Algemene konst en letterbode
None
( Vervolg en flot van Hadz. 104.) In February 1798 , deed de Alexander % van Boston Uezeild, en door Afa Dodge gecommandeerd , Witahhti aan, en liet aldaar een inboorling van de SaneMch- Eilanden, met name Ouhve , docn door de inwon6rt der Marquefas meer gewoonlyk Tama geheten, in na- volging der Amerikanen, die hem Sam genoemd hid- den. Deze Man, hoe zeer van een lage afkomst in zyn eigen land , werd door de bewoners der Marque- fas , die hy in krygskunde en behendigheid verre over- trof, hooggeacht. Teinde , die 00k aan hem den post van Toa of Krygshoofd, welke met dien van hekkaekes in zyn perfoon was vereenigd gewiest, afftond,’ nara hem tot zyn Zoon aan. Tama gclukte het otn de Hem - Ha maat I Digitized by Google C V6 ) mass en de Ahhoutumes over te haleo om hunne wcder- zydfche vyandelykheden ter zyde te ftellcn en hunne magt te vereenigen, ten einde op Hevda aantevallen. Teinde, na zyn oudlten Zoon, een jongen van omtrent self jaren oud, met een Kleindochter van Ebdeeinue, het Oppcrhoofd der Piggdna, vereenigd te hebben, maakte een verbond met dien ftara en eenige andere, die met denzelven in bondgtnootfchap ftonden, om ten oorloge te trekken tegen de Ndeke % een naburig volk van Heyaoa. De magt der Hemmaas en Ahhoutinne, die op Wiiahhu ten getale van acht of negen honderd ft ryd bare iieden verzameld was, verrokken van daar in meer dan dertig groote kanooa naar Hevada, waar zy in een gegelden flag de Ndeke verfloegen; doch bragten zy van dddr maar lyk mede, het welk aan de Ahhoutinnc werd toegewezen. Omstreeks zes we ken daar na, werd ’er een nog gro Otere magt byen verzameld om den inval te vernieuwen, by denwelken Ttmo hen vergezelde. Daar Crook op IVitohhu gebleven was, en kort daarop uit de haven een fchip gewaar werd, ging hy ’savonde den ai Mei met eenigen der inboor- lingen naar deszelfs buord. Het bleek een Amerikaansch fchip te zyn, de Bctly genoemd, en onder bevel van Edward tanning, die, wanhopende de baai te zullen bereiken, naar Nuguheva (*) ftevende. Crook bleef by hem en vergezelde hem, doch de inboorlin- gen keerden terng, bereikende met veel moeite het ftrand. Naderhand werden dezen door Tcinae fcherp benspt wegens het medenemen van Crook naar het fchip van daar zy Iieden van eenig aanzien waren, was het Op. perhoold verpligt zyne gevoeligheid te onderdrukken, In dien tusfchentyd had er op Hevada een ysfelyk toonecl van bjoedftorting plaats. De Ndeke boden hunne talryke aanvallers dapperen tegenstand, en zynde van hunnen eerften fchnk, door Tama's fchietgeweer verorrzaakt, bekomen, wierpen zy hem ter neder met een ftcen, die benevens een houten fpeer, de eenige wa- (*> Anders het Sir H. Martinis Eiland genopmd. Het lict omtrent 60 mylen ten Noord-Westen van Santa Christina. Op hetzelve bleef Crook omtrent zeven maai den tot dt» aar.kotnst der twee fchepen, waar van vervoigens gefprokea wordt. Ook fneuvelden in die gevecht een wapenen zyti, waar mede zy op een afttand treffen. Ook fneuvelden in die gevecht een Neef van Teittde en vielen zyner landslieden. De begravenis plegtigheden en de wond, die Tama gekregen had, de Teidas onder hunoe bondgenooten nog eenigen tyd doende vertoeven, gerakten vier van de eerlten in een afgelegen villei, die door de Piggdna bewoond werd, aan het dwalen, en werden aldaar in een byzonder krakeel gedood. Deze ting werd omtlreeks middernacht heinielyk aan Teinde overgebragt, die in een lchoone vlakke land-ftreek, Taoa geheien, en waar de legers gewonlyk hun verblvf hidden, met zyn volk onder de Pigge naas en de andere faamverbonden stammen lag te ha? pen. — Teinde maakte in de meest mogelyke stille al de Tciaas wakker en vicl, zoodra alles maar in gereed-heid was, op zyne bondgenooten, die thans nog (lie-pen, aan, en (lachtte eenige honderden van dezelven, zonder onderfeheid of tegenftand; de rest veritrooide zich in den grootften fchrik. Daarop belaadden deoverwinnaars zich met de lyken, gingen daar mede naar hunne kanoos, en voerden ’er zoo vele, als zy ’er maar op konden bergen, te fcheep naar Tahou Ata, om er zoodanig gebruik van te maken, als zy in der gelyke gevallen gewon zyn. Pahancuovau, van wien reeds gewag gemaakt is, was een van de genen, die Crook aan boord van de Betlj gebragt hadden, en verrok nog denzelfden avond naar Nevada met het bexigt van deszelfs vertrek. Deze man bragt eigen handen Eboecinc, het Oppei hoofd der Piggdnaas, ter dood, en was by gevolg geregtigt tot deszelfs lig-chaam en verfierfelen, waar mede hy omhangen was, welk alles hy in zegepraal naar Witahhu met zich te-rug bragt. Eene menigte van omstandigheden, die Tdmd verhaalde, dat voorgevallen waren na het vertrek van Crook, zouden over de zeden dezer Eilanders nog verder licht kunnen verfpreiden; dan wy moeten voortgaan om de gelegenheid optegeven, by welke Temo zich van zyn geboorteplaats verwyderde. Tegen het einde van het zellde jaar (1798) nielden zich twee fchepen. de Butter worth, Kaptein Frazier, en de New Euphrates, Kap-tem Glasspoole, eenigen tyd te Witahhu op. Te-tnoteitti glng aan boord van het eerltc fchip, het welk H 3 voor- Digitized by Google C 111 > voorbeen aan de Marquess ge weest was; maar toen de aadere Eilanders naar bet ltrand keerden, bleefhy, en werd medegenomen naar Nuguheva, werwaards de fichepen ftevenden om ver Digitized by Google C 111 > voorbeen aan de Marquess ge weest was; maar toen de aadere Eilanders naar bet ltrand keerden, bleefhy, en werd medegenomen naar Nuguheva, werwaards de fichepen ftevenden om ver Digitized by Google C 111 > voorbeen aan de Marquess ge weest was; maar toen de aadere Eilanders naar bet ltrand keerden, bleefhy, en werd medegenomen naar Nuguheva, werwaards de fichepen ftevenden om ver Digitized by Google C 111 > voorbeen aan de Marquess ge weest was; maar toen de aadere Eilanders naar bet ltrand keerden, bleefhy, en werd medegenomen naar Nuguheva, werwaards de fichepen ftevenden om ver Digitized by Google C 111 > voorbeen aan de Marquess ge weest was; maar toen de aadere Eilanders naar bet ltrand keerden, bleefhy, en werd medegenomen naar Nuguheva, werwaards de fichepen ftevenden om ver Digitized by Google C 111 > deren voorraad van ververfingen optedoen. Hier ontmoette hy Crook weder, die maktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktaktak Wäarfchynelyk de Matilda, en den volgenden morgen zagen zy de rotfen en uitgeftrekte brandingen, waarop dat fchip in February 1792 verging. Crook ging den aften January over op de Butterworth, die regtdreeks naar Engeland stevende, doch Heko bleef op de Euphraat, die federt aangekomen is. De tötend van Temo, die, gedeeltelyk uit hoafde van de onkunde der Engelfche taal zeer ontroostbaar geweest was, werd door het byzyn van Crook aanmerkelyk opgebeurd. By hunne aankomst in Engeland, in Mei 1799, werd Temoteitei door de eigenaars der Butterworth aan de zorg van het Zendeling - Genootfchap binnen Londen overgegeven. Door de verandering van lucht en voedfel had zyne gezondheid veel geleden, dan met behulp van geneesmiddelen werd ze weldra grootelyks herfleld. Men ordeelde het noodig om hem de Kinderziekte te doen menten, welke kuur hy onderging met nog 34 Neger-jongens, die van Sierra- Leone waren overgebragt georden. Over dezen nam hy eene mecrdeihefd aan, eyenredig naar het verfchil van zyne kleur, en deed behoorlyk Verflag van hun gedrag. Gedurende dat hy te Londen was, was hy te huis by de bestürders der genoemde Maaitfchappy; dan daar de lucht der hoofd- ad zyne gezondheid weder zeer fterk aandeed, werd hy naar bet land overgebragt, waar hy onder behor- lyke behandding fpotdjg herstdde; doch tegen.het na- deren van den winter keerde hy terug in de nabuuf- fchap der St ui. Gezond zynde, fcheen hy zich in alle orastandigheiden wel te vinden. Hy was leerzaam, levendig en bevallig in zyn gedrag, en had een goed verlägt, maar het viel niet gemakkelyk ora zyne aandacht trtc bet leeren te bepak-o, waartne de (laat zyner gezonff-beid 00k njet gunltig geweesc is. in onze letters te febryven en te lezen, in woorden van cenc lettergreep te spelen en in eenige weinigc gevvone fprcekyzep t« begrypen en te gebruiken, bestpnd al de vordering, die hy tot dien tyJ in onze tad gctnaakt bad. Na alt bet Onze Vadtr in zyn eigen taal was overgezet, leet-de hy het getpakkelyk van buiteu. Van de spreekyzen, die hy kende, wist hy zich met eigen aedendighefd en zelfs met eene gem akkelyke welgetpärdh?id te Ije-dienen. Zyne aamnerkingen omtrent kankters warmeesten juist, en zyne herinnering van elkander ggiy-kende perfonen was byzonder tierk. Hy fcbikte zich volkomen naar onze gewoonten, was dipt in het uitterlyke der huisgodsdienst-oefepingen ein begeerig paajr het bywonen van de openhare. Dan, niettegendaandc hy by wylen den voorraug.nitdrukte, dien hy aan England boven zyne geboorte- eilanden gaf, hehield hy echter onveranderlyk zyne verkleefiiheiJ aan derzelver bygeloovigheden en meest bedorven gebruiken. Hy zei-de,,, te ueten, dat men in zyn land Go Jen heeft, de-,, wyl hy hen tusfchen de boomen en rietdakeo der huizen had hooren fluiten; maar dat men in ons land „ geenGod En had.” Dit doclde op een foort van krekels, wier geluid, daar zy niet ligt ontekt wosden, de Heidenfche Priesters voorgeyen, dat van de Atuaas komt. Ook gaf Timo den uiterften afkeer te kennen, van het geen hy onder ons een schandelyke gewoonte noemt, te weten, dat ieder Man zyn eigen Vrnuw het. In het bet'chryven van da kannibaalfche handel-wyze zyner landslieden, verried hy eene wreedaar-dige vrolykheid; dan toen men hem aangaande deze en gene gebeurtenis. Vergetende onze naturlyke trotschieden en eigenen, iiebben wy ons dwaaslyk ingeld, dat de Zuid-zee - Eilanders onze zeden en gewoontens maar behoefen te zien, om ’er boven de hunnen den voorrang man te geven. Maar het is just het tegenovergeflöde, offen zy ons Atuaas noemen, zeggen zy, dat wy jiiets zoo goed doen kunnen, als zy, die aileen menfchen zyn. Ook veronderltellen zy, dat wy geen taal van ons zelven hebben, en dat wy volllrekt geen denkbelden bezitten, tot dat wy hurme woorden leeren gebruiken. NIEUW - UITGEKOMEN BOEKEN, AKADEMISCHE EN ANDERE SCHRIFTEN. Twistschriften. Verdedtging van Willem Paschen, Drost van Breedevoert, tegen Cornelis van der Aa, Schry ver der Gefchäden van den jongst geeindigden Oor/og. Deventer, by G. Brouwer, 1807. Bebalven bet Voorwtrk hi bladz. in gr. 8*. Meermalen wy ons zelven, hoe toch zulk een een een een breken, als Schryyer en voqral als Historischer ver befebouwd, gelyk de beruchte C. van der A a, zoo groofen opgaog met de Prnirchriften, die by van tyd in de wereld (loot, kon maken: en waarom men hem, jarcn lang, onverhinderd liet - voortvaren, met de braaffte en verdienftelyke mannen in een batelyk daglicht te ftellen, en de nogalige partyfchappen, die bet Vaderland in de laatfte jaren zoo veel leeds bernkkenden, niet' al.'een gaande te houden, maar, zoo mogelyk, nog meer aantevuren en op te (token: terwyl ook niemand der veelvuldige perfonen, door hem belastcrd, tot dus verre, tegen hem in gef Chrifte, of in jodi-cio optrad, om zich, of voor het publik van de aangewrevene fcheunis te zuiveren, of by den Regier daar over te können, en de straf der wet tegen hem in te roepen. Recensent wist van het een en ander geene meer voidoende redenen uittedenken, dan, wat bet eerfte betreft: I. De uit-gebreide Correspondent ie, nevens het Crediet en Handelbeleid van den Uirgever dezer latere Scbriften, die bykans in alie zyne ondernemingen zoo geiukkig weet te Hagen. a. De geest dej tyden, waar op die stukken zoo jnist berekend zyn', ge-paard met eene natuorlyke overheliing van het kwaad, van den Naasten verfpreid, vooral van zulken, waar mede men in e Enigerhande begrippen verfchilt, aan te nemen, als over het hoofd te zien, by de zoodanigen, die van zyn party zyn; omtrent welke laatte, veeleer, het medelyden wordt gaande gemaakt, wanneer zich ais een foort van Martelaren weten voortedoen. Eindelyk echter ziet men, op nieuw, het te regt aange-Sserkte van Valeriut Maximus, in dit geval, bewaarheid: Lento gradu ad vindictam fui divina procedit in | tardiutereqwe fupplidi gravitate compen&i. Hi Een Digitized by Google Sen onbekende, to het ryk der Letteren, ok in d« Z*. meoleving, by her gro* der Natie, man, vo'pens de Schilderry, die v. der 4a, van hem in het 8fte Deel zyner zooge. naamde Gefchiedenis van den jongst geeindigden Oorlog op. fcangt, van weinig beduidenis, die zich, door een overdreveq omwentingszuchr, uit dehef-fe, tot eenig aanzien had weten optevoeren, in een afgele-gen boekje van het Vaderland, aan de grenzen van Heinrichtungen, als wahr by als publikanische Änderungen zich, by den  in het Department Generalland: die zich, hier by, in een vlak tegenovergelteld licbt, en met al deszelfs fchitte. renden luister, voor zyne lezeren opdoet, zeifs omtreor ally de byzonderheden, door. v. der 4a n opens hem yernaeld, if dat zwart tafereel, ’t welk deze, met zyn in gal en roet ge-doopte pen, van hem had durven malen. Onder een warm gevoel van de verongelykingen hem aasgedaan, en met al de eigenaardige fierheid der oufchuld, one vout de Heer Pafchen, in een kort Voorberigt, de rede neo, die hem in dezen ler verdediging noopten, geeft eeo korte febets van de perfoon en het karakter zynes Befchuldiggers, grootdeels opgemaakt uit diens eigen woprden, eo levert by vooraad een zeer opmerkelyke ftaaj van het toehenrachtige en kwaadaartige in de verhalen van zyuen lasteraar, wel bepaaldelyk met betrekking tot de omstaodigbeden, die de uitvoering van het Doodvoonis aan zekere Freuie van Dorth (*;, hadden verzcld; waar na by, in de verdediging ( • ) De Heer Pafchen, in zyn Voorberigt W.idz. xrx en voIr. byzondertyk ftil fhrtnde, zoo in den Text als in eene Noot op biadz. xxi, op het leu- genachtig verhaal van die Ixecurie, door van Jer An gegeveu, nuakt by die gelegenheid 00k cere alle/.ius gepaste panmerking, op de zoo beteefgerde Plant, waar mede men vetkozen heeft, als ter veieeuiyiging van deze vootgfr wende grmvelyke moordery, de hitelyhe fchfldery van v. d. Aa, op bhtf. 481 van bet mecrroalen aangebaalde site D. zyner Gefiliiedenis, quaft opto, lieren; by welke aanmerking net oimaauwkeutige niei alieen, maar volflrvkt vaifebe der ftoflagic van dit Schandmomimem last utriui vronlt aan den dag 8* igitized by Google C WJ > wie van eenvoudig verhaat zoo van bet gebeurde, by de invafie der geemigreerden, en de onmiddelyke gevoW gen dasr van, als van zyn eigen gedrag, beiden als Officier en als Commissari, van wegens het uitvoerend Bewind by de Mi'itaire Regtbank, na het in staat van beleg verklaren vau bet ambrig gedrag, de Lasteringen en Onwaarheden, door v. dtr jA*  en taal betreffend, ongemen fikfe wyze, allea met echte stukken en sekbeiden geftaafd, dat wy baast in *t vermoeden zoudea komen* of uiet wel, byaldien v. der Aa zelf zyne valfche be rig ten, n opens het een en ander, niet uit den duim gezogen heeft, een heimelyke vyand van hem, zyn haat regen 4 wat niet Oranje gezind is kennende, hem, met derzelver me- dedeeling, een leelyken trek heeft willen speleu ;-daar wy naauwlyks ondcrftdlen kunnen, dat iemand die de geringfte kennis aan de person, het karakter, omstandigheden een gebragten van deu Heer Pafchen had, ondeugend genoeg zou hebben kunnen zyn, cm zulk een verdraaide en logen- Achtige opgave te doen. Doch wat hier ook van zy; v. dtr jla zal nu verpligt zyn, wil hy niet by het onzydig  zoo onverdiend, op eece boosaardige wyze, had gefacht te berooven. Jammer lechts, dat zuike kieine losfe stukjes, hoo wel gefchreven, en belangryic ook, niet alleen spodig in vergeteilt bezogenen, maar ook, voorai, wanneer zy in den form van een Tegen- of Verweer-schrift verfehren, ongelyk minder kans hebben, ora zoo verve verweerden en dns zoo algemeen gelezen te worden, als groo- jelegJ: doch waar by on-c Verweer-schryver ook nog wel had mogen voegen, dat de houding, in welkc men den Kap. van der Unde, op die Plant, e* in het daar by verbeeld oogcnblik ziet afgebeld, rein seer flry/it met fief, ter haul zelf van v. d. A.1, {hoe zeer hy diens V\ oorrede op he! 8 fie Diet,, dear mede gezegd ove Streetitekonen) als met dt, marheid zslye, en itegrücken toedragt van het gevait l'J - Prootere werken Tan ettelyke Boekdeelen; Tooral rnlkefi, die, gelyk dat van v. van Aa. zoo juist berekend zyo voor den fmask, en politieke Hemming van een zoo gr-oot gedeelte der Natie. Waar door het dan te vreezen is, dat de Heer Pafchen flechts ten halve het doel van deze zyne bondiw en void;ngende verdediging zal bereiken; en dat niet alleen zvn polkotnen onfchuid, tn t a r zelfs cordaat en allezin' loflyk gedrag, in de hagchelykfte omftnndigbeden, niet Zoo, algemeifl. En op den duur zal blyken, als de latter, zoo onverdiend op bem geworpen, zich oader het tegenvrourdig gellacht reed* verl'preid heeft, en den tneesten kans heeft om ook de Nakomelingfchap te misleiden. Alleen de oczydige Liefhefcbtrr en beoefenaar der Gefchiedenls, vooral oneer Vaderlandlär, die aan werken, zoo beneden alle kritiek als die van eenen der Aa, eene plaats in zyne Boekery kan inruimo, enkel — zynde dit de eenige waarde welke zy bezitten, — cm de daar in hier cn ginds voorkomende Authenrieke Stukken, die men elders te vergeefsch zou zoeken, zal, deze verdediging gelezen hebbende, zeer zeker, om die zelfde res denen, haar als eene wigtig bydrape tot de Gefchiedenis der 18de Eeuw In 't gemeen, met die van ons Vaderland in 't jyzonder, en als een onmi&baar bckrfbpt aanbangfel op het werk van v. der A a, en tevens als een noodig tegengift, op bet fenyn, daar in getnengd, dan ook naast dit laatfte plaatfen en met alle zorgvuldigheid bewaren : terwyl de deugd-zame Menfebenvrieod, bet ftukje doorbladerende, zich verheugen zal, over de gepaste en krachtdadige wyze, waarop de brave en onfchuldige man zich wist te wreeken op zynea laaggeestigen lasteraar, en zyne gefchondene eer, voot bet Vaderlandsch publiek, te handhaven. Akademische Verhandeungen. Specimen Juridicum Inaugurate continent: Aliquot observativus anfquario Juridicus; Quod A. S. IV. pro gradu doctoratut, fum- misque in utroque jure Honoribus ac Privi legiti, iiv uni-vorsitate Regia Hollandiae, rite ac legitime confequens, publico ac folemni fuhmittit Martin us Backer, Jn. fiior. Amelodamente. Die xm Junii mdcccvii. Hora iz — xi. L. S. Lugduni Batavorum apud Viduara M. Cyveer, J. Fil. 4°. pp. 8a. Deze, wel gei'cbrevene en openlyk verdedigde, Academifche Verhandling beltaat, behalve de Voorrede, in drie Waarnemingen of Opmerkingen (Observationes), vooral rot bet oude regt der Romeinen betrekkelyk. De Eerfle Waarnememing verklaart de redenen van de oode Veronifche Wet (Lex Veronia], en zulks byzonderlyk uit de oude Erfop-volging, by de Romeinen in gebruik, en uit eenige GriekfcheWetten, tot die onderwerp betrekkelyk, bladz. De Tweede Waarnememing onderzoekt, of by de lomeinen onds-tyds eemg beroep van de Kouingen tot het Volk heeft plants gebad; tot uelk oogmerk de jeugdige Schrwer hier de maze der Roomfche Komngen en van het Roomfche Volk, en dus den ouden regeringsvorm der Romeinen, opfpoort blad. 31 — 61. De Deutere Wasnememung heldert de duistere leer opomtrent den offprong van de Dieffiallen in Openlyke en Niet- openlyke, {Furta Manifeste a et Nec manifesto); welke hier geheel en al van de zeden der Spartaneo wordt ofgeietd. De Schryver vertroumt, dat zyn gevoelen, omtrent ait luk, aan alien, zoo al mö zeker waar, ten minster wäar- febrigen zal voorkomen: en zoo niet, dan vraagt hy, in zyne Vorrede, aedigiyk verfchooning, zoo we! uit hoofde zyner jeugd'ge pt'Ogmgen, als van wegen de moeilykheid, welke het opfporen der redenen en oorfprong van oude Wetten doorgaans verzelt De ftyt is vloeijende en helder, en de bewvzen doorgaans uit de echte bronnen zelve gepur, met welke het blykt. dat de jonge Schryver Very well bekend is. Het Twaatftal achter aan gevoegde SteiJingen (Thefes), is cok zeer wel gokozen en van belang, zoo als b. v. de aan- pryziiig van de kennis der Oude en latere Gefchiedenis, onj een goed S'aatkundige te zyn; het ftellen der ware vryheid in de wysheid en naauwgezette inachtnoming der Wetten* de bevestigitig vn de aanmerking van Nepos, omtrent de Nyd, als zynde de onaffcheidelyke gezellin van den roem in groote en vrye Burgerftaten; omtrent de noodzakelykheid der doodftra/Ten enz. Wy kunnen 00k niet anders, dan den ver- fchuldigden lof toekennen zoo ^-el aan de dankbare erkente- nis, we:ke de Heer Backer jegens zynen Leermeesters uit- drukt, als aan zyne zedigbeid, in het beflisfen; eene deugd. die Voorzeker het bevalligfte fieraad van jeogdige Geleerd-heid u. HANDEL en ZEEVAART, HUISHOUDKUNDE EN WAT DAAK TOE BE TREKKING HEEFT. Pktzen der Effectew. Op Maandag den 17 Augustus 1807, in Amfterdanu Buitenlandschk. Amerika 5 prCt.. jooj 1 1 Andelen by Hope & Comp. _ W2* •. I05I16 Rutland 5 prCt.. 93 > | -cr - 3 Zvedm 5 pfCt.. 9c|>9fii Denemarken, Toll. 4 prCt. 91$* 97$ duo heen cnWisfelb. 4 prCt. 974 « 98 duo Kroon 4 prCt. 97* 1 i KdxtrvMOostcnryk 5 prCt. 57} >584 «llo 44 prCt.. 53*54 d«o 4 prCu. 53 4 54 Sparge 5} prCt. byHope & C 95 l| duo dito nieuwe.. 89)1 got Portugal, by Hope & C. 974 « p8 Engdani. Anmiiteit. pCt. <544*64 Frankryk Gecon Lolk. renten 5 Pfct.. 77 4*77! DitoCert. by K.6cV.. 76 4*77! Op Londen. — Puys. Wisfelcours. 35 a % 53i Biff- Digitized by Google c **<$ i BlNNtNLANDSCH E. HarionUe Schuldbrieven a 3 prCt. • • ifito a af prCt. Losrenten uit deheffing van , 08 a 3|prCt. Dito uit de heding van 18eo. a 3 prct.. dito 1801. a j| prct.. 43t*45$ 39 M 5* *1 44i»45* 5* dito Domeincn. 4 prct. 7^1 ( llto VrywiUip a 5 pCt. 73} 1 1 Kon. Negot. van i8o-. fi pCt. * met oploop. premie by Af- lo'f.. 98^ a | Refcnptien Losb. na den Vrede.. 59 » I Agio van de Bank.. 4 prCt. STERRE- en WEERKUNDIGE WAARNEMINGEN. De buitengewone en drnkkende hitte, vooral van den 7 en 8 ‘-’gustus, heeft 00k in het Departement Drenthe een ont-tc J Onweder ten gevolge gehad. Op den namiddag van den 8ften bereidde zich, tusfcben 4 en 5 uren, in het Zoid-Westen, eene zware Donderbui, die, vergezeld van eene Hoos, eerst in het Kerspel Ronveen, Departement Overy-sfel, eenig nadeel veroorzaakte, vervolgens op het daar naasr gelegen Staphorst verfolgens op het daar naasr gelegen Staphorst verfolgens op het daar gelegen Staphorst verfolgens op het Kerspel de Wyk gerigt, en aldaar de Boeren-woninp, ftaande tusfchen de Havixbors En Dikninge, behoorende aan den Heer Hoofd-Schout de P'os vail Steenwyk, voor twee jaren nieuw getimmerd, in het midden doorgebroken, het Achterhnis en Stallinge over zyde geworpen, waar door (het Vee jnist ter melking op Stal gebragt zynde,) van de dertien Melk-Koeijen drie geheel verpletterd, en twee zwaar gewond zyn; terwyl de overigen met aioeite werden gered; zynde voorts de Zoon van den Meief ogelfekiglyk onder de pninhoopen onagekomen. Te geiykertyd werd de Molen en het MoJenaars-Huis, onder Dikninge, vernield, als mede een byna voltpoid nieuw Huis, van den Timmerman Hsrtman, zoodanig omgekeerd, dat de balken en fparren geheel zyn verbryzeld. Verders aile overige Huizen in de Wyk en naby Held zwaar aan de daken enz. befcha-digd, en meer dan duizend, meest zware Boomen, uitge-rukt, afgebroken of afgedraaid. Na aile deze verwoestingen heeft de bui in zynen loop den-Huize Ecbten aangetroffeo, aldaar insgelyks vecl schade aan het Heeren - huis veroor-zakt, Boeren-woningen, Schaap- hokken en een zwaar Ei-ken Bosch, wel voor &n derde, om ver geworpen, en den Schaap-Herder, die zich met de Schapen op de Esch of het bebunden land bevond, met zyne Wacht-kar opgeuoroeo, en op. WEEEN EUNDIGE W AARNEMINGEN, böttt. Haarlem. f baw). I tub*- l man I toan> r?07. < Ml- I MOM- MR ] CBSTRLD- AG. I TER. I WIND. | Him. 12 1 ( *v- 8 (39. 8 la 8} 6a| J z* o* voormidd.hdder; verdcrbewoStj 8® z* t* 0. 1 van vcitc donder, war regen* rfij 2. z. 0.! .3 <1 r-y. 8f 39. 8| 'ay. 8J 1 «4i! 0. t. z. | | 84 I z. z. 0.! omtient helder. 1 7*1 ’ *. 0. t 14 \ r»y* 7 29 ri '29. «1 | 73 | z. 0. hewolkt; tusfehen beide ;7 <'w. z. w. barde wind. <5<t z. w. | j ay* yi ' 15 < 3c. 0 l| ’ | 68 7« 1 60 ! w- 1 w. t. z. | bewolkt; omtrent helder. 1 w. | 16 \ [3 «• a 3°. al n 3f 61 1 w. I bewolkt; omtrent helder. N. w. 1 » i 13°* 3 ,3°- 9l 39. 9* 1 62 ' 75 «4l n. | voormidd. wolken; i«. 0. ^ yerder helder. 30- l| ] 3°. I 30. 0| 1 ' 66f | 0. | | 78 1 0. t. n. 1 helder. .68J 1 n, 0. | GEBOORTE, TROUW- en STERFLYSTEN. Het getal der Dooden, gednrende de laatstverlopene Week; is geweest: te Hmfterdam 118; en te Haarlem 6, ond« welke laatften 4 beneden de ta Jaren. Gedurende het verlopen kerkeJyk Jaar, van Advent 1805 tot 1806, zyn: la Digitized by Google C C  van 39949 225 18. In het Koningryk Noorwegen. In het Hertogdom Schleeswyk en Hoflein. 16421 M754* Stad Altona... i 793 8 = 3. Heerlykheid Pinnenberg.. 901 694* Graaffchap Ranzau 418 LS4- Dus in de gezamenlyke Deenfche Europeefche Staten.. 7S359 5S69A* Welk een aanwas van bevolking geeft tot 19564 zielen. BEKENDMAKINGEN. - %* By den Boekverkooper A. T.OOcJES Pz., te Haarlem, ziet thans her Hcht, het Zinnebeldig Gedenkteeken voor den Eerwaardigen Heer JAN N1EU* FNHUYZEN, naar een Teekening van den beroemden J Kuyper in *t koper gebragt door den ervaren Kunstgraveur L • Portmann, waar van, behalven ok by den Uitgever, een Exemplaar bezigtigd kin »or- den by de vblgende zyner Correspondenten : Alkmaar Coster ; A m fie r dam ten Brink, von der Hey, Leeneman van der Xroe %* Sepp en Zoon en Timmer; Deifr de Groot; Deventer Brouwer; Dordrecht Blusj'd en Zoon en de Haas; Gouda Verhlaauvt; Groningen Eekhoff Comkens, Schierbeek. En Wouters; den Haag Leeuweyn en Comp.; Hoorn Hermande en Zoonen; Lee u warden Cahais en Wiardt; Leyden Wed Cyfveer en Herdingh; Middelburg van Bent hem en Ooms; Munnickendam Holkerfe; Rotterdam van den Dries en Zoon en His; Schiedam Sveeber; Sneek van Goreum; Utrecht Wed. van Terveen en Zoon; Vlisfirgen Corbelyn; Zaandyk Brandenburg; Zierikzee Kleeuwens; zunde de pryzen van dit Gedenkteiken, buiten Intekeumg, als volgt: de ordinaire drukken f 6:-: %* By den Boekverkooper A.LOOSJES Pz., te Haarlem en alom, is gratis te bekomen: Bericht van Intpekening op bet Werk, gen id: Taferee, der Stad Haarlem en derzeiver Gefchtedenisfen, tot op den tegenwoor digen tyd, door uOR- NLLIS de kONING Ldz. in gr. 8vo. met Platen, waw van net erfte Deel reeds ter persfe is, en de Inteekening met ultimo Augustus gefloten wordt, na welken tyd de'prys een vierde zal verhoogd worden. Te Hsauem, it A. LOOSJES Pz. Digitized by Google ALOE M EENE K O N S T* KN LETTER-BODE, VOOR HET JAAR 1807. Vrjdag den 28 Augustus. B E R I G T E N. UITLANDSCHE. Pars. Op. last van zyne Majesteit den Kei-zer, is, door den Minister van Binnealandfche Za-ken, na ingenomen ad vies der Schleier van Geneskunde, alhier, het volgend befluit genomen, betrekkelyk bekend onder den naam van Croup, waar van het Programma dus luidt: Art. I. Men opent een Wedftryd over het navolgend Onderwerp: „Bepaaldelyk aantewvzen volgens de beste Schriften, ten over het prakticalc der Kunst, en volgens „naauwkeurige waarnemingen, de kenteekenen der „Ziek- Ons is geen Hollandsch woord bekend, om dat van Croup, op eene eigenardige wyZe, in den bier gebezigdeH zin, uittedrukken; doch het blykt genoeg, uit.de naderd omlchryving, en de „Ziek- (*) Ons is geen Hollandsch woord bekend, om dat van Croup, op eene eigenardige wyZe, in den bier gebezigdeH zin, uittedrukken; doch het blykt genoeg, uit.de naderd omlchryving, en de „Ziek- (*) Ons is geen Hollandsch woord bekend, om dat van Croup, op eene eigenardige wyZe, in den bier gebezigdeH zin, uittedrukken; doch het blykt genoeg, uit.de naderd omlchryving, en de „Ziek- (*) Ons is geen Hollandsch woord bekend, om dat van Croup, op eene eigenardige wyZe, in den bier gebezigdeH zin, uittedrukken; doch het blykt genoeg, uit.de naderd omlchryving, en de „Ziek- (*) Ons is geen Hollandsch woord bekend, om dat van Croup, op eene eigenardige wyZe, in den bier gebezigdeH zin, uittedrukken; doch het blykt geno Bygvoegde Latynfche ber.amingcn, op de volgende Bladzyde 131, dat daar mede een plaatfelyk ongemak, ’t weik in den Itrot, longpyp of luchtvaten, huisvest, wordt aangeduid. : De Keda&eur. Deed. I Digitized by Google C 13© > > Ziekte, order de-benaraing van Croup bekend, „ nevtns de natuur der veranderingen of ontaar- „ dingen (alterations'), die d> zelve uitmaken : de „ nit- en imvendige omftandigheden, die hiar ,, di en ontftaan of veroorzaken, derzelver ver- " wantfehappen met andere kwalen; de krachtda- „ digfte gereeswyze daar van, uit eene doorgaan- ,, de en vergeljkende ondervindirg optemaken, ♦,, en de middelen aantewyzen zoo wel om haar „ vnortgar.g te ltuiten, als haren aanval voorte Digitized by Google Men noodigt alle in- en uitlsndfche Geneesheren nicht, ter beant woo' ding van het hier boven opgegevene nopens de genezende en bthoedende behandling van den Croup. III. De Verhandelingen moeten leesbaar, gefehren zijn in 't Latyn of in 't Fransch, en aan bet hoofd, ten teeken van onderfehaiding, een Spreuk voeren, die herhaald moet woiden op een verzegeld Briefje, beattende, onder anderen, den naam en het adres des Schiyvers. Dit Briefje moet by de Verhandeling gevoegd worden. IV. Gentesheeren, die reeds het een of ander (Ink over deze Ziekte hebben uitgegeven, kunnen daar me-de, ter roededingirg op nieuw voor den dag komen, mir zy daar aan de aangeduide vormen geven, en het op de beantwoording der voorgeftelde vragen toe-pasfen. V. De Schryvers zullen naauwkeurig in acht ne-ten, om hun gevoelen, niet dan op gevallen, uit de prnktyk genomcn. En op waarnemingen of dadelyke onder vind ingen te bouwen, waar van de geheeie tbeo- rie niet dan een noodzakelyk gevolg moet wezen. Zy niocten, zoo ver mogelyk. de reeks van vragen, aan her einde van dit Programma onderfeheidenlyk opge- geven, bean-wnorden, als zynde de meesr gepaste, om allerleie nafpnringen, die tot eene villedige op- lt'sfing van de Hoofdzaak kunnen dienen, te ont- vouwen. VI. Alle Verhandelingen, ter mededinging gefehikt* moeten gezonden worden aan den Minister van Bin- nenlandfciie Zaken. Om tyd te. geyen, dat de omftandigheden, welken de proeven erJ waarnemingen kunnea bevorcK-en, op tene gtnoegzame wyze, vernicuwd worden, zal de Eedftryd niet voor i January 1809 gefloren Worden. Sinkken, na dien tyd ingezonden, zullen niet ter medingiug worden toegdaten. VII. ’Er zal eine afzonderlyke Composition worden aangefteld, om aan den Minister verflag te geven van de llukken, ter roededinging toegelaten. Deze Composition zal beiiaau uit twaalf leden, waar van ’er vier zullen gekozen worden uit de Klasfe der Natuur- en "Viskundige Wettenschaften van het Inftitut, vier uit de Hooglee:arcn der Geneeskundige Schole te Parys die niet tot bet Inftitut beboorcn, en de vier overig© Uit de gezumenlyke Geneesheeren van Parys. VIII. Men zal een prys van 12000 Fr. toewyzen aan dien Geneester, welke de beste Verhandling heeft Ingeleverd over den aard van den Croup, en over de tniddelen om dien voorrekomen, of om den goeden uitflag der bchandeling van denzelven te verzekeren. IX. De Geneeskunde VIII. Eige Schole, te Parys, zal, zonder verwyl, aan den Minister der Handel, eine Verzameling van alle gevallenen Warenen befreckt den Croup, vervat zu den Nationale als Buchhandel, in haar bezicht, als in de Stelle gedruckt, onder den Kon. Maatf. van Geneskunde berustende. Deze Verzameling zal in drück worden uitgegeben, ten ein nieuw licht over den Croup te verlpreiden, en den mededingers, in hunnen arbeid op het regelroffen. Aldus befloten te Parys den ai July 1807. Fünfzigke Vragen, dienende er nadere outvote-wing op het voorgefteld Programma over de Ziekte, beend onder den tiaam van Croup, van Angina Striduia, angina polypo-la, angina membranofa. beginnen met eeae naauwkeurige en kenfchetfen- d e (•) De Mouiteur, uit wiens N°. 210, van 29 July 1807* dit Programm.. heoben overpenarnert, deeit federt. nu en dan, reeds koue afzoude.ijke ltukken over dit onderweryi mede. Ia Digitized by Google C *33 J tie befchryving , van alle tyden, der kwale onder-deze benaroing aangeduid, ^ Vervolgens, de navolgende Vragen te beantwoorden. j*. — Oorfprong en gemeenheid der Kvale. i Z?n ’er ponder de befehryvingen der Ziekten, die ons tet hand gekomen zyn, zoo ran vroegere al* latere Schryvers, tot op de leste eeuw , welken de kenraerkenoe verlehynfel* van den Croup opgeven? Is deze kwale, meer gemeen, in onze gewesten , gewor- deu, dan zy was, voor dat men haar beter kende, en uaaaw- keuriger heeft waargenomen? Is zy meer gewoon in de Noordelyke landen , dan oo- der ons? Ontmoette men haar even dikwyls, voor het midden van de laatfte eeuw, als tegenwoordig? Hoe verre is zy, onder onze luchtftreken werkeiyk getneen en verfpreid? a\ Eigenaardige en verfchillende kenmetken. Welk onderfcheid beflaat ’er tusfchen deze ongefteldbeid eB de Long - zink ingen , als mede de verfchillende foorien van Keelontdekmg (angina)? Hangen de vetfcbynfels, die haar eigen zyn, van een we- zenlyk onderfcheid af tusfchen deze en andere kwalen? Zyn ’er lceftyden , die ’er van uitgezonderd zyn , en wel- I:e is in ’t byzonder die trap van jaren , die ’er bet meest aan bloot Aaat? 38. — Toevalligf, bepaalbare , eorzaken. Zyn ’er bekende omstandigheden, die, voor zoo verre men naar kan gaan, zamenloopsn, om ha3r in bet eeue land, meer algemeen dan in het andere, te verfpreiden? Met weike heerfchende Ziekfen gaat zy gewoon'yk ge-paardp Is zv eene doorgaans in zwanggaande kwaal ( epi de- mise h )? Kan men haar als befmettelyk befchonwen? Is zy nu en dan een gevolg van een andere Ziekre, en byzonderlyk van uitflag of eener uitbottende ( eruptive) \kwale? Is ’er ook eenige overeenkomst tusfchen de gewoonheid van deze kwaal en de Epidemien van het Roodvonk, de Scbarlaken Koorts en den Kiukhoest. C >33 > 4*. — Sterfie. Welke is de betrekkelyke fterfte, aan deze Ziekte eigen? 5°. — Stäat der Organen. Van hoedanige natür is de Slymverdikking, waar uit het vairche vlies geboren wordt, ’t weic men na den do^d wanr-neemt, en welke de buizen of pypswyze und den (Tuyaux) vormt, die men, zomwyten, gedurende de Ziekte, ontmoet? Geeft de Kunst, ouiien de natürlyke oorzaken, welke deze verdikkiog In den Croup te weeg brengen, middelen aan de hand, om iets dergelyks by leve; dige dierefl te doen ont-ftaan? En welke zyn de verfchynfels, die zich opdoen, onder de proefnemingen, welke daar toe aanleiding geven? In welken ftaat bevindt zich, onder deze Ilymverdikking, het eigenlyk flym. Vies van den lut en de longpipes of vaten? Hoe verre fürchtet zich, in de lucht- (of ademhatings) wegen, de ontaarding, aan deze kwale eigen, uit? Kan men de ontaarding, door haar te weeg gebragt, onderfcheiden, van zulken, die, in de Long, het uitwerkfel der Ziekte, of het gevolg van den dood zyn. 6°. — Behan deling. Welke is de meest gepaste behandeling van deze Ziekte? Is er eenige haar byzonder eigenen Geneeswyze? Is er een, waar aan men, bepaalelek en blykbaar, kan toefchryven, met (lecnts derzelver verzachting, maar genezing, met afzondering van de gunftige omftandigheden, zno, nit de krachten van den lyder, als uit den trap en uitgeftrekt-heid der kwale ontflaande, die zomwylen eene genezing uithaar zelre kunnen beganftigen? 7*. — Koorbehoeding. Zyn er Teekens, waar uit men een aanfiaanden aanval van den Croup kan vooruitzien? geeft het middelen ora haar te vooruitzen, en er zich voor te hoeden? Berlyn. Den igden. July'. I. is te Kopenick (in de Middel-mark Brandenburg), aan de gevolgen van Eine Verkouwdheid overleden, de Herr Johan Bernoulli, Direkteur der Wiskundige Klasfe van de Akademie der Wetenfchappen. Hy was, seit het jaar 1770 Medelid, en seit 1790 Direkteur der opgemelde AfdeeliDg, en tnaakte zich, door verfcheiden Schriften, onder anderen door zyn Recuell four let A strong met (verzameling ten dienfte der Sterrekundigen) met lof bekend. Nader Levensberigt van den Hear de la LANDE, tievens eene uitvoerige of gave van zyne Schriften. (La Revue.) Verfcheiden Dagbladen en Geleerde Tydfchriften heben ons reeds korte en langere Levensberigren van den Heer de la Lands geleverd (* >. Ik ken *er twee van, en myn arbeid zal noodwendig vele overreenkorast daar mede hebben, vermits Wy uit dezelfde bronnen hebben geput. Ik zal my echrer aan geen eng beftek behoeven te bepalen, en my voornamelyk toelcggeti, cm eene opgave te doen van de Lettervrucbre'n, en Geleerde Schrifren van dezen, in zyn vak, zoo beroemden man. Joseph Jerome le Franco’s de la Lande, (zich eehter doorgaans flechts Jerome de la Lande noe- mende) wierd geboren te Bourg en Brest’e ( tegenwoor- dig bet Departement van l’Ain) den n July 170,1. Hy Dam zyne eerfte lesfen, te Lyon, by de Jefui- ten, ,, die (.zegt Alembert) zich zoo verdienfielyk voor de Wctenfchafpcn gemaakt hebben , door hur.nc ta- fenten en gcfchrificn ; gclukkig Gcnootfchaf , byaldien bet zich met dezen lef had villcn verge noegehl’’ De Hr. de la Lande bleef altoos zeer daar aan gehegt: en de erkentenis van den Leerling jegeni zyne eerlte on- derwyzers overleefde derzelver val. Hy > (*) Een derzelven, orergenotnen uit den Menitettr > ver- yauertde de Loffpraak op dezen beroemden Sterrekundigen, door den Heer de Lambre by deszeifs begrafems gebaudeo, j| in K*. 17 van 24 April 1. 1. ran dit Blad medegedeeld. Digitized by Google C 135 > Hy was Diet boven de zrsfien jarerr en bevord zich nog in het Collegie, tnen een Zon-eclips zyn froaalc onrllafc voor de Wetenfchap, waar in hy zulke grnote Happen deed. Het hcugt my nog, fcheef hy zelf in 1770, hoedanig cent verWondering , nieuwsgierigheid en tsaaryver, in my ot.tftak , torn ik , in het ColLgie van Lyon, de Zonsverduistcring van 05 July 1748 zag. Deze vertooning , waar aan ik toe dien tyd geene ken- nis had, maakte een indruk op my, die fterk genoeg •was, om te bejlisfen over niyne bczigheden en fmauk> voor de rest myr.es /evens. Dus had 00k de Eclips van 21 Aug. 1560, en die van la Maart 1706 , beilst omtrent het beroep van Tycho Braht, en van De lisle , die la Lamde’s eerfte Leermeester in de Sterrekunde was.. Ondertusfchen ging de Hr de la Lande, by het verlaten van het Collegie, zich allererst oefenen ihre Regtskunde: en 00k die bad hy gemeinen met verfehrenen vermaarden mannen, zoo in de Wetenfchappen, als Taien, en in de Krygskunde. Weldra maakte hy, in de Schole van Delisle, ongemeene vorderingen in de Sterrekunde. Nog zeer jong koos hem de Akademie der Wetenfchappen, ora Sterrekundige Waarnemingen, te Rfcrlyn te doen. De Abt de Lacaille was naar de Kaap de Goede Hoop geden met hetzelfde oogmerk. M.n wilde den afiland der Maan van de Aarde, met naauwkeurig, bepalen. De misrekening daaromt-ent, die voorlieen meer dan duizend mylen was, is tegemvoordig geene vyftig. De Vlaan is, in haren grootften afftand, niet veider V van de Aarde verwunderd dan 91,400 Mylen; en zy naderthaar nu en dan tot op 80,200. De Waarnemingen van den Hr. de la Lande werden in 1752 gedrukt, in de Gedenkichriften der Leipziger Akademie, nuggegebene onder den titel van Nova acta Eruditorum, en in die van Berlyo voor 1749. In 1751 werd hy id van deze laatsgemelde Akademie, en in 175s, toen hy (lechts ai jaren berekt had, van de Akademie der Wetenfchappen, te Parys. In het Journal des Savant (van Juny 1758) deed by een brief plaatfen over eenen van Zonnewyzets. Den 14 Novemb. van dat zelfde jaar, las Clair ault, by zyn kowst in de Akademie, de uitkpmst voor van I 4 eenen verbazende arbeid, donr hem met de Ea Lan- ds verrigt, ter aanwyzing van de terugkomst der Ko* meet, door Hailey voorfpeld, tegen 1758 of 1759. 