Dr. Herman Bavinck
Hepp, V. (Valentine), 1879-1950
Ook zijn zoon Herman behoorde tot zijn leerlingen. Tot de leven- digheid op het instituut droeg hij niet veel bij. Toen reeds stond hij als stil en in zichzelf gekeerd bekend. Maar wat het leeren betreft, deed hij voor den beste niet onder. Hij onderscheidde zich reeds in die jaren door zijn regelmatigen, noesten, nauwkeurigen arbeid- Wat hij deed, deed hij met volle toewijding. In zekeren zin kon Bavinck een modelkind heeten. Met de paedagogische vraag of dit als een nadeel of een voordeel moet worden aangemerkt, kunnen wij ons hier natuurlijk niet inlaten. Hier hebben wij slechts te con- stateeren. Ik heb opzettelijk onderzocht of ik niet een kwajongens- streek, door Herman uitgehaald, kon te weten komen. Men moest mij evenwel het antwoord schuldig blijven. Het op- voedingswerk werd hierdoor voor de ouders zeer vergemakkelijkt. En later, toen de vader zijn zoon te Franeker bevestigde, meende hij hem voor de gemeente openlijk te moeten prijzen, omdat zijn ouders nog nooit eenig verdriet van hem hadden beleefd, of gelijk hij dit in zijn karakteristiek taaleigen woordelijk moet hebben uitgedrukt: ,,Ons Herman heeft ons nog nooit kwaad gedaan.” Nog nooit eenig verdriet ? Het ouderhart heeft het in de kunst van vergeten ver gebracht. Inderdaad hebben de ouders er wel eenig leed over gedragen, dat hun Herman zich zoo moeilijk liet doorgronden en tegenover hen zoo gesloten was. De verdere levens- beschrijving zal genoegzaam gelegenheid bieden om hierop terug te komen. Maar nu reeds moet toch gewezen worden op een tegenstelling, die, hoe ouder de jongeling werd, des te sterker spanning in zijn ziel veroorzaakte en hem nog stiller maakte, dan hij van zichzelf al was. Voor die tegenstelling zullen, naar ik meen, in de Almkerksche jaren de oogen van den peinzenden knaap reeds zijn opengegaan. Zij was belichaamd in het min of meer anti-cultureele van het ouderlijk huis en het cultureele van het instituut-Hasselman. En naar welke zijde de schaal is doorgeslagen, is voor niemand, die Dr. Bavinck gekend heeft, een geheim. Niettemin stelt hij, als hij later over de opvoeding handelt, de opvoeding van het huisgezin ver boven die van school of inrichting. En er bestaat geen reden om aan te nemen, dat hem hierbij de vormende kracht, welke hij in eigen ouderlijk huis heeft onder- IN ’T OUDERLIJK HUIS. J, | vonden, niet voor den geest zou hebben gestaan. Men oordeele, waar hij schrijft: ,,Het huisgezin is toch en blijft het opvoedings- instituut bij uitnemendheid. Boven alle andere inrichtingen heeft het reeds terstond dit voor, dat het niet door menschen is gemaakt, en kunstmatig in elkander is gezet.’’2) .Daarom draagt ook de op- voeding in het huisgezin een gansch bijzonder karakter. Zooals het gezin zelf voor geen namaak vatbaar is, Zoo is sr ook geen copie van de huiselijke opvoeding mogelijk. Geen school, geen kazerne, geen kinderhuis, geen rijksopvoedingsgesticht kan het huisgezin ver- vangen of vergoeden. De kinderen komen er uit voort en groeien er in op, zonder dat zij zelven weten hoe, Zij worden gevormd en op- gevoed, zonder dat zij er zich rekenschap van geven. De opvoeding in het huisgezin is eene gansch andere dan die in de school; zij is niet gebonden aan een rooster van werkzaamheden en deelt hare weldaden niet bij minuten en uren uit. Zij bestaat niet alleen. in onderwijzing maar ook in raadgeving en vermaning, leiding en waarschuwing, bemoediging en vertroosting, verzorging en deelneming. Alles voedt in het huisgezin op, de handdruk van den vader, de stem van de moeder, de oudere broer, het jongere zusje, de zuigeling in de wieg, de kranke lieveling, de grootmoeders en de kleinkinderen, de ooms en de tantes, de gasten en de vrienden, de voorspoed en de tegenspoed, de feestdag en de dag van rouw, de Zondagen en de werkdagen, de bede en de dankzegging aan den disch en de lezing van Gods woord, het morgen- en het avondgebed. Alles is bezig om elkaar op te voeden, van dag tot dag, en van uur tot uur, zonder plan, zonder methode en stelsel, die te voren uitge- dacht zijn. Van alles gaat eene opvoedende kracht uit, zon- der dat ze ontleed en berekend kan worden. Duizend nietig- heden, duizend kleinigheden, duizend beuzelingen, ze oefenen alle hare werking uit. Het is het leven zelf, dat hier opvoedt, het rijke, onuitputtelijke, alzijdige, groote leven. Het huisgezin is de school des levens, omdat het er de bron en de haard van is.””2) Door enkele kleine trekken wordt men hier vanzelf aan het ouder- 1) Het Christelijk Huisgezin,2 Kampen J. H. Kok 1912. 2) Z.w. bl. 147 v. : 22 DR; BAVINCKS LEVENSLOOP. lijk huis van Bavinck herinnerd. De opvoeding kenmerkte er zich zoo geheel door geleidelijkheid. Sterk ingrijpen was er nimmer noodig. Dwang behoefde er niet te worden geoefend. De grootst mogelijke vrijheid heerschte er, omdat aan den gezagsband nooit werd gerukt. Ds. C. B. Bavinck schreef mij van zijn ouders : ,Directe vermaningen hebben zij ons weinig gegeven, maar des te meer indirect op ons ingewerkt, beide door. hun oprechte godsvrucht en vromen wandel ; vader ook door zijn mystiek, zijn gemeenschapsleven met God en zijn gebed, dat op ons als kin- deren een diepen indruk maakte, terwijl dat alles toch door vaders helderheid van hoofd bewaard werd voor alle ziekelijke excessen ; moeder door haar eenvoud, waarheid en nuchterheid.’” Heeft Bavinck gelijk als hij zegt: ,,In het huisgezin heeft de menschwording van den mensch plaats; hier wordt de grondslag gelegd voor de vorming van den toekomstigen man en vrouw, van den vader en de moeder, van het lid der maatschappij, van den staatsburger, van den onderdaan in het koninkrijk Gods,’’4} dan is ook zijn jeugd, te Almkerk doorgebracht, voor heel zijn leven van fundamenteele beteekenis geweest. Hoog belang heeft het ook te weten, in welke geestelijke atmosfeer hij daar heeft verkeerd. De pastorie werd druk bezocht. Er waren niet veel plichtplegingen toe noodig om de Bavincks te naderen. Wie nu eenigszins op de hoogte is van de geestesgesteldheid in de toenmalige orthodoxe kringen, zoowel bij de kinderen der Scheiding als bij anderen, weet, hoe de zekerheid des geloofs in het brandpunt der gesprekken stond. De jonge Bavinck heeft-er ongetwijfeld, schijnbaar droomend, maar inderdaad heimelijk pogend het gehoorde te verwerken, menigmaal naar geluisterd. Hij vernam daar, van hoeveel voorwaarden de zekerheid des geloofs door velen afhankelijk werd gesteld. Dat alles sloot hij op in zijn hart. En jaren daarna kon hij het nog getrouw weergeven. Wanneer men het volgende meesterlijke schetsje leest, zal men toestemmen: dat heeft hij niet uit boeken als van Van der Groe of Schortinghuis, Heppe of Ritschl geput, hier is een oorgetuige aan het woord. Hij refereert dan: »En gaandeweg breidde zich uit, wat men alzoo ondervonden moest 1) Z.w. bl. 148. IN ’T OUDERLIJK HUIS. 23 hebben. Er ontstond allengs een lange reeks van ervaringen op den weg naar den hemel. Zij namen haar aanvang met een diep gevoel van ellende, met een smartelijke ervaring van schuld, met een doo- delijk getroffen worden door den donder der Sinaitische wet. Want wie zijn doemvonnis niet heeft hooren afkondigen door de wet, heeft geen behoefte aan de vrijspraak van het Evangelie ; de gezonden hebben den Medicijnmeester niet van noode, maar die krank zijn. Jezus kwam niet om te roepen rechtvaardigen, maar zondaren tot bekeering. Geboorte uit geloovige ouders, doop, opvoeding, belijdenis, avondmaal maken zulk eene ervaring niet overbodig ; in plaats van het vermoeden te wettigen, dat de alzoo beweldadigden door God in genade zijn aangenomen, moeten ze veeleer dienen tot waarschuwing, opdat men zich niet als zoovelen bedriege voor de eeuwigheid. Voor ieder, ook voor de kinderen des verbonds, is het daarom noodig, dat zij doorgaan onder het gericht van Gods wet, zichzelf in hun verloren toestand leeren kennen, en uit de diepte hunner ellende met den tollenaar tot God leeren roepen om genade. Zulk een gevoel van verlorenheid kan korter of langer tijd duren. Maar als er dan eenig licht in de ziel valt en het oog open gaat voor de verlossing, die in Christus Jezus is, dan mag men toch maar niet, in eens gelooven en steunen op de beloften des Heeren ; zoo toch bestond er alle gevaar voor een ingebeeld, gestolen geloof, en gestolen goed gedijt niet. Eerst moet het recht en de vrijmoedigheid om te gelooven, door God worden geschonken. Ook aan het geloovig om- helzen van Gods beloften behoort dus allerlei geestelijke werkzaam- heid vooraf te gaan. Het geloof is niet terstond bij den aanvang van zichzelf zeker. Er is onderscheid tusschen het wezen en het wel- wezen des geloofs, tusschen het toevluchtnemend en het verzekerd vertrouwen. Het geloof is eerst jaren lang een zuchten en klagen, een bidden en hopen, De zekerheid is door een reeks van bevindingen, door een tijdsverloop van vele jaren van het gelooven zelf gescheiden. Zij is niet met het geloof gegeven, zij vloeit er niet uit voort, zij wordt er dikwerf mechanisch, van buiten af, door bijzondere open- baringen aan toegevoegd. Soms ontstaat zij door het plotseling in- vallen van een of anderen Bijbeltekst. Of ook schijnt er eensklaps zulk een heerlijk licht in de ziel, dat men met Jacob zeggen kan: ik heb God gezien van aangezicht tot aangezicht en mijne ziel is 24 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. gered. Een enkele maal gebeurt het, dat de Heere Christus zelf aan de zoekende ziel zich vertoont en haar met hemelsche blijdschap vervult. Of ook wordt de geloovige, gelijk een Paulus weleer, op- getrokken in den derden hemel en door den Koning in zijne binnen- kameren geleid. En dan eerst is de hoogste trap des geloofs bereikt, en heeft men een plaats verkregen onder de bevestigde, verzekerde Christenen. Maar weinigen Komen zoover. De meesten blijven tot hunne stervensure toe klagend en zuchtend voortstrompelen op den levens- weg. Zij zijn een arm en ellendig volk, altijd werkzaam met het stuk der ellende, zelden of nooit roemend in de verlossing, welke in Christus Jezus is, en nimmer komende tot een blijmoedig leven der dankbaarheid. Liefst hooren zij zich toespreken als schuldig kroost van Adam, als zondaren en doemelingen, of troosten met de beloften die de Heere aan het wormken Jacobs, aan het volksken Israéls heeft toegezegd. En wijl hun zelf in hunne zielen het licht en de vroo- lijkheid ontbreekt, zien zij ook alles buiten zich donker en somber gekleurd. Van het aardsche Ieven spreken zij niet dan als een leven vol moeite en verdriet. De wereld is hun een jammerdal, een woestijn, een Mesech. Liefst trekken zij er zich geheel uit terug en sluiten in den engen kring hunner geestverwanten zich op. Huisgezin en maat- schappij, wetenschap en kunst, staat en kerk worden als toch geheel bedorven en reddeloos aan ongeloof en revolutie prijsgegeven. Alleen door samenspreking of gezelschappen en door het lezen van oude schrijvers wordt het geestelijk leven gevoed. En voorts wacht men als stillen in den lande in lijdzame plichtsbetrachting de aflegging van het lichaazm der zonde of de spoedige wederkomst van Christus at’’.+) Nietwaar, dat is geen boekentaal, maar ztlivere weergave van het leven. De knaap zal ook wel hebben opgemerkt, hoe zijn zacht- moedige vader, een man van kerngezonde mystiek, er met alle voor- zichtigheid tegen inging. En eenmaal tot oordeelen bevoegd, zal hij zijn vader voorbijstreven en met kracht tegen dit pietisme waar- Schuwen als een voorbode van decadentie, van verval in het geeste- lijk leven. 1) De Zekerheid des Geloofs’. Kampen. J. H. Kok 1918. bl. 46 v.v. GYMNASIAST. 25 In ’t ouderlijk huis van Ba vinck vindt men bijna alle samen- stellende elementen van zijn volgend leven. De vermenging van vaderlijke en moederlijke eigenschappen in den zoon, de resultante van de invloeden, die in de vroegste periode van de rijpere jeugd op iemand inwerken, zijn zoo men hem als voorbeeld koos, op verrassende wijze te illustreeren. Dan — alie psychologische ontleding blijve voor een ander hoofd- stuk bewaard. 2. Gymnasiast. De tijd was aangebroken, dat hij het ouderlijk huis moest ver- laten, om zijn studién voort te zetten. Het zou voor de hand hebben gelegen hem naar de Theologische School te Kampen te zenden, waar literarische en theologische opleiding nog niet waren gescheiden. Zou de eenige reden, waarom dit niet geschiedde, hierin gezocht moe- ten worden, dat men te Kampen gewoonlijk pas op rijperen leeftijd aan- kwam, wat men later zelfs reglementeerde, door als eisch van toelating te stellen, dat een leerling den zeventienjarigen leeftijd moest hebben bereikt en B a vinc k nog geen zestien jaren oud was,toen zijn vader het noodig vond zijn verdere bekwaming aan anderen te moeten toevertrouwen ? Niet onmogelijk heeft dit motief meegesproken. Tegen de bepaling van zulk een leeftijdsgrens zal Bavinck, als hij straks hoogleeraar is geworden, toornen. ,,Op zeventienjarigen leeftijd mag een jongen hier komen. Maar wat moet hij voor dien tijd doen, als hij 12 jaar oud is, van de lagere school komt en den weg der studie wil inslaan? De eigen inrichting zegt: dwaal rond en word zeventien. Eer is hier de deur niet open. Kostelijke jaren gaan daarmee verloren. De Kerken weten er geen raad mee. Mag men zich dan véor dien tijd niet voorbereiden voor het Leeraars- ambt? En zoo ja, waar moet men dan heen? Wel, dergelijke jongens gaan natuurlijk naar een predikant en onderwijzer en nemen privaat- les, of ze gaan naar een gymnasium en zoeken daar hun opleiding. De eigen inrichting met haar zeventien jaar bevordert de Staats- gymnasia.”*) Uit den ietwat sarcastischen, striemenden toon, waar- op dit gezegd wordt, mag men allicht afleiden, dat hij hier uit per- 1) Opleiding en Theologie door M. Noordzij, D. K. Wielinga, H. Bavinck en P. Biesterveld. Kampen J. H. Kok 1896. bl. 17. 26 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. soonlijke ervaring sprak. Toch zal het zeker voor vader Bavinck mee gewicht in de schaal hebben gelegd, dat de literarische opleiding te Kampen veelszins gebrekkig was. En hij, die zelf met zooveel wellust uit de bron der wetenschap had gedronken, zal de wenschelijk- heid hebben ingezien om voor zijn zoon een deugdelijker weten- schappelijken ondergrond te zoeken dan Kampen bieden kon. Trou- wens, hij stond daarin niet alleen. Meerdere ouders betraden dien- zelfden weg. Zoo ging dan Ba vinck in 1870 naar het gymnasium te Zwolle) Waarom juist naar Zwolle ? Een beslist antwoord daarop kon men mij niet geven.De een vermoedt, dat oude vriendschapsbetrekkingen tusschen Ds. Bavincken Ds. N. H. Dosker, zijn voorganger in de gemeente van Almkerk, destijds predikant te Zwolle, de keuze op deze plaats deed vallen, De ander, dat de roep, waarin het gym- nasium aldaar stond, voor Zwolle de voorkeur opeischte. Daaraan toch waren verbonden mannen als Dr. E. Mehler, rector, Dr. F. Goslinga, later rector te Arnhem en Dr.S. Warren, later rector te Rotterdam. Niet alleen werd hun bekwaamheid door ieder deskundige erkend, maar zij wisten ook prettig met hun jongens om te gaan en waren dan ook bij alle leerlingen gezien, Misschien heeft vader Bavinck wel beide overwegingen laten gelden. De cursus duurde vier jaren. En daar Bavinck er slechts drie jaar verbleef en in 1873 eindexamen deed, mag veilig ondersteld, dat hij dadelijk in de tweede klas werd geplaatst. Hij woonde ge- durende al dien tijd bij E. J. Bosch, bakker, Smeden 25 (straat- naam en huisnummer zijn thans veranderd in Diezerstraat 125). Zijn vader had als beding gesteld, dat de eenvoud van het ouderlijk huis ook daar zou bewaard blijven en men mocht hem niet anders dan » Herman” noemen. Ofschoon hij een eigen kamer had, waar hij ook zijn maaltijden gebruikte, leefde hij geheel in het gezin in. Wijzen psycho- logische onderzoekingen uit, dat overplanting op zulk een jeugdigen leettijd uit eigen huiselijken kring in vreemde omgeving een nadeeligen invloed pleegt te oefenen op de verstandelijke en geestelijke ontwikke- 1) Over deze periode uit Bavincks leven dank ik de meeste gegevens aan den heer J. Bosch E.Jzn. te Zwolle en Mr. G. Kortenbout van der Sluys te Almelo. GY MNASIAST. 27 ling van een knaap, bij Bavinck was dit niet het geval. Hij werd ongemerkt uit den hoek, waar hij zich placht te versteken, te voor- schijn gehaald en gaf zich meer, dan hij thuis ooit had gedaan. In het voorbijgaan zij opgemerkt, dat dit typisch verschijnsel zich bij hem ook in later dagen herhaalt. Tegenover vreemden uitte hij zich in den regel meer dan tegenover eigen huisgenooten. Dit was z66 sterk, dat zijn vader naderhand’ dikwijls bij de vrienden van zijn zoon ging informeeren, hoe deze over het een of ander dacht. B a- vinck moest nu eenmaal voor het tront worden getrokken. En het ligt in den aard der zaak, dat dit iemand, die niet tot zijn. naaste omgeving behoorde en tegenover wien hij de verplichting gevoelde zichzelf te geven, het best afging. In het gezin van Bosch nam hij dan ook gaarne aan de gezellig- heid deel. De Zondagen bracht hij meest in de huiskamer door. Hij was een groot liefhebber van het damspel. Telkens kwam hij ook met idealen voor den dag.Op zijn initiatief werd een reciteerclub opgericht, welken hij den weidschen naam van,,,Apollo” gaf. Hiervan waren twee zoons van zijn hospes, de beide zonen van Ds. Dosker en nog eenige vrienden lid. Bavinck was natuurlijk voorzitter. Maar hij bleef op en top jongen. Om eens een op zichzelf weinig beteekenend, maar voor een goede visie op zijn ontluiking toch wel interessant staaltje te geven. Toen iemand tijdens de clubvergadering een mes op den grond liet vallen, sprak hij met praesidiale deftigheid tot den onverlaat : ,,0, gij kind van veel hoop en weinig verwach- ting, neem dat scherp gewette zwaard van de fundamenten des aardrijks en leg het op het gestoelte mijner eere.” Hieruit blijkt, wat men anders licht in twijfel zou trekken, dat hij zich toch ook echt jong heeft gevoeld. Maar door de vroolijkheid, welke hij zich hier veroorloofde, liet hij zich geen oogenblik van zijn studie afleiden. Hij werkte ’s avonds geregeld op zijn kamer en noodde dan dikwijls den oudsten zoon van Bosch uit hem gezelschap te houden. Aan een anderen zoon gaf hij les in het Duitsch. Zijn eerste discipel ! Als hij uitging, bezocht hij meest de familie Dosker. En toen een der gebroeders Dosker, in Amerika hoogleeraar geworden, gedurende enkele maanden in zijn oude vaderland vertoefde, bezochten B a- vinck en hij nog eens de kamer, waar ,,Apollo”’ had vergaderd en zij dachten met zichtbaar genot terug aan dien schoonen jongenstijd. 28 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. Op het gymnasium was hij een der uitnemendste leerlingen. Mr G.. Kortenbout van: der Siwy s *schreefe mye »Bavinck muntte op het gymnasium uit door kennis, ijver en grooten eenvoud, zoodat hij én bij de leeraren én bij de leerlingen algemeen bemind was. Boos heb ik hem nooit gezien, nimmer had hij met een van ons kwestie. Hij behoorde tot die leerlingen, dien men zijn leven niet meer vergeet, hoever de maatschappelijke op- vattingen wederzijds ook mogen witeenloopen.”’ Nog één feit dient vermeld. Den 3lsten Maart 1873 legde hij bij Ds. N. H. Dosker Openbare Belijdenis des geloofs af. Over de ontwikkeling van zijn persoonlijk geloof heeft hij, voorzoover ik weet, weinig gesproken. Daar was hij ook de man niet naar. Maar alles duidt er op, dat hij zich van kindsat in godsvrucht met zijn ouders één voelde en zonder groote schokken tot bewuste omhel- zing van zijn Heiland kwam. 3. Student. In hetzelfde jaar trok een deputaatschap uit Kampen naar Almkerk met Prof. S. van Velzen aan het hoofd, om het beroep, dat Ds. J. Bavinck naar de gemeente aldaar ontvangen had, kracht bij te zetten. De predikant van Almkerk kon maar tot geen besluit komen. Vooral zag hij, de schroomvallige, tegen Kampen op, wijl daar de Theologische School stond. Zondag aan Zondag onder de keur te staan van professoren en studenten was hem een schrikbeeld. Geweldig werd hij geslingerd. Doch door zijn zoon Herman kwam hij tot een beslissing. Gewoonlijk hield deze zich in huiselijke aangelegenheden afzijdig. Bepaalde invloed ging er van hem op zijn huisgenooten niet uit. Maar ditmaal wendde hij zijn overredings- kracht op zijn vader aan. En wie zijn eigenaardigen betoogtrant van later kennen, kunnen zich eenigszins indenken, hoe hij daarbij te werk zal zijn gegaan. Hij moet het zijn vader hebben gesuggereerd, dat de Theologische School voor hem geen oorzaak mocht worden om voor Kampen te bedanken, maar juist een reden te meer behoorde te zijn om het beroep naar die plaats aan te nemen. Tenminste, vader Bavinck ging er heen in de overtuiging, dat niet alleen de gemeente, maar ook de School hem riep. Zoo verzekerde hij in zijn 40-jarig-jubileumpreek. En hij kon er aan toevoegen : STUDENT. 29 »lk werk en arbeid tot op dezen dag met lust en genoegen in uw midden en naar mij van vele zijden wordt verzekerd, tot nut en zegen, ook voor de Theologische School.” Het docentenhart verloochende zich nooit. Zoo werd hij dan 3 Augustus 1873 door Prof. van Velzen bij de gemeente ingeleid met den tekst: ,,En gij hebt welgedaan dat gij hier gekomen aut. Wij zijn dan allen nu hier tegenwoordig voor God, om te hooren al hetgeen u. van God bevolen is.” (Hand. 10:33). Een stille voldoening voorzeker voor den zoon! Had deze bij zijn pleidooi ten gunste van Kampen ook eigen belang op het oog ? Men wil, dat hij, waar hij eerlang student zou worden aan de Theologische School, het beroep, op zijn vader uitgebracht, als een uitkomst ook voor zichzelf beschouwde. Nu kon hij weer onder het ouderlijk dak vertoeven. Toch moet het betwijfeld of dit motief heeft gegolden. Immers, hij had, toen hij het gymnasium te Zwolle verliet, wel andere plannen. Niet naar Kampen, maar . naar Leiden trok zijn hart. Op aandrang van zijn ouders bleef hij een jaar thuis en studeerde aan de Theologische School. Maar zijn plan gaf hij niet op. Juist over dezen tijd heeft hij, wat hij anders hoogst zelden deed, in het publiek rekenschap gegeven. Dankbaarheid jegens een der docenten uit die dagen, den heer A. Stekete €; noopte hem daartoe. Wij mogen daarom de gelegenheid niet laten voorbij gaan om hem dit jaar van zijn leven zelf te laten beschrijven. Met Docent A. Steketee heb ik op eene eigenaardige manier kennis gemaakt en vriendschap gesloten. Het was in de jaren 1873, ’74. Ik had den gymnasialen leertijd achter den rug, en koesterde eene sterke begeerte, om in Leiden mijne studie voort te zetten en met de moderne theolegie van nabij kennis te maken. Maar mijne ouders waren teen pas naar Kampen verhuisd, en drongen erop aan, dat ik althans voor een jaar thuis zou komen en mij als student aan de Theologische School zou laten inschrijven. Ofschoon ik hieraan gaarne voldeed, bleef toch het verlangen mij bij, om eene meer wetenschappelijke opleiding deelachtig te worden, dan de Theologische School toenmaals geven kon, en zoo werd goedgevonden, dat ik in Sept. 1874 naar Leiden zou gaan. Maar wij leefden toen nog onder de oude wet voor het hooger onder- 30. DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. wijs, welke aan de theologen vdér het propaedeutisch, het afleggen van een zoogenaamd klein-mathesis-examen voorschreef. Naarmate de tijd van mijn vertrek naderde, rees me dit examen als een schrik- beeld voor den geest. Want mathesis had nooit mijne sympathie gehad en nimmer mijne sterkte uitgemaakt, waarvoor alleen als verontschuldiging is bij te brengen, dat het onderwijs in dit vak aan het gymnasium bijster slecht was, en allerminst geschikt om er liefde voor te wekken. In mijne verlegenheid wendde ik mij fen om raad tot Doc. Steketee, die door de Synode van 1872 tot docent in de klassieke talen aan de Theologische School was benoemd, en hier al spoedig door zijne breede ontwikkeling, rijke kennis en vriendelijke wel- willendheid een uitstekenden naam had verworven. Eigener beweging bood hij mij aan, om me in mathesis en algebra eenige leiding te geven ; er werd een avond in de week voor vastgesteld en spoedig namen de lessen een aanvang. En deze hebben goede vrucht gedragen. Ze brachten mij zoover, dat ik straks de colleges van de prof. Bierens de Haan en Van Geer met gemak en zelfs met genot volgen, en op den gewonen tijd het examen afleggen kon. En bij dat examen behaalde ik, natuurlijk niet den hoogsten, maar toch nog den tweeden graad, wat niet veel zegt, maar toen voor mij eene groote verrassing was. Ik geloof, dat mijn vriendelijke leermeester er even blijde mede was als ik zelf. Maar ik moet er bijvoegen, dat de avonduren, die ik bij Doc. Steketee op zijn studeerkamer doorbracht, wel met mathesis begonnen, maar na den aanvang al spoedig aan heel andere onder- werpen werden gewijd. In den regel dwaalden onze gedachten, ongemerkt, naar de voor ons beider geest meer aantrekkelijke velden van letterkunde en geschiedenis, van godgeleerdheid en wijsbegeerte af. Toen na korten tijd mathesis aan den kant gezet kon worden, zetten wij deze beschouwingen voort; en als ik de vacanties in Kampen doorbracht, bestond er voor mij al geen grooter genot, dan om een avond in Steketee’s gezelschap door te brengen en te genieten van zijn rijken geest. Steketee heeft het eerst bij mij den zin voor philosophie gewekt.’’) 1) Beschouwingen van een Christen-Denker. Uit de nagelaten geschriften van STUDENT. 31 De Universiteit van Utrecht, hoewel in haar Theologische faculteit €en meer orthodoxe richting toegedaan en dus dichter het beginsel van Bavinck naderend, schijnt bij de Ooverwegingen geen ernstige partij te zijn geweest. De keus viel aanstonds op Leiden. Welke factoren hierin werkten, kan moeilijk worden nagegaan. Bavinck zelf geeft als reden op, dat hij met de moderne theologie van nabij wilde kennis maken, Maar daarmede is de onderzoeker vanzelf niet tevreden. Hierdoor wordt de vraag slechts verschoven. Waarom achtte hij de moderne theologie meer de kennismaking waard, dan de ethisch-irenische van Beets, Oosterzee en Doedes ? Weliswaar gaf hij later meer dan eens blijk, dat hij met de Utrechtsche School niet veel op had. Haar halfslachtigheid voldeed hem niet. Maar zou _ hij zich dit als gymnasiast reeds klaar bewust zijn geweest ? Het valt moeilijk aan te nemen.Van een vroegtijdige rijpheid in deze kwesties— het zal uit de volgende bladzijden wel blijken — was bij.hem geen sprake. Hier zijn vermoedelijk invloeden van buiten aan het werk geweest. Vond men misschien in zijn ouderlijk huis of in de Gerefor- meerde kringen, waarin hij te Zwolle verkeerde, een diametraal de eigen geloofsovertuiging snijdende levensbeschouwing voor een jeugdig student minder gevaarlijk dan een bemiddelende ? Werd wellicht de Leidsche Hoogeschool door zijn leeraren op het gymnasium hoog geprezen boven elke andere en werd daardoor in den leerlustige de begeerte opgewekt ? Hier kan slechts worden gegist. Dit slechts is zeker, dat Leiden destijds in de wetenschappelijke wereld over ’t gemeen beter stond aangeschreven dan Utrecht. Te Leiden wist men reeds van zijn komst af). Op zekeren dag deelde Ds. J. H. Donner, Chr. Geref. predikant aldaar, den student W. H. Nieuwhuis opgetogen mee, dat de jonge A. Steketee, oud-docent aan de Theol. School te Kampen, bijeengebracht door A. en C.J. Goslinga. Met. een inleidend woord van prof. Dr. H. Bavinck en een levensbericht van den schrijver door A. Goslinga. J. H. Kok 1914, Kampen bl. v. v. 1) Over zijn studententijd verkreeg ik inlichtingen van Dr. W. H. Nieuw- huis te Kampen, Prof. Dr. C. Snouck Hurgronje te Leiden, Mr. C. Lucasse te Goes, Ds. A. M. Donner te Amersfoort, Ds. J. D. v. d. Munnik te Leeuwarden. Bovendien leende prof. Snouck Hurgronje mij welwillend inzage van een groot aantal brieven, door Bavinck hem geschreven, die voor een biograaf een rijken schat vertegenwoordigen. 32 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. Bavinck naar Leiden zou komen. Nieuwhuis, die de eerste student uit de Chr. Geref. kerk aan de Leidsche hoogeschool was en zich daardoor vanzelf wat eenzaam voelde, zou in hem voor- zeker gewenschten steun ontvangen. Niet zoodra was Ba vinck dan ook in Leiden of Nieuwhuis zocht hem op en spoedig werd tusschen beiden vriendschap gesloten, een vriendschap, die stand hield en in de later jaren, toen beiden in Kampen hun werk- kring hadden gevonden, nog werd versterkt. Evenwel onderging Bavinck kort na zijn komst wreede désillusie. Nie uw huis had hem al gewaarschuwd, dat een student van zijn beginsel zich onmogelijk in het Leidsche Studentencorps. kon thuis voelen. Hijzelf, ofschoon hij reeds van 1872 te Leiden studeerde, had er zich niet bij willen aansluiten. Hij ontraadde dit ook Bavinck ten sterkste. Doch dit strookte al heel weinig met de idealistische gevoelens, welke Ba vinck ten opzichte van zijn verblijf te Leiden koesterde. Daarenboven lachte hem zulk een geisoleerde positie allerminst toe. De verhoudingen in de Leidsche studentenwereld waren destijds zoo geheel verschillend van de tegenwoordige. Thans bedraagt het aantal corpsleden misschien slechts een derde van het totaal. Maar toen was het vanzelfsprekend, dat de aankomende student zich tevens als corpslid liet inschrijven. Zoo deed ook Bavinck. Reeds spoedig echter had hij er berouw van. De geest, welke toenmaals in de studentenwereld heerschte, was geheel tegengesteld aan de zijne. De student was een menschentype van eigen soort. De eer van dit type had hij boven alles hoog te houden. Daaraan had hij zijn individueele cigenschappen, zijn persoonlijkheid eenvoudig op te offeren. En was hij daartoe niet aanstonds bereid, dan werd hij in den groentijd met de schaaf zoolang bewerkt, tot hij beant- woordde aan het ééne model. Hoe men zich den ideaal-student voorstelde, leert het volgende gedicht, dat onder het opschrift , studentikoos” werd opgenomen in de Almanak van het Leidsche Studentencorps voor 1876: Niet studeeren, Rondflaneeren, Geld verteeren, Eeuwig beeren, STUDENT. 33 Groote heeren Imiteeren, Ploert negeeren, Mooie kleeren (Pauweveeren) Steeds vermeeren, Weinig keeren Retourneeren In de veéren, ] Ecarteeren, Veel parieeren, Steeds mijnheeren, Druk festeeren, Poculeeren, Dan laveeren, Niets ontbeeren, Repeteeren, Zonder eere Promoveeren, Vloeken als een echt matroos, Dat is eerst studentikoos ! Het .zou onbillijk zijn elk dezer woorden op een goudschaaltje te wegen en het te doen voorkomen alsof de corpsleden hoofd voor hoofd hiermee accoord gingen en er ook in de praktijk naar handelden. Zelfs mag men er gerust een zeker percentage voor ,,bravoure” aftrekken. Maar het kenschetst toch de mentaliteit, de geestes- gesteldheid van de Leidsche studentenwereld. En die mentaliteit uitte zich tegenover Bavinck, immers den zoon van een ,,afge- scheiden dominee’’, wellicht brutaler dan tegenover anderen. Men wilde hem dwingen tot daden, welke lijnrecht tegen zijn beginsel indruischten. Het ,,vloeken als een echt matroos, dat is eerst stu- dentikoos’’, moest, zoo eischte men, door hem in toepassing gebracht. Dat was Bavinck te veel. Hij begaf zich na twee of drie dagen te hebben groengeloopen naar Ds. Donner en stortte zijn hart voor hem uit. Deze gaf als zijn meening te kennen, dat een student van zijn belijdenis in het corps niet behoorde. 3 34 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. Bavinck trok zich onmiddellijk als noviet terug en is nooit corpslid geworden. Noodzakeliik leidde dit tot nauwere aansluiting bij Nieuwhuis. Bij hen voegde zich nog C. Lucasse (thans lid van de Eerste Kamer), die schoon corpslid ook behoorde tot de Christelijke Gere- formeerde Kerk. Elken Zondagavond kwam het drietal bijeen, nu op de kamer van den een, dan van den ander. Wel studeerden ij alle drie in verschillende faculteiten, Bavinck in de theologie en de Semitische letteren, Nieuwhtis in de natuurkunde (de zoogenaamde philosofische faculteit) en Lui casse inderechten, maar dit bood een attractie te meer. Zij hielden elkander op de hoogte van hun colleges, lieten het Leidsche nieuws de revue passeeren en haalden geweldige problemen overhoop. Hadden zij op een oogen- blik geen discours meer, dan kwam bij B a vinc k dadelijk zijn liefde tot het dispuut boven. Bij een van die gelegenheden noodigde Bavinck Nieuwhuis uit om eens een stelling te poneeren. Nieuwhuis stelde: het aantal sterren is eindig, Bavinck nam de niet gemakkelijke taak op zich met klem van redenen het tegendeel te betoogen. Ook werd er gewoonlijk druk gesproken over literatuur. Zij lazen veel Fransche en Duitsche klassieken. En reeds toen had Bavinck de gewoonte om nooit een boek te lezen zonder aanteekeningen te maken. Elke volzin, die hem frap- peerde, werd in een cabier ingeschreven met de vindplaats erbij. Ook merkte Bavinck in geschriften van andersdenkenden gewoonlijk eerst het goede op. Als Nieuwhuis soms aan zijn ergernis lucht gaf over wat hij gelezen had, wist Bavinck er steeds iets waardeerends tegenover te plaatsen. Des Zondagsmiddags, zoo schreef Mr. Lucasse mij, gingen wij na kerktijd steeds om de beurt op elkanders kamer koffiedrinken. Dan volgde een middagwandeling. De gesprekken liepen over de preek, over theologie, staatkunde enz. lk las’ — aldus Mr. Lucasse — y»met Bavinck samen De Standaard en De Heraut. Dr. K wy per was onze man, wij waren volop Kuyperianen en meenden, dat er geen betere antirevolutionairen waren dan wij.” En verder : »Bavinck was steeds een goede, trouwe, gezellige vriend. Hij kon dikwijls smakelijk lachen als we elkander uit het dagelijksch leven wat te vertellen hadder.” Maar tevens: »,Hij gunde zich weinig STUDENT. 35 genoegens in Leiden, was veel op zijn kamer studeerende. In de week zag ik hem niet veel.” Behalve bij persoonlijke ontmoetingen vonden Bavinck en hij elkander in1911 in de Eerste Kamer terug. In zijn ,,Bilderdijk” onderschrijft Bavincek de opmerking van Prof. Kalff, dat volstrekt niet alles gewichtig is, wat een groot man betreft. ,,Wat doet het er toe”, zoo vraagt hij, ,,wie de groot- én overgrootouders, de ooms en de tantes, de neven en de nichten van een groot man zijn geweest, wanneer zij geboren werden en stierven, wat zij aten en dronken, en hoe zij zich kleedden ? Wat waarde heeft het voor de geschiedenis der Nederlandsche Letter- kunde, of wij op de hoogte zijn van al de zonderlingheden en dwaas- heden, die den dichters misschien in hun gewone leven als mensch eigen zijn geweest.... Dan alleen zal zij aan hare roeping beant- woorden, als zij de kunstenaars in hunne werken bestudeert, hunne persoonlijkheid en levensomstandigheden tot verklaring van deze hunne werken te hulp roept en voorts de plaats bepaalt, welke hun in de geschiedenis toekomt, de invloeden op hen nagaat, welke hen zelven gevormd en die zij op hun beurt op anderen geoefend hebben, in één woord, indien zij het voorbijgaande en vergankelijke in hen afzondert van dat blijvende en duurzame, hetwelk hun eene plaats in de geschiedenis der kunst verzekert en hen ook voor het nageslacht van beteekenis doet zijn’). De moderne biografie denkt hierover echter wel een weinig anders. Het is volkomen waar, dat niet alle daden en gewoonten van een groot man belang hebben en dat er te schiften valt tusschen het voorbijgaande en het blijvende. Maar onjuist is het te meenen, dat iemands persoonlijkheid alleen uit het groote wordt gekend. Dikwijls geven betrekkelijke kleinigheden een betere visie op hem dan gebeurtenissen, waardoor hij zich naam heeft gemaakt. De persoonlijkheid toch openbaart zich niet alleen in het bewuste, maar ook in het onbewuste, niet alleen in weldoor- dachte werken, maar ook en soms veel meer in spontane, ongezochte uitingen. Wat interesse heeft het oogenschijnlijk, dat Ba vinck gedurende al de jaren, welke hij in Leiden doorbracht, bij de weduwe S mit heeft ingewoond en dat hij bij haar verhuizing van nummer 224 1) Bilderdijk als denker en dichter. Kampen J. H. Kok 1906, bl. 208. 36 DR. BAVINKCS LEVENSLOOP. naar nummer 267a der. Haarlemmerstraat met haar meetrok.? Toch komt hierin iets van Bavincks karakter uit. Hij hechtte zich zeer aan een omgeving. Hij had behoefte aan rust om zich heen ten einde zich onverdeeld aan de studie te kunnen geven. Evenzoo is het niet geheel van belang ontbloot, dat Bavinck in zijn studententijd de aandacht trok door zijn onberispelijke klee- ding. Zonder in het modieuse te vervallen, trok het moderne hem. aan. En mij dunkt, wanneer hij met vacantie in Kampen vertoefde en men hem vergeleek met de studenten van de School, in wie men meerendeels reeds de toekomstige dominees zag wandelen, zal menige conservatieve broeder over hem bedenkelijk het hoofd hebben geschud en hem wel wat ,,wereldsch” hebben gevonden en *t is of ik hoor zeggen: ,en dat voor een zoon van den ouden Bavinck”. De,,Kulturtrieb’, de drang naar verdere cultureele aanpassing bij zijn tijd, werkte in hem door.Voor de kleine conflicten,. welke hieruit onvermijdelijk moesten ontstaan, wenschte hij niet uit den weg te gaan. Hij koos hoe Iangs zoo meer tegen het anti- cultureele in de kringen, waaruit hij voortkwam, partij en dat niet door luidruchtig protest, maar door stille daad. In Leiden zelf viel dat minder op. Daar vond hij een Kerkelijk leven, dat de cultureele behoeften van zijn geest meer in het gevlei kwam. Van de twee kerken der Chr. Geref. Kerk daar ter plaatse, had hij zich aangesloten bij die van Ds. Donner. En onder diens gehoor schaarden zich niet alleen eenvoudigen, maar ook menschen uit den hoogeren stand. Ds. Landwehr beschrijft : ,,De andere kerk was op de Hooigracht. Dat was de meer aristocratische kerk. Het kerkgebouw droeg van dat aristocratische al het stempel. Die zware pilaren onder het middenschip (de kerk was niet schoon uit architectonisch oogpunt, maar vertoonde toch iets van den basilicastijl) die zijbeuken met de lange banken, dat alles gaf in die dagen aan die kerk een voornaam voorkomen. In die kerk kwam de oude, edele en godvruchtige Tieleman met zijne familie. Daar kwamen de Heemstra’s, vader en moeder met de freule (latere gouvernante van onze Koningin) en de broers, van wie maar een, nml. baron S. van Heemstra bij de Geref. Kerk gekomen is. Daar kKwam baron Pallandt van Duinrel met zijn gezin, Daar kwamen de dames Willink, moeder en dochter, van Bennebroek en Poelgeest. STUDENT. 37 Daar stonden iederen Zondagmorgen de equipages voor de deuren der kerk. a En daar predikte Donner, de oude Donner, een begaafd man. Donner was in zijn tijd onder de Christelijke Gereformeerde predikanten een der meest vooraanstaande. Hij was opgeleid aan de Theologische School te Arnhem door Ds. A. Brummel- kamp en Dr. A. C. van Raalte en door ijverige studie, gepaard aan een uitnemenden aanleg, was Donner een predikant van beteekenis geworden. Hij was niet een voorbeeld van uitwendige kanselwelsprekendheid, integendeel, zijn optreden, zijn gestes, zijn geheele voordracht was wat stijf. Daarbij beschikte hij niet over een schoone stem. Maar de inhoud van Donners preeken was superieur. Hij was een geducht exegeet. Daarbij had hij veel psycho- logische kennis. Als Donner een historische stof behandelde, was het een [ust om hem te hooren. Dan evenaarden hem weinigen, want dan zag men de innerste roerselen blootgelegd van de personen, die hij teekende. Dan was Donner in zijne kracht. En bovena, als hij, (meer op zijn dreef gekomen zijnde, want zijn begin was altoos stijf) ingreep in het menschenleven, dan wogen zijn zinnen ponden en dan beheerschte hij zijn gehoor. Donner had zijn eigen stijl. Hij was geen navolger van v. d. Palm of Beets, hij gaf korte, maar soms kernachtige zinnen. Een man als Busken Huet prees in zijn ,,Literarische Fantasién” den stijl van Do n- ner, zooals hij dien had leeren kennen uit Donners stichtelijke lectuur in de Wekstem. Het komt ons voor, dat Donner _ in zijn stijl veel geprofiteerd had van den bekenden predikant Steen- meijer uit Arnhem. Diens ,,Brieven over de welsprekendheid” beval hij ons in de jeugd al ter lezing aan, en de preeken van Stee n- meijer over Mozes vertoonen zelfs eenigszins het type van Donners stil. Onder de prediking van dezen begaafden man kwam ook de student Bavinck. In de luifelbank aan de zijde van de Hooigracht, daar waar de oude Donner later zelf zat, toen hij Zendings- director was, daar kon men den student Bavinck zienzitten.... Wij weten uit latere ontmoetingen met den overledene, dat hii Donner hoogachtte als prediker en dat hij voor zijn geesteliik leven veel aan Donners_ predikatién gehad 38 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. heeft.”!) Later kerkte hij bij Donners opvolger, Ds. Js. van der Linden, een man van sierlijke welsprekendheid. Moeilijk zou men een tweede gemeente der Chr. Ger. Kerk kunnen aanwijzen, welke den student Bavinck met zijn karakteristieke aspiratién zulk een milieu bood. Niet, dat hij het in de hoogte zocht- Onder alles bewaarde hij den eenvoud, uit de ouderlijke woning meegebracht. Maar correctheid tot in zijn uiterlijke verschijning toe, fiinheid van vorm en ongekunstelde voornaamheid van manieren waren hem tot evenzoovele levensnoodzakelijkheden geworden. Toch bleef hij iets eenzelvigs behouden. In intiemen vriendenkring bewoog hij zich in zijn element. Hij leefde met zijn vrienden mee en deed voor hen, wat hij kon. Het moet hem ongetwijfeld genoegen hebben gedaan, zijn predikant Ds. Donner een wederdienst te kunnen bewijzen, door diens zoon A. M. Donner (thans predikant te Amersfoort) Ies te geven in Hebreeuwsch en Arabisch. Elken Zaterdagavond van drie tot vijf ontving hij dezen op zijn kamer en na afloop der lessen praatten zij nog wat na. Leverde Zwolle hem zijn eersten discipel, Leiden gaf hem zijn tweeden. En het vriendschapsbewijs zal hem te gemakkelijker zijn gevallen, waar de aangeboren lust tot doceeren ook nu weer bevrediging vond. Maar een eenigszins uitgebreid gezelschap was voor hem de rechte atmosfeer niet. Dan toonde hij zich nerveus en afgetrokken. Van Bilderdijk getuigt hij ergens: ,,Daar hij onbeholpen en verlegen was, zich niet gemakkelijk bewegen kon en steeds door de vrees van een dwaas figuur werd gekweld, voelde hij zich in een groot gezelschap niet op zijn gemak, vervulde hij op een diner of partij meest eene zwijgende rol en vond hij praten de moeilijkste zaak der wereld.” 2) Zoo sterk had Bavinck dit niet. Maar veel ervan werd toch in hem gevonden. Inzonderheid kwam zijn bedeesdheid uit tegenover dames. Als bij Donner, waar hij dikwijls een visite bracht, zich ook jonge dames in het gezelschap bevonden, had hij moeite zich een houding te geven. Men vergeve het dan ook dien Leidschen jofferen, dat zij, gelijk een harer, nu deftige matrone, mij met eenig 1) In Memoriam. Prof. Dr. H. Bavinck herdacht door een zijner oud- leerlingen, Ds. J. H. Landwehr. J. H. Kok, Kampen 1921, bl. 11. vv. 2) Bilderdijk als denker. en dichter, bl. 10, STUDENT. 39 ‘schuldgevoel bekende, hem onder elkander tot speelbal van haar ondeugende opmerkingen maakten en hem in de gedachten ver- oordeelden tot levenslang coelibaat. Dieper dan iets anders greep de kennismaking met den student Christiaan Snouck Hurgronje in Bavincks studentenleven in. Zij ontmoetten elkander voor het eerst in de collegezaal, toen de groentijd voorbij was. Ba vinck had al dien tijd trouw dictaat gehouden en hielp daarmee Snouck Hur- gronje, die wegens zijn novitiaat had moeten verzuimen. Fen- zelfde ernstige studie-opvatting bezielde beiden. Dit alleen reeds dreef hen naar elkander toe. Maar ook beider eigenaardige karakter- constructie riep de hartelijkste sympathie in hen wakker. Zij besloten tot samenwerking. Een paar avonden in de week kwamen Zij op elkanders kamer bijeen, om te ,,blokken” en te repeteeren. Zij begonnen om zeven uur en scheidden eerst te middernacht, soms nog later. De chocoladeketel — eens nam een vriend hem voor de grap tersluiks mee met de bedoeling hem met wijn ge- vuld terug te brengen, maar toen hij op de trap een der huisgenooten van Snouck Hurgronje tegenkwam, liet hij hem van verbouwereerdheid vallen — bracht alleen afwisseling aan en dwong tot pauzeeren. Overigens mocht er geen tijd verloren gaan. Onder meer hebben zij op die avonden den geheelen bijbel doorgewerkt. Stellig een unicum in de Leidsche studentenwereld ! Zoo ontstond er tusschen beiden een nauw contact, dat in de vacanties door correspondentie werd onderhouden en naderhand nooit verbroken werd. Toen Dr. Snouck Hur- gronje in later jaren naar Arabié ging om het Mohammedaansche leven aan de bronnen te bestudeeren en het stoute waagstuk be- stond, door weinigen véér hem ondernomen, om als ,ongeloovige’’ Mekka’s heiligen grond te betreden, kon hij niet z66 in beslag ge- nomen worden door allerlei voorzorgsmaatregelen en emoties of hij dacht aan zijn vriend en deze aan hem en beiden vonden tijd om elkander te schrijven. In 1891 werd Snouck Hurgronje benoemd tot adviseur voor Oostersche talen-en Mohammedaansch recht in Indié, in 1898 tot adviseur voor inlandsche en Arabische zaken, maar ook nu werd de afstand voor vriendschapsbetoon 40 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. geen beletsel. En als hij eindelijk naar het moederland is teruggekeerd en in 1906 het professoraat in het Arabisch te Leiden aanvaardde, nadat hij twee professoraten van de hand had gewezen, in Leiden voor Maleische taal en letterkunde en in Cambridge als opvolger van den beroemden Robertson Smith, zochten beiden naar gelegenheden om elkander te ontmoeten. De vergaderingen van: de Koninklijke Academie, waarvan zij lid waren, leenden daarbij uit- nemende hulp. Meermalen heeft Prof. Snouck Hurgronje ook aan Bavincks ziekbed gezeten, den laatsten keer veertien dagen. voor zijn dood. Het geheim van die hechte vriendschap bestond voor een groot deel hierin, dat de een den ander uitnemender achtte dan zichzelf. Waren zij ook één geweest in beginsel, men had op hen de gelijkenis van David en Jonathan kunnen toepassen. Alleen zou het moeilijk uit te maken zijn, wie dan als David en wie als Jonathan moest worden aangemerkt. Want beiden waren voor een troon bestemd, een troon in het rijk der wetenschap. De brieven, door Bavinck aan zijn vriend Snouck Hur- gronje geschreven, zijn voor den biograaf een ware verrassing: Hier spreekt de ontslapene nu eens open en vrij over eigen aangelegen- heden. Toch schijnt hij zich ook hierbij angstig te hebben afgevraagd, waarin zijn vriend belangstelde. Kon hij vermoeden, dat iets geen direct belang zou inboezemen, dan liet hij het achterwege. Van elders zijn mij dingen bekend, welke in deze briefwisseling niet worden gememoreerd en die hij ook wel niet mondeling zal hebben mee- gedeeld. Wilde hij daarmee iets verzwijgen ? Bavinck had niets te verzwijgen. Maar hij wilde zijn vriend niet: vermoeien met iets, wat hij overbodig voor hem achtte. Men krijgt dan ook hoe langs zoo meer den indruk, dat niemand den geheelen Bavincek kende. 