Onze eeredienst
Kuyper, Abraham, 1837-1920
Rome zegt': Een heiligdom, een altaar, een offerande, een priester in den hemel en op aarde. De Gereformeerde belijdt : Een heiligdom, een altaar, een offerande, een priester alleen in den hemel, en niet op aarde. Dezulken daarentegen zeggen feitelijk : Geen heiligdom, geen altaar, geen offerande, en geen priester, zoomin in den hemel als op aarde. Deze nu houden een meeting, een saamkomst, een lezing, een con- ferentie, of hoe men het noemen wil. Er komen eenige menschen saam, en nu is er een die spreekt, en de anderen komen hooren wat hij te zeggen heeft. Hij spreekt dan ook de vergaderden uitsluitend aan als : ,,Mijne hoorders." En sommigen drijven dit zoover, dat ze pas ter kerke komen tegen dat de preek begint, en soms opstaan en het gebouw verlaten, zoodra de preek uit is. Om de preek en daarom alleen is het hun te doen. Gebed en zang komt er wel bij, maar dat is bijzaak. Hoofdzaak is en blijft de redevoering of toespraak. Het andere is de franje aan het kleed, dat men desnoods missen kan. Bij hen geen sprake dan ook van een saamhang met het heiligdom daarboven. Aan een voorhof denken ze niet. Van wat Christus in het heiligdom daar boven doet, zien ze niets. Alles staat apart. Ze houden een saamkomst, ze hooren een rede aan, en daarmee loopt de dusgenaamde godsdienstoefening af. 106 HET KERKOEBOUW. XXIV. Met Kerkgebouw. (Vervolg). Voor een niet zoo gering deel wordt de afmeting, de plaats en de vorm van een gebouw door zijn doel bepaald. Niet uitsluitend. In dagen van vrede en overvloed zoekt de kunst ook onder het bouwen te zinnen en in den bouw zin te verbeelden ; maar althans het bouwen van een kerk is ook aan de eischen van doelmatig gebruik gebonden. Ten deele is de kunst hier alzoo onvrij. Immers de dusgenaamde vrije kunsten vinden juist daarin haar eigenaardig karakter van vrijheid, dat ze niets en niemand dienen, en eeniglijk aan het ideaal van het schoone onderworpen zijn. De hooge producten der kunst worden niet besteld, maar vrij ge- boren. Zoo hooge oorsprong echter is alleen denkbaar bij die kunsten, die aan weinig plaats en materiaal, en daardoor aan niet te groote kosten gebonden zijn. Een dicht te maken eischt gansch geen aan- merkelijke uitgaven. Een greep in de tonenwereld te doen en vast te zetten, onderstelt reeds de beschikking over een instrument. Enkel gevoelde composition komen bijna niet voor. Een schilderstuk vraagt om zekere ruimte, om doek, penseel en verf. Een beeld eischt een blok steen, die afkapbaar is, en de noodige beitels. Maar dat is dan ook al, en de kunstenaar moet reeds buitengemeen arm zijn, die zich deze weinige stoffen en instrumenten niet kan aanschaffen. Maar heel anders staat het met den bouwmeester. De verwezenlijking in steen en hout en metaal van zijn ideale plannen komt vaak op millioenen en millioenen schats te staan. Denk maar aan den Dom te Keulen. En zelfs op kleiner schaal vordert de bouw, waarin zich een grootsche kunstgedachte zal uitspreken, toch altoos tonnen gouds. Dit nu maakt, dat de bouwkunstenaar wel vrij blijft \n zijn kunst- motieven, maar niet vrij is in hun aanwending. Zijn kunststuk is altoos besteld. Een ander betaalt het, betaalt meest ook hem. Maar die ander die het betaalt, bepaalt dan ook aan welk doel het zal moeten beantwoorden. Een paleis moet een paleis, een museum een museum, en zoo ook een kerk een kerk zijn. Doch ook hiermee is nog niet genoeg gezegd. Niet elk paleis, niet elk museum stelt dezelfde eischen. Een museum van schilderijen moet anders zijn dan een museum van natuurlijke historic. Een paleis van justitie anders dan een paleis dat tot woning voor het vorstelijk gezin HET KERKGEBOUW. 107 moet dienen. En zoo nu ook verschilt de bouw van een kerk al naar gelang die kerk zal moeten dienen voor een bediening van het altaar, of wel voor de vergadering der geloovigen, als Voorhof van het Heilig- dom dat in de hemelen is. In den loop der historic is dan ook feitelijk de opvatting van het kerkgebouw gewijzigd naar de opvatting van den eeredienst. Reeds v66r Jezus' komst op aarde bestond er voor de heilige gebouwen tweeerlei grondtype, het eene in den Tempel op Sion en het andere in de Synagoge. Op Sion, en zoo ook oudtijds in den Tabernakel, was een altaar opgericht, en moest alles zich naar de bediening van dat altaar voegen. In de Synagoge daarentegen stond geen altaar, en had men met niet anders te doen, dan met een vergadering van zonen Israels. En beide, zoo deze Tempel op Sion, als deze Synagoge, die ge allerwegen vondt, waren in hun bouw op dat doel ingericht. In den Tempel komen de geloovigen er bij, zijn aanhangsel en staan daarom in den Voorhof. In de Synagoge daarentegen zijn de geloovigen hoofdzaak, en bepaalt hun tegenwoordigheid den aard van het lokaal. Streng genomen kan men zelfs zeggen, dat op Sion beide grond- typen aanwezig waren. Eenerzijds de Tempel, en anderzijds ,,Sions zalen". Gelijk men toch weet, was de Tempel omringd met een reeks groote en kleine zalen, die voor allerlei bijeenkomsten dienst deden. Er waren ook de woningen van het dienend personeel, maar deze kunnen thans buiten bespreking blijven. Doch ,,Sions zalen" verdie- nen daarom onze aandacht, omdat het in die zalen was, dat Jezus dikwijls met de zijnen saamkwam, en in diezelfde zalen, dat de kerk van Christus te Jeruzalem oorspronkelijk hare vergaderingen hield. Toch heft dit de tegenstelling van Tempel en Synagoge niet op. Immers de groote zalen die bij den Tempel gebouwd waren, vonden elders in de Synagoge slechts haar repetitie. Het waren ook Tempel- zalen, alleen maar op verderen afstand van het Heiligdom. En gelijk thans de ,,vergadering der geloovigen" het Heiligdom in het hemelsch Sion onderstelt en er op gericht is, zoo ook onderstelde de Synagoge, op wat verren afstand ze ook gebouwd was, het Heiligdom op het aardsch Sion, en werd er op gericht. Zooals de zonen Israels in hun Synagoge nederzaten, denkende aan den Tempel te Jeruzalem, zoo ook moeten de Christenen thans in hun vergaderplaatsen nederzitten, den kende aan het Heiligdom daarboven. Behoefte aan het bouwen van een eigen vergaderplaats openbaarde zich in de gemeente van Christus dan ook aanvankelijk niet. Wie 108 HET KERKGEBOUW. vergaderen wil kan daarvoor ook een bestaande localiteit bezigen, mits die ruimte genoeg bezit. Op geheel natuurlijke wijze koos men daarom aanvankelijk te Jeruzalem een der vele Tempelzalen. Geen vaste. Nu eens deze, dan eens die. En in de kerken die door Paulus gesticht zijn, blijkt de Gemeente meest in een lokaal van een der vrienden te zijn saamgekomen, of ook waar dat lokaal te klein was, zich over meerdere lokalen te hebben verdeeld. Zoo lezen we van de Gemeente ,,die ten huize van N. N. is." lets wat niet doelt op een Gemeente A of B, maar op de onderscheiden localiteit, waarin men vastelijk samenkwam. Niet nu eens hier, dan weer elders kerkende, maar vastelijk opgaande naar eenzelfde localiteit. Met kerspel- of parochiestelsel, edoch onder een kerkeraad. Want het blijven ,,L>E opzieners te N. N." Later wies intusschen de Gemeente te sterk aan, en zag men om naar publieke lokalen en ruimten, en vond die deels in de catacomben, deels in de basilieken, een soort publieke gebouwen voor volksverga- deringen enz., die wij zoo niet kennen. Nog later begon men zelf te bouwen, en bootste toen eerst den basaliekvorm na, iets waaruit blijkt, dat destijds nog de gedachte van ,,een vergadering der geloovigen" op den voorgrond stond. En eerst veel later, toen die eerste grondgedachte weer plaats maakte voor het denkbeeld van een gebouw met altaardienst, werden bestaande heidensche tempels in kerken omgebouwd, of ook nieuwe kerken ge sticht van een heel ander type. Toch is ook in de latere eeuwen, toen het denkbeeld van een ge bouw voor altaardienst algemeen heerschende was, de grondgedachte van een vergadering der geloovigen nooit, zooals bij den heidenschen tempelbouw, geheel op zij gezet. De heidensche tempel was enkel op altaardienst ingericht, en het volk stond buiten op straat, zooals men dit nu nog in het Zuiden zien kan bij enkele kapellen, waarin nu en dan dienst verricht wordt, en waar het volk dan op straat voor staat of knielt. Dat is de Heidensche tempel-idee. In de Christelijke kerk daarentegen is, ook toen de altaar-idee we- derom heerschende was geworden, toch altoos een eigen plaats aan de geloovigen ingeruimd, en op hun tegenwoordigheid gerekend. Het is zelfs uitsluitend daaraan te danken, dat de Christelijke kerkgebouwen ten slotte zoo kolossale afmetingen aannamen. Dat gedeelte, waarin de altaardienst verricht werd, was bijna altoos het kleinste, en het grootste deel van het gebouw strekte in den regel voor de ontvangst HET KERKGEBOUW. 109 van de schare, en werd daarom ingericht met plaatsruimte soms voor duizenden personen. Het Voorhof, als we het zoo noemen mogen, was in den bouw zelf opgenomen, en vormde er het grootste gedeelte van, alleen maar niet het /z00/#gedeelte. Het hoofdgedeelte vormde het koor, dat veelal zelfs een of twee treden hooger lag. In dat hoofdgedeelte werd de eigenlijke dienst verricht, en bij dien dienst verkeerde de schare lijdelijk. Ze zag toe, ze knielde neder, ze deed stille gebeden ; maar zelfs aan den zang nam ze ten slotte geen deel meer. In haar plaats zong een zangkoor van het orgel. Alleen bij de predikatie, die intusschen slechts nu en dan plaats greep, werd het anders; daarvoor stond een predikstoel in het Voorhof. Om dien kansel verzamelde zich dan de schare. En zoo luisterde ze toe. Naar dien dienst en naar dat gebruik had zich dan ook allengs de bouw der kerken ingericht, en in den Gothischen kerkbouw had deze haar zenith bereikt. Toen nu de Reformatie opkwam, ontstond er natuurlijk strijd tusschen de weer bovenkomende gedachte van de ,,vergaderingder geloovigen", en de in steen belichaamde gedachte van den altaardienst met in den bouw opgenomen Voorhof. Tweeerlei deed zich hierbij voor. In steden en dorpen waar de Reformatie heel de bevolking, of althans verreweg het grooter deel der bevolking aangreep, moest het bestaande gebouw ingericht worden voor den gewijzigden dienst. In steden en dorpen daarentegen, waar dit niet het geval was, moesten ,,die van de Religie", gelijk men ze noemde, omzien naar een ander lokaal, of ook zelf een kerk gaan bouwen. Te Amsterdam vergaderden de Gereformeerden in de 16e eeuw eerst in een werkplaats ; later namen ze de Oude en de Nieuwe kerk met de kapellen in bezit ; en nog later bouwden ze de Wester-, Ooster- Zuider- en Noorderkerk zelf. Dat in gebruik nemen van bestaande kerkgebouwen, die geheel op altaardienst waren ingericht, voor wat nu zijn zou een ,,vergadering der geloovigen," is toen oorzaak geworden van al het ongemak, waarin men zich drie eeuwen lang geschikt heeft. Het koor werd dan afge- sloten, en in het groote schip der kerk zat men neder, om een wat solider predikstoel, en met om dien predikstoel een doophek, waarin de ouderlingen en diakenen zaten. Voor zooveel men daarentegen zelf bouwde, liet men het koor weg, ook de zijvleugels, en bouwde 6f een rond 6f een ruitvormig gebouw, 110 MET KERKGEBOUW. soms met, soms zonder imitatie der zijschepen, maar in den regel zonder dat de bouwheer zich helder rekenschap had gegeven van de wijze waarop de gezuiverde kerk-idee in steen moest belichaamd worden. Alleen van de koepelkerken kan dit ten deele worden toe- gegeven. Maar zelfs van de Westerkerk te Amsterdam, die op zichzelf als gebouw de meeste kunstwaarde bezit, kan niet gezegd worden, dat ze uiting gaf aan een hooge opvatting van het doel, waarvoor ze werd gesticht. Om slechts een ding te noemen, bij een vergadering der geloovigen is een der eerste eischen, dat wie spreekt verstaan kan worden, en toch is de akoestiek bijna in geen kerk slechter te denken, en ook de afstand tusschen wie spreekt en hoort geheel beginselloos gemeten. Dit zou heel anders geloopen zijn, indien men destijds allerwegen meer had moeten bouwen. Dan zouden er bouwmeesters zijn opge- staan, die aan deze soort bouw hun kunst en hun leven wijdden. Nu daarentegen kerkbouw slechts zelden, en nog zeldzamer uit ruime beurs voorkwam, daar men meestal de bestaande gebouwen in gebruik nam, heeft de geest der bouwkunst zich niet klaarlijk genoeg gericht op het doel, en daardoor is niet dan bij uitzondering een gebouw verkregen, dat e~n goeden dienst deed, en zin in zich droeg. XXV. Het Kerkgebouw. (Vervolg). De bouw en indenting van een lokaal, dat dienen zal om er de vergadering der geloovigen in te houden, wordt beheerscht door den aard van die vergadering en van hetgeen in die vergadering der ge loovigen te doen is. Een Koopmansbeurs moet heel anders zijn gebouwd en ingericht dan een vergaderzaal voor het Parlement; een vergaderzaal voor het Parlement heel anders dan een lokaal voor groote Volksvergaderingen, waar vier, vijf duizend lieden bijeenkomen ; en ook zulk een lokaal moet weer heel anders zijn ingericht dan een Academische Senaatszaal of de vergaderzaal voor een Synode-Generaal. Naar het soort vergadering is moet de zaal, het lokaal, het gebouw, in casu de Kerk zijn. Desnoods kan de vergadering der geloovigen in elke denkbare ruimte HET KERKGEBOUW. Ill gehouden worden. In een meetinglokaal, in een concertzaal, in de eetzaal van een hotel, in een stal, in een schuur, in een groot schip, in een school, in een kazerne, in een societeit, en als het moet, zonder alle gebouw, in een tent, of ook in de open lucht, zooals plaats greep tijdens de ,,haghepreecken". Dan schikt en plooit de vergadering zich naar de localiteit of de beschikbare ruimte, of de zon, of den wind. Maar gaat ge zelf bouwen, om voortdurend de vrije en geregelde beschikking over een eigen lokaal te bezitten, dan natuurlijk moet de localiteit zich naar den aard der vergadering schikken, en wordt aan den architect de dubbele eisch gesteld : 1°. om constructief aan alle eischen van de te houden ver- gaderingen te voldoen ; en 2°. om aesthetisch de idee der vergadering en haar doeleinde in den bouwstijl te vertolken. Nu kan in het algemeen gezegd, dat de vergadering der geloovigen saamkomt om te bidden, om te zingen, om het woord te doen uitgaan, om de beide sacramenten te bedienen en de aalmoezen uit te reiken. Nader worden in deze vergadering ook de huwelijken ingezegend, ambtsdragers bevestigd, openbare belijdenissen gedaan, afkondigingen bekend gemaakt. En voorts een enkel maal een vergadering ge houden, die een huishoudelijk karakter draagt om de institutaire be- langen der Gemeente te bespreken. Doch dat is dan ook al. Immers dat men de vergaderplaats der geloovigen ook voor andere doeleinden bezigt is een bijkomstige omstandigheid, die niet den bouw kan beheerschen. Want wel is er niets op tegen, dat de beschikbare localiteit op dagen en uren, dat de vergadering der geloovigen niet samenkomt, op andere wijze gebruikt worde, b.v. om er tijdelijk school in te houden, om er allerlei soort godsdienstige vereenigingen, ook zangvereenigingen, jongelingsvereenigingen enz. in te doen saamkomen, en is de kerk volkomen vrij om de baten die hieruit kunnen voort- komen, onder haar middelen op te nemen. Maar dit alles mag slechts in zoover invloed op den bouw hebben, dat men als het hoofddoel tweeerlei wijze van constructie toelaat, die wijze van constructie mag kiezen, die ook voor die nevendoelen het meest geschikt is. Keeren we nu tot het algemeene doel terug, dan is het natuurlijk een eerste vereischte, dat de geloovigen die er vergaderen moeten, er behoorlijk plaats kunnen vinden. Dit verschilt naar het cijfer. Erzijn plaatsen waar men met op honderd te rekenen, reeds plaatsen over- houdt, en andere waar men met voor twee duizend te bouwen, soms nog plaatsen te kort komt. En daar nu in groote gebouwen de eisch 112 HET KERKGEBOUW. der ,,vergadering" meer tot zijn recht komt, ligt het in den aard der zaak, dat niet de kleine, maar de groote kerk hier het type aangeeft. In de kerk van minder omvang wordt dit type dan verkleind. Juist hier echter stuit men op de moeielijkheid van het kerspelstelsel. Moeten in het gebouw twee duizend personen vergaderen kunnen, dan gaat het nog even, maar gaat het cijfer ver over die schreef, dan wordt het onmogelijk om alien saam in eene vergadering te laten opkomen. Want wel heeft men in Londen vergaderplaatsen geopend waar tien en meer duizend personen kunnen saamkomen, maar dan houdt het op een vergadering te wezen, dan wordt het de samenkomst van een groote massa op een meeting, enkel om te hooren. Zelfs in Spurgeons Tabernakel was het denkbeeld van een vergadering der Gemeente geheel teloor gegaan, en ontving men geheel den indruk van een kolossaal schouwburggebouw. Vergaderen is heel iets anders dan in massa saamkomen. Vergade ren is het saamkomen van alle leden om het geheel tot uitdrukking brengen, en den indruk verwezenlijken dat men als leden van een lichaam zich tot elkander bekend heeft. Die idee en de menschelijke beperktheid nu geraken hier in onver- zoenlijken strijd. Naar de idee moesten b.v. te Amsterdam alle ge- loovigen telkens in eene vergadering opkomen, maar naar mensche lijke beperktheid is dit ondoenlijk. Het gebouw zou veel te kolossaal moeten zijn, en de menschelijke stem zou te kort schieten in kracht om den geheelen omtrek van dat gebouw te bereiken. Door den nood gedrongen heeft men daarom splitsing ingevoerd, en de eene vergadering verdeeld over meerdere gebouwen. Had men dit alles nu opnieuw in te richten, zoo zou men alle deze gebouwen naar een vast stelsel even groot kunnen nemen, en zoo een gelijke verdeeling maken. Maar nu de aanwas der Gemeente geleide- lijk plaats greep, zijn er af en toe gebouwen verrezen, heeft men zich moeten schikken naar den grond die te verkrijgen was, en heeft op die manier zeker aantal tamelijk ongelijke gebouwen verkregen. Te Amsterdam had men 't laatst een Oude kerk op de Bloemgracht die met 5 a 600 personen overvol is, en een Keizersgrachtkerk die des- noods een kleine 2000 personen kan herbergen. Toch zit daarin nog de eigenlijke moeilijkheid niet. De hoofd- moeilijkheid schuilt in de sterke ongelijkheid der bijeenkomst. Men is niet ingedeeld in vaste groepen, die altoos in hetzelfde gebouw plaats nemen, maar men trekt uit alle deelen van de stad op en neer, nu eens in het eene gebouw en dan weer in het andere opkomende. HET KERKGEBOUW. 113 Hierdoor nu ontstaat een onevenredigheid tusschen gebouw en op- komst. De eene maal zitten in een gebouw dat twee duizend per- sonen bevatten kan, niet meer dan een honderd neder, en een ander maal is een klein gebouw, gelijk men zegt, tot in de hanebalken volgestuwd. Ook met het oog op den bouw ware het daarom te wenschen, dat deze onevenredigheid geminderd kon worden. Geen architect kan z66 tooveren, dat hij hetzelfde gebouw pasklaar maakt op zoo uiteenloo- pend gehoor, en men kan daarom niet anders doen, dan het type nemen naar wat voor een vol gehoor is te houden, en zulk een ge hoor moet o.i. niet boven de vijftienhonderd personen worden gerekend. Voorts gelden hierbij de algemeene regels, die gelden voor elke vergaderplaats, en die wel niet specifiek kerkelijk zijn, maar nochtans ook bij den kerkbouw niet mogen veronachtzaamd worden. Alzoo is er in de eerste plaats te zorgen voor goede ingangen en uitgangen. Een gebouw dat voor de bijeenkomst van eenige honder- den personen dienst moet doen, behoort in enkele minuten, zonder veel gedrang, ontruimd te kunnen worden, met het oog op mogelijke paniek of gevaar. lets waarbij, zoo men trappen bezigt, zeer te letten is op de gesteldheid dier trappen, daar men weet hoe dikwijls juist die trappen oorzaak van onheil zijn geworden. Ten tweede moet er gezorgd worden voor behoorlijke luchtver- versching. Het is wiskundig vast te stellen, hoeveel kubieke meter ruimte voor een vergadering van circa vijftienhonderd personen be- schikbaar moet zijn, en hoeveel bedorven lucht moet kunnen worden uitgelaten, om weer versche lucht binnen te doen komen. In de derde plaats moet worden toegezien, dat er genoegzaam licht zij, en dat toch het te schelle licht niet hindere. Gekleurd glas is daarom steeds aan te raden en het blankwitte der muren te ontraden. Blankwitte kalk kaatst het licht te sterk af. Tevens moet hierbij ge rekend op de verschillende luchten. Als het buiten somber is, moet men alle beschikbare licht kunnen inlaten. Als de hemel klaren gloed geeft, moet het te schelle licht kunnen getemperd worden. Ook moet gerekend op avondvergaderingen, en dan gezorgd voor een voor de oogen zoo min mogelijk schadelijk kunstlicht, en voor het aanbrengen van dat kunstlicht hoog genoeg, om te maken dat het zijn licht geeft, zonder zijn gloed naar beneden te zenden. En eindelijk is evenzoo te zorgen voor een goede temperatuur. Het mag in den zomer niet te warm, in de wintermaanden niet te koud 8 114 HET KERKGEBOUW. zijn. Gebouwen als de Nieuwe Kerk op den Dam hebben reeds tal- looze sterfgevallen op hun rekening. De koude daar soms bij felle vorst in den winter geleden, ging derwijs tegen de eerste hygienische eischen in, dat meer dan een er een ongesteldheid opdeed, die hem ten grave sleepte. Afdekking van zonnegloed met goede ventilatie in den zomer, en dbelmatige verwarming in den winter, moet daarom, althans in onze eeuw, als onafwijsbare eisch worden gesteld, en die verwarming moet worden aangebracht niet door het vroegere stovensysteem, noch door ellen kachelpijp, die men, in strijd met alien goeden smaak, dwars door het gebouw leidt, maar op een gelijkmatige wijze, die het ge- bouw evenredig verwarmt. En al is het nu, dat men niet altoos er in slaagt, om alle deze eischen te bevredigen, het is toch goed en noodzakelijk dat men be- ginne met zich alle deze eischen helder voor den geest te plaatsen, en dan naga in hoeverre men er aan kan voldoen. Voor het type spreekt alleen de idee, voor de practijk spreken ook de beschikbare middelen mede. XXVI. Het Kerkgebouw (Vervolg). Laat men den Dienst der Sacramenten aanvankelijk ter zijde, en let men uitsluitend op den Dienst des Woords, der Gebeden en der Lof- verheffing, dan springt het in 't oog, dat de vergaderplaats der geloo- vigen zoo /rzoet zijn ingericht, dat de vergaderde geloovigen elkander zien, en saam zonder te groote inspanning den Dienaar des Woords zien en hooren kunnen. Een kerk met slechte acoustiek, d.i. die slecht hoort, deugt niet. Slechts versta men acoustiek niet in dien eenzijdigen zin, als sloeg ze alleen op het hooren. Hooren en spreken hangen saam. Een kerk die slecht hoort, spreekt ook slecht, en het is ongelooflijk wat kwaad in menige Gemeente gesticht is, alleen door het feit, dat de acoustiek in het kerkgebouw niet in orde was. Wie zelf niet aan spreken in het publiek voor een uur en meer ge- wend is, maakt zich geen voorstelling van het verschil dat hetmaakt, of men optreedt in een gebouw, dat aan den goeden eisch beantwoordt, en HET KERKQEBOUW. 115 zulk een dat tegen den eisch van het goede spreken en goede hooren zondigt. Een slecht sprekend gebouw vermoeit en spant derwijs in bij het spreken, dat men er geheel noodeloos de beste levenskracht van den prediker door verslijt, zijn spreekorgaan bederft, en hem een volgenden dag voor ander werk ongeschikt maakt. Bovendien leidt zulk moeielijk spreken af, het verstoort de gedachten, en belet den stroom van het vrije woord ongehinderd te vloeien. Zulk spreken zoekt dan vruch- teloos naar mild contact met de opgekomenen. De klank gaat dwars over hen heen, pakt hen niet, en kan ze niet tot luisteren dwingen. Gevolg hiervan is, dat er o, zoo groot deel van het effect der prediking teloor gaat, en dat de kerkmeesters door hun slechte inrichting van het gebouw oorzaak worden van een geestelijke schade, die niet ernstig ge- noeg kan berekend worden. Wie het geluk had, herhaaldelijk in een gebouw met goede acoustiek te mogen spreken, en ondervond, hoe vanzelf, geleidelijk en gemakke- lijk het spreken dan ging, hoe ongedwongen het dan was, hoe men dan de voile beschikking over alle toonen in zijn stem behield, zijn gehoor pakte, boeide en meenam, en dan van achteren zelf van alle vermoeienis vrij bleef en hooren mocht hoe de opgekomenen zonder eenige inspanning luisteren konden, weet met ons hoe hoog goede acoustiek is aan te slaan. Een gebouw met goede acoustiek is daarom voor de vergaderplaats der geloovigen, een hoofdvereischte. Goede acoustiek is bijna het hoofdvereischte, waaraan elk kerkgebouw voor den Dienst voldoen moet. En een gebouw, dat ten deze mislukt is, moet zoo" lang onder handen worden genomen, tot het in orde komt, of moet als het dat niet kan, desnoods afgebroken en overgebouwd worden. Dit is niet bij manier van spreken, maar in den meest eigenlijken zin van het woord bedoeld. Immers een kerkgebouw duurt eeuwen, en het is ongeoorloofd, geslacht na geslacht en de Dienaren des Woords en de Gemeente steeds aan de verkeerde inrichting van een kerkgebouw op te offeren. Slechts weinige architecten verstaan de kunst, om in zalen of ge- bouwen die ze optrekken, een goede acoustiek te verzekeren. Ook ook onder de publieke gehoorzalen zijn er, die in dit opzicht uitnemend geslaagd zijn, zoo b.v. de groote zaal van Tivoli te Utrecht, maar ook andere die eigenlijk voor publieke spreekbeurten geheel onbruik- baar zijn. Doch in elk geval zal men goed doen, door ook waar men op klein terrein een klein gebouw zet, over de acoustiek een deskundige te 116 HET KERKGEBOUW. raadplegen. Er zijn toch zelfs zeer kleine gebouwen, die op dit punt z66 ondoeltreffend zijn ingericht, dat ze in vatbaarheid voor het goede gehoor bij veel groote gebouwen verre ten achter staan. En het is wezenlijk een fout, dat hierop zoo weinig wordt gelet. Doch, gelijk vanzelf spreekt, bij de eigenlijk gezegde acoustiek komt nog iets anders bij. Zoodra het getal der vergaderde geloovigen zeker aantal overschrijdt, rijst toch de vraag hoe ge deze zetten moet, om aan het grootst mo- gelijk aantal een goede plaats, en een plaats waar men goed verstaan kan, te verzekeren. Een 20 meter in de lengte en een 15 meter in de breedte geeft een localiteit, die men in den regel met een gewone stem zeer wel bespreken kan, zonder te groote inspanning, en zoo dat het geluid tot in de verste hoeken duidelijk aankomt. Maar in zulk een locali teit plaatst ge platvloers niet meer dan een 500 personen. Klimt alzoo het aantal van hen die ge plaatsen moet boven de 1000, ja zelfs tot 1500 en 2000, dan ontstaat de vraag, hoe in zulk een localiteit, desnoods nog iets langer en breeder genomen, voor zooveel hoorders meer plaats is te schaffen. Men heeft dan zijn afmetingen wel uitgestrekt tot 25 bij 20 meter, doch natuurlijk ook dit redde niet. De koepelvorm gaf iets meer, omdat de straal dan naar alle punten van den omtrek even lang bleef. Ook heeft men wel een driehoek genomen, zoodat de spreker een deel der Gemeente voor zich uit, een ander deel links, en een ander deel rechts had, doch meest met het gevolg, dat de spreker zich dan gedurig nu eens naar den eenen, dan naar den anderen kant moest wenden, en dat onder dat wenden het gehoor geheele brokstukken miste, die uitgesproken werden in de tegenovergestelde richting van waar men zat. Een kleine verbreeding naar rechts en naar links hindert niet, maar dieper dan 8 meter kan deze in den regel niet gaan, of ze wordt hinderlijk. Meer heil daarentegen is gevonden in den vorm van het amphi theater, d. w. z. in den vorm van een halven cirkel met oploopend zitvlak. Wie in de voorste rijen zat, zat dan gelijkvloers, de volgende rijen liepen iets op, en de achterste rijen waren geheel op de hoogte van den spreker gebracht. Deze wijze van het doen glooien van het vlak voor zitplaatsen heeft ontegenzeggelijk veel voor zich. Het sluit het geheel meer op. Het maakt dat zelfs wie op de achterste rijen zit, het geheel overziet, en de stem behoeft achterin het gebouw niet zoo diep te dalen. Men HET KERKGEBOUW. 117 ziet dan niet vooraan gezichten, en verder op niets dan hoeden, maar heel het gehoor komt met zijn aangezicht voor. Ook is het schuin oploopende vlak altoos lets langer dan het platte vlak, zoodat men meer menschen plaatsen kan. Spurgeons Tabernakel, die 5000 men- schen kan bevatten, is op dit systeem gebouwd. Toch zijn galerijen op den duur het eenige middel om op een klein stuk grond groote getallen van menschen onder het bereik van den spreker te brengen, en waar deze galerijen zich dan kunnen aansluiten, aan het oploopend vlak, en niet vierkantig, maar rondloopend kunnen gebouwd worden, is schier het hoogste en het beste effect bereikt. We aarzelen dan ook niet als onze meening uit te spreken, dat men, waar een goed terrein beschikbaar is, en om het nu zoo uit te drukken, ,,veel gehoor moet geborgen worden", goed zal doen, met het denkbeeld van de kruiskerk of den langen vierhoek op te geven, en zijn lokaal in te richten naar de grondtype van den halven cirkel, met een dwarsstuk op de middellijn. Maakt men dan bovendien het vlak eenigszins oploopend, en brengt men in den halven cirkel een a twee galerijen aan, dan bereikt men het dubbel effect, dat de stem behoorlijk wordt opgesloten, dat de straal van den spreker tot den versten omtrek overal gelijk blijft, en dat men een eindweegs in twee of drie verdiepingen de hoorders boven elkaar kan plaatsen. Men vergete niet, dat men vooral in de oudheid telkens localiteiten in de open lucht heeft ingericht die 10.000 en meer personen konden bevatten, en dat deze bijna alien op soortgelijke wijze waren aangelegd. Er is hier geen twijfel of dit stelsel heeft de vuurproef doorgestaan. En waar onze localiteiten met ruimte voor 2000 personen volstaan kunnen, is er geen gegronde twijfel aanwezig, waarom men op die wijs geen behoorlijk overdekte localiteiten zou verkrijgen, die beknopt ineen zitten, voor goede acoustiek vatbaar zijn, en op gezellige, aangename wijze het geheele gehoor bergen kunnen. Zulk een gebouw zou dan met de middellijn naar den straatkant zijn te plaatsen, en met den halven cirkel achterwaarts, terwijl achter den gevel die dan dwars op de middellijn kwam te staan, zonder veel moeite de noodige bijlokalen waren aan te brengen voor kerke- raad, catechisatie, doophuis, kosterswoning enz. Het dusgenaamde doophek zou dan vanzelf wijziging ondergaan. Het zou niet langer een afgesloten plek vormen, alsof zij die daar binnen zaten, zorgvuldig van het overige gehoor waren af te sluiten, maar men zou datgene verkrijgen wat in elke goede vergadering hoort, dat, als we zoo zeggen mogen, het bestuur der vergadering zoo ge- 118 HET KERKGE60UW. plaatst werd, dat het en zelf de vergadering kon overzien, in door heel de vergadering kon gezien worden. V66r den halven cirkel zou alsdan een verhevenheid zijn aan te brengen, waarop de opzieners der gemeente voor het front der ge- meente konden plaats nemen. Niet in zijbanken, zoodat gemeente en opzieners elkander niet zagen, maar vlak in het front, zoodat de op zieners heel de gemeente konden overzien, en de gemeente hen zag. En iets vooruit, op deze verhevenheid, zou dan een iets hooger plaats zijn aan te brengen voor den Dienaar des Woords, die in de Bediening zou voorgaan, opdat hij van daar uit, maar steeds omringd door zijn medeopzieners, het woord tot de gemeente richten kon. De eigenlijke dusgenaamde kansel was op zijn plaats in Roomsche kerken, en ten deele in de Luthersche kerken, die geen opzieners als zoodanig kennen, en een geestelijke op laten treden, om uit de hoogte, en als uit den hemel, de Gemeente toe te spreken. Maar deze afgeslo- ten, hooge, nolle, sombere bloemkelk, waar halverwege een mensch uitkomt, is niet in overeenstemming met de grondgedachte van het Gereformeerde leven, dat er een ,,vergadering der geloovigen" wordt gehouden, dat de opzieners voorzitten, en dat een van deze het woord tot de Gemeente spreekt. Dat tusschen kansel en voorlezer, en zoo ook tusschen de twee ouderlingenbanken allerlei zitplaatsen voor vrouwen worden ingeruimd, zou dan tevens wegvallen. Dat kwam zoo als vulsel binnen het doophek, om geen plaatsen teloor te doen gaan, maar is in strijd met elke gezonde gedachte omtrent de verhouding, waarin de opzieners in de vergadering behooren op te treden. Er is op deze afgebakende plaats naar recht en naar regel gelegen- heid voor de opzieners der Gemeente om voor het front der Gemeente op te treden, maar dan ook voor hen alleen. Vrouwen hebben hier niets te maken. XXVII. Het Kerkgebouw. (Vervolg.) In onze bespreking van de beste inrichting voor een gebouw, als voor de vergadering der geloovigen geeischt wordt, verklaarden we MET KERKGE&OUW. opzettelijk, voorshands niet te letten op de Bediening van het Sacrament. Dit deden we niet, als scheen ons dit van minder aanbelang, maar omdat de grondgedachte voor den bouw niet aan die Bediening, maar aan het karakter der saamkomst als een vergadering behoorde ont- leend te worden, en overmits eerst daarna te overwegen viel, welke wijzigingen dit grondtype toeliet, met het oog op het Sacrament. Tot ons leedwezen dient erkend te worden, dat de meeste architec- ten bij het bouwen van kerken voor Gereformeerde Gemeenten, aan het Sacrament ternauwernood denken. Een kansel met zitplaatsen er voor en er om, is in den regel al hun bemoeienis. En dit is daarom aan de architecten niet te euvel te duiden, omdat de kerken zelve het Sacrament niet dan even en van ter zijde in de vergadering lieten inschuiven. De Doopvont is bijna overal verdwenen en als men aan den heiligen Doop toekomt, brengt de koster een klein los Doopbekken in zijn hand mee, en houdt dat in de hand of plaatst het in een ring die aan de trapleuning van den kansel bevestigd is. Na afloop gaat het bekken dan weer mee. Het is of het eigenlijk in de kerk niet thuis hoort, en iets particuliers van den koster is, dat hij even leent. Zelfs de zakken voor de collecte laat men in het gebouw voor aller oog hangen. Maar dat Doopbekken moet zoo spoedig mogelijk weer weg. En niet anders staat het met hetgeen noodig is voor de Bediening van het heilig Avondmaal. Heel die toestel van tafels en banken kan men natuurlijk niet zoo opeens in de kerk inschuiven als het Doop bekken, maar toch komt heel die toestel er alleen bij Bediening in. Anders ziet men er niets van. Maar is er Bediening aangekondigd, dan zijn eenige rijen stoelen of banken weggenomen, en is in de ledige ruimte een tafel met banken geplaatst. Dat alles blijft er dan dien e*£nen Dienst, maar liefst 's middags is alles weer verdwenen, en zou wie van buiten kwam niet merken, dat er 's morgens Bediening geweest is. Zelfs bij Dankzegging na het Avondmaal wordt in den regel gezorgd, dat alles wat in de kerk nog aan het Avondmaal herin- neren kon, zorgvuldig is weggeborgen. Feitelijk herinnert in het gebouw niets aan het Sacrament dan de naam van het Doophek. Doch ge stuit hier op een zeer ongelukkig woordgebruik. Reeds de combinatie van Doop en hek is niet vvel- luidend. En dat Doophek wil dan niet anders zeggen, dan dat de Doopouders, met hun getuigen, achter dat hek gaan zitten, en dat achter dit hek de Doop bediend wordt. 120 MET KERKGE&OUW. Het is, of men zoo zeggen wilde, de Doop is iets aparts, dat de vergadering der geloovigen eigenlijk niet aangaat. Daar sluiten we de gemeente door een hek van af. En achter dat hek doen de dominee en de koster heel deze zaak dan af buiten de Gemeente om. Soms z66 sterk zelfs, dat de dominee op de trap van den preekstoel wel eens met zijn rug naar de gemeente stond, en zoo met afgewend gezicht den heiligen Doop bediende. Wachter bij dat fameuse hek scheen dan wel de voorlezer of voor- zanger te zijn, die middenin, vlak onder den kansel, van zijn hoogte op de binnen het hek dringende schare neerzag, zoo als de Dienaar over den bijbel heen neerzag op den kruin van zijn voorlezer. En waar nu op die wijs kerkeraad en Gemeente uit het gebouw, gelijk het zich gewoonlijk voordoet, alle herinnering zelfs aan het Sa crament gebannen hadden, is het daar te verwonderen, dat ook de architecten zich zelfs de vraag niet hebben gesteld, hoe het gebouw in te richten met het oog op het Sacrament ? Och, Doop en Avondmaal vonden zich immers vanzelf ? Het Doop- bekken daar zorgde de kostersvrouw voor, en de Avondmaalstafel werd er in gezet als het noodig was. Toch bevredigt dit een eenigszins diepere opvatting niet. Aan een goed gebouw, waar gedachte in zit, moet ge kunnen zien, waarvoor het dient. En zoo ook moet ge aan een kerkgebouw zien, dat het dient om te vergaderen, dat het dient om er in te spreken, om te bidden, om te zingen, er aalmoezen in uit te reiken, en dus ook om het Sacrament er in te bedienen ; en dat nu juist ziet ge aan onze tegenwoordige ge- bouwen volstrekt niet. Intusschen zij men niet al te streng met zijn verwijt, dat het zoo geloopen is, want wie even de zaak indenkt, ontwaart terstond voor wat moeilijkheden ons dit vraagstuk plaatst. Woord en Sacrament eischen twee geheel verschillende inrichtingen, en al naar gelang ge nu op het eene of op het andere meer den nadruk legt, verkrijgt uw gebouw een gansch andere gedaante. Acht ge dat de nadruk valt op het Sacrament, en dat het Woord er bij komt, dan richt ge voor het Sacrament een afzonderlijk koor in, trekt in dat koor als in een middelpunt uw Dienst saam, en laat er de prediking als bijzaak bijkomen, en dan wel middenin het schip der kerk. Keert ge daarentegen de zaak om, en zegt ge : De prediking is het eerste en voornaamste, en het Sacrament, dat er bij komt, moet zich HET KERKGEBOUW. 121 schikken, dan sluit ge het koor af, maakt van den kansel uw middel- punt, en het Sacrament moet dan zien hoe het zich redt. Het is dan ook opmerkelijk hoe het ,,wegnemen van de zitplaatsen" zoo ge op de groote Roomsche kathedralen en op onze bedehuizen let, juist in beide, een omgekeerd karakter draagt. In de Roomsche kathedralen neemt men de stoelen voor den kansel weg, om de baan die naar het koor loopt, vrij en open te houden, en bij ons neemt men de stoelen voor den kansel weg om er een Avondmaalstafel te plaatsen. Bij ons hooren de stoelen er, en worden ze weggenomen voor de Avondmaalstafel. In de Roomsche kathedralen hooren ze er niet, maar worden er gezet, als de prediking of de Dienst aanvangt. In de Episcopale kerk is men nog bijna geheel in het Roomsche type gebleven, d. w. z. men heeft er als hoofdzaak een koor met een altaar, en geheel buiten die heilige plaats heeft men zijwaarts, vlak bij de schare, een kansel geplaatst, voor den prediker. Zoo echter dat die kansel zoo laag en zoo klein mogelijk wordt genomen. Het moet duidelijk uitkomen, dat die kansel bijzaak en het altaar hoofdzaak is. In de Luthersche kerk eindelijk (we zeggen niet hier te lande maar in Duitschland en Scandinavie), heeft men eveneens een altaar, maar niet zoo op den voorgrond tredend, terwijl men er geen kansel heeft, maar boven het altaar, liefst op een hoogte van minstens vijf meter, heeft men een gat in den muur gemaakt, in dat gat is een deur, en om die deur een houten nolle kelk. De predikant komt dan uit de kosterswoning, als een gezant uit den hemel tot de schare spreken. Zeer uit de hoogte. Geheel in overeenstemming met de Luthersche idee van de Ecclesia docens, d. i. met de voorstelling, dat de geestelijken een kerk op zich zelve zijn, die leerend voor de breedere kerk optreden. Hiermede is echter nog lang niet genoeg gezegd. Noch in de Roomsche, noch in de Episcopale kerk zal men u toe- geven, dat het Woord buiten het koor in het schip der kerk is uit- gedragen. En dat is ook feitelijk niet zoo. Op het hooge koor geschiedt namelijk in die kerken tweeerlei. Men bedient er het Sacrament, en ook het Woord. Alleen maar die be- diening van het Woord bestaat in de praelectuur, d. w. z. in het voor- lezen uit het Evangelic, uit den Apostel, enz., deverordende stukken uit de Heilige Schrift. En wel geschiedt deze voor lezingin de Episcopale kerk in de landtaal, maar blijkbaar legt men er zich op toe, ditop zulk een wijze te doen, dat ook daar niemand het verstaan kan. 122 HET KERKQEBOUW. Op een gekunstelden toon leest men half zingend. Doel toch is niet dat het verstaan, maar dat het door een priester in naam der kerk gelezen worde. Men ziet hierin een mystieke daad, waarbij het niet aankomt op ver staan of volgen maar op het min of meer mystiek uitspreken van de heilige woorden. Dat heet dan de eigenlijke Dienst des Woords, en wat daarna door de Dienaren in de prediking geschiedt is niet de Dienst des Woords, maar een vermaning tot de Gemeente. Doch dit alles vloeit voort uit het uitgangspunt. Het Sacrament is hoofdzaak. De aard van den Dienst der Sacramenten, die mystiek is, wordt ook overgebracht op den Dienst des Woords. Het Woord zelf wordt iets mystieks evenals het Sacrament. En dit alles wordt beheerscht door de hoofdgedachte dat men niet te zien heeft op het Altaar in het heiligdom in den hemel waar Christus is, maar dat men op aarde dit altaar en dit heiligdom heeft af te schaduwen. Voor ons gevoel is er geen Dienst zonder predikatie des Woords, maar in deze soort kerken is dit heel anders. De predikatie komt er bij den eigenlijken Dienst bij, en de Dienst is op zich zelf vol en af, ook algrijpt er geen predikatie plaats. In de Roomsche kerk is Dienst zonder predikatie dan ook regel, met predikatie bijna uitzondering. En al gaat dit nu bij de Episcopalen niet zoo ver, toch kan gezegd, dat de Episcopale kerk van Engeland haar predikatie zelden langer dan twintig minuten doet duren, onderwijl ze voor den overigen Dienst een vol uur gebruikt. Naar die opvatting moet zich dus ook de inrichting van het gebouw schikken, en zoo kan dan ook gezegd, dat de architecten van zulke kerken hoofdzaak maken van de plaats waar het Sacrament bediend wordt, er al het overige door laten beheerschen en er hun motief aan ontleenen, terwijl ze bij ons in een tegenovergesteld uiterste zijn vervallen, en het gebouw op niets dan op de predikatie inrichtten, om al het overige zich te laten schikken en behelpen. XXVIII. Het Kerkgebouw. (Vervolg.) Gelijk men weet is in veel Baptistische kerken voor de Bediening MET KERKGEBOUW. 123 van den heiligen Doop een vaste gelegenheid aangebracht. Dat hangt daarmede saam, dat men in enkele dier kerken tot den Doop door indompeling is teruggekeerd. Doop door indompeling nu van vol- wassen personen, vereischt uiteraard een tamelijk diep, breed en lang water, en de holligheid, of de badkuip hiervoor, kan niet plotseling in de kerk worden ingedragen, maar moet in den aanleg en den bouw begrepen zijn. Bij de Grieksche kerk, die ook door indompeling doopt, is evenzoo een vaste doopvont in het gebouw aanwezig. En de oude Christelijke kerk heeft sinds de vierde eeuw een tijdlang in een afzonderlijk Baptisterium de gelegenheid voor het plaatsen van een Doopbassin afgezonderd. Deze Baptisteria of Doophuizen waren aanvankelijk groote koepel- zalen met het Doopbassin in het midden. Die uitgebreidheid was noodig, omdat aanvankelijk slechts de hoofdkerken het Dooprecht hadden, en de gewoonte bestond, den Doop bij voorkeur tegen de vigilien van het Paasch- of Pinksterfeest te ontvangen. De toevloed van volwassen doopelingen was in de vierde eeuw, toen de heidenen zich bij massa's in de Christelijke kerk lieten opnemen, dan ook bui- tengewoon groot, en om voor deze doopelingen en hun familie gereede plaatsen te vinden, moest de localiteit zeer aanmerkelijk wezen. Er werd toen dan ook niet in de kerk zelve gedoopt, maar alleen in dit afzonderlijk alleen voor den Doop en voor de Catechisatie bestemd gebouw. Later intusschen, toen de Kinderdoop meer algemeen werd, en hier- door de ophooping van doopelingen verviel, en allengs alle kerken het Dooprecht erlangden, en tevens de besproeiing de onderdompeling verving, hadden deze kolossale Baptisteria geen zin meer, en had de Doop meest in de kerken plaats, in een in het noordelijk gedeelte der kerk geplaatste Doopvont, die aanvankelijk altoos van gehouwen steen was, en 6f in den vorm van een trog, of in den vorm van een kelk werd uitgehouwen. Nog later werd de steenen vont vaak door een metalen bekken vervangen, dat dan geplaatst werd op een stan- daard. Over het bekken was dan vaak een rijk versierd deksel aan gebracht, om het water voor vervuiling te behoeden. En bij het bekken hoorde dan een kan, waaruit het water gegoten werd. Van Gereformeerde zijde nu moet ook de Bediening van den Doop geheel vrij bezien worden. Men kan den Doop bedienen in een open water, hetzij in een stilstaand water, hetzij in een rivier. Voorts de Doop door onderdompeling blijft altoos de oorspronkelijke, zoodat er b.v. geen de minste bedenking tegen zou bestaan, dat men in Oostersche 124 HET KERKGEBOUW. landen, met warm klimaat, waar de bevolking toch dagelijks gewoon is, in zulk een water zich te baden, den Doop van volwassen bekeer- lingen alsnog door onderdompeling in zulk een open water bediende; mits, want dat blijft voorwaarde, mits dat de Gemeente er bij tegen- woordig zij, en er gelegenheid zij voor openbare godsdienstuitoefening. In ons klimaat daarentegen, waar bijna uitsluitend kleine, pasgeboren kinderkens gedoopt worden, zou het onzinnig en kleingeestig zijn, op zulk een onderdompeling te staan, en is de besprenging volkomen voldoende. En deze besprenging is te meer aan te bevelen, omdat ze in winter en zomer in het kerkgebouw zelf kan plaats hebben, en er dus geen godsdienstoefening in de open lucht voor vereischt wordt. Doch dan ware het ook wenschelijk, dat de Doopvont een vaste plaats in het kerkgebouw verkreeg, daar steeds aanwezig was, en zoo geplaatst werd, dat de toediening van den Doop door heel de Gemeente kon aanschouwd worden. Een standaard met bekken zou daarvoor minder geschikt zijn. Alleen de steenen Doopvont biedt daarvoor genoegzaam vastheid en soliditeit aan. En bij die Doopvont zou dan een niet te kleine kan hooren, waaruit het water in de holligheid van de Doopvont werd uitgegoten. Denkt men zich nu, gelijk het in ons schema werd voorgesteld, dwars voor de Gemeente een verhevenheid, zeg drie trappen hoog, waarop de kerkeraad plaats nam, dan zou metterdaad de aangewezen plaats voor deze Doopvont in het centrum van die verhevenheid zijn. 