Dr. Herman Bavinck
Hepp, V. (Valentine), 1879-1950
Ja, dat hij daarin zich als zoon der Scheiding zelfs niet in het minst verloochende. ,,Getoetst aan het Gereformeerd beginsel (art. 38. en 39 der Ned. Gel. Bel.) was de Afscheiding van 1834 recht- en plichtmatig”, poneerde hij in zijn zevende stelling. Opmerkelijk is tevens, dat hij in zijn andere geschriften het nergens meer z00 sterk voor Zwingli opneemt. Daarin staat voor hem Calvijn in alle opzichten bovenaan. Prijst men van zekere zijde Zwing1i vooral, omdat hij zich in de kwestie van de verhouding tusschen natuur en genade zoo ruimhartig toonde, Bavinck verklaart : Maar desniettemin is in de theologie van Calvijn de verhouding van natuur en genade veel juister en dieper opgevat dan in die van Luther en Zwingli’’.*) 1) De Algemeene Genade. G. Ph. Zalsman, Kampen 1894, bl. 6. ee nealen ues eee ee ne Pror. Dr. C. SNOUCK HURGRONJE. Mr. C, LucasseE. Ds. J. D. VAN DER MUNNIK. STUDENT. 81 Bavincks proefschrift viel een vriendelijke ontvangst ten deel. Ds. H. Beuker, een vooraanstaande figuur in de Chr. Ger. Kerk, noemde het in ,,De Vrije Kerk’ een zeer belangrijk proefschrift. Uit zijn artikel, aan Bavincks dissertatie gewijd, kan men ongezocht opmaken, hoe men over den jongen doctor dacht en welke verwachtingen men van hem koesterde. ,,Als men”— zoo Ds. Beuker — ,,zijne ,,Ethiek van Zwiigli’’ leest, behoeft men — moge de wijze van bewerking ook al eenigermate herinneren aan den kring, waarin hij leerde werken, en aan de wetenschappelijke vierschaar, waarvoor hij terecht moest staan — niet te vragen of deze jonge man ook getrouw bleef aan de waarheid Gods, aan de belijdenis der Vaderen en aan het standpunt der Christelijke Ge- reformeerde kerk. Ook uit een wetenschappelijk oogpunt noemen we dit proefschrift belangrijk. Een overzicht van de Ethiek van Zwingli bestond er nog niet ; wel van Luther en Calvijn. Met meesterlijke hand maakt de schrijver de eigenaardige trekken van Zwingli’s theologische en ethische gestalte zichtbaar. In keurig gestileerde volzinnen, waarin zoowel van grondige geleerdheid als van een diep- -zinnigen geest blijk wordt gegeven, schetst hij ons beide de licht- en schaduwzijde,de zwakke en sterke punten van Zwingli’s beginselen. Het heeft ook nu weer onze aandacht getrokken, dat Zwingli uit den glinsterenden beker der humanisten zooveel teugen van Heiden- sche wijsbegeerte had ingedronken, dat het hem later, nadat God hem had bekeerd, soms niet weinig in den weg heeft gestaan bij het formuleeren zijner theologische denkbeelden. Al kan men van hem niet zeggen, ,,dat hij met het verstand een Heiden was”, z00 heeft toch, geloof ik, de Heidensche denktrant zijne Christelijke denkbeelden vaak parten gespeeld. Hetzelfde wat we bij Dr. Gunning en anderen in onzen tijd aantreffen. En dat het determinisme hier ook nog wel eenig koren voor zijn molen meent te vinden, is niet te verwonderen. Dr. Bavinck kon ons echter Zwingli niet anders schetsen, dan hij hem in zijne geschriften vond. Hij heeft den held van zijn boek, ook al kon hij niet altijd met hem instemmen, met waardeering behandeld. En ons aangaande, wij danken hem voor deze behandeling. Zwingli is en blijft ook in ons oog, hoe vaak wij bij zijne wijze van redeneeren den schouder ophalen, een edele en achtenswaardige figuur, een ster in den donkeren nacht.... Van 6 82 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. harte verblijden we ons er over, dat Dr. Bavinck in de volgende maand zich aan het examen te Kampen zal aanbieden, om als leeraar onzer kerk den Heere in het Evangelie te dienen. Wij gelooven niet, dat het voor een geleerd man als Bavinck schadelijk is, om althans eenige jaren in practischen arbeid in de gemeente des Heeren door te brengen, ook niet voor zijn studie. Als zijn gemeentelijke werkkring niet al te groot is, zal een pastoraal bad beide zijn hoofd en hart veel eer verfrisschen dan schade doen. Make God onzen Broeder voorspoedig, en wijze Hij zelf hem den kring, waarin hij werken moet. Onze kerk waardeere zijne gaven en krachten, maar verderve hem en zichzelve nimmer door een dwaze vereering van ’t genie. Blijven beiden nederig de hand naar Jezus uitstrekken, die machtig is voor struikelen te bewaren, dan zal blijken, dat Hij in zijne gemeente ook thans nog menschen met menschen kan zegenen’’.?) Dat Bavinck’s dissertatie een weinig naar Leiden rook, wilde Ds. Beuker dus niet ontkennen. Ook geeft hij niet onduidelijk te verstaan, dat men den pas gepromoveerde eigenlijk niet voor de pastorie bestemde. Wel achtte men het nuttig, dat hij er ,eenige jaren” als overgangstijd doorbracht. Kostelijk is de vermaning : ,men verderve hem en zichzelve nimmer door een dwaze vereering van ’t genie’. Dit kan moeilijk anders uitgelegd, dan dat men Bavinck voor een genie hield. Of het op zichzelf verstandig was dit van een jongen man in het publiek te schrijven kan met recht in twijfel getrokken. Hier had de geneesmeester wel mogen beginnen met zichzelf te genezen. Tusschen zijn promotie en zijn examen voor de Theologische School (20 Juli 1880) lag slechts een ruime maand. Meer dan eens had Bavinck aanSnouck Hurgronje geschreven, welk een hoogtij zulk een examen voor de Chr. Ger. Kerk was. Het huis van zijn vader was bij die gelegenheid gewoonlijk vol logés. En anderen inwoners van Kampen verging het evenzoo. Het examen werd niet door de docenten, maar door de curatoren afgenomen en of- schoon dit aan de deugdelijkheid ervan niet bevorderlijk was — 1) Vrije Kerk, jg. 1880, bl. 333 vv. STUDENT. 83 wat men later ook inzag — gaf het aan de zaak zelf wel iets pikants. Weinig kon men vermoeden, dat het pikante op het examen van Bavinck boven alles te proeven zou zijn. Bavinck deed de twee gedeelten van het examen op twee achtereenvolgende dagen. Den eersten dag liep alles vlot van stapel. Maar de tweede dag bracht iets bijzonders. De oude Ds. J. F. Bulens van Varsseveld, een eerbiedwaardige verschijning, gaf Bavinck als tekst op deze woorden uit Mattheus 15:14: Laat hen varen ; zij zijn blinde leidslieden. Daarover moest hij dienzelfden dag een preek leveren. Bavinck was woedend. Hij begreep dadelijk, dat met die blinde leidslieden de Leidsche professoren gemeend waren. Hij vond dit een al te kleine bestrijding van de moderne theologie. Hij weigerde dan ook daarover te preeken. Liever werd hij dan geen candidaat. Zijn vader trachtte hem te overreden. Tevergeefs. Toen riep Ds. Bavinck de hulp in van de vrienden van zijn zoon. Ook dezen spanden alle krachten in om Herman van zijn voornemen af te brengen. Eindelijk zwichtte hij. Maar het begin van zijn preek werd voor den ingewijde onvergetelijk.1) Met nauw bedwongen toorn ving hij aan: ,,Waarom men dezen tekst juist mij heeft opgegeven, Jaat zich licht bevroeden. Met opzet heeft men de woorden ,,der blinden” weggelaten. Het ontbreekt er nog maar aan, dat men er ook die aan toevoegde. Doch dat dorst men blijkbaar niet aan’. Zoo sprak hij ongeveer woordelijk. Ds. Bulens veranderde zichtbaar van kleur. Den curatoren las men de spanning van het gelaat. Maar Bavinck had zijn kalmte herwonnen. Zonder verder incident liep het examen af. De goede Bulens had het wat ruw en ontaktisch aangelegd. Maar was hij niet de tolk van velen? Had hij niet de algemeene opinie in de Kerken der Scheiding in den rug? Toen de jeugdige Bavinck naar Leiden zou gaan, voegde docent Brummel- kamp vader Bavinck het scherpe woord toe: ,,Gij vertrouwt uw zoon aan den leeuwenmuil toe”, waarop deze, zijn natuurlijken schroom overwinnend, had geantwoord, dat naar hij vertrouwde 1) Blijkens Ds. Landwehr’s ,,In Memoriam” merkte de oningewijde er niets van. Ik dank deze mededeeling aan Ds. J. D. van der Munnik, die zelf in deze zaak betrokken was. 84 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. God zijn kind zou bewaren.*) Ds. Beu ker moest in de daarstraks geciteerde beoordeeling van Bavincks dissertatie nog even op deze wijze zijn gemoed luchten: ,,Dr. Bavinck is, zoover wij weten, de eerste van de Christelijke Gereformeerde Kerk, die zich zoo langen tijd aan den gevaarlijken dampkring der lands-academie waagde, als gevorderd werd om naar den graad van doctor te dingen, en dus de eerste ,, Theologiae Doctor” onzer kerk, Wij danken God, dat dit waagstuk, — want dat blijft het toch altijd — 200 goed is af- geloopen. Hoe menig jongeling van Christelijken huize is in zulken dampkring, zoowel uit een moreel als uit een confessioneel oogpunt, letterlijk verloren gegaan, en later een twijfelaar, een vijand der vromen en een bestrijder der waarheid Gods geworden. Met Dr. Ba- vinck is dit, de Heere zij gedankt, anders gegaan. Hij bleef in Leiden, naar we van bevoegde zijde vernamen, al die jaren niet slechts onberispelijk van wandel en voorbeeldig in studie-ijver, maar wat meer zegt, hij is ook aan de echt Gereformeerde beginselen en aan. zijn kerkelijk standpunt getrouw gebleven’’.?) En Bavinck zelf? In den grond van zijn hart gaf hij Bulens gelijk. Een half jaar tevoren had hij aan zijn vriend geschreven, dat Leiden hem dikwerf zeer arm had gemaakt. Ziehier zijn ont- roerende bekentenis. ,,Was het inwendig alles zoo kalm en zoo rustig als het uitwendig om mij heen is, — ik zou me waarlijk ge- lukkig rekenen.... Leiden is me van veelzijdig nut geweest: ik hoop het altijd dankend te erkennen. Maar het heeft me ook dikwerf zeer arm gemaakt, me ontnomen, niet alleen veel ballast (daar ben ik blij om) maar ook veel dat ik thans in den lateren tijd, vooral als ik preeken maken moest, als onmisbaar voor eigen geestelijk leven leerde beschouwen. Heb ik iets aan Leiden te danken dan is het dit: den tegenstander trachten te begrijpen. Dat zegt ge nog in uw brief. Ik zeg u daar dank voor. Het is ook mijn wensch, mijn innige begeerte, dat geen tijd of maatschappelijke betrekking den toon der ware vriendschap uit onzen omgang wegneme. Mijn op- rechte bede is het, dat we beiden, door strijd en twijfel en lijden heen altijd nader komen aan wat wezenlijk waar is en goed. Dan zou 1) Js. v. d. Linden in de Geref. Kerkb. voor ’s-Gravenhage 7 Aug. 1921. 2) Vriie Kerk, jg. 1880, bl. 333. Cursiveering van mij. STUDENT. 85 tegelijk vervuld worden wat ik met mijn gamsche hart wensch, dat wij altijd nader tot elkaar komen in overtuiging en belijdenis’’, In dien toonaard zal hij later nog vaak zijn ontboezemingen zetten, En niet alleen heeft hij als hoogleeraar menigen student, die naar een der openbare universiteiten wilde gaan, gewaarschuwd, dat men €r zoo zelden zonder kleerscheuren afkomt, maar in zijn inaugureele oratie te Amsterdam gaf hij onwillekeurig een beschrijving van de gevaren, waarin hij te Leiden zelf had verkeerd en wat hij daar had doorgemaakt. Hij heeft het daar over de positivistische phase, welke de moderne wetenschap is ingetreden en het pijnlijk conflict dat daaruit ontstaat. En dan vervolgt hij: ,,Nergens wordt dit conflict met meer smart doorleefd dan in het hart van den student, die, tehuis in het Christelijk geloof opgevoed, straks op gymnasium en akademie met de moderne wetenschap in aanraking komt. Naar- mate dat geloof dieper wortelen heeft geschoten in zijn ontvankelijk gemoed en er levensernst en ideale gezindheid heeft gekweekt, wordt de strijd heviger, waaraan hij straks in en buiten de gehoor- zalen der universiteit blootgesteld wordt. Velen zijn in die gevaarlijke crisis bezweken. Zij werden een prooi van den twijfel niet slechts, maar gaven zich ook aan twijfelzucht en vertwijfeling over. Voort- gestuwd door het onstuimig bloed der jeugd, gunden zij zich zelven den tijd niet, om een ernstig onderzoek in te stellen en daarna eene weloverwogen beslissing te nemen. In den naam van eene goed bedoelde maar toch oppervlakkige oprechtheid haastten Zij zich, om terstond en beslist positie te kiezen, het oude als verouderd en onbruikbaar te verwerpen en het nieuwe als onveranderlijke en onwankelbare waarheid aan te nemen. Of ook brachten zij het noch maar de eene noch naar de andere zijde tot eene vaste overtuiging. Heen en weer geslingerd tusschen de inzichten van het verstand en de behoeften van het hart, vonden zij geen rust, en gaven ten slotte de hope op, om ooit eenige absolute waarheid te vinden. Het agnosticisme werd hun toevlucht. Maar daardoor verloren zij ook de geestdrift en den moed, die tot groote daden in staat stelt. Voordat zij het leven leerden kennen, had het reeds alle aantrekkelijk- heid voor hen verloren, of werd het alleen om zijn zinnelijk genot en materieele voordeelen van waarde geacht. Een algemeene ,, Welt- Schmerz”, een verlies van waarheidszin, een jammerlijk tekort aan 86 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. idealisme was er in breede kringen het gevolg van. Ongeloof in der ruimsten zin, ongeloof aan het bestaan van onzienlijke en eeuwige dingen, ongeloof aan de ideale macht van waarheid en recht, van liefde en vrijheid werd de grootste krankheid der eeuw’’.?) lets verder geeft Bavinck zelfs een stuk autobiografie. Men hoort daarin het schreien van zijn eigen hart, toen hij kort na zijn Leidschen tijd bemerkte, dat zijn kinderlijk geloofsvertrouwen was geschokt. ,,Want van deze wijsgeerige opvatting der religie (n.l. die, welke de empirische methode ook voor de religie geldig verklaarde) zijn eerst de studenten en daarna de kerken de beklagens- waardige slachtoffers geworden. Als eerstgenoemden uit een geloovig gezin komen, gaan zij niet alleen aan de akademie eene zware crisis tegemoet, waarbij hun godsdienstige overtuiging en hun liefde tot het ambt op het spel komen te staan. Maar nog grooter moeilijkheid wacht hen, als zij van de school in de kerk, van de wetenschap: in het leven, van de theorie in de practijk terugkeeren. Zij kunnen in vele gevallen niet meer spreken, omdat zij niet gelooven. Zij hebben dikwerf niets meer te verkondigen, omdat de kracht en de heerlijkheid van het Evangelie hun door de critieck werd ontroofd. Zij kunnen niet meer getuigen, omdat hun kinderlijk vertrouwen op het woord der apostelen werd geschokt. Als zij geschikt voor het ambt willen zijn, — zoo is er gezegd — moeten zij veel vergeten, van wat zij in de akademie-zalen hebben gehoord. En als zij behouden willen, hetgeen zij daar hebben geleerd, missen zij voor de vervulling van hun dienst de noodige bezieling en kracht, en staan aan krank- en sterfbed verlegen. Hoevelen lijden daarbij onder eene innerlijke onwaarheid, die het leven verscheurt! Wat strijd kost hun de tegenstelling tusschen inwendige overtuiging en uitwendige be- lijdenis, tusschen de gedachten des harten en de woorden der lippen, tusschen de onderzoekingen in het studeervertrek en de eischen van den kansel! Met hun positie ontevreden, zoeken velen dan een uitweg in politiek, diaconaat of philanthropie en houden in diezelfde mate op, bedienaren des Woords en uitdeelers van Gods verborgenheden te zijn’’.?) 1) Godsdienst en Godgeleerdheid, ,,Vada’” Wageningen 1902, bl. 13 v. 2) Godsdienst en Godgeleerdheid, bl. 23. 87 4. Predikant. Bavinck bDleef zijn voornemen trouw. Hij ging niet dadelijk de pastorie in, maar toefde nog ruim zeven maanden onder het ouderlijk dak. Hoe hij dien tijd benutte ? Hierop zou zonder over- drijving kunnen geantwoord: hoofdzakelijk met tot zichzelf te komen. Want niet alleen verloren zonen hebben dat noodig. Het waren voor hem maanden van religieuse en wetenschappelijke bezinning. Ter gelegenheid van Snouck Hur gronje’s pro- motie (waarvan hij, die zelf op die wijze gepromoveerd was, het betreurt, dat zij een private zou zijn), besluit hij zijn korte bespreking van stellingen en dissertatie hiermee: »,En Zoo hebben wij beiden dan het einde van de academische loopbaan bereikt. ’t Kan me alleen maar spijten, dat we zoo ver, zoo ontzaglijk ver in beginsel en in levensbeschouwing uiteengaan. Toch blijft mijne hartelijke vriendschap en warme belangstelling u vergezellen ondanks nog zoo groot verschil van inzicht en overtuiging. Dat dat verschil kleiner zal worden hoop ik, maar zie ik nog niet. Nu ik uit Leiden weg ben en de moderne theologie en de moderne wereldbeschouwing wat anders in de oogen zie, dan toen ik zoo sterk onder den invloed van Scholten en Kuenen stond, nu lijkt mij veel weer heel anders toe dan waarin het mij toen voorkwam. Ik heb in Leiden veel geleerd, maar ook veel verleerd. Dit laatste kon ten deele schadelijk voor mij gewerkt hebben, maar meer en meer begin ik dat schadelijke er van in te zien. Het tijdperk, waarin onze van vroeger meegebrachte overtuigingen in den smeltkroes der kritiek geworpen zijn, is voorbij. ‘t Komt er nu op aan, de overtuigingen, die wij thans hebben, trouw te zijn en ze te verdedigen met de wapenen die ons ten dienste staan. Maar zoeken wij beiden altijd ernstig en oprecht naar waarheid, dan zullen wij ze ook vinden. Want dit acht ik ontwijfelbaar zeker, zij is er, Zij moet er wezen en ontdekt zich aan het oog van wie haar waarlijk zoekt”. Met evenzooveel woorden verklaart hij hier derhalve, dat hij nu op verscheiden kwesties een ander gezicht heeft, dan toen hij nog onder suggestie van de Leidsche Hoogeschool stond. Het tijdperk der kritiek is voor hem afgesloten. Hij stelt zich ten doel van nu af aan Zijn overtuiging te volgen en te verdedigen. 88 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. + Is anderhalve maand later. Snouck Hurgro nje is naar Straatsburg gegaan. Bavinck verheugt zich over het voorrecht, dat zijn vriend geniet: ,,voort te kunnen studeeren, naar de lust van het hart ingeeft, voorzien van de beste hulpmiddelen en de uitstekendste gidsen’”. Hij hoopt, dat er voor hem in Duitschland een loopbaan zich zal openen, die in Nederland thans door de armoede der schatkist gesloten blijft”. Maar dan begint hij over zichzelf te spreken. De tijd, dat hij de gemeente zal ingaan nadert. Hij heeft behoefte zijn hart nog eens voor zijn vriend uit te storten. ,Naarmate het oogenblik (n.I. van bevestiging en intrede) nadert, zie ik er te meer tegen op. Er is zoo ontzaglijk veel, dat ik nog wilde onderzoeken en daardoor tot mijn eigendom maken, om er met vertrouwen, met bezieling, met geloof over te kunnen spreken. Maar het is wel waarschijnlijk, dat ik er toch nooit mee zou klaar komen. Misschien geeft mij de omgang met de gemeente, met een- voudige, vrome menschen, wat de studeerkamer toch niet schenken kan. Neen, het is waar, Kuenen en Scholten hebben op mij (behalve in de Schriftbeschouwing) niet veel invloed gehad, als ge daaronder verstaat het verliezen van geloofswaarheden en het aannemen van andere, van de hunne. Maar zij hebben wel (hoe kon het anders) invloed gehad op de kracht en de wijze, waarmee ik die waarheden omhels. Het naive van het kinderlijk geloof, van het onbegrensd vertrouwen op de mij ingeprente waarheid, zie, dat ben ik kwijt en dat is veel, heel veel; zoo is die invloed groot en sterk geweest. En nu weet ik het wel, dat ik dat nooit terugkrijg. Zelfs vind ik het goed en ben ik er waarlijk en oprecht dankbaar voor, dat ik het verloren heb. Er was ook in dat naive veel, wat onwaar was en gereinigd moest worden. Maar toch, er is in dat naive (ik weet geen beter woord) iets, dat goed is, dat wel doet ; iets dat blijven moet, zal de waarheid ons ooit zoet, en dierbaar wezen. En als ik dan soms — heel enkel, want och, waar is het rotsensterke geloof van vroeger tijd nog in onze eeuw ? — in de gemeente nog enkele menschen ontmoet, die dat hebben en er zoo wel bij zijn en zoo gelukkig, nu, ik kan het niet helpen, maar dan wenschte ik weer te gelooven als zij, zoo blij en zoo vroolijk; en dan voel ik, als ik dat had, en ik kon dan zoo preeken, bezield, warm, altijd ten volle overtuigd van wat ik zei, ja er één mee, 0 me dunkt, dan was ik PREDIKANT, 89 sterk, machtig, dan kon ik nuttig zijn; zelf levend, zou ik leven voor anderen. Maar ik weet wel, dat is voorbij, dat is thans niet meer mogelijk, en zou, ging men dat weer trachten te herkrijgen, met waarachtigen levensernst in Strijd zijn en licht tot huichelarij leiden. Daarom hoop ik ook nooit mijn oog te sluiten voor de be- langrijke kritische kwestién. Mag ik het zeggen, ik geloof vast en zeker, dat deze tijd is van God en Hij heeft er wat goeds mee voor voor wie hem liefheeft. Maar kritikus ben ik niet. Ik kan niet alles ont- leden, koel en onverschillig. Ik zou er zelf dood bij gaan. Mijn oog is 00k zoo scherp niet, om al dat fijne en gedetailleerde na te gaan en uit te pluizen. Ik heb het zelf wel aan mij gevoeld, verder dan tot een globaal overzicht zou ik het nooit brengen. Maar ik zeg dit niet uit minachting voor zulke studién, Neen, blij ben ik erom, dat anderen het doen. Ook dat moet gebeuren. Maar toch blijft. het waar, kritiek is nooit doel maar altijd middel. Een Lessingsnatuur heb ik niet ; niet het zoeken, maar het bezitten der waarheid is het hoogste en zaligste’’. In dit schrijven laat Bavinck zich eens geheel gaan. Hoe aandoenlijk, als hij belijdt, dat hij onder invloed van Leiden het naieve van zijn kinderlijk geloof is kwijt geraakt! Hoe komt uit elken regel van dezen brief een hunkeren naar vastheid u tegen ! Hoe wordt ge hier in het geheim van zijn zielenood ingewijd! Hij wijst hier op een tweeheid in zijn geestelijk bestaan. Theoretisch ontkent hij het nut der historische kritiek niet. Maar praktisch wendt hij er zich van af. En vooral deze zinsneden dienen onthouden te worden: ,,Kritikus ben ik niet. Ik kan niet alles ontleden, koel €n onverschillig. Ik zou er zelf dood bij gaan. Een Lessingnatuur heb ik niet ; niet het zoeken, maar het bezitten der waarheid is het hoogste en het zaligste’. Inmiddels gaf hij zich niet enkel aan bespiegelingen over. De arbeid was hem welkom. Dadelijk legde de redactie van De Vrije Kerk” beslag op hem. Als eerste artikel zond hij in: Geloofsweten- schap. Het behelst voornamelijk een bestrijding van den Utrechtschen hoogleeraar Doedes, die een strenge scheiding aannam tusschen gelooven en weten en de wetenschap tot het terrein van het exacte beperkte. Bavinck daarentegen komt tot de conclusie: ,,de strenge scheiding tusschen gelooven en weten is dus verre van on- 90 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. schuldig en kan door den christelijken godgeleerde niet worden aanvaard”.!) Overigens moet het wel merkwaardig heeten, dat een irenische natuur als de zijne debuteerde met een polemiek! Ver- volgens publiceerde hij een tweetal artikelen over: Het Geweten. Hij beschouwt daarin het geweten als ,,Symptom der Erkrankung’’. V66r den val kon er geen sprake van wezen’). Het geweten is geen stem, die van buitenaf komt. ,,Neen, het is de wet onzer eigen persoonlijk- heid, die ons aanklaagt.... Het is het eigen wezen des menschen, dat tegen den mensch, zooals hij werkelijk is, reageert en protesteert”’. Het is de ,,tweespalt tusschen den idealen en den empirischen mensch’”.’) Er zijn zeer zeker voorgewende gewetensbezwaren. Altijd echter moet in het oog worden gehouden, dat het beter is, tien voorgewende gewetensbezwaren te ontzien, dan één werkelijk gewetensbezwaar te bespotten”. Christus moet altijd meer de inhoud worden van ons geweten.*) Tenslotte geeft hij in deze korte Kamper periode onder het hoofd: Een rectorale oratie nog een recensie van de rede, door docent A. Steketee gehouden bij de overdracht van het rectoraat.®») Bavinck spreekt met groote waardeering over deze rede, vindt er treffende, schoone, diepe gedachten in en is van oordeel,{dat ze de eer der Theologische School naar buiten handhaaft en verbreidt. ,,Ze tintelt van fijn en diep gevoel, van frisch en krachtig leven, van geestdrift en van geloof’’.®) Behalve voor persarbeid reserveerde hij ook eenigen tijd voor een lezing, welke hij uitsprak voor het Kamper studentencorps ,,Fides quaerit intellectum’” en te Franeker gekomen voor den druk gereed maakte. Maar vooral ging hij nu druk uit preeken. Zijn roem als redenaar verbreidde zich al spoedig door de gemeenten der Christelijke Gereformeerde Kerk. Z66 kwam hij ook te Franeker. Aanstonds stal hij het hart dier gemeente. Hij werd beroepen en nam aan. 1) Jg. 1880, bi. 525. 2) Jes ISS bios 5) Je. 188i bl moor Sy Je. 1881 bi e5. 5) De beteekenis der kunst voor den toekomstigen evangeliedienaar. G. Ph. Zalsman, Kampen 1881. 6) Jg. 1881, bl. 129. PREDIKANT, Ot Staan we hierbij echter wat langer stil.) In Franeker, het stadje vol karakter ; trotsch op zijn vele gave historische gebouwen ; met zijn oude knusse grachten en zijn droome- rige intieme huisjes ; niet onwelvarend maar toch niet bij machte te verbergen, dat het certijds verkeerde in beteren doen; dat zijn oude akademie, waaraan zoo menige beroemdheid doceerde, zag verontwijden tot krankzinnigengesticht en daarover op den koop toe zich nog het leedvermaak van naburige steden moet getroosten, die spotten, ,,dat er de geleerdheid omsloeg tot razernij’’, was een vrij talrijke Christelijke Gereformeerde kerk. Zij bloeide evenwel niet. Integendeel. Zij was aan verdeeldheid ten prooi. De voorname oorzaak daarvan lag wel in Ds. K. J. Pieters, die haar van 1851 tot 1875 diende. Behalve de eigenaardigheden in zijn prediking, die niet altijd den toets van het Gereformeerde konden doorstaan, maakte hij ook ernstig misbruik van sterken drank of gelijk hij zelf het op een vergadering van den kerkeraad, waar hij over die zonde onderhouden werd, bestempelde: ,,een al te vrij gebruik van spiritus”’. Wel beloofde hij, dat er »geen drup spiritus” (lees: Schiedammer) meer over zijn lippen zou komen, maar hij liet tegelijkertijd door- schemeren, dat men daarop niet al te nauw moest toezien, want dat het hem een zwaren strijd zou kosten. Hij verviel dan ook spoedig weer in de oude zonde, maar wilde de ellende, die daaruit voort- kwam ook in de gemeente, niet op rekening van eigen schuld stellen. Eenige malen wordt het advies van de kerk van Harlingen ingeroepen. Eindelijk wendde men zich tot de classis. Deze adviseert tot ,los- making”. Aan Ds. Pieters zou een wachtgeld van f 700 worden uitgekeerd, totdat hij een beroep naar elders zou ontvangen. Pieters, die echter zijn getrouwen had, preekte ’s Zondags voor hen in een schuur en bediende er de sacramenten. Velen scheid- den zich van de kerk af en keerden meerendeels niet terug, ook niet toen Ds. Pieters een beroep kreeg en heenging. Later — maar dat was na Bavincks tijd — werd Pieters door de Vrije *) De Raad der Geref. Kerk van Franeker stond mij welwillend het notulenboek van die jaren, dat Bavinck daar predikant was, af. Ook had de heer H. Pasma, scriba van den kerkeraad, de vriendelijkheid mij te geleiden naar de gemeenteleden, van wie te verwachten viel, dat zij over het verblijf van Dr. Bavinck iets zouden kunnen mededeelen. 92 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. Evangelische Gemeente te Franeker beroepen en woonde daar tot zijn dood. Op Franekers kerkhof leest men op zijn grafzerk: Op den heuvel: Golgotha, Staat een kruispaal opgeheven ; Als ik daar mijn oog op sla, Zie ik al mijn schuld vergeven. Na hem kwam Ds. Ph. W. H. Eskes. Wanneer men de notulen raadpleegt, schijnt er de eerste twee jaren over hem geen ontevredenheid openbaar te zijn geworden. Ofschoon er nog waren, die met Ds. Pieters sympathiseerden en zich meer tot diens prediking dan tot die van Ds. Eskes aangetrokken gevoelden, hielden zij zich stil. Trouwens, de lastigste elementen hadden zich reeds aan de gemeenschap der kerk onttrokken. Maar in 1879 is het krakeel in vollen gang. Blijkbaar beschouwde Ds. Eskes het als zijn plicht én tegenover de richting van Ds. Pieters én tegen- over die van den heer Mooy, voorganger der Vrije Evangelische Gemeente, de leer der uitverkiezing sterk op den voorgrond te stellen. Daarover predikte hij tenminste bij voorkeur, tot groot ongenoegen van velen in de gemeente. Voorts beschuldigde men hem, dat hij de werken van Kuy per las, bij menigeen in die dagen een onvergeeflijk kwaad. Ds. Eskes verdedigde zich, dat hij alleen maar een trouw lezer van ,,De Heraut” was en niet in alles met Kuyper instemde. Maar dit baatte niet. Het geschil liep 266 hoog, dat enkele kerkeraadsleden hun ambt nederlegden en er op- nieuw een exodus plaats had naar de Vrije Evangelischen. Toen Ds. Eskes een en andermaal een beroep ontving, meende hij zijn post z66 niet te mogen verlaten. De derde maal echter kwam hij tot een ander besluit. De kerkeraadsnotulen van 9 Februari 1880 melden, dat ,,tengevolge van den strijd en de moeite, die er in de gemeente bestaat, ook vooral in betrekking tot Z.Eerw. prediking, het hem raadzaam, ja noodzakelijk voorkomt, ook wat den lichamelijken toestand van zijn persoon betreft, die voor dien strijd niet meer bestand is, ons moet gaan verlaten’)’. Ter voorziening in de vacature werden vele beroepen uitgebracht, maar immer tevergeefs. Met opzet zocht men het wat in de hoogte. Door mannen met klinkende namen uit te kiezen, meende men listiglijk de eer van Franekers kerk te kunnen ophouden. Door teleur- ) Ik citeer woordelijk. PREDIKANT. 93 Stelling op teleurstelling geleerd, laat men echter deze gedragslijn los. Onder hen, tot wie een uitnoodiging zal worden gericht om eens te komen preeken, worden ook de studenten Elze nga en Ba- vVinck genoemd. En toen de scriba hiermee niet te veel haast maakte, werd weer een stem uit de vergadering vernomen, dat het ook goed zal zijn, de candidaten Elzenga en Bavinck te. hooren. Tusschen 20 Augustus en 25 September 1880 moet Bavinc k er hebben gepreekt. De indruk, dien hij op de gemeente maakte, laat zich het best weergeven uit de notulen van laatstgemelden datum : ,,De voorzitter stelt aan de orde over te gaan tot het maken van een drietal predikanten. Nadat een en ander hierover wordt gesproken, komt de heer Bavinck allereerst in bespreking. Eenparig is de kerkeraad van oordeel, dat hem (hij) volgens de afgelegde prediking alhier zeer geschikte gaven en een helder inzicht in het Woord heeft, zoo zeer noodzakelijk voor de behoefte van ieder, maar inzonderheid voor onze gemeente. Wel wordt door enkele broeders gewezen op den nog jeugdigen leeftijd van hem en nog weinige practische ervaring wat het gemeentelijk leven betreft, doch deze broeders konden hier geen overwegend bezwaar in zien en wordt de heer Bavinck met acclamatie benoemd tot het te ‘maken drietal’”. Met hem worden op het drietal geplaatst de predi- kanten L. van Dellen te Kollum en J. Hessels te Bedum. Op 4 October wordt Bavinck gekozen. Het tractement wordt gesteld op f 1300.— plus f 120.— voor personeele belasting. Ook komt er een voorstel ter tafel om bij aanneming van het beroep »den heer Bavinck f 500.— ter hand te stellen tot tegemoetkoming in de kosten van ameublement in de pastorie’’. Als reden wordt opgegeven dat ,,het bepaald een bezwaar moet genoemd worden voor de ouders van den beroepen broeder en het van die zijde bezien een groote tegemoetkoming zou zijn in de uitgaven, die anders door hen moesten gemaakt worden. De heer Bavinck heeft veel tijd en geld besteed om die wetenschap te bekomen, die hij thans bezit”. Op zichzelf een gezonde argumentatie ! Natuurlijk gaat dit voorstel er z66 niet door. Een der broeders komt met de in die gevallen gangbare opmerking ; ,,om een predikant af te wegen met geld, werkt nadeelig”. Anderen zoeken een middenweg. Iemand Q4 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. oppert de idee om de pastorie van tapijten, karpetten en gordijnen te voorzien en die den heer Bavinck ten gebruike af te staan. Dat vindt bijval. De broeders beginnen te rekenen. ,Men gaat over om plusminus een begrooting te maken van drie tapijten in drie kamers alsmede voor glas- en overgordijnen, welke som ongeveer f400.— zal bedragen. De kerkeraad besluit eindelijk deze som daarvoor af te staan en den beroepen candidaat Bavinck op de bovengestelde voorwaarden in het begeleidend schrijven hiermede in kennis te stellen’. Nog wordt er een commissie be- noemd, bestaande uit de broeders Tuinstra en Hofstra, om den heer Bavinck op Vrijdag 15 October te bezoeken en hun wordt de opdracht meegegeven, ,,dat mocht ZEerw. er bepaald op gesteld zijn dezer winter in zijn ouderlijke woning te blijven en zijn aannemen of bedanken daarmede (daarvan) afhankelijk stelt, hem de vrijheid te verleenen zijn komst alhier tot aanstaande voorjaar uit te stellen’. Bavinck had daarover, toen hij te Franeker preekte, vermoedelijk iets losgelaten en de kerkeraad was er zoo opgesteld hem als predikant te bezitten, dat hij er gaarne eenige maanden van herderloosheid voor over had. Op 2 November zond hij bericht van aanneming. En weer is daar een brief aan Snouck Hurgronje om ons in te lichten, hoe Bavinck er onder gesteld was. ,,Zooals ge gelezen hebt, heb ik het beroep naar Franeker aangenomen. Het is daar eene tamelijk groote en voor een onervaren kandidaat vrij lastige gemeente. Huiverend, om de practijk in te gaan, had ik gaarne bedankt ; maar ik meende me niet langer te mogen terugtrekken en plicht op te offeren aan lust. De intrede is voorloopig bepaald op Zondag 6 Maart 1881. Ik heb dus nog een poosje tijd, om me op een en ander voor te bereiden’’. De datum van bevestiging en intrede werd echter nog een week verschoven. Deze hadden eerst den 13den Maart plaats. Zijn vader bevestigde hem ’s morgens met een leerrede over Jesaja 52:7 ,,Hoe liefelijk zijn op de bergen de voeten desgenen, die het goede boodschapt, die den vrede doet hooren ; die goede bood- schap brengt van het goede, die heil doet hooren; desgenen, die tot Sion zegt: uw God is Koning!” ’s Avonds verbond de zoon zich aan de gemeente met een predikatie over 1 Thess. 2:4 ,,Maar PREDIKANT. 95 gelijk wij van God beproefd zijn geweest, dat ons het Evangelie zou toebetrouwd worden, alzoo spreken wij, niet als menschen behagende, maar Gode, die onze harten beproeft’’. Bij de bevestiging, zoo vertelde iemand mij in Franeker, zat Bavinck in een dikke jas gedoken, steeds voor zich uit te staren. Z66 zwaar woog hem het ambt, dat hij weldra zou aan- vaarden, dat hij niet durfde opkijken. Ook toen vader Bavinck hem aansprak, bewaarde hij dezelfde houding. Nu stootte een der ouderlingen hem aan. Bavinck begreep. Hij trok zijn jas uit en zag van nu af zijn vader aan, die hem met bijzonderen aan- drang in de liefde der gemeente aanbeval. Des avonds maakte hij weer een moeilijk oogenblik door. Hij liep in de consistoriekamer aldoor heen en weer. De broeders maakten zich ongerust. Doch de vader gaf zachtjes te verstaan, dat hij er wel spoedig overheen zou zijn. Trouwens, die zenuwachtigheid om op te treden, de zoogenaamde ,,preek- koorts”’, bleef hem al den tijd, dat hij de kerk van Franeker diende, bij. Meestal moest hij ’s Zondagsmorgens overgeven en gebruikte den geheelen dag weinig of niets. Geen wonder, dat de moeder, die het nerveuse gestel van haar zoon kende, in een gezellig samenzijn na de intrede bij een der ouderlingen aan huis, inzonderheid de moeders in de gemeente dringend verzocht om goed voor haar Herman te zorgen.') De persoon van Bavinck maakte het niet moeilijk aan dat verzoek te voldoen. Toen ik in Franeker bij verschillende oudere gemeenteleden, die in de dagen van Bavinck in de kracht van hun leven stonden, aanklopte, bleken de herinneringsbeelden grootendeels vervaagd te zijn. Bavinck was er ook zoo kort geweest. Hij had het er goed gemaakt en het goede blijft niet zoolang bij als ongenoegen en twist. En dan is er bij den mensch niets zoo aan slijtage onderhevig als het geheugen. Maar dit wisten zij allen te verhalen, dat de kerk dikwijls angstig vol was, dat het »skuum” den prediker vaak op den mond stond, dat men soms een oogenblik dacht een engel te hooren en dat hij zulk een be- minnelijke, innemende, ,aannemelijke” man was. 1) Friesch Dagblad 15 Augustus 1921. 96 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. Inderdaad, de kerk liep geregeld meer dan vol. De wagens der buitenbevolking stonden in de straten gerijt als op marktdagen. Wanineer er herbergen verkocht werden, drukte men op de officieele aankondigingen: in de nabijheid der Chr. Geref. Kerk, opdat de koopers er rekening mee zouden houden, dat des Zondags. van de gelegenheid tot stalling druk gebruik zou worden gemaakt. In de kerkeraadsnotulen leest men telkens van te maken nood- deuren. Het schijnt evenwel bij beraadslagingen te zijn gebleven, totdat het gemeentebestuur er zich mee bemoeien ging. Op 3 April 1882 wordt in de kerkeraadsvergadering een brief van het stedelijk bestuur voorgelezen, waarin er op gewezen wordt, dat de hoofddeur als uitgang dient te worden verbeterd, ,,alsmede om nog een paar uitgangen in de kerk aan te brengen ten einde bij onheil van brand ’t volk goede en voldoende gelegenheid te geven ’t kerkgebouw onmiddellijk te verlaten”. De achtermuur had men reeds open- gebroken, opdat Bavinck van dien kant naar den preekstoel kon komen. Natuurlijk trok hij niet alleen Gereformeerden, maar ook Hervormden, vooral uit de omgeving. En aan eenmaal per Zondag had men niet genoeg. ,,t Was toentertijd gewoonte, dat enkele buitenleden der gemeente bleven_,,koffiedrinken” bij onzen koster en vrouw : Japik en Baye. Maar deze enkelen groeiden tot tientallen, zoodat soms ruim 80 personen bij Baye kwamen koffiedrinken ; de boterham nam men zelf mee. Leende aanvan- kelijk de koster zijn kamer voor deze samenkomst, nu moest men verhuizen naar de ,,kraak” in de kerk. En daar ging ,, Vader Japik”’ dan voor in den gebede, zong men een lied en sprak samen over de preek’’.) Bavinck zette zijn prediking op zulk een hoog plan, dat zij alle geschillen in Franekers kerk ver beneden zich liet. Hij zweeg over de leer der verkiezing niet, maar sprak er niet zoo opzettelijk, tijdig en ontijdig, over, als zijn voorganger gedaan had. Toen ik te Franeker informeerde naar de preeken, die ’t meest waren ingeslagen, viel het resultaat niet mee. ’t Was ook al zoo lang geleden! Men had wel onthouden, dat men het mooi vond, maar veel teksten kon men zich niet te binnen brengen. Een der 1) Friesch Dagblad 15 Augustus 1921. SHALISYUTAINA, AfluA aa ‘NadWVY AL NVV Uvveaa1D00n MONTAVG "Aq YVWVUSATOOOH MONIAVG “yg PREDIKANT. 97 teksten, die men zich goed herinnerde, was: ,,En dit is het eeuwige leven, dat zij U kennen, den eenigen waarachtigen God en Jezus Chris- tus, dien Gij gezonden hebt’ (Joh. 17 : 3). Hoe vaak zou Bavinck daarover in zijn leven niet hebben gepreekt ? Ook had het geheugen niet losgelaten de preek, welke hij bij de Openbare Belijdenis hield over : ,,Onderzoekt uzelf of gij in het geloof zijt. Beproeft uzelf. Of kent gij uzelf niet, dat Jezus Christus in u is ? Terzij dat gij eenigs- zins verwerpelijk zijt’” (2 Kor. 13:5). En 266 leefde hij in zijn stof in, dat hem de tranen langs de wangen liepen. Maar vooral hoorde ik van een preek over het geestelijk gebouw. Den tekst wist men zoo dadelijk niet. Ik noemde er enkele op, die hierop betrekking hebben. Eindelijk meende men, dat het deze moet geweest zijn: »,Want wij zijn Gods medearbeiders ; Gods akkerwerk, Gods gebouw zit gij” (1 Kor. 3:9). Ik deel dit echter onder het noodige voor- behoud mede. Was hij ongetrouwd de pastorie ingetrokken, hij had het echtpaar Stekelenburg om voor hem te zorgen. Zij woonden beneden, hij boven. Zijn studeerkamer bood zooveel ruimte, dat hij er gemakkelijk vijftig menschen tegelijk kon ontvangen. Men deed wat men kon om het hem aangenaam te maken. Nu eens werd er blijkens de notulen in de pastorie wat gestukadoord, dan weder behangen. Zelfs een opnieuw bemesten van den tuin moest als attentie dienen. Tegen de catechisaties zag Bavinck erg op. Een oogenblik schijnt hij van plan te zijn geweest vddr het aannemen van zijn beroep te bedingen, dat hij alleen de catechisaties der grooteren zou waarnemen. Maar de notulen zwijgen hierover en dus doet men 't veiligst om aan te nemen, dat hij van dit voornemen, tegenover vrienden geuit, heeft afgezien. Veel had men bij Bavinck — zoo vernam ik van oud-catechisanten — niet te leeren. De dominee las een vraag voor uit het Kort Begrip of uit Hellenbroek en de leerlingen lazen het antwoord uit hun boekje op. Daarop begon Bavinck ongemerkt te doceeren. Hij bleef tot het einde toe hoogst ernstig. Slechts zelden kwam hij eens met een geestigheid voor den dag. De eenige, welke men zich nog herinneren kon, betrof den staartmensch. Er zijn geleerden — aldus Bavince k — die beweren, dat de mensch oorspronkelijk een staart heeft gehad. T 98 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. Sommigen worden, naar men zegt, ook nu nog met zulk een aan- hangsel geboren. En, — voegde hij er aan toe — een iegelijk onder- zoeke bij zichzelf, of het aldus zij. Ook gaf hij onderwerpen op waarover de catechisanten moesten nadenken en de meisjes zaten soms te beven, dat hij haar zou aanwijzen om een uiteenzetting ervan te geven. Soms moesten zij van een woord b.v. varkenssnuit opgeven, hoe dikwijls het in den bijbel voorkwam en waar het werd gevonden. Een modelpaedagoog in dien zin, dat hij nimmer behoefde te verbieden of te bestraffen, was Bavinck niet. Op de catechisaties der grooteren had hij, hoewel een jongens- catechisatie circa 30, en een meisjescatechisatie ongeveer 40 leer- lingen telde, vrijwel het oor. Onder de kleineren (jongens en meisjes samen) kon het vanzelf weleens wat rumoeriger zijn. Op een keer liep het z66 erg, dat men onder het bidden begon te lachen. Bavinck voelde dit als heiligschennis, zal anderzijds ook ge- hoorzaamd hebben aan plotseling opkomende drift en verliet on- middellijk de catechisatie. Overigens, 200 zei mij een der schuldigen bedoelden wij er niets oneerbiedigs mee en hadden veel met onzen dominee op. Ofschoon dan Bavinck over het algemeen niet over zijn catechisanten had te klagen, bleef toch catechiseeren een werk, dat hij altijd min of meer zuchtend verrichtte. 