Catalogue of documents from 16th September 1795 to 21st February 1803, in the collection of colonial archives at Cape Town
Theal, George McCall, 1837-1919
Voornoemde Hottentotten sijn klijn van gestalte lietwelk men moet toeschrijven ten deele aan ’t gebrek aan voedsel en ten ande- iren aan dat se seer sober voorsien synde van carossen, ged unrig by het vuuren leggen om sig te verwarmen, Haare waapenen syn pijlen boogen en assagaijen, waarmeede se op harten bokken en andere diergelijke soorten van wild op de jagt gaan, om elanden buffels en andere grote dieren te dooden gebruij- kende haarpoenen die soo wel als de pijlen vergiftigt syn, die onder haar behendig genoeg is om wild te sehieten, word bij deselve in groot agting gehouden en aan soo een word tot een teeken van sijne bequaamheijd, een streep op het lijff gerist, en daar inne gestampte asch kool gedaan dat nooijt uytgaat, bovens dien draagen se om- de armen het vel dat om de oog.en der buffels elanden enz. heeft gelee- gen, en deese schutters worden door de andere gedient. Als men haar vraagt, waarom. se om. ten minsten iets te hebben om te eeten en dus door lionger niet te vergaan, het land niet be- bouwen en besaaijen geeven sy geen ander antwoord daarop dan dat se een ongelukkig voile syn en niets mog.en hebben, dat van alles dat se souden mogen zaaijen en planten niets soude opkomen, dat dit voor andere geluckige nation gelijk de Gaffers en andere alleen is gereserveert, vraagt men haar verders waarom se dan niet by de\ Hollanders gaan dienen, by wien hun geen kost soude ontbreeken, seggen se daar niets anders op dan dat se dat wel weeten maar dat daar veel werk is, bier meede bedecken sy hare luijhigheijd, die sodanig is dat se liever van honger widen vergaan als te werken. Wat ondersoek wy dies weegens hebben gedaan, wy hebben onder de Hottentotten die geen verkeering hebben met de E-uropeers, niet kunnen ontducken dat se eenig denkbeeld hebben van eene godheijd 36 licis van den Vaandng Beutler. of opperweesen, alles dat men van haar in dien opsigte heeft Icunnen te weeten krygen, was dat se een dom volk waaren, de and ere Hot- tenttoten die met ons ommegaan, door het dikwils van God hooren spreeken, seggen dat in de hemel een grote baas of capitein is, en dit. is ook alles dat se weeten. De Hottentotten bebben drie der leij soorten van gift die se tot het vergiftigen van haare assagaaijen pijlen en harpoenen gebruijken. Het eerste treeken se op de navolgende wijse uyt seeker boom, by haarluyden de Giftboom genaamt, die in haare landen in meenig- te worden gevonden, se neemen eerst de bladeren en jonge tacken daarvan die se vervolgens so lang laten kooken, tot dat het water dik en slijmerig begint te worden, dan worden de bladeren en tacken daar uijt genomen en het overblijvende vergiftige slijmerige water latende daarna nog soo lang koken tot dat deselve heel dik word. Het tweede gift dat vry substilder als het eerst is, bestaad uyt de blaasjes die se weeten trecken uyt de kiesen van het bovenste kaak- been der slangen, die se om het leeven brengen, en vooral als die dieren paaren, ter welkers tyd so sy seggen het gift veel sterker is en een ineerder overvloed dan in andere tyden gevonden word, dese blaasjes doen se met de kiesen dier dieren invoegen als gemeld koken, tot dat het water meede tot een vast lighaam word, eetende de Hottentotten behalven de cop de slangen die se kunnen magtig worden in het geheel op. Het derde soort van gift ’twelk wat slapper als de twee andere is, bereyden se op de meerverhaalde wysen van seekere bollen, die se uyt de grond graven. Met deese giften smeeren en vergiftigen se haare assagaaijen en pijlen maar haare harpoenen voornamentlyk met het slang gift dat het sterkste van alle drie is, om het wild te vangen, maaken se ook langs de riviere diepe gaaten waarin het wild als het wil gaati drink- en valt, deese gaaten syn over een mans diepte en van boven met gras bedekt en de andere passagie na het water met bosschen ge- stopt, soodat wanneer het wild na het water wil het selve absolut over de gemaakte gaten gaan en daar inne vallen moet, schoon nu in deese landen veele wild gevonden word, leijden de Hottentotten des niettemin grout gebrek ter saake dat het wild so door de dage- lyxe jagt die daarop word gemaakt als dat het selve door het ver- slindende g'edierte te weeten, leeuwen, tijgers en wolven waarvan dit land van de Attaquas cloof af tot aan deese riviere toe als vergeeven Bei's van den Vaandrig Beutler. 37 is beloerd en betrapt word, so scbuuw word dat bet selve niet als met groote list kan bekroopen worden. Den 6 do Rustdag. Ten aansien de Gaffers bier bovengemeld voor sterk en dapper worden gehouden, verdeelde den vaandrig om niet onvoorsien over- vallen te kunnen worden en ook altijd in staad van defentie te weesen, al bet volk onder den train gehoorende in drie bijsondere boopen of wagten, elk met een officier, aan bet booft met ordre dat deselve beurt om beurt en vooral snagts altijd gewapend op de been soude blijven, synde al bet geweer ook besigtigt ; vervolgens beriep den Commandant de leeden van den raad by een en stelde deselve voor of men sonder vertoef in bet land der Caffers soude trecken dan wel voor af aan de boofden derselveeen besending doen, om bun van onso komst kennisse te geeven, maar gemerkt methet heengaan en weeder komen wel thien dagen soude verloopen en dat bebalven dat onse provisien waarvan wij nog maar seer sober sijn voorsien, intusschen ten eijnde souden loopen, wierd best gedagt maar so voort te gaan, edog daar bij dat voor uijt eenige Hottentotten met een present aan een der voornaamste van de hoofde dier natie die men verstonde Ranke genaamt te syn, en na een andere genaamt Paro de voornaamste te weesen soude senden om hem kennisse te geeven dat wij quamen om met baar lieden ;s Compagnies weegen vreede en vriendscbap te maaken, lietwelk ook so aanstonds in bet werk wierd gesteld, teegens den avond keerden de uytgesondene Hottentotten terug- met sig brengende eenige Caffers, die ons venvelkomden en teffens een present voor den gemelden capitein Paro vroegen, met byvoeg'ing dat wy voor dat wij na capitein Banke gingen, eerst by bem capitein Paro als de voornaamste der natie synde moesten gaan of dat bij sulx andersints qualyk soude neemen T vvelk ons om de omweg die wij by hem te gaan souden moeten neemen niet geleegen komende exeuseerden wy sulx dog gaven aan de Caffers om deselve te vreeden te stellen, de presenten meede die voor capitein Banken waaren gedestineert. Den 7e do. Den train tbans soo met gisten tolken als andere Hotteirtotten tot in de 100 coppen aangegroeyt synde gingen wy heeden dus sterk verders op marseh en passeerden de Cbijs Chama rivier over, en quamen met een in bet Caffersland stelde vervolgens ons cours zuyd oost aan door een wijd uytgestrekte boscb van doom boomen, en voorts over eenen hogen berg en quaamen te elf uuren te campeeren by een klijn riviertje langs devvelke een boscb van groote boornen stond ; In den agtermiddag quamen 4 Gonaquas 38 Heis van den Vanndrig Beutler. Hottentotten by ons die voorgaven veelioeders van eapitein P'aro te weesen dog wy merkten se aan inteegendeel voor spions van andere hoofden der Caffers, des niettemin deeden wij haar een presentje' van corallen, waar mede se weg gingen. Breete 32 21. Lengte 46 1 Cours en verbeijd N. O', t. O. 3- gra : Nlijk 1 mijl. Den 8 do. Na het passeeren van een spruijt mitsgaders rivier Kromanka waai’bij een craal van Gaffers vonden, waaruyt alle ge- vlugt was, arriveerden wij te half elf uur op- eene- klijne vlakte daar wij deesen dag halte hielden, bet water der gemelde riviere is mod- derig en onaangenaam om te drinken, sooals wy ons needer stelden, sagen wij op de top van een voor ons leggend berg een troep kaffers- komen, die daar op bleeven staan, wij sonden hierop na baar toe den gidse die wij van de Chijs Chamma rivier meede bebben geno- men, die na veel moeijte vier der Cafferen bij ons bragt, wij ver- toonden deselve de meede gebragte snuijtserijen die ban seer weL aanstonden sij gingen vervolgens bunnen eapitein daarvan kennisse geeven, en bet duurde niet lang of alle de gemelde Caffers quamen de berg af by ons met agterlaating egter daarop van haare wijven en kinderen, sy seyden ons dat baare eapitein sig by ons sonden vervoegen om vee voor die snuijtserijen te ruijlen en dat als deselve dit soude bebben gedaan, sy het ook sonden doen ; sy gingen onder malkanderen aan als dolle en raasende menschen sodat wij ons qua- lijk konden boren spreeken, die natie is vrij robuster als de Hotten- totten sijn. Hebben eenigen tyd na den anderen mooij en goed weer met sagt koelende windjes gehad. Breete 32 22 Lengte 46 6£ Cours en verbeijd O. t. Z. mijle. Den 9 do quaamen lieeden te campeeren by een klijn riviertje reedelyk met water voorsien eenige der Caffers die gisteren by ons- syn geweest, quamen heeden weederom by ons met sig eenig Ter- nataansch koorn en brood brengende, hetgeen wy van baar inruijlde, synde dit brood weegens de magerheyd van ;t koorn hart en droog, dog eetbaar, wy ruylden bovendien van een eapitein Goearij een os- voor corallen. Breete 32 25^ Lengte 46 Cours en verbeijd Z. Z. O. 10 gra : Olijk 1TV mijlen. Den 10 do dewijl wy goede hoop hadden van meerder vee te kunnen inruijlen bleeven wij van daag bier leggen deese inlanders quaamen geduurig by ons af en aan meede brengende ter ruylinge brood, koorn, tabacq die sy plan ten en dacha, ook ruylden wy van Reis van den Vfflandrig Beutler. 39 ■sen capitein Aana een koeij, dat volk beelde sig in dat wy ten rnins- ten twee wagens by ons hadden gelaaden met coper en ijser se waaren meede in die waan dat wy in onse land onder de aarde wonen en dat wy de eeven gemelde mineraalen maar so daar uijt haalden. Twee soons van voorseijde Capitein Goearij vereerden ons egter onder de betaaling twee ossen en om deselve tot den aanbreng van meerdere te aanmoedigen, gaven wy baar nog eenige snuijtserijen meede, wy kogten nog een partytje van bet bovengemelde koorn die klijn van corl en als de giers in Europa aan trosjes groeijt. Een 11 do marsebeerden Z. aan tot dat wij quaarnen op een hoogte van waar de zee in ’t Z. Z. Ot van ons zagen en pijlden den Caffersland berg in ’t N. t. Wte van ons en na eenige kleyne cours- sen arriveerden wy in een dal bij een klijn riviertje ahvaar wy ons te thien unren ter needer stelden, in verwagting dat Goarij welkers craal om trend uur bier van daan legt eenig vee soude aanbrengen ■dog niemand komende, ging den adsistend met 5 man daar na toe, bij vond dien capitein in syn kraal in bet midden syner soldaten sit- tende met dewelke bij ook bij ons quam deese Goarij is een oud robust gierig en impertinent man, die door geen uijtterlykbeijd van sijne soldaaten te onderscbeijden was, wij deeden hem een presentje van snuijtserijen daar hy ons egter geen dank voor wist seifs bield bij syn beestiaal soo hoog in prijs dat wij niets van bem konden vermangelen. Na bet vertrek van dien capitein wierd ons door een onser Hot- tentotten berigt dat denselven bet getal onses volks naauwkeurig badde opgenomen en voorts dat hij van meeninge was met een groot magt weeder afte komen om ons alle onder het pretext van leevens middelen te verruijlen te massacreeren, wyders dat dien trouwloosen capitein by den capitein Ruijter die gelijk wij sagen by de Caffers in agting was, badde aangebouden om ons te verlaaten bier over wierden de bij ons synde Hottentotten soo wel als de burgers Arendsdorp en Gerrit van Nimweegen sodanig versebrikt dat se aanstonds wilden terugge keeren, gelyk de Hottentotten die wij van de Chijs Cbamma rivier badde meede genomen bet ook sonder vertoef deeden, dog de andere beprateden wy om voor eerst nog by ons te blyven, dog wy voor so veel bet ons aanging, lieten ons hierdoor niet versebrikken en resolveerden onaangesien dit alles door bet Caffers land te trecken en dat so wij wierden aangedaan wij ons dan ten besten doenelyk soude deffendeeren boudende ons inmiddels op onse hoede, deese 2 daagen lieeft bet zagtjes geregent onder bet waaijen van een koude noord weste wind. 40 Reis van den Vaandrig Rentier. Breete 32 28jj Lengte 46 9 Cours en verlieijd zuyden 6 gr : "Wlijk £ mijl. 41 liefde bejeegenden dat wij verwondert waaren sulke zeeden by soo een woeste en ruuwe natie te sien, syne kleeding bestond gelylc doorgaans bij de Caffers gebruykelyk is in een caros van een beeste vel hetgeen swart en ruijg alscamoes leer bereyt was, om syn hoofd waaren een meenigte strenge corallen op malkander gewonden en. in de ooren hingen bem eenige snoeren van verscheyde coleuren dog* xneest roode die by haar meerder getrokken syn als die van andere coleuren, om den lials droeg hij eenige coopere en ijsere ringetjes op een riem aan malkander gereijgt waaraan 2 ijvoore plaatjes hingen die tot suijveringe der oogen worden gebruijkt en om de armen was hij rykelyk voorsien met copere en ijsere ringen, hy hadde nog by hem verscheijde sakjes vvaarin de verdere rykdom van corallen be- waard wierden. Breete 32 32 Lengte 46 1 Of Cours en verheijd Z. t. O. 9 graden Olijk it mijl. Den 13 dito quam den voormelde Capitein Banke met sulk een sterk gevolg als gisteren heeden weeder by ons wy ruijlden van hem nog twee beesten dog so duur dat wij geen lust hadden om meerder in te ruijlen, hy versogt ons verders om een snapliaan, mitsgaders om wat medieijn voor een seer keel, het eerst wierd hem geweygert en het andere door den chirurgijn toegedient gebruijkende hetselve oolc dadelyk bier na vroeg hy ons waar na toe wy wilden en welk ons oogmerk was, daarop gaven wij hem tot antwoord na strand te gaan om te vissen, hierop nam hij afscheyd van ons na ons egter te hebben belooft morgen een gids te senden om ons na het Tamboegis land te brengen kort hier na quamen by ons eenige afgesondene van Capitein Paro om ons te bedanken voor het aan denselven geson- dene present van de Chijs Charnma rivier en teffens om een coper hoofd schild te vragen, die wij onder het seggen dat wy geen meer- der hadden weijgerden, hierop haalden se van onder haar caros een oliphants tand die se te koop presenteerden, dog vroegen soo veel daarvoor dat wy die van de hand moesten wysen, sij gebruijkte daerby soo veel omweegen en uytvlugten, dat men wel konde sien, dat met bun niet te handelen was, en dat se in dat stuk den besten sjnous niet souden toegeeven, sy verlieten ons hierop en gingen na de craal van Capitein Banke, schoon se ons bevoorens hadden gesegt, dat haaren Capitein met denselven in on min leefden, hier uyt en aan meerder omstandigheeden konden wij wel sien dat dat volk seer leugenagtig en van een bedriegelyken inborst is. Eene van onse Hottentotten vertelde ons dat meergemelde Banke haarlieden hadde afgevraagt, waarom wij soo wel gisteren als van daag geduurig in 42 Reis van den Vaandrig Rentier. de wapenen waaren geweest, daar se de haare ter zeijde hadden ter needer geset, en dat sy hem daarop hadden geantwoord, dat dit ons manier van doen was- Hebben deese 2 daagen goed en aangenaam weer met sagt koelende windjes gehad. Den 14 dito. Nadat onse wegwijsers synde een Gonaquas Hot- tentot en 2 Gaffers by ons gekomen waaren gingen wij te half agt uuren op marscb en onsen eours om de oost stellende, passeerde de riviere daar wij aan geleegen hebben en na nog over een klijn rivier, mit-sgaders een schoon loopend beekje gekomen te syn quaa- men wij op den middag aan de rivier Grom an ka, alwaar wij bij een klijne fontijn eampeerden synde deese rivier vrij breet en diep met eb en vloed onse gidsen sond den vaandrig terugge alsoo deselve ons een verkeerde weg geweesen hadden en om met deese bedriege- lijke natie niets meer te doen te hebben, x’esolveerde wij voorthaan naar het compas te werk te gaan, in den agtermiddag wierd den adsistend neevens den stnurman landmeeter en 4 soldaaten naar 3t strand gesonden welke naar gedaane besigtinge rapporteerde dat sig in de mond der gemelde riviere een zandbank bevond die het inkomen derselve seifs voor kleijne roeij vaartuijgen onmogelijk maakte, voorts is de strekking van ’t land O. N. O. en W. Z. Wt en hoger op N. Ot en Z Wt en bet strand klippig en vlak. Daar viel den gantschen dag swaare reegen en het heeft sterk gedondert. Breete 32 31|. Lengte 46 16 Cours en verheijd Oosten 6 graden Nlijk 1 1 mijl. Den 15e dito. Met een noordlyke cours quamen wy by een klijn riviertje ter houw bier langs sagen wy regts en lings veele craalen leggen van bier trocken wy met differente klyne courssen voorts over hooge ruggens en arriveerde ’s middags in een dal by de boven- gemelde rivier Gromanka. Breete 32 26^. Lengte 46 13£ Cours en verheijd N. N. W. 1^ mijlen. Den 16 dito. In de voorleedene nagt waaren de twee Hotten- totten Capitein Bui j ter en Claas met alle de Hottentotten van haar craal sonder de aan haar beloofde belooninge te hebben ontfangen gevlugt, ende sulx uijt vreese van door de Caffers te sullen worden vermoort ; gingen lieeden Noord oost aan teegens eene boogte van waar de zee in ’t zuyde zagen en de Cafferlands berg in ’t Noord Noord Oost van ons pijlden, van deese plaats trocken wij over ver- scheijde andere boogtens en hadden aan ons regterband een cloof li eis van den Vaandrij Beutler. 43 vvaar in veele craalen saagen leggen uyt dewelke meenigte van Gaffers op sprongen en een yselyk geschreeu w maakten wordende sulx g’epaart met ’t blaffen barer lionden die wat klijn vallen. wan- neer de Caffers hier of daar gaan of op staan gaan die konden als dan aan ’t huijlen, ’t g'een regt naar is om aan te hooren, verders voortreckende quamen wij smiddags ons ter needer te stellen bij een klijn riviertje. Breete 32 20 Lengte 46 12 Cours en verbeijd Noorden 8 graden Westlyk lx\ mijl. Den 17 dito begaaven wy ons smorgens te seeven uuren weeder op weg stelde onse cours om de noord gekomen synde by een klyn riviertje van schoon water sagen wij van daar aan alle kanten een meenigte kraalen leggen, de Gaffers quamen daar uijt by troppen tot ons en schoon den vaandrig haarluyden liet seggen dat sy van den train rnoesten afblijven drongen sy egter al nader op ons aan, en alsoo wij hier door in den marsch wierden tegeng'ehouden, reed den vaandrig hierop, op haar in en met de uytgetrockene pistool zeijn doende, dat so se van ons niet weg ging hij op haar vuur soude geeven, vloogen sy op het horen en sien van dien sonder vertoef hals over cop weg, passeerde kort hier na weeder een klijn riviertje en arriveerden te half twaalf uuren aan een groot lopend rivier, dewelke de Caffers Kauka ofte Buffels rivier noemden alwaar wij eampeerden. Hebben deese 3 daagen betrokken lugt gehad en nu en dan wat reegen met een Noord weste wind. Breete 32 15£. Lengte 46 10 Cours en verkeyd N. t. W. 9 graden Wlyk 1 f mijl. Den 18 do Rustdag. Lieten de nodige reparatien aan de wagens doen, ook liet den vaandrig de leeden byeen komen wanneer op desselfs propositie geresolveerd wierd, van deese rivier naar ’t strand te trecken om de mond der voornoemde rivier te besigtigen en teffens te ondersoeken of er niet een bequaame haaven in deese schoone landstreek soude leggen om na deese visitatie onse cours dwars door het land voort te setten ter sake dat onsen soberen voorraad van provisie niet toe- liet dat wij verder hooger op gingen en dat wy aan den anderen kant ook geen meerder vee van de Gaffers konden inruijlen. Den 19 dito quamen van deese morgen 3 Hottentotten aan de riviere Chijs Chamma woonagtig die in dit land gekomen waaren om haare vriende te besoeken haaren dienst offereerende om ons het pad te wijsen ende devvijl deselve de Caffers taal verstonden en dat 44 lleis van den Vaandrig Beutler. wij ons van tolken ontbloot bevonden, naamen wy Iiaar meede ; met een zuydoostelyke cours passeerde wy beeden in den voormid- dag de Meebouw of Matjes rivier die in de riviere Kauka uijtloopt, kort daar’op de rivier Devvana. dewelke in soo eevengemelde Mee- bouw rivier baar uytwatering be eft, in beyde die rivieren die stil van loop en vol klippen syn, vonden wij goed drinkwater, gingen voorts Oost Zuyd Oost aan, over eene hoogte van waar de zee in 7t zuyde zagen en de mond van de Kaukerevier in ’’t zuydoost ten zuyden pi jlde de coers bier na oost noord oost stellende quamen wij daar meede in een groote vlakte, de eerste van eemg belang die wij in ’t Cafferland sagen, de marscb vervolgens Oost voortsettende arriveerden wij ’ s middags by een klijn riviertje Korouw ofte Klaauwen genaamt welkers water brak was hier sloegen wij onse tenten op wy badden hier niet lang stil gehouden of wij sagen een groote meenigte Caffers soo uyt bet Oost als uyt bet West op ons afkomen ende gemerkt sulx niet veel goeds beduijde bet den vaan- drig bun weeten dat se souden hebben af te tree ken, daar se in bet eerst vveynig gehoor aan gaaven, dog toen se allarm hoorden slaan en dat wij in bet geweer te voorsehijn quamen begaven se sig schielyk op de vlugt, edog op den avond bragten sij 2 van ons trek- beesten die de wagters op den weg verlooren hadden by ons terug- ge, bet viel ons vreemd voor sodaanige opregtigheyd bij deese natie te vinden, dog stond in twyffel of sulx uyt goeder trouwe dan wel uyt vrees gescbied was. Breete 32 14 Lengte 46 17. Cours en verheiid O. t. N. 4 gra : Nik 1| mijl. Den 20 dito vervorderde te half agt uuren onse marseh en stelde de cours zuyd oost aan tot bij een klijn riviertje Goeasa genaamt, die sig in de rivier Kauka ontlost quamen voorts met versckeijde courssen op eene hoogte van waar de zee in ’t Zuydoost zagen en de Cafferlands berg in Jt Noord AYest pijlden en arriveerde vervolgens te twaalf uuren by een klijn fontijn met vveynig water alwaar wy campeerden. Hebben deese 2 daagen mooij weer en labberende windjes gehad. Breete 32 15^ Lengte 46 25^ Cours en verbeijd O. t. Z. 1 gra : Zlijk 1| mijl. Den 21 dito quaamen beeden met een oost cours te campeeren by een fontijn met brak water van waar den Commandant sonder te r us ten met den adsistend, naar bet strand synde 2 goede uuren jujdens van deese fontyn geleegen reed, vindende de strekking van bet land aldaar N. O. t. Ot en Z. W. t. Wt in den agtermiddag quamen ’t detackernent in ’t camp terugge. Reis van den Vaandrig Beutler. 45 Breete 32 17 Lengte 40 30 Cours en verheijd 0. Z. O. 4 graden zuydlyk 1T\ mijlen. Den 22 dito raakten over seeven uuren op weg onse cours zuid- oost door een wydloopig doornbosch neemende en na eenige clooven en hoogtens te syn gepasseert, quamen \vy voor een hoogte daar men onmogelijk met vvagens op gaan en afkomen konden, so dat na een andere passagie moest gesogt worden, hetwelk gevonden synde quamen wy daar door alhoevvel niet sender moeijte over de rivier na Goerij waarby wy ons ter needer sloegen, deese riviere is zoutagtig dog omtrent 2 grote snaphaan seboten van onse rustplaatse vonden wy een fontijn met goed water, in den agtermiddag quam een Gonaquas Hottentot syn dienst aanbieden om ons de weg over de riviere IJ aan te wijsen hidden hem derhalven by ons. Daar woeij soo wel gisteren als van daag een stijve noordweste wind met een overdrijvende lugt. Breete 32 17 Lengte 46 34 Cours en verheijd Oosten -g mijlen. Den 23e dito. Rustdag. Vonden de miswijsing van *t compas op 21 graden noordwest. Den 24 dito vervorderde wy onse route 'smorgens te seeven uuren onse cours om de oost stellende, quamen wy voor de rivier Caninga ofte Elands rivier die vvij weegens desselfs stijve oevers niet als met perijkel en grote moeijte konden oveikomen daar was geen ander water in als hier en daar in cuijlen, ’twelk egter goed was om te drinken, dit gedaan synde gingen wij voort en quaamen in een dal bij de rivier Goenoebe genaamt te campeeren, vonden alhier in de rivier goed water, maar een snaphaan schoot lager was ’t selve ten eenemaal sout, ter deeser plaatse wierd door een onser Hottentotten een zeekoeij geschooten. Breete 32 15. Lengte 46 38 Cours en verheijd N. O. t. O. -H mijl. Den 25e dito Onse cours was N. 0. t. Ot passeerde daar meede de rivier Goadar beteykende Moeras rivier mitsgaders nog eenige spruijte en arriveerde op den middag aan de Goereeha ofte Aloes rivier alwaar ons ter needer stelden hebben op heeden een moeyly- ken marsch gehad ter saake dat de weegen geduurig moesten ver- beeterd en bequaam gemaakt worden. In den agtermiddag quamen de Gaffers in meenigte uyt de hier om leggende craalen, by ons, die hare assagaijen brood etca voor zeekoeij spek verruijlde daar deese natie op versot is, het vel van dat beest sneeden se met assagaijen stuckent en aaten het raauw op soodat wij sagen dat se met de Hottentotten in dat stuk niets verschilden; deese Caffers om de 46 Reis van den Vaeuidrig Beutler. zeekoeijen te vangen gebruijken deese list, si'j setten midden in liet pad waardoor die dieren gewoon sijn uyt het water op bet land te komen om te graasen scbuijns diep in de grond een sckerp puntige olijfstok wat uijt de grond met de punt 11a de land kant steeekende, als dat dier daar over met gemak aan land is gekomen dan maaken sij aan weerskanten van het pad een yselyk geschreeuw waar vau dat beest versckrikt wordende, sig schielijk omkeert en na bet water terugge keert sonder ergens om te sien, lopende dus met haar borst of buyk die laag neederhangen in die stok waarop se vast blijven steeken en vervolgens sterven. Breete 32 12 Lengte 46 404 Cours en verkeijd N. O. t. N. 2 gra : Olyk mijl. Den 26 dito verlieten deese rivier ^s morgens over seeven uuren de cours N. Ot stellende en passeerden ouderweegen de rivieren Boerreckaaij en Tinsa in beijde die rivieren vonden wy niet als eenige kuijlen met goed drinkwater, de laatstgemelde rivier loopt met 2 bysondere monden in zee uyt trokken vervolgens over een gebergte en arriveerden ’s middags in een dal by een riviertje daar een weynig water in was, en campeerden aldaar deesen marsch is alsoo fattiguant geweest als die van gisteren. Breete 32 8 1 Lengte 46 45 Cours en verlieijd N. O. If mijl. Den 27e dito vervorderden wij onse rijse smorgens te seeven uuren onse cours Noord oost stellende over een koogen en klippigen berg wanneer wy ons regt in’t gebergte bevonden gingen bier op door seer moeijlijke weegen met differente courssen voort, totdat wy quaamen by de reviere Quenoneka anders Menschen ooren genaamt kier geen passagie voor wagens vindende moesten wy soo lang kier blyven leggen, tot dat de mansckap dewelke wierd uytgesonden, om na een doorkomst te soeken soude syn te rugge gekomen, deselve rapporteerden by kaar terugge komst dat er nergens was door te komen, al was bet dat men tot faciliteeringe van de marsck de waagens uijt malkanderen nam, hier uyt bemerkten wy dat wy door onse Gonaquas wegwijsers, seekerlyk op aanraading van eenige Caffers eapitein om ons dus te genoodsaaken haar land te verlaaten waaren mislcijd, dies vreesende dat deselve wegwijsers somtyds van ons souden mogen wegloopen, liet den vaandrig bun vast binden met bedreyging wyders dat kij bun ter dood soude laten brengen, indien se ons geen bequaatne weg en doortogt aanweesen, hetgeeu van sulke goede uytwerkinge was, dat se belcende dat er een beeter pad was, en dat se ons daardoor venders souden brengen. Breete 32 7 Lengte 46 47. Cours en verkeijd N. O. 4 mijL Reis van den Vaandrig Rentier. 47 Den 28 dito. De gitsen bragten ons heeden door een bequaam weg Tangs de rug van ’t gebergte en quamen daardoor met een Noord Noord Westelyke eours bij een grote Cafferskraal die van veele andere van kleijnder omtrek was omringt deese craalen be- liooren tot een zoon van Paro Daicke genaamt daar uijt quamen drie Caffers tot ens deese mensehen stelden sig ten minstenin schijn seer verwondert over dat onse Gonaquas wegwijsers ons door sulk een slegt pad als dat van gisteren hadden vervoert, passeerden ver- volgens de Goerecha rivier alwaar de Caffers ons de plaats aanwee- sen daar den burger Hermanus Hebnaar met syne makkers over eenige jaaren geleeden syn vermoord geworden, na de reedenen daar van gevraagt hebbende vvisten de Caffers daarop niets anders te antwoorden dan dat de tolken van die Europeers scbelmen waaren geweest, die niet alles na bebooren overgetolkt hadden, trokken bierna over de oorspronk der riviere Quenoncba en arri veerde’ sag- termiddags te een uur bij een klijn riviertje alwaar wy ons op een hoogte cam peerd en, op deesen marsch vonden wy Amakquas doorn- bomen die tweederleij sorten van takken en bladeren op een stam hadden en dus van seifs gegroeijt waaren, synde een gedeelte der tacken so als die dier bomen gewoonelyk groijen met doom voorsien, en de andere tacken daarvan in bet geheel ontbloot dog met bla- deren die van de melk houte boom niet ongelijk dog ligter van colour aan deese tacken groeijen langvverpige besjes van roose eoleur, hier betaalden wij twee van de eevengemelde Caffers voor haare moeijte in ’t aanwijsen voor de weg, en den derden bleef by ons, om ons over de rivier IJ te brengen. Breete 32 3 Lengte 46 44 Cours en verbeijd N. N. Wt. 7 gra : Wlijk naijl. Den 29 dito syn van bier vertrokken Js morgens te seeven uuren stelde onse cours om de Noord over een seer goed pad schoon het- selve langs bet gebergte liep, en nadat wij verscbeijde spruijten overgekomen waaren, quamen wy op een hoogte van waar het Tam- boegies land sien konden synde bet een regt naar gesigt ten aansien men niets anders sag als een aanschakelingen van booge bergen de eene agter den anderen met diepe afgronden tusschen beyden waar door het volstrekt onmogelyk was om te kunnen doorkomen en also bovendien bier geen weij of gras voor ’t beestiaal wierd gevonden moesten wy derhalven terugge keeren tot een der voorwaarts gemel- de spruijtjes, alwaar wij balte bielden, wy syn door deesen Caffers wegwijser niet beeter behandelt dan door de andere daarom liet hem den Commandant braaf afrossen en joeg denselven vervolgens weg ; 4-S Reis van den Vaavdrig Rentier. een onser Hottentotten vonden bier omtrend een bok door de tyger geslagt deselve was byna soo groot als ’t wyfje van een hartebeest, dik van bals en brujm geel van coleur, onder de buyk en staart was bij wit. Hebben eenigen tyd moeij en warm gebad nu en dan wat betrok- ken lugt en zagt koelende windjes. Breete 31 57| Lengte 46 39 1 Cours en verbeijd N. N. W. 8 gra : Wlijk If mijl. Den 30e dito solid met bet aanbreken van den dag onse Hotten- totten uyt om na een bequaame weg naar de revier Y te soeken, deselve keerden weer met ’t vallen van den avond, en bragten meede drie Hottentotten aan gemelde rivier woonagtig die ons beloofde over de rivier en tot in het land der Tamboegies te brengen. Julij Den le dito gingen *s morgens vroeg met deese wegwijsers op rijse onse cours noordlyk steliende eerst door een wijd uytgestrekte doornbosch, vervolgens door ’t gebergte over een regt moeyelyk en verdrietige weg daar de soldaaten by continuatie soo voor als op zy der wagens moesten blyven om deselve voor Jt omslaan te bewaaren, deese passagie wierd door de veelvuldige reegen die toen wy over- ging viel, nog des te moeijlyker en gevaarlyker gemaakt, na ver- scbeijde hoogtens dus op en af gekomen te syn, arriveerden wy in den agtermiddag te 3 uuren voor de riviere Y beteijkende soo veel als Zand rivier abvaar wy eampeerden. Breete 31 53^ Lengte 46 10 Cours en verbeijd Noorden 6 graden Olijk ii mijl. Den 2 dito. Rustdag. Wierd beeden een sergeant met eenig voile over gemelde rivier gesonden om te sien of bet land daar over gelegen, konde doorge- reesen worden ofte niet denselven rapporteerde bij syne terugkomst, dat alschoon de weg moeij lijk was, men egter er wel soude kunnen door komen, en dat men na omtrend een dag rijse dan een vlakke land soude ontmoeten dierbalven wierd goedgevonden daar door voort te gaan en de weg ten besten doenelijk te laaten verbeeteren. Voor wy gemelde rivier Y die het land van de Caffers van dat der Tamboegis sebijd overgaan, sullen wy bier ter needer stellen het voornaamste en merkwaardigste dat wy soo ten aansien van de zee- den en gewoontens der Cafferen als ten belange van de gesteldheijd van bet land dat se bevvoonen, hebben gesien of kunnen verneemen. Wat bet land seifs aaugaat gereekent van de Chijs Chama rivier tot aan die van Y hetselve is een boog land bestaande meest uijt Reis van den Vaandrig Rentier. 49 hoog en laag heuvelen, sommige met geringe vlaktens daarop in voegen dat wanneer men daardoor rijst Let land sig als een hoi gaande zee vertoond, het land strekt noord op tot aan het Caffers- land gebergte, dat seer hoog is en als een voormuur aan die kant diend, en zuyd langs de zee, het land is vrugtbaar en wel voorsien van goede weij en bouw landen, brandsbout is er ook in overvloed, ■dog daar ontbreekt wagenmakers en timmerbout, 'twelk niet als met grote moeijte soude kunnen worden afgehaald uijt het evenge- melde gebergte dat daar van rykelyk is voorsien, op de heuvelen en in de daalen worden groot boscben van doom boomen gevonden die een fraaij gesigt verschaffen, wild word er weynig gevonden, om dat bet selve bij de inwoners door de jagt dagelyx word vernielt en dus geen tijd beeft om weeder voort te teelen. De Caffers syn ri.isig van gestalte robust en wel gemaakt met groote monden oogen en dikke ingevallene neusen dog soo veel niet als die der Hottentotten het vel swart liet hair wynig verschillende van dat der Hottentotten dan alleen dat het selve een wijnig needer- bangt, sij smeeren hetselve sterk met vet, dog baare lighaam seer weynig, langs bet selve hebben se op een eevengelykiger afstand twee rijen vleesch knoopjes, op deselfde wijse gemaakt als die de- welke de Rio de Lagoa en Guineesche swarten meede op haare lig- baamen hebben dog soo hoog niet uytsteekende, deselve loopen van vooren over de schouderen op de rugge, soo fraaij nu als de mans van leest syn, soo leelyk en so mismaakt sien de wijven uijt. De kleeding der mannen bestaat uyt een enkeld caros of vel dat so swart en wel bereijd is als camoes leer, Jt welk se alleen met haare tandige assagaaijen weeten so klaar te maaken de haarige zeijde daarvan draagen se teegens het lijf en de gladde zyde buijten, die caros waaraan aan den hals een soort van een omslag is, draagen sy dan voor dan agter en ook wel somtijds op zeijde als se die op de rugge hebben, dan sijn se van vooren in ’t geheel naakt, het hooft van de roede enkeld en alleen gedekt synde met een dopje van darmen gemaakt, dat met een riemtje aan haare lighaamen vast ge- maakt is de vrouwen draagen een onderrok met een korte mantelje en een soort van een muts waarvan vier bysondere slippen op de schouders hangen op het hoofd, van het selfde leer gemaakt, dog in huijs lopen mannen en vrouwen sonder sckaamte moeder naekt, de mannen alleen dragen om den hals aan de armen en ook wel aan de voeten coopere en ijsere ringen en aan de ooren coralen en ook wel in steede van dien een soort van gras die seer breed is, dog die veel eorallen besitten vercieren ook wel de hals daar meede, haaren ver- 50 Reis van den Vaandrig Beutler. deren rijkdom van corallen dragen se in sakjes van leer geborgen aan de armen vast, om bet lijf draagen se een band waaraan twee a drie riemtjes uijt een beestevel gesneeden, tot onder de caros uyt hangen, de schutters onder haar drag'en so wel als de Hottentotten meede aan de armen bet vel dat om de oogen legt der grote dieren die se dood steeken, dog van de andere dieren van mindere soorten die se schieten dragen se alien een klaauw met het vel daar aan boven op den arm, ook begten se wel in baare bairen de pluijmen of de pooten dan wel bet geheel vel van de vogelen de se needer vellen, en boe meerder iemand van die teijkenen om het lijf draagt, ook booger soo een onder hun word geagt. Haare geweeren bestaan uijt assagaijen waarvan agt of tliien in een bondel sijn te samen gevoegd mitsgaders in een klijn kirrij, synde een stuk taaij bout met een knoop aan de eene eijnde waar meede se bandig weeten om te gaan en de vogelen in de vlugt dood te gooij- en, behalven dat gebruyken se nog in den oorlog teegens de Bosjes- mans een scbild van het vel eenes os gemaakt, waarmeede sij de pijlen baarer vijanden die daar teegens stuijten afweeren, deese assagaaijen kunnen se boogsgewijs op 60 a 70 treeden van haar werpen en dat met sulk een kragt dat men werk heeft om nader* band de assagaaij met beijde de banden uijt de grond te trekken, dog se werpen deselve so gewis niet als de Hottentotten met baare boogen pijlen schieten. De mannen neemen so veel vrouwen als sij kunnen onderhouden sij coopen die vrij duur van baare ouders, geevende somtyds voor een alleen van 50 tot bondert stux runderen, als de vader soonen heeft de dogteren erven niets van hem maar wanneer by maar dog* ters nalaat, dan deelen se onder malkanderen gelijklijk sijne nalaat- ensehaap. Hun beestiaal bestaat in ossen, koeijen en kalveren waarvan se reedelyk wel syn voorsien, sy hebben geen andere buijsdieren dan honden daar se gelyk bereijts is gemeld, extra groote liefbebbers van syn, die gebruyken se op de jag-t, en ook om baare craalen te bewaaken. Sij bearbeijden en besaaijen de bequame gronden bier inne met de Hottentotten veel verschillende, als se een stuk land om te plan- ten of te besaaijen bebben uijtgekoosen steeken se eerst de daar op staande ruijgte in brand daarna word betselve om gespit met een soort van een graaf dat dubbeld of aan beijde de eijndens even is gefatsoneert hier op zaaijen se baare graanen of groentens seer dun gemeenlijk queeken se tabacq, dacha, pompoenen, een soort van Reis van den Vaandrig Beutler. 51 boontjes mitsgaders Turkse tarw, en nog een ander soort van coorn dal seer klijn van lcorl en roodagtig van coleur is groeijende aan trossen gelyk de gierst in Europa, van dit laatste graan baeken sij een soort van brood, tvvelk dus in syn werk toegaat, eerst word bet tusschen twee harde steenen kleijn gevreven daar na met water ge- kneeden synde, maaken sy ronde koeken daar van, die se vervolgens om gaar gebacken te worden, onder de ascii met wat vuur daar boven leggen dat brood is swaar en onsmaakelyk dog eetbaar by gebrek van ander, van dat coorn maken se ook sonder veel om- standigheijd een soort van drank sy neemen een deel me<d wat fijn- der als tot brood gevreewen en twee derde part water die laaten se sagtjes op het vuur kooken tat dat bet na bun goed duncken meede gaar is, maar ter saake van ’t weynig water dat se bij doen, blyft bet dick en ruykt als moer van bier deese drank is beeter voor varkens dan voor menscben en nademaal sy dit corl, bet gantscbe- jaar door kunnen zaaijen bebben se ook nooit gebrek daaraan, dit alles en soo ook bet bebouwen en besaaijen van bet land is bet werk der vrouwen, daar de mannen bebalven ’t melken der koeijen in teegendeel sig nergens anders meede bemoeijen als met het vee te beboeden, op de jagt te gaan, en sig voorts te verlustigen, ter- wijl se haare vrouwen niet veel beeter als voor slavinnen houdenr alle haare cieraden so van corallen als van andere snuijtserijen voor si" alleen lioudende, sonder iets daar van in bet minste aan haare wijven te geeven, daar de Hottentotten in teegendeel die sullen spaaren om haare vrouwen daarmede te vercieren. Dat volk word geregeert door bijzondere capiteijnen die onder sig versebeijde craalen bebben, dog se staan alle te saamen onder een opperbooft of oppercapiteijn synde den bovengemelden Paro, elk capiteijn is altyd omringt door een menigte van soldaaten om hun voor alle quade ontmoetinge te bewaaren en te beschermen, wanneer over iets gewigtigs te delibreren valt, set sig den capiteijn met sijne soldaaten in een beeste craal needer omdat haare buijsen daartoe te klijn syn en neemt voorts eenige bequaame persoonen tot asessoren by sig, en wa.t se alsdan in overweeginge neemen moet by eenpaarigkeijd van stemmen geresolveert word voor dat bet kan doorgaan. Haare buijsen sijn rond spits oplopende van 10 a 12 voeten in bet kruijs met een klijn vierkant deur daar inne waardoor men om in buijs te komen op handen en voeten kruijpen moet, dat ’tvvelk voor muragie dier woningen strekt is van sparren en biesen door malkauder gevlogten van buijten met lang gras gedekt en van 52 Reis van den Vaandrig Rentier , binnen met koeij mist gesmeert so dat de reegen daardoor met kan voor de deur van het buys staad een hoog muragie van kleij, dat voor scherm dient en belet dat men sien kan wat in huijs omgaat. 