Binnen en buiten
Henrik Witte
AUe op het water drijvende planten bevatten veel lucht, zoo mede aUe drijvende deelen van die, welke overigens onder water groeien. Ja er zijn er die, onder water groeiende, maar didr niet kunnende bloeien, tot kort v66r den bloei geheel met vocht zijn opgevuld, maar die zich daarvan , tegen dat haar bloeitijd dd& is, ontdoen, zoodat dit door lucht vervangen wordtj tengevolge waarvan zij lichter worden en naar de op- pervlakte van het water komen , zoodat hare bloem- Inoppeu zich daarboven kunnen verheffen. Is de bloeitijd voorbij, dan ontsnapt de lucht uit die holten en er komt weder water voor in de plaats , zoodat ze op nieuw naar den bodem zinken, waar dan de zaden Tijp en uitgestrooid worden. Dit is o. a, het geval met een bij ons inlandsche water- plant, het BlaaskruidV genaamd, hetwelk hiertoe van afzonderlijke blaasjes voorzien is , die zich in de oksels der blaadjes bevinden. Hier vlak v66r ons in de sloot hebben we een ander voorbeeld van zoodanige doelmatige inrichting. Het is de in vele slooten zeer menigvuldige Waterranon- kel', die zich met haar duizenden witte bloempjes boven 't water verheft. Dit is een zuster van de iedereen welbekende kleine ' Utricularia vulgaris, ^ Ranunculus aquatilis. i34 DE WATER-RANONKEL. Boterbloem ', gelijk trouvens bij een Te^dijkiiig der bloemen, waartoe we altijd gemakkelijk in de gelegen- heid zijn , daar deze laatote in en laiigs de weilanden overvloedig wordt aangetroffen , zeer spoedig blijkt. Fig. 32. de Wai Deze plant leeft ten deele onder water, terwijl bet bovenste gedeelte barer stengeltjes moet drijven, Haalt men nu zoo'n stengeltje uit bet water op, dan zal men zien dat de blaadjes, die zich onder water bevinden, in fijne slipjes, zelfs als draadjes verdeeld zijn, terwijl de drijvende een vlak allgeapreid vliea vorraen, 't welk ze natnnrlijk beter gescbikt maakt om boven water te blijven. ' Jlaimiieuliu a SLOTBESCHOUWINGEN. 135 Wanneer nu de Waterranonkel toevallig op 't droge geraakt is, wat wel eens gebeurt door het weg- zakken van 't water, dan kan ze, als de bodem toch drassig, althans zeer vochtig blijft, nog blijven leven, maar, in plaats van lang en draadvormig te zijn, is de Stengel dan kort en ineengedrongen. Dan behoeft ze zich ook niet in te spannen om zulke vliezig uitgespreide bladeren vobrt te brengen, want dan is er naturlijk van op het water drijven geen spraak. En den zijn al haar blaadjes fijn ingesneiden. Ze levert op deze wijze een van de duizend sprekende voorbeelden, hoe goed de planten zich weten te schikken naar de omstandigheden waarin ze verkeeren, ten einde onder die vaak aanzielijk gewijzigde omstandigheden toch te kunnen blijven leven. Er heerscht omtrent een zekere eigenschap der planten een zeer uiteenloopend gevoelen, en dat is niet onnatuurlijk, omdat men, wel door gevolgtrekking tot eenig vermoeden omtrent die eigenschap kan komen, maar dit toch altijd een vermoeden zal blijven, het welk bij den 66n ingang vindt, en dat de ander, soms met een heftigheid die wel eenig blijk van parti pris gefet, en daardoor vanzelf eenig mistrouwen inboezemt, bestrijdt. Bij velen is namelijk reeds voorlang de vraag gerezen of men bij de planten niet iets meer te zoeken heft dan wat men gewonlijk door "leven" verstaat; es anders dan ontkiemen en grooter worden, groeien, bloeien en sterven, wanneer namelijk, onverschillig door welke omstandigheid, aan haar leven een einde wordt gemaakt. ISfi SLOTBESGHOUWINGEN. Om kort te gaan: oi ex ook aan iets kan gedacht wogen wat naar een bewast streven, tot bereiking van bepaalde doeleinden zweemt, en daarmede geheel of t^i dele kan gelijk gesteld worden. Er iraren er, en onder deze mannen van gezag, b. Y. von Martins, Ooetbe — die ook als natnorkundige mag genoemd worden — die niet aarzdden deze vraag in toestemmenden zin te beantwoorden. Er waren er, die aan de planten zonder twijfel een ziel toekenden, en onder dezen staan een Duitscher, Fehner, en een Fransch geleerde, Boscowitz, boyen-aan. De ^n schreef een werkje: Über das Seelenleben der Pfianzen, de ander over L^ame de La plage en beiden voeren tal van voorbeelden aan, om het ziele-leven der planten te bewijzen. Bij het lezen van zulke werken moet men een wei-nigje op zijn hoede zijn, vooral daar ze blijkbaar met innige overtniging geschreven zijn, en das hlj, die niet goed wikt en weegt, die 't geen anderen in tegenovergosten zijn aanvoerden niet ertegen in de schaal legty die niet 'gezien, waargenomen en nagedacht heft, licht alles voor goed gehalte zou aanmen; terwijl er niet alleen bier en daar wel wat van minder allooi, maar zelfs wel wat vaLsch metaalonder loopt. 'Is er toch ver vanaf dat 61 bun bewijzen geldige bewijzen zouden zijn, en op vele ervan is zelfs beel wat af te dingen. Maar bun opmerkingen en gevolgtrekkingen verdieren toch meer dan een schouderophalen, want gewis, niet al ban bewijzen zijn van onwaarde, noch al bungevolgtrekkingen onjnist. SLOTBESGHOUWINGEN. 187 Pe bewijzen, die anden aanvoerden om aan de planten elk spoor van sdeleleven te ontzeggen, zijn 66k niet alle even geldig; en bovendien, er blijkt wel eens nut dat men geen spoor van zoodanige eigenschap in de planten hebben will; dat men het voor onweten-schappelijk houdt, om zelfs in de verte daaraan te denken, laat staan te gelooven, en dat men er groot gevaar in ziet om znlke meeningen te niten. Maar eilieve welk gevaaxP Dat sommigen licfat van het 66ne uiterste tot het andere zouden komen? Nu ja, dit is niet tegen te spreken; men ziet het gewoonlijk. Maar dan nog: Welk kan hierin Uggen? Ik acht het in elk geval veel beter dat men de geheele georganiseerde natur voor bezield houdt, dan dat men dat gedeelte der schepping, "t welk op de ontwikkeling der Aarde zulk een machtigen invloed uitoefende, in dit opzicht gelijk stelt met steen en ijzer, uiettegenstaande men ziet dat het heel wat anders beteekent en het werkelijk, juist in dit opzicht, heel wat anders is. Het vooroordeel speelt hier ontegenzeggelijk een groote rol. Hetzelfde vooroordeel, dat vroeger de juistekennis en waardeering van veel in de natur letterlijk onmo- gelijk maakte. Toen nog iedereen opgegreeid was in de overtuiging dat de aarde het middpunt was van alles, dat ze stilstond, en zon, maan en sterren alleen bestonden ten haren behoeve, ten nutte barer bewoners, ten nutte barer bewoners, ten kon men niet geloven dat dit anders was, dat de aarde zich wentelend om de zon bewoog en slechts een stipje was in het heelal; toen men nog later steeds meende, dat de mensch het einddoel was der scheping, dat alle dieren en planten bestonden voor hem en voor hem alleen, toen klonk het kettersch als men 't waagde te beweren dat alles wat op de aarde leeft voor en door elkaar bestaat, en dat het recht, 't welk de mensch meent te mogen nitoefenen over andere schepselen, niets anders is dan 't door hem straks a%ekenrde recht der sterksten. En hoe nu? Die thans zon willen beweren dat de aarde stilstaat, zou voor krankzinnig gehouden worden door iedereen, die ten minste eenigen tijd school gegaan heefl, en toch heeft niemand van de beweking der aarde ooit direct iets waargenomen, en zeer velen Die aan deze bewegung geen oogenblik twijfelen, begrijpen van de hemelverschijnsden, waarait zij blijkt, niet het minste. 'Is waar dat er velen zijn die het lievelingsdenk- beeld dat de mensch het middenpunt der aardsche schepping is, nog maar niet kunnen loslaten, maar toch weetelk wezenlijk beschaafd mensch welbeter, en wordt die eigenwaan hoe langer zoo meer naar den aerschuldige gedrongen door gezonder oordeel, berus-tende op een goede waarneming en schatting van 't geen wij om ons heen zien plaats grijpen. En zou 't nu werkelijk voor den onpartijdig naden- kenden mensch moeilijker zijn om zich los te maken van het vooroordeel, dat de planten onbezielde wezens zijn, dan het voor de vroeger heel wat minder ont- wikkelden was om het denkbeeld dat de aarde vport- durend in een snelle, dubbele beweging verkeert, plaats te geven voor de overtuiging dat zij stilstaat? Het is altijd nog een overblijfsel van het oude vooroor- deel — en ware dit het eenigste ! — hetwdk een betere \ SLOTBESCHOUWINC.EN. 139 waardeering ook velen onder ons in dit opzicht nog tegen- woordig in den weg staat ; dat dit eenmaal voor beter oor- deel zal wijken, hieraan valt redelijkerwijze niet te twijfelen. We hebben van onze eerste kindslieid af de plan- ten als onbezielde wezens leeren kennen , en dit denkbeeld werd door onze opvoeding gevoed. Wij leerden niet anders en hoorden niet anders, en haar afwijkende vonnen , haar onvermogen om zich willekeurig te verplaatsen werkten daartoe mede. Maar verondersteld het tegendeel ware het geval geweest. Nemes we een aan dat we van onze eerste jeugd af geleerd hadden dat menschen, dieren en planten niet alleen van elkander, maar ook dat deze afdeelingen onderling wel is waar zeer veel verschil opleveren, docb dat alien bezielde schepselen zijn. Hoe zou 't dongaan? Dan zou gewis juist het tegenovergestelde het geval we- zen. Dan zou veel, zeer veel in het plantenrijk, wat we nu zien zonder het op te merken, of dat we opmerken zonder het te begrijpen — in vele gevallen juist het gevolg onzer depreciatie — in onze schatting het stellige, onwederlegbare bewijs zijn voor deze waarheid, en we zou- den even vreemd, ja nog vreemder opzien, wanneer daar iemand het waagde te beweren dat de planten 6nbezield zijn, dan het nu de meesten bevreemdt, ja ergert, wanneer sommigen de stoutheid hebben om ook het plantenrijk plaats te gven binnen den kring van het bezielde ge- deelte der schepping. Onder de afgietseldiertjes zijn er, die uit niet meer dan ^^ne eel bestaan, die z66 klein zijn, dat Alleen het sterk gewapende oog ze kan waarnemen; kan men nu dezen in goeden ernst hoogere eigenschappen toekennen dan den statigen Beuk, den trotschen Eik, die xiaK i 40 SLOTESGHOU WINGEN. jaren aan' jaren in een nieuw gewände kleedden en böden en boven den grond gestadig uitbreidden, ^an dat tal van gewassen, die jaarlijks door bun bloei, door de eigenaardige verspreiding banner zaden zulke wondervolle verschijnselen opleveren, verschijnselen die ^e zien en waarover we ons verwonderen, terwijl we ons op aUerlei bedriegelijke wijzen tracbten te overtai- gen dat bet dwaasbeid zoa zijn om daaraan meer 'dan pbysiscbe waarde toe te kennen. Konden de planten zicb naar willekeor bew^en en -zieb, al naar de omstandigbeden bet medebrengen, ver- plaatsen, ja, dan zou een groot struikelblok uit den weg geruimd zijn, maar men vergeei daarbijk beantwoorden, welke een geheel andere is dan die derren, gelijk die der dieren weder aanzienlijk verschilt van die der menscben; daarom zijn deze drie reeksen van levende scbepselen met bijzondere eigen- sebappen en bijzondere vermogens toegerust, en, omdat Die der planten in sommige opziebten van die der dieren aanzüglich verschillen, daarom zet men ze op zij', en dat terwijl de eigenschappen van sommige dieren met die van sommige menschaden nog veel grotter verschilopene. Maar andere dieren en andere menschen können daaren konnten, daß man betecken ist, of 't moet zijn in de meerdere of mindere ontwikkeling van enkele organen, an te wijzen. Met uw verlof, dit is in nog sterkere mate ook tus- schen sommige dieren en sommige planten bet geval. Ja, er bestaat een reeks van scbepseltjes — ze bebooren tot de: kleinsten, dat is waar, maar klein en groot zijn in der natuT van geen de minste beteekenis — waaromtrent de: wetenschap nog altijd in het onzekere verkeert of men ze tot de planten of tot de dieren moet rekenen, om- dat ze met hetzelfde recht tot de ^^ne als tot de aliderfr afdeeling kunnen gebracht worden. En wat nu die willekeurige beweging betreft, dfr planten missen die, dit althans kan men als algemeinen r^l aannemen, maar ze bezitten daarentegen in haar voortdurenden groei een andere eigenschap, die^ daartegenover gesteld kan worden. De takken breiden zich in de licht. de wortels breiden zich in den grond uit; dit is een verplaatsing op kleine schaal, maar het is toch een verplaatsing geheel en al overeenkomende met de behelfen van het individu. Ze bezitten, in de velerlei wijzen waarop ze haar za- den kunnen verspreiden, tal van middelen om hare nakomelingen te plaaisen i&v, waar deze de middelen zul- len kunnen vinden om te leven. Dat er daarbij veel verloren gaan valt niet te ontkennen; maar hoeveel. Millieen jonge insecten gaan er niet verloren, tegen enkelen die han vollen wasdom bereiken. In zuläge vallen is het reproducte verwendet, den anderen gevenredigt en blijft het een kosten van anderen, spoedig zou worden verbroken. Er is nog iets wat onze juiste appreciatie van het plantenleven in dit opzicht in den weg staat. Dit is misschien het voornaamste. Men kan zich van het zieleleven der plant geen- goede voorstelling maken; men kan geen wooed vixs.- den, geschiki emiitikkenwaiiiie&eniiede bedodL Zeer natnnrlfjk, omdit men hei niei ke&t en mai niei weei hoever hei zich iiHstid^ Maar omdai men ten opzichte van dit laalate in hei oDzdaere vezkeert, mag zolks toch m. L geen le- den zi)n am bet gehed te onikennrai, te minder daar mea toch zooYed opmerkt, hefcwdk toot bet beataan er^an, onverscbillig boe of wat, pleit. Kan m^i zicb eea Bade Téxerstelling maken van lietzelfde bij de diefen? Linen neen; daar is echt een woden von Yoor gevonden. Men noemt bet instinct; maar nand is er die van dit woordeen goede definitie kan geven. Wanner men spreekt van bet instinct dèren, dan weet men dat er gesproken wordt van iets, waanran men zoo min de waarde als den om Yang begrijpt; men weet alleen dat er de bandelingen, of vedeer de aanleiding tot bandelen der dieren mede bedoeld wordt; de an vat die zeer breed, de ander zeer beperkt op, maar niemand kan daanran een goede verklaring geven, ja, die opatting zon men bij velen zelfis een instinctmatige knnnen noemen, d. i. een waarvan ze zichzelf geen rekenschap kannen geven. Het ligt ook Yolstrekt niet in mijn bedoeling om dien knoop los te maken; ik zoa 't niet kannen. Maar ik zoa hem evenmin willen doorsnijden. Ik wilde maar evenbij herhaling de opmerkzaam- heid hierop vestigen, en aan hen, die mij vroeger bet **animaliseeren" der planten ten kwade geduid hebben, doen zien, dat ik, ben ik ook sedert dien tijd wat emstiger, misschien een beetje wijzer geworden, toch in dit opzicht volstrekt niet van opinie veranderde, ja, veeleer in die meening versterkt ben. SLOTBESGHOUWINGEN. 43 Hoe men dat zieleven der planten heeft op te vat- ten, weet ik evenmin als leder ander. Wei geloof ik dat sommigen daarin tever zijn gegaan, en dat er in dit opzicht tnsschen de planten en vele dieren niel minder verschil bestaat dan tasschen deze en den mensch, maar dat er in de planten een streven wordt opge- merkt, staat bij mij vast, en met die overtuig ben ik voorshands tevreden; ze is mij echter een zoo stellige overtuiging, dat ik geen oogenblik aarzel om ze ook anderen ter over. Weging aan te bevelen. Ik had dit onderwerp niet gezocht; het kwam mij als het ware ongemerkt in de pen, en toen ik er eens mede bezig was, moest ik mij bedwingen om het niet tezeer uit te breiden. Een aangenaam en dankbaar werk zou 't overigens zijn om de verschillende ver- schijnselen in het leven der planten na te gaan, die daarop betrekking hebben. Hiertoe kom ik misschien bij een andere gelegenheid. ' Zoo ik hier nu eindig, denke men voor als heb opgesomd wat zulk een plekje als we hier buiten kozen te zien en te overwegen geeft. Verre van daar. De ruimte waarover ik hier te beschikken had, liet mij geen verdere beschouwingen toe. Trouwens, *t is zoo voldoende, om den lezer op den weg te brengen. Wanneer men eenmaal aan 't opmerken is in de natur, komt men geleidelijk van 't^ene op 't andere, en drin-gen zich ten laatste zooveel bijzonderheden aan onzen blik en ons verstand op, dat men alles wat v66r en achter in 't leven ligt voor een poos vergeet, en zich geheel en al aan de indrukken van het oogenblik overgeeft. Dan leeft men, zij 't ook voor een korte ^ooa ^ in ^^^'t- held in en met de Natuur, maar dan ook inzonderheid komt men tot het ware besef van het groote voorrecht den men'sch geschonken, om dat aUes niet alleen met het oog te kunnen waarn^nen, maar erover te konnen denken, veel ervan te kunn En begrijpen en waardeeren, En ook bij wat men niet kan begrijpen een inrichtig te leeren kennen, die onze bewondering der schepping ten top voert. Zoo kunnen we, wanneer we de ons ten dienste staande gelegenheid ons maar weten tennntetemaken, zoowel binnen als buiten, in de natur tal van schoonheden opmerken, en anders zoogenoemd verlo- ren oogenblikken tot de nuttigste en aangenaamstevan ons leven maken. i U.C. BERKELEY UBRARIES C0B07a53a. 