Robinson Crusoe in Nederland. Een bijdrage tot de geschiedenis van den roman in de XVIIIe eeuw
Staverman, Werner Hendrik, b. 1881 | Defoe, Daniel, 1661?-1731
Deze rijkdom van fantazie toonde Defoe hier niet voor het erst. Hij had, geheel alleen, jaar lang zijn Revieiv ge-schreven, twee-, driemaal's weeks. Vond hij daarvoor in de werkelijkheid geen stof, wat in den komkomniertijd zeer goed mogelijk was, dan moest hij zijn toevlucht niemal tot het verzinnen niet alleen van de hoofdzaken van een verhaal, maar ook van de bizonderheden. Zoo schreef hij over het in de lucht vliegen van het eiland St. Vincent der-mate natuurgetrouw, met een relaas van zooveel om-standigheden, die alleen een ooggetuige scheen te kunnen vermelden, dat het Engeland er van ontstelde. Zoo ook gaf hij een „True Relation of the Apparition of one Mrs. Veal, the next day after her death, to one Mrs. Bargrave at Canterbury, the 8th of September, 1705; wie bij het gesprek tegenwoordig was geweest en het woordelijk had opgeteekend, zou geen naturilijker verslag daarvan hebben kunnen geven. Dienzelfden trek van waar gebeurd zijn vindt men in nog veel uitgebreider mate in den Robinson Crusoe, en welen het verhaal dan ook voor een werkelijke gebeurtenis; een meening trouwens, waaraan de auteur voedsel had gegeven door hetgeeu hij schreef in de voor-rede van zijn eerste deel: „The Editor believes the thing to be a just History of Fact; neither is there any Appearance of Fiction in it." En mocht er hier en daar wel eens iets in 't verhaal vvorden aangetroffen, dat met de mogehjkheid in strijd scheen (zoo bijv. de omstandigheid, dat Robinson zijn Zakken vol beschütst, terwijl hij geen kleeren, aan zulke kleinigheden stoorde zich het groote publiek niet; het las Robinsons avonturen als een ware geschiedenis. En die gedachte , dat hier een ooggetuige aan 't woord is , werd nog aanmerkelijk versterkt door den stijl. Robinson spreekt in zijn relaas op een eenvoudige, ongekunstelde wijze, zonder eenige verheffing, zonder een stijlbloempje of een sierlijk beeld, juist zooals dat den ouden zeeman past. Zoo iemand toch is niet Potgieteriaansch ontwikkeld ; citaten kent hij niet , behalve natuurlijk bijbelteksten. In lange zinnen gaat het verhaal voort , rustig en onver- stoorbaar, somwijlen niet zonder dat de verteller in her- halingen valt. Nu en dan ook dreigt hij zich te verwarren, staat hij op 't punt van te struikelen, maar met een „viz." of „I say" komt hij weer op zijn voeten terecht en gaat verder alsof er niets gebeurd was. Er zit in die taaie zinnen iets hardnekkigs, dat goed bij het karakter van Robinson past. Merkt hij , dat hij afdwaalt of al te lang van stof wordt, dan verontschuldigt hij zich lakoniek met een „but this is by the Way", ..but of this by and by", ,,in short", „in few Words", om weldra weer dezelfde 1) Zie voor meer dergelijke critieken het bovengenoemde opstel van Dr. Ullrich iii Ztschr. f. Biic.herfrennde p. 8. 2) Zegevierend kon de auteur daarom in de voorrede van het 2e deel schrijven: „A11 the Endeavours of envious People to reproach it with being a Eomance, to search it for Errors in Geography, Inconsistency in the Eolation, and Contradictions in the Fact, have proved abortive, and as impotent as malicious". 24 fout te began. Een enkele maal is hij geestig, maar 't is geestigheid van een flegmatieke, ernstige soort. Treffend in haar eenvoud zijn voorts niet zelden de uitingen zijner gemoedsaandoeningen; zoo bijv. bij de beschrijving van Friday's vreugde, wanneer hij zijn vader weervindt; of bij het weergeven van hetgeen Robinson, op 't gezicht van het gestrande schip, gevoelt in zijn verlangen naar een metgezel. Maar juist dat onopgesmukte, dat in herhalingen vallen, dat uitweiden over schijnbare nietigheden is in dezen hooge kunst en drukt op het werk een eigen stempel. Hier Hggen de meest alledaagsche burgermansstijl en de zuiverste kunst naast elkander en gaan zoo geleidehjk in elkaar over, versmelten zoo, dat ze onmo-gelijk Zijn te scheiden, maar samen een onnavolgbaar geheel vormen. Als tweeden factor van den opgang van ons boek noemde ik reeds de karakterteekening van den held. Robinson bezit een groote som van activiteit, die zich uiten moet. Van kindsbeen af heeft hij een onweerständigen trek tot reizen, die er met de jaren niet op vermindert; in plaats van rustig zijn plantage te bebouwen, gaat hij weer op zee. Op zijn eiland kan hij op deze manier zijn energie niet uiten; daarom beproeft hij t hier met noesten arbeid. Wanneer hij eenmaal heeft ingezien, dat hij zich zelf moet helpen, steekt hij flink de handen uit de mouw en rust niet, voordat hij alle maatregelen genomen heeft, die zijn veihgheid kunnen verzekeren. Hij werkt met taaie volharding; zijn lulpmid-delen zijn gebrekkig, maar stap voor stap nadert hij zijn doel; zijn verstand scherpt zich door de noodzakeHjkheid, en, trots ch op wat hem gekikt is, koestert hij de over-tuging, dat een mensch kan wat hij wil-). Hij is niet Ziehier enkele iiitspraken van hem zelf: „I was very seldom idle (p. 102); sentimentel: wanneer hij eenmaal zijn toestand lieeft overzien, blijft hij niet bij de pakken neerzitten onder vruchteloos zuchten, maar slaat de handeri aan 't werk en wordt daardoor getroost. En iiiet alleen voor 't oogen-blik werkt hij; ook de zorg voor de toekomst en voorbe-reiding  niet anders kan handelen dan hij doet, en dat wij in zijn geval evenzoo zouden gedaan hebben. Robinson wordt onze vriend; van 't begin af, dat hij op't eiland is, leven we met hem me; 't is voor ons een even groote vreugde als voor hemself, wanneer na veel getob een pot gebakken is of de kano in 't water drijft; we verheugen ons, dat de boot zoo lekker zeilt, ondekken met schrik, dat we afdrijven, en zijn dankbar uit den grond van ons hart, dat we den vasten wal weeronder de voeten hebben. Robinson is als Gil Bias een man van 't praktische leven; gevoelsargumenten zullen geen van beiden op een dwaalspoor brengen. Van onderliefde is bij beiden even weinig te bespeuren: als Robinson bij zijn terugkomst zijn ouders overleden vindt, laat hij geen enkelen traan; om zijn broers en zusters bekommert hij zich niet. Believe that his own was good, but my time or labour was little worth, and so it was as well employed one way as another (p. 60); I seldom gave anything over without accomplishing it, when I once had it in my head enough to begin it (p. 150); however, as I had learned not to despair of anything (p. 74); as Reason is the Substance and Original of the Mathematics, so by stating and squaring everything by Reason, and by making the most rational Judgment of things, every Man may be in time Master of every mechanic Art" (p. 60). 1) „This forced tears from my Eyes again, but as there was little Relief in that, I resolved... (p. 40); it was in vain to sit still and wish for what was not to be had (p. 41); I considered from the beginning how I would provide for the Accidents that might happen" (p. 56). 26 kail denkeii; en wanneer niet lang daarna zijn vrouw sterft, sweet Robinson haar geen ander getuigenis mee te geweest; misschien zelfs (maar dit alles valt voor in 't tweede deel) is hij blij, dat hij vrij is en weer kan gaai reizen. Van zijn kinderen vermeldt hij daarna niets. Dit geeft, voor ons gevoel althans, lets kouds aan liet karakter van Robinson (en van Gil Bias); de tijdgenooten echter hinderde dit niet. Ze waren nog Niet gewend aan karakterteekening en ontleding van gemoedstoestanden in den roman; de tijd van de,,grands amoureux" zou eerst bij Des Grieux en St. Preux begiiinen. Schoonheid der natur bekoort Robinson niet. Wordt hij een enkele maal getroffen (bij 't ontdekken van de grot of het dal), terstond daarop vraagt hij naar het praktische nut van zijn vondst. Maar ook dit stoorde de tijdgenooten niet; Rousseau moest hun de lielde voor het landschap nog leeren. Naast deze negatieve kwaliteiten evenwel vertoont Robinson een eigenschap, die hem de gunst zijner land- en tijdgenooten deed verwerven: zijn godsdienstigheid. Oorspronkelijk bekommert hij zich niet om 't geloof; iiiBrazilie geft hij zich voor katholiek uit. Doch Later, door een droomgezicht opgeschrikt, bekeert hij zich en wordt streng gelobig. De bijbel is nu zijn liefste boek; daaruit put hij sterkte, daar vraagt liij om raad en voorlichting. Ook Friday wordt door hem bekeerd. Maar hierbij is hij verdraagzaam en beroemt er zich op, dat in zijn rijk alleonderdanen een verschillenden godsdienst hebben: Friday protestant, de Spanjaard katholiek, de oude Friday een heiden. Zijn bijbel troost hem ook in zijn eenzaamheid, zoodat hij zich gelukkig prijst ver van het gewoel en de slechtheid der menschen. Toch blijft hij altijd verlangen, naar zijn vaderland terug te keeren; een asceet is hij niet. Daarom minacht hij wel het goud, dat hij in 't wrak vindt („it was to me as the Dirt under my Feet"), maar praktisch als hij is neeint hi! het desniettemin mee: men kan nooit weten. De groote beteekenis van Defoe's werk ligt, zooals gezegd is, in de detailbeschrijving, die aan Het verhaal de kleur van werkelijk leven geeft, en in de karakterteekening. Robinson is niet iemand uit een avonturiersroman, die automatisch reagert op hetgeen hem overkommt, terwijl de persoon zelf onzichtbaar blijft. Er is tusschen den toe-stand, het karakter en de daden van Defoe's held een noodzakelijk verband; gegeven de eerste twee factoren, volgt daaruit de derde vanzelf. Daarom is de Bohinson Crusoe een belangrijk verschijnsel in de letterkundige wereld, een groote vooruitgang te noemen. Repaald nieuwe elementen gebruikte de engelsche romancier bij de samenstelHng van zijn werk niet. Het avontuurlijke vond men in vroegere romans ook, zelfs meer dan genoeg; moraal gaven nu en dan de heroische romans; karakterteekeningkwam in de picaro. verhalten, inzonderheid in den Gil Bias, voor, en detailbeschriving had Defoe zelf reeds geleverd. Maar 't was de verbinding van de laatste twee elementen tot een onverbreekbaar geheel, die van het boek een kunstwerk maakten. Hierdoor treedt de Bohinson uit de rij der avontu-riersromans, om de eerste psychologische roman te worden. Toch is het bij.dit alles merkwaardig, dat, zoals we uit bepaalde gegevens met grond kunnen opmaken, Defoe zelf niet geweten heeft, welk een meesterstuk hij in zijn erste deel had geleverd. Hij had geschreven als journalist. Toen hij het verhaal van Alexander Selkirk las, bekroop hem de lust, de daden en gedachten van een mensch op een eenzaam eiland uitgebreider te beschrijven. Zijn fantazie, dagelijks geefend, was terstond klaar met allerlei bijzonderheden. Bij 't schrijven had hij tweeerlei Doel: 1) p. 171; vgl. ook p. 43, 50, 116; en zie voor dit laatste UUrichs Einleitung op Die Unsel Felsenburg (1902) p. VI. Vermaak en leering. Zijn werk moest het publiek verbeteren, daarom strooide hij kwistig moraal er door; we zagen, dat hij die „the greatest Beauties" en „the brightest Ornaments" er van noemde. Maar daarnaast beoogde hij, den lezer genoegen te verschaffen door 't verhaal van en reeks van vreemde ontmoetingen, en dat wel, zonder hierbij te willen afwijken van den gewonen avonturiers-roman. Dit blijkt al terstond uit de voorrede voor het erste deel, vvaar hij zegt, dat men moeilijk een menschenleven kan vinden, dat meer lotgevallen heeft leeren Ken- nen. En het succes van het werk opende zijn oogen niet, want in de voorrede voor het tweede deel schrijft hij dezen opgang toe aan de afwisselende verhalen, die bet bevat, en vindt dit tweede deel even onderhoudend, met een even wonderlijke afwisseling van gebeurtenissen. Hierdoor is dit tweede deel, The Father Adventures, een gewone avonturiersroman geworden, die alleen belangstellt wekt, omdat hij de lotgevallen van den held uit het eerste deel bevat. Kippenberg zegt dan ook in hoofdzaak terecht: „Unbegreiflicher Weise fugte Defoe seinem Kunst- werk noch eine Fortsetzung hinzu, die von dem hohen Gehalt des ersten Teils fast nichts bewahrt hat. Im allgemeinen stinkt hier Robinson zu einem Abenteurer herab". Alleen de juistheid van dat „unbegreillicher Weise" zou ik met het oog op het boven opgemerkte willen betwij- 1) „The Wonders of this Man's Life exceed all that (he (= the Editor) thinks) is to be found extant; the Life of one Man being scarce capable of a greater Variety. 2) Zie deze Preface in Lee's uitgavc p. 275: „The Success the former Part of this Work has met with in the World, has yet been no other than is acknowledged to be due to the surprising Variety of the Subject, and to the agreeable Manner of the Performance.... The Second Part, if the Editor's Opinion may pass, is (contrary to the Usage of Second Parts,) every Way as entertaining as the First, contains as strange and surprising Incidents, and as great a Variety of them; nor is the Application less serious, or suitable; and doubtless will, to the sober, as well as ingenious Reader, be every way as profitable and diverting. 3) t. a. p. p. 21. felen. — Door de ongelukkige toevoeging van het tweede deel verliet Defoe den tevoren ingeslagen weg; in plaats van verder te gaan met een hervorming van den roman, keerde hij terug in het oude spoor zijner voorgangers. Als bewust En zich zelf getrouw blijvend baanbreker zou in dezen eerst Richardson optreden. Dat voorts, wanneer Defoe ziele zelf niet als reformator ontdekt heeft, ook de hem beoordeelende tijdgenooten zijn beteekenis als schrijver van het eerste deel niet beseft heben, kan geen verbazing wekken. 't Is vvaar, de karaktertee- kening en de schildering van gemoedstoestanden worden niet geheel voorbijgezien. De fransche vertaling van 1720 noemt de gemoedsbewegingen van Robinson zeer juist geschilderd en zegt, dat ieder in zijn omstandigheden hetzelfde zou gevoeld hebben; en de voorrede van de nederlandsche overzetting stemt hier met de fransche woordelijk overeen. De Boehzaal der Oeleerde Wereld, die Defoe's werk met ingenomenheid begroet en er drie lange uittreksels van geeft, wijst ook op de beschrijving van gemoedsbewegingen en noemt dit e En van de redenen van den opgang. Maar geen van alien gaat hier verder 1) „.... zA-nde dit werk niet alleen een opregt verhaal van verscheide ontmoetingen van onzen Autheur, maar ook een beschryving van de bewegingen zyner hertstogten, en de Lydingen zyner ziel; die met malkanderen soo wel overreen komen, dat een Lezer van oordeel, aanstonds begrj-pen zal, dat het voor iemand, die zig in dezelfde omstandigheden bevind, onmogelyk is, zig van zodanige bewegingen te ontdoen. Het is een zeer moejel3'ke zaak, om op een natuurlyke, en klaare manier de verschillende gesteltenissen van 't hert te konnen uitdrvxkken, indien men die niet by zyne eige gevoelens wil afmeten; doch wy wdllen egter niet st ellen, dat het onmegelyk is, alzoo de konst, en de kragt van inbeelding, ons deze verborgentheit bjma konnen doen begrypen". 2) July 1721 p. 58—93; Augustus p. 183—207; September p. 305—326. 3) „Dit bosk is.... uitnement wel van het gemeen ontfangen, zoo om de wonderfullyldieit der gevallen van Robinson, als omdat hy zich niet vergenoegt de zelve alleen te beschryven, maer ook met eenen eenen een af beel ding van zich zelven geeft ten opzichte van zyne gemoedsbeweegingen, en de verscheiden gestalten van zynen geest en van zynen geest en van zya hart in de verscheidenheit van zyne gevallen"' (ib. July 1721 p. 59). 3) „Dit bosk is duidelijic, dat ze niet ten voile liebben beseft, met welk belangrijk element we hier te doen hebben. Des te meer wordt daarentegen liet avontuurlijke en afwissolende in den roman geroemd. De fransche vertaler van 1720 vindt in geen ander boek zooveel verrassende lotgevallen. De voorrede van de nederlandsche Vertaling Prijst de „verandenngen en zeldzaame zaaken" hoog, ja vindt die bet voornaamste niet alleen bier, maar in elk boek-). Allen zijn bet er over eens, dat bet tweede deel even goed, zoo niet beter is dan 't eerste (een meening die trouwens eveneens door Defoe zelf werd gekoesterd). Ge- vs^oonlijk — zegt de franscbe vertaling — is een tweede deel niet zoo goed als een eerste; dit vervolg is ecbter nog veel voortreffelijker. De Boekzaal betuigt baar in- stemming 7net deze woorden door ze over te nemen". In Robinson Crusoe zag men alzoo een avonturier ^; zijn levensbescbrijving gold voor een avonturiersroman. En diezelfde opvatting weerspiegelt zich in de navolgingen. De Saxische Robinson (1722) zegt uitdrukkelijk Dues de Dues-Tête, "Robinson" en "Avanturier" gelijke begrippen 1) "Jamais on n'a vu, dans la vie d'un seul Homme, un tissu si merveilleux d'Avanturés surprenantes. Jamais on n'a vu nn assemblage de végneinens extraordinaires releve par une si grande valeur (Je déclarait). 2) „Men zal hier vinden.... een aaneenschakling van Wonderen, (lie dez Man overgekommen zyn, en het begrip van 't mensclielyke verstand l)yna te boven gaan; want wy geloven naauwelyks, dat het Leven van een Mensch alleen bekwaam is, om aan grooter veranderingen onderworpen te zyn, en eenige aanmerkingen over het menschelyk vernuft gemaakt heeft, zal gaam toestaan, dat wy ons hot nicest door veranderingen, en zeldzaame zaaken laaton bckooren." 3) „... j'ose avancer que la seconde Partie des Avantures de Robinson Crusoe n'égale pas seulement la première, mais qu'elle la surpasse de beau- coup Le second Volume I'emporte encore sur le premier pour la varitH^, pour le nonibro, et pour le merveilleux des Avantures" (Voor Rede voor deel II p. II, III. 4) t. a. p. p. 183. 5) Zoowel de nederlandsche als de fransche voorrede noemen den held al een „Avanturier". 31 zijn '). Kippenberg komt na het onderzoek van de duitsche „Robinsons" tot de gevolgtrekking, dat „die klasse der rein abenteuerlichen Robinsonaden" verreweg het grootst is; en letzter verder hooren we van hem: „das Abenteuerliche nimmt man aus dem englischen Robinson und bildet es weiter aus" '^). Boekhandelaars zagen er dan ook geen bezwaar in, wijl de naam Robinson nu eenmaal een goeden klank had, hem voor reclame ook toe te voegen aan reeds vroeger verschenen avonturiersromans. Zoo werd o. a. onze nederlandsche VermaJcelyke Avanturier in het Duitsch vertaald met den titel: Der Niderldndische Robinson's ocler: Mivandors seltsainer Lebens-Lauffenz. (1724), nadat hij voor den Robinson Crusoe reeds genoemd was: Der Imrtzweilige Avanturier (1714) '^). Eveneens werd de Gil Bias verdoopt in Der Spanische Robinson: oder Sonder-bahre Geschichte des Oil Bias von Santillana enz. (1726). En war Duitschland aldus voorging, volgende Nederland, want — om even op de resultaten van ons onderzoek vooruit te loopen — de nederlandsche navolgingen van den Robinson Crusoe zijn van hetzelfde karakter als de duitsche. Het heeft lang geduurd, voordat men ophield, Robinson als een avonturier te beschouwen, en aan de meening, dat zijn verhaal aller belangstelling verdiende om de „zeldzaame zaaken", een einde kwam. De tijdgenooten blijven steeds in die richtting het voortreffelijke van het werk zoeken en zijn blind voor de eigenlijke verdiensten. In de voorrede: „Waarom heeft men dan deze Waarachtige Historie den naam van Robinson gegeven; schoon de geene, van welken deze Geschiedenis handelt, niet Robinson, maar Willem genoemt was? Men antwoordt daar op: Dit Wordt Robinson heeft zedert eenigen tydt by ons Duitschers dezelfde betekenisse aan genomen, als 't Fransche woordt Avanurier; 't welke zulk een mensche beteekent, die in de wereldt allerlye buitengemeene Gelukkige en Ongehikkige gevallen is onderhevig geweest". 2) t. a. p. p. 44 en 58. Urich, Bibliografie p. 224. Id. ib. p. 2.30. Er van. Wei voeldeii ze, dat het letts buitengewoons was, maar erst Rousseau zou bun leeren, het werk op zijn juiste waarde te schatten. Nach hetgegen reeds in het voorafgaande van het tweede deel, The Father Adventures, gezegd is, kunnen we meteen verdere  de 14 andere Spanjaarden gehaald; de 5 Engelschen, door Robinson aan land gezet, ont-vingen hen eerst goed, maar spoedig kwamen er 3 van in verzet. Ze waren lui en kwaadaardig, vernielden den oogst en de woningen, en moesten ten slotte ontwapend worden. Nu besloten ze, weg te gaan; doch spoedig wamen ze terug met gevangen wilden, mannen en vrouwen; ze huwden en pasten voortaan be ter op. In-middels hadden heden de menscheneters ondekt en-hun menigen bloedigen strijde geleverd. — Robinson brengt voor de eilandbewoners allerlei voorraad, waaronder bijbels, mee; ook laat hij een priester achter, en alien worden vrome Christenen. Hij reist daarop verder, heeft op Madagascar een gevecht met inlanders en wordt in Bengalen door de bemanning aan land gezet. Hij drijft nu handel op Indie en Japan, wordt rijk, trekt de darper van Peking naar Archangel en keert van daar per schip naar 't vaderland terug. Tien jaar is hij thans van huis geweest; nu wil hij rustig leven, om zich voor te bereiden tot de groote reis, die elk mensch wacht. De belangstelling in dit deel was, het werd reeds boven opgemerkt, bijna even groot als die in het Eerste. Men vond de avonturen verrassend en afwisselend, velen 1) III het clerde boek van zijn Emile, waar hij uitvoerig de verdiensten van het werk uiteenzet. Städten zelfs hooger. De voorrede van de fransche uitgave heeft inenigeeii gekend, die het eerste deel vervelend vond en eerst bij de komst van Vrijdag meer belang in het verhaal begon te stellen. Wei vermoedt de vertaler reeds, dat hun opvatting verkeerd is, maar het is hem nog niet helder bewust), en een groot deel van zijn inleiding dient om te betoogen, dat het tweede deel even waardevol is als het eerste, omdat het even rijk is aan avonturen. Toch staat het werk achter bij het eerste deel, al boeit het nog door eenheid in 't verhaal en door de wijze van vertellen. Maar de detailbeschrijvingen en minuieuse voorstellingen, die de bekoring van het eerste deel uitmaken, zo Owel omdat ze daar doel zijn en den indruk van werkelijkheid geven, als omdat die betrekkelijke kleinigheden voor Robinson zaken van gewicht vormen, diezelfde nauwkeurigheden verschijnen hier als hinderlijk en overbodig, inzoover ze noodeloos het verhaal rekken, zonder den indruk van werkelijk gebeurd zijn te versterken. Het karakter van Robinson is hier ook veranderd. Vroeger was hij verdraagzaam en kende zich niet het recht toe, de menscheneters te dooden, dewijl ze niet het afschuweilijk van hun handelijk inzagen. Nu wordt hij een res à dresser une lute, à elargir une caverne, à faire une palissade; ils se sont imagines qu'ils l'aient pendant plusieurs mois à polir une seule planche, et ils se croyent aussi emprisonnés dans leur lecture, que le pauvre Robinson l'était dans sa solitude. Il n'ont commence à respirer avec notre Voyageur, qu'il l'a rien leur attention rebute par des récits trop informes. (p. III). — Zie over het 2e deel ook Kippenberg t. a. p. p. 38. Quoique je crois que c'est leur faute plutôt que celle de l'Auteur, et que ces particularites petites en elles-memes doivent être interessantes pour tons ceux qui ont assez d'imagination et de sentimens pour se mettre à la place de notre Avantiirier, et pour s'approprier sa situation & ses pensees, j'ose leur promettre qu'ils ne rencontreront pas ici une pareille source d'ennui et de degout. Veraar, die zich bedroffend over den afgodendienst der Tartaren en in verontwandiging hun afgodenden verbrannt. De moraal en de godsdienstige verbrannten vooral de bekeering van Atkins en de andere Engelschen wordt uitvoerig verhaild, opgeluisterd met allerlei theologische gesprekken. Het succes van het werk was voor 't overige minder duurzaam dan. Dat van 't eerste deel. Terwijl de roem van t laatstgenoemde zich totnogtoe heeft geliandhaafd, raakte het tweede deel vrij spoedig in vergetellieid. Van Robinsons langdurig verblijf op zijn eiland en van zijn gezel Vrijdag heeft nog ten huidigen dage ärgeren of gehoord. Dat hij na de bevrijding uit zijn balling-schap nog een reeks van avonturen beleefde, daarvan heeft thans bijna niemand, ook al ware 't maar bij ge-ruchte, lets vernomen. VERTALINGEN VAN DEN ROBINSON CRUSOE. Aan een behandeling der Robinsonades moge voorafgaan een korte bespreking van de vertahngen, die van Defoe's werk in 't Nederlandsch zijn verschenen. In 1720, zag de overzetting van het le deel het licht bij de bekende drukkersfirma, de Janssoons van Waesberge te Amsterdam. Reeds het volgend jaar kwam hiervan een 2e druk of, laat ons liever zeggen, een nadruk, met slechts geringe verschillen; ja, zoo getrouw, dat zelfs het titelblad, 'twelk na p. 392 een nieuwe afdeeling opende, het jaartal 1720 behield, en dientengevolge in deze tweede uitgave het eerste titelblad gedateerd is met 1721, het andere met 1720. Het succes van het tweede deel, in 1721 gedrukt, was minder groot. Een herdruk beleefde het niet, want de exemplaren, die met het jaartal 1722 prijken, behoore tot de oude oplaag en bevatten alleen een nieuw titelblad en een opnieuw gezette Voor- 35 rede. Ook het derde deel werd in 1722 in het Nederlandsch overgebracht i). De uitgevers hadden er blijkbaar op gerekend, dat het werk veel gekocht en veel gelezen zou worden. Het be- staat uit drie flinke dee] en in octavo van samen meer dan 2000 bladzijden, sterk gebonden, rijk geillustreerd , en voorzien van een groote kaart. — In een voorrede voor 't eerste deel richt zich „de Vertaalder tot denLeezer" en wijst er op, hoe het boek „in Engeland met zoo veel toejuiching ontfangen is, en zoo veel ingang gevonden heeft, dat daar van in korten tyd een byna ongeloofiyk getal Exemplaaren aan de man geholpen zyn". Hij prijst het werk hoogelijk, niet alleen om den inhoud, maar ook omdat „de Historic is geschreven met eene eenvou- dige zedigheit, en opregtheit", en omdat de auteur „van alle zyne uitkomsten een Godvrugtig gebruik" gemaakt heeft. Voorts wordt de schrijv^er gezuiverd van de blaam, dat hij niet goed-protestant zou wezen. „Wat de Ver- taahng belangd", zoo lezen we verder, „wy hebben liever de eenvoudige styl van den schryver willen opvolgen, dan daar in groote veranderingen maaken"; alleen praatVrijdag niet krom, „om redenen, dat wy nooit krom maar wel goed Nederduitsch , geleerd hebben". In 1735 — '36 verscheen bij denzelfden uitgever, en in 1752 bij Jan Morterre te Amsterdam een nauwkeurige herdruk van bovengenoemde drie deelen-). Aan de uitgaaf van een andere vertaling waagden zich in 1791 J. Allart en D. Vis. Dit werk, uit drie deelen bestaande, bevat alleen The Life en The Farther Adven- tures; het heeft een ander formaat dan zijn voorgangers ') Doordat er 2 drukken van Let eerste, en. verscliillend gedateerde exemplaren van het tweede deel bestaan , kunnen we dus de nederlandsche vertaling volledig hebben met de jaartallen 1720, 1722, 1722 (in Berlijn), 1721, 1721, 1722 (in Leiden), 1720, 1721, 1722 (in de verzamehng-E. V. P. de Vries te Amsterdam, of 1721, 1722, 1722. 2) Prijs /• 4: 10 (zie Boekzaal Juli 1752 p. 66; April 1760 p. 471). En is voorzien van nieuwe platen; alleen de oude kaart is hier beliouden. In 1906 is het eerste deel van de uitgave der van Waesberges bijna onveranderd in de Wereldbibliothek opgekomen. In 't Jaar 1720 kwam, ook in Amsterdam, een fransche vertaling uit bij L' Honoré et Chatelain. Dat deze en de bij de van Waesberges verschenen nederlandsche onderlinge overeenkomst vertoonen, valt terstond in 't oog: een deel van de voorrede voor 't eerste deel is bij beide gelijk; ze liebben dezelfde kaart, enz. Vandaar de vraag: welke der beide is het oudst? Kippenberg, kent Aan de hollandsche priorité, de trekt daaruit de conclusie, dat de fransche vertaling meer of min van de hollandsche afhankelijk is. Bewijzen voor deze bewering brengt hij echter niet bij. Hij noemt de eerste „fluchtig bearbeitet", de laatste nauwkeurig. Hij vergist zich echter in dezen ten zeerste, want het tegengestelde is waar: niet alleen is de fransche vertaling het oudst, maar ze heeft ook invloed uitgeoefend op de nederlandsche; en niet zij, maar de hollandsche is.,fluchtig bearbeitet". Dat de fransche vertaling vroeger dan de nederlandsche bet liclit heeft gezien, blijkt uit hot volgende. In het "Letternieuws" van de Boelizaal wordt elk van de 3 deelen der fransche vertaling eenige maanden vroeger aangekondig dan die van de Hollandsche, n. zou men, wanneer die volgorde zich eenmaal had voorgedan, voorzeker an de mogelijkheid kunnen denken, dat de redactie van gemeld tijdschrift verzuimd had, de hollandsche deelen 1) Prijs, 7.75, indicn althans do Naamlijst van Boekoi 1790 — ISS^ (p. 354) betrouwbaar is. 2) T. a. p. p. 23—24. 3) Het eerste deel van de fransche vertaling April 1720 p. 508, van de den den deel resp. Oct. 1720 p. 501 en Fobr. 1721 p. 250; het derde deel resp. Mei 1721 p. 630 en December 1721 p. 762. 37 te vermelden zoodra ze verschiedenen waren, of dat de Waesberges niet terstond na het verschijnen hunner uit-gaaf daarvan bericht hadden gegeven. Een zoodanige tot tweemaal toe herhaalde gang van zaken is echter niet waarschijnlijk te achten. Bovendien blijkt uit de vergelijking met andere tijdschriften, dat de datums, waarop de Boekzaal de verschillende dee] en aankondigt, zeer weinig kunnen afwijken van de datums, waarop ze verschenen zijn. Het Journal des Sgavans vermeldt het Weede deel van de fransche vertaling als reeds verselten in October 1720; het derde deel in Juni 1721. De Bibüotheqiie Ancienne et Moderne bespreekt het eerste fransche deel in April 1720, en vermeldt tevens „un second Volume, qui est presentement sous la Presse". Het derde deel wordt behandld in de aflevering voor April 1721. En eindelijk wordt het derde deel van de uitgevers geadverteerd in de's Oravenhaegse Vrydaegse Courant van 7 Nov. 1721. Vergelijk men al deze datums met die, waarop de BoeTczaal de verschillende deelen vermeldt, dan ziet men slechts zeer kleine verschillen, zoodat we mogen aannemen, dat dit tijdschrift volstrekt niet slordig is geweest in het aankondigen, en mitsdien de volgorde, waarin de Deelen vermeld worden, overreichen kommt die, waarin ze verschenen zijn. Maar nog een ander bewijs voor de priorité der fransche vertaling levert ons diezelfde Boelczaal. De redactie besprechet het werk eerst in Juli 1721, dus lang na het verschijnen van het eerste deel, en wel aan de hand van de fransche vertaling. Het schijnt vreemd, dat ze zoolang gewacht het geven van een uittreksel van zulk. 1) Aldaar Oct. 1720 p. 394 noot; Mei 1721 p. 602. 2) Tome XIII pour 1" annee MDCCXX partie seconde ( = April — Juni) p. 461. 3) Tome XV pour 1" annee MDCCXX partie seconde p. 440. een beroemd werk, vooral nadat „werken van den zelven aert" het allang behandel hadden. Ze voelt dan ook de noodzakelijkheid om zich te verontschuldigen over deze. Schijnbare nalatigheid, en doet dit met dewoorden: „wy hebben willen wachten tot het gantsche werk afgedrukt ware, om 'er in het vervolg en zonder afbreking verslag van te doen aen het Gemeen." Hieruit blijkt dus: 1''. dat toen de fransclie vertaling in haar geheel ver-schenen was; 2''. dat de nederlandsche nog niet geheel gedrukt was, want anders zou de redaetie deze wel gebruikt hebben, wier bestaan haar blijkens een opmerking eveneens bekend was. Aangezien dus ons werk eerder in 't Fransch dan in 't Hollandsch is overgebracht, vervalt vanzelf Kippenbergs meening omtrent de afhankelijkheid der fransche vertaling van de nederlandsche. Bestaat er samenhang, dan moet navolging bij het tot stand komen van den uidenlandschen tekst in 't spel zijn geweest. En die samenhang is onmiskenbaar. De fransche en de nederlandsche voorrede van het eerste deel zijn in 't midden woordelijk gelijk en wijken alleen op de laatste bladzijde weer van elkaar af. Beide uitgaven hebben dezelfde wereldkaart; die der nederlandsche intusschen vertoont fransche namen en fransch opschrift. In het derde deel verschillen de platen zoo weinig, dat onderlinge afwijking erst bij nadere beschouwing is waar te nemen; de eene voorrede en de andere komen alweer met elkaar overreen. Op verschillende plaatsen neemt men voorts in beide veralingen dezelfde vrijheid waar, waarvan hier enkele voorbeelden. 1) Jiili 1721 p. 59; ik exiriveer. 2) p. 58 noot. 3) Ik citeer het fransch naar den drink van 1770, „A Amsterdam, Chez E. van Harrevelt"; deze is gelijk aan dien van 1720, met afwijkende pagineering van het tweede deel. 39 p. 2 he bid me observe it, and I should always find, that... p. 2 nay, they were not subjected to so many Distempers. p. 36 the Sea might well be called, Den wild Zee, as the Dutch call the Sea in a Storm. p. 50 0 Drug! (zegt Robinson, als hij geld vindt). p. 53 240 lb. weight. p. 104 (R. ziet vogels zijn). Kleinen graanvoor- raad oppikken) every Grain that they eat now, was, as it might be said, a Peck-loaf to me. p. 132 about 150 Yards in length, and 100 Yards in breadth. p. 151 This Fancy pleased my Thoughts, etc. (27.^ regel lang). I p. 5 il me faisoit re-marquer une chose que je trouverois toujours dans la suite; c'est que... p. 5 quedis-je! les ma-ladies y étoient moins frequentes. p. 96 pour parler le langage des Hollandois, qui la comparent a une bete feroce lorsqu'elle est irrite, on pouvoit bien I'appeller de Wilde Zee. p. 128 O vanite des vanites, metail imposteur. p. 137 cent quarante livres. p. 271 il me sembloit qu'on me rongeoit les entrailles, & quechaque grain qu'ils avaient, me coutoit bien la valeur d'un pain entier. p. 339 sa longueur d'environ 120 aunes, & sa largeur d'enviéron 200. p. 379 uitgelaten. I p. 5 hy dede mj en zaak aanmerken, die ik altoos in' Ver- volg zoude ondervin- den; deze was... p. 5 wat zeg de ziektens zyn veel zeld- zaamer by hen. p. 101 om de taal dei Hollanders te spreken, die dezelve by een wild beest, dat getergd is, vergelyken, mogt men die met regt de tvilde Zee noemen. p. 132 O ydelheit der ydelheden! metaale Bedrüger! p. 141 honderd en veertig ponden. p. 291 't welk zoo veel was, als of zj^ myne ingewanden knaauw- den, terwyl my in deze toestand eder graan Koorn zoo veel als een geheel brood waardig was. p. 372 niet langer dan omtrent honderd en twintig, en niet breeder dan twee hon- derd Ellen. p. 416 uitgelaten. 40 p. 158 (R. schrikt) md if I had had a lat on my Head, I will not answer for That my Hair might not have lifted it off. p. 392... je crois que mes cheveux, a force de se dresser, l'auroient fait tomber à terre. p. 430... gelofik dat myn hairen door bet sterk te bergen rijzen, dezelve op de grond zouden hebben rijzen, dezelve op de grond zouden hebben rijzen. Ook van het tweede deel geldt ditzelfde p. 441 the Charge of the Ship. p. 478 you speak in Colours (= dubbelzinp. 511 the young Lord passed for my Steward; That great Man I passed for myself, I know. p. 516 I came to the lague. p. 377 le commandement de deux A^aisseaux. p. 463 11 y a du Cameleon dans vos discours. p. 545 ce Seigneur lui-meme prit le titre de mon Maitre-d'hotel, ce qui apparemment me fit prendre pour un homme d'importance. p. 561 je passai en Hollande. II p. 412 den last van twee Sehepen. p. 508 uw discours heeft lets gemeens met de Cameleon. p. 591 de jonge Prinsnam de Titel van myn Rentmeester aan; zoo dat ik over al voor een grotto Man wierd aan-gezien. p. 607 ik quam in Hollandt. Ut deze voorbeelden blijkt voldoende, dat de Hollander zijn franschen collega telkens raadpleegde. Soms werd hem dit noodlottig, daar hij een font, door den Franschman begaan, niet bemerkte en gedacliteloos na-sreef; een enkele maal zelfs begreep hij den franschentek niet. p. 153 the Conduct of the Spaniards in all their Barbarities practiced in America. I p. 383 la barbaric par laquelle les Espagnols avoient detruit des millions d' Africains. I p. 420 de barbaars-heit, met de welke de Spanjaarden honderd duizeuden van Africaen verdelgt heben. 41 p. 179 (Friday night, sleits 2 wilden acliter- volgen hem) which was very well for him in the main. p. 269 32,800 Pieces of Eight. p. 431 ce qui n'6toit! p. 479 't welk geei pas un petit bonheur pour celui qui fuyoit. p. 623 328,000 Pieces de huit. gering geluk voor dez arme vlugteling was. p. 724 328,000 Stuk ken van Agten. In 't Fraiisch klopt dit getai met de rest, daar deze vertaling alle correspondereiide getallen met 10 ver- menigviildigd heeft; het Hollandsch komt nu met zich zelf in tegenspraak. p. 3 feeling that they are hapj-, and learning to know it more sensibly. p. 155 (these Savage People) never wande- red off from the Coast (sc. om diejDer in het eiland door te dringen). p. 6 sensibles à leur preçon, et apprentant à le devenir de plus en plus. p. 6 hun eigen gelul gewandende, en gewandende, om de dar i meer en meer en meer en meer en sty gen. p. 424 de Kannibalei waren niet van zijn, on a ahandonner jamais le ooit dit Eiland te verpétent pas d'humeur. Intusschen zou men kunnen vragen, de beide vertalingen ook door denzelfden persoon bezorgd zijn. Het antwoord hierop moet ontkennend luiden. De fransche vertaling is van v. Effen of van Saint-Hj'acinthe, de van beiden, deben hebben hebben gegeven, het Engelsch begrepen te hebben. Hun vertaling is vrij, ze verkorten vooral op 't eind zeer sterk, ze vinden de nauwkeurige 1) Doordat de hoUandsche vertaler in de laatste twee gevallen het Fransch niet verstond, gaf hij onzin; had hij het Engelsch onmiddellijk gevolgd, hij zou het anders en beter gezegd hebben. 2) Zie Ullrich t. a. p. p. 38—39; en vergelijk nog Dr. W. Bisschop. Justus van Effen, c/eschetst in zijn leven en u-erkot (1859) p. 124 — 126. opgaven van Defoe omtrent afstanden overbodig en slaan ze vaak over; voor synoniemen (bijv. numbed and stiff) geven ze een woord (roidis); het werk was Imn te breedsprakig. Door deze wijzigingen verliest het in de vertaiing veel van zijn persönlicheid. Maar men kan de vertalers slechts zeer zelden verwijten, dat ze foutief vertaald hebben; ze vinden het juiste woord en den juisten zin. De bewerker van den nederlandschen tekst daarentegen verkort minder, ofschoon ook hij, vooral op't eind van het tweede deel, veel weglaat. Maar het blijkt herhaaldelijk, dat de vertaler niet voor zijn taak berekend was. Zagen we reeds, hoe hij het Fransch soms niet verstond, nog vaker blijkt het, dat zijn kennis van het Engelsch gebrekkig was; meermalen ook beging hij fouten, waarvoor gezond verstand hem had kunnen waarschuwen. In 't eerste deel is het aantal fouten nog be- trekkelijk klein; in 't tweede deel echter stoot men er zich herhaaldelijk aan. Is misschien de vertaler van het tweede deel een ander geweest dan die van het eerste? Of was er groote haast bij 't werk en had de man geen tijd, een woorden- bcJ^k of de fransche vertaiing te raadplegen? Hoe het zij, de vertaiing van beide deelen gaf van groote onbe- kwaamheid blijk, zooals de volgende staaltjes bewij- zen (het zijn er enkele uit vele). p. 66 I made me a Thing like a Hod, which the Laborers carry Mortar in, when they serve the Bricklayers. p. 193 the Policy of making a secret Religion, is not only to be found in the Roman, but l)erhaps among all Religions in the World. I p. 173 ik bediende my van een diergelyk instrument, met het welk de Werklieden gewoon zijn de Mortieren weg te dragen. p. 516 de Politic van een ver- borgen Godsdienst in te voeren, word niet alleen onder de Ro- meinen, maar misschien onder alle Godsdiensten van de gehele Wereld gevonden. 43 p. 178 (De wilden zijn geland) I percieved two miserable Wretch- es dragged from their Boats, where it seems they were laid by, and were now brought out for the Slaughter. p. 205 our Guns will fright them (sc. de wilden) that we do not kill. p. 296 Broth. p. 297 a large Pitcher with some of the prepar'd Broth. p. 300 coming in between the Main and the Island. p. 349 the Savages had been effectually routed. p. 350 after which, they had the Mortification to see several of their wounded Men fall. p. 424 yet to giwe them their due, they went about it warily as boldly. p. 440 Dutch. p. 462 I would leave them but little Booty to boast of. p. 480 by the Way. p. 476 Ik zag, dat zy twee ongelukkige Schepzels uithunne Vaartuigen haalden, aan Land bragten , en zoo ik wel heb toe- gezien, aan stukken hieuwen, en op deze wyze op-offerden. p. 550 onze Snaphaanen zul- len hen verschrikken, en onze levens behouden. II p. 50 brood. p. 53 een goed deel van dat toebereide brood. p. 62 nu quam ik aan het hoofd van 't Eiland. p. 177 de Wilden waren ge- heel in route geslagen geweest. p. 179 waar na zy het doodelyke slagveldt eens over zagen, en gewaar wierden, dat veel van hunne gequetsten in^on-macht ter neder vielen. p. 367 nochtans zoo wilde zy gaan, om dat volk, het betaalt te zetten. p. 411 Duitsch (elders Hollanders). p. 465 (ik wilde) hun alzoo alle stof van roemen benemen. p. 511 by de weg. Al deze plaatsen zijn in het Fransch goed v^eergegeven; de vertaler van het nederlandsche werk kan dus niet dezelf-de persoon zijn. Tevens blijkt hieruit, dat de Hollander de fransche vertaling alleen nu en dan geraadpleegd heeft, maar niet uit het Fransch heeft vertaald, zooals de groote overeenkomst tusschen verschillende van het Engelsch afwijkende plaatsen zou doen vermoeden. Samenvattend, Kom ik dus tot een heel andere gevolg-trekking dan Kippenberg: 1°. de fransche vertaling is oder; 2°. de nederlandsche vertaling heeft de fransche geraadpleegd, docli niet doorloopend; 3°. de fransche vertaling is vrij, maar juist, de nederlandsche is minder vrij, maar vaak foutief. Bij de 4 genoemde achtiendeeeuwsche vertalingen bleef heeft niet. In de negentiende eeuw verschenen er tal van bewerkingen voor de jeugd. Het is niet noodig, er bij stil te staan; dat haar getal niet gering is, blijkt uit de bibliografie achter dit werk. We zien er uit, hoe geliefd Robinson ook bij de hollandsche jongens was; 'tis trouvens overbodig, dit op te merken; we weten alien uit onze eigen jeugd, hoe zijn lotgevallen. Ons boeiden. 1) Kipponläger zegt, dat de fransche vertaler de „Klaucn der romischen Priester" („the merciless Claws of the Priests" p. 217) „weislich" overslaat. Niet alti das zoo beschroom. Als Robinson, verdacht van zee-rooverij, door de Hollanders wordt vervolgd, is liij zoo bang voor hen, dat bij verklaart, liever „to fall into the Hands of the Spanish Inquisition" (p. 453), door den overzetter behouden als : „les griffes de Inquisition" (II 405). Zelfs voegt deze (I p. 622) uit eigen beweging in : „les cruelles mains de Inquisition" (vgl. eng. p. 269). HOOFDSTUK II. ROBINSONADES VOOR DEFOE i). Het motief van Defoe, een schipbreukeling op een onbewoond eiland, was geenszins lets nieuws. Reeds lang voor hem haddeii anderen het leven van zulk een balHng beschreven. Hoe licht toch kon het voorkomen, vooral in den tijd der groote ontdekkingsreizen, dat een Schip op een zandbank liep en slechts enkelen van de bemannhig er het leven afbrachten. En hoe vaak lezen we niet in een reisverhaal uit oudere tijden, dat een matroos, hetzij op eigen verzoek (als Selkirk), hetzij voor straf, ergens op een onbekende kust aan land werd gezet. Vandaar dat in verschillende reisbeschrijvingen, zoo voor als na den Robinson Crusoe, een of ander verhaal der lotgevallen van dergelijke ongelukkigen wordt aangetroffen. Voorts had zich, ook alreede voor Defoe, de fantazie van onderwerp meester gemaakt en „voyages imaiginaires" geschapen, waarin den held een soortgelijk lot treft als Robinson. Beiderlei soort vertellingen ontmeinte we in de nederlandsche literatur, sommige oorspronkelijk, andere vertaald. Een meer of minder beknopt overzicht daarvan 1) Strikt genomen bevat „Eobinsonade" als benaming van een v66r 1719, het geboortejaar van den Crusoe, geschreven verhaal, een contra-dictio in terminis. Toch aarzel ik niet, in dezen het gebruik te volgen, en „Eobinsonade" te bezigen als titel voor een al of niet historisch reisverhaal met het Eobinson-motief. laat ik hier volgen: inzooverre ze het Robinson-raotief behandelen, kunnen ze gerekend worden, met onze stof ill verband te staan; op letterkundige waarde mogen ze voor 't meerendeel evenwel geen aanspraak maken. 