De Kracht der Waarheid, Gebleken in de Bekeering van den Eerwaardigen Heer
Scott, Thomas
Hetgeen de schrijver der volgende brieven schrift, bladz. 30 en 31, van de vooronderstelling, dat de sterren zijn en werelden zijn, en van zijn begeerte, om die na zijnen dood te bezoeken, is hoogstens eenen filosofische gissing, die niet vreemd is in eenen man als de schrijver. Gods Woord zwijgt van al zulke filosofische beschouwingen, welke geen voedsel verschaffen aan het gelööt. Aan het slot van het aan- hangsel zien wij ook, dat de schrijver, bij het uitzigt eener naderende ontbinding, dergelijke begeerten niet meer koesterde. Wij maken deze opmerking, omdat het, helaas! in onze dagen niet ongewoon is, dat gleoovigen zich veel ophouden met onderzoekingen en bespiegelingen naar en over verwachtingen, waardoor hun gevoel gestreeld wordt, doch die aan de geoloofsvereeniging met God in curistus door den H. Geest niet bevorderlyk zijn. Wanneer het waarlijk op de euwigheid aankomt, is er geene andere zaligheid, dan de vervulling van Gods belofte, in Zijn Woord ge- openbaard. Mogt de begeerte van alle ware begenadigden afge- trokken worden van alle schijngenot, en zich uitstrekken naar datgene, wat pautus van zich zelven betuigde : opdat tk Hem kenne en de kracht Zijner opstanding, Zijnen dood gelikvormig wordende. i Pete. ASA OA 8 A i BS INLEIDINGSBRIEF. Eerwaarde en geliefde Broeder! Ek hoop te zullen vernemen, dat gij eenen brief, welken ik in de maand April aan u geschreven heb, wel hebt ontvangen. In denzelven gaf ik u berigt, dat de uwe, na op vele plaatsen — zoo ik denk — omgezworven te hebben, mij eindelijk ter hand ge- komen is, en dat ik dien met yermaak en nut ge- lezen heb. Op dien brief laat ik thans zes andere volgen, waarin ik u een meer omstandig verhaal geef van mijn le- ven. — Indien gij oordeelt, dat ze eenigzins aan anderen nuttig kunnen zijn, de eer van God be- yorderen, of eenigermate diensthaar wezen kunnen aan de uilbreiding van curistus’ Koningrijk; en indien gij, om die reden, eene Engelsche Vertaling derzelve in het licht verkiest te geven; dan verzoek ik dat gij zulks doet, en wel met zulke uitlatingen, hijvoegselen, en veranderingen, als gij zelf raadzaam zult keuren. —Ik herinner mij niet, sints ik de Uni- versiteit verlaten heb, iets in het Latijn geschreven te hebben dan alleenlijk mijne brieven aan u. In die :. 1 2 taal te schrijven, valt mij zwaar en moeyjelyk. Verwonder u derhalve niet, indicn gij den stijl in deze volgende brieven somwijlen wat barbaarsch vindt. Mij ontbrak de noodige tijd, om ze te beschayen, en ik had geen Woordenboek bij de hand, om nu en dan ie kunnen raadplegen; om die reden En, zult gij welligt hier en daar een woord ontmoeten, dat naauwe lijks Zatijn heeten mag. Ook heb ik in veel haast geschreven. Ik ben echter wel bewust, dat hetgeen ik geschreven heb, naauwkeurig met de waarheid overeenstemt. Ik ben de Uwe, CURISTODULUS. 11 October, 1789. DSSS oasaa won Danet tata Sanaa taane Suan oaaans SaaaaGaaniasac tates Eason Sona tata siann onoat alan anian tana, aaa a Satan naan anuant inal EERSTE BRIEF. Wandste Vriend en Broeder! Het verhaal zelf van mijn leven moet nu het onderwerp zijn van mijn geschrijf. In dezen en de volgende brieven wensch ik u eene korte schets te gven yan mijnen toestand, zoo als die was, védr den tijd — eeuwig zij die tijd gezegend! — in welken het den neere behaagde, naar het voornemen Zijnner vyrije en ceuwige liefde, mij te roepen uit de duisternis tot zijn wonderbaar licht. Ik was in het jaar 1764 geboren, uit waardige oder van en van eenen de de dexten stand; wien ik, voor hunne oplettendheid en liefde, betoond in de xorg welke zij droegen voor mijne opvoeding, de hoogste erkentenis schuldig ben. Tot den oderdom van zaren, werd ik in mijn eigen land opgevoed. Mijne moeder, die eene Godvruchtige vrouw was, endow in mijne kindschheid, in de gronden van de ware Godsdienst. Ik was leerzaam en naarstig. In mijne vroegsle jeugd ontdekten zich reeds yerschijnsel. En in mij, welke een zucht Aanduidden, om te eeniger tijd tot de dienst van I+ het Evangelie te geraken; waartoe ik ook door mijne ouders, en inzonderheid door mijne Godvreezende moeder, geschikt werd. In verscheidene ziekten, en zelfs gevaarlijke, die mij in de teedere jongheid overkwamen, werd ik op cene zonderlinge wijze begunstigd met Gods yoorzienige zorg, en meer dan eens van den oever des doods geford. — Ik durf niet ondernemen, eene naauwkeurige beschrijving te geven van de hebbelijke gesteldheid mijns gemoeds in dien tijd, met opzigt tot de Gods- dienst; doch ik meen veilig te mogen zeggen, dat ik miet ten eenenmale ontbloot was van ernslige ge- voelens en aandoeningen. Zes jaren bereikt hebbende, werd ik naar J..... gezonden, om de grondbeginselen der Fransehe taal te leeren. In den loop van twee jaren, eenige vor- dering daarin gemacht het Zatijn; altoos begeerig zijnde om te leeren, en uit eigene beweging genoegzaam tot de studie geneigd. — Mijne voornaamste zucht echter strekte zich tot de Geschiedkunde; welke ik, zonder door mijnen meester daartoe verpligt te zijn, naarstig onderzocht, en in mijn geheugen poogde te drukken. Mijn geheugen was zeer vlug en sterk, zoo dat ik met weinig moeile van buiten leeren, onthouden, en in de juiste orde opzeggen kon de namen van landen en steden, van koningen en doorluchtige mannen, de voornaamste gebeurtenissen in de wereld, en de aan- merkelijkste omwentelingen in rijken en staten. Ik ben mij niet bewust, ook gelötik niet, dat tedien tijde de Godsdienst veel bij mij in aanmerking kwam. Naar mijn beste geheugen, bekommerde ik mij daar- over weinig, en veroorloofde mij de gewone wanbe Driven der onbedachtzame jeugd, zonder ernstig nadenken over, of angstvalligheid voor de gevolgen. Nach verloop van twee jaren, of daromtrent z00 ik mij wel herinner, keerde ik tot het ouderlijk huis terug, om aldaar cenigen tijd te vertoeven. Mijn vader had even te voren het plan gevormd, om mij naar eene Akademie in #..... te zenden, ten einde mij in de Latijnsche taal te volmaken. Alles was gereed, en ik slond op het punt van te vertrekken; maar eene viekle, waarvan ik op dat zelfde tijdstip aangetast werd, gaf aanleiding tot eenig uitstel, gedurende het- welk mijn vader van voornemen veranderde. Zonder dit, zou mijn lot van eenen gansch anderen aard ge- weest zijn; dan de Heer kwam tusschen beiden, om het te verhinderen, ter meerdere openbaring Zijner heerlijkheid in mijn bezonder geval, en ter uitvoering van Zijnen Raad, welken ik nooit zal ophouden te bewonderen. Zeker vriend van mijnen vader, met wien hij en mijne moeder beide eene naauwe vriendschap onder- hielden, had eene dochter, ten naaste bij van mijne jaren, en niet min uilmuntende in bevalligheid van ged Aten, als in zedigheid en aanminnigheid van inborst. Het was omtrent dezen tijd, dat ik eene opregte en slerke genegenheid voor haar begon te gevoelen; en dit was vergezeld met zonderlinge gevolgen voor mij zelven, welke ik nimmer moet vergeten. Maar hadde ik mij, volgens het yoornemen van mijnen vader, naar de Hoogeschool te #.... begeven, dan zou, naar alle waarschijnelijkheid, mijne het of wel- dra verdwenen zijn, Of zij zou, voor het minst, nooil qualk een vermogen op mij yerkregen hebben in eenen stand, zoo afgelegen van mijne geboorteplaats, en alwaar de gelegenheid om haar te zien nooit konde voorkomen. Gods Voorzienigheid derkalve beschikte op eene wonderbare wijze, dat die reize geen’ yoorl- gang had. — Hoe dierbaar, o God! zijn mij Uwe gedachten, hoe magtig veel zijn hare sommen! Zoude ik ze tellen? — zij zijn meerder in getal dan het zand der zee! — Eindelijk werd ik naar N..... ge- zonden, om het Latijn te leeren. Aldaar leefde ik bijkans zonder eenige belangneming in de Godsdienst; alzoo mijne ouders mij zelden zagen, en er niemand was, die naauwkeurig onderzocht hoe ik mij gedroeg. Naauwelijks waren er eenige banden te hbedenken, die mij weé Thouden konden van het najagen en volgen van mijn’ eigen’ wil en vermaak. De open-bare Godsdienst en andere Genadelen verwaar-Joosde ik; zelden las ik de Heilige Schrift, en nogzeldzamer, geloof ik, sloeg ik acht op de noodwen-digheid des gebeds. Dan, hoe onachtzaam ik ook was, gebeurde het eens of tweemaal, dat ik in Godsdienstige overdenking geraakte. Mij heugt, dat ik somwijlen, wanneer ik over de wedergeboorte eu bekeering had hooren pre- diken, eenige flaauwe begeerte naar dezelye in mij ge- voelde; maar de levendige overtuiging van zonde, en de vrees en angst, welke ik verstond met de bekeering vergezeld te gaan, schenen mij 266 onaangenaam, en zelfs 266 vreeselijk, dat ze mij, op het denken daaraan, deden beven. — Somtijds wederom peinsde ik over het geloof in curistus, en vroeg mij zelven: «Wat is ge- loof? wat is het in curistus te gelooven? tot Hem te komen? met Hem vereenigd te zijn? — Dan, welke gedachten of denkbeelden ik ook van die dingen had, zii waren mij nooit yoldoende. Op den eenen tijd dacht ik, dat het geloof in curistus alleenlijk bestond in eene toestemming aan de geopenbaarde waarheid; op een’ anderen tijd meende ik, dat het gelegen was, in tot curistus te bidden Konde echter in geen van die begrippen berusten. Hij, die de warheid tvestemde, of bestendig zijn gebeden tot ciristus riglte, scheen mij toe, om geene zoodanige redenen te kunnen gezegen worden met curistus yereenigd te zijn, maar hij bleef steeds op cen’ grooten afstand van Hem. Curistus is in den hemel; wij zijn op aarde. Ook kon ik niet zien, hoe er eene vereeniging tusschen de ziel en Hem konde uitgewerkt worden, door eenige van die din-gen, waarin ik onderstelde het gelöst in curistus te bestaan. Ik had geen denkbeeld van de geestelijke tegenwoordigheid van den Heiligen Geest. Het is der halve geen wonder, dat ik in al mijne verbeeldingen — wat het is tot curistus te komen, in curistus te gelöven, — steeds eene wijde ruimte gelaten yond, tusschen den mensch en zijnen Verlosser. — Somtijds gebeurde het ook, dat de gedachten van dood en eeu-wigheid mij eenigen schrik aanjoegen; doch het was van korten duur, en verwekten in mij geene ernstige po-gingen tot mijne bekeering. De zonde, in allerlei gedaartige bijkans, was mij welkom; en ik twijfel nict, of ik zoude tot het openlijk bedrijf van alleriei boosheid vervallen zijn, indien Gods Voorzienigheid, mijn eigen hoogmoed, eerzucht, en een zekere trap van natuurlijke schaamte mij miel weer-houden hadden. Ik verspilde veel tijd in dwaasheden en beuzelingen; en misschien zoude ik al mijnen tijd dus yerkwist hebben, ware het niet geweest om de hevige eerzucht, welke ik steeds koesterde, tot het verkrijgen van de gunst mijner leermeesters, en van de meerderheid boven mijne schoolmakkers. Dit waren voorwerpen yan mijne vurige en bestendige pogingen. Ik mag er ook bijvoegen die aanmerkelijke gehechteid an het beoefenen der Historie, waaraan ik vrijwillig niet weinige van mijne uren toewijdde. Evenwel gaf ik mijnen ganschen leestijd niet aan nuttige en prijzens-waardige oefeningen van dien aard. Het gebeurde niet zijn, dat ik, To verbänge töne verslingerd op het lezen van Romans, zulke verdichtselen tot mijn hoogste vermaak stelde; zelfs dezulken niet uitgezonderd, die het meest belagchelijk en blijkbaar stridig waren met de groudbeginselen zoowel van de naturlik, als van de geopenbaarde Godsdienst. Een groot aantal, en allei slag van zulke boeken las ik met uitnemend vermaak, en met onverzadelijke gretigheid. De uitwerking, en de eenige uitwerking daarvan was, een toe-nemend bederf van mijnen smaak, en eenen stlerkere anprikkeling van mijne vleeschelijke lusten. Eenige tusschenpoozen bevond ik, gedurende dit tidvak, dat mijne liefde tot Mejufler L....., die ik weinig gele-genheid had om te onimoeten, veel verminderd was; echter was dezelve niet geheel uitgebluscht, maar wakkerde naderhand weder tot eenen hoogen trap aan. Même veel naarstigheid voort. Ik won de liefde en toe-juiching van mijne leermeesters, en verwierf van alle kanten zédveel lof, dat ik daardoor uitermate hoog-moedig, en van dag tot dag hoogmoediger werd. Niet lang véér ik de gemeene Scholen vaarwel zeide, trof mij een toeval, hetwelk mij noodzaakte eenige dagen binnenshuis te blijven. Mijne onpasselijkheid scheen geheel niet gevaarlijk; nogtans werd, bij deze gelegenheid, mijn geweten vyerschrikkelijk beroerd, en die ongegronde gerustheid, waarin ik mij tot hiertoe had toegegeven, werd op eene wonderbare wijze gestoord. Ik bad met veel ernst om vergeving mijner zonden, doch voornamelijk om herstelling mijner gezondheid. Ik beloofde alles, verbond mij door vurige geloften tot volbrenging, en nam plegtig voor, in het toekomende eene gansch andere levenswijze te houden. Onder het storten van vele tranen, en met ongewone bewegingen des gemoeds, las en bad ik dagelijks verschiedene Psalmen van paviv, inzonderheid den VI", den XXXVIII™ en den LXIX*. Met een woord, mijne bekeering scheen nooil nader of zekerder, dan op dien tijd. Dan, helaas! alles was als eene morgenwolk en een vroegkomende dauw, die henengaat! Ik kende noch Gods heerlijkheid en heiligheid, noch mij zelven. Ik was weldra van mijne ligchaamskwaal genezen, en bijkans even dra, verdwenen al mijne ernslige besfden en Godsdienstige aan- doeningen, als rook. Z66 wél was ik onderwezen, en met zulk cene ongelukkige behen- digheid afgeregt om mij van alle Godsdienstige aan- doeningen en beloften te ontslaan, dat ik van dien tijd af, mij zelden of nocit er over bekommerde. Behalve dit ééne geval, toen mijn gemoed dus slerk ontroerd was, had ik zelden eenige ernstige of Godsdienstige denkbeelden, dan alleenlijk, wanneer een groot gevaar mij scheen te dreigen, als, b. V., in een’ hevigen storm, of zwaar onweder van donder en bliksem. Doch het uitwerksel was schiclijk voorbij, en verschilde veel van de gemeld, zoo even gemeld, beide in deszelfs kracht en duur. Maar ook deze liet geene vrucht yan eenige waardij na zich, maar diende veeleer enkel om mij in de boosheid te meerder te doen voortgaan; daar ik van dien tijd af, mij aan allerlei euveldaden schuldig maakte, zonder klopping van mijn geweten en zonder nadenken. Mijne waarde moeder vermaande mij dikwerf tot bidden, en tot bekeering; doch ik sloeg al haren raad in den wind, en achtte dien als geene opmerking waardig: — een bewijs, dat des Heeren tijd nog niet gekomen was. Ik werd losgelaten, om de boosheid van mijn hart, en mijne vijandschap tegen God nog veel duidelijker te openbaren. 22 Augustus, 1789. Tan tean hat baad anna nada danaadanaalbadaaalbadaaad dhaad adaaaabadadadad banda ndabaabhdidhbdsibdihd id dhiahadlicbahaichihaaahi tail TWEDE BRIEF. 3900S Waarde en Eerwaarde Broeder! Tot hiertoe, was ik nog zooverre nict aan mij zel- ven oyergegeven, dat ik de: gronden van alle Gods- dienst in twijfel poogde te trekken; maar zoodra was ik niet tot de Universiteit bevorderd, of ik begon vermaak te scheppen in velerlei spitsvondigheden en drogredenen, en mij tot het uiterste toe te geven in een speelziek en dartel vernuft. Ik smeedde en verzamelde al- lerlei scherpzinnige en valsche redekavelingen, welke de Vorst der duisternis, wiens gewillige dienaar ik was, met zulk een kracht en uilwerking op mijnen geest wist te drukken, dat ik binnen korten tijd zelfs twijdte aan het aanzijn van een Opperwezen. Al de bewijzen — indien men ze dus mag noemen — welke gewonlijk tegen het bestaan van God worden ingebragt, greep ik aan Met die gretighe, welke eigen is aan een hart, dat de leugen liefheeft, en geneigd is om alles, wat ongerijmd en gruwelijk is, te ombhelzen. Ik herinner mij, dat ik aan eenen mijner vrienden, ook, zoo ik meen, in gezelschap van verscheidene anderen, met veel ernst en ijver trachtle te betoo- gen, dat dezelfde onoplosselijke zwarigheden, welke voortyloeijen uit het denkbeeld van een eeuwig en noodzakelijk bestaan der wereld, ock volgden uit het denkbeeld van een eeuwig en noodzakelijk bestaan van God. Zoo durfde ik — rampzalige als ik was! — door gedachten en woorden openlijk mij-nen Schepper en Weldoener, aan Wien ik het leven, den adem, en alle dingen verschuldig ben, en in Wien ik, ook op den oogenblik dat ik goddelooslijk poogde Zijn aanwezen zelf twijfelachtig te maken, leefde, mij beweegde, en bestond! Regtvaardiglijk had God, terwijl ik de vijandschap van mijn hart tegen Hem dus openlijk verklaarde, mij door Zijn magtige hand mogen verpletteren, en mij door geduchte ervaring doen weten, niet slechts de waarheid, maar ook de ontzaggelijke Majesteit van Zijn best An. — Dan Zijn wegen zijn niet als onze wegen, en Zijn gedachten zijn niet gejk onze gedachten. Zijn langmoedigheid en Zijn mededoogen, — dit heb ik door ontwijfelbare proven geleerd, — zijn beide oneindig. Hij spaarde mij, opdat ik lot in eeuwigheid den roem Zijn eranbiddelijke genade zou vermelden, en tot een zonnderling gedenkteeken strekken van Zijn vrije liefde, en van Zijn onutsprekelijke magt en wijsheid. Die genaderijke God gedoogde niet, dat die ongodistische denkbelden diepe worlelen schoten in mijnen geest. De stem van het gewelen, de beschouwing van Gods werken, en het onderwijs, uit nuluge Schriftuurplaatsen afgeleid, werkten zamen, om die van dag te verzwakken; zoodat ze binnen korten tijd, zoo niet Gedügere het eerste jaar van mijn verblijf op de Universität, werd ik onderwezen in de eerste begin- selen der Hebreewwsche taal, en in eenige takken der wijsbegeerte, en maakte daarin eenigen voortgang. Dan daar ik, bij ongeluk, eene orde en leerwijze volgde, welke niet de meest gevoegelijke waren, raapte ik minder vracht van mijnen arbeid, dan ik gehoopt had. Ik verkwistte geen klein gedeelle van mijnen tijd met ijdele verkeering en met het lezen van nut- telooze en schadelijke boeken. Daar ik altijd met veel aandacht naar mijne leermeesters luisterde, en hen op zulk eene wijze beantwoordde, dat ik hunne goed- keuring verwierf, hoewel met eenen schijn van groole zedigheid, konde ik niet missen hen te behagen. Dan, helaas! ik bezoedelde mij intusschen met vele zonden, Gode en mij zelven alleen bekend, en welke ik aan mijnen waardsten vriend op aarde niet zou durven melden. Gods Voorzienigheid beschikte het zoo, dat mijne eerzucht en een zekere trap V van naturwissenschaftliche schaatte niet toelieten dat het bederf en de boosheid van mijn hart in openbare en dagelijksche euveldaden uitbraken. Dienvolgens was ik in schijn zedig, maar underdaad een vreemdeling van alle zedigheid en van alle Godsdienst. Mijn onrein hart was, vol van snoode begeerlijkkheden; en ondanks de inspraken van mijn gewelen, gaf ik mij heimelijk over aan het bedejf van zonden, waaraan ik nooit, dan met de ui-terste schaatte en gevoeligste smart gedenken moet. Bikans altijd lict ik de openbare Godsdienst na; en hoorde ik nu en dan eene lerede, hel was zonnder aandacht. Zelden maakte ik eenig gebruik van den Bijbel; en wanneer ik ooit denzelven inzag, was het alleenlijk, als ik in den loop mijner studién er iels in moest nazien. Somtijds gebeurde het wel, dat eene schielijke vrees voor den dood en de rampzalig-heid mij beving; doch die verdween welhaast, en was niel magtig, om mij zelfs van die wanbedrijven, welke het meest afschuwelikk waren, af te schrikken. De zonde behield zulk eene volstrekie heerschappij over mij, dat ze alle redekavelingen verstomde, en al de kloppingen van mijns vaders huis naar de Universiteit weder te keeren, werde ik plotseling aangevallen door eene galkoorts, welke het voorkomen had van gevaarlijk te wezen. Nietlemin was ik geheel zorgeloos, en gevoide geene de minste vrees of bekommering, maar wachtte met een yerhard gemoed de gevolgen af. Ik kan mij niet herinneren, een oogenblik met ernst aan de behouendis mijner ziel gedacht te hebben. Thans gedenk ik nog met ijzing aan den vreesclijken toestand, waarin ik toen den dood en de eeuwigheid, en de Goddelijke regtbank zou te gemoet gegaan zijn! Maar die God, voor Wien ik, ondankbare, geen plaats in mijn aan-denken overig had, en Wien ik, —terwijl ik zonde op zonden hoopte, mijne grootste voorregten misbruikte, en rokeloos mijn geweten verkrachtte, — lafhartig versmaadde en hoond, — dic God ontfermde zich over mij, naar den rijkdom Zijner vrimagtige en onna-speurlijke liefde, door welke Hij mijnen naam ge-schreven had in het Boek des levens. De galkoorts verlict mij, en werd vervangen door eene gemeene tusschenpoozende koorls, welke mij toeliet te lezen en te schrijven. — Ik was op Dien tijd bezig, tot mijne oefening, eene redevoering op te stellen over den pligt van den mensch, en den weg tot gelwickt. Der wijl ik daaraan arbeid, gevoelde ik mijnen geest aangedan door eenige ernstige gedachten en yoornemens. Deze gesteldheid mijns gemoeds duurde, zoo ik mij niet vergis, verscheidene dagen; en ik nam een besluit, om mijn gedrag te verbeteren. Dan naarmate mijne gezondheid toenam, verminderden wederom, daar ik thans gereed stond te vertrekken, al mijne Godvruchtige overdenkingen en yoornemens. Thans had ik eene soort van strijd met mijne ou- ders. Hun wensch was, mij aan de dienst van het Evangelie toe te wijden; waartegen ik, tot hiertoe, niets had in te brengen gehad; doch in dien tijd, ge- voelde ik eenen afkeer van de studie der Godgeleerd- heid, en weinig of geen lust tot de heilige Bediening. Ik bekende rondborstig, niet genegen te zijn, een God- geleerde te worden, en dat ik geen genoegen konde yoorzien in het Leeraarambt; in welk besluit ik ver- sterkt werd door de gedachten, dat Mejuffer £..... ; om die reden, te eerder in mijne liefde jegens haar zoude instemmen. Dan ook deze mijne begeerte moest uwichten voor het ouderlijk gezag. Tot de Universiteit wedergekeerd zijnde, gaf ik al mijne aan de i6 Oostersche talen en de wijsbegeerte, doch yoorname- lijk aan de laatste. Het scheen, dat de ziekte, welke mij getroffen had, voordeelig geweest was aan de ver- mogens van mijnen geest; althans, ik maakte spo Oostersche talen en de wijsbegeerte, doch yoorname- lijk aan de laatste. Het scheen, dat de ziekte, welke mij getroffen had, voordeelig geweest was aan de ver- mogens van mijnen geest; althans, ik maakte spo Oostersche talen en de wijsbegeerte, doch yoorname- lijk aan de laatste. Het scheen, dat de ziekte, welke mij getroffen had, voordeelig geweest was aan de ver- mogens van mijnen geest; althans, ik maakte spo Oostersche talen en de wijsbegeerte, doch yoorname- Eingegel vorderingen, dan eertijds. De bovennatuurkunde en de wiskunde waren mijne meest geliefkousde studién, en ik gaf er mij met groote vlijt aan over. Beide in gezel-schappen en in het openbaar, redetwistte ik met veel tocjuiching; en in eene afzonderlijke bijeenkomst, alwaar wij vertoogen over verschillende onderwerpen voorlazen, werd ik onder de voornaamste leden geteld. Yan alle kanten werd mij lof toegezwaaid; en, door hoog-moed opgezwollen, was ik dwaas genoeg, om mij in te beiden dat ik denzelven verdiende. Mijn hart was endragelijk trotsch. Roem en toejuiching van menschen schenen mij boven alles begeerlijk, en ik had vastelijk besloten, en ik had vastelijk besloten, geene moeile te ontzien om die te verkrijgen. Dit jaar ten einde loopende, kwam ik, 200 ik meend, tot cen onherroepelijk besluit, om van de Godgeleerdheid af te zien. Niets, dacht mij, zou ooit in staat zijn, om mij van dit voornemen te doen veranderen. Ik konde noglans mijne ouders niet bewegen, om hun oogmerk te mijnen opzigle te laten varen, en mijne wenschen te beganstigen. Beloflen tevens en hedreigingen werden te werk gesteld, en niets onbeproefd gelden, om mij tot andere gedachlen te brengen. Ik moest dan eindelijk zwichten, en besloot, hoewel met weerzin, hun genocgen te geven. Ach! hoe ongelukkig ware het voor mij geweest, indien God mij mijne begeerle gegeven, en de harlen mijner ouderen geneigd had, om mij in te volgen! Dan zoude ik mij zeer ze-ker beroofd hebben van de eer en de vreugd, van het Evangelie te mogen verkondigen; hetwelk ik thans oneindig yerkieslijker dan alle andere dingen schat. Dus leidde God mij, blinde als ik was, op eenen weg d I k niet geweten hadde. Te dezen tijde was mijn gedrag nog even misdag als te voren. Altijd geneigd tot dezelfde zonden, verhardde ik mij daarin meer en meer. — Gedurende de volgende jaren, zettede ik mijne studién in de wijsbegeerte ijverig voort. Ik stelde eene akademische Dissertatie op, en verdedigde die; daarop werd ik eerst tot Licenciaat, vervolgens tot Meester der vrije kunsten, en eindelijk tot Doctor in de filosofie bevorderd. Eene kleine verhandeling, door mij geschreven, verwierde eer, van geplaatst te worden in de Werken der Maatschappij van S...... Naderhand gaf ik een klein boekdeeltje uit, over........, eM Was voornens een iweede te doen volgen; doch vele beletselen, na mijne bekeering, hebben mij daarvan doen afzien. Dus werden de hoogmoed van mijn hart en mijne buiten-sporige eerzucht van dag tot dag vermeerderd; en elken dag stelde ik mij den lof van eenige nieu-we onderneming in de Letlerkunde voor, ten einde den naam yan schrander en geleerd te verwerven. En yerre en nabij beroemd te worden. Over aardsche rijkommen bekommerde ik mij niet. Mijn hoogste goed stelde ik geheel en alleen in de voldoening mij-ner onbeperkte eerzucht, en mijner vleeschelijke wel-lusten. Dan God zij gelöd, die al mijne menig-vuldige pogingen om mij zelyen eenen grooten naamte maken, verijdeld heeft! Middelerwil bleef mijne liefde tot Juffer #..... levendig, schoon zu van tijd tot tijd verflaue, en somlijds geheel uitgedööd scheen. Een- of tweemaal is het zelfs geheerd, dat ik eenige neiging gevoelde, om mijne genegenheid tot een ander voorwerp te be- palen; doch er deden zich vele beletselen op, en straks ontvonkte mijne eerste liefde weer. — Na eenige jaren op de Universiteit doorgebragt te hebben, zond ik ecne liefdesverklaring aan Juffer E....., door een nen brief; hoewel zij niet onbewust konde zijn, dat ik haar beminde. Het antwoord, hetwelk zij mij zond, kwam hoofdzakelijk hier op uit: dat zij in eene zaak van dien aard, geen’ den minslen stap konde doen, zonder kennis en toestemming van hare ouderen; en dat ik vruchteloos eenig ander antwoord van haar zoude wachten. Ik had mij gewend, te denken, dat er naauwelijks eenige twijfel was, of mijne voorstellen zouden gereedelijk ingang vinden; maar thans secheen het mij toe, dat ik, geheel buiten mij- ne schuld Alle hoop verloren had. Mijn hoogmoed was heleidigd, en ik was gevoclig over dezen afslag. Mijn liefdedrift begon te verkoelen, en ik yleide mij, dat ze cerlang ten eenenmale uitgebluscht zoude wezen. Omtrent denzelfden tijd, kwam zekere Juffer BvoAds dikwijls bij ons; welke ik langzamerhand met veel vuur en oplettendheid begon op te passen. Mijn ellendige geest werd door een verscheidenheid van driften en yoornens geslingerd. Ik maakte haar door eenen brief mijne licfde bekend. Doch zij be-schikte, dat mij een voorzigtig en gepast antwoord gegeven wierd, namelijk: dat zij, zonder medeweten en bewilliging harer ouders, niet van zich verkrijgen kon, een’ oogenblik op zoodanig voorstel te denken. Door Gods gunstige Voorzienigheid, beschouwde ik dit antwoord als een volstrekte weigering; en thans was de gesteldheid van mijn afgodisch hart waarlijk ellen- dig. Ongeregelde drifien scheurden het van een; en waar ik troost zou vinden, was mij ganschelijk on- bekend. Dan Juffer §...... van huis gaande, werd ik weldra van mijne nieuwe liefdewond genezen. — O! hoe veel ben ik verschuldigd aan het bestuur en de zorg van Gods aanbiddelijke Voorzienigheid! Zijn goedheid wilde niet toelaten, dat mijne dwaze wen- schen vervuld wierden. Hoe ongelukkig zoude ik ge- weest zijn, indien het Hem behaagd had, deze mijne laatste pogingen te doen gelukken, en indien mijne nieuwe liefdedrift door de afwezendheid van het voor- werp derzelve niet ware uitgebluscht! Zoodra was deze hartstogt niet in mijnen boezem ontstaan, of ik nam het besluit, om mijne studién te veranderen, en liever een ander beroep bij de hand te yatten, dan mij in de dienst van het voorverp derzelve te begeven. In eenen brief aan Juffer S....., stelde ik haar de keuze voor, welke levensstand haar meest zou behagen. Anderwerf viel ik mijne ouderen lastig. Somtijds schenen zij in hun yoornemen te wankelen; maar ten laatste, bleven zij standvastig bij hun cerste besluit, en wilden volstrekt geen geven aan de dringende verzoeken, die ik hun deed. Er waren tijden, wanneer het mij toescheen, dat ik gereedelijk alle mocijelijkheden zou willen ondergaan, veeleer, dan de predikdienst ie aanyaarden. Deels werd ik af-geschrikt, door de knoopen en zwarigheden, welke met de leerstukken des Christendoms vergezeld gaan, decls, door mijnen afkeer van die levenswijze, welke ik begreep dat eenen Leeraar voegde. Dan Gods gedachten waren anders. Schoon ik onkundig was van Hij kende mij, en bewaarde mij van ontelbare strikken des Satans, zoowel als van de verderfelijke overleggingen yan mijn eigen hart. Ik besloot dan ein-delijk, mijnen ouders te gehoorzamen; en van dien tijd af, bleef ik daarin onbewegelijk. Dus behaagde het Gode, door Zijne yoorzienige zorg over mij, mij langs Zijnen eigen weg geluk. Kig te ma- ken; en Hij liet niet toe, dat ik zelf den weg afsneed voor mijnen toegang tot die Bediening, welke ik thans met volle zekerheid weet, de genseglichen en meest achtenswand van alle te zijn. Niet lang daarna, had ik gelegenheid om Jufler Eaxwul te ontmoeten. Mijne afgebrokene liefde begon weldra te herleven; en zij ook gevoelde ligtelijk weder de aandoeningen van toegenegenheid, welke zoo onregt- matig verdoofd waren geweest. Het scheen mij toe, dat ik haar meening gansch kwalijk begrijpen zoude, indien ik haar antwoord, welk zij mij gegeven hadde, voor afslag hield. Meer dan éen, die geweest hadden haar te bezitten, en die de toestemming van hare ouderen verkregen hadden, — eene zaak; welke mij, toen ik die hoorde, gevoelige droefheid en vrees veroorzaakte, — had zij stellig afgewezen. Dit strekte mij, met reden, tot geene kleine aanmoediging. — Na verloop van eenige maanden, en bijkans een jaar vodr mijne bekeering, gebeurde het, door Gods goede vorzienigheid, dat ik eemigen tijd im mijne geboor- teplaals ging doorbrengen, alwaar ik, tot mijne groote blijdschap, Juffer £..... vond. Thans bood ik in persoon haar In hart aan; en ik had het genoegen van te bemerken, dat ik haar niet mishaagde. Na verscheidene ontmoelingen, in welke zij steeds, gelijk altijd, eene zonderlinge liefde en eerbied voor hare oder deed blijken, verzekerde zij mij, dat zij niet besluiten zoude zich in het huwelijk te verbinden, tenzij ik vooraf mijne genegenheid hun bekend gewaat, en mijn verzoek voorgesteld hadde; ook zoude zij mij hare hand niet weigeren, indien ons beider oder wensch begunstigen wilden. Met deze verzeering was ik voldan; en ik konde niet anders, dan hare kinderlijke onderwerping prijzen. Nu was mijne vreugd ten hoogsten top geklommen. Ik rekende mij volmaakt gelukkig, en mijn hart — helaas! vol van afgoderij! — verwachtte zijn hoogste genoegen van bet schepsel, met voorbijzien van den Schepper, die te prijzen is tot in alle eeuwigheid! Gedurende al dien tijd, was de kracht der zonde in mij sterk heerschende. In schijn was ik zedig, doch underdaad zonder Gedienst. Zelden ging ik er kerk; en wanneer ik er ging, was ik geheel onaandachtig, ziltende daar als een bloot aanschouwer, en alsof er slechts van beuzelingen gesproken wierd. Mijne overdenkingen aldaar waren ijdel en zondig; en dikwijls had ik geen geduld, om ie vertoeven, tot dat de leer-rede geindigd was. Steed bleef ik gehecht aan de zonden, die ik boven vermeld heb, welke, indien ik te eenigen tijde op dezelve betrapt ware geworden, mij — eerzuchtig en hoogmoedig als ik was — tot den diepsten trap van schaamle en verlegenheid zouden gebragt hebben. On- der mijne geringe overblijfselen van deugd, (indien ik nog al eenige deugd bezat) behield ik nog een mensch, die door gebrek en jammer gedrukt was, niet denken, zonder droefheid en gevoelig mededoogen. Wanneer de armen zich tot mij wenden om hulp, bood ik hun gewillig en met blijdschap onderstand, en had somtijds een levendig en dankbaar geyoel van mijn voorregt boven hen. Bij zulke gelegenheden, ging ik echter niet te werk uit gehoorzaamheid aan het Goddelijk gebod, noch stelde Gods eer tot het yoor- werp mijner bedoeling, maar volgde alleelyk de am- spraak mijner natuurlijke neiging en gevocligheid, Op dien z IN werp mijner bedoeling, maar volgde alleelyk de am- spraak mijner natuurlijke neiging en gevocligheid, Op dien z IN werp mijner bedoeling, maar volgde alleelyk de am- spraak mijner natuurlijke neiging en gevocligheid, Op dien z IN werp mijner bedoeling, maar volgde alleelyk de am- spraak mijner natuurlijke neiging en gevocligheid, Op dien z IN werp mijner bedoeling, maar volgde alleelyk de am- spraak mijner natuurlijke neiging en gevocligheid, Op dien z IN werp mijner bedoeling, maar elfden tijd was ik niet alleen ondragelijk trolsch, maar mijn hart was vervuld met haat en afgunst, en 200 wraakzuchtig, als de boosheid het maken konde. Geneigdheden als deze, zouden naauwelijks hebben kun- nen missen, mij tol openbare en aanstoolclijke euvel- daden te vervoeren, tenzij God, dien ik noch kend noch eerde, door zonderlinge middelen mij bewaard en wederhouden hadde. Nu en dan gevoelde ik cenige slagen en wroegingen van het geweten, doch die waren noch krachtdadig, noch duurzaam. Mijn vleesch wilde zich aan Gods Wet nict onderwerpen, en het kon ook niet, SSSISMANG AAU I DAA TATA AD AIAN AAA TALLL OIA A UEDA ADAIR ASSAD ITA N GHAR TAL AU ADAAT AAT ha ithe What dis EA TIE ala buon) add ih anh au lined DERDE BRIEF. Waldste Broeder! Van den tijd af, dat ik eerst kennis aan de Universit gekregen heb, had ik getwijfeld aan de waar-heid en den Goddelijken oorsprong van de Christelijke Godsdienst. Ik haatte de Godvruchtige menschen, en de Bedienaren yan het zuivere Evangelie. Menigmaal sprak ik tot anderen met de uilersle verachling van de zoo genoemde Methodisten, en van allen, die zeiden er der het zijn. Mijne moeder yermaande mij zeer ernstig in verscheidene brieven, die ik van haar ontving, tot opregte bekeering en tot aanhoudend bidden. Bij zulke gelegenheden, openbaarden zich de onverdragelijke hoogmoed en uiterste vijandschap van mijn hart tegen God en tegen alle ware Godsdienstigheid op het sterkste. Niet zonder moeile konde ik van mij verkrijgen, hare brieven zelfs te lezen. Twijfelingen van allerlei aard, tegen de waar-heid der Heilige Schriften, waren mij welkom, en ik weekte die aan. In mijne redetwisten op de Aka-demie, sprak ik dikwijls Zeer oneerbiedig van den Bij- Two Or bel, en niet zelden, — helaas! ik word schaamrood bij de herinnering! — zecht ik mijn vernuft ten toon te spreiden, door denzelven te bespotten! Ik schaamde mij geheel niet, om voor mijne vrienden te verschijnen in het karakter van ecenen vijand van de geopenbaarde Godsdienst; integendeel, ik greep alle gelegenheden vurig aan, om eene twijfeling op te werpen, hetzij tegen de geschiedenissen, of tegen de leerstukken van Gods Woord., Ik was gewoon, mijnen ‘vrienden voor ie lezen de proeven en verloogen, die ik opgesteld had, met het bepaald oogmerk om beide het gezag der Heilige Schrift en de verhalen der gewijde geschied- schrijvers te bestrijden en te beschimpen. Eenige brokken van zulke opstellen zijn nog in mijne bewaring, en strekken mij tot sprekende gedenkteekenen mijner yorige goddeloosheid; terwijl ze mij overvloedige stof opleveren, zoowel van verootmoediging en schaamte, als van roem en verheerlijking van Gods onbe . grijpelijke gegenade, die mij uit zulk eenen afgrond van boosheid en ellende gerukt, en tot de hoogst mogelijke gelukzaligheid geleid heeft: — gevoelens, welke ik hoop dat die schriflen noort ophouden zullen, in mij te verwekken. Verscheidene van de allergewigtigste leerstukken, als: de Heilige Drieéenheid,— de oorspronkelijke zon- de, en de eeuwigheid der straffen, — de menschwor- ding en voldoening van Gods Zoon, — en de boven- natuurlijke werkingen van den LHeiligen Geest, — waren mij een struikelblok en eene dwaasheid. Ik vond mij bijkans bestendig geneigd, om dezelve te oniken- nen en te verwerpen, en, heigeen nog verder ging, dezelve te lasteren. Dikwijls was ik een Deist, en somwijlen cen Socinian. Doorgaans zocht ik ook goddelooslijk gelegenheid, om die Waarheden in gezelschappen te bestrijden, en dezelve aan mijne vrien- den verdacht te maken. Mijne begrippen daaromtrent schenen mij op zulke vaste gronden te steunen, dat ik mij verzekerd hield, daarin nooit te zullen yerander. Mijn voornemen was, ofschoon ik het Leeraar- ambt mogte aanvaard hebben, zoodra ik eenig ander middel van besiaan konde vinden, mijn ontslag te verzoeken, en mijne geyo Elens openlijk bekend te ma- &en. Daarenboven had ik, zoo ik mij niet vergis, nu en dan het voornemen opgevat, om te gepasten tijde legen de Openbaring te schrijven, en mijne bedenkin- gen tegen het gezag der gewijde Schriften in de we- reld te zenden. De verderfelijke schriflen yan ENICPENUS, VOLTAIRE en anderen, waren mij zeer schadelijk, en versterkten mij niet weinig in mijne Deistische ge- voelens. En zeker is het, datzoo God het niet had verhoed, en door Zijne genade niet. tusschen. beiden gekomen ware om het te verhinderen, ik naar alle waarschijnlijkheid mij openlijk in de wereld als een verklaard’ vijand der Openbaring, voor het minst van alle ware en geestelijke Godsdienst, zoude bekend gem maakt hebben, — Middelerwijl was ik gewoon, des avonds, op mijn bed liggende, te bidden, en wel met bewoordingen en op eene wijze, welke regtstreeks inlie- pen tegen mijne eigene gevoelens. Onder andere din- gen, bad ik om bekeering; gebruikende gem en deze woorden: «Trem mij, o Heer! en ik zal hekeerd zijn» Een zonderling bewijs van Gods allesbeheerschende magt! Mija gebed streed blijkbaar tegen mijne eigen denk-beelden en begrippen, en ik bad om iets, hetwelk ik zelf nict geloofde mogelijk of wenschelijk te zijn. Eindelijk bad ik, dat mijne ouders, blockverwanten, en vrienden, als ook zij, die over mij gesteld waren; allen te zamen voorwerpen van Gods zegen moglen zijn. Somtijds werden mijne gebeden, door slaperigheid, of door andere verhinderingen, aanmerkelijk gesloord, of wel geheel nagelaten; doch dit baarde mij weinig droefheid of bekommering. Terwijl ik op die wijze bad, was doorgaans mijn gemoed sterk bewogen, en ik gevoelde groote aandoeningen, Ik kan ook niet twijfelen, of ik werd nu en dan yeel geholpen door bet geen men de gemeene werkingen van den Heiligen Geest noemt. Gedurende die werkzaamheden, 200 ik mij niet yergis, was ik gewoon, mij de Goddelijke tegenwoordigheid voor te stellen, als cen heerlijk licht in den hemel, gelijk dat der Zon, welk licht aan mijne verbeelding zigtbaar scheen. Mijne Godsdiensloefeningen van dien aard gingen vergezeld met grooten ijver, en zelfs met eene soort van blijd-schap. Echter heb ik reden om te gelooven. Somtijds gevolgd werden van een meer stoutmeedig en rockeloos bedrijf der zonde; want, de pligt een-maal yerrigt zijnde, scheen het, als of ik een zeker regt verkregen had, om vrijelyk en onbelemmerd te zondigen. Te dezen tijde was ik ziekelijk, en veel verzwakt. Een plotselijke angst voor den dood overviel mij som- wijlen, en benaauwde mij, vooral des avonds en wan- neer ik alleen was. Ik had somtijds een zonderling denkbeeld van het sterven, namelijk: dat de dood mij bovenal onwelkom en  der Werken van J. A. Turretin, grootelijks gesterkt werd in het gelof van Gods Anwezen, Zijne Volmaaktheden en Voorzienigheid, en in een’ aanmerkelijken trap genezen van mijne ongeloovigheid aangaande het gezag der Heilige Schrift. Met groot genoegen en volkomene toestemming las ik de menigvuldige vertoogen van dien schrijver, eu was somlijds 266 overstelpt door een gevoel van de Goddelijk Majesteit en Heerlijkheid, dat ik niet verre van Gods Koningrijk scheen te wezen. Van dien tijd af, verstond en beleed ik het gezag en de Goddelijkheid der Heilige Schrift en van de Gods-dienst van curistus; echter had ik, na dit alles, nog met vele twijfelingen en bezwaren te worstclen. Eenigen tijd daarna, gebeurde het, dat ik, op een’ avond, peinzende over het nut der ware wijsbegeerle voor het Christelijk geloof, en ook onder anderen over den dood en de eeuwigheid, sterk in mijn ge- moed beroerd werd, en aangedaan met een levendig gevoel van de oneindige aangelegenheid dier zaken. Mijne aandoeningen waren 206 hevig, dat ik mij niet bedwingen konde van tranen te storten. Doch mijn hart was als cen steenachtige grond; het goede zaad kon er geen wortel in schieten. Geestelijke gewaar- wording of besef van Gods Heerlijkheid en Majesteit had ik niet; daarom hielden die inwendige bewegingen, welke ik gevoeld had, wel haast op, en bragten even 266 weinig eenige ernstige gedachten over de noodwendigheid der bekeering en van het geloof in curistus in mij te weeg, als die, welke ik te voren ondervonden had. Ge- heel ingenomen door aardsche zorgen en bezigheden, leefde ik den meesten tijd geheel achteloos en onyerschillig, om- trent den staal mijner ziel; en in die weinige Oogenblikken, wanneer ik of ernstige gedachten, 6f Godsdienstige aandoeningen ondervond, had ik geen het minste denkbeld, dat wedergeboorte door Gods Geest en eene onmid-dellijke werkzaamheid omtrent curistus tot vereeniging met Hem eenigzins noodig konden zijn tot mijne zaligheid. Somwijlen was ik in ernstige overdenk over God, als het hoogste Goed; maar konde op geenerlei wijze hegriipen, hoe Hij zulks kon en moest zijn. Het is waar, ik ontkende deze waarheid niet, dat God het hoogste Goed is; ik had die zelfs door velerlei bewijs- redenen leeren betoogen, maar mijn hart wedersprak die allen. Het scheen, dat ik veel grooter genoegen en verlustiging zag in aardsche goederen en vermaken, dan in God, of in de dienst van God. Geestelijke gemeenschap met God, en de genieling van Hem in JEZUS CHRISTUS waren zaken, van welke ik ten een- maal onkundig was. Geen wonder derhalve dat ik niet begrijpen konde, hoe God het hoogste Goed kon wezen, en de genieting van Hem de volmaking der ge- lukzaligheid. Ik werd doorgaans gewaar, dat gemeenschap met God en de genieting van God witdrukkingen waren, aan welke ik bezwaarlijk een denkbeld wist le hechten, althans niet zulk een, welk mij eenigerma- te duideljk zou kunnen maken, waarom En omen welke redenen de geniellen van God le schatten was boven al de vermaken der wereld en boven het genot van het schepsel. God te kennen, Hem te beminnen en te anbidden, waren pligten, welke ik beschouwde als redelijk, ja als noodig, en als waardig met veel aan-dacht verrigt te worden; maar hoe het welzijn der ziel zoo naauw daaraan verknocht kon zijn, hoe dit blijken kon een bron van zooveel gelukzaligheid en ge-noegen te wezen, als de Godgeleerden, in navolging van den Bijbel, verklaren: — dit ging verre boven mijn begrip. Somtijds evenwel, wanneer ik in eenen nacht den hemel bezaaid zag met sterren, welke ik mij als zoovele zonnen en werelden voorstelde, voelde ik eene brandende begeerte om aldaar te zijn; en, aan-geprikkeld door eene groole nieuwsgierigheid, verbeeldde ik het mij een wenschelijk en alleraangenaamst voorregt, eene eeuwigheid door te brengen in het beschouwen van al die zonnestelsels. En indien er slechts reden was om te verwachten, — he Twelk te dien tijde mij toescheen, en alsnog toeschijnt, niet onmogelijk te zijn, — dat de ziel, na den dood, het vermogen en de vrijheid zal hebben om die ontelbare menigte van werelden te bezoeken, en hare aanmer- kingen daarover te maken; dan, ja, erkende ik, dat eene plaats in den hemel een prijs was, om welken het betaamde met onvermoeiden ernst te strijden. Ik had te dien tijde de Christelijke Godsdienst om-helsd, en deed er belijdenis van. Doch mijn gelöt aan de Heilige Schriften was enkel in het algemeen; er bleven nog vele twijfelingen bij mij overig, aangaande yerscheidene leerstukken van de hoogste aangelegenheid, als: — de Drieéenheid, — de erfzonde, — de menseh- wording en genoegdoening van CHRISTUS, — de wer- kingen van den Heiligen Geest, ent. — Somtijds be- haagden mij de gevoelens der Calvinisten het meest; en somtijds helde ik meer over tot die der Pelagianen, en zelfs tot die der Soctnianen. Tot eene vastgeyestigde overtuiging te geraken, was niet in mijn vermogen. In het bijzijn van zulken onder mijne vrien- den, die ik yoor ware Godvruchtigen hield, was ik stom; maar bij anderen, verklaarde ik mij rond-horstig, en wij trachten wederzijds elkander te bevestigen in zulke verderfelijke wanbegrippen, als meest strookten met onze vleeschelijke wijsheid. 