Catalogue of documents from 16th September 1795 to 21st February 1803, in the collection of colonial archives at Cape Town
Theal, George McCall, 1837-1919
Den langen en verdrietigen weg die wij Sedert den 9de deezer door een dor, droog en onbewoond veld tot bier been hadden afgelegd, maakte ons de rust zeer aangenaam, dewelke op deeze wel gesitu- eerde Plaats in de Twee volgende dagen genoten wierd. Dingsdag den lode do. was de lugt betrokken en de Z. O. wind begon in de namiddag sterk te waeijen, dewelke den nagt daar aan en ook Woensdag den 16de do. hoewel eenigzints gemindert zijnde aanhield. Van de Queek Valleij na de Camldebo. Donderdag den 17de do. bleef de wind nog Z. O. met betrocken lugt, dewelke ’s namiddags op klaerde, wij verlieten ;s morgens 8 7?Ws van Gouverneur Van Platt enberg. ten Seven uuren de Queek-Valleij, passeerden ter Linkerzijde eenige Caro-bergen, met Jt gezigt op de Zwarte Bergen aan de Regterhand, en quamen door verscheijdene droge en met Doorn- bomen begroeijde Rivieren, ^s middags ten Een uur aan de Tijger- berg, bij belder en goed lopend water : van waar wij Vrijdag den 18de do met stil en zonneschijn weer, Js morgens ten Seven uuren weder vertrokken : ^s namiddags was de lugt eeuigsints beneveld en de wind N. W., die 's avonds een wijle sterker wierd, maar omtrent de Nagt weder afnam. Wij bereijk- ten tegens den avond ten vijf uuren ons Legerplaats aan de Traka of Vrouwen Rivier, bij een verlatene Plaats van Pieter Erasmus. Onder weeg wierd een troup van 4-0 Struijsvogels en eenige Elanden gezien : met bet jagen op de Struijsvogels, van welke Een gescho- ten wierd, raakten drie Paarden van d’Escorte op de loop, dewelke ter vergeefs wierden nagezet door Twee dier Manschappen, dewelke eerst ^s avonds een quart na agt uuren op bet afsteeken van eenige vuur pijlen aan ons Leger quamen. Zaturdag den 19de do. was de lugt betrokken en 5t begon met een koude weste wind ’s voormiddags wat te regenen. Wij hadden ons ten half Seven uuren op weg begeeven en moesten om bet water niet te missen \ na Tbien uuren weder aan dezelve Rivier de Traka legeren ; bebbende de Plaats van Rudolf Opperman ter Regterhand van ons dog buijten 3t gezigt. Zondag den 20st do. betrockene lugt en weste wind, dog ’s namiddags zonneschijn, verlieten wij de Traka ’s morgens ten half Seven uuren passeerden ten Negen uuren de Kauka of Buff els Rivier en namen ten half Elf uuren ^s voormiddags ons Leger aan de Loerie-Fonteijn ter Plaatse daar dezelve over zeer grote Klip- banken haren loop beeft. Wij hadden hier ter regter zijde van ons de Zoetendaals Valleijs Poort, bij welke de Swarte Bergen haren naam van Swarte Bergen verliesen ; en van waar aan dezelve, ver- der voortschietende, andere willekeurige benamingen gegeeven werden, tot omtrent aan bet einde, daar dezelve weder de Naam van Swarte Bergen bekomen. ’S avonds bragt een afgezonden Bastert- hottentot, Twee van de absent geraakte Paarden te rug. Maandag den 21ste do. was de Lugt belder en even voor Zons opgang koud, dog wierd op den dag beet. Wij vervorderden 's morgens ten half Seven uuren onsen weg ; en hadden ten tbien uuren den Blijenberg ter Linkerzijde, van waar de weg door eene afhellende vlakte voortging tot aan de Beeren Y alleij ; daar wij ons een quart na drie uuren neder Sloegen : Werdende den WelEde. Reis van Gouverneur Van Plettenberg. 9 Gestr. Heer Gouverneur door de Manschappen uijt dat veld met drie Salvos venvelkomd. De Beeren Yalleij leggende aan de Karigas Berg, strekt zig wijd uijt en was nu begroeijt met dorre dunne ruijgte, riet en gras, dezelve werd door de Kariga, ook de Buffels- Rivier geuaamt, welke daar door loopt, onder gehouden, en droogt geheel op wan- neer die rivier afneemt gelijk doorgaans jaarlijks in de maand November gescbied. Wij kreegen onder weeg eenige Duijzende Springbocken in verscheidene troupen te zien, op welken eenige kogels afgeschoten wierden; maar dewijl men dezelve nauwlijks op 200 schreeden konde naderen, gelukte bet slegts drie daarvan te doden : met deeze jagt hadden wij ons twee uuren langer onder weg opgehouden. Dingsdag den 22de do. was ’t even voor zons opgang met stil weder en een heldere Lugt zo koud, dat de Termometer op de Friez punt van 32 graden daalde, maar de koude wierd op den dag afgewisseld door eene hitte, die even na den middag de Termometer tot 78 graden deed rijsen. Wij hadden ’s morgens ten half agt uuren ons Leger opgebroken en begonnen de Yalleij over te trekken, dog twee wagens van de Bagagie in de Kil van de Karigas Rivier blijvende steeken, met welke uijt te helpen een uur toegebragt wierd, was ’t half Negen uuren eer wij van de Beeren- Valleij voortreden. De grond van de Valleij zo wel als van de Vlakte welke zig van daar verder uitstrekte, en daar wij vervolgens door passeerden, bestaat uijt Swarte Kleij. Wij Sloegen ons Leger ’s avonds ten half Seven uuren op aan de Kariga, welke wij ter zijden langs gereden en door haar kromme bogten eens ten Twee en vervolgens weder jr voor Ses uuren gepasseerd waren. Woensdag den 23ste do. was ’t weer als gisteren ; 's morgens ten Seven uuren trocken wij op weg, waaren ten agt uuren de Kraan- Vogel-Valleij gepasseerd en raakten vervolgens weer in eene zeer uijtgestrekte vlakte, daar eenige Gnous wierden gezien : Ten half drie uuren ;s namiddags, namen wij ons nagt verblijf aan de Karee- Rivier omtrend de Plaats van Gerrit Lotteringen aan de Cambdebos Berg, van welke Plaats dewijl de Rivier bij na opgedroogd en men niet als Kuijlen met Staande Water voor Jt veeh vond, ’t drink Water voor ons met een Wagen moest werden gehaalt. De N. W. wind ’s nagts zeer sterk waeijende nam tegens den dag een wijnig af, en bleef Donderdag den 24ste do. met Zonneschijn zagtkens aanhouden, c 10 Reis van Gouverneur Van Plettenberg. en liep op den namiddag meer na ’t Noorden met een heete Lugt. Wij braken ’s morgens ten Seeven uuren op, raakten Thien uuren aan ’t eijnde van het Caro veld en in *t begin van de Cambdebo, passeerden ten Elf uuren de Cambdeboos Rivier en vertoefden Twee uuren ter Plaatse van Cornells de Klerk, aan dezelve Rivier geleegen ; van waar ten een uur 's namiddags vertrocken zijnde, legerden wij ons twee uuren daar na digt aan een Yeeplaats van Abraham Overholster, ’t Zeekoegat genaamt. Ondenvegen lieten zig weder eenige Springbocken sien, maar daar en tegen tot aan de Cambdebo',s Rivier verscheijde Gnous die kleine troupen en ook afzonderlijk liepen. Wij waren nu ten eijnde van eenen langen en zeer verdrietigen weg, welke op den 9 deezer zijn begin genomen had door een dor, droog en woest veld : zijnde alleen begroeijt met Bosjes en ook met Doorn-bomen op zodanige uijtgespoelde laagtens, daar bij overvloedige Regens, die in dit veld niet als in ’t zomer Saisoen bij Donder vlagen vallen, ’t water afloopt. De grond van dit veld bestaat doorgaans uijt geele harde Kleij met kleine Steentjes vermengd en meestendeels met losse Steenen overdekt ; ook veel doorsneden met klipbanken en rotsen die zig op de Heuvels even boven de grond vertonen en voor een groot gedeelte blauw en zo brosch vallen, dat de uijtsteekende Scborsacbtige punten afbreeken en vergruijsen, wanneer men er Slegts overgaat : met welk gruijs de grond meest overdekt is. *T veld van de Cambdebo daar wij nu in quamen, was in teg’endeel in de laagtens overdekt met zeer Schoon en hoog gras welk nu verdort Stond ; en aan de kant in het hangen van het gebergte digt begroeijt met Doorn- bomen, tusschen welke ’t gras meede zeer hoog uijtschiet. Vrijdag den 25sten do : de lugt eenigsints betroeken zijnde met een z. o : windje, verlieten wij ’S morgens ten Ses uuren onsen Leger- plaats, passeerden ten Negen uuren de Swarte rivier bij de Plaats van Christiaan Opperman en quamen ten half Elf uuren op die van Johannes de Beer, meede aan de Swarte Rivier gelegen ; daar wij om uijt te rusten nog twee dagen vertoefden. Deeze Plaats heeft hare Situatie tusschen eenige Cambdeboos Bergen in eene valleij van vette Kleijgrond, welke voor een groot gedeelte met graan bezaaijt en met wijngard beplant was, die door waterleijdingen uijt de Swarte Rivier geduurig bevogtigd en onderhouden moesten werden, uijtgenomen in de maand November tot Februarij, wanneer de met Donder vlagen nederstorde Regens, zulks niet alleen onnodig maakten, maar ook weder nieuw gras voor ’t veeh doed uijtspruijten : de wijn die deeze Plaats voortbrengt valt zeer Schraal en van eene Reis van Gouverneur Van Plettenberg. 11 onaangename Smaak, hetgeen veel aan de waterleiding, ■’t Slegte vaatwerk en de behandeling kan toegeschreven werden. Saturdag den 26ste do. Stil heet weer en de Lugt betrokken. Zondag den 27ste do was de wind Z : W : en de Lugt ook eenig zints betrocken en heet. Men bad verwagt in dit verre afgelegene Cambdebo’s veld of daarom Streeks te zullen aantreffen eenig-e Hottentots kralen, daar die Natie op zig zelfs nog hare aller eerste zeden en gewoontens zouden onderhouden ; dog dewijl in dit gantsche veld geene andere Hottentotten meer te vinden waren, als de geene die zig reeds zedert eenige Jaai-en bij de Colonisten hadden verhuurt en met geheele Familien onder dezelve ter woon waren gekomen zo vond men dezelve van hare eerste grond zeden en gewoontens geheel vervreemd, en men konde bij dit dom en on- wetend nakroost daar van niets meer ontdekken ofte naspeuren. Van de Cambdebo over de Sneeuwberg na de Plettenbergs Rivier. Maandag den 28sten do : de Lugt beneveld en een zagt Zuijd- oostlijk windje, begaf zig den WelEd : Gestr : Heer Gouverneur en ’t gezeldschap met een klein gevolg en de nodigste Bagagien, "’Smorg'ens ten Seven uuren weder van de Plaats van Johannes de Beer op Reijs, tot eenen uijtstap na de Landstreek in 't N : O : ten N : van de Cambdebo ; terwijl eenige Colonisten met hunne wagens ons volgden : Wij quamen ten half negen op de Plaats van Diederik Koekemoer aan de Twee-Fonteijnen over een Spruijt van de Zondags Rivier daar de Sneeuwberg opgaat, raakten vervolgens ten Elf uuren op de Sneeuwbergen een uur daarna ter Plaatse van Carel van der Merwe Davidsz : aan de overzeijde van de Sneuw- bergse Rivier, van waar wij ten half twee uuren weder afreden, komende ten half Seven uuren ter Plaatse van de Weede : Hendrik Venter de Riet-Fonteijn genaamt, geleegen over ’t Riviertje. Dingsdag den 29sten do : helder Zonneschijn, was de Lugt in den morgen- en avond-stond zeer koud, maar op den dag aangenaam en de wind Z : W : Wij verlieten ’Smorgens ten agt uuren de Riet- Fonteijn, bevonden ons ten half Een uur op de Plaats van Johannes van der Walt en na een groot half uur vertoevens aldaar, "’Snamid- dags een quart voor vijf uuren op de Plaats van Barend Burgers. Hier zagen wij een menigte overbhjfzels leggen van Schapen die ten getalle van ruijm 3,000, in’t midden van de gepasseerde maand Augustus, onder de Sneeuw versmoort en door de kort daarop gevolgde Swaare en koude Regens waren verldeumd geraekt : op welke tijd de Sneeuw aldaar vijf Dagen lang ruijm een voet hoog 12 Reis van Oouverneur Van Plettenberg. had gelegen en de koude zo streng was geweest, dat ook 't wild op het veld dood gevrooren gevonden wierd ; Deeze Plaats is volgens de genomene observatien metde Barometer, 4,800 Engelsche voeten hoger gelegen dan de oppervlakte der Zee. Woensdag den 30ste do was ’t Smorgens zeer koud, de Termoraeter stond op 30 graden, en men vond bijna een vinger dik ijs op }t lopend water : de wind bleef Z : W : en nam op den dag eenigzints a£ met een gematigde Lugfc. Wij begaven ons ■"Smorgens een quart na agten van de laastg'emelde Plaats, bereijk- ten ^Snamiddags ten half twee utiren de Plaats van Stephanus Smit aan het eindigen der Sneeuw-Bergen en legerden ons een quart na vijf uuren in ’t veld aan de van Heijdens Fonteijn. De Sneeuw-Berg dewelke van ’t Zden na ’t Nden zig na gissing Seven Mijlen uijtstrekt en ten Wten in de Caups- Bergen loopt dog ten Oosten an de Bosch-Berg stoot, zeer Schaars van Brandhout voorzien; en van Tim merhout geheel zijnde ontbloot, strekt zulks voor de Bewoonders van dat gebergte in de Strenge koude die dezelve moeten ondergaan, tot een groot inconvenient : te meer daar dezelve zig op de armoedigste wijse moeten behelpen, en kunne wooningen meest alleen bestaan in een enkeld laag gemuurd vertrek, zonder afzondering, zijnde met een zoort van grof Riet zeer ondigt gedekt ; welk vertrek tevens tot koornschuur en berging van andere goeder. n is dienende. In deezen armoedigen toestand, vond men evenwel dat de Huijs gezinnen voorzien waren van zodanige Boeken, als hun, bij gebrek van gelegentheijd tot den openbaren Godsdienst verstrekten om dezelve in kunne Huijsgezinnen met elkanderente kunnen oeffenen : meest al waren zij zedig, redelijk wel onderleid en sterk verlangende na eenen Leeraar, zo om Jt nut van den openbaaren Godsdienst, als om ’t gebruijk der Id. Bondzegelen ; Zij wensehten insgelijks dat over hun verre geleegen Landstreek eenen Drost of ander Ampte- naar de Regeering represen teerende, mogte werden aangesteld, om van na bij ten kunnen algemeenen besten te kunnen werden bestierd. De Sneeuwberg maakt een zeer hoog Land met Punten en Bergen die daar ui jt op nieuw voortkomen ; welke door tusschen Schietende ruijme en uijtnemend grasrijke vlaktens, die van Fonteijnen voorzien zijn, van elkanderen werden geseheijden ; dezelve Punten en Bergen zijn zeer verschillende van gedaante, zommige derzelve vertoonen zig spits, rond en langwerpig, dog de mceste, voor al na de Cambdebo, sckieten op met eens, twee en drie Reis van Gouvernenr Van Plettenberg. 13 fcusschen uijtsteekende vlaktens, dewelke zo wel als de toppen die meede ruijm en vlak zijn, overvloedig veel gras uijtleveren : welke vlaktens in het hangen en boven op de Bergen, met lootregte, dog niet zeer hoge klipkransen omboord zijn. De Colonisten, Bewoonders van dit gebergte, leiden grote schade en overlast, van de agter dezelve ten N : Oten zig schuijl houdende zogenaamde Bosjesmans Hottentotten : dewelke hun zedert eenige jaaren door continueele strooperijen van hun veeb, daar derzelver voornaamste bezittingen in bestaan, hebben berooft en nog biijven beroven ; het geen die swervende en woeste, dog in haar doen zeer doortrapte Menschen, op de onverwagste wijze uijtvoeren, wanneer ’t veeh in ’t veld ter wijde loopt : kunne gewone wijze is, zig op de Bergen boven de Plaatsen te verschuijlen en de gelegentheijd af te loeren wanneer de huijsman zig van zijn Plaats begeeft, den vee- boeder van geen schietgeweer voorzien is, of een gedeelte van ’t veeh om een hoek of draeij van ’t gebergte buijten 't gezigt van de gewapenden Hoeder raakt : bij welke gelegentheeden zij }t veeh roven en zodanig sterk na hunne schuijlplaatsen voortjagen, dat zij niet sckielijk genoeg werdende vervolgd, zomtijds na verloop van slegts eenen dag, te Paard niet kunnen werden agterhaald ; terwijl zij van Jt geroofde veeh onder wegen doden en laten leggen al wat niet spoedig genoeg volgen kan, en het geen overblijft, dadelijk onder hun verdeelen, doden en schielijk verslinden. Den ongewapenden veeh hoeder werd door hun overvallen en afgemaakt, dog ’t op een loop zettende, door vergiftigde Pijlen zodanig doorschooten dat er zeer zeldzaam ’t leven van werd afge- bragt : waar door zij tragten te beletten dat er eenige spoedige kennisse van kunnen gepleegden Roof gegeeven en zij dus agter- volgd zouden kunnen worden. Yan dit volk, }t welk van den eenen berg op den anderen voort- trekt zonder een vaste verblijfplaats de houden ; en wanneer zij hunne sein vuren hebben aangestoken, zig ter stond van daar begeeft, om niet te werden betrapt, konde men geen een te zien krijgen. Een derzelve een doortrapte Fielt zijnde, welken reeds twee maalen gevangen genomen en eenigen tijd bij de Colonisten woonaehtig was g-eweest op onse reijse zijnde meede genomen, had zig op }t gezigt van eenige in '’t gebergte aangestokene vuren, in de nagt geabsenteerd en had ook, zo als wij bij onse te rug komst in de Cambdebo vernamen, intusschen zijn wijf en Kinderen afge- haald en meede gevoerd. Dewijl de Sneeuw Berg door onse Colonisten vocr als nog niet zeer sterk werd bewoonden de Plaatsen 14 Reis van Gouverneur Van Plettenberg. zo wijd van elkanderen gelegen zijn, dat men bij ’t exteren van eenige stroperijen der Bosjesmans, elkanderen niet tijdig genoeg kan bijspringen, werd in ’t algemeen vertrouwd dat dien Berg meerder werdende bewoond, gelijk, zonder elkander in de wijden te benadeelen gevoegelijk genoeg geschieden kan, men de Bosjesmans met sterker magt afkeerende, dezelve zoodanig zoude afschrieken en na hunne oude verblijfplaatsen te rug drijven, dat ten laatsten bunne l’overijen van zelfs zouden komen op te houden. Dondendag den lste October : De gepasseerde nagt viel uijtne- mend koud, zo dat *s morgens ’t ijs iets dikker als gisteren gevon- den vvierd : de lugt was ’s morgens helder en de wind zuijdoostelijk, dog 's namiddags na ’t N : Wte gekeerd en redelijk koel. Wij sloegen *s moi-gens ten ses uuren weder op weg, passeerden drie uuren daar na de Champagne Poorts Rivier, en legerden ons ten vier uuren 's namiddags in ’t veld aan de Wets Fonteijn van waar Vrijdag den &de do, *s morgens een quart voor ses uuren de weg wierd vervolgd, zijnde de lugt betrokken met eene zagte N : W : wind. Onder weeg zagen wij de Practijk der Bosjesmans om zig van wild te voorzien. Yerscheijdene groote Miershopen in eenen ruijmen omtrek, waren door bun verbroken en weder opgezet, om zig daar agter te verschuijlen en ’t wild van na bij in te wagten, ten eijnde hetzelve met hunne Pijlen te kunnen treffen : op ander Plaatsen badden zij op verscheijdene afstanden langs eenen gebeelen streek steenen op elkanderen gestapeld, zo dat men zig van verre verbeelde zo veel zittende en staande Menschen te zien, waar door ’t wild, gejaagt zijnde, verscbalkt werd, ter zijden afwijkt en door de geenen die zig in de passagie verscholen bouden, met gemak van nabij kunnen werden waargenomen. Ook maken zij diepe gaten met eene overeijnd staande sckerpe houte pen in ^t midden en met takken, ruijgte en Losse aarde overdekt, om ’t gejaagde wild op de pennen te doen neder Storten, of ook wel, wanneer de gaten met geene Pennen voorzien zijn, levendig te kunnen vangeu. Wij badden *S voormiddags ten half Thien uuren de Schuilhoek ter regter zijde van ons ; en namen ons nagt verblijf om half twe uur aan de Seijils Fonteijn omtrent de Plettenbergs Rivier, bebben- de het gezigt aan de overzijde van dezelve Rivier ; op de Gordons Bergen, onder welke zig een vertoonde in de gedaante van eene Turkse Mosque, waarom dien Berg ook de Mosque genaamd werd. Het gantscbe land van de Sneeuwberg af na deeze Rivier en zoo verre men aan de overzijde der Rivier konde zien, loopt met afhellen- de en opdragende vlaktens voort, tusscben verscheidene niet zeer Reis van Gouverneur Van Plettenberg. 15 hoge Bergen , zijnde de Ylaktens met uijtnemend hoog gras overdekt. De Sneuwberg van zeer wijnig wild zijnde voorsien, zagen wij met veel vermaak na bet passeeren derzelve onderscheidene zoorten in dit veld, als Elanden, Quagas, Gnous, Rerten, Springbocken, Reebocken, Hasen, Bosch- Yerkens en Velerleij Gevogelte. — wij begaven ons Saturdag den 3de dito met helder, stil en aangename Zonneschijn weer na de gemelde Plettenbergs Rivier, die wij bevonden tamelijk breet en met zeer groote en diepe gaten uitgespoeld te zijn : in de gaten van de Rivier onthouden zig deZeekoeijen in zulkeene menigte, dat men Slegts in twee van dezelve gaten, dezen dag 20 stuks stieren, koeijen, en kalveren doodschoot. Dit water-Dier, welke in beide geslagten de Zeekoe werd genaamd, is genoeg bekend dat, zig in •’t water ophoud, alleen gras tot voedse! gebruijkt en nagts op ’t Land ter weijde loopt, gelijk ons aan de menigte van spm-en, en de wegen die dezelve langs de Rivier en verder op, expres hielden, volkomen quanpte blijken. Wij bleven Zondag den 4de do met zonneschijn, aangenaam weer en een N : Wtlijk Lugje aan de meergem : Rivier vertoeven : terwijl de meede getrockene Colonisten zig bezig hielden met het Speck van de gedode Zeekoeijen af te Snijden en in te zouten. Ondertnsschen vertoonde zig namiddags rnijm Twee unren lang een Zeekoe met haar kalf op den rug, telkens met de kop ten halven en met de kop van ’t Talf volkomen boven water ; en bleef niet tegenstaande de bewe- gingen en 3t geschreeuw dat wij maakten om haar vrees aan te jagen, ons aanhoudent nieuwsgierig aanzien : Den WelEdelen Gestr : Heer Gouverneur hier door aangezet, bragt de Koe, met eenen enkelden schoot de Kogel zo wel voor in de kop, dat zij opstonds dood weg zonk en anderen Daags 'S morgens aan den Oever der Rivier opgespoeld gevondeu wierd. 'S namiddags wierd ruijm Twee Hondert schreeden van de Rivier ten Z : Z : Oten van de Mosque een gedenksteen opgeregt, waar op ’t wapen en de naam van den WelEdelen gestr : Heer Gouverneur, nevens dit Jaar getal uijtgenouwen was. Van de Plettenbergs Rivier over de Sneeuwlergen terug na de Cambdelo. Maandag den ode do helder zonneschijn en de wind N : W : begaven wij ons ’S morgens ten vier uuren op weg te rug na de Cambdebo, en bereijkten ten thien uuren 'S voormiddags de 16 Reis van Gouverneur Van Plettenberg. Schuijlhoek van waar ten Een uur *S namiddags voortgereden zijnde, legerden wij ons ten half Seven uuren aan de Bracke-rivier. Hingsdag den 6de do de Lugt gematigd en de Z : W : wind redelijk sterk koelende, sloegen wij ;S morgens ten vier uuren weder op weg, passeerden een quart na sessen de Champagne Poorts Rivier en vertoefden ter Plaatse van Stephanus Smit, daar wij ten half Twee uren *S namiddags aanquamen, tot vier uuren, hebbende onder weg Drie volwassene Leeuwen gezien, op welke eenige gewapende Schutters toereden, dog die afgeschrikt wierden door de stout- moedigheijd der Leeuwen, welke wel wijkende waren, dog zo dra een en andermaal op eenen verren afstand een kogel na hun toe- geschooten wierd, wel Honderd schreeden terug deinsten en de Jagers met eenen aanval dreijgden. avonds ten half negen uren legerden wij ons ter Plaatse van Bar end Burgers, daar wij verna- men, dat Sedert ons afwesen de Bosjesmans getendeerd hadden desselfs rundveeh te roven; op welke zij eenige Pijlen hadden afgeschoten ; dog waren zij door de gewapende wagter afg’ekeerd en in hunne toeleg verhinderd : JT was hun voorheen tot Twee reisen gelukt, denzelven Burgers van al zijn rund veeh en Paarden te beroven. Maar in de onderneming die zij in dien tusscben tijd omtrent Twee uren rijdens van hier bij Hendrik Kruger meede hadden te werk gesteld, waren zij zo wel geslaagd, dat Twee Hon- derd stuks sehapen van denzelven, hun ten Prooije geworden waren; den wagter een Jongen opgeschoten en ongewapenden Hottentot zijnde, hadden zij met vier Pijlen zodanig gequest, dat denzelven nog dien eigensten avond door het gift der Pijlen omquam. Wij wierden dus gewaar, dat de vuren die wij op de heen rijse in T gebergte aan alle kanten hadden gezien, door dezelve Bosjesmans niet alleen naar gewoonte waren gesehikt tot onderlinge waar- schouwinge, op dat een ieder van hun op zijn hoede mogt zijn, maar dat zij daar van meede gebruijk maakten om de waar- schouwinge te doen strekken, ten opzigte van de kar.s en g-elegent- heijd die er nu bij het afweezen van eenige Sneeuwbergse Bewoon- ders tot het roven van hun veeh voor handen mogt zijn. Woensdag den 7de do de wind Z : W : met koel en aangenaam weer, verlieten wij ’S morgens een quart voor agt uuren de Plaats van Barend Burgers, quamen ’’S voormiddags ten Elf uuren op die van Johannes van der Walt en ’S middags ten half Een, van daar voortrijdende, vier uuren daar na ter Plaatse van de Weed. Hendrik Venter. Donderdag den Sde do: was ’t kS morgens mistig, dog na zons Reis ran Gouverneur Van Tlettenberg 17 opgang de Lugt helder en gematigd warm met een Z : Wtlijk koeltje. Wij begaven ons 'S morgens ten Ses uuren van de Laatstgemelde Plaats en ten half Elf de Plaats van Carel van der Merwe Davidsz : bereijkt hebbende, reeden wij een quart voor Twaalf uuren van daar, en quarnen, na Een half uur vertoevens ter Plaatse van Diederik Koeketnoer, ten half Ses uuren aan, op onse oude rustplaats bij Johannes de Beer, in de Cambdebo ; daar wij ons vorig Camperaent voor nog twee Dagen verblijvens weder betrokken. Wij vernamen bij onse aankomst alhier, dat ook zedert ons afwezen, den Burger Cornelis Olivier in de Cambdebo woon- achtig, Derthien stuks runderen door de Bosjesmans waren ontroofd} zonder dat denzelven Een daarvan weder had kunnen agterhaltn. Yrijdagden 9de dito betrokken Lugt en de wind 1ST : W : op den Middag met sterke buijen waeijende, welke ’S avonds weder afnam. Saturdag den lOde do., had het in den gepasseerden Nagt gereegend zo als het deezen geheelen Dag met zagte Buijen nog aanhielt tot Zondag den 1 1 de do, ’S morgens ten ag't uren, wanneer de Lugt opklaarde met een Z : Olijk : windje, die den gehelen Dag met aangename zonnesehijn bleef waeijen. voormiddags ten Tliien uuren braken wij }t Leger op, hervatten met het geheel gevolg onzen vorigen afgebrokenen oostelijken Cours ; en quarnen ten half Twaalf uuren aan de Plaats van Christiaan Opperman, daar wij aan de Svvarte Rivier, onder eenen overhangenden Kliprots, op eenige lootregte klip platen de teekeningen zagen der Bosjesmans die ook de Chineesjes werden genaamd : deeze tekeningen bestonden in afbeeldzels van Menschen, wilde Ezels, Elanden, Bavianen, Struijs- vogels, Verkens en meer andere gediertens, dog zeer misvormd, en de Couleuren waren gemaakt van rode steenen, uijtgebrande houts- kolen en fijne Asch met water gemengd, eenvoudig* en zonder de minste schaduwe of kunst: welke teekeningen men ook met de vinger konde uitwisschen ; zijnde reeds voor thien Jaren aldaar ontdekt en door het overhangen van de Rots voor de Regens en Winden bevrijd en in dien staat bewaard. Ten Een uur ’S namid- dags de gemd : Plaats van Christiaan Opperman verlaten en de weg langs de Swarte Rivier vervolgd hebbende, bevonden wij ons een quart na drie uuren op de Yeeplaats van den oud Heemraad Hendrik Cloete, zijnde een van de best gesitueerde Plaatsen in de gekeele streek der Cambdebo : vaa welke Plaats 11a een half uur vertoevens weder voortgereeden wierd ; en na een quart voor vijf uuren de Muijshonds rivier : waar meede, door den stijlen D 18 Reis van Gouvernenr Van Plettenberg. af eii opgang der Drift schoon ’t water niet zeer hoog gereesen was, een half uur toegebragt vvierd : als raeede een quart na Sessen de Landdrost-Rivier die breet, klippig en zeer uijtgespoeld was, ge- passeerd te zijn : met welke laaste pasagie meede ruijm een half uur moesten verzuijmen : legerden wij ons ten half Agt uuren ter Plaatse van Andries Smit aan de laastgemde : Rivier iets na der- waarts van de Drift gelegen. Maandag den 12de do : helder zonneschijn weer en de wind N : W : die op den middag sterker wierd, begaven wij ons ^S morgens ten Ses uuren van de laastgemd : Plaats, hadden te Negen uuren een gedeelte van de Swarte Ruggens in ’t. gezigt, dewelke bij de Ivarigas-Rivier baar begin nemende, Oost op lopen en ten Zuijden tot aan de Winterhoeks Bergen uitstrekken : een quart voor Elf uuren, een Plaats van Josua Joubert, door den Burger Jurgen Greef bewoont, bereikt en aldaar een half uur vertoefd hebbende, legerden wij ons ’S middags een quart voor Een uur op de woonplaats van gemelde Joubert, gelegen aan de Melks-Rivier. veld tusscben de eerste en laastgemelde Plaats van Joubert, schoon weder zijds vlak en zeer grasrijk zijnde ; was egter door g'ebrek aan water, in eene ruijme uijtgestrektheijd geheel onbewoond. Dingsdag den 13de do : aangename zonneschijn weer met een N : Wtlijk Lugje, reden wij ’S morgens ten Ses uui’en van gemelde woonplaats van Joubert en bevonden ons "’S middags ten half Een uuren op de Leeningsplaats van Johannes Meijburg aan de Canniga of Vogel Rivier, daar de Cambdebo afneemd : de g’emde : Caniga of Vogel-Rivier zo wel als de geene die wij in de twee vorige Dagen waren gepasseerd, bevond men dat on tangs door de aanhoudende sterke Regens, verre buijten hare oevers waren overstroomd geweest. De vlakte van de Cambdebo, dewelke wij nu zedert den llde dezer waren doorgerijsd, was op zommige klijne streeken wel, even als de Carro, slegts met Bosjes begroeijt en van weijden ontbloot; maar voor ’t overige uijtnemend grasrijk en van schone uijtgestrekte weijden voorzien : welke weijden voor ’t rund-veeh werden gepre- fereert, boven die van de Sneenwberg : dog de laaste daar en tegen boven de Eerste voor de schaapen : gelijk ons ook gebleeken was dat ’t Rund-veeh in de Cambdebo die op de Sneenwberg en de schaapen op de Sneeuwberg die van de Cambdebo Surpasseerden ; schoon aan de Sedert een ‘gen tijd in beijde Landstreeken gegras- seert hebbende zogenaamde Brand- of luijzen-ziekte veele Schapen waren gesneuveld, of nog eenige overblijfzels van die ziekte onder dezelve wierden bespeurd. Reis van Gouvemeur Van Rlettenberg. Van de Cambdebo na de Groote Vised Rivier. 19 Woensdag den 14de do : was de Lugt JS morgens betrokken, dog ;S namiddags op geklaard ; tenvijl de Z : O : wind ’S avonds sterk waeijende, tegens de nagt vveder afnam. Wij Hadden JS morgens Een quart voor Ses uuren de Plaats van Johannes Meijburg verla- ten, en, Een quart na Agten de Blije-Rivier gepasseerd zijnde, quamen wij langs eenen stijlen en zeer ongemakkelijken weg boven op de Bruijnshoogte, daar T Detachement Swellendamse Dragonders te Paard, den Wei Mel en Gestrengen Heer Gouvemeur inwagtede en zijn WelEdelen Gestr : met drie Chargies begroetede : ’t Detachement bestond uijt Hillegard Mulder, Cornet. Thomas Fereijra, Corporaal Johannes Petrus Koen, Trompetter Salomon Ferreira Barend Lindequast Johannes de Jager Douwe Steyn Jan ter Blanche Jan Potgieter Theodorusz : }> Dragonders. Rijnier van Roijen Rijniersz: Jurgen Human namiddags ten half Twee uuren bereijkten wij de Plaats van Jacobus Potgieter, aan de Kiijne Visch- Rivier, daar ’t nagt verblijf genomen wierd. Aan geene zijde van de Bruijnshoogte tot boven op dezelve, stonden in een streek velds veele Spek Bomen, die Spongieus en onbruijkbaar zijn, insgelijks meer andere Wilde Bomen die kortstammig of struijkig waren, lioedanige wij onderweegs nog niet hadden onimoet. Donderdag den lode do was de Lugt ;S morgens betrocken met een zagte N. Wte wind ; wanneer wij ons ten Ses uuren weder op weg begaven ; terwijl ons gevolg door Twee wagens van de Swellendamse Dragonders wierd vergroot ; en arriveerden 11a Drie en Een quart uur weegs op de Plaats van Wiliem Prinsioo aan de Bosch Rivier. Deeze Plaats had de vermaakelijkste situatie van de Gantsche Landstreek die wij door gereijsd waren ; en zoude wan- neer dezelve behoorlijk wierd betimmerd een gecultiveerd, niet alleen tot een zeer aangenaam verblijf kunnen werden gemaakt, maar 00k aan dies bezitter een redelijk bestaan uijtleveren, zoo uijt de aan ’t gebergte leg'gende Bosschen van ijzer- Boeken- Geel- houte en andere Bomen waarvan de geberg-tens ten westen g’eheel 20 Reis van Gouverneur Van Plettenberg. waren ontbloot ; als uijt de Vlakfce daarbij gelegen ; devvelke uijfc zeer vetfce en vogtige aarde bestaande, met weinig moeijte tot het graan gewas zeer bequaam kan werden gemaakt : terwijl ’t om- leggend veld sehoone grasrijke vvijden voor ’t veeb uijtleverd. De Heer Gordon begaf zig even na onze aankomst alhier, na den Capitein der Ivaffers Koba genaamt, welken met zijn veeh en eenige Tamil ien een uur rijdens van bier gelegerd was, en quamen na Twee a Drie uuren afwezen terng met gemelde Capitein Koba, en 28 van zijne Mansckappen, die genaamt waren Habana 1 , _ . , > zonen van Koba. Debenza J Tjooi Kgono Tjoano Thama Bebeb Koetjoea Tkehlis Maohntje Tjohnbo Tkojo N ongo Tsaatso Taambeet||era Tjaatja Oangana Mambilie Kgakga Koengoe Tjoeboe Toesing- INlabtkoeloe Bhembe Tabebje Mnegie Combehla Samka. dewelke den WelEdelen Gestr : lleer Gouverneur genaderd zijnde, eenparig riepen Kabeb, Kabeb Enkohs ! zijnde hunne gewone groete : zij zetten zig op de aarde te zamen neder en wierden op Tabak en Aracq onthaald : Terwijl de Heer Gordon, wien zij een Peis van Gouverneur Van Plettenberg. 21 groofc vertrouvven toedroegen en veel genegentheijd betoonden, in hunne Taal eenige Diseoursen met liun voerden. Zij vernaaakten den WelEdelen Gestr : Heer Gouverneur met liun Zingen en Danzen ; bet geen in deezer voegen gescbiede : Een van bun was voor uijtgesteld en maakte een woordelijk gezang; de anderen warenin vier rijen geschaard, bielden elkanderen onder de Armen en beantwoordeii bet gezang met een brommend en scbreuwend geluijd, tusscben beijden gepaard met een kunstig gefluijt, dog niet geheel zonder liarmonie ; tenvijl zij alien sprongen, met de voeten sloegen, de Hoofden beweegden en de stokken die zij in de regter band bielden opbieven na de maat van bet gezang, zonder dat zij zig evenwel een enkelden stap van de Plaats begaven, als alleen, dat nu en dan Een uijtspringende, rondsom dansde en zig vveder onder de rijen stelde : zij hebben bunne aparte gezangen en Danzen, wanneer zij zig ten strijde of ter Jagt zullen begeeven, en die op andere gelegentbeeden meer toepasselijk zijn. Tegens den avond keerden zij weder na bun verbliif. Vrijdag den lGde do. wanneer wij met aangenaam zonneschijn Weer op de Yoorsz : Plaats gelegerd bleven, begaven wij ons ASvoormiddags te voet na een kraal der Kaffers, dowelke onder Capn. Koba geborende, bun omtrent een quart uur gaans van bier outbidden, en zagen daar, de plegtigbeijd die gehouden wierd, ter Gelegentbeijd dat een Jong Vromvs Perzoon tot haare vrijsterlijke staat gekomen was : dezelve was in een but afgezondert en moest zig Sestbien Dagen in dien but afgesondert houden : intussehen wierd onder de andere Yrouwlieden met Danzen en Springen Nagt en Dag veel vreugde bedreven, de Broeder van de Jonge Vrouws- Persoon, bad een Koebeest ten besten gegeeven ’t welke door de A rouwlieden in de loop om de agterbeenen wierd gevangen met een stole om welke een riem met een strik aan ’t eijnde geslingert was : ’t eene voorbeen trok men vervolgens met een ander riem onder ’t Ligbaam door en ’t ander voor been wierd agter de boornen geslag’en : ’t Beest dus in eenen onbe- weeglijken staat zijnde gebragt, maakte een Jong Karel met zijn Assegaeij of Bans, een opening onder de Buijk omtrent de Borst van ’t Beest, daar bij zijn arm biunen stale en de Long-ader afrukte, zodat bet Bloed van binnen uijtliepen ^t Beest zeer lanzaam stierf : Jt vel wierd vervolgens door Arier Jonge Karels afgestroopt, die ook met hunne Lansen ’t vleescb van de Bouten en Ribben afgesneden, daar na aan beijde zijden de Ribben en ook ’t Borstbeen doorge- broken en dezelve afgeligt hebbende de ingewanden ontruijmden ; 22 Reis van Gouverneur Van Plettenberg. vvaar op ’t gestolde Bloed aan de Honden wierd gegeeven : onder "’t slagen, het geen in de Beeste kraal op de misthoop geschiede, zodat tusschen beijden al wat mist aan ’t vleeseh bleef zitten, zongen de Jonge S lagers, maakten met linnne boofden eenige gesten en bega- ven zig telkens onder den danzenden hoop. Den WelEdelen Gestr : Heer Gouverneur had zig Gisteren en Heeden geoccupeert gevonden met het aanhooren der Klagten van de Colinisten, zo wel als met het redresseeren van verscheijde wanordres, die in deeze verre afgelegene Landstreek wierden ontdekt. avonds quam den Landbouwer Jacob Joubert aan'onze Leger- plaats, en bragt den Wel-Edelen Gestr : Heer Gouverneur berigt, dat hij zig begeven had na ’t Land der Kaffers over de groote Visch-Rivier, ten eijnae onder anderen aan den Capiteijn dier Natie Gaggabeh genaamt, over te brengen ’t geschenk, ’t welk zijn Wel-Edele Gestr : met hem voor denzelven hadde mede gegeeven, dog dat, wanneer hij : zijne wagens en ook }t geschenk nog aan deze zijde van de Groote Visch-Rivier gelaten hebbende : zig onder de Kaffers begeven had, eenige beweegingen en stoute redenen van dezelve, die hij te voren nooijt onder hun had vernomen, hem liadden doen vermoeden, dat er eenig gevaarlijk toeleg omtrent zijn Perzoon wierd gesmeed ; en dat hij mits dien zijne Paarden en meede genomene Tolken agter latende, zig 'S nagts te voet met vlug’t had gesauveert. Saturdag den 17de do. betrokken Lugt en de Wind Z : W : wierd een quart na Ses uuren "’S morgens Leger opgebroken en de weg vervolgd : wij passeerden een uur verder de Naudees-Rivier en bereijkten even na de middag ten Een uur de Groote Visch-Rivier, waar voor wij bij een verlaten Plaats van Johannes de Beer het overige van dezen Dag toebragten. Onder weeg hadden wij ons te Paard bezijden af begeeven na de kraal of verblijfplaatsen van de Kaffers Capitains Khoba en Ghodisa en aldaar hunne Woningen, Thuijnen en manier van leven bezigtigd : welke beijde Capitains nevens een groot gevolg van Mans en Vrouwen hun met ons 11a de Groote Visch-Rivier begaven, daar zij met vette Hamels besehonken en op Tabak en Arak wierden onthaalt. Zij konden hun vrees niet verbergen op het zien der gewapende Manschappen en het lossen van eenige snaphaan schoten wanneer de Heer Gordon hun egter telkens gerust stelde. Zo Mans als vrouwen verwonderden zig zeer op Jt gezigt van een Spiegel, voor welken zij allerleij wezens trek- ken en bewegingen begonnen te maken. Een der Jong’e Vrouws- Reis van Gouverneur Van Plettenberg. 23 perzoonen ontblote haare Borsten en maakte Springende veele dartele beweegingen met dezelve voor de Spigel. De Kaffers dewelke zig voorheen altoos tot omtrent een Dag reisens beoosten de Groote Visch-River hadden ontliouden, waren sedert eenige weinige jaren meer en meet- na herwaards aangerukt, en hadden bun ten laasten met groote Troupen Rund-Yeeh aan deeze zijde van dezelve Rivier gelegerd, het geen de Colonisten niet alleen tot groote overlast en nadeel in de weijden verstrekte, maar waren deeze, om de overmagt of verraad der Kaffers die zij begonnen te vreezen, ook genoodzaakt geweest de Plaatzen te verlaten die zij omstreeks de Rivier in leening bezaten. De Capiteins Koba Ghodisa wierden door den WelEdelen Gestr : Heer Gouverneur over de onwettigheijd bunner aan deeze zijde der Rivier genomene posessien onderbouden, en onder het Oog gebragt dat 't zoude strekken tot verbreking van de vriendscbap die tot nog toe tusscben bun en d^ E : Compnie had gesubsisteerd indien zijlieden langer van die Landstreek gebruijk maken : met een vriendelijke waarsebouwinge tevens, dat zij genegen zijnde zulks voor te komen; zig nevens de lninne en al bun veeb, ten eersten zouden moeten begeeven aan geene zijde van de Groote Visch-Rivier, ten eijnde dezelve Rivier te laten strekken tot een vaste grensscheijdinge tusscben bun en de bezitting’en van de E : Compie waar op dezelve ingebragt bebbende, dat zij van den Oogst bunner gezaeijde en reeds uijtschietende Tarwe zouden ontstoken zijn, indien zij dadelijk gehoorzaamden aan dat bevel, het welk zij erkenden van de Enkohs Enkgboula of de groote Heer des Lands te komen, egter beloofden zo dra zij hunne gezaaijde Tarwe zouden hebben ingezameld, met de bune en al bun veeb de Landstreeken aan deeze zijde van de gemde : Rivier voor altoos te zullen ruijmen en verlaten ; en welke belofte zij met bet geven van de Regter- hand en bet slaan op de Borst solemniseerden. Zij begaven bun gezamentlijk tegens den avond weder na bun verblijf terug, met toezegging, om den volgenden dag 'S morgens weder bij ons te komen, ten eijnde met den WelEdelen Gestr : Heer Gouverneur over de Rivier te trekken na de Woningen en Familien van Koba. Zondag den LSde do. zonneschijn weer en de wind N : W : wierden alle mogelijke tentames in ’t work gesteld, om met Drie Wagens en de nodige Manschappen tot dekking, de Groote Visch- Rivier te passeeren, dog dewijl bevonden wierd dat de rivier, nog zeer boog geswollen zijnde, de passagie, door de kragt van den stroom, met al te veel gevaar zoude verzeld gaan, resolveerde den WelEdelen Gestr: Heer Gouverneur van de overtogt af te zien : 24 Tleis van Gouvorneur Van Tlettq$berg. Ondertusschen was Capn. Koba met eenige van zijne Manschappen en Twee a drie der voornaamste van Capn. Ghodisa’s volk aan onse Legerplaats gekomen : den WelEdelen Gestr: Heer Gouverneur zeijde him de rede om welke van de reijse over de Rivier had afgezien, en liet een geschenk in gereedheijd brengen voor Koba denwelken bij ’t geschenk gebragt werdende, lang met venvonderinge daar op bleef starogen, bij herhalinge Sob! Soh ! of zijnen dank betuijgende, zijn uijterste verge- noeging daar over liet blijken en te kennen gaf aan dit geschenk te kunnen bemerken dat de Enkohs Enkgoulo of grooten Heer in dat Land was gekomen : aan ’t volk van Ghodisa wierd insgelijks veele zaken voor dezelven ter hand gesteld en aan Koba meede een aanzienlijk geschenk overgegeeven voor Gaggabe den voornaamsten en magtigsden Capn. der Caffers, die hi j zeijde met hem in goede vriendschap te leven ; en welk geschenk hij beloofde aan Gaggabe zonder font te zullen bezorgen. Den WelEdelen Gestr : Heer had door veele beloften getragt Capn. Koba te disponeeren, dat liij een van zijne twee zonen, nog Jonge en wel gemaakte knapen zijnde, een Reijs met zijn WelEdele Gestr : na de Caab liet doen, waar toe beijde de zonen zelfs, zeer genegen waren, dog Koba, nog eenig mistrouwen voedende, had allerleij flauwe voorwendzels waarom hij daar in niet Konde bewilligen. De Kaffers maken een Natie op zig zelfs geheel verschillende van die der Hottentotten, zij wonen voonamentlijk zuijdwaards langs de zeekust ; de mannen zijn groot van gestalte en wel ge- maakt met regelmatige wezens trekken ; de Vronwen daar en tegen kort en doorgaans grof en onbevallig : hunne Taal is beter klinkend dan die der Hottentotten, schoon tnsschen beijden wel een enkelde Tongslag, die de Hottentotten eijgen is, daar in voorkomt : zij zijn hoewel niet zindelijk, egter zodanig aan de morzigheijd niet over- gegeeven als de Hottentotten : de veel wijverije heeft onder hun plaats en de kuijsheijt werd onder de Jonge Dogters niet zeer in agt genomen, dog gehuwt zijnde, verwekt de Egtbreuk de man tot wraakzugt, zo dat T de overspellige vrouw zomtijds }t leven kost ; en den geenen die zulks met haar bedreven heeft, levens lang ver- volgd werd. Hunne kleeding is de vagt van Jt een of ander Bcesl, dewelke met riempjes, bij de mans om de hals, dog bij de vrouwen onder de Armen over de Borsten, toegebonden gedragen werd. De Mannen zo wel als de vrouwen gebruijken een smalle Tabelje van een stuk vel of eerie franje van vellen die om den middel gebonden is (in de schaamte bedekt : de Mans werden zeer sterk besneden en Reis ran Gouverneur Van Plettenberg. 