De verdiensten der hollandsche geleerden ten opzichte van Harvey's leer van den Bloedsomloop
Israëls, Abraham Hartog 1822-1883 | Daniëls, C. E. (Carel Eduard) 1839-1909 | Dobell, Clifford, 1886-1949, Inscriber | Royal College of Physicians of London
DE VERDIENSTEN DEK HOLLANDSCHE GEL'EERDEN TEN OZIZIEN VAN HARVEY'S LEER VAN DEN BLOEDSOMLOOP. Slooden vnn J. van noKKHOvuN, Ulreclit. DE VERDIENSTEN HOLLANDSCHE GELEERDEN TEN OPZIICI VAN HARVEY'S LEER VAN DEN BLOEDSOMLOOP. Dr. a: H. ISEAELIS, Hoogleeraar in de Geschiedenis der Geneeskunde. EN Dr. a E. DAMELS, Praktizeerend Geneesheer. MET GOUD BEKROOND. UITGEGEVEN DOOR HEX PROVINCIAL UTRECHTSCH GENOESCHAP VOOR KISTEN EN WETENSCHAPPEN. UTRECHT, J. W.  VERDIENSTEN DER HOLLANDSCHE GELEEREN TEN OPZICHTE VAN HARVEY'S LEER VAN DEN BLOEDSOMLOOP," ONDEU DE SVREtIK : ,jEx his enim patebit, quot res, quae vulgo ob historiae ignorationem repertae a posterioribus credebantur, quanto antea propositae fuerint" AN WELH.E DOOH HET PROVINCIAL UTRECHTSCH GENOOTSCHAP VAN KUNSTEN EN WETENSCHAPEN op den 27^'^" Juui 1882 IDE O-OTJIDEISRE EEIEPI^IJ-S IS TOEGE WEZEN. De eerst ondergeteekende had ruim 20 jaren geleden zijne aanteekeningen betrefFende de verdiensten der Nederlanders ten opzichte van Harvey's ontdekking" in het Nederlandsch Tvjdschrift voor Geneeskunde, Jaar- gang i . 860, publik gemächt. De tweede had bij zijne historische studien vele en belangrijke bizonderheden opgeteekend, die ter aanvulling van het reeds gedrukte konden dienen. Toen nu het Utrechtsch Genootschap deze prijsvraag uitge-schreven had, besloten zij samen een antwoord in te zenden, en daarin alles op te nemen wat zij aangaande dit onderwerp bijeengaarden, in de meening daardoor een vrij volledig overzicht te kunnen leveren van een der belangrijkste tijdperken uit de Geschiedenis der Geneeskunde in ons Vaderland. 3 ■ -A. H. ISRAELS. November 1881. C. E. DANIELS. Z66 schreven wij toen deze verhandeling gereed was om naar Utrecht gezonden te worden, zoo bepaalden wij in December 1882 dat onze voorrede luiden z On. En thans is mij mijn trouwe medewerker en vriend ontvallen, nu moet helaas! dit voorwoord tevens eene lijkrede zijn. Aan IsRACL's graf is gezegd, dat de plaats die hij ledig laat moeielijk waardig vervuld zal kunnen Avorden. Men zeide dit met betrekking tot de maatschappij, doch die lofspraak is niet minder waar ten opzichte van de wetenschap, van de Geschiedenis der Geneeskunde, zijne „ten onrecbte miskende lievelingsstudie, die (hij) zoo gaarne bij ons te lande wilde rehabiliteren." „Die Wissenschaft verliert viel an Isracls", schreef Prof. Haeser mij, nadat hij den dood van zijn' vriend en geestverwant had vernomen. Wie, die hem kende, zal met dit oordeel niet van harte instemmen? Het eerste zijner geschriften. Zijn zijn zijn zwanenzang, de Geschiedenis  van het woord, eene specialité wiens werken en streven der gansche geneeskundige wetenschap ten bate kwam. De Geschiedenen der Geneeskunde verliest in Israels haren eenigen leeraar in Nederland, een' harer voor-treffelijkste beoefenaren in Europa. AMSTERDAM, g DaNIKLS. Februari 1883. Op den isten April 1878 werd in verschillende geleerde geneeskundige genootschappen de 300-jährige geboorte-dag van William Harvey feestelijk herdacht, en in zijne geboorte-plaats Folkestone tot de oprichtung van en bronzen standbeeld voor hem besloten Bij deze gelegenheid werd allerwege gewezen op den belangrijken invloed, dien zijne ontdekking op den gang der geneeskundige wetenschap in  meer uitgewerkt, als inleiding plaatste voor de door hem bezorgde Fran- Dit beheld werd in Augustus 1881, teen het yde Internationalaal Geneeskundig Congres te Londen bijeen was, plechtig onuld. Het stelt Harvey voor in staande houding, met een menschelijk hart in de linker hand. Gelijk bekend is bestaan er nog twee borstbeelden van hem: een in de groote zaal van het College of physicians te Londen en een op zijn graf in de kerk te Hempstead in Essex. Revue des deux f/iondes, Juin 1879. Sche uitgave van het beroemde werk van Harvey over den bloedsomloop in het dierlijk licham. In hetzelfde jaar schreef Da Costa te Philadelphia insgelijks eene studie over dit onderwerp. Een jaar te voren (1878) gaf Baas naar aanleiding van den genoemden gedenkdag, eene Duitsche vertaing van Harvey's werk, schreef Kirchner "eene histo-rische studie over den bloedsomloop, "en schetste George Gaskoin "den rnvloed, dien de Spaansche Ontleedkun-dige School op Harvey's ontdekkiiig moet hebben uit-geoefend. Ong-eveer gelijktijdig daarmede verscheen in Londen eene door Willis "met zorg bewerkte levensschets van zijn' grooten landgenoot, en twee jaren vroeger was in Italie eveneens eene verhandeling over de ont-dekking van Prof. Ceradini "te Genua. Harvey, La circulation du sang". Des mouvefnenis du coeur chez rhomme et chez les animaux. Deux reponses a Riolan. — Traduction frangaise avec une introduction histori. que et des notes par Charles Richet. Paris 1879. Da Costa. Harvey et his discovery. Philadelphia 1879. William Harvey der Entdeckung des Blutkreislaufs und dessen anatomise h-experimentelle Studie fiber die Herz- und Blutbewegung bei den Thieren. Cultur-historisch-medicinische Abhandlung zur Feier des 2,00-jahrigen Gedenktags der Geburt Harvey's (i April 1578,) von Dr. Joh. Herm. Baas. Stuttgart 1878. Die Entdeckung des Blutkreislaufs. Historisch-kritische Darstellung von Dr. Med. Martin Kirchner. Berlin 1878. Harvey and the Spanish Anatomists in de Medici. Times and Gazette. Oct. — Nov. 1878. William Harvey, History of the discovery of the circulation of the blood by R. Willis M. D. London 1878. La scoperta delta circulazione del sangue; appunti storico- Van waar die algemeene neiging om een onderwerp, dat men na de uitvoerige studie daarover voor bijna 30 jaren door Flourens' geleverd, bijna als afgehändel deld kon beschouwen, op nieuw te gaan onderzoeken en te bewerken? Vanwaar die verrassende overreenstemming bij de verschillende ook in de wetenschap en hare beoefening dikwerf zoo sterk uit66nloopende nationaliten? Wenscht men zich soms aane'n te sluiten om geza- menlijk hulde te brengen aan den man, van wien Haller ruim een eeuw geleden getuigd heeft: „Ex Anglia exstitit novum artis lumen, cujus nomen ab ipso retro HippocRATE secundum est," en van wien Th. Bartholomew reeds kort na zijn dood zegg HippocRATE secundum est." En kon: „Harvejo omnes applaudunt circulationis auctori?" Het tegendeel is waar. Evenals kort na het bekend worden van Harvey's nieuwe leer er zich een strijd tusschen de voor- en tegenstanders ontwikkeld heeft, en er onder de laatsten zelfs waren die beweerden, dat Harvey's eenige verdienste hierin bestond, dat hij de ontdekking van den bloedsomloop in omloop had weten te brengen," zoo ook verhieven zich in den laatsten tijd hier en daar stemmen, die in het onzekere verkeerden, of aan Harvey dan wel aan anderen de er der werkelvjke ontdekking van den grooten bloedsomloop toekwam, terwijl daartegen door anderen, wier overtuiging reeds gevestigd was, met den meesten nadruk protest werd aangeteekend. critici del Dott. G. Ceradini, Prof, di fisiologia a W Univ. di Geneva, in de Annali Universali di Medicina e Chirurgia. Milan 1876. Hispioire de la decouverie de la circulation du sang, par P. Flourens. Paris 1854. Met 66n word: de geschiedenen der ontdekking van den bloedsomloop in den meest algemeenen zin werd an eene scherpe, wetenschappelijke kritiek onderworpen, zowel in Frankrijk en Duitschland, als in Engeland en Italie. De drijfveeren daartoe waren echter niet overal dezelfden; vandaar dan ook dat de behandeling van het und erworpen, da der behandeling van het und erworpen, da der verschillende gezichtspunten natuurlijk tot zeer uiteenloopende, doch ook dikwerf tot elkaar aanvullende of ophelderende eindbeschouwingen moesten leiden. Bij den een was het een naar zijne meening- nog steeds verongelijkte historische figuur, bij den ander een welHcht te ver gedreven Gevoel van nationäst, bij een derde was het billijke ergemis over de schromejke misken-ning van ware verdienste, die hem de pen deed opvatten en zich met warmte deed mengen in den strijd. Minder hartstochtehjk dan die van verschillende medestrijders, meer overreenkomstig met onzen volksaard, is de stemming van de schrijvers dezer verhandeling, vooral ook omdat zij zich op een eenigzins exceptionel standpunt geplaatst zien, daar hun de wijze van be-handeling van het onderwerp in zekere mate is voorgeschreven, d. w. z. dat hun een bepaald onderdeel van de geschiedenis der ontdekking van den bloeds-omloop meer bizonder ter bewerking is aangewezen, en zij dus verschillende zaken, die bij anderen meer op den voorgrond traden, slechts terloops behoeven te behandelen, zonder daardoor te kort te doen aan hetgeen zij zich heben voorgesteld, namelijk eene uite^nzetting van de verdiensten der Hollandsche geleerden ten opzichte van Harvey's leer van den bloedsomloop. De warde van alle zaken is slechts betrekkelijk en wordt beheerscht door omstandigheden daar buiten gelegen; dit is dus naturlik ook van toepassing op die van groote ondekkingen in de wetenschap. Maar om nu die waarde met juistheid te kunnen bepalen, dient men ze te beschouwen in verband met hetgeen er aan voorafging en de omstandigheden waaronder ze plaats grepen, of, zoals men dit thans algemeen kortheidshalve uitdrukt, in de lijst van haren tijd. Eerst daama kunnen de gevolgen die ze na zich sleepten in hun geheel overzien, en als zoodanig grondig beoordeeld worden. Wil men dus een' juisten maatstaf hebben voor de verdiensten van William Harvey, door wiens geniaal waamemingsvermogen en voortreffelijke experimentelle methode van onderzoek we Heit eerst een nauwkeurige kennis van den bloedsomloop in het dierhjk licham heben verkregen, dan moeten we vragen hoe het met de kenni aangaande den bloedsomloop voor zijn tijd gesteld was. Voor Hippocrates heerschte de meening dat alle „aderen" tiit het hoofd ontspringen, en dat zij bij haren overgang over den romp zich kruisen. Later beweerde Diogenes van Apollonea dat ze uit de beide groote vaten, de aorta en de vena cava, haren oorsprong nam en. In de Hippocratische geschriften, en ook bij de Knidiers, worden de kanalen waarin het bloed zich beweegt in venae en arteriae verdeeld, en wordt hier en daar van „kloppende bloedvaten" gesproken. Het verschil tusschen de beide  a^e eeuw te Rbme gevestigden geneeskunst oefenaar CLAUDros Galenus, die gedurende meer dan dertien eeuwen de hoogste autoriteit was in alles wat de ontleedkunde en de naturkunde van het menschelijk lichaam betreft, dat hij de fiindamentele dwaling om- trent het pneuma voor goed uit de wetenschap ver- dreven, en de waarheid dienaangaande het eerst aan- getoond heeft. Zijne denkbeelden omtrent de bloeds- beweging komen in het kort hierop neder: De „ chylus," in de dunne darmen bereid, wordt door de „aderen" van het mesenterium naar de lever gevoerd, cm daar in bloed te worden omgezet. Dit bloed wordt door de venae haepaticae, en later door de vena Cava adscendens, naar het rechter hart gevoerd, alwaar door de dkkr aanwezige ingeplante warmte de nuttelooze, onbruikbare bestanddeelen, het roet {Hyvog), van de nuttige, bruikbare worden gescheiden. Dit „roet" wordt bij elke uitadem, als wanneer de halfmaanvormige kleppen der vena arteriosa (thans arteria pulmonalis) zich openen, gelijktijdig met een gedeelte bloed, dat hestemd is om in de voeding van de long en te voorzien, door dit vat naar de longen gevoerd, en ten slotte van daar uit het lichaam verwijderd. Het overige, geen „roet" meer bevattend, bloed, vloeit door kleine ope-ningen van het septum cordis (die alleen tijdens het leven zouden bestaan) in de linker hartekamer. Dit bloed wordt der gezuiverd, vernied, omdat het er in aanraking komt, of liever vermengd wordt, met het boven reeds vermelde pneuma, dat uit de longen door de arteria venosa (thans vena pulmonalis) binnenstroomt, en wordt dan verder door de slagaderen naar de verschillende deelen van het licham gevoerd. Galenus toonde, in tegenspraak met alle zijne voorgangers, door proefnemingen aan, dat het Q linkerhart, zoowel als de slagaderen, met bloed gevuld is; dat dit bloed met pneuma, met den spiritus, ver- mengd zuverder, schuimachtiger, meer leven verschaffend is dan het bloed in de aderen. Bovendien ging hij verder dan Erasistratus en gelofde, dat ook in gezon- den toestand de slagaderen en de aderen. Met elkander in gemeenschap staan, en het bloed uit de eene in de andere kan overgaan De samentrekkingen van het hart (dat Galenus in strijd met het gevoelen van den schrijver de Corde niet voor een spier, maar voor een spierachtig van den brengen, en zijn gelijkvormig aan de bewegingen van de bewegingen van een blaasbalg. De kleppen in het' hart, in de aorta en de arteria 1) Hij zegt: „In toto corpore mutua est anastomosis atque oscillorum apertio arteriis simul et veuis (ffuyaaTOfAwv-rai), transsumuntque ex sese pariter sanguinem et spiritum per invisibiles quasdam atque angustas plane vias." De usii partiutn, IV, Cap. X, p. 431 B (KiiHN III. 455). Geheel nieuw was deze bewering niet, want reeds de schrijver van het pseudo-Aristolisch boek de Spiritu zegt duidelijk: „Quod autem venae et arteriae inter se committantur (o-uvairTstv £t? a.\\r{\a.q) sensu quoque manifestum est. Id sane non foret, nisi et humor spiritu et spiritus humore opus haberet." Cf. Aristoteles, Opera omnia. Ed. Guil. Duval. Lut. Paris. 1619. De Spiritu, Cap. V. Deze opvatting heeft anleiding gegeven dat men Galenus somtijds heeft willen beschouwen als de eerste, die de capillair-vaten en de rechtstreeksche gemeenschap tusschen het aderlijk en slagaderlijk stelsel zoude hebben gekend. Zeer terecht is daartegen echter door. Kirchner (a. w. bl. 15) aangevoerd, dat de wijze waarop Galenus zich de gemeenschap van twee naast elkaar verloopende bloed vaten, door symmetrisch geplaatste openingen in de wanden, voorstelde, volstrekt geene overeenkomst heeft met de latere ontdekking van Malpighl pulmonalis, dienen om het terugvloeien van het bloed in de hartekamers of in de atria te beletten. Dat ze zulk eene volkomen afsluiting bewerkstelligen als wij thans weten, daarvan had Hier geen begrip niet alleen, maar dit zou hem ook een bezwaar in den weg gelegd hebben voor zijne theoretische verklaring van de adem- haHng en van de voeding van het hart zelf. Deze leer nu, omtrent de beweg van het bloed in het dierlijk licham, was nog steeds de eenig gangbare gedurende de raiddeneeuwen. Zij werd door niemand betwijfeld, door alien met zekeren eenig ware gehouden, voornamelijk omdat het platonisch teleologisch stelsel van Galenus eeuwen lang elk zelf-standig wetenschappelijk onderzoek, en daardoor elke poging tot vooruitgang en ontwikkeling, bijna onmogelijk had gemaakt. Zoolang men daaraan kinderlijk geloovig vasthield, was de weg tot het verkrijgen van meerdere kennis zoo goed als afgesloten. Wei kon men met de Galenistische stellingen verschillende zaken die men zag en waarnam niet voldoende verklaren, maar Galenus had het z66 en niet anders. Zeer ju ist zegt dienaangaande Milne Edwards ^): „Si , ') Voor eene heldere en bondige uiteenzetting der denkbeelenden omtrent het vaatstelsel v66r Galenus ráadplege men de uitstekende Dissertatie van onzen landgenoot Dr. J. G. Frantz, Specimen exhibens notioties anatomicas et physiologicas de vaso-rum systemate apud veteres, ad Galemmi usque, quasi introitum ad sanguinis circiiiius historiam Amst. 1858. 8". Vgl. ook Aug. Hirsch, de collectionis Hippocraticae auciorujn anatomia qui f uerit et quantum ad pathologiam eorum valuerit. Bero-lini 1864, P- 25, sqq. "Lemons sur la physiologie et ranatomie comparée de l'homme et des animaux. Tom. Ill, prem. partie, p- 13. 1 1 de loin en loin les anatomistes consultaient la nature, ce n'était pas pour contrôler la parole du maitre, mais seulement pour faciliter l'intelligence de ses Merits." Er behoorde dus zedelijken moed toe om met de over- levering te breken, en eigen onderzoek te durven stellen boven blind volgend autoritéits'geloof, die bron van zoo- vele dwalingen in de wetenschap, welke eerst in de laatste 50 jaren verzand is en opgedroogd, om vervangen te worden door den helderen stroom van zelfstandig wetenschappelijk werken, gezuiverd door onbevangen kritiek, die niet vraagt wie er spreekt, maar alleen wat er gezegd wordt, en of het den toets van grondig onder- zoek kan doorstaan. Dien moed had onze beroemde landgenoot Andreas Vesalius, de eerst gevierde en later zoo bitter vervol Gegenwärter-chirurgi aan het Hof van Keizer Karel V, wien standen een der pleinen van Zuid-Nederlands hoofdstadten ten sieraad verstrekt. Hij was het, die op grond vanherhaalde lijkopeningen tot de overtuiging kwam, dat er geene openingen zijn in den wand die de beide hartekamers van 66n scheidt; hij waagde het eerst dit openlijk en ruiterlijk, en toch in zekeren zin zich nog verontschuldigende over zijn neketterij tegen Galenus, uittespreken, in zijn voortrefelijk te Bazel in 1543 uitgekomen werk: De humani corporis fabrica libri septem. Wij lezen daar: „Utcunque interim haec foveae (de verschillende diepten tusschen de trabeculae carneae) sint conspicuae, nullae tamen, quod sensu coraprehendi potest, ex dextro ventriculo in sinistrum per eorundem ventriculorum septum permeant: neque etiam mihi meatus vel obscurissimi occurrunt, quibus ventriculorum septum sit pervium, quamvis illi a dissectionum. Professoribus enarrentur, quum sanguinem ex dextro ventriculo in sinistrum assumi persuasisimum habent. Unde etiam fit (quemadmodum quoque alicubi) de cordis hac in parte officio, me haud mediocriter ambigere. Het septum ventriculorum is dus niet doorboord volgens Vesalius, er bestaat geene rechtstreeksche gemeenschap tusschen de beide ventrikels van het hart. Haud enim leviter studiosis expendendum est ventriculorum cordis interstitium aut septum, ipsumve sinnistri ventriculi dextrum latus, quod aeque crassum, compactumque ac densum est, atque reliqua cordis pars, sinistrum ventriculum complectens: adeo ut igno-rem (quicquid etiam de foveis hac in sede modulation) quid per septi illius substantiam ex dextro ventriculo in sinistrum vel minimum quid sanguinis assumi possit: pra. Eccipue quum tam patentibus orificiis vasa cordis in suorum ventriculorum amplitudinem dehiscant. Ziedaar de eerste stap op den goeden weg, het begin van de nieuwe onleedkunde, gegrondvest op eigen aanschouwing in cadavere en niet op wijsgeerige be-spiegelingen. Doch sprengig zoude de tweede schrede volgen. Tien jaren na het verschijnen van den eersten drink van VssALros' boek toch, verscheen er een geschrift, dat zijn' maker op den brandstapel bracht, met hem verneigd en tot asch verkeerd werd, doch gelukkig door twee overgebleven exemplaren voor de nakomelingschap bewahr bleef. Wij bedoelen de Christianismi restitutio van Michael Servet, het ongelukkig slachtofFer van Calvijn's hyperrechtzinnigheid en van zijnne eigene deweepzucht. In dit geschrift nu vindt men, tusschen allerlei gods- dienstige bespiegelingen en beschouwingen, eene merkwaardig nauwkeurige beschrijving van den weg, dien bet bloed van het hart naar de Longen en van daar terug naar het hart aflegt, van hetgeen wij thans bestempelen met den naam van kleinen bloedsomloop, eene beschrijving die in de hoogste mate de aandacht verdient. Ut vero totam animae et spiritus rationem habeas, lector, divinam hie philosophiam adjungara quam facile intelliges, si in anatome fueris exercitatus. Dicitur in nobis ex trium superiorum elementorum substantia esse spiritus triplex, naturalis, vitalis et animalis. Tres spiritus vocat Aphrodisaeus. Vena non sunt tres, sed denuo spiritus distincti. Vitalis est spiritus, qui per anastomoses ab arteriis communicatur venis, in quibus dicitur naturalis. Primus ergo est sanguis, cujus sedes est in hepate et corporis venis. Secundus est spiritus vitalis, qui per anastomoses ab arteriis communicatur venis. Tertius est spiritus animahs, quasi lucis radius, cujus sedes est in cerebro et corporis nervis. In his omnibus est unius spiritus et lucis Dei energia. Quod a corde communicetur hepati spiritus ille natura, docet hominis formatio ab utero. Nam arteria mittitur juncta venae per ipsius foetus umbilicum: itidem in nobis postea semper junguntur arteria et vena. In cor est prius, quam in hepar, a Deo inspirata Adae anima, et ab eo hepati communicata. Per inspirationem in os et nares est vera inducta anima: inspiratio aulera ad cor tendit. Cor est primum vivens, fons caloris in medio corpore. Ab hepate sumitliquo-rem vitae, quasi materiam, et eum vice versa vivificat: sicut aquae liquor superioribus elementis materiam suppeditat, et ab eis, juucta luce, ad vegetandum vivificat. Ex hepatis sanguine est animae materia, per elaborationem mirabilem, quam nunc audies. Hinc dicitur anima esse in sanguine, et anima ipsa esse sanguis, sive sanguineus spiritus. Non dicitur anima principaliter esse in parietibus cordis, aut in corpore ipso cerebri, aut. hepatis, sed in sanguine ut docet ipse Deus (Genes. IX, Levit. XVII et Deut. XII) "Maar is nu hetgeen wij daar lezen, aangaande de beweging van het bloed tusschen hart en longen, inder- Ad quam rem est prius intelligenda substantialis generatio ipsius vitalis spiritus, qui ex aere inspirato et subtilissimo sanguine componitur et nutritur. Vitalis spiritus in sinistro cordis ventriculo suam originem habet, juvantibus maxime pulmonibus ad ipsius generationem. Est spiritus tenuis, caloris vi elaboratus, flavo colore, ignea potentia, ut sit quasi ex puriori sanguine lucidus vapor, substantiam in se continens aquae, aeris et ignis." Generatur ex facta in pulmonibus mixtione inspirati aeris cum elaborate subtili sanguine, quem dexter ventriculus cordis sinistro communicat. Fit autem communicatio haec non per parietem cordis medium, ut vulgo creditur, sed magno artificio a dextro cordis ventriculo, longo per pulmones ductu, agitatur sanguis subtilis; a pulmonibus praeparatur, flavus efficitur, et a vena arteriosa in arteriam venosam transfunditur. Deinde in ipsa arteria venosa inspirato aeri miscetur, exspiratione a fuli gine repurgatur. Atque ita tandem a sinistro cordis ventriculo totum mixtum per diastolem attrahitur, apta supellex, ut fiat spiritus vitalis. Quod ita per pulmones fiat communicatio et praeparatio, docet conjunctio varia, et communicatio venae arteriosae cum arteria venosa in pulmonibus. Confirmat hoc magnitude insignis venae arteriosae, quae nee talis, nec tanta factum. A esset, nec tantam a corde ipso vim purissimi sanguinis in pulmones emitteret ob solum eorum nutrimentum, nec cor pulmonibus ha ratione serviret: cum praesertira antea in embryone solerent pulmones ipsi aliunde nutriri, ob membranulas illas seu valvulas cordis, usque ad horam nativitatis nondum apertas ut docet Galenus. Ergo ad alium usum effunditur sanguis a corde in pulmones hora ipsa nativitatis, et tam copiosus. Item a pulmonibus ad cor non simplex aer, sed mixtus sanguine mutitur per arteriam venosam. Ergo in pulmonibus fit mixtio. Flavus ille color a pulmonibus datur sanguini spirituoso, non a corde. In sinistro cordis ventriculo non est locus capax tantae et tam copiosae mixtionis, nec ad flavum elaboratio ilia sufficiens, Demum, paries ille  van de Faculte de Medecine te Parijs. Hij toch heeft, vooral ter wederlegging van Henri ToLLiN, den hartstochtehjken kampvechter voor en verdediger van Servet, in een daartoe afzonderUjk bestemd tatum expers, non est aptus ad communicationem et elaborationem illam, licet aliquid resudare possit. Eodem artificio, quo in hepate fit transfusio a vena porta ad venam cavam propter sanguinem, fit etiam in puhnone transfusio a vena arteriosa ad arteriam venosam propter spiritum. Si quis haec conferat cum iis quae scribit Galenus, lib. VI et VII, De usu partium, veritatem peiiitus intelliget, ab ipso Galeno nou animadversam {Christianismi Restitutio, pp. 169 — 171). Parte ilia majore inspiratus aer per tracheam arteriam ad pul- mones ducitur, ut ab ipsis elaboratus ad arteriam venosam transeat , in qua flavo et subtili sanguini miscetur , ac magis elaboratur. Deinde, totum mixtum a sinistro cordis ventriculo diastole attrahitur, in quo fortissima et vivifica ignis ibi con- tenti virtute, ad suam formam perficitur, et fit spiritus vitalis, multis in ea elaboratione expiratis fuliginosis recrementis. Chris- tianismi Restitutio , p. 178. ') Die Entdeckung des BhUkreislaufs durch Michael Servet (1511—1553) von Henri Tollin Magdeburg, in de Saniinlung physiologischer Abhandlungen , herausgegeben von W. Prever. I. Reihe, 6. Heft. Jena 1876. i6 geschrift ^) , naar onze opvatting met zeer veel waar- schijnlijkheid aangetoond, dat hetgeen Servet in zijn zuiver theologisch werk aangaande den kleinen bloeds- omloop in het voorbijgaan mededeelt door hem meer of min rechtstreeks moet vernomen zvjn van Realdo Colombo , die tijdens Servet's verblijf in Italie , als opvolger van Vesalius, te Padua ontleedkundig onderwijs gaf. De voortreffelijke wijze waarop deze geleerde , in een na zijn' dood (1559) door zijne zonen te Venetie uitgegeven werk , De Re Anatomica , den kleinen bloedsomloop tot in de fijnste bizonderheden heeft be- schreven , noopt ons , al laten we de prioriteitsquaestie voor het oogenbUk geheel onbeslist, in elk geval aan hem den voorrang toe te kennen boven den theoloog- medicus Servet , en te verklaren , dat door hem, Colombo, de tweede schrede in de goede richting is gedaan, dat door hem op deze wijze de grondslag is gelegd van de nieuwere physiologic. Een ander Italiaan , die te Pisa met roem de genees- kunde onderwees, Andrea Caesalpino, ging op zijne beurt iets verder, toonde proefondervindelijk aan dat het bloed zich in de aderen naar het hart toe beweegt , in tegenstelling der van het hart uitgaande bloedsbe- weging in de slagaderen, en bezigde het eerst voor den 00k door hem beschreven kleinen bloedsomloop den naam van \Aoe&skrtngloop , van circulatie , zooals blijkt uit de woorden: „Huic sanguinis circulationi ex dextro cordis ventriculo per pulmones in sinistrum ejus- ') Histoire (Tun livre. Michael Servet ei la circulation pul- monaire par M. Achille Cherau. Paris 1879. 2) „Noyant 1' Element scientifique dans un oc^an de specula- tions metaphysiques." Cherau, 1. c. , p. 12. 17 dem ventriculum optime respondet ea quae ex dissec- tione apparent" De Italiaansche monnik Paolo Sarpi, de Parijsche g-eneesheer Jacques Dubois (Jacobus Sylvtos), Giambat- TisTA Bannani, Hoogleeraar te Ferrara, Bartholomeus EusTACHius te Rome, hebben zoo ongeveer gelijktijdig het bestaan van kleppen in de aderen waargenomen , maar zonder daaraan eenig bepaald gewicht te hechten. Dit laatste geschiedde slechts gedeeltelijk door Gi- ROLAjvio Fabrizio Van Aquapendente , Hoogleeraar te Padua , daar hij de aandacht vestigde op de richting dier kleppen, zonder evenwel te begrijpen welk belang daarin gelegen moest zijn voor de bloedsbeweging in de aderlijke bloedvaten. Zoover was nu de kennis der ontleedkundigen aan- gaande den bloedsomloop gevorderd, toen een jong vreemdeling, die uit lust en ijver voor de wetenschap zijn vaderland verlaten had, om aan de beroemde Ita- liaansche Hoogescholen datgene te vinden wat hij te huis vergeefs gezocht had, te Padua kwam om onder- wijs in de ontleedkunde van het menschelijk lichaam te ontvangen. Dat ich er dit vond is zeker, en ongetwijfelmerkt Kurt Sprengel zer terecht aan, dat niets Harvey (want bet is niemand anders dan de onsterfelijke Brit dien wij bedoelen) beter verklaart, dan juist het door hem te Padua genoten onderwijs. Dekr toch was in dien tijd het brandpunt van de studie der geneeskunde, dar was het mogelijk de ont-leedkunde ongehinderd op lijken te beoefenen, en zich Quaestionum peripateticarwn, libri V, etc. Venetiis 1593, p. 125. door eigen onderzoek te overtuigen van de groote vorderingen der in de laatste jaren zich hoe langs hoe meer ontwikkelende anatomische wetenschap. Zooals we met enkele woorden aaritoonden, volgde de eene ontdekking op de andere, ieder bracht bouw-steenen a An voor het op te richten gebouw, maar het entrakken aan een' bouwmeester, aan een' leidende gedachte, die alles alleen tegelijk omvatten kon de brokstukken tot geben. Milne Edwards zegt dienaangaande : "De même que toutes les autres conquêtes les plus  l'appreciation des faits, dans la deduction. Tout avait été indiqué ou soupfonne rien n'était et ablié. À la fois, en verder: „Saas doute ce fut une bonne fortune pour Harvey que son education de Padoue : mais ce fille aussi si je puis ainsi dire, une bonne fortune pour la circulation que de passer dans les mains de Harvey, Thomme le plus capable de l'approfondre, de la comprendre tout entière, de la mettre dans tout son jour. L. c, p. 28 et 29. Des découvres a en tirer et dans le choix des preuves qu'il invoquait pour Stayer ses doctrines. Harvey était une de ces intelligences d'élite, qui au premier coup d'oeil demelent le vrai du faux, qui s'elevent a des hauteurs assez grandes pour pouvoir embrasser l'ensemble des choses connexes, mais qui n'aiment à marcher que sur un terrain solide, qui rai-onnent toujours juste et qui savent exprimer clairement les idees qu'ils ont connués. Dit laatste blijkt vooral uit hetboekje (à la plus beau livre de la physiologie", zoals Flourens het noemt) waarin Harvey ten jare 1628 zijne denkbeelden bloot-legde, na evenwel reeds gedurende eenige jaren, vermoedelijk sedert zijne aanstelling als Lector in de entleed- en heelkunde- aan het College of physicians in. 1 61 6, dezelfde leerstellingen omtrent den bloeds-omloop, althans voor een deel, aan zijne leerlingen te hebben ontwikkeld. We zullen trachten in een kort overzicht een denkbeld te gven van den inhoud der „Exercitatio anato-mica de motu cordis et sanguinis in animalibus", die weemd genoeg niet in Engeland, maar te Frankfort a/M. het eerst het licht heeft gezien. De active werking van het hart is de systole, die de diastole van de slagaderen onmiddelijk ten gevolge heeft, omdat zij het bloed uit de linker hartekamer in de slagaderen perst. Houdt de beweging van het hart op, dan is dit 00k het geval met die in de slagaderen. Maar het bloed uit de slagaderen moet in de aderen overgaan, en dit kan niet door het on doorboorde septum L. c, vingtiame legon, p. i et 2. Cordis geschieden, (Zooals bekend is bleef Harvey in gebreke om aantetoonen, hoe dit dan wel geschiedt, maar kwam hij door redeneering alleen tot het besluit dat dit noodzakelijk was, en is eerst 30 jaren later door anderen angetoond, hoe de gemeenschap tusschen aderen en slagaderen door middel van de capillair-vaten plaats grijpt.) Na eene uitnemend juiste beschrijving van den bloedsomloop bij de dierlijke vrucht en eene uiteenzetting van den kleinen bloedsomloop, zooals CoLo^mo die had aangetoond, bezigt hij de geringe hoeveelheid bloed die in het lichaam voorhanden is als argument voorzijn beweren, dat het bloed zich in een cirkelloop moet bewegen, dat het voorzien van de noodige warmte en de noodige geest (spiritus), dus van de noodige voorzings- Kacht, door de slagaderen uit het hart in het lichaam wordt verspreid, om daarna in een' toestand van uit-putting en onzuiverheid door de aderen naar het hart teruggevoerd te worden, en, na aldaar op nieuw verwarmd en gezuiverd te zijn, zijn' weg wederom van meuws af aan te beginnen. Als dit alles nu inderdaad zoo is, zegt Harvey, dan moeten 00k de drie volgende stellingen blijken met de waarheid overeen te komen : I. Er moet bestendig meer bloed uit de vena cava in het slagaderlijk stelsel afvloeien, dan er bloed door de spijsvertering kan worden geleverd. Om dit te bewijzen onderbond hij de vaten bij het slangenhart. Als de vena cava gedrukt werd zag hij het hart ledig worden en verbleeken, doch als de sl agaderen gedrukt werden het hart al zeer spedig donkerrood worden, zich overmatig met bloed vullen. Hij roept dan 00k uit: „Ecce jam duo sunt genera mortis, extinctio ob defectum et sufFocatio ob copiam.” Hie ad oculos utriusque exemplum habere Hcet et dictum veritatem autopsia in corde confirmare. Er moet steeds uit het hart meer bloed in de slagaderen worden geperst, dan er bloed noodig is voor de voeding van het Hchaam. Wanneer men een band zeer sterk om een arm of been toesnoert, dan houdt het kloppen der slagaderen und der omsnoering op, daarboven worden de slagaderen sterk gevuld, maar in de aderen zwellen belangrijk op onder de plaats van drukking. Zoodra dus bloed door de slagaderen kan. Avisoien, worden de aderen, tengevolge daarvan onder den band sterk gevuld, want het bloed kan in dit geval langs geen anderen weg dan door de slagaderen in de aderen geraken. „Hinc apparet (laat hij er op volgen) qua de causa in phlebotomia quando sanguinem prosilire et majori impetu exire volumus, supra sectionem ligamus non infra" in. Het bloed moet door de aderen naar het hart terugstroomen. Het kan zich niet in tegenovergestelde richting bewegen, want „saepissime in dissectione expertus sum, si, a radice venarum initio facto, versus exiles ramos specillum immitterem (quanto potuerim artificio) ob impedimentum valvularum longius impelli non potuisse, Exercitatio anatomica  deze drie stellingen derhalve voldoende bewegen te hebben, vat hij zijne meening ten slotte in deze ken-merkende bewoordingen samen: „Cum haec confirmata sint omnia, et rationibus et oculibus experimentis, quod sanguis per pulmones et cor, pulsu ventriculorum pertranseat et in universum corpus impellatur et immittatur, et ibi in venas ex poro-sitates carnis obrepat, et per ipsas venas undique a circumferentia ad centrum, ab exiguis venis in majores repertur et illic in venam cavam ad auriculum cordis tandum veniat, et tanta copia, tanto fluxu, refluxu, hinc per arterias illuc et illic per venas hue retro, ut ab assumptis suppeditari non possit, atque multo quidem majori (quam sufficere poterat nutritioni) proventu: Necessarium est concludere circulari quodam motu in circuitu agitari in animalibus sanguinem, et esse In perpetuo motu: et banc esse actionem sive functionem cordis, quam pulsu peragit; et omnino motus et pulsus cordis causam unam esse. We hebben dus nu gezien hoe de leer van den bloedsomloop zich allengs heeft ontwikkeld van Hippocrates tot aan Harvey, en reeds met een enkel woord melding gemaakt van den strijd, die na het verschijnen van Harvey's geschrift in de wetenschappelijke wereld entbrandde,  kleine eenvoudig en onopgesmukt geschreven boekje, waarvan Aubrey ons in zijn Lives of enmient persons verhaft, dat hij „had heard him (Harvey) say, that after his book on the circulation of the Blood came out, he fell mightily in his practice: 't was believed by the vulgar that he was crack-brained, and all the physicians were against him." Ofschoon door zoogenaamde wederleggingen weldra van alle kanten gekweld en vervolgd, mocht Harvey in de eerste jaren wel eenige aanhangers in Engeland vinden, maar niemand durfde openlijk daarvoor uitkomen en zijne partij opnemen. Jac. Primirose zegt ten minste in de voorrede van zijne Animadversiones in theses, quas pro circilatione sanguinis in Acad. Ultraject. D. Henricus le Roy, ibidem medicinae Professor, disputandas Proposition, het volgende: „Ipse etiam (quem sane ob ingeniosum hoc inventum amo plurimum) paradoxa haec sua sustinere numquam potuit aut voluit. Nec qui id ausus est, inventus est hactenus nemo." En was het hierbij nu nog maar gebleven. Niet tevreden dat de schrijver zijne uitgestrekte geneeskundige praktijk voor verreweg het grootste gedeelte moest zien verloopen, trachtte men hem ook nog op andere wijze te benadeelen, zijne positie an het Hof te ondermijnen, hem bij den koning, wiens lijfarts hij was, verdacht te maken, door openlijk van hem te verkla-ren, dat hij eigenlijk steeds een prul geweest was in de praktijk. „I never heard any that admired his therapeutique way. I knew several practitioners in this town , that would not have given threepence for one of his bills (praescriptions) and [who said] that a man could hardly tell bij his bills what he did aim at," Aldus luidt het vleiend oordeel dat, volgens Aubrey, een van Harvey's tijdgenooten over hem durfde uitspreken , doch dat misschien nog eerder te vergoelijken is, dan het vonnis van Primirose over Harvey's nieuwe leerstellingen. Hij toch schrijft in een' aan Harvey gerichten brief, die opgenomen is v66r zijne in 1630 uitgekomen Excercilaiiones et atiimadver- 24 En wat hebben nu onze landgenooten gedaan ten opzichte van die onvergankelijke leer van Harvey, waartegen, zooals Senac ') zegt, de meeste destijds levende geneeskundigen zich aankantten , op grond van de daarin vervatte nieuwigheden , en omdat de ont- werper zich veel te veel had bezig gehouden met de ontleding van insecten, kikvorschen en slangen, dan dat zij van hem meenden inderdaad iets te zullen leeren. Reeds zeer spedig nadat Harvey's werk in drk was verschenen, werden de daarin vervatte waarheden door Nederlanders met warmte omhelsd en openlijk sanguinis; adversus Guilielmum Harvey, enz.: „Er zijn reeds bijna twee jaren verloopen, sedert gij eene nieuwe en ongehoorde meening oontrent de beweging van het bleed, na eene ruim tienjarige overweging, onder Koninklijke bescherming publiek gemaakt en aan het oordeel der geneesheeren onderworpen het; zoo-lang dit een nieuwtje was, vond het nog al bijval bij valk en bijarige geneeskundigen." „Jam, zoo vervolgt Primirose, nihil resonabant Academorum vestrarum tyrones, quam circulationera sanguinis, venas lacteas, artem staticam ahaque, ejusmodi, quae a Communi opinione abhorrentia nimis placent, nimis delectant, nimis aliquid, nihil possum tamen nec faciunt ad tene dendum. Ware deze uitspraak nu insgelijks de vrucht van eene tienjarige overdenking en herhaalde proefneming. Men zou haar natuurlijk moeten eerbiedigen, raaar de schrijver zelf verklaart van dit libel, dat hij „pauca haec quam citissime quasi currente calamo" bijeengeflanst heeft, en spreekt daardoor scherper vonnis uit over zijn' eigen arbeid, dan hij zoo maar met eene pennestreek over de vrucht van langdurig grondig en nauw-gezet onder zoek dacht te kunnen doen. Traiti de la structure du coettr, de son action et de ses maladies, par M. Senac, Mddecifi Consultant du Roy. Paris 1749. Tome II, p. 45. Anbevolen; aan de Nederlandsche Hoogescholen komt de eer toe, dat hare Professoren, spoedig na die van Jena onder de eersten behoore, die op het vaste Dit punt vereischt eenige nadere toelichting. Men heeft vrij algemeen, op gezag van Haller {Bibl. Anat. I. p. 372), Kurt Sprengel [Gesch. der Arzneik. 2. Aufl. Th. IV. S. 22), Haynel {A?ialecia ad hist, circiiits sanguinis, p. 21) en van anderen die daarin met zeldzame eenstemmigheid oordeelen, aangenomen, dat Werner Rolfink, Hoogleeraar te Jena, de eerste in Duitschland (en 00k op het vaste land) zou geweest zijn, die openlijk als verdediger van Harvey optrad. Wanneer men echter het in 1650 te Hamburg  sambt) en Gilianus Gartz opgebragen geschrift: De Sanguinis moiu commentatio, van den Jena-schen oud-Hoogleeraar Paulus Marquart Slegel, rädligt, dan blijkt daaruit duidelijk, dat de vermelde opgave in lijnrechten strijd is met de' waarheid. Wanneer Slegel toch in de voorrede van genoemd geschrift zegt: „Incredibile vero est dictu, quanta jam sit hujus doctrinae apud me firmitas et certitudo, cum nempe ea viginti annis animo agitata et multiplici enchiresi a me examinata, nulla sui parte erronea deprehensa: et jam iterum sub incudem revocata, ado invictam se praebuerit" (p. 3), dan blijkt daatuit duide-lijk, dat hij reeds in 1630, dus slechts twee jaren na het eerste verschijnen. Van Harvey's geschrift, dès leur était devenu. Maar dit blijkt nog uit hetgeen wij eenige regels verder lezen: „Doctiss. Alexander Freserus, Scotus, hoc dogma Monspelii, sub auspiciis celeberr. Lazari Riverii P. P, me instigante proposuit Anno 1634, eo successu ut non pauci ad illud animum applicarent, pertinaciter alioquin contradicentes:imo nonnuUis in propugnatores ex oppugnatoribus conversis" (pag. 4). Het was Slegel dus niet genoeg voor zich zelven overtuigd te zijn van de waarheid der nieuwe leer, hij trachtte 00k anderen daartoe over te halen. „In peregrinatione itidem mea per Belgium, Angliam, Galliam, Italiam, Germaniam, cum doctis land Harvey's leer hebben verkondigd en verdedigd, ja, wat meer zegt, hebben uitgebreid; aan Nederland simis quibusque Medicis et Anatoraicis collocut Us, non memini ullus, qui contra aliquid moliri potuerat, licet in publicis dissectionibus apud exteros saepius sit a me proposita." (p. 3). Dit alles bewijst dunkt ons voldoende, dat aan Slegel de er toekomt, die men ten onrechte aan Rolfink heeft.toegekend, van de eerste kampvechter voor Harvey's leer op het waste land te zijn geweest. 