Robinson Crusoe in Nederland. Een bijdrage tot de geschiedenis van den roman in de XVIIIe eeuw
Staverman, Werner Hendrik, b. 1881 | Defoe, Daniel, 1661?-1731
Hoe een eenzaam eilander zich in 't leven houdt en geestelijk ontwikkelt, wordt ons het eerst in de tweede helft der twaalfde eeuw beschreven door een spaanschen Arabier Abu Jaaphar Ebn Tophail in zijn Leeven van Hai Ebn Yohdhan. De inhoud daarvan komt in 't kort hierop neer. Sommigen zeggen, dat Hai Ebn Yokdhan geboren is zonder vader of moeder, voortgekomen uit de aarde door een juiste vermenging van warmte en koude, vochtigheid en droogte; anderen daarentegen meenen, dat zijn moederhaar pasgeboren kindje uit vrees voor haar breeder in een kistje aan de zee heeft toevertrouwd, welke het op eiland heeft geworpen. Hoe dit zij, zeker is, dat een geit, het knapje hoorende schreien, het heeft ge zogd en in 't leven gehouden. Het kind groeide nu op tusscheii dieren en bootste liun stemmen na. Al spedig bemerkte het verschil tusschen zich zelf en die andere wezens; deze toch hadden wol of veeren ter bedekking en verdedigden zich met horens en klauwen. Maar Hai Ebn Yokdhan leerde zich verweren met een stok. Zoo werd het kind zeven jaar. Toen in deze dagen zijn voedster stierf, was het zeer bedroefd, het schreide en weeklaagde, maar zijn vriendin bleef koud en zonder beweging. Nu dacht hij na, Avat er met haar gebeurd kon zijn en onderzocht het hchaam, tot hij het liart vond. Dit, meende hij, was 1) Een uitvoerig overzicht van den inhoud gaf Dr. T. J. de Boer in het TweemaandcUjksch Tijch 1) chrift IV 2 (Mei 1898) p. 259—283; even-eens de Boekzaal (toen nog geheeten Tweemaandelijke Uittreksels van P. Sahus) Maart 1701 p. 312 — B26. De spelling Hai Ebn Yokdhan is die van de oudste hollandsche vertaling van 1672; Dr. de Boer schrijft Hai Ihn lakzaan en Jaqzan. Over Ebn Tophail (Ibn Tofail) en de beteekenis van zijn werk zijn werk zie: Geschichte der Philosophie iin Islam von T. J. de Boer (1901) p. 160 vlgg. de zetel van het leveii. Doch wat was dat leven? Om dat te weten, ontleedde hij allerlei dieren, tot hij hun geheele organisme nauwkeurig kende. Aldus en op andere wijze in kennis toenemende (door de onderlinge wringing der takken in het bosch had hij o. a vuur zien ontstaan), werde de eenzame een jongellng van een en twintig jaar; allerlei had hij leeren maken: huizen, kleederen, wapenen. zoodat zijn bestaan gerust voortging en hem tevens tijd genoeg overbleef, over veel na te denken. Hij zag over- eenkomst tusschen dieren, planten en steenen, en kreeg een algemeen maar nog verward begrip van een Schepper. Doch met het wassen zijner jaren schreed hij ook in dezen voorwaarts. Als man van rijperen leeftijd (viermaal zeven winters waren voorbijgegaan) beschouwde hij de hemellichamen en besloot daaruit, dat die Schepper moest zijn, van de hoogste volmaaktheid, aller milddaadigst," en erkende in Hem „Weezendiijkheid, Volstrektheid, Vol- maaktheid, Schoonheid, Heerlijkheid, Magt, Kennisse." Het lichaam, zoo begon hij te meenen, moest voor een verwerpelijke zaak gelden, want stoffelijke behoeften stoorden hem telkens in zijn  door oefening leerde hij, de extase willekem'ig te voorschijn te roepen en zich zoo vaak als hij wenschte een te voelen met het hoogste wiezen. Inmiddels was hij zeven maal zeven maal zeven jaren geworden. Nu gebeurde het, dat een wijsgeer, Asal, de een zocht op hetzelfde eiland. Hij ontmoette Hai Ebn Yokdhan, doch de beide mannen verstonden elkander niet. Asal echter onderwees zijn gezel in de taal en leerde hem de ceremonien van den godsdienst en haar beteekenis, tevens zich verwonderende over de wijsheid van Hai Ebn Yokdhan. Deze ging nu de wereld in om de menschen de waarheid te verkondigeii, maar hij werd niet begrepen, en te leur gesteld keerde hi. Jop zijn eiland terug. Tot over de arabische geschiedenis. In tegenstelling met Defoe bekommert zich de auteur dezer tendentieuse verdichting weinig om de beschrijving van de wijze, waarop de held voor zijn stoffe, welvaart zorgt. Al het Ucht valt op zijn bespiegehngen; stap voor stap wordt aange-toond, hoe Hai Ebn Yokdhan, steeds verder redeneerende, met de gegevens, die iij bezit, ten slotte tot het inzicht der waarheid komt. En als zoodanig is hij als "t ware en tegenhanger van Robinson Crusoe. Deze, alleen steunende op zijn verstand en zijn schamelijke kracht, maakt steeds grooter voortgang op stoffejk gebied en komt eindehjk tot welvaart; in denzelfden tijd ontwikkelt zich zijn godsdienstig gevoel en wordt hij, die (evoren onverschillig was) Een geloovig Christen. Evenzoo is Hai Ebn Yokdhan aangewezen uitsluitend op eigen denkkracht; „het inzigt van den wijzen Mahometan — zoo lezen we in de Boelczaal — is enkel, te betoonen, dat iemand buiten eenige ommegang met menschen, of onderwijzinge, kan komen tot de kennis van zig zelven, en van God." De Hai Ebn Yokdhan-geschiedenis werd herhaaldelijk vertaald: in 't Latijn in 1671 en 1700; in 't Duitsch en in 't Engelsch.' Naar de latijnsche vertaling van 1671 van Eduard Pocock, A. M. werd ze in 1672 in 'tNederlandsch overgebracht onder den titel: Het Leeven van Hai Ebn YoMhan. In 170° verscheen een herdruk „met Den Leezer" in den den van 1672, p. 1, 3. Zoo was althans de opvatting van de 17e en van het begin der 18e eeuw. „Maar de tweede helft van de (18e) euw zag in hem den natuarmensch, die, ver van den bedervenden invloed der maatschappij, zich aan de hand der natuur ontwikkelde tot de kennis en beoefening van het ware en goede" (Dr. de Boer in het Tweem. Tschr. p. 282). Dr. de Boer t. a. p. p. 282; Kippenberg t. a. p. p. 2 noot 5. Printverbeldingen", genoemd: De naturwissen vmi Hal Ebn Jolulan enn. ; deze titel noemt tevens als vertaler van den eersten druk S. D. B. Een derden druk beleefde het werk in 1721. Dit bewijst, hoevel aantrekkelijkheid er van het boek uitging. En geen wonder, want het is geschreven in een innemenden stijl, teekenachtig en vol poezie. Rabus, de schrijver van het uittreksel in de Boekzaal, herinnert zich, hoe hij het werkje „meer dan eenmaal in (zijne) groot een gedenksch. Rift der Arabische Wijsheid met verschlüssig entschieden, Na deze arabische vertelling vinden we het Robinson-motifte terug bij Boccaccio in den tweeden giorno, in het zesde verhaal van zijn Decamerone. Na den dood van Manfred, koning van Sicilie, vluchten diens aanh angers naar alle kanten. Ook de vrouw van een napolitaansch edelman gaat met haar beide zoontjes op een schip en landt op eelandje, waar ze door een toeval alleen wordt achtergelaten. Het verdwijnen van haar kinderen bemerkende, is ze wanhopig; ze schreit en roept, maar tevergeefs. De honger dwingt haar, gras te eten. Ze vindt een paar pasgeboren geitjes, die ze als zuigelingen aanneemt. Met deze dieren samenlevende, verdierlijkt ze langzamerhand zelf; gras en water uit de beek zijn haar voedsel. In dien toestand wordt ze door een edelman gevonden, zwart, vermächtige, geheel behaard. Vergezeld van haar geitjes verlaat ze daarop het eiland. Merkwaardiger dan laatstgenoemd verhaal is dat van de Ontdeching van 't Ey landt van Pines, uit het Engelsch vertaald. Het schip „d' Indiaansche Koopman" strandt in 1589 bij het onbekende Zuidland; alleen de boekhouder 1) Boekzaal Maart 1701 p. 312. 2) Zie, ook voor "t vervolg, voor de voUedige titels de bibliografie achter dit 'Yerk. Als Ivippenberg een druk van 1708 noemt, is dit zeker en drukfout voor 170^. 4 50 met de kapiteinsdochter, haar beide kameniers en een „S\vartiii'' komen aan land. Ze blijveu in leven dank zij allerlei voorraad, die aanspoelt; daarbij is het klimaat zoo gunstig, dat ze zonder veel moeite vogels, visschen en vruchten in overvloed krijgen. De boekhouder, Joris Pines, neemt zijn vier gezellinnen tot vrouw, en deze schenken het leven aan een talrijke schare van kinderen. De laatsten huwen daarop onder elkander, evenwel door Pines' zorg zoo, dat bloedschande vermeden vordt. Er ontstaan nu volkrijke kolonies, en als de stamvader op zijn 80ste jaar zijn nazaten om zich verzamelt, telt hij er 1789. Hij geeft de regeering aan zijn oudsten zoon over en sterft hoogbejaard. Hollanders, die in 1667 op liet eiland landen, vernemen het verhaal en maken het in Europa bekend. Het is ungood, veel van de vertelling te zeggen; menzie het uitvoerige, ufterst nauwkeurige opstel van Max Hippe. Hieruit onleen ik het volgende. Het werkje is geschreven in 't Engelsch in 1668 door Henry Cornelius van Sloetten (= Henry Nevil) en maakte een verbazenden opgang. In verschillende talen werd het overgebracht; zelfs promovererde een jurist op een stelling naar aanlei-ding van dit verhaal. Ook in ons land werd het bekend: behalve de beide door Hippe genoemde drukken zag een bewerking er van het licht in De Gelukzecker over Zee of dJ Afrihaansche Weg-ivyzer van G-errit van Spaan Jakobs-zoon. Deze bewerker houdt zich vrij getrouw aan den kosten; waarschijnlijk heeft hij den engelschen voor zich ghad, da Ar hij het schip noenit „The Indian Merchant of De la Indiaansche Koopman". Hij brengt de vertelling 1) „Eine vor-Defoe'sche englische Robinsonade" {Englische Studien XIX. band (1894) p. 66 — 104). Ook schreven over het onderwerp : Th. J. J. Arnold in den Navorscher XXXIX (1889) p. 470—472; XLII (1892) p. 251 — 258; Kippenberg t. a. p. p. 52 — 53; Ullrich t. a. p. p. 118, waar tevens verdere literatur genoemd wordt. 2) T. v. in het 7e hooldstuk. 51 over in den derden persoon, en behandelt vooral de verhouding van den boekhouder tot zijn 4 vrouwen op z.g. „boertigen" toon i). Hij schreef zijn geschiedenis in 1691 ; in 1694, 1704 en 1752 werd ze herdrukt. Het merkwaardige van deze miniatuur-Robinsonade (de erste engelsche uitgave beslaat 9 kwarto bladzijden) is, dat ze in kiem reeds verschillende Robinsonaden-elementen bevat: de aanwezigheid van vrouwen, het ontwikkelen van een ideaalstaat, de mystificatie omtrent de ligging van het eiland, de wijze waarop de geschiedenis in Europa begonnem, en het aan komen drijven van allerlei voorraad, dat alles zien we later meermalen terugkeeren. Onder den titel Beschryvinge van het magtig Koningryh Krinke Kesmes verscheen in 1708 een eigenaardig boek. Juan de Posos, een geboren Hollander, die om handels-zaken dezen spaanschen naam heeft aangenomen, vertelt, ho op reis van Panama naar de Philippijnen een storm hem naar „het onbekende Zuidland" drijft. Hij wordt vriendelijk ontv Angen door een zuidlander, „Garbon" (= op-zener) genaamd, die hem als cicerone dient op dit zonnderling eiland, Poele Krinke Kesmes geheeten, waar bijv. schepen onbekend zijn en men niettegenstaande het ont-breken van deze verkeersmiddelen toch in staat is, alle veemde talen te spreken, en waar een mannen-akademie Nemnan lange filosofische vertoogen houdt over de onsterfelijkheid der ziel tegen de vrouwen-akademie Wonvure. Van dit en meer ontvangt de Posos een uitvoerig relaas, om eindelijk, voorzien van allerlei hem door den Garbon meegegeven geschriften, onder 't verbod van ooit terug te keeren, het door hem bezochte gebied te verlaten. Tijdens dat verblijf nu ontmoet onze reiziger een in genoemd koninkrijk levenden Hollander. Die hem schriftlichkeiten een verhaal zijnner avonturen mededeelt. De opgave van het jaar 1676 (p. 84) is een vergissing of drukfout voor 1667. Schlotel, Bibliografisch Woordenhoek der Nederlanden i. v. In 1655 was het schip „De Wakende Boey" van Batavia naar het Zuidland uitgezonden, om „De Goude Draak" te sozialen. Bij een landing was de schepsongen verdwaald en vond het schip niet terug. Eerst was hij wanhopig; toen hij echter met vruchten zich in 't leven had weten te houden en daarbij zelfs zijn scheepskist en allerlei voorraad vond, die de bemanning voor hem had aan wal gebracht, werd hij geruster. Hij dankte God, die hem tot hiertoe had geholpen, „sprak een Gebedt, en zong een Psalm zoo goed als (hij) kon." Van takken en leem bouwt hij zich een paar hutten, zijn „kasteelen", en een „forti-es", schiet stieren, vangt visch, vlecht manden en leeft verge-noegd. Bij een storm k. omt een wrak aandrijven, en door hetgeen hij daarop vindt heeft hij „een konings-leeven" ; nu kan hij zich gezelliger inrichten en heeft hij in den engelschen dog, dien hij nog levend in het vaartuig aangetroffen heeft en „Draager" doopt, een metgezel en helper. Hij brandt dierenvet in de lamp, maakt zich een veeren bed en vlecht kleeren van biezen. Vertrouwende op de Voorzienigheid, denkt hij weinig meer om 't vader-land of zijn vroegere makkers. Eens echter ziet hij menschen, en gedaan is het thans met zijn rust. Hij versterkt en proviandeert zijn, kasteer' en slaat eenige aanvallen af. Bij verrassing wordt hij gevangengenomen en meege-sleept; zoo is hij ten slotte in de hoofdstad Kesmes gekomen en Leeran in 't Hollandsch geworden. Doel en strekking van deze zonderlinge mengelmoses-achtige fictie (Kesmes is omzetting van Smeeks, Nemnan van „mannen", Wonvure van „vrouwen" was blijkbaar en uiteenzetting van de wijsheid en den godsdienst in bet verdichte Zuidland. Op de Koninklijke Bibliothek in den Haag bevindt zich een exemplar van den druk van 1708, doorschoten en met uitgebreide toevoegingen van den schrijver zelf voorzien. Deze hebben grootendeels betrekking op de wetenschappelijke geschillen van de manen- en vrouwen-akademie en noemen meermalen de werken van de doktoren Bontekoe en Overkamp. In 1775 las een zekere H. S. het werk met de aanteekenin-gen en „bevond het Cartesiaansche gevoelen tegengegaan niet alleen, maar ook de gevoelens van 2 Doctor, bon-tekoe en overkamp bespot, en soo ik het wel heb (vervolgt hij) is het werkje ook met verderfelijke stukken vervult omtrend den Godsdienst". Naast deze bedoelde zoogen. wetenschappelijke vertoogen worden hier voorts lange verhandelijke aangetroffen over de scheepsscheurik en den Texelstroom. Daarenboven is het werkvolspen over de stilzwijgendheid, de dronkenschap en andere deugden en ondeugden, welke spreuken, blijkens de aan-teekening van den schrijver zelf, getrokken zijn, uit den Turlisen spijon en uit Graeimi'". Het verhaal van den achtergelaten scheepsongen in onze Beschryvinge paradeert allerzonderlingst te midden van de didaktische verhandelingen. Het is, zoals men heeft gezien, een zuivere Robinsonade. Tot in bizonder-heden lijkt het op den Robinson Crusoe. Het is echter veel korter, dan Defoe's roman, „dem es", naar Kippenbergs juist oordeeP), „an Tiefe und Darstellmigskmist erheblich nachsteht". De stijl is slordig en dor, kroniekachtig; toch wordt er meermalen met levendigheid en treffenden eenvoud geschilderd. Door zijn naive vreugde-betuigingen, als hij een nuttige ondekking doet, wint dejong onze sympathie, en we gunnen 't hem van harte, dat hij „een voile Pijp stopten, dat 'er nu op staan kon", en er met Draager „lekkertjes van Smulden". Het boek moet in den smaak zijn gevallen. Nog in 'tjaar van 't verschijnen, 1708, gaf Rabus er in de Boelc- Zie de aanteekening op p. 108. The Turkish Spy werd in 1699 in 't Xederlandsch vertaald. Van p. 122 tot 201. T. a. p. p. 47; hij bespreekt het werk p. 45—47. Zie ook Hettner, Lit.gesch. d. 18. Jahrh. Ill, 1, 323. zaal een uittreksel van^), daarbij opmerkzaam makende op ^Balthazar Graciaan" als bron voor de spreuken en als zijn meening te kennen gevende, dat „het (werk) niet nalaat vermaakelijk te weezen". Behalve den druk van 1708, „te Amsterdam, By Nicolaas ten Hoorn", bestaat er een uitgave van 1721 bij denzelfden, die zich „Tw Zie eden Druk noemt. 'Tis een uiterst nauwkeurige herdruk; slechts enkele kleine verschillen bewijzen, dat het werkelijk een herdruk is en niet een exemplar van 1708 met een nieuw titelblad '). Een derde uitgave, met platen, beleefde het werk nog in 1776. En hierbij bleef het niet. Een duitsche vertäuft, Beschreibung des Mächtigen Konigreichs Krinke Kremes enz., verscheen in 1721, dus na en uner invoed van den Robinson Crusoe, tengevolge waar-van aan de geschiedenen van den jongen de naam kon worden gegeven van Der Holldndische Robinson Crusoe, oder das merckivurdige Leben und die besonders curieusen Avanturen Heinrich Texels Fines Hollanders. Als schrijver van het nederlandsch origineel noemt zich op den titel en onder de voorrede H. SineeJcs, Chirurgie zu Ztvolle. Omtrent dezen man is weinig bekend. Hij is overleden in 1721, bücken een vermeldig in het begrafenis-register der stad Zwolle. Onder de toevoegselen in het bovengenoemd exemplar van de Koninklijke Bibliotheek bevindt zich een familiewapen, en daarbij een Gedicht van Henrik Smeeks aan zijn zijn zon Barent, waarin hij zijn nakomeling de lezing aanbeveelt van zijn boek „van de cheirurgia"; blijkbaar w^as hij toen een oud man, althans 1) Sept. en Oct. 1708 p. 274—291. 2) O. a. Voorrede 1708 p. Ill: zeker — 1721: zekere; p. IV: jonge— longen; Talouja— El; p. 126: verversing — verversing; p. 204: tegen — tegen; p. 286: Einde — Eynde; eng. 3) Deze vertaling werd nog 5 maal gedrxikt (zie Ullrich t. a. -p. p. 102 — 105). De naam Heinrich Texel is in het origineel niet te vinden. 1721, den 20 Meert Hendrik Smeek (sic) chirurgijn te half drie in Michaeli kerk no. 619 — fl. 5 — 12 — ". Dit gegeven Dank ik aan de welwillendheid van Mr. C. P. L. Rutgers, Eijksarchivaris in Overjærel. 55 hij zegt van dit werk: „ik heb (dit boek) voor u geschreven in het laatste van mijn leven". Voorts ontmoeten we hier de mededeeling, dat de in druk verschenen voorrede niet van den schrijver zelf is: hij had aan ten Hoorn een andere gezonden, die hij in haar geheel uitschrijft. Daar-aan voegt hij naief toe: „Ten Hoorn schrijfd mi, dat dese voor-reden van een kind, en niet van jeniand, die zig voor een wijs man uit geeft, scheen geschreven te zijn. N.B. Ik heb mi noid voor een wijs man uit gegeven". Uit de ongednikte voorrede verneemt men tevens, dat de intrige berust op een verhaal in Wouter Schoutens Reise naar Ost-Indien. De scheepsongensgeschiedenis van Smeeks is in zekeren zijn. Een vervolg op de Historie cler Sevarambes, een werk, in 1677 — '79 geschreven door Le Sieur Denis Vairasse d'Allais, Histoire cles Sevarambes, en o. a. in onze taal overgebracht in 1682, en het volgende verhaal bevätend. Een schip „de Gouden Draak" strandt aan 't Zuidland; een deel der bemanning redt zich en kiest Siden (den schrijver) tot opperhoofd. Ze leven van jacht en visscherij, bebouwen het land en gaan op ontkinken uit. Ze vinden nu een hoog ontkinken viel, de Sevarambes, die hun naam ontleenen aan hun wetgever Sevaras. De beschrijving van hun ideaalstaat is het doel van "t werk, maar het begin is een soort Robinsonade". Al de boven vermelde verhalen berusten. gehjk we 1) Misschien heeft dus Kippenberg gelijk, als hij meent, dat „Texels Lebensgeschichte recht gat auf Erlebtem beruhen kann." 2) Aldus te viuden bij Prosper Marchand, DirMonaire Histoire (1758) i. V. Allais. 3) Zie Boeckzaal Juli 1693 p. 14 noot: deze zegt, dat het werk, erst in 't Engelsch, daar na in 't Fransch, en voorts in 't Hollandansch t" Amsterdam in 't jaar 1682. gedruk is, en noemt het een „konstig-en-snood-beschrevene Historie." In 1701 verscheen hiervan de tweede druk. Kippenberg (t. a. p. p. 95) noemt het boek en kent verschillende herdrukken in 't Fransch en Duitsch; zie ook Marchand. Zagen, op verdichting. Daarnaast nu vinclen we ook niet verdichte vertelliiigen, waaraan met het oog op haar quintessence — een of meer schipbreukelingen worden op en herbergzame kust geworpen en houden zich met moeite in 't leven — de naam „Robinsonade" kan worden Tagebend. Als oudste voorbeeld hiervan zou de overwinttering op Nova-Zembla in 1596 kunnen gelden, zooals oss die is meegedeeld door Gerrit de Veer in zijn Waer-achtige Beschrijvinge van Willem Barendts drie syllagien (1599). Hier toch zijn Hollanders gedwongen, den geheelen winter in eenzaamheid door te brengen en zich zonder de gerie-felijkheden der europesche cultuur te behelpen. Evenzoo herkennen we het Robinson-motif in een reisverhaal van Frans Jansz. van der Heiden en Willem Kunst, getield: Vervaarlijlce Schiphreuk van H Oostindiesch Jacht ter Schelling (1675). Het jacht ter Schelling, in 1661 van Batavia vertrokken, wordt bij de kust van Ben-galen door een storm ontredderd. Een deel van de matrozen bergt zich op een vlot, dat hen aan een eiland brengt. Dit eiland is niet alleen onbewoond, maar verschaft ook geen voedsel. Hierdoor ontstaat spoedig hongers-nood, die steeds grooter wordt. De mannen voeden zich met bladeren en met leguanen, die ze vinden azende op een dooden buffel. Zij bouwen een woning dicht bij 't strand, om voorbijzeilende schepen te kunnen zien. Een paar slangen eten ze zonder nadeelige g evolgen, maar door een soort slakken worden ze bijna vergiftig. De honger wordt steeds erger, zoodat ze plannen smeden, een scheepsjongen op te eten; den dominee, die verdwindende 1) Dit beleefde tusschen 1675 en 1755 verschillende herdrukken, zelfs werde het vertaald in 't Fransch en Duitsch (zie P. A. Tiele in de Biblio-graphischc Adversaria I (1873-74) p. 262); in don veilingscatalogus van Fred. Müller en Co.: Oud-Nederland (Dec. 1906) komt voor (p. 157): F. J. von der Heyde, gefdhrlicher Schiffbrück des Ost-Indischen Jagdt-Schiffs Sterneilung. Amsterdam, J. van Meurs & J. v. Sommeren, 1676. Met platen van Bosboom' (dezelfde als in de hollandsche uitgave). 57 is, gaau ze zoeken, om dieiis lijk te verslinden 57 Ze vinden Hem echter niet. Zoo hoog stijgt eindelijk de nood, dat ze elkanders leven bedreigen om een stuk huffelhuid. Niemand durft gerust gaan slapen, uit vrees dat zijn makkers hem zullen overvallen. Emdelijk worden ze door een troep inlanders gered. Ook hier is niet sprake van een, maar van een aantal Robinsons, wier werkzaamheden intusschen daarom niet worden beschreven, omdat ze niets te werken hebben. Het verhaal is een doorloopende lijdensgeschiedenis, een-voudig, onhandig soms, maar toch treffend geschreven. Een moderne historische roman zou verschillende stukken met geringe veranderingen kunnen overnemen. Alexander Selkirk heeft misschien niet geweten, dat hij op Juan Fernandez niet de eerste kluizenaar is geweest. Reeds van 1681 tot '84 had er een „Moskiter Indian" geword, die zich op vernuftige wijze tegen honger en obering had weten te verdedigen. Hij werd in 1684 geworden door William Dampier, die in zijn New Voyage round the World (1697) het een en ander over hem meedeelt. Niet lang Nad Dampiers reisbeschrijving, ook nog voor den Rohinson Crusoe, verscheen een boek. Voyage et avantures de Frangois Leguat (1707), het volgend jaar in Nederlandsch vertaald als Nieinve Eeystogt van Franciscus Leguat. De schrijver, als Hugenot in 1689 naar Holland gevlucht, gaat mee met eenschip, dat een kolonie. Yeitaald door W. Sewel: Nieuwe Reistogt rondoni de Wereld (1698, in 1771 herdrukt); zie aldaar Hoofdstuk IV.,De Boekzaal geeft (Sept. 1699 p. 206-237) een uittreksel, -waarin ook het verhaal over den Indiaan voorkomt : evenzoo Het Boek der Reisen en Ontdekkingen (1881-1883), een bewerking van Jules Verne's Histoire des grands voyages et des grands voyageurs. In 1891 is het Tverk opnieuw uitgegeven door The Hakluj-t Society; in de voorrede van deze uitgave gezegd, dat deze nederlandsche overzetting in het Engelsch vertaald is. Tevens blijkt nit deze voorrede de popularité van het werk. Dat men ook in Leguat een Robinson zag. evenals in deii scheepsongen van Smeeks, bewijst de duitsche vertaling van 1723, getteld: Der Franfzosische Robinson (Ullrich t. a. p. p. 115). Zal stichten op het eiland Bourbon. De commandant echter zet hem en 7 anderen met slechts weinig voorraad aan land op het eiland Kodrique of Diego Ruys en laat hen an hun lot over. Hier leven ze zeer genoegelijk; ze hebben weinig te doen, omdat de rijke natuur alles als vanzelt gefet; „men kon” Al wandelende zelfs aan de kostraken", want maakt men geraas in 't bosch, dan komen van alle kanten vogels aanvliegen, die zich met de hand laten vangen. Ze zaaien het meegebrachte koren, eten schiidpadden en vermaken zich met dammen, „tiktakken", balspelen of jagen en visschen, en leeren papegaaien praten. Leguat vindt het een heerlijk rustig leven en wil er wel altijd blijven; zijn makkers echter, die veel jonger zijn, wenschen hun jeugd niet in eenzaamheid te verslijten. Ze bouwen zoo goed ze kunnen een boot; bij 't vertreklaat Leguat een perkament met hun namen en lotgevallen achter. Een eerste poging om te vertrekken kost intusschen aan een hunner het leven; men begraaft den doode en geeft hem een lang grafschrift. Toch is de moed niet verlorengegaan; met meer geluk dan wijsheid komen de reizigers op Mauritius aan land. De gouverneur aldaar neemt hen uit hebzucht gevangen en verbant hen naar een eenzame, kale rots in zee. Hier lijden ze onbeschrijfelijke ellende, blijven echter opgewekt, zooveel ze kunnen. Ten slotte worden ze naar Batavia gevoerd en vrijge-sproken. We krijgen hier twee Robinsonades voor een: eerst het gelukkige leven op Rodrigue, dan de ellende op de rots. Aan he t eerste wordt weinig plaats ingeruimd. Op het eiland gekommen, doet de schrijver eerst uitvoerig verslag van de flora en fauna. Dit is voor hem hoofdzaak, hij is natuuronderzoeker meer dan verteller. Toch is hij iemand van talent en verstaat de kunst, het verhaal belezenheid zuverdere literatuur Ullrich t. a. p. 116. langwekkend te maken; hij geeft bewijzen van belezenheid zowel op wetenschappelijk als op belletristisch gebied. Al is nu het verhaal van het eilandleven niet hoofdzaak voor den schrijver, zijns ondanks is het dit toch geworden. Hij spreekt met liefde van Rodrigue en uit een zegen- wensch voor de rust van zijn „lieve Eylandje", v^aar ze „koningen" en „vrije mannen" waren. Daartegenover staat het rampspoedig leven op de rots; ondanks zijn goedmoe- digheid wordt de schrijver soms bitter tegen den gouver- neur. Het werk is echter niet te vergelijken bij dat van Defoe; het innige verband, dat tusschen Robinsons werk- zaamheid en den toestand van het eiland bestaat, ont- breekt hier geheel. Zooals we straks zullen zien, bevat het werk, behalve de hoofdgedachte, ook reeds verschil- lende elementen, die in de Robinsonades geregeld terug- keeren. Dat de lotgevallen van Phihp Ashton hier te lande in de achttiende eeuw bekend waren, is me niet gebleken. In 't Engelsch verscheen Ashtons Memorial in 1725 of '26. Dit verhaalt, hoe Ashton, door Boekaniers meegevoerd, op het eiland Rattan ontvlucht en een leven van veel ellende en ontbering leidt, tot hij na ruim 2 jaar door Engelschen wordt gered '). Ook na den Robinson Crusoe vinden we het motief een paar maal in reisbeschrijvingen. Zoo in het Kort^ naaiiiv- Tceurig en echt-relaas van het geheurde aan vier Russische zeelieden, ivelhe by ongehih geraaJcf zyn op het Onbewoond Eiland Oost-Spitzbergen , in 1767 uit het Franseh vertaald 2). 1) In ons land werd het werk eerst bekend door de be^-erking van von Schubert: Der neue Roiinson oder die SrJiicksale des Philipp Ashton (1848; zie Ullrich t. a. p. p. 117), 2 jaar later vertaald als De nieuice Bobinson Crusoe of de lotgevallen van Philip Ashton, en in 1890 herdrukt (zie Brinkmans Catalogi i. v. v. Schubert). Een kort overzicht komt voor in de Geschiedkimdige verhalen van scMpbreuken (p. 152 — 166), in 1864 ver- taald naar de Histoire des Naufraf/es van M. Eyries et Ernest Faye. 2) In 1767 geschreven ,,door den Heer P. L. Le Eoy , Professor in de Historien , en Lid van de Keizerlyke Academie der Weetenschappen te 60 Het vertelt van het leven van vier Russen, die 6 jaar lang op Oost-Spitsbergen leven in sneeuv^^ en ijs en Noord- poolduisternis , en ondanks het ongunstige klimaat en het sobere voedsel opgew^ekt en gezond bHjven. De schrijver zelf zag reeds de overeenkomst met den Robinson Crusoe^ want aan 't slot haalt hij de woorden aan van een vriend , die schreef, dat dit verhaal boven dat van Defoe stond: 1"^. omdat het niet „fabuleus", maar zuivere waarheid is; 2^^. omdat Robinson zich in een warm khmaat bevond en de Russen in de kou ; 3°. omdat de laatsten geen pons konden bereiden en uitsluitend water dronken; 4°. omdat ze niet als Crusoe „byna de geheele kennis van het Chris- tendom verlooren" hadden. De vriendschap heeft hier den schrijver tot te veel lof verleid. 't Werkje ('t is maar 74 biz. groot) laat zich prettig lezen , maar daarmee is alles gezegd; verschillende uitweidingen over russische gebrui- ken enz. onderbreken telkens de vertelling. Hoofddoel van den auteur was aan te toonen, dat „de nood dingen doet uitvinden, om het leven te behouden, die anders nooit bedacht zouden worden". Ten slotte valt nog te vermelden: Schiphreuk en Lotgevallen van den Heer Pieter Viaud, Scheeps Kapitein (1771) i), een vertaling van Naufrage et aventures de M. Pierre Viaud, een blijkbaar in zijn tijd populair werk). De inhoud is evenals van de vorige historische Robinsonades een lijdens-geschiedenis. Viaud en vijf anderen komen in 1765 door schipbreuk aan een onbewoond eiland in West-Indie. Na St. Petersburg. De nederlandsche vertaling is in 1768 herdrukt (zie Boekzaal Nov. 1767 p. 616, Oct. 1768 p. 482). Een vertaling van Campe's bewerking beleefde zelfs -4 drukken (zie Brinkmans Catalogi op de jaren 1825, '39, -65, '75 i. v. Campe). In den Navorscher (XL (1890) p. 163) spreekt J. G. Frederiks over ons werkje. Eigen titel geeft Boekzaal Dec. 1770 p. 727; den iahoud Febr. 1771 p. 153—163; liet werk zelf is me niet in handen gekommen. 2) Zie Ullrich t. a. p. p. 170, waar ook engelsche en duitsche vertaingen genoemd worden. 61 veel ellende, zoo greet, dat ze een hunner meeten doeden en opeten em in leven te blijven, werden ze eindelijk ged. — De Boelczaal prijst het werk zeer, dat „geveelige harten niet zonder medelyden konnen leezen", en noemt het een greete verdienste, dat het geen „roman", maar ware histerie is. Met het veorafgaande is de reeks der historische en verdichte aan Defoe's roman voorafgaande Robinsonades waarschijnlijk niet uitgeput; zoowel in reisbeschrijvingen als in romans (o.a. de heroische) zal liet Robinson-motiet nog wel te vinden zijn. Doch „die anziehende aufgabe einer vor-Defoe'schen geschichte des Robinsonmotivs in der weltlitteratur" , zooals Max Hippe het noerat, Hgt buiten mijn bestek. Voor mijn doel is het voldoende te hebben aangetoond, dat Defoe niets nieuws bracht door zijn held op een eenzaam eiland te doen belanden. Be- halve de geschiedenis van Selkirk, leverden de reisbeschrij- vingen genoeg andere voorbeelden voor een dergelijk ver- haal. En ook de fantazie had het onderwerp reeds be- handeld, zooals o.a. blijkt uit de Beschryvinge van Krinlce Kesmes. Ten slotte nog de volgende opmerking. Verschillende elementen, die we in de Robinsonades zu lernen ontmoeten, komen ook in de zooeven vermelde verhalen voor. Leguat verzekert, dat zijn geschiedenis „zeldzaam" is en waar; dat laatste doen ook Le Roy, Viaud en de voorrede van de Historie der Sevarainbes, hij noemt zich koning van Rodrigue, wil wel altijd in dit aardsche paradijs blijven, veracht het goud (hetzelfde zien we in Krinlce Kesmes) en veest alleen, onbegraven te zullen blijven. De aanwezigheid van vrouwen op het eiland kent de geschiedenis van Joris Pines reeds; de afwezigheid er van spoort de makers van Leguat aan, Rodrigue te verlaten. In de meeste verhalen komt allerlei voorraad of zelfs een heel wrak aandrijven. Evenals Robinson bouwt de Jongen van de Wakende Boey een kasteel. In de geschiedenen van Pines en van Krinke Kesmes krijgt een vreemdeling een handschrift met de lotgevallen van den held; Leguat laat een dergelijk geschrift achter. Mogen we nu uit deze punten van overeenkomst de conclusie trekken, dat Defoe en zijn navolgers die oudere werken gekend hebben? Zeer zeker niet. De vermelde details als elementen in het verhaal van een verblijf op een onbewoond eilandliggen zoo voor de hand, ze volgen zoo onmiddellijk uit de omstandigheden, dat ze als vanzelf den schrijver uit de pen moesten vloeien. Slechts in een punt zijn, zooals later blijken zal, de reisbeschrijvingen van invloed geweest: de stijl van de Robinsonades is aan haar onleend. Doch in dit op Zicht dienden niet alleen de bovengenoemde verhalen tot voorbeeld, maar de reisbeschrijvingen in het allemen. HOOFDSTUK III. DE IN 'T NEDERLANDSCH VERTAALDE ROBINSONADES. Vertalingen behoore in strikten zin niet tot de nationale letterkunde, en het zou daarom den schijn kunnen heben, dat een bespreking er van in een geschiedenis der nederlandsche Robinsonades ents overbodigs ware. Edoch zowel uit het feit, dat een uitgever het pubhceeren eener vertaHng aandurfde, als uit de omstandigheid, dat zulk een vertaHng meer dan een druk beleefde, is op te maken, dat voor den inhoud van het origineel belangstelHng bij het nederlandsch pubHek verwacht en ook gevonden werd. Dat juist die buitenlandsche Robinsonades, welke de eer eener overbrenging in onze landstaal waardig gekeurd werden, tevens de in Nederland meest bekende representanten van bedoeld genre waren, Hgt alzoo voor de hand. En niet minder aannemHjk is een hieruit vo ortvieende gevolg-trekking: deze, en niet de onvertaald gebleven Robinsonades zijn de voorbeelden geweest, welke, hetzij in hun origineelen, hetzij in hun vertaalden tekst, ten grondslag hebben kunnen hggen aan de nederlandsche navolgingen. Vandaar dat ik niet aarzel, in dit hoofdstuk van de buitenlandsche Robinsonades speciaal die ter sprake te brengen, welke mede in vertaling ten onzent lezers hebben gevonden. Zooals uit het volgende zal blijken, hebben we hier voor 't meerendeel te doen met romans, die in de hoogduitsche letterkunde op het voetspoor van Defoe's scheppirig waren ontstaan. De Saxische Uobinsoii. De held verzwijgt zijn waren naam en geboorteplaats, noemt zich Willem Retchir, en zegt, dat liij uit Saksen herkomstig is. Hij is een rijk, welopgevoed koopmanszoon, die als alle jongelui van zijn stand in Jena gaat studeeren. Goed voorzien van vaderiijke raadgevingen en ducaten begeeft hij zich derwaarts; de raadgevingen vergeet hij terstond, de ducaten verliest hij een weinig an een jonge dame, die hij onderweg ontmoet. Pas is hij aan de akademie, of zijn ouders sterven, en laten hem zoo weinig na, dat hij een dienst van kamerdienaar zoekt bij Prins Gallizin, een jongen Rus, die de wereld gaat zien. Tijdens de nu volgende reis wordt in Londen een koopmansvrouw op Wil. Verliefen en beloont hem rijkelijk, Bij ongeluk verzeilt hij onder een troep boeven, wordt gevangengenomen, maar juist op tijd door den prins van de galg gered. Nu gaan ze naar Parijs, waar een „commediantin" Innocence uit te leur gestelde liefde een aanslag op den prins pleegt, die echter mislukt. Uit Madrid, waar beiden zich vervolgens heen begeven, moet de held de wijk nemen uit vrees voor een jaloersche spaansche schoone. Zoo komt Retchir in Lissabon. Hier valt hij, op beschuldiging van ketterij, in handen der Inquisitie en wordt tot de galeien veroordeeld. Thans begint een leven van ellende, nog vermeerderd, wanneer het schip, waarin zich onze galei- 1) Voor de volledige titels zij verwezen naar de bibliografie hierach 1) Voor de volledige titels zij verwezen naar de bibliografie hierach 2) Voor de volledige titels zij verwezen naar de bibliografie hierach 3) Voor de volledige titels zij verwezen naar de bibliografie hierach 4) Voor de volledige titels zij verwezen naar de bibliografie hierach 5) Voor de volledige titels zij verwezen naar de bibliografie hierach 6) Voor de volledige titels zij verwezen naar de bibliografie hierach 7) Voor de volledige titels zij verwezen naar de bibliografie hierach 8) Voor de volledige titels zij verwezen naar de bibliografie hierach 9) Voor de volledige titels zij verwezen naar de bibliografie hierach 10) Voor de volledige titels zij verwezen naar de bibliografie hierach 11) Voor de volledige titels zij verwezen naar de bibliografie hierach 12 In 1722 — '23 verscheen te Leipzig Der Schiffsischen Eohison, oder Wilhelmsen Eefchirs, eines gebohrnen Sachsens, Wahrhafftige Beschreibung seiner Anno 1691. Gethan Reis, later nog een paar maal herdrukt (Ullrich, t. a. p. p. 106 — 111). In 't Nederlandsch vertaald in 1730 als: Waarachtige Beschryvinge der tvonderbare Reysen van Wilhelm Retch ir, of de Saxische Robinson. Amsterdam by Jacob ter Beek: in 1764 aldaar herdrukt door Jan Morterre. Deze had in 1760 de eerste oplaag gekocht „met regt van Copej", en bood het werk aan voor f2 — 0 {Boekzaal April 1760 p. 471); de druk van 1764 kost /"l: 16 (ib. Oct. 1764 p. 471). 65 boef bevindt, door de Turken wordt genomen en hij „de slaafsche boejens" moet torsen. Een hevige storm over- valt het scliip, waarop hij zich bevindt, in de Middellandsche Zee en werpt het op een khp. Retchir drijft naar een eiland, terwijl het andere deel der bemanning verdrinkt; hij wordt Opgenomen door een grijsaard, den eenigen bewunder van 't eiland. Beiden vertellen elkaar hun lotgevallen. De grijsaard is een zoon van den machtigen spaanschen markies van Aytona. Wegens manslag gevlucht, wordt hij door saleesche zeeroovers gevangengenomen. Het schip, waarop hij als roeier geplaatst is, vKegt in de lucht; hij alleen redt zich op dit eiland. Hier leeft hij 28 jaar „als een beest" van vruchten en water, daarna  samen het gerust, of- schoon zeer eenvoudig. 't Klimaat en de voortbrengselen van het eiland zijn uitstekend; ze voeden zich met kas- tanjes, gestrikte vogels en schildpadden, verrichten hun godsdienst in een moeilijk te vinden grot, en voelen zich gelukkig. Na drie jaar sterft de grijsaard; Willem begraaft zijn „lieven ouden vader" en blijft eenzaam achter. Hij left nu kalm, werkt niet meer dan strikt noodig is en verveelt zich weldra, zoodat hij naar verlossing uit zijn eenzaamheid wenscht. Hij heeft een voorgevoel, dat hijgered zal worden, en — bedriegt zich niet, want als hij volgens zijn houten almanak ruim 20 jaar alleen geweest is, landt er een schip. Eerst schrift hij hevig. Maar hij wordt gerustgesteld, en verlaat zijn eiland, ofschoon niet zonder aandoening. Na een tocht door Griekenland, aan't hoofd van een karavaan, waarbij een aanval van roovers wordt afgeslagen, komt hij veilig thuis. Zijn zwerflust echter laat hem geen rust; na korten tijd reist hij weer naar Turkije, in gezelschap van een Aga, die den weg kort met het vertellen van zijn levensgeschiedenis. Hij is een geboren Hongaar, bij 't beleg van Weenen in turksche slavernij geraakt; maar renegaat geworden, heeft hij het tot de hooge waardigheid gebracht, die hij nu bekleedt. Eens redt hij een jonge vrouw en verneemt naturlik haar levensloop. Retchir gaat naar Constantinopel en raakt door een toeval weer in slavernij. Onder zijn medeslaven treft hij een paar Duitschers aan; zij troosten elkander door hun avonturen te vertellen. Na veel ellende komt Willem vrij, om al spoedig weev in handen van negers te vallen. Bij hen ontmoet hij Innocence, met wie hij vlacht. Hetnoodlot maakt hem echter ten vierden male slaaf. Als dokter aan- gesteld, w^ordt hij geroepen bij den Bassa, in wien hij Prins Gallizin herkent. Deze geeft na een uitvoerig verhaal, hoe hij in slavernij gekomen en Bassa geworden is, de vrijheid aan Willem terug, die zich haast, naar Saksen terug te keeren, om zijn verdere levensdagen in rust te slijten. Zooals blijkt uit de noot op p. 64, vond deze eerste navolging van den Robinson Crusoe een goed onthaal. En niet onverdiend. Het boek laat zich door zijn behoor- lijken, duidelijken stijl met zeker genoegen lezen; het onderscheidt zich door afwezigheid der taaie, eindelooze zinnen van de verhalen uit dien tijd. De wijze van voor- stelling is goed; aan bijkomende omstandigheden wordt zorg besteed, ofschoon niet zooveel als in den Robinson Crusoe. De verhaaltrant is eenvoudig, zonder stijlbloempjes, behalve (doch zeer zelden) een enkel citaat of een herin- nering uit de klassieke mythologie. Beschrijvingen van landen en steden zijn vrij talrijk, maar kort; de auteur zegt zelf , dat hij zich daarmee niet wil ophouden. Nu en dan wordt hij humoristisch ; maar zijn humor vertoont een bedaard en kalm karakter. Enkele malen slechts ont- 67 moeten we den galgenhumor, die de avonturiersromans kenmerkt, den cynischen, onverschilligen toon van den picaro. De voorrede vraagt een welwillend oordeel voor den stijl; mocht deze niet beschaafd zijn „volgens de heeden daagsclie wyze," men moet zicli daarover niet verwonderen ; een man , die zoolang in de eenzaamheid of onder boeven en slaven heeft verkeerd, vervreemdt van de beschaafde wereld en vergeet „den zuyveren Schryf-trant zijner Moeder-Taale/' De Robinson Crusoe, zegt diezelfde voorrede, is slechts een roman, een verdichtsel; deze gevallen echter zijn ware historic; en ten einde die schijn van liistorische echtlieid bewaard blijve, wordt het verhaal vastgeknoopt aan geschiedkimdige feiten als het beleg van Weenen en den negenjarigen oorlog. Het doel van den auteur is een verhaal van allerlei avonturen te geven. Toch vinden we hier geen opeen- hooping van gebeurtenissen, zooals in zooveel van derge- lijke romans, wier schrijvers bhjkbaar bevreesd zijn, dat ze niet genoeg wonderen vertellen. De Saxische Robinson mist hierdoor gelukkig het karakter van een kinemato- graaf; alles wordt kahii, breed voerig verhaald en gemoti- veerd. Ook jaagt de schrijver niet, zooals zoovele van zijn collega's-tijdgenooten, op obsceniteiten; wel noemt Retchir zijn „naturel by uitstek genegen tot Minne- handelinge" ^), maar daarbij blijft het dan ook vrijwel. Van karakterteekening is weinig te bespem-en. De held is reislustig; verder vernemen we niets van hem. Hij geraakt in slavernij en wordt gered, maar dit kon even goed hem als een ander overkomen. Ook tijdens zijn verblijf op het eiland bespeuren we niets van eenige individualiteit. Hij zit rustig in zijn eenzaamheid, doet niet meer dan het hoog noodige, en verveelt zich liever dan dat hij zijn huis geriefelijk gaat inrichten^). Alles 1) I p. 73 (naar den druk van 1764). 2) I p. 245— 2.±8. 68 gaat bij hem als vanzelf, zoiider aanschouwelijkheid. Hierdoor staat het werk achter bij den roman van Defoe, wiens invloed op de conceptie van De Saxische Robinson overigens niet te miskennen valt. Voordat Retchir op het eiland komt, heeft hij een slavernij te doorstaan. Het eiland-motief herinnert aan den Crusoe. Na de bevrijding uit de eenzaamheid heeft de eene held een aanval van wolven in de Pyreneeen, de andere een aanval van roovers in de grieksche bergen af te slaan. Beiden vertellen aan 't eind van 't eerste deel, dat ze nog een vervolg zullen schrijven, wanneer hun avonturen in den smaak vallen. 