De verdiensten der hollandsche geleerden ten opzichte van Harvey's leer van den Bloedsomloop
Israëls, Abraham Hartog 1822-1883 | Daniëls, C. E. (Carel Eduard) 1839-1909 | Dobell, Clifford, 1886-1949, Inscriber | Royal College of Physicians of London
En dat men took toen reeds Slegel's groote verdiensten in dit opzicht erkende, bewijst een aan hem gewijd, v66v zijn aangehaald werk geplaatst vers, dat aldus aanvangt: „Slegeli, sustolle caput, nova tradit Apollo Serta tibi, laurisque; virens innexa renidet Quercus et Harvaeo communis adorea laudes Congeminat, plaudente choro per florida Pindi Culmina picridum, quae doctis praemia sacrant Frontibus, et digno mittunt in saecula cantu." Voorts zij hier nog vermeld, dat Slegel met zekere zelf-voldoening in de aangehaalde voorrede vermeldt, dat „Her-MANNUS COMINGIUS, Philos. et Med. excellens," Hoogleeraar te Helmstadt, hem reeds in 1640 in een' aan hem gerichten brief bekende: „venerari se ra Tra)ixta, si quis alius, at sensibus magis fide Item vel invitum se rapi in castra Harvaei et manus dare," van welke gezindheid hij openlijk blijk gaf, door in hetzelfde jaar reeds een zijner leerlingen, C. Meyenberg, een dissertatie te laten verdedigen, waarin Harvey's leerstellingen worden gehuldigd en in bescherming genomen, Deze Conring, door Haeser (Lehrb. d. Gesch. d. Medicin 3. Aufl., 2. Bd., S. 270), „der erste deutsche Arzt, welcher für Harvey Partei nahm" genoemd (waarom niet der erste Arzt in Deutschland?), was een Fries van Over ijsselsche afkomst en dus eigenlijk Nederlander, Zijn grootvader, die de Hervormde Godsdienst beleed, had om der gelofswille zijn kasteel in Overijssel verlaten en Norden, in Oost-Friesland, tot woonplaats gekozen. Herman werd, na een Drei verblijf ob de Academic te kan den lof niet onthouden worden, dat zijn zonen en zeer belangrijk aandeel hebben genomen in de verspreiding van Harvey's leer van den bloedsomloop. Mogen de volgende bladzijden dit voldoende aan-toonen! Helmstadt, in 1625 te Leiden als student ingeschreven, en nach dem ersten der Helmstad in 1632 aldaar tot Professor philosophiae naturalis benoemd. In 1643 gaf hij te Helmstad eene verzameling van tien dissertaties, waaronder ook die van Meyenberg, uit onder den titel: Hekmanni CoNRiNGii Frisii, Medic. Prof, in Acad. Julia. De saigicinis generaiionc et mohi naturali, opus novum, van welk werk in 1646 eene tweede uitgave verscheen te Leiden en te Amsterdam, bij HaCke en Elsevier. In de voorrede der eerste uitgave i. d. Dec. 1642, lezen we: „Si enim erro, reducar in viam: si verum sum assequutus, indubie operae sequitur pretium. Hoc ut sperem, etiam id facit. Quod de motu sanguinis in orbem juxta mecum Guilielmo Harvaeo assentiri jam intelligam viros ingenio et judicio insignes: quos inter honoris et amicitiae causa nomino Paulum Marquum Schlegelium et Joannem Walaeum, ilium in Jenensi hunc in Leidensi Academia artis Medicae professores clarissimos: quorum hujus de argumento illo elegantissimae duae epistolae cum Casparis Bartholini Anatomicis institutionibus editae, nuper admodum in manus meas pervenerunt." Hieruit blijkt, dat Slegel, en niet minder onze landgenot de Wale in deze en onmiskenbaren invloed hebben uitgeoefend op ConNING, en dit stemt wederom geheel overeen met de door Haller in zijne Elemenia physiologiae corporis humani (Lausanne 1757, p. 249) dienaangaande afgelegde getuigenis. Wij kunnen niet nalaten het hier m.et Haller's eigen woorden terug te gven. In de paragraif getiteld: „Veri defensores" lezen we: „Non defuerunt ideo candidi verique amantes viri, qui novo lumini oculos grati aperuerunt, suamque operam propagando vero mutuarunt, Belgae primifere in Harvaei partes transierunt et princeps Johannes Walaeus, qui egregiis et nu- Het oudste bewijs, dat men zich hier te lande reeds spoedig na het verschijnen van Harvey's eerste ge- schrift daarmede ernstig het bezig gehouden, tevens eene niet onbelangrijke bijdrage tot de geschiedenis van het toenmalig geneeskundig onderwijs aan de Hoogeschool te Leiden, vinden we in de briefwisseling tusschen den Leidschen student in de geneeskunde Jacob Swab en diens vaderlijken vriend den berem- den Olaus Worj^iius, Hoogleeraar te Kopenhagen en lijfarts van Koning Christiaan IV De bizonderheden daarvan komen ons belangrijk genoeg voor om eenigzins uitvoerig te worden medege deeld. In een' brief van i Maart 1631 schrijft Jacob Swab o. a.: „Ex animo laetor et glorior Clarissimos medicos Heurntom et Falckoburgium nuperrimis mensibus merosis experi mentis id inventum stabilivit, alter ab Harvaeo stator; turn coUega viri Franciscus Sylvius de le Boe." Haller vervolgt dan nog aldus: „Deinde Vopiscus Fortu- NATUS Plempius adversarius veri, inde dubius, tandem advocatus fuit. In Gallia Cartesius (etsi in Belgio fere vixit) inter primes auctoritate sua circuitum sanguinis confirmavit, quae eo seculo summa fuit; experimentis vero defendit Johannes Pecquet." Germania Continuendo Harveo fovit, alioquin in multo minus probabilis occasione exterorum imitatrix. Rolfinckius, eruditus omni homo et doctissimus Conringius, deinde Thomas Bartholinus, Danus, post levia dubia cum tola cohorte in castra Harvaei transierunt. Jacobus Suabius Hafniensis Danus 20" werd op 18 Mei 1630 ingesclireven, blijkens het Album Studiosorum. Deze brieven zijn opgenomen in het vrij z(4dzaam voorkomend werk: Olai Wormii et ad eum doctorum virorum epistola, medici, anatomici, boianici, physici ei hisiorici ars; u77ienti: rem vero literariam, lingiiasque et antiquitates Boreales potissimum illustr antes. In duos tomos divisae Hafpiae 1751. 2g ternas celebrasse publice humanorum cadaverum sectiones, in quibus quid viderim, didicerim, probe animo liquet. Na eene beschouwing over het voordeel, dat lijk-openingen boven ontleedkundige platen voor het onderwijs aanbieden, vervolgt hij aldus : „Sed vides Excell. Wormon quam neque heic frigeat frigida hoc Anni tempestate Phoebea nostra et Medica Facultas? Sane videtur natura, num aliis novercatur satis huic celeberrimo loco benigna, mater contulisse omnia, quae ad medicinam, nobilissimam artem, non dicam exornam, sed perficiendam pertinent. Etenim quid Philistia heic, seu aestivo seu hyberno tempore, quod ad discant, quo se in studiis exerceant, deesse possit, haud video." In antwoord op dezen brief vraagt Wormius zijn' jeugdigen landgenoot t . erecht: „Siquidem ternas te vi-disse corporis humani dissectiones hac hyeme scribis, scire velim, an Anatomie vestri lacteas in mesenterio demonstrativa Aselli venas? Quid item de circulari sanguinis motu in corpore, juxta decretum Angli istius, statuant?.... Res certe magni est momenti et usus. Tu tuos de iis consule." Aan dit verzoek is klaarblijkelijk reeds spoedig en met belangstelling voldaan, ten rainste in Juli schreef Swab terug: „Sed quid? Ecce cum humanissimas tuas, quibus profusum erga me affectum expromsisti, lego, novam quandam et inauditam de reciproco sanguinis motu sententiam ab Anglo quodam divulgatam edoceor. Quae res tantum in me effecit, ut integrum plane octi-duum altioribus istius rei cogitationibus canderem. At vero cum pectus meum per me exsaturare vix possem, industrio cuidam Medicinae studioso Conringio nomine, quo familiariter utor, rem omnem aperui, qui, ostensso - Harveii scripto, tarn egregie, tarn subtiliter differebat de circulatione sanguinis, ut pene videretur esse in adem haeresi. Mox autem ut animum perpruriscentem rei novitate, nimis titillari animadvertit, nimis allici, infit: haec contemplatio in se quidem elegans est ut prima facie valde probabilis quam si Harveius potuisset autopsia et anatomica administratione demonstrare nae illiculum punctum omnium tulisset. Haec ille. Postea me quoque contuli ad clarisrimos viros Heurnium et Falckenburgi, qui libenter ambubus, quod ajunt pedibus ibant in Conringii sentent. iam nisi quod adderent, oportere nos in antiquis mutandis novisque approbandis timidiusculos potius et cunctabundos esse, quam audaculos et temerarios, Atque en, quae experiri licuit, tantorum de re tanta Anatomicorum judicia." De Deensche Hoogleeraar scheen zich met de opvatting van zijne Leidsche Ambtenooten volkomen te kunnen vereenigen, want hij antwoordde aan Swab: "De Harveio scripto, idem quod vestri, hactenus et ego sensi. In arte enim nostra, praesertim quo humani corporis ex partibus connexio spectatur, manus oculatos nos habere oportet, ut illud saltem credamus, quod videamus." Men vertrouwde dus noch in Leiden, noch in Kopenhagen de mededeelingen van Harvey voldoende om zoor waar aantenemen; men achtte ze wel belangrijk genoeg om met ernst besproken te worden. Doch men wam nog niet op het denkbeeld om door herhaling zijner proeven te onderzoeken, of zij al dan niet met de werkelijkheid overeenkwamen, of het ook noodig werden om de oude leer te laten varen en de nieuwe te omhelzen. De eerste stem, die in ons Vaderland ten gunste van de nieuwe leer gehoord werd, was wel niet van een' geboren Nederlander, maar toch van een' man, die door zijn meer dan 20 jarig veelbewogen verblijf in ons midden, bijna als zoodanig kan beschouwd worden, en 00k destijds reeds beschouwd werd, zooals o. a. blijkt uit een' brief van Johan Beverwijck tot hem gericht, waarin we lezen: „Editurus epistolae quaestiones cum magnorum virorum responsis inter ilia et tuum de circulatione lectum iri voveo, simulque ut diu, vir integerrime, faeliciter apud nos vivas honorificus Bataviae civis ac disciplinarum instaurator.” Het was de stem van den grooten hervormer der wijsbegeerte, die onzen vaderlandschen bodem boven zijn geboortegrond verkoos ter ontwikkeling van zijn stelsel, omdat hier de met stroomen bloeds gekochte vrij-heid hem eene plaats verschafte, waar hij vrij en ongestoord denken en schrijven, en de vruchten van beiden door den druk verspreiden kon, omdat hier, zooals Herder terecht Reeds in 1618 was hij te Breda als volontair in het leger van Prins Maurits, In 1629 woonde hij te Amsterdam, daarna te Franeker, vervolgens weyte te Amsterdam; in 1631 te Amsterdam; in 1631 te Amsterdam; in 1632 te Amsterdam, in 1635 te Deventer, in 1636 te Leiden. In 1637 eerst in de nabijheid van Utrecht, vervolgens te Egmond-binnen; in 1638 aanvankelijk te Egmond-binnen, later weer bij Utrecht; in 1639 aanvankelijk te Leiden, later te Amersfoort; in 1641 te Leiden, later te Amersfoort; in 1642 te Leiden en op Endegeest; in 1643 op Endegoest; in 1643 te Egmond-binnen. (Vgl. Duker, Schoolgezag en eigen onderzoek. Hist. krit. Studie van den strijd tusschcn VoETius en Descartes. Leiden 1861, biz. 44.) JOH. Beverovici, Epistolae quaestiones cwn Doctorum responsis. Roterodami 1644, p. 118. Getuigde, in Holland in het licht kwam wat nergens elders het licht mocht zien, — het was de stem van den onsterfelijken Ren^ Descartes, wiens beroemde uit Spraak: „Je suis done je pense", zulk eene geweldige ommetig in den gedachten der menschheid heft tengevolge gehad. Nu, te verwonderen is  des veines ne s'épuisse point en coulant ainsi continuellement dans le coeur, et comment les artes n'en sont point trop remplies, puisque tout celui qui passé par le coeur s'y va rendre, je n'ai pas besoin d'y répondre que ce qui a déclaré été ecrit par un médecin d'Angleterre, auquel il faut donner la louange d'avoir rompe la glace en cet endroit, et d'être le premier qui a enseigné qu'il y a plusieurs petits passages aux Extremites des artères, par où le sang qu'elles révolvent du coeur entre dans les petites branches des veines, d'ou il va se rendre dereche vers le coeur; en sorte qu'on son cours n'est autre chose qu'une circulation perpetelle. Z66 sprak Descartes in zijn Discours de la methode, dat in 1637 te Leiden het eerst in druk verscheen, en in zijn Correspondance (Oeuvres, Tom. IX, p. 159) lezen we: „Bien que je sois entièrement d'accord avec Harvaeus, touchant la circulation du sang, et que je le regarde comme le premier qui a fait cette admirable découverte des petits passages, par où le sang coule des arteres dans les veines (men zijn Descartes oordeelt hierin niet historisch juist), qui est à mon avis la plus belle et la plus utile que Ton put faire en médecine, je suis toute fois. D'un sentiment tout a fait contraire au sien, touchant le mouvement du coeur. Hij is het dus niet in alien opzichte met Harvey eens. Descartes stelt zich het hart voor passief, uitgezet wordende door het bloed, en wederom inkrimend als het bloed zich een weg heeft gebaand door de arteria pulmonalis en aorta, en hij is daarvan z66 vast overtuigd, dat hij zegt: „Au reste afin que ceux, qui ne connaissent pas la force des demonstrations mathematiques, et ne sont pas accoutumés à distinguer les vraies raisons des vraisemblables, ne se basardent pas de nier ceci sans l'examiner, je les veux avertir que ce mouvement, que je viens d'expliquer, suit aussi necessairement de la seule disposition des organes qu'on peut voir a l'oeil dans le coeur, et de la chaleur qu'on y peut sentir avec les doigts. Descartes. Paris, Char pen tier, 1857. Discours sur la mithode, p. 34. et de la nature du sang qu'on peut connaître par experience, que fait celui d'une horloge, de la force, de la situation et de la figure de ses contrepôts et de ses roues. Voor Harvey darentegen is het hart actief, de diastole en systole zijn een gevolg van de samentrekkingen der verschillend verloopende spiervezelen van den hartwand, zooals dit ook thans nog in de wetenschap wordt aan-genomen -). In hetzelfde jaar (1637) waarin Descartes op de vermelde wijze Harvey's leer huldigde, werd deze echter ook, door onzen bekenden landgenoot Johannes Van Beverwijck, geneesheer te Dordrecht, openlijk omhelsd en aangenomen. Van Beverwijck schijnt in dat jaar zijn zoogenaamd Steenstuck (De calculo re7ium et vesicae liber singularis) voltooid te hebben, en zond daarvan een exemplaar met begeleidenden brief aan de voornaamste geleerden van Europa. Discours stir la mithode, p. 33. Het verschil in me En tusschen des Descartes en Harvey betreffé voornamelijk de oorzaak van de hartsbeweging. Bertrand de Saint Germain zegt dienaangaande in zijn : Descartes considire comme physiologiste et comme midecin het volgende: „L'explication que Descartes donne des battements du coeur et du mouvement du sang est ingénieuse, mais c'est là: elle ne resiste pas l'Observation." „Pour lui le coeur est passif: il est distendu par le sang et il revient sur lui-même, quand le sang s'est ouvert un passage par l'arté pulmonaire et l'aorte : c'est id., salon lui, ce qui constitue la diastole et la systole." „Pour Harvey le coeur est actif : il se dilate et se contracte veritableraent. Comme tous les muscles et plus qu'aucun muscle, d cause de la disposition de ses fibres, le coeur A des proprietes contractiles. (p. 142.) Salmasius, Lusitanus, Guy Patin, Constantijn HmjGENS, NONNIUS, SCHREVELS, NiCOLAAS TuLP, VOPIS- cus Plempius, en ook aan Harvey. Deze nu was het jaar te voren naar het schijnt in oms land geweest, toen hij Thomas Howard, Graaf van Arundel, als geneesheer vergelde op diens reis naar Weenen, werwaarts Karel I hem als buitengewoon gedat bei Keizer Ferdinand II had gezonden, en van BEVERwajCK bericht hem, in zijn schrijven, gedateerd 19 December 1637 „hoe dapper leed (hem) is" dat hij dit niet geweten heeft, en niet in de gelegenheid was geweest den man te leeren kennen, wiens „onvergelijcke gaven van verstant" gebleken waren „in dennieuwen ende noyt genoegh gepresen vondt van den omloop des Bloets." Hij voegt er niet alleen bij, dat „deeze leere alhier bij velen met verwondering wert aengenomen", maar „oock in dit Boexcken dat hiernevens gaet van Den Steen door hem wordt gehuldig, zooals dan ook duidelijk blijkt uit de woorden, die op zijn beschrijving van de Urine- afscheiding volgen: „dit gevoelen bouwe ick op de leere die wel nieu is maar die in treffelickhenderende nootwendighender geene der Ouden en wijckt, van D. William Harvaeus, geneesmeester van den tegenwoordigen koning Karel van Engeland" Van Beverwijck scheen echter te vreezen, dat niet ieder lezer van het Steenstuck volkomen op de hoogte zoude zijn van de nieuwste vorderingen in de wetenschap, want hij laat er onmiddelijk op volgen: „Ende omdat sonder deselve, 't gene wij nu gesegt hebben niet verständen en kan worden, soo zal ik hier kortelyck voorstellen 't gevoelen van den vernuften ontleder, uyt Steenstücken, Dordrecht, 1649, biz. 33. 36 Zyn Bouck van de Beweginge des Hertens", terwijl hij na een kort overzicht gegeven te hebben, besluit met de woorden: „Dese leere en zal nieraant ligtelijk tegen wesen, die het maeksel van 't herte sien, als oock der slagh-aderen gestadigh kloppen, het konstigh gebruyck van de klapvlieskens neer- stelick wil overleggen" We zien dus dat Van Beverwijck een warm voorstander was van de nieuwe leer, en volstrekt niet aarzelde daarmede rond en ruiterlijk voor den dag te komen op een tijdstip, waarop zij naar onze bescheiden meening hier niet ^bij alle wert aengenomen". Er waren ten minste twee Hoogleeraren aan de Leidsche Hoogeschool, wier uitnemende verdiensten ten opzichte van het geneeskundig onderwij 36 Zyn Bouck van de Beweginge des Hertens", terwijl hij na een kort overzicht gegeven te hebben, besluit met de woorden: „Dese leere en zal nieraant ligtelijk tegen wesen, die het maeksel van 't herte sien, als oock der slagh-aderen gestadigh kloppen, het konstigh gebruyck van de klapvlieskens neer- stelick wil overleggen" We zien dus dat Van Beverwijck een warm voorstander was van de nieuwe leer, en volstrekt niet aarzelde daarmede rond en ruiterlijk voor den dag te komen op een tijdstip, waarop zij naar onze bescheiden meening hier niet ^bij alle wert aengenomen". Er waren ten minste twee Hoogleeraren aan de Leidsche Hoogeschool, wier uitnemende verdiensten ten opzichte van het geneeskundig onderwij 36 Zyn Bouck van de Beweginge des Hertens", terwijl hij na een Sedenten invioled verzekerden, Otto Heurnius en Adri- ANUS Van Valkenburg, die zich met al die nieuwigheid volstrekt niet konden vereenigen, en, zij het dan ook niet rechtstreeks, zich krachtig tegen Harvey's leer aankantten, door eenvoudig nog steeds de Galenische leer voor te staan, VESALros als niet bestaand over het hoofd te zien, en op hunne ontleedkundige lessen een kunstmatig doorboord septum cordis aan hunne leer- lingen te vertoonen. Deze belangrijke bizonderheid deelt Diemerbroeck ons aldus mede: „Et ingeniosa fallacia quorundani neotericorum, qui, ut antiquorum sententiam re quasi demonstrant ac probent, stylis fortius inmissis, septum perforantes, se manifestos in eo poros ac transitos invenire, perforantes, quo fuco etiam olim praeceptores meos Otth Onem Heurnium et Falckoburgium A. w., biz. 36. Anatomicos Leydenses, in publico theatre nonnunquam usos fuisse vidimus. Maar ook de andere leden van de Medische Faculteit te Leiden, de anatom Johannes Walaeus, en de botanicus Adolph Vorstius, alsmede Edwald Schrevelius, waren destijds meer of minder heftige bestrijders van Harvey's leerstellingen, als ware het dan ook niet met zulke af-keurenswaardige en weinig wetenschappelijke wapenen als de beide eerstgenoemde Hoogleeraren. Meer rechtstreekschen tegenstand bood een niet minnder beroemd Hoogleeraar in de geneeskunde aan de Leuvensche Hoogeschool, de voormalige Amsterdamsche geneesheer Vopiscus Fortunatus Pleucpius, die in eene briefwisseling met Descartes, en in zijn antwodrd, na ontvangst van h.et Steemhick, aan Van Beverwijck maar Opera Omnia Anai.UCo. II. pag.278. Epistola medici cujusdam Lovaniensis ad R. Descartes, in quaagitur de mohc cordis opgenomen in de Epistolae Quaestiones van Van Beverwyck, p. 122, en aldaar door Descartes, in een antwoord aan Van Beverwyck, niet zeer malsch gecriti-seerd met deze woorden : Sed nonnullae objectiones ad ipsam pertinentes mihi missae sunt Leovanio ante sex annos, ad quas tunc temporis respondi et quia eorum author meas responsiones mala fide distortas et mutilatas in lucem edidit, ipsas ut a me revera scriptae sunt libenter mittam." (p. 121.) Celebras autem in eo (libello) atque extollis Harvaei opinamentum de sanguinis circulatione plausibile Hercules prima fronte et valde simile vero; a me tamen nunquam, nec adhuc (17 kal. Maias 1638) receptum: aliter enim vas orum, constitutio et fabrica fieri debuisse mihi videtur, si a natura circulatio est instituta fuisset: praeterquam quod ratiuncula aha me retineant in antiqua et avita sententia. Admiror nihilorum et veneror et suspicio Harvaeum, ob ingeniosum ejus illud commentum. Zie JoH. Beverovicii Exercit. in Hippocratis Aphorismum de calculo, etc, Lugd. Bat., 1641, pag. 202. vooral in de, in 1631 te Leuven uitgekomen, eerste uitgave zijner Fundamenta Medicinae, zich ten sterkste tegen Harvey verklaart. Na eene uitvoerige beschrijving van het hart en de bloeds-beweging vervolgt hij aldus: „Haec sic de corde ejusque usu ex antiquorum recentiorumque mente dicta sunt." At enim miper Anglia novam peperit de motu cordis opinionem. quam invulgavit Guilielmus Harvaeus Medic. Reg. etc., edito ea de re peculiari libello sententia compendio dicta sic habet: (daarna volgt eene beschrijving van den weg, dien het bloed aflegt) et ita porro eundem circuhmi agit, quam ante, idque continue. Unde eum sanguinis motum vocat circulationem. Hoc suum commentum multis plausibilius rationibus adstruit: adeo ut jam multis doctis hodie arridere incipiat. Sic sunt homines: novis plerumque dilectantur. Ego vero cerebrum homini inesse quidem aio: sed rationem nullam video ab ipso productam, quae nos cogat musteum hoc dogma acipere. Postea tria, quae supponit ad quaestionis probationem omnia falsa sunt: uti et eorum probationes falsae. Primum est; sanguinem copiosius e vena cava transmitti in arterias pulsu cordis, quam ab assumptis suppeditari, adeoque totam massam brevi tempore. Si pertransire. — Secundum: sanguinem copiosius in singulas partes distribui, quam ad nutritionem necesse sit. — Tertium: ab uuaque parte venas hunc sanguinem reducere ad cor. Quae deinde probat, false, ut dixi: attanaen ingeniose: ita ut libellus mereatur a docto aliquo refutari, quod hie operosum et prolixum nimis esset. Haec tantum nunc objicio: secundum illara sententiam omnes partes nutritum iri sanguine arterioso: at quaedam tamen crassum postulant. Deinde sanguinem arteriosum et venosum plane similem, imo eundem fore: quod repugnat autopsie: illis flavior et floridior, hie nigricantior et tristior est. Praeterea materia febrihs consistens in venus a corde remotis usque ado, ut febrem intermittentem efficiat tantum, deberet plures de die accessiones facere: toties scilic. et, quoties fit sanguinis Dat Pleiip alleen uit innige overtuiging opposition voerde, en reeds bij de tweede uitgave van zijn oeven genoemd handboek geheel en al van meening veranderd was, zal later meer in bizonderheden blijken. In Leiden veranderde de toestanden weldra ook belangrijk, en werden al de zoo straks genoemde bestrijders groote voorstanders van de nieuwe leer, en dit wel ten gevolge van de bemoeingen van een' voormalig kweekeling der Leidsche Hoogeschool, een' leerling en vriend van Heurotus en VoRSxros. Frans De le Boe, later steeds Sylvius genoemd, was, na gedurende eenigen tijd in Leiden gestudeerd te hebben, naar Duitschland vertrokken, en in Maart 1637 te Basel tot Doctor in de geneeskunde gepronioveerd. Na gedurende ruim een jaar in zijn geboorteplaats Hanau als geneesheer werkzaam geweest te zijn, gevoelde hij zich meer tot de studie aangetrokken dan tot de praktijk, en besloot naar Leiden terug te keeren, alwaar hij zich in November 1638 Opium als student Lectus in scholastico. Kort daama begon hij zelf onleedkundige lessen te illius et simul materiae febrilis circulatio sen reditus in cor. Quod si circulatio ista tarde fit, nec nisi semel de die, vel tertio quoque die : quicumque humor ubicumque consistet sive in propinquis sive remotis a corde venis, semel in die vel tertio quoque die accessionem faciet. Haec vero quam absurda! Denique et fortissime : in vivo animali ligatis venis plerisque ad crus aliquod tendentibus, liberis relictis arteriis, deberet crus illud brevi temporis spalio mirum in modum tumescere: eo quia sanguis continenter per arterias influeret, nec reflueret per venas. Atqui tantum abest, ut hoc fiat: est potius si diu sinas ligatas venas, pars extenuetur defectu nutrimenti. Hoc experimentum quilibet facere potest, qui non Medicinae Medicinae, Lib. II, Cap. VII, pag. 203, 204. 40 geven. „Medicinam fecit et collegia anatomica aperuit", zegt ScHACHT , „tanto cum studiosorum affluxu eorumque non infimorum, ut solus ferme anatomen intelligere ac docere posse videretur" Doch niet alleen studenten, ook Professoren en daaronder zijne vroegere leermees- ters, woonden die lessen bij, die zooveel opgang maakten , dat Schacht eenige regels verder zeggen kon : „ut nisi quis ejus in anatome discipulus fuisset ille pene illius ignarus judicaretur." Vreemd genoeg is er echter aangaande die door Sylvius met zoo buitehgewonen bijval gegeven ontleed- kundige lessen al zeer weinig mede te deelen , daar er bijna geene bizonderheden van staan opgeteekend in de geschiedbronnen van die dagen. Het nauwkeurigst onderzoek toch van de Acta Senatus, der Resolutien van Curatoren, en der Acta van de Medische faculteit heeft niets daaromtrent aan het licht gebracht, niet- tegenstaande daarin verschillende bizonderheden te vinden zijn betreffende gelijksoortige gevallen, d. i. van vergunningen tot het geven van lessen aan jonge ge- neesheeren, die daartoe aanvrage hadden gedaan ^). ') L. Schacht , Oratio funebris in Obitnni Nob. Clar. Exp. D. Francisci de le Boe, Sylvii, etc. pag. 14. In een der voortreffelijke geschiedkundige opstellen van Prof. G, C, B. SuRINGAR, getield: Stichting der School voor klinisch onderwijs te Leiden, oder Heurnius eti SchrevELius, in het jaar 1637, enz., worden verschillende gevallen vermeld, waaruit blijkt, dat Sylvius niet de eerste was die lessen gaf in vakken van Hooger Onderwijs, zonder deel uit te maken van het Academisch onderwijzend personeel. Eeeds in 1597 schijnen daaromtrent de eerste bepalingen gemaakt te zijn. „Die 13 Sept. 1597 decretum est, ut non stipendiati Doctores, qui excercitii causa, aliquid publice praelegere volet, tam utilitatis studiorum quam dignitatis academiae gratia. Ich mogen beklagen, nur enkele diebus feriatis legant, modo id non fiat horis quibus publice disputatur horae etiam omnes illis liberae relictae, praeter nonam et decimam" (biz. 44, Aant. 36). Ze warden al spedig in toepassing gebracht, daar in 1600 an den, een half jaar vroeger tot Art. Lib. Mag. bevorderden Otto Heurnius machtiging verleend werd, „oni over onderwerpen tot het gebied der naturkunde behoorende, op buiten-gewone dagen en uren akademische lessen te houden" (biz. 17). Ook aan Johannes Walaeus werd in Nov. 1632 na zijn' terugkeer uit Parijs vergund, „om bij provisie voor een jaar excitii gratia pubhce te doceren diebus feriatis" (biz. 34). Dat deze privat-docenten, om eene thans gebruikelijke uit-drukking te bezigen, niet altijd in den smaak vielen der Pro-fessoren, blijkt uit eene mededeeling van Suringar (in zijn opstel: Cheer hei geneeskundig onderwijs van Albert Kijper en Johannes Antonides Van der Linden), „dat deze (de Professoren) in 1656 meenden daardoor in hunne rechten verkort te worden en daarora een zoodanig mrsbruik, na behoorlijk overleg met den rector magnificus, wenschen tegentegaan (biz. 34). Het hier bedoelde feit schijnt niet het eerste van dien aard geweest te zijn, daar men zich er bij beriep op de reeds in 1642 vastgestelde : „Decreta adversus eos, qui privata exercitia vel collegia, cum professores non sint, habere solent" (biz. 46, Aant. 85). Anneer we dus  Sylvester's de leer van den bloedsomloop ontvouwd en door promenade en honden aanschouwelijk voorgesteld, en hij deed dit met zulk eene buitengewone helderheid en kracht van betoog, dat zelfs de meest hardnekkige tegenstanders bekeerd werden, en dat uit' Leiden eene kachtige beweging ten gunste van Harvey's leer zich een' weg baande door gansch Nederland niet alleen doch ook verre daarbuiten. Sylvius zelf verhaalt ons de toedracht der zaak aldus: „Quicquid enim de vase brevi tanto cum appa ratu, pompa, strepitu et ridiculo imperitorum applausu in Theatris anatomicis aut alibi proferri solet a mulis, id omne commentum aut somnium esse, jam ante annos viginti saepius evicimus cum, ad circularem sanguinis motum a nobis primum (absit dicto In banc Academiam tunc introductum, atque praesentibus nonnunquam, quos honoris causa nominamus D. Adolpho Vorstio, Medic. Prof, primario et Acad, impressentiarum rectore magnifico, praeceptore olim nostro, nunc collega venerando, ut et Joanne Wa-LAEO, antecessore nostro solertissimo et tanti candidorum viro, ut paulo postquam hunc sanguinis motum Harveianum publice satis acriter impugnasset, experimentorum a nobis factorum evidentia victus et captus, eundem pari zelo et fervore propugnaret. His, inquam, aliisque viris honoratis et veritatis amantibus praesenti-veroorloven en toch ook niet wilde weigeren, vooral teen het bleek, dat dit inderdaad ten bate kwam van de academische jonge-lingschap. circumcarem ilium sanguinis motum frequenter a nobis in Horto academico et alibi ad oculum demonstratum, etc. Thomas Bartholinus bevestigt het bovenstaande als ooggetuige, wanneer hij in een' brief aan den Groninger Hoogleeraar Anton Deusing schrijft: „Ita memoria lapsi sunt, qui Tibi, in odium forsan Sylvum, persuadere conati sunt, primum Sylvium non fuisse, qui Leidae circulationem sanguinis Harvaeanam propugnarit. Sancte testari possum, me Leidae praesente publico privatimque D. Sylvium, etiam beato Walaeo repugnante, motum sanguinis circularem per rationes et experimentatersisse, donee eundem etiam Waxaeus veritati experimentorum cedens, publico defenderet" Schacbt eindelijk beschrijft ons wat er geschied is in deze bewoordingen: „Agitari forte tunc temporis inter medicos inceperat nobilissima ilia de circuitu sanguinis controversia, quae sive primum mota sive publico proposita a Nob. D. Harvaeo Anglo (ut fere omnia in Paraadoxa solet licet verissima omnes sibi ferme contrarios habebat medicos in tota Europa celeberrimos, et in hac Academia praecipue expertissimum et nunquam satis laudandum D. Walaeum: ille veterum opinioni ac praejudicio una cum aliis addoctissimus eam constanter rejicere ac videre, verum a. defuncto nostro (Sylvio), cum quo ille propter egregias virtutes et commune utriusque studium familiarius jam aliquam diu vixerat, frequentioribus cadaverum dissectionibus solidioribusque ab ipsa experimentis ita condictus est, ut postea. Franciscus Deleboe, Sylvii, Opera medica. Ed. altera, Amstelodami 1680. Disput. Medic. Decas, pag. 22. Thomae Bartholini, Epistolarum Medicinalium centuria IV. Hagae Comitum, 1740, pag. 416. non tantum Hakvkh sententiam amplexus fuerit, sed earn publicis a se editis opusculis, aere perennioribus, acriter defenderit ac comprobaverit, adeo ut cum ratione dubites cui major honos aut laus debeatur Harveio ne primo ejus sententiae auctori, an nostro defuncto Sylvio, qui illam in banc illustrem primus Academiam invexerit, demonstraverit. Er was slechts 66ri jaar na Sylvius' komst in Leiden verloopen, toen er reeds een geheele omkeer in de meening- en houding der leden van de ge-neeskundige faculteit aldaar viel op te merken. De bijtende scherts van Walaeus had plaats gemaakt voor een ijverig onderzoek en telkens herhaalde proef. Or alio funebris, etc, pag, 15. Voorts ^zij hier nog vermeld, dat de bekende Amsterdamsche Hoogleeraar Gerardus Blasius tot Dusverre door niemand is opgegeven onder degenen, die Sylvius en Walaeus als de eerste anhänger en krachtigste bevorderaars van het Harveiaansche dogma erkennen. En toch zegt hij in zijn weinig bekende rede-voering: De rebus noviter inveniis, 7 Oct. 1659 gehouden: „Vulgari et per tot saecula inveteratae sententia adversissimum hocce dogma, ubi orbi publicavit Harvaeus, edita Excercitatione anatomica de motu cordis et sanguinis in animalibus, mox varios defensores, propugnatoresque inveniet. Horum primos omnes agnoscunt Franciscum Sylvium et Joannem Walaeum, viros in rebus anatomicis medicisque eminentissimos, Medicinae in Academia Lugd. Bat. Professores et nunc et olim celeberrimos, quos dein presso pede secuti sunt Virri Clar. Vopiscus F. Plempius, CoRNINGius, Regius, Barth. Olmus, Veslin-Gius, aliique innumeri." Deze rede werd overgedrukt in den zedzamen Syllabus recens exploratorum in re medica, physica et chymica. Prout in missicola medico-physicis naturae curiosorum Germaniae, Galliae, Daniae et Belii sparsim extant. In ordinem rediictus et juxta indicem harmonice adornatus a Cornelia a Beughem. Amstelodami, 1696. Nemingen, Vorsxias was ten voile overtuig davon van het onhoudbare der vroegere opvatting-, en Thomas Bartholomew, wiens jeugdige ijver geheel in overeenstemming was met de vurige reeds meer gerijpte overtuiging van zijn' leermeester, begon de kort te voren binnen Leidens veste nog zoo verketterde begrippen als de eenig ware te leeren kennen en waardeeren, om er daarna zijn' krachtigen steun aan te schenken, en de meuwe leer van den bloedsomloop in zijn vaderland luide te verkondigen en ingang te doen vinden. Toen Walaeus door een aanhoudend trouw bezoek van Sylvius' lessen, en vooral door eigen proefnemingen zich voldoende verzekerd had van de juistheid der leerstellingen. Van Harvey, meende hij van den geheelen oder in zijn wetenschappelijk en krachtig bewijs te moeten geven. Het was destijds gebruik dat de Professoren kleine verhandelingen, in den vorm van Disputationes of stellingen, over het een of ander wetenschappelijk onder-werp, onder hun toezicht en in hunne tegenwoordigheid door hunne leerlingen lieten verdedigen; op deze wijze maakten zij (de Professoren) dikwerf hunne meening over een twijfelachtig punt of over een nog niet algemeen aangenomen opvatting in ruimeren kring bekend. Was het dus wonder dat Walaeus zich van deze zeer gebruikelijke en door wetenschappelijke mannen bizonder gewaardeerde wijze van handelen bediende , om van zijne bekeering tot Harvey's leer openlijk ge- tuigenis af te leggen? Hij liet dan ook reeds op den ^den Februari 1640, door een' zijner uitstekendste leer- lingen (vir acuti ingenii et solidae eruditionis, noemt hij hem) , den Engelschman Roger Drake , zestien door den druk algemeen verkrijgbaar gestelde Theses ver- dedigen, die ten titel voeren: Theses de circulatione 46 nahirali sett cordis et sanguinis motu ctrcuvari, pro CI. Harveio disputatae sub Praesidio Clariss. D. Joh, Walaei Med. Prof, auctore et respondenie RogerioDrake '). In deze stellingen wordt de geheele leer van Harvey in korte woorden uiteengezet, verdedigd en voor juist verklaard: „ licet doctissimus ille triumviratus Plem- pros scil. , Paris ANUS et Primirosius sint hujus opinionis hostes jurati" ^). Het spreekt van zelf dat dit feit veel opschudding veroorzaakte in de geleerde wereld, en menige pen zelfs in versnelde beweging bracht. De strijdlustige Primirose, die zoo weinig tijd behoefde om een tegen- schrift in gereedheid te brengen, en daarbij minder op qualiteit dan op quantiteit van woorden scheen te letten , was natuurlijk onmiddelijk klaar met zijne Ani- madversiones in Disputationem Medicam quam pro circu- latione sanguinis Harveana Walaeus proposuit •"') , waarin De Wale niet gespaard wordt, en hem verweten zoo maar in eens de goede oude leer te verwerpen voor allerlei nieuwerwetsche phantasien , en , geloof hechtend aan zijns leerlings mededeelingen, te onderstellen , dat alle geneesheeren te Londen dit zelfde gedaan hebben en het met Harvey volkomen eens zijn *). Deze merkwaardige stellingen zijn opgenomen in de Recefitiorum discepiationes de motu cordis, sanguinis et chyli, in a?iimalibus, een bundel geschriften v66r en tegen de Harvevaansche leer, die in 1647 te Leiden het licht zag. L. c. in Thesi XVI, pag. 13. Insgelijks in den zooeven genoemden bundel. Iniquum tamen mihi videtur post habita veterum discipina praecipiti cursu in recentiorum phantasias statim abripi. Id cum plurimi non fecerint Medici Londinenses non debebat tam facile discipulo sue credere Walaeus eos D. Harvaeo subscripsisse. Sect. XVI, pag. 106. Zooals men ziet: de naam van Drake werd niet eens genoemd, en Walaeus beschouwd als de schrijver van die ketterijen, aan wien Primirose derhalve meende zijne woede te Mosten kölken. Toen Drake nu, kort na het verdedig-en der Theses pro Harvaeo in England teruggekeerd, de aanteekeningen van Primirose in handen kreeg, en zich ergerde over de wijze waarop deze hem eenvoudig over het hoofd zag, beantwoordde hij hem in een geschrift: Rogeri Drake M. D. contra amadver stones Jac. PRiMiRosn in Theses, quas ipse pro sanguinis motu circulari, sub Praesideo Jo. Walaei, in celeberrima Leidae Academia publico exaviini subjecit, vindiciae, dat door hem aan Harvey en Walaeus werden opgedragen. In dit stuk stelt hij zich zelven verantwoordehjk voor den inhoud der Theses, en werpt verre van zich de minder eervolle rol, die Primirose hem, blijkens de Animadver siones, zoude willen doen spelen. Maar ook Walaeus wilde noch konde zwijgen na de Praecipue cum viderem, ipsum non tarn in me quam in Cl. Walaeum invehi, adeoque mendas et errores meos ipsi tanquam auctori imputare. Ingratus merito haberer, si permitterem, ut illi male audirent qui de me optime sint meritij et mihimet etiam injuste deessem, si iutempestivo silentio falsas primirosii assertioues tanquam veras comprobarem. Quid sibi voluerit contra Walaeum scribendo, ipsumque; tanquam auctorum istarum Thesium vellicando, baud satis assequor. Neque enim ex ignorantia procedebat hie error Primirosii, utpote cui satis innotuit, eas non CI. Walaeum sed discipulum ipsius, pro Domino agnoscere. Forsan pudebat ipsum cum studioso Medicinae manus conferere; quin magis pudere debuit infantiam «ieam et Errores medicinae Professori appingere. Laudari forsan possunt in studioso quae Professori omnino sunt indigna." Pracitio, pag. 169. Verwijten van Pkimirose, en hij gaf dan ook al spoedig, in Oct. 164 1, een Brief uit, aan Thomas Bartholinus gericht, waarin hij allereerst verklaart, dat de herhaal aan aan Baron von Bartholinus hem tot schrijven bewogen hebben, en voorts zegt niet te willen doorgaan voor den schrijver van eens andermanns werk, al drukt dit ook geheel zijn meening uit, en al is ditonder zijn voorzitterschap in eene wetenschappelijke bijeenkomst besproken. Deze brief nu is voor het overige zulk een doorslaand bewijs van Walaeus' uitnemende bekwaamheid, en hij leert ons hem z66 duidelijk als een groot voorstander van proefonderv. indelijk onderzook, als een der baanbrekers voor de experimentelle physiologie kennen, dat wij er noodzakelijk meer in bizonderheden bij zullen moeten stilstaan, om een voldoend denkbeld van zijne waarde te kunnen geven. De aanhef er van is te karakteristiek om dien niet onvertaald over te nemen. „Exercuit ab omni aevo Reipublicae et sacrorum Antistites de primatu contentio: sed nuUo saeculo Literati ambitiosius quam hodie conati sunt prae reliquis.” Joan Walaei, Epistola prima de moiu chyli ei sanguinis ad Thomam Bartholinum, Casp. Filium. „Necessitatem quasi quoque mihi imposviit vir quidam doctus, ut meam de motu sanguinis sententiam aliis debeam aperire. Theses enim quasdam de motu sanguinis me Praeside disputatas, etiamsi Defendens vere in iis profiteatur suas esse, ut meas tamen aggressus est vellicare. Quamvis autem pudere ilium juvenem illarum thesium non debeat, nolim tamen aliena, etiam meo praesidio defensa, pro meis aestimari. Nec," zoo voegt De Wale er nog bij, „ei rationes in obscuro sunt, qui meam in disputando libertatem aut Academiae nostra.” e con-suetudinem noverit." Pag. i. 4Q eruditi videri. Et quo id inipetrent non verentur plu- rimi in auxilium calumnias aliasque pejores artes vocare. Nemo edere in publicum, nemo communicare amico scriptum potest, quod egregium quibusdam videbitur, qui non statim obtrectatorum inveniat qui eum pungat, scindat, lacret crudelissime. Nihil aliud autem suis curis, suis laboribus, quam invidiam et animi aegritu- dinem quaerere, extrema dementia est." Haec fateor impediverunt me causae quo minus crebrae tuae petitioni potuerim satisfacere: Simul et quod ea non libenter definio quae longa annorum experientia aut probare non potuit, aut non potuit satis limitare. De globale inhoud van den brief is nu verder deze: Er is eigenlijk weinig verschil tusschen aderlijk en slagaderlijk bloed waar te nemen, al . Hoewel het laatste warmer, dunner, en levendiger gekleur is dan het bloed uit de aderen. Die groote warmte schrijft De Wale toe „quod ille reeens quasi a foco caleat," d. i. omdat het nader bij het hart is, waarin men in de oudheid en nog vele eeuwen later de bron der warmte meende te moeten zoeken, Bovendien is het slagaderijk bloed, volgens De Wale, geestrijker (spirituosior) dan het aderlijke: de ware functie der longen was immers nog niet bekend; hij deelde dus hierin nog het vooroordeel van al zijne tijdgenooten. Maar dat het bloed in het hart kookte, zooals velen destijds dachten, gelofde hij niet, want hij nam bij het bloed, dat uit het hart stroomde, wanneer hij den apex had afgesneden, slechts eene verhoogde warmte maar geene koking waar. Hij kon geen verschil aanstoonen tusschen het veneuse bloed uit de vena portae en dat uit de vena cava, zoals velen dachten. Om de Eigenlijke bloedbewe- geworden, gegen de begrijpen, gegen de vorming van den chylus na, en deelt daarover een tal van waarnemingen mede, die ons aan de hedendaagsche physikalier herinneren. De maag trekt zich evenals de bovenste en onderste opening om den spijsbrok samen; de onderste opening (de pylorus) valt veeleer samen (concidisse potius quam esse constrictum videtur), en wel om den chylus langzamerhand door te laten. Het openen van de maag, en het inbrengen van den vinger of van een stilet, had hem dit geleerd. De spijsbrok wordt verdeeld, als het ware opgelost, hetgeen zonder twijfel door een zur vocht geschiedt; zelfs eierschalen worden in de maag van honden opgelost gevonden. Aan het specksel, of an het intreden van gal in de maag, kan die oplossing niet toegeschreven worden, want brood lost niet op in warme saliva; en na meer dan I oo vivisecties van honden, vond hij slechts bij twee dieren, waarvan er. 66n gedurende drie dagen niets gegeten had, gal in de maag. In de maag van dit laatste zag hij een galachtig schuim evenals schuimend zeepwater, Hij meent dat het zure maagsap door de milt wordt afgescheiden, en verhaalt dat dyspepsie vermindert door het eten van varkens-milt, die zuur zoude smaken. Melk en vleeschnat worden binnen het uur in chylus veranderd; groenten langzamer. Het brood is na ver- loop van 1 uur nog onveranderd; in het volgende uur gelijkt het geheel naar eene spons. Wordt dunner en vochtiger; in het daaraanvolgende is het geheel vloeibaar, en wordt, na verloop van het vierde of vijfde uur, als chylus door den pylorus naar de darmen gedreven. Er blijft echter nog altijd lets van het brood in de maag achter, en dit schijnt eerst langzaam omgezet te worden, vooral indien men bij het brood moeilijk te verteeren spijzen genuttigd heeft. Het spoc- digst worclen g roenten verteerd, daarna visch, dan vleesch, waartoe gemiddeld zes a zeven uur noodig zijn; ossen-vleesch wordt binnen 7 a 8 uren verteerd; de vliezige gedeelten van het vleesch echter eerst later. Hij zag stukken been tot den derden dag toe in de maag blijven, en soms geheel kraakbeenig worden. Zelden vond hij de maag geheel ledig, zelfs niet bij een' hond die 16 uren had gevast. Hij onderbond de venae lacteae, en uit hun opzwellen naar de darmen toe maakte hij op, dat de chylus uit de darmen zelve wordt afgescheiden. 