Correspondance de Guillaume le Taciturne, prince d'Orange, publiée pour la première fois; suivie de pièces inédites sur l'assassinat de ce prince et sur les récompenses accordées par Philippe II à la famille de Balthazar Gérard;
William I, Prince of Orange, 1533-1584
Un célébre écrivain a fait remarquer que les lettres de noblesse accordées à la famille de Gérard étaient pareilles 4 celles que Charles VII donna à la famille de la Puacelle d’Orléans, et par lesquelles le ventre anoblissait. Je n'ai pas sous les yeux le texte de ces derniées lettres; mais joserais bien aflirmer que, à la chancellerie de Madrid, on ne songea pas un seul instant à suivre le protocole de la cour de France; on dut y songer d’autant moins que le dipléme du 4 mars 1589 est, dans son dispositif, conforme aux autres actes du méme genre. Les lettres patentes qui transporlérent aux Gérard les seigneuries de Dammartin, Hostal et Liévremont, sont mises en lumière, dans mon Recueil, pour la première fois; les historiens paraissent en avoir ignoré jusqu’à l’existence : ce sont nos propres Archives qui me les ont révélées. Du diplôme du 4 mars 1889, on n’en conseil. Registre inlitulé : Anoblissements, Lettres patentes, 4330-1653. (3) Par appris depuis peu, par unc lettre de M. Basey, archiviste du département du Doubs, qu’elles se trouvent aussi an. — CXXXI — Nous ne pouvons que la date; le roi d’armes Le Roux l’ayait citée dans son Nobilie publié 4 Lille en 1705 ('); Van der Vynckt Vavait reproduite, en altérant d’une manière ridicule les indications de son devancier (*). J’ai été assez heureux pour découvrir le document méme dans un bibliothéque privée. Je désespérais presque de le trouver jamais, car jais infructueusement exploré les Archives de Bruxelles et de Simancas, et à Besançon Yon ne pouvait venir a mon aide, le registre LXII de la chambre des comptes de Bourgogne, où le dipléme avait été transcrit, manquant depuis fongtemps dans la collection à laquelle il appartenait. La bibliothéque dont je veux parler est celle de M. le comte pé Risaucourr. Que Phonorable sénateur me permette de lui témoigner publiquement ma gratitude, pour Vaccés si obligeant qu'il m’y a donne. La famille Gérard jouit des domaines qui lui avaient été concédés, jusque sous le régne des archiducs. Le prince d’Orange Philippe-Guillaume, fils du Taciturne, dépét dont la garde e lui est confiée, dans le registre IV de la chambre des comptes de Déle, fol. 332. (') Recueil de la noblesse de Bourgogne, Limbourg, Luxembourg, Guéldre, Flandres, elc., in-4°. Le Roux avait dit : « Par lettres patentes dépéchées à Madrid, le 4 mars 1389, ont, par le roi Philippe II, été annuellement les fréres et sœurs de feu Balthasar Gérard, tyrannicide d’Orange. » (Recueil, etc., p. 96.) ; Van der Vynckt s’exprime ainsi : « On trouve, dans la liste de la Chambre des comptes, des lettres patentes de Madrid, du 4 mars 1389, portant annuelle de Balthasar Gérard, ses fréres et sœurs, sous le nom de Tyrannicide. » (Histoire d’œuvres des Pays-Bas, cdit. Reiffenberg, t. IJ, p. 104.) Le méme qui, étant comte de Buren, avait été enleve de l'université de Louvain par ordre du duc d’Albe et transporté en Espagne, élait revenu aux Pays-Bas, en 1595, avec l’agrément de Philippe II; il sollicita et obtint des archidues la restitution des biens qui avaient été confisqués sur son père. Le gouvernement avec les Gérard, pour le retrait des terres de Liévremont, Hostal et Dammartin. Le procureur général de Bourgogne, Luc de Saint-Mauris, fut chargé de cette négociation. Il parait quelle ne fut pas conduite avec toute la régularité requise en de pareilles affaires : car sur assurance, donnée par le procureur général, qu'il avait traité avec les Gérard moyennant la somme de 30,000 francs, les archidues firent expédier en leur faveur une ordonnance de payement de 15,000 francs et des lettres qui leur engageaient, en garantie des autres 15,000 francs, la seigneurie de Vuillafans-le-Neuf appartenante au domaine, tandis que les Gérard soutinrent qu’ils n’avaient jamais consenti à Parrangement allégué par le sieur de Saint-Mauris. Ils finirent par l’accepter cependant, mais à la condition qu’ils fussent recus à présenter leurs remontrances pour le reste de leurs prétentions : les 15,000 francs leur furent payés; on les mit en possession de la seigneurie de Vuillafans, et le prince d’Orange, de son cété, rentra Novembre 1399, les archiducs avaient déclaré au prince qu’ils lui accordaient mainlevée des biens confisqués sur son père ; mais ce fut seulement par des lettres patentes du 29 octobre 1601 qu’ils réaliserent cette intention. 1.eut des lettres particulières, de cette date, pour les biens situés en Bourgogne. (Archives du royaume.) CXXXIN -— Dans celle des terres de Dammartin, Hostal et Lévremont. A quelque temps de la, les Gérard envoyérent à Bruxelles Nicolas Receveur, docteur és droits, fils de Hugues, qui avait épousé Philiberte Gérard, et Jean Gérard, fils de Jacques, afin de remontrer le préjudice qu’ils souffriraient, si les 25,000 écus d’or auxquels ils avaient droit d’après Pédit du 45 mars 4580, étaient réduits 4 30,000 francs. Leurs raisons furent accueillies, et les archidues déclarérent, par des lettres patentes du 2 avril 1607, qu’on ne pourrait retirer de leurs mains la seigneurie de Vuillafans-le-Neuf, qu’en leur compétant 25,000 francs, au lieu de 15,000. Ainsi les Gérard recuellent 40,000 francs, comme équivalient des domaines qui leur avaient été concédés d’abord. Quant à la noblesse héréditaire, Voltaire assure que la famille Gérard en fut dépossédée lors de la réunion de la Franche-Comté à la France; il va plus loin : il dit. Nous donnons, dans l’Appendice L, la requête du marquis de Varambon et le décret des archiducs. CAXIV —— que, la famille Gérard ayant osé présenter ses lettres d’anoblissement à l’intendant de la province, M. de Vanolles, il les foua aux pieds. Mais auteur de résoudre sur les moeurs et lesprit des nations ne fait pas connaître la source où il a puisé ces renseignements. Ma demande, des hommes dont on ne réclame jamais en vain le concours, quand il s’agit de résoudre une question historique, ont bien voulu, pour les vérifier, interroger les dépots littéraires de Besançon; ils n’y ont rien rencontré qui fat de nature, soit à confirmer, soit à démentir. Je faits rapportés par Voltaire. M. Basey, — archiviste du département du Doubs, a pris la peine, en particulier, de compulser les actes de l’intendance de la Franche-Comté; ses investigations sont demeurées sans resultat. On peut donc, me semble-t-il, penser tout ce qu'on voudra de l’assertion du grand écrivain. Je nommerai surtout, pour leur exprimer ma vive reconnaissance, M. Edouard Creac, président de l’Académie de Besançon, et M. Bassy, archiviste du département du Doubs. APPENDICES. A. Extrait de l'instruction donne par Charles IX au Sè de Saint-Gard, en l’enroyant comme ambassadeur en Espagne : Amboise, 16 janvier 1372. Et d’autant qu’une des choses qu’y poise le plus A Sadie Majesté, ef à laquelle elle désire autant pourvoir et remédier, ce sont les incursions que se font sur la mer, par lesquelles le commerce est empesché entre les subgects de Sa Majesté, dudict roy catholicque et autres-princes ses amis et alliez, depuis que Dieu a remis la paix en ce royaume, Sadie Majesté a cherché tous moyens pour y mectre un bon ordre; toutesfois, avecques son grand regret, elle ne le y a sceu eneores trouver : car, combien qu’elle ayt commande trés-expressément que ceulx de ses subgects qui commettait ou estoient participants de telles pyratteryes fussent chastiez et puniz, ce néantmoings ceulx qui veullent faire le mal se couvrerit du nom du prince d’Orenge et se joignent avecques ses vaisseaux, et, par ce moyen, demeurent impunyz. Par ainsy, tant que les vaisseaux dudict prince d’Orenge seront en mer, et courront, comme ils font, sur les suhgects dudict roy catholicque, ausquels ils font ouvertement la guerre, estant favoix. — CXXXVI -— Risez de ceulx qui les, assistent, et quoy il est très-mallaysé de rédier, tous ceulx qui veullent desrobber se joignant et empruntant son nom, ainsi que dict est, toutes les volléryes demeureront impunyes, et ne fault espérer, quoy que l'on face, que l'ordre s’y puisse méritre. Au moyen de quoy, il est besoin trouver un expédient pour faire désarmer ledict prêt que prêt que par force, ou vollûtairement. Pour le premier, estant ledict prêt que prêt que Sa Majesté a faict pour la pacification de ce royaume, Sadicte Majesté n’y peut procéder par ce voy, jusqu'à ce qu'il seroit besoinu d’une armée de mer pour ce faire, à laquelle Sadicte Majesté, attendu ses autres affaires, ne peult pour cette heure entendre, Quant & le faire désarmer volontairement, occasion s’en présente, s'il plaist au château catholic que l’embrasser, comme Sadicte Majesté luy conseille pour le bien de ses subgects, et la liberté du commerce, par  pays, puisqu’il n’a pour agréable qu’ilz y sont habitants : ayant Jedict conte Ludovicq requis trés-instamment Sadicte Majesté s'emploier envers ledict roy catholicque pour obtenir ce que dessus; lequel offryt venir en ceste court, affin de y demourer pleige et caution de ce qu’il promettoit au nom de son frére, pour le désarmement desdicts vaisscaulx, lesquels il fera aussytôt retirer en tel port et havre de ce royaume qu'il plaira à Sa Majesté ordonner. Chose que ledict sieur de Saint-Gard pryra ledict roy catholicque, au nom de Sa Majesté, de bien meurement poiser et considérer, sur les pertes que font journellement ses subgects traffic-quans ou allans par mer et tout autrement, a quoy il sera très difficile de pourveoir par autre moyen, afin de en mander par avec Sadicte Majesté son intention : ayant Sadicte Majesté permis cependant  a las manos un negocio, y por tan estrecho camino, que por solo esto se podría esperar buen sueño del, y fue que a las 25 por la mañana me había un hombre, diciendo que me traya una carta de Caldas, la cual era de un mercader español muy conocido, que se llama Balthasar de Burgos, en este tenor: El portador es un gentilhombre de este reino; hame dado parte de cosas que tocan mucho al servicio de Dios y de Su Magestad, y pedido que yo le encamina a persona con quien se pueda más declarar, y así le he dicho lo haga con V.S. 4 quien suplico me mande, etc. De Caldas, 4 de hebrero de 1379. Leida la carta, me dijo el que la traya que él había deseado con el ministro de Su Magestad espafiol un negocio que era muy de su servicio, y quien holgasse que se acabasse la guerra de Flandes, porque no lo desseaban todos; que me pedia la palabra que no lo diría sino a persona que lo fuese; y asegurado de este modo me dijo: que había días que deseaba verse como, y que el ruin tiempo le había impedido el hombre. acello — CXXXIVIÉN — antes; que aquella carta había querido traer, para que le diese más fe con ver que solo venía a hablarme, volviéndose luego, de lo cual haría fe Balthasar de Burgos con dalla la respuesta de su carta; que el servicio que él estaba resuelto de hacer, y otros tres compañeros suyos que tenían muy buen aparejo para ello, era matar a sus rebeldes por aquella via. Respondiéndose que Su Magestad era tan gran principe y christiano y tan poderoso que no queria ni era necessario castigar a sus rebeldes por aquella via. Ej tésigo, con que pensaba acaballe, me dijo que era cierta cosa que había en París, con la cual, poniéndose en la gorra de sombrero, viene a secarse el celebro, de manera que acaba a un hombre en diez días, y si es cresciente de luna, mucho más presto, y que, aunque les abran no hay hallar senal ninguna, que con esto sabía bien haberse despachadamente algunos en Francia. Y de lo que he tratado con él, no puedo pensar que fuese su designo engañarme, sino que otros lo han de hacer, y quiera ganar por la mano, porque al partir me dijo que él no pensaba que por fuerza hacían correr la posta en Inglaterra, que no había traido más dineros de los que había menester, que le diese cuatro o seis escudos que le faltaron para volverse. Yo le di bien pocos más y hartas palabras, animando a su buen propósito: que es en lo que me podría haber engañado... Archives de Simancas, Estado, lassé 832. C. Lettres écrites, de Bruges et d’Anvers, aux avoues, écievins et conseil de la ville d’Ypres, par leurs deputes aux états de Flandre et aux états genéraux. 20 mars-15 avril 1582. Edele ende weerde heeren, wy en hebben niet connen laeten ulieder E. Vadverterene, hoc dat sondaghe laetsleden, synde den xviij deser maent, binnen Antwerpen ghebuert es dat eenen spaenschen jonghen, van oudde van achtien oft vuyterlick twintigh jaeren, hem vyndende ’t sachternoens, ontrent den tweedde hueren, ten huyse van myn heere den prince van Oraignen, denselven commende van de noenmacl, vuyt de groote sacle, in de tweedde camere naest syne garderobbe, ghepresenteert heeft eene requeste, hebbende in den andere handt een corte pistole, met dewelcke hy Syne voornoemde Excellencie eene schote gegeven heft door de keken, treffende van boven ende vaytcommende benedens neffens de kele. Doer welcke verradelick daedt terstont de gehecle stadt van Andtwerpen tot tachtig vandelen in de wae- pene gheloopen es, ende den voorgenoemde spaenschen jonghen vermoort door de hallebardiers van Syn Excellencie. Over hem syn bevonden sekere ghcdrooghde padden, doer ’t middel van de- welcke hem beleyt was dat hy s Onde invisible syn, ende hadde ooe de bulle van den paus, inhoudende absolutie ende verghyfnesse nuer costume. Syne meester, ghenacmpt Aniastro, altyts ghewoont hebbende binnen Andwerpen, is donderdaghs laetsleden hier doer Brugghe ghepasseert, ende, soo wy verstaen, is nu binnen Grevelinghen. Wy verstaen ooc dat den voornoemde jong hen over twee jacren ghewoont heeft binnen Brugghe, met eenen Bosco, conchierge van het huyse van Biscayen, welcke te dier oirsaecke ghister avont in vanghenesse ghe commandeert es, eensdeels oic overmits den voornoemde Aniastro, laestmael doer Brugghe passerende, als voorscreven is, logerde ten huyse van den voornoemden Bosscho. Den pape, an denwelcken den jong hen hem ghebiecht hadde, is oic tAndwerpen ghevanghen; ende dit syn de vruchten der Icedigher misse, die op den voornoemden sondagh cerstmael gleduen ende inghelacten was. De gedanken van Andwerpen schryven ons dat den doc- teur van Syne Excellencie, Josephus Michaéli, goede hope heeft van het leven van Synder Excellencie, vuyte dien dat noch den gheitaeder, noch de tonghe, noch eenich ander periculeus let gheinteresseert es, dat het alleenelick cene vleeschWonde es, ende dat de spraecke selfs nict belemmert sal wescn. De vreese is alleenlock dat luna in ariete de hooftwonde periculcus maect ; doch men bevyndt niet dat het loot gheenvenimeert es gheweest. God gheve dese landen de ghenade, dat sy de teghenwoordicheit van Synder Excellencie noch vele jaeren moghen ghebruycken.... Te Brugghe, den xx marlii 1582, P. S. Hicr gaen mede de briefe van Syne Altese aen ulieder E., derghelyck wy verstaen dat aen alle provincien ende collegien gbeschreven worden ter cause van het ongeluck Syner Excellencie overghecommen. Jaques Vanner Mersen, D. Carpentier. Edel ende werde heeren, wy zyn, Gode lof, ghearrivert tot Brugghe, niet zonder groote dangiere..... Ende alhier ghearrivert Edel Commem wesende, heben bevonden dat de ghedeputcherde van den anderen Jeeden, immer die van Ghendt, vertrocken zijn ten invesstiringe van Zyne Altese tot Ghendt, beduchtende dat zynder comste wat verlanckt zijn zal, midts het groot ongheluck mynen heere deh prince van Oraignen angeden, wanof ulieder E. by eene van Zyne Altese ende metten ghedeputeerden van Brugghe ende van den Vrien ghesaemdelyk te reisen metten ersten nacr Ghendt.... Vut Brugghen, desen xx maerte 1582. Jacques pe Cuenr. Edele, weerde, wyse ende zeer discrete heeren, wy en connen ‘niet naelaeten ulieder E. te veradverteren ende onderrichten van de verradelick aenslaeghen des conincxs van Spaengien up de persoon van Zyne Excellencie de prince van Orangien, denwelcken hy verhoopt hadde, duer belofte ende toesegghinghe van een no- table somme yan penningen, listelic te doen vermoorden, ten dien fyne hebbende doen ghebruycken alle middelen ende practicquen die denzelven spaenschen coninck met zyne raedslaghers heeft connen bepeynsen; ende heeft ‘tzelve zyne ongoddelick ende tyranniquelick voornemen zoo verre ghebracht, dat eenen ghe- naempt Johan Jauregui, gheboren van Biscayen, oudt ontrent de dertigh jaeren, eertyts te Brugghe ghewoont hebbende, ende daernacr zekeren tyt binnen dese stadt, dienende alhier eenen spaenschen coopman, ghenaempt Jaspar d’Aniastro, eensdeels duer den raedt.ende persuasie van zynen voorseiden meestere gheinduceert zynde, denwelcken alhier banqueroute ghedaen hebbende Ter summe van bet dan Ix duysent guldens, drie daghen voor dit faict uyt deser stadt ghevlucht was, eensdeels oock daertoe bewillicht duer de groote ende treffelycke recompenens ende vereeringhe hem toeghezeyt by den spaenschen coninck, metsgaders van den roomschen paus verzekeringe van het rycke Godts, hem ten laetsten vervoordert heeft, sondagh lactstleden, wezende den xviij** deser loopende maendt, te commen up den middach tot in de zale van den palayse in ’t cas-teel, daer Zyne Excellencie, verghezelscapt met diversche notable heeren ende edelmannen, was doende zyne maeltyt van noene, ende heeft aldaer vertonst, neffens den inganck duer Zyne Vors-telicke Ghenade ghewoont es te passeren, ende zyn retraicte te nemen nacr een andere camere, omme zyn boos voornemen met meerder verzekertheyt te moghen executeren, totter tyt Zyne voorseide Excellencie, ontrent de twee uren, upghestaen zynde van der tafele, es naer ghewoonte  ghedaen heeft, ende zyn rechter handt opheffende und zyn mantel, ghelyckerwys hy zeker briefven hadde willen an Zyne voorseide Excellencie presenteren, heeft een pistolet, Janck ontrent een vierendeel, onbeduchtelick afgheschoten ende ghedechargiert, danof het loot es gheadresseert in 't hooft van Zyne voorseide Excellencie, makende een wondeende ende quetsure van onder de rechte oore duer de worte van zynder slincker kake, van welcker schote ende quetsure Zyne Vorstelicke Ghenade zoude nederghevallen hebben, zonder de hulpe ende assistentie van den grave van Hollack, die hem ommehelsende beweechde in een zetele. Hier was bevonden. Schwaben wie zu ziehen, jegheren alle slaghen met viel treffelicke cruyskens gesunden vuyt een casuyle; dezelve ghenaeyt waeren, zynder verzekert, in zyn wombaeys; boven dese met cen groene wassenkere, item met een agnus Dei, zeer weygerlick ghezonden tot zynder beschermenisse van den paus van Roomen, voorzjen wezende met diversche brief- vekens inhoudende conjuratien, ende met een ghedroochde pade, singuliere cracht hebbende, zoo hy ghepersuadeert was, omme te gaene invisible. Dit zijn de listighe practicquen ende middelen daermede den spaenschen coninck ende den Heyligen Vader in rebus desperatis pooghen te overwinnen deze aerme ende simpele guesen! De borghers deser stadt, alle in wapenc wezende, zeere bedrouft zynde ende hebbende in memorie den moordt van Paris, waren ghedelibereert ’t faict up zyne Vorstelicke Ghenade ghe-committeert te wreken up de Francoisen, ten ware Zyne Excelencie ’tzelve promptelick hadde belet, mits ontbiedende neffens hem den collonnellen deser stadt, ende niet alleenlick excuserende Zyne Alteze up dit faict, maer hemlieden daerboven grotelick re-commanderende ende belastende tot bewysinghe van alle eere, vrientscap ende onderdanicheyt in den persoon van Zyne Alteze. Wy zyn zeere verblyt te verstaene dat Zyne Excellencie rede- lick ghedisponeert es, dat oock de chirurginen verclaersen gheen dangier van doot in dezelve wonde gheleghen te zyne, ende hou- den hemlieden daerof wel verzekert: waerof God almachtich, wien alle eere moet toeghescreven zyn, denwelcken niet en ghe- doocht dat een haer van onsen hoofde zonder zyne wille zal gheweert worden, grotelicx es te loven ende bedancken. Tot welcken fyne, metsgaders tot het welvaren ende convalescentie van Zyne Vorstelicke Ghenade, athier gheboden ende onderhou- den es gheweest, woensdaghe laetsleden, wezende den xxj deser maendt, eenen ghebicden, bidtdach ende vastendach. Wy lJaten — CXLIV — ulieder E. bedincken ofte niet goet ende goddelick ware, van ghelyck te doen ghebicden in andere steden, tot dancksegghynge, prys, eere ende grootmakinghe van den almoghenden Hecre, die Zyne Excellencie ende ons zoo miraculeuselick ende vuyter hope zoo ghenadelick beschermt heeft van der tyrannen handt, ende andere groote apparente moord En ende dangieren, daerinne wy gheweest hebben....... ssoee Wuyt Andwerpen, desen xxij*" martii 1582. Waetrave Gopscaatck, F. Keinciaert. Edele, weerde, wy ende zeer discrete heeren,........ Zyne Princelicke Excellencie, Gode lof, convalesceret van zynder quet sure van daghe te daghe, hopende dat dezelve binnen vj z00 vij daghen compareren zal in den raedt........ Vuyt Andwerpen, desen xxv martii 1582. Waetrave Gopscaatck, F. Keinciaert. Ed. V. Edele, weerde, wyde ende voorzicnighce hceren, wy hebben ontfangen de briefven van ulieder E., ghedatert den xxiije dezer loopende maendt, metsgaders zeker briefven addresserende an Zyne Excellencie den prince van Oraingnen, denwelcken wy met alder neersticheyt zullen beschicken, beduchtende nietmin dat wy nict en zullen alsnoch connen effectueren het last van ulieder E. ons dien acngaende ghegheven, omme anderwaerf Zyne Excellencie mondelingx te vertooghen de goede debvoiren ende officien in deze ghealtereerde tyden bv ulieden den vader- lande ende tot vervoorderinghe van de christelicke religie, met eenen singulieren ende ghewillighen vver ende affectie, altyts bewesen : daermede Zyne Excellencie beter betrauwen ende ghe- voelen van ulieder E. ghetrouwichcyt zoude moghen (contrarie de calomnieuse, valsche ende verzierde rappoorten dies aengaende ghedaen), beter gheinformeert zynde, ghenieten ende gecrighen.. De medecynen ende chirurgynen, goede toezicht ende zorghe draghende van de convalescent Je van Zynder Excellencie ende Het ghenezen van de quetsure, heben goet ende raedtsaem bevonden dat Zyne voorseide Excellencie luttel ofte nyet en zoude spreken, mits zy jugieren dat het spreken grotelicx zoude verachteren haerlieder cure ende het ghenesen van de voorseide quetsure in den mondt wezende, ende zullen ons naer de ghele- ghenthevt van de zaecke ende goede dispositie die, Gode lof, daghelicx an den persoon van Zynder Excellencie zeere vermeer- dert ende augmenteert, allesins reguleren. Zyne Hoocheyt heeft, dinxendaghe laetstleden, wezende den xxvij@ deser loopende maendt, commende in de vergaderynge van de generacle slaeten, den solemnelen eedt aldaer ghedaen an de voorseide staeten, achtervolghende ende tot vulcomminghe van den xxvj article van den tractate met Zyne Hoocheyt by de generaele staeten ghedaen ende besloten; waerof wy ulieder E. zenden de copie, metsgaders van de reciproquen cedt by de gene- raele staeten Zyne voorseide Hoocheyt, ten voorscreven daghe, solemnelye ende met grooten contentemente van Zyne Alteze ghedaen : hiermede ock zendende zeker besloten briefven van Zynder Hoocheyt, addresserende an ulieder E. Wy verstaen dat het voyage van Zynder Alteze naer Viaenderen, omme binnen der stadt van Ghent gheinaugureert ende ghebult te worden als grave van Vlaenderen, duer het ongheval ende desastre gheschiet in den persoon van Zynder Excellencie, zoude vuytghestelt ende ghebult te den voorgeldende gheschieten van Zyne Vorstelicke Ghenade. Den viant, zeere verblyt wezende van de tydinghen die hy ontfaen hadde van den doot Zynder Excellencie, heeft hem ver- voordert met zeker trompillen briefven te beschicken an de heeren van Ghendt, Audenaerde, Bruessele, Bruessele ende andere steden, ten fyne dezelve terstont zouden hemlieden willen stellen onder de genade ende obeissance van den coninck van Spaengien,  zouden laeten assubjecteren ofte eenighe alliance maken met onse ghemeene vanden van ouden tyden, namelick de Frangoisen. Zyne Alteze heft eenighe van dezelve briefven ten dien regarde ghezonden an zynen broedereden coninck van Vranckrycke, ten fyne hy vuyt de- zelve wourden zoude te beter moghen speuren de groote viantscap van de Spagnaerden an de fransche natie. Wy zouden ulieder E. dacrof ghezonden heben de copie; nemalzoo wy bedincken dat den viant gheck grootenessen ende briefven an ulieder E., als wezende hemlieden naerst gheleghen, zal ghezonden hebben, des oorzake gheweest dat wy daerof ghediffereert hebben. Wy zenden ulieder E. het extraict van zcker resolutie ghenomen by de: generaele staeten, up den xxviij dezer maendt, nopende de continuatie van den landraet, hebbende, by ulieder E. laste, voor den resterenden tyt van vier maenden daerinne ghecontinucért mons Van den Ryve: laetende ter discretie van ulieder E. de demo-minatie van zulck personnaige, als dezelve zal bevinden bequame te wezen tot het bedienen van den voorseiden staet naer het. expreren van de voorseide vier maenden. Men heeft alhier wocnsdaghe laetsleden ghejusticieert den cassier van Gaspar d’Aniastro, oudt wezende van ontrent jaeren, enden eenen pape die by de papisten groet credit hadde ende zeere ghecht was; zy waeren beede an een stake up den Macrt verworcht ende daernaer ghecht. Heauten, ter oorzake dat den cassier verkende wel gheweten te het van het faict ende gheweeend gheweeen up den persoon van Zynder Excellen, ende den pape beleet dat den facteur an denzelven pape te bievet, ende ten sacramente ’tzelve zyn voornemen hem te kennen ghevende, daerof hy denzelven zoude absolutie ghegheven hebben..... Vuyt Andwerpen, dezen xxix martii xv° Ixxxij. Waetnave Gopscuatck, F. Keineraerr. — CXLVI — VI. Edele, weerde, wyze ende voorzienighc heeren,..... ter zelverure, ende mits dat wy neffens Zyne Hoocheyt waeren ('), zoo heeft ons d’her Jacques de Buys ons ghedelivreert ander paquet briefvenden ghezonden by myn heere den hoochbailliu an Zyne voors. Hoocheyt, inhoudende de briefven van sommatien ghedaen by den prince van Parma, zoo wel an ulieder E. als an de heeren van Dixmude, Nieupoort, Berghen ende andere steden, wezende alle van ghezonden als de gonne die ghezonden hebben ghezonden an myne heeren van Ghendt, Bruessele ende Mechelen. Zyne Hoocheyt heeft ulieder E. grotelicx bedanckt dat hen: de voors. briefven zyn ghezonden, ende namelick van de goede andwoorde by ulieder E. an den voors. prince van Parma, op de voorscreven sommatien, ghegheven; dewelcke gesehiet es grote-licx ten contentemente ende verblydinghe van Zyne Hoocheyt, zendende daerof terstont de copie an de gencraele stacten ende de heeren van Andwerpen. Wy hebben verstaen dat dezelve ulieder E. andwoorde, met diversche andere briefven ende gheschiedenissen op den persoon van Zynder Excellencie den prince van Oraingien, zal als-hedent in prente ende drucke ghesteldt worden; dezelve hebbende, zullen ulieder E. met alder diligentie overzenden........ Vuyt Andwerpen, desen Jaetsten martii xv* Ixxxij. Waet Rave Gopscmarck, F. Keingiaerr. Vial. Edele, weerde, wyze ende voerzienighe heeren,...... wy zenden ulieder E. het Recueil van den aenslach ghedaen up den persoon van Zyne Excellencie den prince van Oraingien (*), denwelcken (‘} Le 30 mars, @ dix heures du matin. (7) Le Bref rocuei!, dont nous dennons la partie principale, pp. 46 et suiv. —— CXLVNN — {Gode lof) nu ter tyt redelick wel ghedisponeert es: hopende, dat jeghens den sondach naerstcommende, zal in der ghemente het nachtmael des Heeren ontfanghen........ Vuyt Andwerpen, desen xij aprilis xv°lxxxij. Wascaaves Gooscnaten, F. Keinciacat. VIII. Edele, weerde, wyse ende zeer discrete heeren,....... wy niet en connen anderwarf ulieder E. te verwetigien van de goede dispositie van Zynder Excellencie den prince van Oraingien, denwelcken, niet jegenstaende als hedent xiiij daghen duer het openbreken van eenen adere in zynen hals ghebloet hadde duer denzelven wel xiiiij oncen bloets, ende alzoo, zelfs ten jugemente van de medeeynen, buyten alle hope was van eenighe beteringhe ofte convalescentie, duer het werck des Heeren zoo miraculeuse- lick verlost es gheweest, in zulcke voughen dat Zyne voorseide Excellencie als hedent opghestaen ende ghecleet es geweest : hopende dat dezelve, als nu buyten pericle wezende, zal moghen compareren ten palayse van Zyne Alteze binnen viij zo x daeghen, waerof wy alleenlick God almachtich hebben te dancken ende loven...... Vuyt Andwerpen, desen xv™ aprilis xv° 1xxxij. Wae rave Gopscwaice, F. Keinaiarnr. Originaux, aux Archives de la ville d’Y pres. D. Extraits du compte de Simon Vanden Werve, écoutéte d’Anvers et Marcgrave du pays de Ryen, du 1° janvier 1380 au 31 décembre 1582 Van dat Marten Verhaecht, harnas-maeckere, geboren van Antwerpen, by desen scouteth gevanghen genomen was, om des- — CXLIX — wille dat hy tsaterdaechs tsavonts deen d’Excellencie van den prince van Oraignien tsondaechs daernae geschoten werdde,. vuyt Antwerpen naer Tempsche gereyst was, ende opten zelven sonduch tot Tempsche voirscreven zoude geseyt hebben, dat op dyen sondach (Antwerpen wat vreempts ommegaen soude, ende dat men corts wat nyeuws hooren sonde ende eene groote veranderinghe, ende nadyen hy deshalven voor schepenen ners- telyck ondersocht was ende geexamineert geweest hadde, ende syne defensie ende onschult bewesen hadde, is hy van der voir- seren apprehensie ontslagén geweest, ter ordonnantien van myne heeren bourgemeestere ende schepenen, op ten xxiij“ meerte anno Ixxxij. Van dat Pedro de la Penna, coopman, van despachsche natie, gesaiseert was ende opten stadthuyse t Antwerpen bewaert, deur oirsake dat hy was gesuspecteert correspondentie gehouden te hebben met Gaspar d’Annastro, spongnisert, welcken Jaspar gepractiseert hadde het mordadich feyt van te doen duerschieten d’Excellencie des princen van Oraignen ; ende nadyen denselven Pedro by schepenen geexamineert was, ende deshalven zyn ver- cleren gedaen hadde, is op ten xxiij™ meerte anno Ixxxij, ter ordonnancien van mynen voorgenoempde heeren bourgemeestere ende schepenen, by faulte van den voirscreven saisissement, onder autor, onder cautie juratoir, by hem gedaen, van hem vuyter stadt van Antwerpen nyet tab-. senteren, maer toties quoties zynen persoon te representerene, des van den voirsereven scouteth versocht synde. Van dat Ludovico Guicciardini, italiaen florentin, gesaiseert was ende op ten stadthuyse t’Antwerpen bewaert, om dat hy was gesuspecteert correspondentie gehouden te hebbene met Gaspar d’Anastro, spongnisert, die het moordadich feyt Van het deur- schieten van Zynder Excellencie gepractiseert hadde, vuyt dyen by onlanex eer tvoirscreven feyt geschiede, by den voirscreven Annastro geweest eten hadde, dwelck hy van te vooren nyet gewoon en was te doene, ende oyck van dat hy soude ge- screven hebben naer Parys sekeren brieff aen Mario Baudini aldaer residerende, innehoudende onder andere eenigen spot oft versmadinghe, belangende d’aeceptatie van den hertoge van Alencon ende de blyde incompste van den selven herwaertsover geschiet : maer nadyen hy Lodovico was by schepencn geexami- neert, ende daerop zyn vercleren ende ontschuldinghe gedaen hadde, is op ten xxiiij** meerte anno Ixxxij, by faulle van naerdere informatie, deur ordonnantie van mynen heeren bourgemeestere ende schepenen, van den voirscreven saisissemente ontslaeghen geweest. Van dat Andrea de la Massa, coopman, van der spaensche natie, gewoont ende ter taeffelen gegaen hehbende ten huyse van Gaspar d’Anastro, spaengnieert, by desen schouteth gevangen was, vuyt dyen men hem woude te laste leggen, dat hy soude hebben gehoort verscheyden proposten tusschen den voirscreven Gaspar ende heer Anthonis Tymmerman, pristere, belangende het deursehieten van der Excellencie des princen van Oraignien, ende dat hy wetende dat tselve nyet en hadde geopenbaert ende te kennen gegeven: maer hoewel denselven tot diversche reysen by schepenen dacrop was geexomincert, ende oyck ter torture gestelt geweest, mede oyck jegens den voirscreven heer Anthonis geconfronteert, en heeft men den selven Andreas daeraff nyet cunnen convinceren, in der vueghen dat hy, op ten xx™ apri-lis xv® Ixxxij, by machte van deselve appostille op zyne requesteert gestelt, onderteckent S.Van Urrsxe, is ontslaghen geweest, wonder eedt by hem gedaen, van dat by (des by desen schouteten versocht zynde Dévouer de voirscrève stadt van Antwerpen wederom zoude comen, midt hy alsdoen om syn particulier affairen naer Brugge reyzen moeste. Archives du royaume. Collection de ja chambre dea cormptes, reg. n° 12008, fol. 80-81 et $2 v. — CI — Extrait d’une lettre du prince de Parme à un ministre de Philippe II, sur la mort du prince d’Orange : Tournay, 23 mars 1382. Esas veces que no puedo dar nuevas de mucha importancia de los sucursos de una, daré una que no será menos agradable y gustosa que cuantas se pueden dar; que el principio de Orange acabas como sucien los que tanto se olvidan y apartan de la obligación divina y humana con que nacieron, pues, a lo que de todas partes se avisa, entiendo que, los 49 deste, le mataron de un pistoletazo que le pasaron por los sienes, con que le passaron los sesos; que, aunque el fin ha sido en esto más honrado de lo que sus peccados merescian, por haber orden violento, en fin se conozca el justo castigo de Dios, que nunca deja, por tarde que sea, de alcancar a los que provocan a su immensa bondad, y en esto muchas vezes que quando los hombres se hallan en la cumbre y más alto grado de ventura, como ha acontecido a este mal logrado, de quien se podría desmayar lo que del otro: que mejor fuera ne haver nascido que de haver causado el dafio y mal que de su reveldia ha venido a toda la christiandad. Las particularidades no las podrán dezir ahora, más de que paresce que un mercader espafiol, que se llama Gaspar de Af La historia, ha procurado y sido el actor deste hecho tan hermosa como quantos se han en las historias antiguas y modernas, y el medio y executor usado suyo, el que hizo millones de francos en el mismo instante. De como las cosas han pasado después de haber sido, no tengo aun aviso... Mas al fin hemos perdido un tan grande enemigo que de qualquier manera nos hemos de holgar de lo sucedido. Bibliothéque: impériale 4 Paris, MS. suppl. franc. 1047, ® cabier, fol. 26. — CI — F. Lettre du prince de Parme au Roi sur l’affaire de Salcedo : au camp prés de Bergues, 15 años 1382. Seis quando ya yo andaba al cabo de Jo de Audenarde, vino 4 hallarme un Juan de Salcedo, hijo de cierto commissario Salcedo, que por desgustos que tuvo con el marqués del Gasto se passé. 4 Francia, donde sirvié hasta que murié, el cual Juan Salcedo me afirmaron tener muchos bienes en Lorena y ser de la comara del rey de Francia; y vino muy abonadero del duque de Lorena y con otras cartas de recomendacion. Vino 4 hablarme ja primera vez en compafia del varón de Boninguen, que es hijo del de Liques, que dice ser un poco su pariente, diciendo que pues su padre era espafiol y vassallo de Vuestra Magestad, que tambien él se tenía por tal, y como obligado a satisfacer con su obligación, venía aquí 4 servir, ofreciendo de hacerlo no tan solamente con su persona, mas pensaba tener medio de hacer tan buenos y grandes servicios que yo tenía de entera satisfaccion, acotando con que hallaría medio de dar 4 Vuestra Magestad la ciudadela de Cambray. Yo se lo agradecí todo, mostrando hacer de entera confianza y reserva a tratar de los medios otra vez; y porque no le conocía, no le quise dar más crédito que tanto; y hallándose allí en el mismo tiempo más de Samblemont, que tengo por muy aficionado al servicio de Vuestra Magestad, quise enterarme de quien era, y en fin me dixo que tenía buena hacienda, que hablaba en él buenos pensamientos y gran deseo de servir a Vuestra Magestad, abonándomele todo lo que pudiera dessear. En fin acordémos de hablarle juntos y ahondar mejor sus designos, y así le hice jamar en presencia del dicho Samblemont; y en fin afirmo que procuraría hacer el servicio, que había prometido, de dar la ciudadela de Cambray por medio de cierto capitan; y quedémos que fuese a la parte del duque de Alanson, para dar mejor color al negocio y avisarme de lo que pasaba en el campo. Y para ser mejor avisado de la gente que en él había y de la que le fuese llegando, y del camino que tomase, envié con él un Italiano de la caballería, de confianza y de juicio. Para saber entender y relatar todo esto, y pudiese volver con esta relación. Parece que allí han prendido al dicho Salcedo y al Italiano, y les han dado muy buenos tormentos, y publican que el Italiano se ha muerto con un cuchillo, aunque entiendo ha inspirado sobre el tormento sin confesar, y que el Salcedo había ido allí hechado para matar al de Anju, aunque también afiaden a esto que no lo quiere confesar. El negocio ha pasado puntualmente cemo a Vuestra Mayestad se lo pinto, y no de otra manera, ni yo he querido hablar a este hombre, sino en presencia del hijo de Liquez y de Samblemont; y no se ha tratado sino de la ciudadela de Cambray, y de avisarme con aquel hombre, y por las demás vías que pudiese, lo que pasaba entre los caminos; y si le han cavado acod para tomar achaques para la rotura, si bien sacaron otras invenciones, entienda Vuestra Magestad que esta es la pura verdad, y que aunque tuvo yo su consensu, lo me valiera de semejantes medios para negocio de tanto secreto.... Archives de Simaneas, Estado, hace 565. G. Lettres ecrites ad Philippe II par Jean-Baptiste de Tassis, son ambassadeur en France, sur Vaffaire de Salcedo. I, Pants, 17 aour 1382. De algunos días aca mandó prender el duque de Anju en Brugas un Francés llamado Salzedo, hijo de un Espafol que se retiró por aca en tiempo del Emperador, con otros dos, el uno Italiano, el cual publican que se maté en la prisión con un cuchillo, diziéndose que destas presas han resultado deposiciones de que eran embriados del principe de Parma para matar al dicho duque y al de Oranges, y otras cosas que agravan a algunos personajes desteres a la vida: cuya verdad deseando sacalla a luz el rey christianisimo, dizen que encargé a Beliebre y a Brulart para que oyesen al dicho Salzedo, y aun después me dizen que se les ha ordenado que le traygan aquí. Anda este caso aquí muy en voz de todos, acriminando cada uno como tiene la intencion; y si bien deve de ser todo artificio de la botica del principe de Orange para encender a este rey y todo el mundo contra nosotros, y que sería justo que se tuviese ya tan penetrada su malicia que lo estimasen y tuviesen por tal, con todo eso es tanta la vellaqueria que anda, que interveniendo en ello una persona como el dicho duque, no de La de ser negocio bien vellado y peligroso para el principe de Parma, y aun no sería mucho que quisiesen y previniendo por aquí los enemigos del mundo, para que, quando ellos quisiesen intentar algo contra él, puedan alegar que fucron iritados para ello. A lo menos de hombre tan mal intencionado como el de Oranges todo eso y más se puede sospechar... Paass, según se dice, se prueba la verdad. Beliebvre y Bruslart llegaron el martes pasado, y truxeron consigo aquel Salzedo, el qual se puso en prision en el bois de Vinzena, adonde el miércoles fue la reina madre y examinando, teniendo consigo a los cardenales de Borbon y a Virago, y a la guarda de los sellos, y al primer presidente deste parlamento, y a los dos secretarios Pinart y Bruslart, pero no el Villeroy. Y porque V. M. sepa de raíz esta historia, comencarela a tratar desde su principio. El duque de Anju en Brajas prendió, como yo he avisado, Salzedo, el qual acordé de hazer una deposición escrita y firmada de su mano, en que declarava que se tramava una gran conspiración entre diversas personas deste reyno, para deshacerse de rey y levantarse en favor de V. M. y que en esto intervenían todos los de la casa de Guisa, y particularmente el duque, y aun el de Lorrena, el de Nemours y el de Nevers, y muchos cavilleros principales, todos ellos de buena opinión, y el mismo Villeroy. Esta deposición enviada el duque de Anju al rey en Fontenaburg, el qual. realmente dicen que se huvo muy como rey quando la vida, juzgando desde entonces que todo era artificio y bellaceria, y haziendo muestra que no le dava ningun crédito. Tras esto se resolvió entonces que fuese Beliebvre y Bruslart 4 sacar el negocio más de raíz, y en effecto fue esto lo principal a que fueron, de que entonces no se pudo descubrir nada. Llegados 4 Brujas los dichos Beliebvre y Bruslart, oyeron al dicho Salzedo, y haviéndole leyendo su dicha primera deposición, y buéltole 4 interrogar sobre ella, no solamente la torné 4 ratificar, pero ahadié 4 ella aun muchos más cargos, y lo torndé 4 firmar de su nombre: con que y la misma persona del Salzedo bolvieron aed, como arriba digo, el martes. La reyna madre Ilegada a la examinación, le hizo leer ambas estas deposiciones, y luego preguntándosele por el chanciller, después de haverle tomado el juramento devido, lo que della sentía, dixo el dicho Salzedo que él agora diría la verdad, que era que todo lo contenido en tas dichas deposiciones era falsedad, maldad y bellaqueria, y que se le havían hecho hazer y dezir en Brujas, con los punales en los pechos por una parte, y por otra con promesas de la vida, tres criados del duque de Anju, el uno secretario, y El otro capitan de la guarda, y el tercero un gentil-hombre de la cémara que se dezia mos de Prunes, y que él, de miedo de la muerte y por salvar la yida, lo havia hecho, y que esta era la verdad, en que persistía hasta la fin. Tambien le preguotaron si, por parte del principe de Parma, había sido solicitado a induzido para intentar algo contra la vida del dicho duque, y que respondió que no, y que jamás había tenido tal pensamiento: con que se acabé la pesquisa, y que daron todos bien maravillados. El Beliebvre ha pasado donde esta el rey a haberle relacionado de todo: que ha sido negocio este y lo es de harta mala digestion, y en el cual el de Anju de buena razón había ganado poco, y que yo siempre tuve por artificio, no sin espantarme que haya dado lugar que el dicho Salzedo aya venido aquí, y no antes acabédole donde le tenían, porque esta viese oculta la malicia; pero no siempre esto lo pongo aquífirmativamente... - + = Panis, 9 n¢ Jesénes LO primero que en esta diré seré a historia de Salzedo, quien justiciaron, como ya avisé. 