Volksleesboek over schadelijke en nuttige insekten: nagelaten werk
J. Wttewaall
Dit boek is zu oud dat het auteursrecht erop is verlopen, zodat het boek nu deel uitmaakt van het publieke domein. Een boek dat tot het publieke domein behoort, is een boek dat noort onder het auteursrecht is gevallen, of waarvan de wettelijke auteursrecht termijn is verlopen. Het kan per land verschillen of een boek tot het publieke domein behoort. Boeken in het publieke domein zijn een stem uit het verleden. Ze vormen een bron van geschiedenis, cultuur en kennis die anders moeilijk te verkrijgen zou zijn. Aanstekeningen, opmerkingen en andere kanttekeningen die in het origineel stonden, worden weergegeven in dit bestand, als herinnering aan de lange reis die het boek heeft gemaakt van uitgever naar bibliotheek, en uiteindelijk naar u. Richtlijnen voor gebruik Google werkt samen met bibliotheken om materiaal uit het publieke domein te digitaliseren, zodat het voor iedereen beschikbar wordt. Boeken uit het publieke domein behoort. Dit is echter een kostbaar proces. Om de ze dienst te kunnen blijven leveren, heben we maatregelen genomen om misbruik door commerciele partijen te voorkomen, zoals het plaatsen van technische beperkingen op automatisch zoeken. Verder vragen we u het volgende: + Gebruik de bestanden alleen voor niet-commerciele doeleinden We hebben Zoeken naar boeken met Google ontworpen voor gebruik door individuen. We vragen u deze bestanden alleen te gebruik voor personellijke en niet-commerciele doeleinden. + Voer geen geautomatiseerde zoekopdrachten uit Stuur geen geautomatiseerde zoekopdrachten naar het systeem van Google. Als u onderzoek doet naar computervertalingen, optische tekenherkenning of andere wetenschapsgebieden waarbij u toegang nodig heeft tot grote hoeveelhe-den tekst, kunt u contact met ons opnemen. We raden u aan hiervoor materiaal uit het publieke domein te gebruiken, en kunnen u misschien hiermee van dienst zijn. Laat de eigendomsverklaring staan Het "watermerk" van Google dat u onder aan elk bestand ziet, dient om mensen informatie over het project te geven, en ze te helpen extra materiaal te vinden met Zoeken naar boeken met Google. Verwijder dit watermerk niet. Houd u aan de wet Wat u ook doet, houd er rekening mee dat u er zelf verantwoordelijk voor bent dat alles wat u doet legaal is. U kunt er niet van uitgaan dat wanneer een werk beschikbar lijkt te zijn voor het publiek domein in de Verenigde Staten, het ook publiek domein is voor gebruikers in andere landen. Of er nog auteursrecht op een boek rust, verschilt per land. We kunnen u niet vertellen wat u in uw geval met een bepaald boek mag doen. Neem niet zomaar aan dat u een boek overal ter wereld op allerlei manieren kunt gebruiken, wanneer het een maal in Zoeken naar boeken met Google staat. De wettelijke aansprakelijkheid voor auteursrechten is behoorlijk streng. Informatie over Zoeken naar boeken met Google Het doel van Google is om alle informatie wereld wij d toegankelijk en bruikbaar te maken. Zoeken naar bo eken met Google helpt lezers boeken uit allerlei landen te ondekken, en helpt auteurs en ui tgevers om een nieuw leespubliek te bereiken. U kunt de volledige tekst van dit boek doorzoeken op het web via http: //books.google.com Is B 931 |W8 EntofliolJ UC-NRLF JiiJi'iiiii'riii!.iiiinii B 3 TbS ST3 'VOLKSLEESBOEK 1P:t\ ICNAOEUiKE EN NUTTIQC N E K T K A. m », I>'..T. AVTTEi;^M.VLL. u L^^ VOLKSLEESBOEK SGHADEUJKE EN RDTTIGE INSEKTEN. VOLKSLEESBOEK SdHADELUKE GN ITTIGE RKTEN. SdHADELUKE GN ITTIGE RKTEN. D^ J. W T T E W A A L L. -n:4i2?s§89SJ^^- QRONINQBN, Gebroeders HOITSEMA. 1864. <S/ai zijnen eenigen en (eeder geliefden Breeder B. T77". T77"TTBT77"^A.^A.IjIj WERD DIT VOLK8LEE8BOEK y den 9den Julij 1862 » iXntJ JioiOJl) AXAfJ ^A^AuJ* iw375324: VOOEBERIGT. Met diepen weemoed heb ik dit werh van mijnen vriend wtte- WAALL voor den druh gereed gemaakt ; zijn beeld was mijdaarbij steeds voor oogen en alUjd de gedachte levendtg, dat hijmetster- vends hand de lacUste bladzijden geschreven heefi, Hij had op tick genomen dit Volksleesboek zamen te steUen^ en ofschoon de hand en hei hoofd veelmakn hunne dienst wetgerden en het tverk bij schokken geboren werd , wttewaall volbragt toot hij had beloofd en voUooide zijn werk, Wij tvillen evenwel met leedioezen, moor naar waarheid erkennen, dat het niet ten voile voldoet aan de verwachUng^ die men bij het lezen der inleiding koestert. Van UHxar dat verschijnself Het is het droevige merkteeken van zijne afnemende krachten; het is de rilling van de koude hand des doodSf die onder het schrijven telkens de zijne aanraakte. Van daar dat de beide laatste hoofdstukken, noch in vorm noch in voUS' digheid, beantwoorden aan de breede wijze van behandeUng in de eerste hoofdstukken gevolgd, Hij zdf was daarvan beutmst, want toen hij de laatste regelen in den vroegen morgen van den 12^ April had ter neder geschreven, verklaarde hij de laatste hoofd- VIII stuJcken met te kunnen veitneerderen y om te werken^ ivoch over te schrijven. En nogthans keb ik met geschroomd dit werk, dot mij door de hetrekkingen des schrijvers op zijn uitdrukkelijk verzoek was ter hand gesteld, aan de uitgevers toe te zenden, want mogt mogt nook al de beide genoemde hoofdstukken de zwakheid des stervenden verraden, naar mij voorkomt waren ook daarin, en zoo veel te meer in het eerste gedeelte zoo veel wetenswaardige zaken op dui-delijke en hoeijende wijze behandel, dat deze alleen reeds het werk der uitgave waardiy maakten. Vragen wie echter niet af, wot dit werk had kunnen zijn, indien de schrijver het in het genot van bloeijende gezondheid had mogen zamensteUen en voltoijen; maoi' vragen wij liever, welk werk onze WTTEWAALL geschreven zou hebben, indien de Staten-Gene- ral de voordragt des Ministers van binnenlandsche zaken dienaan- gaande aangenomen hodden en zoo doende mijhen ijverigen vriend in staat gesteld zijn grootsch voomemen ten einde te brengen, Het was reeds vele jaren geleden dat wttewaall, door eigen ondervinding als boomkweeker en landbouwer zoowel, als door talrijke stukken hem voor zijne Landbouw-Courant toegezonden dmdelijk een gebrek had leeren erkennen, dat landbouw, boschcuUuur en veeteelt verhindert zoo productief te zijn als zij zijn moesten. Dat gebrek bestond in de geheele verwaarloozing der kennis van de schadelijke insekten en de middelen om hunne teisteringen te voor- komen of te hersteUen, Hij had, ook door zijnen statistischen arbeidy leeren inzien, dat er jaarUjks eenige mUHoenen gu Idens ten gevolge van die onbekendheid verloren gan, en höher verlangde niets vuriger y dan in staat te worden gesteld om zich geheel aan het onderzoek dezer belangrijke zaak te wijden en op die wijze het voder land dienst te doen en het joarlijksch product van den vaderlandachen landbouw in den ruimsten zin te vermeerderen, Hij zag ten klaarste in, dat dit met door het voordragen van hoUe iheorien, noch door het nasckrijven van Duitache, Fransche en Engekche werken geachieden kon, alsmede dot tot het welalagen van die ondememing meer gevorderd tverd dan de ijver en het kapitacU van een partietdierj met de onderateuning van enkeU wel- wUlende vrienden en lande^enaars; dot daartoe noodzakeUjk ge^ vorderd werd de ondersteuning van *s lands regermg, in zooverre deze nameUJk door beveien dienaangaande aan de gemeentebesturen te gevorderd en door verstrekkmg van geiden tot het doen van onder- zoekmgen en proefnemingeny de werkzaamheid op ruime school zou mogeUjk maken. De statistiek kon eenigermote met zekerheid aontoonen, hoeveel mil-lioen jaarlijks de schade bedroagt, door inwerking van insekten op den landbouWf de boschcuUuur enz, aangerigt. Dot het wetemchappeUjk onderzoeh middelen daartegen kan ontdehken, hUjkt cUmtnut, dot er ten minste een afdoend middelen ondekt is, miaschien zelfs eenigen, *t geen evenwel nog met wiskundige zekerheid te hepcden volt. Dot de landbouwers en grondeigenaars de rol der regering tegen over de gemeentebesiuren met kunnen op zich nemen, hehoeft geen betoog. Hoe het zij\ voor eene lange reeks van jai*en was door deze verwerping aan het uUgestrekte plan van wttewaall de bodem inglés terwijl hij zich bitter gegriefd gevoelde, met eUleen daarover, dot zijne lievelingsvoorstelUngen tmren verscheurd en vertreden, maar ook voornameUjk over de wijze, waarop dit was geschied. Het bleef echier zvjn voornemen om, zooveel hem mage-Ujk was J voort te gaan met het nu reeds op verschillende Wijzen aangevangen onderzook der schadelijke en nuttige insekten, met bet bijeenbrengen van bouwstoffen voor een toekomstig werk over dat onderwerpy en hij bleef bemoedigd op een gunstiger tijdstip hopen. Dartoe moest ook inzonderheid strekken het vermeerderen van eene verzameUng, wdke nu ten mijnen huize hare verdere bestemming stoat af te wachten. Deze collectk bevat in hunne verschillende toestanden aUe insekten, weBce mijn vriend bevonden had dat op landbouWf houtteeU enz. H zij nadeelig, *t zij voordeelig invloed uitoefenden, Het is eene merkwaardige verzameUng, die voor de wetenachap van groot nut zou kunnen zijn^ als zij in handen wam van iemand, die in denzelfden geest zou wHlen voortwerben, Ook zijn er destijds met de meest mogeUjke naauwkeurigheid ncuir de natuur vele teekeningen gemaakt^ zoowel van insekten als van beschadigde gewassen^ welke afbeeldingen alien onder mij berusten en waarvan eemgen hebben gestrekt tot model voor de houtgra-tmren, in dit Volksleesboek opgenomen, Onmiddelijk na de af stemming van bovengenoemden post hadden de Erven c. m. van böhmischen hohensema bij mijnen vriend aanzeige gedanen om de uitgave te mogen hezorgen van het groote toerk over de schadelljke insekten, dat volgens het eerste voorstel op's Rijka kosten zou worden uitgegeven, Om reeds aangegeven redenen verviel dU plan, waarvan de toestemming toch misschien met door den ackrijver te verieenen zou geweest zijn; daaruit vheide etter em, gewijzigd voorstel voort, nameUjk om uitgevers te worden van en Volkskeshoek, dat de heer wttkwaall ten dienste van landbou-toers, boomkweekers f eigenaren van houtgewas en tuinlieden zamen^ steUen zou, eenigermate in den vorm van het opstely doai* hem een jaar te voren (1860) in den Volksalmanak der Maatschappij tot Nut van 't Algemeen geleverd, — Na ripe overwegende hij — daar het hem met gegund tuerd den vaderlandschen landbouw op zijnne wijze en op de ruime schaal, die hij zich voorgesteld had, van dienst te mogen zijn — deze aanvraag om het mindere niet te kunnen van de hand mjzen. En zuestro entstand dit boek, dat de schrijver zelf zeker gaame vollediger zou gemadkt heben, dan het nu is, Slechts tien weken was het hem vergund om hij zijnne overige bezigheden, als de redactie der Landbouw-Courant en de correctie van den Staat van Landbouw voor de regenng, aan de zamensteUincf van dit VoOcsleesboek te werken, Het werd in mijae handen gesteld om het voor den druk gereed te maken en ik nam die taak volgaame op mij, om het aanderJcen van mijnen vriend eene laatste hulde te brengen. Ik heb mij met veroorloofd in het werk eenige verandering te maken, dan zulke, die, naar mifne vaste overtuiging, mijn goede vriend bij het naauw-keurig overlezen van zijn handschrift zelf zijn gemaakt hebben. Ik vraag verschooning, dat ik het veelvuldig voorkomen van mijn eigen naam niet gewerd het; ik vond geene vrijheid om in dit opzigt het handschrift te wijzigen. Dat het boek eerst zoo langen iijd na het overlijden van den sckrijver het lickt ziet, is alken te wijten aan het ruime tt/dsver- loop, dcU voor het teekenen en in hout graveren der tcUrijke figuren vereiacht werd. Op BchrifleUjk uitgedi'ukt verlangen van den schrijver wordi dit werk aan zijnen innig geUefden ouderen broeder opgedragen, die steeds Uef en leed met hem heefl gedeeld, die in vele omstan- digheden zijn raadsman was, en wiens hart en gemoed geheel met het zijne eenstemmig waren. SNELLEN VAN VOLLKNHOVEN. REGISTER. Bladz. Aardvloo 24. Appelbloesem-kever 201. Bastaard-satijnvlinder 101. Bessen-bastaardrups 69. Bladluizen 81. Bladsprietigc kcvers 6. Bokkevers, 7. Boonenkever 195. Dennen-bladwesp 44. Dennen- houtwesp 96. Dennenrups (gestreepte) 121. Dennen-snuitkever 182. Dennen-snuitkever 182. Dennen-spanrups 53. Donsvünder 103. Elzenhaantjes 30. Emelt 146. Evenwigt in de natur 93. Gazvlieg 140. Galmuggen 59. Galwesp 47. Geaderd witje 110. Geslacht 11. Geslacht 11. Glazemakers 38. GraafSvespen 133. Hamel 146. Hardwonn 149. Hemelt 146. Honigdauw 89. Horzels 65. Ichneumons 95. lepenspintkever 187. Juffers 38. Kevers 4. KnoUen-bladwesp 41.  110. dier-boktor 27. vleugeligen 9. ebnips 116. mid 150. nsecten 138. endooder 136. ie in Groningen in 1829 /.... 73. lebijters 154. pioenvlieg 145. wrespen 95. s^esp der bchaarde rupsen 104. kevcrs • • 7. endooder 136. en 6. wrorm l'*^. XVI Tarwemug 62. Torren * . . 1 Tweevleugcligen 17* Vecnmol ,..,,..,, Zl Vliegendooder lU. Vliesvleugcligcn . li Vlinders li Voelhorens t Vogels , 161. Wilgcnhoutrups 49. Wintervlinder . , W. Zandgraafwesp IM, Zwarto vlieg , . . , . 20fll Zwcefvlieg 141 inSTLEIIDIITa-. Bij het schrijven van dit volksleesboek over de schade-lijke en nuttige insekten gaan wij van de onderstelling uit, dat onze lezers niet of zeer weinig met de insekten in bet algemeen bekend zijn, terwijl het onze wensch is dat zij, het boek doorlezende, zich allengs die kennis eiffen maken. Vooral is het ons voornemen zoo min mo^eliik van uitdrukkingen gebruik te maken, die voor den onin-gev7ijde moeijelijk te verstaan zijn, en zoo wij gedwongen worden cm tot enkele zoogenaamde kunsttennen onze tvlugt te nemen, dan hopen wij die zoo mede te deelen 1 ze onder het bereik van iederen lezer vallen. En o 'over het eerste woord het beste niet te struikden -']] we vooraf zeggen, dat onder het woord nrnkUn zonH dieren en diertjes verstaan worden, die in den?olm t toestand het ligchaam in drie deelen verdeeld h KK '^namelijk kop, borststuk en achterlijf, en die vnnrf ' sprieten en zes pooten hebben. Zooveel pooten hoof vlieg, eene mug, eene k apel, een kever efine werden, terwijl een spin acht pooten bezit, den kop mef borststuk afgescheiden heeft en daarom ook insekten gerekend wordt, evenmin als een dn* a een millioenpoot, die soms wel 50 paar poota. i,^-^^^^^ Wij zullen onzen arbeid in zes hoofilgjoLL ^*^^^^- en daarvan zal het eerstk hoofilgjoLL ^*^^^^- verdeeling van de insekten en hun ne g»i|m t^ ^'^.^' '^^ Bunnts verblijfjlaat.s«n l^u luui voedscl, "ist'^r- v-en. Most zich e (filter uiet ffi^ii^) ehter elkander alle mJKs^* ^-j ^ gchadelijk gf nuttig ¥yn^^^^|P -'f>noezi^::- Wij zullen telkens een of ander insekt in zijne huishou ding nagaan en daartoe zooveel mogelijk die soorten kiezen, welke in hunnen levensloop het meeste verschil opleveren. In het TWEEDE HOOFDSTUK wordt over de vermenigvuldi- ging gesproken en dit zal ons den sleutel geven tot het ant- woord op de vraag : hoe het komt, dat enkele soorten van insekten zich zoo verbazend kunnen vermeerderen, dat schier geheele streken van de voornaamste gewassen beroofd of geheele bosschen kaal gevreten worden, zoodat men zou wanhopen ooit ofte immer van de plaag bevrijd te worden. Gelukkig bestaat er eene neiging in de natur om het even- wigt te herstellen en daaraan is het derde hoofdstuk ge- wijd. Daar zullen wij zien, dat, bij het vermeerderen van eenige insekten-soorten buiten de gewone grenzen, allengs een zoo groot aant Al andere insekten geboren wordt, dat de vermeerdering weldra binnen gegrenzen wordt beperkt. De mensch echter verbrechen het verband, dat in de naturbij het geschapene opgemerkt wordt. Vijanden van insekten worden door hem vervolgd en gedood, terwijl hij weder terrein voor de insekten beschikbaar stelt ; ja niet zielden is hij de onmiddellijke oorzaak, dat er insekten geboren worden en in zulk eene mate, dat zijne bezittingen daaronder te lijden hebben. Onze opmerkingen daarover zal de lezer in het vierde hoofdstuk vinden. Een viJFDE HOOFDSTUK zal enkele wenken bevatten om bij het opsporen van de sehadelijte insekten niet den verkeerden als vijand te beschuldigen, zoo als maar al te dik-werf plaats heeft. Eindelijk zullen wij in het zesde hoofdstuk eenige weinige middelen aan de hand geven, die tot ver minder ing van de schadelijke insekten strekken kunnen en daar voorbeld stellen, welke op de kennis van de levenswijze der insekten gegrond zijn. HOOFDSTUK I. 8 1. OVER DE INDEELING DER INSEKTRN. De insekten kunnen in twee groote klassen gesplitst worden naar de wijze, waarop hunne monddeelen gevormd zijn. De eene klasse namelijk heeft kaken en andere monddeelen, waarmede zij kaauwen kunnen en het voedsel verder fijn maken. Tot deze afdeeling behoore de kevers (Plat I), de wespen (PI. Ill), de juffers of glazenmakers (PI. II, fig. 3), de sprinkhanen enz. Bij de andere klasse zijn diezelfde monddeelen ook wel anwezig, doch zoo zeer in de lengte uitgegroeid en ge-wijzigd, dat zij eene soort van zuiger vormen, waarmede die dieren slechts vloeibare stoffen kunnen opslurpen. Bij de vlinders is die zuiger gewoonl ijk zeer lang en dient hier vooral om den honig uit de diepte der bloemen op te zuigen. Dezen zuiger ziet men bij den vlinder (PI. IV, fig. 1), waar zij in rust zijnde, spiraalsge wijze opgerold is. Bij de vliegen (PI. V, fig. 2 — 6) en de muggen (PI. V, fig. 1) is deze zuiger korter en steviger, terwijl hiertoe ook de bladluizen behooren, die met behulp van den zuiger in het bladlaren en de sippen opziug«ii. irelkc door de gemaakt-e wonden dult die plaats stroamen. Men zieht das tot deze räumte klassisen allerlei insekten beobachtet, die seer in von nicht nicht nicht nicht nicht. Doch bij eine rer drei  beeft, dan is de naTTinrKjke grootte met een streepje aangeduid, zoodat bet iremakkelnk te zien is, in welke mate de vcrgrooting plaats rond. De insekten. afge- beeld op PI, I bij fig. 4 en 7, bebben beiden de natnnrlijke grootte, dorb fig, 5 is vergroot. en bet streepje, daamaast geplaatst, wijst de natnnrlijke groott^' aan. Bij sommige afbeeldingen is dit streepje door een ander streepje gekniist en daarmede vordt, bebalve de lengte ran bet dierrje, de breedte aangeduid, die de uitgespreide vlengels bebben, zooals bij fig. 2 Tan Plaat I ge^ien vordt. Tot eene ttrstt afdetJ^n^ of lynie bebooren de insekten , die onder den naam Tan keTers of torren bij ieder bekend rijn en die ook ^cAUdtlevi^Ji^^ genoemd vorden , omdat de twee bovenste vlengels of zoogenaamde tM-Si-tfaliien boorn- achtig of lederaebtig »jn. Daaronder beTinden zicb nog een paar andere Tleugels , die « als bet dier niet vliegt , onder de eersten toegeTOuwen liggen. Hoe dit plaats beeft , daarTan beeft leker ieder lexer bij de meikerers zicb wel eens overtuigd. Bij fig. 2 ziet men een kever van eene andere soort vliegend voorgesteld. De afbeelding, fig. 1, stelt een dergelijken kever voor in rust afgebeeld. Plaat I. Tot de veelvuldig voorkomende insekten dezer afdeeling behooren de schallebijterachtigen of die op een schallebijter gelijken , in gedaante en wijze waarop zij gevormd zijn. Een zoodanig insekt zal men bij fig. 3 herkennen. Lieden, die eene zandstreek bewonen , zullen met dit laatstgenoemd diertje wel bekend zijn , daar bet de gewoonte heeft om zich op zonnige paden nedei* te zetten en wanneer men nadert , telkens met eene snelle vlugt eenige ellen vooruit te vlie- gen om zieb dan weder neer te zetten; op die wijze kan deze kever den wandelaar vrij lang gezelscbap bouden. 6 Voordat ik verder ga met den lezer in eenige geheimen der- insekten-wereld in te wijden , dien ik hem bekend te makerM. Met een deel van het ligchaam, dat bij alle insekten voorkomt, doch zeer in gedaante afwisselt. Ik bedoel namelijk de (bij fig. 3 draadvormige) deelen, die zich steeds nabij de oogea bevinden en die men gewoon is sprieten of voelhorens i& noemen. Die sprieten bestaan uit een aantal knopjes, di^ alien in de lengte met een gewrichtje aan elkander ver— bonden zijn en daardoor in alle rigten bewogen worden- zijn nu eens knodsvormig, dan weder draadvormig, som buitengewoon lang, zie fig. 6. Die sprieten gevea meestal een goed kenmerk aan de hand om de soorten t^ herkennen, die tot eene en dezelfde groep van insekten behooren. Zoodanig eene groep wordt bij v. bij de zoogenaamde hladsprietige kevers gevonden, welke zoo genoemd worden, om dat de leedjes van de sprieten, als de bladeren van een boek, schijnen open te slaan. Een der hoofdvertegen- woordigers van deze soorten van insekten is de welbekende meikever (zie fig. 4), die helaas te menigvuldig gevonden wordt en t Jeden het voorjaar de boomen in sommige jaren en in vele streken van ons land geheel te schande maakt. Hierte behoore ook een aantal kleinere soorten van meikevers, die zeker dikwerf onopgemerkt voorbij zijn ge- gaan, doch in deze groep wordt tevens het grootste insekt gevonden, dat wij in ons land aantreffen, namelijk het zoogenaamd vliegend hert, zijnde een kever, waarvan het mannetje een lengte heeft van 7 Ned. duim, met twee vooruitstekende kaken van 1.5 dm. lengte en die veel op hoorns van een hert gelijken. In onze groote bossehen op de Veluwe komen zij vrij menigvuldig voor. Andere kevers worden zählen, omdat de leedjes als tanden van eene zähmen, zoo als bij die van fig. 1 en 2 plaats heeft. Het zijn onder anderen deze kevers, die, in hunne eerste gedaanteverwisseling, onder den naam van rUnaaUkn bekend zijn en zeker tot de schadelijkste insekten behoore, welke m oma land gevonden worden. Bene geheel eigenaardige groep wordt door de snuitkevers. I gevormd, welke kevers gemakkelijk te herkennen zijn, daaraan, dat het voorste gedeelte van den kop snuitvormig zijn. Derlengd is. A an Let einde daar van worden de monddeelen gevonden, die zeer hard en bijzonder tot knagen ingerigt zijn. De sprieten zijn bij deze insekten meestal halverwege den snuit geplaatst en doen zich dikwerf in het midden als geknakt voor, zoo als bij fig. 5 te zien is. Alle soorten van deze laatste groep, waarmede de buitenman viers te maken heeft, zijn schadelijk, en die schade doen zijn ook wel als Kever, doch nog meer in het tijdperk der gedaanteverwisseling. Zij leven van de jonge loten, van de boppen, het loof, de Stengels, debloemen, devruchten, en tasten zelfs de boomstammen aan, terwijl ook het gezolderde graan door hen vernield wordt, en dat alles op ionderde verschillende wijzen en onder zeer afwijkende om- standigheden. Onder den naam van bokkevers is eene andere groep bekend, waarvan de kevers door de lengte der sprieten bijzonder in het oog loopen, welke lengte meestal die van let lig chaam van den kever te boven gaat. Een dergelijken kever vindt men bij fig. 6, doch wij hebben in ons land eene soort, waarvan de sprieten 7 Ned. duim lang zijn en driemaal de lengte van den kever overtreffen. De naam van bokkevers, of ook wel bokjes, is afkomstig van de wijze, waarop zij somtijds die sprieten houden, daar zij die niet zelden achterover buigen en de sprieten dan eenige gelijkenis hebben met de horens der bokken en verwante diersoorten. Ten laatste willen wij hier nog melding maken van eene groep, die onder den naam van goudhaantjes bekend is, waartoe de soorten behooren bij ons bekend onder den naam van aardvloo, de bekende wiigenhaantjea {^g. 7) en de staalhlaauwe torreijes, die onze elzenbladeren dikwerf zoo ge-ducht havenen. Allen hebben vrij lange sprieten, die meestal snoervormig zijn, en dekschilden. Die in den regel korten, bij vele soorten glimmend en dikwerf zeer fraai gekleurd zijn Zij leven alien van de bladeren zoo van kruidachtige gewassen als van boomen en heesters en zijn alleen schadelijk door de menigte, waarmede zij soms op bepaalde soorten van planten gevonden worden. Zoo bijv. kunnen geheele bosscben van waardenhout geheel door ben ontbladerd worden, dat jong gezaaid koolzaad of knoUen of vroege tuingroenten zoo door ben geteisterd kunnen wor- den, dat men alles herzaijen nioet. Men zal nEiij gaarne Plaat IJ. 9 toestemmen, dat er som duizend en duizenden dezer diertjes op een bunder aanwezig kunnen zijn. Eene andere afdeeling of orde, welke zeer van do kevers verschilt, is bekend onder den naam van regtvkugeligen, doch dewijl men daarbij slechts weinige schadelijke insekten telt, behooreven wij er niet lang bij stil te staan. Hiertoe behoore de oorwormen (PI. II, fig. 1), de kakkerlakken, die soms in onze huizen ▼oorkomen, de krekels (fig. 2), de sprinkhanen, de zeer sc&adelijke veenmol en de blaaspooten, welke laatste zeer klcine diertjes zijn, die vooral in de korenaren en in de bloemen van andere plan- ten soms in groote hoeveelheid voorkomen, doch wier nadeelige strekking wel vermoed, doch nog niet voldoende bewezen wordt. Even weinig talrijk is de orde der netvleugeHgevn&Q^itQTi^ waartoe de juffers of glazenmakers behoore (fig. 3), die "wij des zomers bij mooi weder ruteloos zien rondvliegen, zon- der dat zij zich den tijd geven om zich even n Eeder te zetten. Ook behoort hier het haft t'huis, een diertje (fig. 4), dat op enkele dagen van het jaar in eene ongeloofelijke menigte over en langs onze rivieren vliegt, zoodat de lucht er wolksgewijze mede bezet schijnt. Voorts telt deze afdee- ling de zoogenaamde gaasvUegen (fig. 5), die in het najaar dikwijk onze woningen. binnenvliegen en des avonds niet zeLd^i: op onze lampenboUen gevonden wordeiu of in de rondte daarom. heenzweven. Eindelijk ook de mderenleeuw, die la^ekend is door ds schrajidere wijze, waarop hij zich zijn Yoedsel weet te. verschaffen. Auisekten dezer afdeeling onder scheiden zich door vier vJfiugels, die door eene menigte van grootere en klei- nere aderen dcorsneden worden. zoodat zij er als een net of gaasvormig uitzien-. De laatste orde of aching van insekten, wier mondelen konnen konnen konnen konnen, bevat de wespachten geschickt. Daaronder komen weder een groote menigte dertjes voor, die hetzij om hunne schadelijke strekking of wel wegens den nuttigen werkkring onze aandacht vooral verdienen. Zij vor den ook vr een vliesvleyeligen genoemd. Plaat III. om dat de vier vleugels, waardoor slechts enkele adertjes loopen, vliezig zijn. Deze adertjes heben bij de verwante soorten altijd denzelfden vorm gemeen, dat wil zeggen, dat zij de vleugels in vakjes verdeelen, waarvan de gedanken steeds dezelfde is bij ieder geslacht, dat is groep van soorten. Om nu te toonen, in welke mate dit plaats heeft, zij bet genoeg hier te vermelden, dat die aartjes bij deze insekten vakjes vormen, en dat ieder vakje een' eigen naam. Heeft, en zij- in de meeste gevallen door de insektenkun digen gebruikt worden om de geslachten. Te bepalen, terwijl in den regel al de soorten van hetzelfde geslacht dezelfde gedaante der vakjes gemeen heben. Voor den oningewijde is het bestuderen van eene zoodanige indeeling van insekten bij de duizende soorten, die er in de groote natuur bestan, om van te duizelen. Gelukkig is bet, dat wij ons daarmede, gelijk met zoovele andere uiterst moeijelijke ken- merken, niet behoeven in te laten. Ik noemde daar het woord »geslacht" en het is moge- lijk, dat de lezer de beteekenis van dit woord begrijpt, doch ook het omgekeerde kan plaats hebben ; daarom zal ik hier in korte woorden omschrijven, wat men bij dieren on der dit woord verstaat. Een geslacht noemt men eene vereeniging van soorten, die alien dezelfde kenmerken met elkaar gemeen hebben. Om een voorbeeld te geven: daar is zeker geen mensch, die niet van tijd door eene vloo verontrust wordt; zelfs bij den zindelijksten kan een overlooper nu en dan wat bloed zich toeeigenen. Er is maar eene soort van vloo, die bij den mensch leeft, doch eene andere soort wordt gevonden bij de honden, eene andere bij de katten, weder eene andere bij de eekhorens, de mollen; in een woord, de verschillende soorten van zoogdieren hebben hunne eekhorens, de mollen; in een woord, de verschillende soorten van zoogdieren hebben hunne eekhorens. Al die soorten behoort tot een geslacht en dat geslacht wordt met den naam van vloo bestempeld. Doch er is een ander insekt, dat wij ook gewoon zijn vloo te noemen en dat onder den naam van aardvloo bekend is. Dit beestje voedt zich met geen bloed, zuigt niet, maar kaauwt zijn voedsel, behoort, zoo als wij reeds zagen, bij de kevers te huis en dus bij eene geheel andere orde van insekten en nkt in het geslacht: vloo. Doch wij komen tot onderwerp der vliesvleugelige insekten terug en willen hier in de Eerste plaats vermelten, dat ook bij deze afdeeling eenige zeer duidelijke groenen te herkennen zijn. Tot een dezer behooreen de wespen en de bijen. Het zijn beide soorten van insekten, die meestal in talrijke gezelschappen bijeenwonen, en waarvan, in dat geval, steeds drieerlei individuen worden aangetroffen, namentlich: mannelijken, vrouwelijken en geslachtloozen, welke laatste ook wel werkbijen of werkwespen genoemd worden. De laatsten onderscheiden zich van de eersten door een' angel, die bij alien gevonden wordt, en waarmede wijze kennis maakten. De wespen (PI. III, fig. 1) heben een dun middeltje, omdat het achterlijf met een dun steeltje aan het borststuk gehecht is. De uitdrukking van » wespen-taille", welke soms aan deze of gene jonge juffer gegeven wordt, is niet on- eigenaardig aan deze soort van diertjes ontleend. Bij de bij en (fig. 2) daarentegen is dit punt van vereeniging veel dikker en nog meer loopt dit bij de hommels in het oog, die even- eens bij deze groep t' huis behooren. Maar veel dunner is dit middeltje bij eene groep van wespen, die onder den naam van graaf- wespen (^g. 3) bekend zijn. Zij worden aldus genoemd, omdat veren dezer insekten de gewoonte hebben in den grond pijpvormige holen te graven, waarin zij eenige insekten brengen, die hun aanstaand kroost tot voedsel moeten verstrekken. De vrouwelijke dieren hebben ook wel een' angel, doch zij ge- bruiken dien zelden als wapen van verdediging, doch meer om de gevangen rups of spin of eenig ander insekt. Voor der voor der voor der bestemd, zoodanig te steken, dat dit in eenen bewussten toestand geraakt en gehörzaam in het blijft, waar het gebragt werd. Ook de insekten van een andere groep, die de sluipwespen (fig. 4) genoemd worden, heben een dun middeltje, doch verschillen van de graaf-wespen door een veel grooter aantal leedjes, waaruit de sprieten zijn te zamengesteld, welke sprieten bij de meeste sluipwespen zijn te zamengesteld, welke sprieten bij de meeste sluipwespen zijn te herkennen. Daardoor zijn de meeste dezer soorten op het eerste gezigt reeds als sluipwespen te herkennen. In den regel heben de vrouwjes eene legboor, die er som uitziet, of zij uit drie borstels bestaat, en die zij gebruiken om in sommige voorwerpen te steken en door welke legboor het ei geschoven wordt, dat soms op aan-merkelijken afstand van de wesp moet gelegd worden. In verhouding tot het voorwerp, waarop dat ei gelegd moet worden, is die eijerlegger langer of korter, en van daar dat sluipwespen, die hare eijeren b. v. in gangen van dikke takken of van boomstammen moeten brengen, ook van zeer lange eijerleggers of legboren voorzien zijn. Later zal het blijken, dat deze groep van insekten zeer gewigtige diensten in de huishouding der natur doet, en dat wij met behulp dezer insekten niet zelden binnen korten tijd van eene groote menigte schadelijke insekten veriest worden. Tot deze orde behoort ook eene groep van insekten, welke onder den naam van mieren bij ons voldoende bekend is. Zij verschillen van de andere wespachtigen vooral door het gemis van vleugels Deze viele viele echter zijn bij de mannelijke en vrouwelijke dieren wel delegijk aan-wezig, doch op zekeren leeftijd rukken de wijfjes hare vleugels uit en zijn soms elkander in dien arbeid behulpzaam, terwijl de geslachtsloozen, die men bij deze insekten ook aantreft, zonder vleugels geboren worden. Bij fig. 5 ziet men een vrouwtje nog van vleugels voorzien, terwijl bij fig. 6 eene werkster of geslachtslooze is afgebeeld. Eindelijk moeten wij nog eens stilstaan bij eene andere groep van insekten, die hier t' huis behoort en onder den naam van bladwespen (zie PI. XIII, fig. 6) bekend is. Die groep be vat diertjes, die in den volmaakten toestand, dat is als wespensoort, ons geen goed noch kwaad doen, doch zoovel te meer is dit het geval met den vroegeren toestand, waarin zij verkeeren. Dan namelijk gelijken zij zoo zeer oprupsen, dat zij in den regel daarvoor gehouden worden, doch door een* kenner zijn ze hiervan dadelijk te herkennen, zoo wel door den vorm van den kop als het aantal pooten. Om de gelijkenis met de rupsen worden zij meestal bas-taard-rupsen genoemd. In den regel zijn deze bastaard-rupsen zeer vraatzuchtig en komen dikwerf in zoodanige menigte yoor, dat zij uit-gestrekte bosschen kaal vreten of onderscheidene kultuur-gewassen geheel en al vernielen. Wij zijn nu gevorderd tot de tweede klasse van insekten, waarvan de diertjes in den volma Aken toestand eene soort van snuit hebben, waarmede zij alleen vloeibare  al vrij wat hoofd-brekens gekost. Gelukkig behoeven wij ons ook daarin niet te verdiepen en is het voor ons voldoende, zoo wij slechts enkele hoofdgroepen onderscheiden. Als zoodanig wijzen wij op de groep der dagkapellen, waarvan een soort op PI. IV, bij fig. 1 is afgebeeld. In rust zijnde, slaan ze meest de vleugels te zamen, terwijl zij zich door geknopte sprieten en een slanken ligchaamsbouw onderscheiden. Onder deze zijn onderscheidene soorten, waarvan de rups het ons las-tig genoeg maken kan, waartoe de drie soorten van witjes behooren, waarmede wij later wel kennis zuUen maken. Eene andere groep wordt door de avoiidvliaders gevormd en daaronder worden de meeste groote soorten aange-troffen. De rupsen dezer vlinders hebben veelal een hoornachtig verlengsel boven op het achterlijf en worden daarom ook wel pijlstaarten genoemd. De vlinders, ofschoon wat grof van ligchaam, onderscheiden zich door fraaije kleu- ren en sierlijk gevormde vleugels (zie fig. 2). De rup- sen van de meeste dezer soorten komen zelden in eene groote hoeveelheid voor en zijn daardoor weinig scha- delijk. Eene derde groep, die der spinners' wordt door soorten van vlinders uitgemaakt, waarvan de rupsen meestal sterk behaard zijn. Daaronder zijn soorten, die als rups veel kwaad do^n, zoo als b. v. de plakker, de bastaard satijn- vlinder (fi^. 3), de ringelrups en vele andere soorten. Bijzonder talrijk is die groep, die men gewoonlijk nacht-- vlinders noemt, daar er reeds meer dan 300 soorten in ons land zijn opgespoord. Meestal zijn de vlinders middelmatig groote en komen in uitwendige houding vrij wel overeen. Doch de levenswijze der rupsen is bij de verschillende soorten zer uiteenloopend. Der wijl de eene van de bladeren leef t, eene andere binnen in de Stengels van de planten geworden wordt, zoo leeft eene derde soort in den grond en knaagt daar de wortels van de planten af. Menige rups dezer afdeeling doet veel kwaad en zal ter sprake gebragt worden; thans willen wijon ons vergenoegen met te wijzen op de af belding (fig. 4), om ongeveer de gedanken van de vlinders daarvan afkomstig iets eigenaardigs hebben. Die rupsen verkregen dien naam, om dat zij, behalve de 3 paar borstpooten, alleen nog maar 2 paar pooten hebben, waarvan er een paar digt aan den staart en een kort daarvoor geplaatst zijn. De rupsen zijn daardoor gedwongen om bij het voortkruipen het lijf op te heffen en dan de achterpooten bij de borstpooten te brengen, zoodat bij het kru. Pien het lijf telkens bogtig opgeheven en weder uitgerekt wordt. De Vlinders, uit deze spanrupsen voortgekomen, hebben meestal teedere vleugels en zijn slank van achterlijf en ook in rust zijn de vleugels voor een gedeelte uitgespreid (zie fig. 5). Nu komen wij tot eene groep van diezelfde orde der vlinders, waarvan de soorten meest alien tot de kleinere behooren en waarvan de rupsen veelal de gewoonte hebben om de bladeren, waarvan zij leven, op, te roUen en daarom ook dikwerf hladrollers genoemd worden. Zij plaatsen zich meestal aan het uiteinde van een blad en rolletje op. Zoodanig blad wordt dan door de rupsen voor een groot gedeelte opgegeten, en zoo dit plaats gehad heeft, zoeken zij weder een ander blad voor tijdelijke woning op. Sora- mige rupsen dezer soorten leven binnen in de loten van eenige gewassen, zoo als die van fig. 6, terwijl eene andere in onze appelen, peren en pruimen woont en daarin volwassen wordt. Onder den naam van worm- of pierstekig worden dergelijke vruchten algemeen onderscheiden. Ten laatste hebben wij nog eene groep te vermelden, waarvan de vlinders in den regel nog veel kleiner en onder den naam van motten of motjes algemeen bekend zijn. Wanneer men spreekt van de mot in de kleederen of in de tapijten, dan zijn het meestal de rupsen van vlinders, die tot deze groep behooren, en die zoo geschapen werden, dat ze van wollen stoffen en dergelijken konden leven. Andere soorten van motrupsen leven in de bladsteelen of in de bladen zelven, tusschen de boven en ondervlakte, en hebben soms niet meer dan een klein gedeelte van het binnenweise van een blaadje noodig om tot volkomen wasdom te geraken. Een motje ziet men bij fig. 7 op PI. IV voorgesteld. De zesde orde der insekten, waarvan y^i] in dit boek spreken zuUen, bestaat uit muggen en vliegen, die te zamen onder den naam van de tweevleugelige insekten bekend zijn, omdat bij deze en met uitzondering van alle andere insekten slechts een paar vleugels aanwezig is. Niet lang geleden meende men nog, dat het aantal soorten in deze afdeeling gering was. In lateren tijd echter hebben verschillende insektenkenners zich vooral bezig gehouden met het opporen der soorten en het bestemmen ') daarvan, en thans weten wij als gevolg van de heeren f. m. van deb wulp te Gravenhaye, en s. c. Snellen van vollenhoven te Leiden, dat er in ons land over de 900 soorten gevonden worden. Al die soorten zijn behoorlijk in familien en geslachten afgedeld naar den vorm der sprieten, het getal leedjes Bestemmen beteekent nazien, of een dier reeds ergens in een werk benoemd en beschrijyen, en zoo niet, het een naam geyen en duidelijk beschrijyen, zoodat men het noort meer met een ander verwarren kan. Wanneer de lezer even de oogen over onze afbeelding van vHegen laat gaan, dan zal hij die sprieten (ik mag wel zeggen sprietjes) wel Wanneer de lezer even de oogen over onze afbeelding van vHegen laat gaan, dan zal hij die sprieten (ik mag wel zeggen sprietjes) wel Wanneer de lezer even de oogen over onze afbeelding van vHegen laat gaan, dan zal hij die sprieten (ik mag wel zeggen sprietjes) wel Wanneer de lezer even de oogen over onze afbeelding van vHegen laat gaan, dan zal hij die sprieten (ik mag wel zeggen sprietjes) wel Wanneer de lezer even de oogen over onze afbeelding van vHegen laat gaan, dan zal hij die sprieten (ik mag wel zeggen sprietjes) wel Wanneer de lezer even de oogen over onze afbeelding van vHegen laat gaan, dan zal hij die sprieten (ik mag wel zeggen sprietjes) wel Wanneer de lezer even de oogen over onze afbeelding van vHegen laat g Zien, doch ook tevens begrijpen, dat het beter is om ons in het onderscheiden daarvan niet te verdiepen. Wij achten het voldoende voor ons te weten, dat er vele soorten van vliegen zijn, dat die alien namen hebben en dat er insektenkenners gevonden worden, die meestal op het eerste gezigt de soorten zuUen herken-nen, welke hier of daar eenige schade aanrigten. Wenscht men wegens geleden schade aan kultuur-gewassen den naam van eene of andere vliegensoort te kennen, dan zal de heer De eigenlijke muggen, die ons dikwerf zoo bijzonder lastig vallen, worden in het water geboren en hare geboren en hare geborenen hebben daarin ook plaats. Vandar dat ze in moerassige streken zoo menigvuldig voorkomen. Bij de afbeelding, PI. V, fig. 1, ziet men eene andere soort van mug in hare naturivijk grootte, en die om hare lange pooten, de langheen genaamd wordt. De bekende kemelt, die graauwe, dikke, doch korte worm, welke me- nigvuldig in weilanden, op bouwland en in de moestuinen voorkomt en zooveel schade aanrigt, komt voort uit de eijeren dezer langbeenige muggen. Dat wil bovendien zeggen, dat ze na eenigen tijd de gedaante van een der- gelijke mug aanneemt. Later zuUen wij de gelegenheid opzoeken om met hare geschiedenis en het kwaad, dat zij doet, uitvoeriger bekend te worden. Onder de vliegen zijn er velen, die tot de schadelijken behooren en eenigen, die wij onder de lastigen kunnen stellen, terwijl enkele soorten als nuttig bekend staan. De grootere soorten, die Wij gewon zijn paardendaas te noemen (fig. 2), komen veel voor en kunnen zoo kwaadaar, konnte voor en kunnen zoo kwaadaar, dat het bloed uit de geopende wonde en bij drop-pels langs het paard loopt. Eene andere soort, bij fig. 3 afgebeeld, is zeer menigvuldig en leeft voornamelijk als roofvlieg. Zij weet heel wat insekten te dooden, waar-onder ook enkele soorten van schadelijke kevers behoore, die zij bij voorkeur tot voedsel opzoekt. Eene andere ziele nuttige viele is de ziegenaamde zweifelige (^. 4), die daaraan te herkennen is, dat zij in de lucht op eene en dezelfde plaats zwevende blijft en dan op een maal als met een ruk zich ter zijde begeeft. Er zijn vele soorten van zweofvliegen, die vooral aan de eigen-aardig gekleurde en gevlekte achterlijven dadelijk van de andere soorten te herkennen zijn. Later komen wij op deze soorten terug. Ook de vlieg, bij fig. 5 afgebeeld, behoort tot de nut-tige soorten, daar zij soms op eene spoedige wijze aan de vermeerdering der rupsen een een einde maakt. De wijze, waarop dit plaats heeft, zullen wij nader ontvouwen. Bij fig. 6 ziet men eene vlieg, die in haren vroegeren toestand aan de wortels van vele gewassen zeer nadeelig is. Zij kan geheele oogsten van kool, koolrapen en dergelijke gewassen geheel en al doen mislukken. Bij de kool is de ziekte, bekend onder den naam van knolvo eten, voor een groot deel aan deze soort te wij ten. Ten laatste wordt bij fig. 7 een vliegje vergroot gezien, dat op onze kaaskamers veel last kan veroorzaken en de reden is, waarom dicf vertrekken zoo donker mogelijk ge- houden worden. Het vliegje is zeer klein (ongelukkiger- wijze is het kleine streepje naast de afbeelding door den graveur over het hoofd gezien en weggestoken), doch uit de eijeren ontstaan tamelijk groote maden, die de kazen zjer benadeelen. Wanneer deze maden bij het open snijden van de kaas bloot komen, dan krommen zij het lijf en buigen het plotseling weder regt, waardoor zij in staat zijn om vrij groote sprongen te maken. 