Dr. Herman Bavinck
Hepp, V. (Valentine), 1879-1950
dat het door Gods Woord en door de belijdenis geboden is, dat de Kerken een eigene inrichting hebben. De vraag is dus niet, of de Kerken zulk een eigen inrichting zullen of kunnen of mogen hebben; neen zij moeten haar hebben. Indien zij geen eigen School oprichten en in stand houden, verzaken zij hare roeping, handelen zij in strijd met Gods Woord, en doen zij te kort aan de Gereformeerde be- liidenis.... De consequentie van het aanvaarde beginsel (drijft) bij sommigen tot vernietiging van het Gereformeerde beginsel der 1) Bi. 38, 39. 2) Bi. 43. ji ZIJN IJVEREN VOOR PEILVERHEFFING DER TH. SCHOOL. 233 vrije studie en bepaaldelijk ook van de Theol. Faculteit aan de Vrije Universiteit te Amsterdam”.2) ,,Het (is) eigenlijk onjuist te spre- ken van een beginsel. Eene eigene inrichting ter opleiding (moge) om allerlei gewichtige omstandigheden gewenscht zijn; geboden door het Woord Gods is ze niet’’.2) Een bewonderaar van dit synodale besluit toont Bavinck zich dus allerminst. Met nadruk verdedigt hij het bestaansrecht van de Theol. Faculteit aan de Vrije Universiteit. Met onverbiddelijke logika valt hij hen aan, die van het hebben eener eigen inrichting een beginsel maken. / Daarna treedt hij met zekere geestdrift voor Kuy per in het krijt. Wel rekent hij de theologische encyclopaedie, niet als Kuyper, tot de philosofie, maar tot de theologie, doch hij geeft daarvan een voorstelling, die naar hij vertrouwt ook bij Kuy per instemming zal vinden. En in zake de dogmatische verschillen over wedergeboorte en doop ,,,eeuwige rechtvaardigmaking” en behoudenis van het menschelijk geslacht, werpt hij in een zaakrijk betoog de gedachte weg, als zou wat Ku yper leerde ongerefor- meerd zijn. ,,Aan het einde mogen wij met eenige beslistheid uit- spreken, dat er geen enkele kwestie is, die de broederen principieel verdeelt en van elkander scheidt. Voor het grootste gedeelte is de strijd, die gevoerd is, te verklaren uit de betrekkelijke nieuwheid der onderwerpen, uit de vreemdheid der terminologie, uit verschil van voorstelling en uitdrukking, uit wel te betreuren, maar toch verklaarbaar misverstand.... Daarom hebben wij goeden moed, dat de dissentieerende broederen weldra nader tot elkaar zullen komen’’.’) Men krijgt uit dit alles den indruk, dat Bavinck en de andere heeren hun gemoed in deze brochure eens ten volle hebben willen ontlasten. Want dat zooveel moest bijgebracht alleen om op aanneming van het curatoren-voorstel aan te dringen, zal wel niemand staande houden. Bavinck had er gelijk meer- malen behoefte aan nu eens alles te zeggen, wat hij op zijn hart had. Natuurlijk zwegen zijn tegenstanders niet. Prof. Lindeboom 1) BI. 45 wv. 2) Bi. 52. 2). BI. 86,87. 234 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. gaf het voornemen te kennen ook een brochure het licht te doen zien. De Curatoren betreurden dit en wilden gaarne, dat er niet meer geschreven zou worden. Toch verscheen de brochure onder den titel ,,Bewaart het pand u toebetrouwd’.1) Prof. Lin d e- boom, wiens vastheid van wil tot zoo menige grootsche daad heeft gedreven, kon deze niet eensklaps buiten werking stellen. Daarenboven wortelden zijn bezwaren in overtuiging en hij, die zich zijn leven lang als oprechte deed kennen, kon ook nu van zijn hart geen smoorkuil maken. Dit lokte evenwel weer een ,,Nadere verantwoording”’ van de vier heeren, onder leiding van Bavinck uit.2) Deze repliek kenmerkt zich hier en daar door spotzucht. B.v.: ,,Als de zaken nu zoo staan, is het geen wonder, dat Prof. Lindeboom ten hoogste ontrust is. Geen wonder ook, dat zijn schrijven vol is van klachten en verzuchtingen, van beden en wenschen, liefst in den vorm van schriftuurplaatsen geuit”.8) En: ,,Toch verklaart Prof. Lindeboom, dat hij volstrekt niet begeert den kwaden dag der Vrije Universiteit en is hij over- tuigd het goede voor haar te zoeken. Wij laten die verklaring voor wat ze is, maar moeten toch uitspreken, dat hij dat goede zoekt op eene eigenaardige manier’. Prof. Lindeboom denkt van een gansch ander beginsel uit. ,,Het zou merkwaardig zijn te weten, wie in onze Kerken dit beginsel voor zijn rekening neemt’’.*) De opening der Synode te Middelburg in 1896 maakte vanzelf aan deze polemiek een einde. Behalve het voorstel der Curatoren was ook ter tafel het rapport van de Deputaten der Generale Synode. Prof. Rutgers rapporteerde, dat het eerste geheel is afgewerkt, het laatste echter niet. Daarom zou de commissie van advies van het eerste uitgaan en met het laatste rekening houden. Zij brengt eenige wijzigingen aan. En na ampele discussie, waarbij ook Bavinck zich krachtig roerde, werd het geamendeerde curatorenvoorstel aangenomen. Voor Bavinck een schitterende overwinning ! Maar ook bij andere gelegenheden voert hij het woord. Zoo heeft 1) G. Ph. Zalsman, Kampen, 1896, 2) J. H. Kok, Kampen, 1896. 3) BI. 12, 4) BI. 23 v. ZIJN IJVEREN VOOR PEILVERHEFFING DER TH. SCHOOL. 235 hij praeadvies uit te brengen over het rapport van Deputaten voor de opleiding, voorzooveel het handelt over het verband vande Kerken tot de Vrije Universiteit. Heel dit rapport wordt. door hem ont- rafeld. ,,.Het beginsel van vrije studie wordt er in miskend en ver- nietigd. Aan de Theol. faculteit der Vrije Universiteit wordt alle vrije beweging ontnomen. Zij komt ten deele in nog ongunstiger conditie dan de Theol. School te staan”. En hij stelt namens de commissie voor dit rapport ,,niet aan te nemen, deze zaak aan de overdenking der kerken aan te bevelen, maar voor ditmaal niet weer tot de benoeming van nieuwe deputaten voor deze zaak over te gaan’”.1) Ook hier behield Bavinck het terrein. Met 30 tegen 10 stemmen viel de Synode hem bij. Een levendig aandeel neemt hij ook in de discussie over het bezwaarschrift van den kerkeraad van Bedum (A).:En niet het minst aan zijn invloed is het dan ook toe te schrijven, dat Bedums bezwaarschrift ,,uit hoofde van formeele gronden” onontvankelijk wordt verklaard en de Synode ,,haar vertrouwen_blijft betuigen in den betrokken hoogleeraar en in de hoogleeraren van de Vrije Universiteit en van de Theol. School te Kampen, die verklaard hebben principieel aan de zijde van Dr. Kuyper te staan’’.2) De Synode van Middelburg leverde groot werk. Herinneren we slechts aan de zendingsregeling, door Kuy per ontworpen. Tevens is zij een van de glanspunten in Bavincks leven. Geen enkele Synode daarvoor of daarna heeft hem z66 in actie gezien. En letterlijk alles, wat hij aanpakte, gelukte hem. Kuy per mocht na de Synode schrijven, dat er van overwinnaars en over- wonnenen geen oogenblik sprake was.%) Toch kan men bij het over- zien der historie de gedachte niet weren, dat zoowel Bavinck als hij hun pogingen met zege zagen bekroond. Ook in den kerke- lijken strijd bestaat overwinning, al mag men er zich niet op beroemen. Veel had Bavinck de laatste jaren van zichzelf gevergd. Vacantie had hij bijna niet genomen. In 1894 schoot die er geheel bij in, in 1895 bracht hij met vrouw en kind tien dagen in De Steeg 1) Acta, Bijlage B, bl. 124 vv. 2) Art, 34, ’) Heraut, jg. 1896, no, 977 (13 Sept.) 236 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. en omstreken door, in 1896 veroorloofde hij zich met zijn collega Biesterveld in de vrije dagen van de Synode-weken alleen een uitstapje naar Brugge, Gent en Ostende. Op die wijze wist hij zich tijd te ontwoekeren om krachtproeven in persproductie te geven. Behalve zijn strijdschriften bezorgde hij met de professoren Kuyper en Rutgers een nieuwe uitgave van de Statenvertaling, in de wandeling Flakkeesche bijbel genoemd. Ook zag het licht zijn oratie over ,,De algemeene genade’’.*) Daarmee vestte hij de aandacht op een leerstuk, dat later door Kuyper breed zou worden uitgesponnen en bijzondere kracht ontwikkelen zou in het Gereformeerde leven. Feitelijk gaf hij hiermee een vervolg op zijn vorige rectorale rede. Het thema uit , Katholiciteit van Christendom en kerk’ n.l. natuur en genade is ook hier aan de orde. En evenals die eerste oratie had ook deze hetzelfde polemische doel, te ijveren tegen het valsche separatisme in zijn omgeving, dat de natuur te zeer aan Gods inwerking onttrok. Calvijn — zoo stelde hij voorop — staat bekend als sombere figuur. Dezelfde.aanklacht wordt ook uitgebracht tegen de Ge- reformeerden.”) Maar ofschoon bij Calvijn zeer zeker het gewoon menschelijke teruggedrongen werd door het besef zijner reformato- rische roeping, zoo ruimde hij in zijn systeem aan het natuurlijke leven een plaats in en kende er een waarde aan toe, welke in andere opvattingen der christelijke religie tevergeefs wordt gezocht’’.’) Dit komt vooral uit in zijn leer van de algemeene genade. Na den val blijft de openbaring wel, maar verandert van karakter, krijgt een anderen inhoud, wordt openbaring van genade.‘) Deze splitst zich in een algemeene en een bijzondere. Na Noach vloeien beide in eigen bedding voort. Het specifieke onderscheid tusschen Israéls godsdienst en den godsdienst der heidenen lag niet in het begrip openbaring, maar in de genade.®) Met Christus ontmoeten algemeene en bijzondere genade, eeuwenlang gescheiden, elkander 1) G, Ph. Zalsman, Kampen, 1894, *) BI. 5. *) Bi. 6. 4) BL. 8. Se Bi 11. ZIJN IJVEREN VOOR PEILVERHEFFING DER TH. SCHOOL. 237 weer. Rome stelt natuur en genade naast elkander.1) Luther scheidde streng het aardsche en het hemelsche.?) Zwingli breidde de bijzondere genade tot de heidenen uit.) Anabaptisme en Socinianisme zijn meer aan Rome dan aan de Hervorming ver- want.*) Calvijns logische en systematische geest kon in dit dualisme niet rusten. Hij erkende het goede en ware in het natuurlijk leven, in rede, philosofie, muziek, kunst en wetenschap. Dat was volgens. hem uit de algemeene genade afkomstig. Evenwel werd deze gedachte van Calvijn niet verder ontwikkeld.5) De zondige mensch verstaat de openbaring Gods in de natuur niet. Maar eens zal alle onderscheid tusschen natuur en genade vervallen.*) Door deze leer wordt alle separatisme en ascetisme bij den wortel afgesneden.’) Voor dat separatisme heeft men zich te wachten. Want op dat standpunt schijnt men ,,christen te zijn in dezelfde mate als men ophoudt mensch te zijn en in spraak, kleeding, gewoonten en ge- bruiken van gewone menschen zich onderscheidt.’’*) De theologie is in de gemeente van Christus eerst opgekomen, toen algemeene en bijzondere genade waren saamgevloeid.®) Ongemeen belangrijker nog was de verschijning van het eerste deel zijner ,,Gereformeerde Dogmatiek’’.1°) Hiermee verkreeg zijn jarenlang gekoesterde wensch een begin van vervulling. Het was een evenement in zijn leven, maar niet minder in de geschiedenis der Gereformeerde wetenschap. Ook door hoogleeraren van Open- bare Universiteiten werd zij geprezen, door studenten dier inrichtingen gebruikt. Magistraal reeds in opzet en aanvang, groeide daaruit zijn meesterwerk, dat zonder twijfel al zijn andere geschriften overleven zal. Het waren voor Bavinck rijke jaren. 1) Bl. 16) vv: 2) BI. 26. 3) Bl. 27, 4) Bl. 31 wy. 5) BI. 29, 6) BI. 40, 43. 7) Bl, 45. 8) BI. 49, %) Bl. 53. 10) J. H. Kok, Kampen, 1895. 238 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. Dan — de door het onvolkomen aardeleven uitgeperste, on- vermijdelijke alsemdrup viel plots in deze bokaal, overloopend van geluk. Droef schrijft hij in zijn ,,Dagboek”: ,,26 Dec., 2de Kerstdag, Zaterdag. Onze lieve Johan, die op Zondag 8 Sept. 1895 ten huize van Biesterveld ’s avonds eene bloedspuwing kreeg, is ’s morgens half twee overleden, 24 jaar en 3 maanden oud (25 Sept. ’°72—26 Dec. ’96)”. Hij had voor zijn jongsten broer steeds een vaderlijk gevoel bezeten. Hij ging voor hem in Amsterdam kamers uitkiezen, hij sprak met Kuyper over zijn dissertatie. Telkens meldt hij in zijn ,,Dagboek” iets van hem. Nog al dikwijls, dat deze zich onwel voelde. Men kon het bemerken, dat hij reeds lang over zijn broer bezorgd was en zich geroepen gevoelde over hem te waken, zooveel hij kon. En nu had de dood dezen druiventros geplukt! Een veelbelovend jong leven stierf af, niets nalatende dan een geschrift, als dissertatie bestemd ter verkrijging van den doktorstitel in de rechten. Die hem van nabij hebben gekend bewonderen nog den fonkelenden geest van. dezen jongen man. Zij rekenden niet anders of hij zou onzen Bavinck nog voorbij streven. Bavinck heeft van dit sterven veel geweten. 11. Lojredenaar van Kuyper. De omstandigheden, inzonderheid de kerkelijke, brachten Kuyper en Bavinck hoe langer hoe nader tot elkander. Er ontstond een hartelijk contact. En Bavinck bewees ook de Vrije Universiteit steeds meer een onverholen sympathie. Openlijk trad hij voor haar op. In 1893 hield hij op den Universiteits- dag te Arnhem een rede over ,,Geloof en Wetenschap” en op den provincialen Universiteitsdag in 1894 te Haarlem betoogde hij : ,,.De noodzakelijkheid eener Christelijke Universiteit”. Vooral de zaak-Lo h man stelde hem midden in alle kwesties, welke de Universiteit belangden. Maakte het jaarverslag der Vereeniging voor Hooger Onderwijs op Gereformeerden Grondslag van 1894 melding van een geschil, dat in den boezem der hoog- leeraren was gerezen, op den Universiteitsdag op Seinpost in Scheveningen 1895 deed Ds. Langhout van Haarlem namens 35 onderteekenaars een met redenen omkleed voorstel om een LOFREDENAAR VAN KUYPER. 239 Commissie van enquéte te benoemen, die zou te onderzoeken hebben in hoeverre het onderwijs, door den hoogleeraar Jhr. Mr. A. F. de Savornin Lohman gegeven, beantwoordde aan den eisch, in art. 2 der Statuten gesteld. Een benauwende psychische atmosfeer vulde de zaal. Prof. Lohman stond er op, dat in dit stadium het voorstel zou worden aangenomen. Zoo geschiedde dan ook en wel met algemeene stemmen. In de commissie van enquéte werd ook Bavinck gekozen, die met Noordtzij den Universiteitsdag bijwoonde. Hij werd zelfs _haar voorzitter. En de papieren, welke ik op het oogenblik voor mij heb liggen, waaronder ook zijn manuscript van het rapport, bewijzen, hoe nauwgezet hij zich van deze weemoedige taak kweet. Keer op keer werd met den tweeden voorzitter Ds. B. van isichelyen- en den secretaris Mr. Th. Heemskerk ver- gaderd. Den Isten Maart 1896 zocht Bavinck Jhr. Lohman op. De resultaten werden door hem neergelegd in een rapport, dat na wijziging 37 bladzijden druks besloeg. Materieel liep het over de volgende punten: ,,1. Prof. Lohman’s meening aangaande het collegebezoek aan de overheids-universiteiten. 2. Het gebruik door Prof. Lohman van de termen antirevolutionair, gereformeerd en Calvinistisch. 3. Prof. Lohman’s opvatting van de doodstraf. 4. Prof. Lohman’s opvatting van art. 2 der Statuten en de daar genoemde Gereformeerde beginselen. 5. Prof. Lohman’s methode van onderwijs, bepaaldelijk zijne opvatting van de studie der — rechtswetenschap”.!) Het onderzoek concentreerde zich voor- namelijk op het vierde punt: art. 2 der Statuten, hoewel ook aan de andere veel aandacht werd besteed. Daaromtrent nu zet de ‘Commissie o.m. uiteen: Waar art. 2 der Statuten spreekt van de ,,Gereformeerde beginselen” kan men intusschen niet blijven staan bij de belijdenis. Het artikel maakt tusschen ,,Gereformeerde beginselen” en de belijdenis onderscheid in dezen zin, dat het de belijdenisschriften als de uitdrukking van de Gereformeerde beginselen voor de God- geleerdheid erkent. Het artikel zegt: ,,De Vereeniging staat voor alle onderwijs, dat in hare scholen gegeven wordt, geheel en uit- 1) Rapport, bl. IV. 240 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. sluitend op den grondslag der Gereformeerde beginselen, en erkent mitsdien als grondslag voor het onderwijs in de Godgeleerdheid de drie Formulieren van Eenigheid, gelijk die in den jare 1619 door de Nationale Synode van Dordrecht voor de Nederlandsche Gereformeerde Kerken zijn vastgesteld; cen zoodanig gezag daaraan hechtende, als genoemde Synode, blijkens hare eigen handelwijze en hare acten, aan de belijdenisschriften der Neder- landsche Gereformeerde Kerken heeft toegekend”’. De Gerefor- meerde beginselen zijn de grondslag voor alle onderwijs en daarom zijn de belijdenisschriften de grondslag voor het onderwijs in de Godgeleerdheid ; aangenomen wordt dus, dat ten aanzien der God- geleerdheid, de Gereformeerde beginselen zijn uitgedrukt in de drie Formulieren van Eenigheid. Maar ten aanzien der andere vakken van wetenschap wordt niet aangenomen, dat de Gereformeerde beginselen in deze belijdenisschriften genoegzaam in bizonderheden zijn uitgedrukt. Waar ten aanzien van die andere vakken de Gereformeerde beginselen nader zijn uitgedrukt, wordt niet gezegd, en de Commissie gelooft er gerustelijk bij te mogen voegen : het artikel veronderstelt, dat de volledige uitdrukking of formuleering nergens gereed ligt, maar alsnog moet worden opgespoord en ge- construéerd. Ten aanzien der andere vakken dan de Godgeleerdheid zijn dus niet de Belijdenisschriften als zoodanig grondslag van het onderwijs, maar in overeenstemming met de Belijdenisschriften, moet voor ieder vak worden vastgesteld, hetgeen omtrent. dat vak | op grond van Gods Woord als de uitdrukking van de Gereformeerde beginselen is te beschouwen, en ten deele reeds in het historisch leven der Calvinistische volken meer of minder bewust uit Gods Woord is afgeleid en toegepast. Is dit gevonden, dan heeft men daarmede voor dit vak ook den grondslag voor het onderwijs gevonden. Het is dus zeer natuurlijk, dat men bij den aanvang van den arbeid aan de Vrije Universiteit daarmede niet gereed was; welke de Gereformeerde beginselen waren, die ten aanzien van ieder vak van wetenschap tot grondslag van het onderwijs moesten strekken kon a priori niet geformuleerd worden; uit de uitgangs- punten moesten de lijnen nog getrokken worden’) En aan het a) Bie XIX i LOFREDENAAR VAN KUYPER. 241 slot komt de commissie tot de conclusie ,,dat bij Prof. Lohman’s opvatting van de studie der rechtswetenschap en bij de door dien Hoogleeraar verdedigde methode van onderwijs, aan den eisch van art. 2 der Statuten niet wordt voldaan’”’.1) Op den Universiteits- dag te Leeuwarden in 1896 noemde men deze conclusie hard. Bavinck antwoordde daarop: ,,Is zij hard, hard is haar strekking zeker niet; heel het optreden der Commissie is van verzoenenden aard geweest. Men zegt, dat de heer Lohman, bij aanneming der conclusie, zal heengaan ; het is mogelijk, maar de bedoeling der Commissie is dat niet geweest en evenmin is het de bedoeling der motie. De motie is zacht, zij zegt niet, dat de heer Lohman niet Gereformeerd is; en als men de zaak waarover het gaat, tenminste niet verbergen wil, maar haar noemen, dan wil spreker gevraagd hebben of men zich in nog zachter vorm kan uitdrukken, dan hier is geschied’’.2) Het einde van deze droeve historie, welke wij natuurlijk alleen in zoover memoreerden, als zij tot B a vinc k-kennis kan bijdragen, was, dat de vereeniging de commissie bijviel met 72 tegen 4 stemmen. Hoewel de naam Kuyper in het rapport zelden vermeld wordt, is het voor ieder duidelijk, dat Bavinck in dit geding geheel en al de zijde van Kuyper had gekozen. Ook Kuyper gaf van zijn kant meer dan eens van ver- hoogde sympathie voor Bavinck bDlijk. Van Bavincks oratie over ,,De Algemeene Genade’’, heette het in ,,De Heraut’, dat het in hooge mate verblijdend was, dat hij dit leerstuk publiek aan de orde had gesteid ,,en dat hij het deed op de uitnemende wijze die hem eigen is en waarin hij ditmaal zichzelf nog overtrof’’.*) Van het eerste deel van Bavincks Dogmatiek: ,,Dr. Bavinck toch heeft zijne denkbeelden op zijn colleges en voor zijn colleges zelfstandig ontwikkeld ; giet ze daarom in gansch eigenaardigen vorm ; en wijkt in de formuleering niet zelden zichtbaar af, maar kwam overal waar het de grondbeschouwingen en de aanwijzing van den in te slanen weg gold, steeds op geheel hetzelfde standpunt uit, waarbij de schrijver van de Encyclopaedie was uitgekomen. 1) Bi. XXXVI. % Heraut jg. 1896, No. 968 (12 Juli.) 3) Jg. 1895, No. 892 (27 Jan). 242 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. En dit is nu juist het kostelijke. Zoo toch ontwaart men, hoe twee mannen, die elk op eigen gelegenheid, voor een aanmerkelijk deel, een gelijksoortig onderzoek instelden, eenvoudig wijl zij in de be- ginselen waarachtig één waren, langs geheel eigen weg tot dezelfde uitkomst zijn geraakt’’.1) Over het tweede deel is Kuyper nog meer enthousiast. Hier heeft men ,,een Dogmatiek a fonds. Geen handboek en geen leerboek. Maar een principieel, slagvaardig en afgerond werk, waarin de geheele Dogmatiek wordt doorkropen en besproken. We kunnen moeilijk uitspreken, hoe van _heeler harte we ons hierin verheugen.”’ Wij zien ,,op naar boven om onzen God te danken, die in zoo kloek een man zulk een licht des denkens ontstak, het aldus zuiver naar zijn Woord lichten deed en hem veerkracht en volharding en klaarheid schonk, om het in zoo keurigen vorm gereed te brengen.... Zulk een standaardwerk zal er toe bijdragen, om de geesten saam te binden, de denkbeelden te zuiveren, de prediking te verrijken, de gedachten bij ons volk in vaster paden te leiden’”.*) En de ,,Beginselen der Psychologie” prijst hij o.m. in deze woorden: ,,En daarom is het ons oorzaak van innigen dank, dat ook op dit gebied, zoo vol voetangels en klemmen, de hoogleeraar Bavinck tot een voorstelling en tot conclusién gekomen is, die ons zoo alleszins toespreken en tot eenparige ontwikkeling in de toekomst leiden kunnen.’’$) Waar dan de warmte der wederzijdsche waardeering tot zulk een hoogen graad was gestegen, kan het niet verwonderen, dat Bavinck werd aangezocht om bij het zilveren jubileum van ,,De Standaard” op 1 April 1897 als feestredenaar op te treden. Werd onlangs geschreven, dat dit jubileum Kuypers oogen er eerst recht voor opende, hoe vruchtdragend zijn werk was geweest, zoo heeft Bavinck daartoe wel het meeste bijgedragen. Door zijn Koninklijke rede bracht hij de in het ruime Paleis voor Volks- vlijt opgepropte menigte soms als buiten zichzelf. Hij was er op voorbereid, dat men hem en alle antirevolutionairen zou verwijten »Volgeling” te zijn. Maar hij wapende zich daartegen met de snedige opmerking, welke hij toen wel niet uitsprak, maar later 1) Jg. 1895 no. 912 (16 Juni). 2) Jg. 1897 no. 1030 (19 Sept.) 3) Jg. 1897 no. 1041 (5 Dec.) LOFREDENAAR VAN KUYPER. 243 uitgaf: ,,Onze tegenstanders stellen ons gaarne als marionetten voor; misschien dat zoodanige rekenschap hun inzicht verschaft, dat het volgen uit welbewuste overtuiging minstens van evenveel zelfstandigheid getuigt, als voortdurende oppositie, die, gelijk Groen het telkens ondervond, bij zijne bestrijders meest voort- kwam uit ongenoegzaamheid van studie en nadenken. Een eigen opinie is maar al te veel het gevolg, niet van bijzonder veel, maar van bijzonder weinig studie. Tusschen eigenwijsheid en weinig wijsheid is het verschil niet zeer groot.’”’) Hij geeft voorts een tamelijk uitvoerig overzicht van de geschiedenis der antirevolu- tionaire partij en van De Standaard in het bijzonder. Vooral komt hij op tegen de beschuldiging, dat de Standaard verdeeldheid zou hebben gezaaid. ,,De vereeniging van alle geloovige christenen is vergelijkenderwijs aan Kuyper nog beter en langer dan aan Groen van Prinsterer gelukt.”2) De Standaard heeft steeds, ,,met eene zuiverheid van onderscheiding, die alleen gevolg kan zijn van eene volkomene beheersching van beide terreinen, de kerkelijke kwestie buiten de politiek gehouden.’’*) De aanklachten tegen den Standaard-redacteur ,,minderen zeker daardoor in waarde, dat zij alle zonder uitzondering, één voor één en stuk voor stuk ook tegen Groen zijn ingebracht.”*) ,,Laat ons erkennen, dat ook van de Standaard het woord des Apostels geldt : indien iemand in woorden niet struikelt, die is een volmaakt man.... Dan blijft toch op den bodem nog het verschil in beginsel rusten, dat de Standaard niet veroorzaakte, maar vond.’’®) Na deze verdediging doet Bavinck dan zijn lof hooren. ,,De aristocratie is door het democratisch Calvinisme zoo weinig uitgesloten, dat wij op dit oogenblik als Calvinisten hulde brengen aan de aristocratie van den geest.”®) ,,Ik zal zulk een heldenmoed eeren, waar ik dien 1) Het vierde eener eeuw. Kamen, J. H. Bos, 1897, bl. 5. Hierin heeft men zijn rede in haar geheel. Zij we-d verkort uitgesproken en is alz)o te vinden in het ,,Gedenkboek” van 1897, uitgave G. J. C. Herdes, Amsterdam. 2) bi. 27. bist 4% bi. 33, %) bl. 34. 6) bl. 36. 244 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. vinde. Ik zal hem eeren in Thorbecke, als hij optrekt tegen het Conservatisme ; in Multatuli, als hij in verontwaardiging de droog- stoppels geeselt en het opneemt voor den verdrukten Javaan; in alle helden van ons geslacht, die op wat terrein dan ook, met de macht der gewoonte en der traditie hebben gebroken, en die in het besef hunner roeping en naar de uitspraak van hun hart. -gesproken hebben, omdat ij niet zwijgen konden. Ik zal hem eeren in de profeten en apostelen, in de martelaren en hervormers, die meer dan de macht der menschen, ook de machten der duisternis. hebben weerstaan. Vergunt mij, dat ik hem ook eere in de mannen van het Réveil en de Scheiding, in Bilderdijk en da Costa, in de la Saussaye en van Oosterzee, in Groen van Prinsterer en Keuchenius, en ook in hem, die meer dan zij allen de banierdrager van het Calvinisme mag heeten.’”*) De taal van De Standaard roemt hij in dezer voege : ,,Maar de taal van de Standaard heeft al deze voor- gangers (Bilderdijk, Da Costa, Groen van Prinsterer) overtroffen in elasticiteit van beweging, in levendige voorstelling, in beeldrijke schildering, in dramatische handeling, in bezielende, meesleepende kracht”.2) ,,Er is onlangs terecht gezegd, dat de knobbel der strijdhaftigheid bij de Calvinisten meer dan bij andere menschen ontwikkeld is. Het Calvinisme gedoogt immers geen transactie van beginselen... En zoo heeft ook de Standaard van dien strijd nimmer afgelaten. Gedragen door eene machtige overtuiging, tintelde haar taal ten allen tijde van geest en leven ; hare artikelen waren menigmaal schitterende improvisaties ; de entrefilets waren dikwerf edelgesteenten van gedachte en van taal.... En die man schreef niet, maar hij sprak tot ons op het papier”.®) De Standaard heeft aan duizenden geloof, bezieling, geestdrift ingestort. ,,Als. wij soms moedeloos neerzaten, heeft de Standaard met haar nimmer versagend idealisme.... ons opgebeurd.... En als wij thans zonder eenig gevoel van schaamte, met eenige fierheid en geest- drift zelfs, ons Calvinisten noemen en hoog en breed laten wapperen de vaan van onze beginselen, dan hebben wij dat in de eerste plaats 1) bl. 37, 38. 2) bl. 38, 39. 3) bl. 39. LOFREDENAAR VAN KUYPER, 245 aan de Standaard te danken’”.!) Zij had nooit gebrek aan stof. »Zij Ziet die vijanden, als niemand ze vermoedt ; zij ziet ze niet, zij ruikt ze uit de verte ; en zij waarschuwt, als er nog geen wolkje aan de lucht schijnt te zijn’’.?) Zij heeft ,,als geen ander blad de Schrift als het Woord Gods beleden en tegen alle verzwakking en vervalsching verdedigd”.8) Zij is ,,een op en top modern blad en aan alle conservatisme volkomen gespeend”’.*) En in zijn machtige peroratie speelde hij aldus op het klavier van feestelijk gestemde harten: ,,En daarom spreek ik het als mijne, en zeker ook als uwe overtuiging uit, op een geschiedenis van 25 jaren gegrond : zoolang Dr. Kuyper Redacteur van de Standaard is, — en God geve, het zij lange nog! — zoolang is het principieel belang in de handen van de Standaard veilig’”’.5) Opmerkelijkk! Bavinck, die bijna altijd een gereserveerde houding aannam, die in zijn lof immer uiterst sober was, ont- worstelde zich voor ditmaal aan zijn tweede — of moet ik zeggen aan zijn eerste? — natuur. Nooit in heel zijn lange leven heeft ten aanschouwe van het publiek zulk een dichte wierookkrans Kuypers hoofd omkringeld als op dat oogenblik. Bavinck kon van te voren berekenen, dat hem dit door velen euvel zou worden geduid, misschien droeg hij ook kennis van de schimp, waarmee De Vaderlander hem enkele dagen vroeger reeds beladen had: ,,De heer Bavinck, die door de gratie van dr. Kuyper zich »professor’” noemen durft, wordt door ons waarlijk niet benijd, nu hij zal optreden als lofredenaar van den Standaard-redacteur’. Maar dit alles kon hem niet weerhouden te spreken, gelijk hij deed. In de kringen der Universiteit was hij van lieverlede geheel ingeburgerd. Wanneer in datzelfde jaar prof. Geesink zijn oratie houdt over ,,De Ethiek in de Gereformeerde Theologie’’ is hij niet alleen daarbij tegenwoordig, maar zit ook aan het diner mee aan. Het volgende jaar laat hij er zich zonder bezwaar voor vinden de leiding van den Universiteitsdag te Zwolle op zich te 1) pl. 40. 2) bi. 44; 3) bl. 45. 4) bl. 46. 5) bl. 47. 246 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. nemen. Zijn ambtgenoot Biesterveld was aan den voor- avond voorgegaan in de ure des gebeds. Hijzelf hield de openings- rede. Daarin vatte hij het streven der eeuw samen in één woord : emancipatie.) Hij noemt het een merkwaardig verschijnsel van het eind der 19de eeuw, ,,dat het nuchter objectivisme in de dronkenschap van het subjectivisme omslaat’”’.2) En de. stoute gedachte van de Vrije Universiteit huldigt hij in deze woorden, welke bij de vergadering diep insloegen: »Niet bij enkelen, maar bij tien- en honderdtallen hebben de ongeloovige scholen van lager en middelbaar en hooger onderwijs ons onze zonen ontroofd. Gansche familién en geslachten zijn door haar aan de zijde onzer tegenstanders overgebracht. En alleen eene Christelijke weten- schap, eene Gereformeerde Hoogeschool is in staat, om voor ons te bewaren of ons terug te schenken de mannen, die met hunne overtuigingen niet tegenover het volk staan, maar het leiden en voorgaan naar zijn historischen, nationalen en calvinistischen aard. Eene Universiteit toch is meer waard dan heel een leger des heils. Want zij behoudt niet enkele zielen, maar herschept de wereld der gedachte en het bewustzijn van gansch een volk om. Buiten- landsche zending is goed, en evangelisatie binnen onze eigen erve is noodzakelijk. Maar hoog boven deze staat de waarde, invloed en macht eener Christelijke Universiteit. Want Evangelisatie moge hare duizenden verslaan; eene Vrije, Christelijke Hooge- school verslaat hare tienduizenden’’?,) Ja, Bavinck werd door de familie Kuyper tot den intiemeren kring van kennissen gerekend. Als den 5den Maart 1899 een zoon van Kuy per in het huwelijk treedt, behooren Bavinck en zijn vrouw tot de gasten. Het ,,Dagboek” zegt: ,,We namen ’s avonds 7 uur deel aan het feestdiner van Dr. Kuyper bij ge- legenheid van ’t huwelijk van zijn zoon Abraham met Mej. H. v. Oordt. Zeer mooi feest. 58 genoodigden. Fijn. Goede christelijke toon’. Wie vermoedde toen, dat de entente cordiale tusschen Kuyper en Bavinck zoo spoedig zou worden verbroken ? 1) Bede en Rede, J. H. Bos, 1898, bl. 29. 2) bl. 31. 3) bl. 42. 247 12. Mislukte pogingen in zake Eenheid van opleiding. Hoe werd die verhouding zoo verstoord ? De diepste.oorzaken onttrekken zich hier aan alle onderzoek. De jaren van Bavincks leven, welke nu volgen, plaatsen voor menig raadsel. En het is bijna niet denkbaar, dat die alle zullen worden opgelost. Dikwijls werd beweerd, dat veel moet worden gesteld op rekening van zekere suggestie, welke prof. Wielen ga thans op hem oefende. Deze mogelijkheid dient in elk geval te worden opengelaten. Getuigde Bavinck later van Wielen ga, dat hij was een man des rechts, het was juist in deze periode, dat Bavinck het recht, met name het recht der kerken scherp accentueerde. Meer dan een van Bavincks argumentaties doet aan Wielenga denken. Maar hieruit kan toch niet alles, misschien zelfs niet het voornaamste verklaard. Een belangrijke post zal ook hier weer moeten worden uitgetrokken voor het ,,onbereken- bare” in Bavinck. Wie daarbij overweegt, dat niet één mensch enkel logika is, dat in elks leven het ,,onberekenbare” een factor vormt, zal zich wel wachten voor den eersten steenworp in de richting van Bavincks nagedachtenis. Dat onberekenbare biedt natuurlijk ook de oplossing niet. Wie zich daarop beroept, trekt een wissel op een groote X. De taak van den biograaf is het, nauwkeurig de feiten te verzamelen, en op grond daarvan een psychologische hypothese saam te stellen, welke hij echter gaarne voor een betere prijsgeeft. Ziethier dan de feiten. Op de curatorenvergadering van 3 Jan. 1899 laat Bavinck op eenmaal een rapport inzake Eenheid van Opleiding als uit de lucht op de curatorentafel vallen. Het is zijn bedoeling niet, zoo verzekert hij, ,,om het door hem geconcipieerd voorstel van het curatorium te doen uitgaan. Hij wil echter gaarne weten, hoe de broederen over de hoofdzaak, over de conclusies van zijn Rapport denken. Kunnen zij zich daarmede vereenigen, dan wenscht hij het geheele Rapport in brochure uit te geven’’. De broeders beraad- slagen. De meesten kunnen zich met de conclusies van het Rapport vereenigen. Allen betuigen hun instemming-met het voorstel als een poging om alzoo tot een compromis te geraken. Een paar maken 248 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. evenwel de opmerking, dat huns inziens de Vereeniging voor Hooger Onderwijs op Gereformeerden grondslag dit voorstel nooit zal kunnen aanvaarden. In een latere zitting komt men nogmaals op de zaak terug. Nadere bezinning drijft om opnieuw te wikken de bezwaren, welke dit voorstel bij Directeuren, Curatoren en Hoog- leeraren der Vrije Universiteit zal ontmoeten. Bavinck stelt de broeders gerust. Hij zal er eerst met de Professoren der Vrije Universiteit over spreken. Vindt hij bij hen besliste tegenwerking, dan acht hij het onnoodig het voorstel in brochure uit te geven. , Hij stelt daarom voor, dat hij met de B.B. Kuyper en Rutgers in correspondentie zal treden, en dat de curatoren andermaal zul- len samenkomen, indien hij zoodanige bezwaren mocht ontmoeten, dat hij de uitgave der brochure ongewenscht zou achten.’”*) Had hij zich nu aan deze afspraak stipt gehouden, dan zou heel deze zaak een ander beloop hebben genomen. Het blijkt echter, dat zijn brochure reeds gereed ligt. Den volgenden dag (5 Januari) schrijft hij aan Prof. Rutgers, dat in de kerken het zeer verklaar- bare verlangen voortleeft om de bestaande verschillen over de opleiding tot een definitieve oplossing te brengen. En hij gaat voort : ,,Dit wetende, heb ik een brochure geschreven, en daarin een voor- stel opgenomen in betrekking tot Theol. School en Vrije Univer- siteit. Op eene vergadering van Curatoren en Hoogleeraren, gister en eergister alhier gehouden, mocht dit voorstel de algemeene in- stemming verwerven. De brochure gaat daarom de volgende week de wereld, of althans de kerken in. Voorat wil ik gaarne weten, of het ook uwerzijds aanbeveling en steun kan vinden. Daarom verzoek ik u vriendelijk, van het volgende kennis te nemen, er met Dr. Kuyper over te willen spreken en mij dan uw oordeel kortelijk te doen weten.” Rutgers verklaarde zich terstond, ook uit naam van Kuyper tot overleg bereid. Maar dan wilden zij, evenals ook Bavinck gedaan had, eerst met hun collega’s en curatoren te rade gaan. In een brief van 9 Jan. deelde Bavinck mede, dat hij zulk raadplegen vdér de uitgave zijner brochure niet wensch- te en dat hij daarom nu zoo spoedig mogelijk zijn brochure het licht zou doen zien. En eerst veertien dagen na de verschijning der 1) Handelingen der Curatoren 1899, bz. 2, 4. MISLUKTE POGINGEN IN ZAKE EENHEID VAN OPLEIDING. 249 brochure stelde hij Rutgers in kennis met de redenen, waarom hij zich met hun voorwaarde niet had kunnen vereenigen.') Hier- mee handelde Bavinck stellig niet in den geest van de Cura- toren der Theologische School. K uy per kon over dezen gang van zaken zijn teleurstelling niet verbergen. Hij klaagde in De Heraut, dat de weg om het voorstel-Bavinck aannemelijk te maken, door de wijze waarop het voorstel aan de orde werd gesteld, zoo buitenmate bemoeilijkt was. ,,Gemeld werd alleen, niet aan Direc- teuren of Curatoren of Hoogleeraren der Vrije Universiteit, maar aan de heeren Rutgers en Kuyper in privé, dat er een brochure gedrukt gereed lag, en dat deze binnen een week de wereld in- ging, en dat de schrijver gaarne weten wilde, of dit Voorstel op den steun dezer beide heeren rekenen kon. En zulks wel onder de mededeeling, dat Curatoren en Hoogleeraren der Theologische School de brochure wel kenden en ze hadden goedgekeurd. Hierop nu kon dezerzijds niet anders geantwoord worden, gelijk dan ook geantwoord is, dan dat beide heeren zich ten deze geen oordeel veroorloven mochten zonder althans hun ambtgenooten er in te hebben gekend. Een zoo gewichtig voorstel moest eigenlijk nooit anders ter Synode komen, dan in een rapport van expresselijk voor zulk een materie benoemde Deputaten. Dan kon vooraf het voor en tegen door mannen van beide stichtingen overwogen zijn geworden en gaf het rapport de punten voor en tegen aan. En waar dit nu niet het geval was, en men wenschte de Synode-Generaal in goeden zin te verrassen, daar had het, juist wijl het Voorstel een compromis bedoelde, niet van één persoon moeten uitgaan, maar in het licht moeten gezonden zijn door vier of zes mannen, van wie ieder wist dat ze niet tot ééne zelfde richting behoorden ; en alzoo het resultaat moeten zijn van gemeen, onderling, broeder- lijk overleg. Juist de volslagen ontstentenis van al zulk voorafgaand overleg, alvorens de eerste brochure ter perse ging, is dan ook de oorzaak van de bittere ongelegenheid waarin thans de kerken ver- keeren, en van den wilden loop dien de discussie er over in de pers nam. Hier en daar werd het reeds een spelen met vuur.”’?) 1) Vgl. de briefwisseling tusschen Bavinck, Kuyper en Rutgers in De Bazuin jg. 1899 (30 Juni) en De Heraut jg. 1899, No. 1125 (16 Juli). 2) jg. 1899, No. 1119 (4 Juni). 250 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. Bovendien mengde zich hier ook misverstand in. Uit Bavincks woorden: ,,de brochure gaat de volgende week de wereld, of althans de kerken in’, begrepen Kuyper en Rutgers, dat ze reeds gedrukt lag en na een week zou verschijnen. Bavinck legde later uit daarmede bedoeld te hebben: over een week gaat ze ter perse. Inmiddels was ook daardoor nader overleg uitgebleven. De meeste verwarring werd echter veroorzaakt, doordat Bavinck over stag was gegaan. Hij zette koers in de richting, tegenoverge- steld aan die, in welke hij totnutoe in de opleidingskwestie had ge- varen. Steeds had hij gestaan tegenover mannen als Lindeboom, Bos, Littooy, Beuker. Nu echter stoomde hij in hun vaar- water mee. Zijn voorstel toch houdt de opheffing of uitsterving der Theologische faculteit en de incorporeering van de Theologische School in het organisme der Vrije Universiteit in. Benoeming, schorsing en ontslag van de Hoogleeraren in de Theologie moeten geheel berusten bij de Curatoren der kerken.1) Dit verschilde in wezen niets van wat in 1892 Ds. Beuker reeds als oplossing van de kwestie had aangeprezen. Deze toch sloeg voor: ,,Wat nu de samenvoeging van de Vrije Universiteit met de Theolo- gische School betreft, zou ons dunken: a. Dat de thans bestaande Theol. faculteit, die toch van private herkomst is, zich behoorde op te lossen in en voorzoover noodig en mogelijk, tot aanvulling te dienen van de Theol. School, die het eigendom is en blijft van de gezamenlijke Kerken, en die door deze aanvulling op zulk eene wijze kan worden ingericht, dat ze gevoegelijk met andere facul- teiten in verband kan treden.” ?) Hieraan had Ds. Littooy ~ volkomen adhaesie betuigd. *) Het denkbeeld van Bavinck kon dus niet nieuw genoemd. Maar dit wekte verbazing, dat B a- vinck het eerst bestreden had en het nu overnam. Daardoor moest Bavinck natuurlijk op menig punt met zijn verleden in tegenspraak komen. Zijn brochure levert daarvan dan ook voldingend bewijs. Had hij in 1897 op het Standaard-jubileum de Vereeniging voor Hooger Onderwijs aldus in de hoogte gesto- *) Theologische School en Vrije Universiteit. Een voorstel tot vereeniging door Dr. H. Bavinck, Kampen. J. H. Bos, 1899. blz. 71—76. 2) Vrije Kerk, jg. 1892, blz. 555. 3) Bazuin, jg. 1892 (16 Dec.). MISLUKTE POGINGEN IN ZAKE EENHEID VAN OPLEIDING. 251 ken: ,,Wat geen zoogenaamde neutraliteit van den Staat, geen conservatief of liberaal ministerie, geen onchristelijke wet, geen moderne wetenschap had vermocht, dat vermocht eene zwakke vereeniging voor Gereformeerd Hooger Onderwijs: de broeders wakker te schudden uit den slaap en te veranderen in eene schare van hartstochtelijke strijders’’,1) thans oefent hij er uitvoerig kritiek op uit. De grondslag, de Leden der Vereeniging, de Directeuren, de Curatoren, de Hoogleeraren, de Studenten moeien allen de revue passeeren, De conclusie luidde : de kerken moeten er op staan, dat in deze andere bepalingen moeten komen dan die thans van kracht zijn.2) Daarenboven: ,,De Vrije Universiteit wortelt in de liefde van het volk; dat is haar kracht, maar ook haar zwakheid. Zoodra zij de sympathie verliest staat zij broodeloos.”’*) Dat gevaar is niet denkbeeldig. Daarom dient haar positie verstevigd. Daarnaast bestaat er ,,eene angstige vreeze, dat de Theol. School vroeger of later verdwijnen en voor de Theol. faculteit der Vrije Universiteit plaats maken zal.’4) Wel handhaaft Bavinck zijn vroegere bezwaren tegen de meergenoemde synodale uitspraak van het be- ginsel eener eigen inrichting. Ten eerste is het onduidelijk, wat hier onder beginsel te verstaan zij. Men had ,,beter gedaan, niet te spreken van een beginsel, dat in geen geval mag worden prijs- gegeven, maar van eene overtuiging, die hoe sterk en oprecht ook, toch voor wijziging vatbaar blijft.” ,,Evenzoo is de uitdrukking : eigene inrichting ongelukkig gekozen, wijl zij aanleiding geeft tot misverstand.” ,,En eindelijk is de naam beding, dien dit beginsel eener eigen inrichting bij de vereeniging der kerken verkregen geeft, in de hoogste mate verwarrend.” ®) Na dan nog gememoreerd te hebben, dat vroegere Deputaten inzake Eenheid van Opleiding steeds het goed recht van de Theologische School in het oog hebben gehouden naast dat van de Theol. faculteit, komt het keerpunt in zijn betoog. Hij werpt het eensklaps over dezen boeg, dat de ker- ken veel beter voor de opleiding tot den Dienst des Woords kunnen 1) Het vierde eener eeuw, blz. 30. #) Theol.en Vr. Un., blz. 22: Sy Biz. 09. 4) BI. 24. 5) BI. 43. 252 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. zorgen dan de Overheid, of een particuliere Vereeniging.*) Zijn rechtvaardiging van dit gevoelen is te merkwaardig, dan dat wij er hier overheen mogen loopen. ,,Wat waarborg biedt zulk eene vereeniging, dat zij zal blijven bestaan, dat zij de reuzentaak, die zij op de schouderen nam, eenigszins naar behooren zal blijven volbrengen ?...4...-% Allerlei voorvallen en gebeurtenissen kunnen de vereeniging in haar bestaan bedreigen, het aantal leden doen verminderen, de sympathie doen verliezen, ae contributie doen in- houden. Geen leven zoo onzeker, dan dat van eene vereeniging ! En als eene vereeniging zich ontbindt en haar arbeid staakt, wie kan haar ter verantwoording roepen? Vrij ontstond zij, vrij gaat zij heen. 