Anna Maria van Schurman
Schotel, Giles Dionysius Jacobus, 1807-1892
Terstag ging du Lignon op reis om met het spreken en, toen hij te Altona was wedergekreid, zond men vijf broeders naar Wiewerd om huis en hof gereed te maken. Spoedig volgte een klein gedeelte der gemeente met Pierre Yvon, waaronder zich de ouden en zwakken.en dus ook Anna Maria bevonden, terwijl het grootste deel achterbleef, later naar Hamburg de wijk nam en eindelijk zich wederom te Wiewerd met de overigen vereenigde. Anna Maria herdacht met dankbaarheid aan God de droefheid der inwoners van Altona bij hun vertrek; onder het storten van vele tranen hadden zij hen zien heen gaan. Zij waren van vijanden vrienden geworden en hadden bij gelegenheid, dat in het broeder- en zusterhuis een hevige brand was losgebarsten, hunne hulpvaardigheid betoond. Maar hooger klopte haar boezem van dankbaarheid bij het na-denken der gevaren, die zij op zee hadden doorstaan. Kerst hadden de vijf broeders met zware stormen moeten Kampen en vervolgens was het schip, waarop zij zelve zich bevond, op het punt geweest van Schipbreuk te: lij- den; doch God had allen uit de kaken des doods gered. Naauwelijks hadden zich de labadisten te Wiewerd nedergezet, of er ontstond bij de staten van Vriesland en de synode geen ongegronde bekommermg over de scheu- ring, die door hen in de hervormde kerk kon veroorzaakt worden, te meer, wijl zij hun best den om proselieten te werven. Daarenboven waren er allerlei geschriften over de verderfelijkheid hunner leer tot hen gekomen. De ge- leerde en oordeelkundige Hermanus Witzius, hoogleeraar te Franeker, stelde hen echter, nadat ‘Yvon voor eene commissie op 28 punten gehoord was, gerust, waarop Zij an de labadisten alle voorregten, die de hervormde. kerk genoot, vergunden en het hun toegestaan werd met het luiden der Klokken openlijk hunne godsdienstoefening te houden, huwelijken intezegenen enz. Dit onderzoek stelde echter de predikanten en classen niet gerust, en even als vroeger hunne broeders in Holland, wenschten zij dat de labadisten in den schoot der kerk wederkeerden, of dat hunne vergaderingen verstoord en hunne leeraars verbannen werden. Zij werden in dit 259 verlangen versterkt, wijl zij “unde gemoederen beroerd zagen en hunne leer veel bekommernis verwekte.” Vooral was er te Harlingen groote ontroering. Willem a Brakel, de beroemde asceticus en casuist, de schrijver van de ”Redelyke Godsdienst,” toen predikant te Leeuwarden, die weleer met Labadie en vooral met Anna Maria, reeds védr hare afscheiding hem eene angeme zielsvriendin,” in betrekking stond, kreeg brief op brief uit deze plaats, om inlichting en raad. Schoon _zelf genoeg bevestigd, voelde hij zich toch niet sterk genoeg om anderen te waarschuwen. Maar na ernstig onderzoek en innig gebed, kon hij de vrijmoedige getuigenis geven, dat de labadisten dwaalden en schreef terstond twee brieven tot waarschuwing voor hunne dwalingen, die afzonderlijk en achter het historisch verhaal van Koelman in het licht verschenen. Deze brieven gaven aanleiding tot een’ langdurigen pennestrijd met Yvon, waarin zich geen der partijen overwonnen verklaarde. Gedurende dien strijd ontving de gemeente e En bezoek van den beroemden kwa-ker William Penn en zijne reisgenooten Fox, Barclay en Keith. Penn onderhield zich lang met Yvon en Anna Maria. Zi verdedigde in zijn bijjijn hare afscheiding van de hervormde kerk, die haar te wereldsch geworden was en sprak, schoon hoog bejaard, met een ernst, met een ernst, met een ernst, die den vreemdeling verhaasde, ja geraakte in een vuur, dat. haar als wegsleepte en eene trilling im hare leden verwekte. In weerwil der pogingen van de predikanten, en inzonderheid van Brakel en Koehuan, om den voortgang van het labadisme te stuiten, nam de gemeente te Wiewerd dagelijks toe. Uit alle deelen van de Nederlanden en Duitschland sloten mannen en vrouwen zich aan haar aan, en onder dezen Peter Dittelbach, predikant te Neudorp in Oost-Vriesland, wien de labadisten vroeger met de nederduitsche overzetting van Anna Maria’s Eukleria belast hadden, schrijver van de brieven over het verval en den val der labadisten en andere werken; waarbij zich later Johannes Hesenaer, predikant te Britswerd en Wiewerd, Balthazar Colerus, predikant te Nyega en Elahuizen, Reigner Copper, predikant te Duisburg, de vrome predikant Buchfelder uit Emden, de bekende gene Esheer Hendrik van Deventer, de freule von Morian, wie Kleef, naderhand de echtgenoot van den berobenen pruissischen minister von Dankelmann en vele anderen voegden. Al deze broeders en zusters vormden met hen, die reeds vroeger tot de gemeente waren toegetreden, een groot huisgezin, waarin elk, naar zijne talenten, bekwaamheden en krachten, werkzaam was. Yvon was de herder bij uitnemendheid, met wien Du Lignon het hoofd-bestuur delde; de overigen waren sprekende broeders of leeraars, anderen voorzangers, bestuurders en dienaars der tafel. Deze had het opzigt over de kranken, gene over de Kleeding, de spijs, den arbeid, terwij] sommigen. zich met de opvoeding der kinderen en den akkerbouw onledig hielden. Ook Anna Maria, schoon oderdom en zwakheidhaar niet toelieten zich met huiselijke zorgen bezig te houden, bragt haar tijd niet in ledigheid door. Zoo lang zijde pen kon voeren, en dit kon aij tot de laatste dagen haars levens, beschreef zij in het. tweed deel harer Bukleria. 261 de lotgevallen der gemeente en Trachtte door hare brieven vele harten tot God te brengen en in liefde tot de germaneente te doen ontvlammen. De brieven an den geschreven getuigen, dat zij in haren oderdom nog in het volle bezit der vermogens van haren geest was; haar oog was niet donker gewordenen hare kracht niet vergaan. Zoo lang zij kon woonde zij de vergaderingen der bestuurders bij, en spijzigde an de tafel der leeraren en vrouwelijke opzigters; doch in de laatste jaren van haar leven boeiden de ondragelijke smarten, die haar het graveel en de jicht veroorzaakten, haar soms dagen en weken aan hare legerstede. Maar dan was haar ziekbed voor de labadisten eene oefenschool van ge-duld en lijdzaamheid en volkomen onderworpenheid aan God. Hier leerden zij meer dan in hun bedehuis Gode stille te zijn en te zwijgen onder de zwaarste beproevingen;, hier hoorden zij psalmen zingen in den nacht, roemen in de verdrukking en juichen onder smarten. Godeogde het haar toestand, dan vereenigde zij zich met de huisgenoo-ten in de kerk en aan den gemeenschappelijken disch. Weinige dagen voor haar dood was haar dit voorregt nog te beurt gevallen. Die vrucht pluk ik,” (had zij toen gezegd) “door Gods goedertierenheid van de leerredenen der leeraars, dat ik meer dan ooit geheel aan God wil toebe-hooren en tot verheerlijking van Jezus Christus mijnen grooten Heer wensch te leven,” en aan den disch betuigde aij, met blijdschap hoe hoog zij het voorregt waardeerde, dat het haar zoo lange vergund was in gemeenschap met de kinderen Gods te spijzen, die 11j altijd zoo innig had liefgehad.” Na den volgenden dag de hevigste smarten doorworsteld te hebben, zeide aij: “Nu ben ik een schrede vooruitgegaan naar de eeuwigheid, indien het den Heere behaagde mijn lijden te verdubbelen, het zou mij. tot groote blijdschap zijn.” — »De wil van God is “mij alles.” — wIk zal God volgen.” — »Dat God nog meerder vuur wit den hemel zende, dat mij geheel verteere.” — ” Hoe goed is het mij in de handen van God en in het Und den zijn erkinden; maar oneindig beter zal het mij zijn, wanneer ik in volkomen en volmaakte gemeenschap met God, onder zijn kinderen in den hemel zal zijn.” — “Nets bedroeft mij als soms de herinnering mijner over- tredingen; er is niets, waarnaar ik in deze wereld meer verlang.” — Welhaast zal ik in de haven zijn, ik wacht slechts naar een hevigen wind, opdat ik volkomen in het vaderland worde overgebragt.” Op den dag van haar dood riep zijn uit: “Nu heb ik een schrede naar de eeuwigheid gedaan, nog ééne en ik zal, onder Gods leiding, im mijn vaderland zijn.” Toen een der broeders haar zeide, dat hare smarten een deel of splinters van het kruis van den Heere Jezus waren,” hernam zijn: “voorzeker splinters en dat wel kleine. De groote en beste Zaligmaker geeft mij kracht en moed om te dragen. Er is geen offer zonder lijden: indien wij niet leden, wij zouden geen offers zijn.” — 7Hoe goedertieren is God,” vervolgde zijn, “die ons iets te Lijden geeft.” — “Ik hoor,” had zij in den laatsten nacht gezegd, “ik hoor aanhoudend cen stem die zegt: een christin moet lijden. Die stem verkwikt mij onder de folteringen. Dat was haar laatste woord, een half uur daarna was ook zij de eeuwigheid ingegaan. 266 stierf Anna Maria van Schurman den 4 Mei 1678, in den oderdom van 71 jaren, niet, gelijk velen willen, in eenzaamheid op haar ziekenstoel gezeten als verlaten van God, in vertwijfeling en wanhoop, maar omrngd door de broeders en zusters, kalm en gelaten, vast verze- kerd van hare zaligheid. Zij. was eene vrouw geweest ~ over wie de Almagtige al de schatten zijner naturilijke en geestelijke gaven overvloedig had uitgestort, een schitterend licht onder de wijzen der aarde, een schittelende ster onder de kinderen Gods;” eene vrouw van singuliere geleerdheid en opmerkelijke godvreezendheid;” 7 van groote faam en notoire devotie.” — Zij is na haren dood steeds ver- schillend beoordeeld, door den een een mystieke dweepster, door den ander een trotsche pedante genoemd; doch wij aarze- len niet met een harer tijdgenooten te getuigen, ” dat zi} naar haar innérlijke overtuiging gehandeld, geschreven en gesproken heeft, en, wat hare kunsten en geleerdheid betretft, in el ke gallerij van beremde vrouwen eene eerplaats verdient.” “Tot haren jongsten snik had zij de onwankelbare overtuiging, dat de huisgemeinde ae ware kerk Gods was en zij vond in die gedachte rust en moed.” Haar verlies werde door de gemeente met bittere tranen beweend, der prinses Elizabeth en hare vrienden aangekondig, in mercuriussen en dagschriften vermeld en verwekte overal hartelijke deelneming. Had zij de wereld lief blijven heben, dan gewis hadden alle snaren geruischt, alle tongen gesproken tot haar lof en eer en haar overschot ware onder marmer nedergelegd. Thans lit zich het zwakke speeltuig van slechts een enkele dienaar Gods hoore, spraken slechts de broeders en zusters over hunne dierbare ontslapene en werd, volgens haar wil, haar omhulsel, in den stillen morgen, zonder praal, in den schoot der aarde op het kerkhoof te Wiewerd naast dat van hare jeugdige vriendin ter ruste gelegd. In het kerkje te Wiewerd is een vermaarde grafkelder, waarin de lijken evenmin als in den loodkelder te Bremen En in den kelder op den kruisberg bij Bonn vergaan, maar in de lijkkisten opgedroogd en in hun geheel bewaard blijven. Twee tegen elkander overgestelde openingen in den muur van den kelder, die eenen koelen windstroom naar binnen brengen, schijnen dit verschijnsel te veroorzaken. Toen men in 1765 of 1766 dezen kelder opende, vond men het lijk eener vrouw. Das Schotsman, vroeger predikant te Sneek, later te Leder, plagt echter te verhalen, dat zij te Wiewerd in den grafkader was bijgezet, na erst op het kerkhoff begraven te zijn, omdat de grafkader toen zij stierf nog niet greed was. De koster, die hem zulks in het jaar 1800 mededelde, had dit ambt toen reeds 52 jaren bekleed. Zijne beide voorzaten waren ook elk over de vijftig jaren, dus nog dertig jaren védér haar dood, als koster in bediening geweest. Wij wagen het niet hier te beslissen. Nog eenige jaren na den dood van Anna Maria van Schurman bloeiden de, labadisten te Wiewerd, doch met het vermogen, waarvan zij nog eenigen tijd bestonden, verviel ook hunne kerk. De godsvrucht verflaauwde meer en meer en eindelijk was hun ondergang een sprekend getuigenis tegen elke roekelooze afscheiding uit den boe- zem der kerk, en een geducht waarteeken van de waarschu- wende woorden: Alle plant, die mijn hemelsche Vader niet geplant heeft zal witgeroeid worden! —S 6090 alkene ays Hise elas a Met yb reat a ; : ghd dred” pu ciated aan ioe: Alb of spi.6 dour fering stiasutigad fon #3 lta l igh 8 ahaa wi si ghana iksiaihan pet eae WF ee res: pv eaeitr ae rar aoa seta tk: 5 bani sidtie ore ee Gee a die warts: ay etait Rew air “Apa aa ‘ba ie aie ada (ateeieaey et oe jeiind GB otro ict addi any ‘fakes: ea ee Ve Panty it iita vii Fane eevee “dare: bree ‘ ees pe albinddiLsc ichioh aie tabs agi hwpecaitieiead dpb nstat. Seal? woh eee: etl shat slo Suh Fi] oeai wan 4 ‘sina on ees Abie icabiycy’ iahaae iat a : ae ie ro aot ‘Vande Saban: er train Ghee ee NOM i. Ve, — ) AANTEEKENINGEN EN BIJLAGEN. AANTEEKENINGEN. 4 $98 34 Het zal wel overbodig zijn de lijst der bronnen, die wij bij het zamenstellen dezer biographie gebruikten, aan het hoofd dezer aanteekeningen te plaatsen. Vele toch zijn reeds in ons Ker- kelijk Dordrecht d. I, bladz. 441—442, andere in onze Letter- en Oudheidk. Avondstonden, bladz. 92, opgenoemd. De beste bron blijft nog altijd, behalve de Eukleria, Joh. Molli Cimbria literata p. 805—817, warbij men voegen kan Max Goebel, Geschichte des Christ. Lebens, in d. Rhein., Westphilis. Kirche. Coblenz 1852; Gottschalk Eduard Guhrauer, Elizabeth, Pfalzgrafin bei Rhein, Aebtissin von Herford, in het Histor. Taschenbuch van Friedrich von Raumer, Leipz. 1850, en het Supplement tot Arnold’s Kirchen und Ketzerhistorie, S. 278, 279. Volgens Guhrauer, die zulks uit Stolle’s handschrift. Reisetagebuche von 1703 putte, is Yvon de opsteller dezer biographie. Hetgeen men bij Chaufepié, Niceron, Foppens, Paquot, Valerius Andreas, de Biogr. Univers., Hoogstraten, Moreri, Morhoff, Saxe, Magirus, Krantzius, Kok en elders vindt, vermeldt ook Mollerus. Vele letterkundigen heben, sedert de laatste helft der vorige eenw, verhandelingen over A, M. v. 8. gehouden, waarvan enkele, gelijk die van een ongenoemde in den Recensent voor vrouwen (Amst. N°, 1, en van S. Verwey, predikant te Dordrecht, in den Recensenten d, XX, N°. 1 gedrukt, andere, zoo als die van Ds. Sibinga te Groningen, Dr. Wüchter te Amsterdam en Prof. de Walte Frankel ongedruckt. Zijn. De laatste mogt ik van mijn’ vriend de Wal, hoogl. te” Leyden, met andere papieren ten gebruike ontvangen. Bladz. 1. Verschillend wordt de naam van Anna Maria van Schurman geschreven, als: Schuurman,  zelve schreef: van Schurman, de Schurman (fr.) en & Schurman (lat.). Verg. ook Ypey en Dermout, Gesch. der Neder. Herv. Kerk, d. III, bl. 98, aanteek. 186. Zie de Genealogie van Schurman, Bijlage A. Het familie-wapen was een groene eikenboom op dito grond en zilver veld. Bladz. 2. Alle schrijvers melden, dat Clara van Lemens eene afstammelinge was der Lumeys. Zij wordt ook Clara van Lemans genoemd, Haar portret berust bij den heer Opperdoes Alewijn te Hoorn, en het blijkt uit een inschrift in den familie-bijbel van dit geslacht van de hand van haren schoonzoon Dirck Alewijn, dat zij den 8 April 1608 is overleden ten huize van den voormaligen muntmeester Jacob Dircksz. Alewijn of Hallewijn. Zij komt als weduwe van Frederik van Schurman voor op den 21 Aug. 1599 in de kerkel. huwelijks-proclamatie van hare dochter Maria met Dirck Alewijn. Bladz. 3. Zie over het verblijf te Keulen Guhrauer t. a. p.—bl. 38 volge. en Max Goebel t. a. p. Bladz. 4. Sommigen, o. a. Joachim Sandrart, in Acad. pict. nobilium, p. 379 en Deutschen Mahler-Acad. p. 375 en Henning Witte, in Diarium Biographicum Sec. XVII ad ann. 1678, melden, dat zij te Utrecht geboren is. Niet naauwkeurig is ook het omschrift van een harer portretten vddr een uitgaaf h Aarer Opuscula, dat zij in 1648, 33 jaren, en het getuigenis van Ludov. Jacob. a 8. Carolo, in Bibl. foem. ill. a 1646, dat zij toen 34 jaren oud was. Men leest rondom hare afbeelding védr hare Opuscula L. B. 1648, »Anna Maria a Schurman an. aet. XXXII CIOIOCXL.” Te regt zegt George Christ. Lehms in Teutschlands galante Poetinnen, F. a. M. 1715: “Das Cdllnische Gebieth bleibt wegen der gluckseeligen Gebiet dieser adlichen Frauenzimmers nun ewig geadelt, und das 1607 Jahr ist die gildene Niimmer der erste Kindheit dieses hellen Gestirnes.” Bladz. 5. Mollerus (Cimbria liter. p. 845) wil, dat zij drie broeders, Frederik Hendrik, Willem en Jan Godschalek gehad heeft. Zij zelve spreekt (Hukl. c. ID § 2) van hare broeders. Toen haar vader naar Frankel vertrok, had zij nog twee broeders, volgens Burman. Traj. erud. p. 349. Bladz. 6. Wij rädlegen hier, gelijk geheel ons werk door, de Eukl. en Moller. Max Goebel schrijft haar schoonheid toe en berçu zich op haar door haar zelve verwandt portret; doch voegt er bij: “Hin Augenzeuge aus spaterer Zeit schilfert sie dagegen als schön von Gensicht.” Zie over hare portretten Bijlagen B en C. Bladz. 8. In de schrijfkonste en behouft haer Hd. geen meesters te wycken, jae gaet te boven de netste ende er-dighste drucken ende dat in ’t,hebreeusch, syrisch, griecx, samaritaens, ethiopisch, latynsch, italiaens, etc., ende kan de meeste handen van dien op verscheyde manieren als capitale letters, staende, loopende, seer konstelick schrijven,” Beverwijck, Uitn. der vrouwen bl. 97. Dit wordt bevestigt door Cats bij haar portret vdér ’s Werelts begin, midden, eynde (Dordr. bij Hendrick van Esch 1637, 4°) en J oly, Voyage de Munster 4 p. 150. Een harer schoonchriften (in drie talen) vindt men op Cat. J. Koning, d. TI, p. 111, een ander is in het bezit van den heer Beldsamjder van Vosho'; een derde, naar de teekening van den heer Kram te Utrecht, gaat hier nevens. Bladz. 9. Over hare knipsels leze men Niceron, Mém. des hommes illustres t. XXXITITI p. 16. Joly t. a. p. en vergelijk men Bijlage B. Bladz. 11. Vergelijk Epist. ad Petrum et Jacobum Putea- nos Miscellis Defens. pro Cl. Salmasii ad Jus Attic. et Rom. A. M. a Schurman Opuscul. -p. 190. Houbraken, Schouwb. der Schilders en Schilders en Schilders, d. I, bl. 315. J. C. Weijer- man, Levens d. Konständigkeit, d. II, bl. 57 volgg. Immer- seel, Levens d. Schilders d. III, bl. 82. Levens. van Neder. mannen en vrouwen, d. I, bl. 36, 37, en vergelijk Bijlage B. Beverwijck gettigt t. a. p. “Is niet minder värgen in "t tey-kenen ende de schilder-konst — kan teyckenen met potloot, de penne, crayon, schilderen in miniature ofte waterverwe, etc.” Zie ook Cats t. a. p. vIn Arte pariter pictoria excelluit” H. Witte I. c. Bij Adrianus Hoevenaar (Redevoer. gehöden ter gelegenheid van de. inwijding van het teeken-collegie der stad Utrecht, Utrecht 1778) leest men:..... Dan verstrekt tot meerder bewijs van het ten dezen gezegde, dat de welgeb. heer Mr. Abraham Frederik van Schurman, ca-nonik in den capittel van St. Mariae, wonende binnen deze stad, de bezitter is van vele harer konstwerken, die mij de er heeft gedaan dezelve te laten zien; en wel onder anderenhaar eigen portrait, vrij groot in crayon, de portraiten van haar erwärken, die zoo kunstig zijn, dat men, op het gezigt van dezelve geen oogenblik behoeft te twijfelen aan de waarheid van hetgeen Gerard Hondhorst met opzigt tot de waarheid van haar broeders portrait, (dat uit de famille vermist wordt) en dien tijd al geschat werd op duizend guldens, gezegt heeft. De portraiten door haar geschilderd in otherer zijn volstrekt meesterachtig, hare miniaturen zijn voortreffelijk. Onder dezelve ziet men ook eee ee 5 een door haar na het leven gedaan portrait van Jean de La- badie. De wijze, waarmede zij in ’t klein verscheidene portrai- ten zoo na ’t leven als anders heeft geteekend, is wonderlijk; van hare papiere snijkonst kan men zeggen dat dezelve alles in die kunst overtreft. Hare graveerkunst was vrij fraai, blijkens twee door haar in ’t koper gebragte platen, na haar eigen afbeel- ding, waarvan *t eene door Houbraken gevolgd is en het ander zeer zelderzeit gezien wordt.” Over hare ervarenheid in verschil- lende kunsten leze men: Dominic. Gilbert. Caesenas, La fama trionfante. J, Bullart in l’Acad. des sciences et des arts t. I, p: 228 suiv. M. Joh. Paschius in Gynaeceo docto p. 54, 55. Fred. Lucae Europaeis. Helicon, p. VI, p. 886—889. J. M. Schréckh, Lebensbeschreib. Beriihmter Gelehrten Th. II, 8. 146 ff. E. von Munch, Margariten, Frauen-charaktere aus alterer und neuerer Zeit. Th. I, 8. 471 ff. Bladz. 13. Jufvr. Schurman wordt vermeld als in 1643 voldan te heben aan het St. Lucas-gild. Bladz. 14. Der vereinigt. Sammlungen u. s. w. in München, N°. 5. Schnitzwerken und Kunstarbeiten, N°. 318. Mannliches Brustbild en medaillon in Elfenbein, Ruckwarts die Zuschrift, Dominus a Schiihmann, Mariae Anna a Schiihmann pater, N°. 319. Weibliches Brustbild en medaillon in Elfenbein. Ruckwarts die Zuschrift Anna Maria Schuhmann. Bladz. 15. Zij zelve heeft dit beiden beschreven in Eukl. p. 20, 21, verg. ook Salmasius 1. c. Lehms S. 195, 196, Beverwijck t. a. p. Op den rand van dit kunststuk las men: Non mihi propositum est humanam illudere sortem, Aut vultus solido sculpere in aére meos: Non mihi propositum est humanam illudere sortem, Aut vultus solido sculpere in aére meos: Bn nostram effigiem, quam cera expressimus. Atqui Materiae fragili mox peritura damus.” Wat haar borduurkunst aangaat, volgens Beverwijck en Cats kon zij zij den bloemen en diergelijke naar het leven borduren. In nendi atque acu pingendi studio felix erat araneorum et bombycum aemula.” Mollerus 1 c. p. 885. Thomasius ap. Burch. Gotth. Struvium Act. liter. e. mi. s. s. erudit. fasc. VII, p. 22. Salmasius 1. c. Niceron 1. c. By de familie Alewijn berust een tasch van fluweel met gouddraad belegd, met kleine parelen geborduurd en de initialen D (erck) A (lewijn) en M (aria) S (churman). Zij heeft haar aan kaar oom en moei ten geschenke gegeven. Ihre stickereien machten den tauschenden Hindruck von Gemiilden. Eines solchen Kunstwerks gedenkt der durch seine religidsen Lieder und mysti-sichen Schriften beruhmt geworden Johann Wilhelm Petersen, welcher als Kind von seinem Vater auf einer Reise nach Holland dem Fraulein von Schurman vorgestellt, von ihr zahrtlich auf den Arm genommen und mit einem Bilde von ihrer Arbeit beschenkt wurde. Raumer, Hist. Taschenb. Dritte Folge. Ersten Jahrg. S. 39. Bladz. 16. Elle n’avoit par seulement la théorie de tous les beaux arts, elle s’étoit méme perfectionée dans leur pratique et y avoit acquis une delicatesse exquise, de sorte qu’on altoit voir avec admiration les merveilleux ouvrages de ses mains tant de peint ure, de miniature, d’enluminé, de sculpture que de gravure au burin et au diamant, sur le verre, sur la cire, sur le bois et sur la pierre. Baillet, vie de Descartes, lib. V, ce. VII. Schrijft geestigh op glas met een diamant. Beverwijck en Cats t. a. p. Verg. Opuscula p. 238. Van Alkemade en van der Schelling, Dischlecht. d. II, bl. 528, 529. Collot d’Escury, Holl. roem d. I, bl. 238. Bladz. 17. Over haar houtenijden en plaatsnijden zie: Houbraken, Jacob Campo Weijerman en Beverwijck t. a. p. Volgens den laatste was zij ‘offelyck ervaren in musyck en sloegh konstigh op de luyt.” Cats zegt hetzelfde. Bidloo, Panpoétic. Bat. p. 272. Hn *t werk der ving’ren bragt dat van de geest te rust. Pincel, borduurnaald en graveerstift was haar lust, Op koper, glas en staal, de hardste der juwelen; Dan door den cimbel, luyt of violon te streelen, Den slaap te onthieden. Bladz. 20. Verg. o. a. Bidloo t. a. p. bl. 270, 271. Salmasius 1, c, Lublink Weddik Pandora d. X, bl. 152 volgg. J. Rachelii Satyr. Germ. VIII de Poétis. M. Kempus in Balthide oder d. Gedicht. dreyer am Belthe weidenden Pegnitz-Sehaffer. P. I, S. 97—100. en bij Christ. Franc. Paulinus, Philos. Feyrabend C. V. 8S. 205, en in zijn Hoch- und wolgelahrter Frauenzimmer. 8. 124, 128. Bladz. 21. De eerste uitgaaf van Beverwijcks boekje: Van de uytnementheyt des vrouwelicken geslachts, verciert met ko-peren platen ende verssen van mr. Corn. Boy, verscheen te Dordrecht 1639 in 12°. de tweede, verciert met historyen ende kopere platen als ook Latynsche ende Nederlantsche verszen van mr. Corn. Boy. (In dezen tweeden druck op verscheyde pla Etschen vermeerdert tot Dordrecht 1643 in 12°, Tegen dit boekje, ook in het hoogd. overgebragt, schreef Joncktys: Der mannen opperwaerdigheit beweerd tegen de vrouwelycke lofredenen van dr. van Beverwijck z. j., doch Huygens gaf een Toemaat op het lof der Vrouwen van dr. Beverwijck. (Korenbloem, bladz. 632). Dat Anna Maria dikwijls te Dort vertoefde blijkt uit de werken harer tijdgenooten, de gedichten van de toen levende dortsche zangers en vele m. s. s. aan-teeken. Zie ook mijne verhandelingen over M. Godewyck en Develstein. Bladz. 26. Den brief van Balsac vindit men onder zijne Lettres choisies P. 1. Liv. IV, p. 197, 198 en hare Opusc. p. 345, 346; he oordeel van Saumaise, t. a. p. en bij Menage in Lectionibus Italicis p. 64, 65, (verg. Christ. Junckeri Dresd. Schediasma historicum, de Ephemeridibus s. diariis eruditorum cet. In Append. exhibitur centuria Foemin. eruditione et scriptis ilustrium. Lips. 1692 8°. min. — Append. p. 119, 120) en van Rivet in A. M. a8. Opuse. p. 62. Spanheim zag te Parijs hare fr. brieven aan Anna van Oostenrijk, Richelieu, Duchesne, Marie de Jars Gournay. Verg. Opusc. p. 363. Baillet, t. a. p. ~Elle possédoit un trés grand nombre de langues, qu’elle scavoit parler et escrire égallement, elle n’en ignoroit aucune de celles qui sont vivantes o vulgaires en Europe, sans en excepter le Ture. — Niceron t. a. p. Pour les langues vivantes elle entendoit parfaitement et parloit sans peine le Frangois, l’Anglais et l’Italien; doch verg. Paquot t. III. p. 658. Beverwijck schrift t. a p. bl. 97: wät zij de Nederlandsche, Hoogduitsche, Fransche, Italiaansche en Engelsche talen verstond, hetgegen Cats, t. a. p. beschränkt. Lehms, zegt t. a. p. S. 196. dat zij 14 talen kende, o. a vgalant Franzésich u. Italiinisch, zierlich Englisch u. Teutsch. Jacob Campo Weijerman, dat zij er 9 sprak. oVergeefs gaat Rome sich beroemen “Op een Kornelia,” Kn Grieken durft geen’ Sapho noemen 7 Die haaren minnaar na “Sprong van de rots in zee, om Venus gloet te koelen, 7 Die als een heete koorts de jonge juffers blaakt; vJa zelfs het negental kan haar niet tegen woelen ” Die negen taalen sprak en dat getal volmaakt. Gwijg Rome en Athene, ghij kond geen wonder tellen Om tot een wedergade bij onze Anna te stellen.” Thomasius (Diss. I. de foem. erudit. P. I. § 48) »quae omnium ferme gentium linguis locuta est peregrinis expeditior quam materna.” Zoo ook Sperlingius in Tract. m. s. de foemen. doct. n. 152 en Lud. Jacob a S. Carolo in Bibl. illustr. Foem. bij Mollerus aangeh. en de Opuscula p. 348. /Versatissima est in lingua Hebrae&, Chaldaica, Syriaca, Arabicé., Turcicé, Graeca, Latina, Gallicd, Anglicae, Italicd, Hispanici, Germanica, Belgicd et Batavicd. »Bilinguis inquit Gallenus olim guidam dicebatur, eratque res miraculo mortalium, homo unus duas exacte lingua tenens,” (schreef Jacobus Martinus (verg. A. M. a 8. Opusc. p. 359) quid, obsecro, dicturus princeps ille medicorum, si hoc seculo revixisset, videretque nobilissimam simul et doctissimam virginem, non dylwrroy aut tecylwrroy, neque etiam mevTory Awe — tov, sed (ut novo et inaudito in re similiter nova atque inaudita utar vocabulo Anna, ut vix duas perfecta loqui credi possit, rursus unum quodque idioma tam exacte callet et loquitur, ut in singulis ediscendis totum otium suum contrivisse videatur. Possunt jam audacter nationes omnes suis quaeque linguis Annae Panegyricum conficere, nec vereri debent ne ab ipsa exaudiantur, quae omnes intelligit: illud certe ingenio suo et doctrina consecuenta est. Virgo fama super aethera nota, ut nationes pene omnes Annae laudibus personantes intelligat, jamque Patere, quaeso, clarissimum totius Europae sidus et immorale literarum decus hoc qualecunque tuarum virtutum praeconium. Haneque hederam virides inter tibi serpere lauros. Bladz. 27. Apologia A. M. a S. contra erroneos quosdam rumores, quibus propter nominis Schurmanni homonymiam Astraeam d’Urfé e Gallico in Belgicum sermonem vertisse creditur; afzonderlijk in plano in de Opusc.en bij Beverwijck gedrukt. Hier op heeft waarschijnlijk betrekking een lat. epigram. van A. M. a 8. de historia fabulos& alterius Batavae Annae Mariae Schurmaniae, dat Spanheim gelezen heeft, doch niet is uitgegeven. Opusc. p. 361. Bladz. 29. Salmasius, 1. c. Bladz. 30. Zie Schréckh, von Munich, Bidloo, alle t. a. p. Joh. Paschius in Gynaeceo doct. p. 35. Christ. Franc. Paulinus, in Hog. u. wohlgel. teuts. Frauenz. 8. 129. George, Christ. Lehms. t. a. p. s. 209. Baillet: velle écrivoit en latin avec plus de politesse que les scavants, qui n’avoient fait autre. chose pendant tout leur vie.” Niceron, t. a. p. — Le Latin et le Gree et ’Hébreu lui devinrent si familiers, que lorsqu’elle vouloit s’y appliquer avec quelque soin, elle s’en servoit non seulement par écrit, mais aussi de vive voix avec un succès, qui surprenoit les plus savants.” — Sorberius (in Sorberianis P. # III. p. 159) vinguam latinam, graecam et caeteras orientales ita innumerato habet ut illarum regionum civis haberi posit.” Verg. La fama trionf. van Dom. Gilb. Caesenas en Spanheim in A. M. a S. Opuse. p. 363. Bladz. 31. Dat zij het Lexicon philoiog. vingente illo Matthiae majus” zou hebben willen uitgeven, verhaalt, doch zonder eenig gezag, Joh. Paschius in Gynaeceo docto p. 55 en na hem Christ. Franc. Paulinus t. a. p. s. 129 en Georg. Christ. Lehms t. a. pl. s. 209. Bladz. 32. Over de hier en elders genoemde beroemde vrouwen, vergelijke men, behalye de genoemde werken van Beverwijck en Lehms, ook Hilarion de Coste in Elog. mulier-virtute et erudit. illustr. Lutet. 1620—47 2 t., Joh. Paschius, in Gynaec. doct., Christ. Junckerus, in Centuria foemin. erudit. tractatui de Diariis erud., adject., Joh. Christ. Ebertus in Cabinete d. gelehrt. Frauenzimmers en andd. over H. C. Frisius Z. Burmanni Syll. epist. t. IV p. 88. J. Bonnet het leven van Olympia Morata geschreven, dat in het end. is overgebragt door G. W.  a. aan Salmasius: Ad obitum quod attinet doctissimi viri Elichmanni, vix dici potest quantum inde moerorem contraxerim, cum ob publicam politioris literaturae jacturam (quis enim hoe uno felicius orientalis sapientiae sacrarium uobis reserare potuisset) tum ob privata studiorum meorum commoda, quae mihi non temere ab ejus insigni comitate niveoque candore polliceri poteram. Opuse. p. 193, Bladz. 34, 35. Verg. Hagenbach, het wezen en de ge- Bie. Ll schiedenis der Hervorming d. VI bl. 47, volgg. Reiz, Geschichte der Wiedergeborenen Th. VI, S. 692, Bouginé, Handbuch der litter. Geschichte Th. III 8S. 253. Iselin’s Lexikon. i. v. Bauer B. H. L. Handworterbuch T. ID. p. 145, 146. Voor deze bladzijden gebruikten wij belangrijke m. s. s. aanteekeningen, en ook Molleri Cimbria liter. — Spanheim had de Arabische brieven van Beverwijck gezien. — Over haar hands. van den koran, z. Abr. Hinckelmanni Praefat. Alcorani Arabici; Seb., Gotfr., Starckii Catal. m. s. s. Biblioth. Hinckelm. num. 6. Molleri L. c. p. 806. Volgens getuigen van deskundigen zijn hare arabische schoon-schriften allerheerlijkst. Men vindt op de meeste harer albumblaadjes hebreeuwsche of arabische spreuken. Cats is de eerste, die van hare oostersche taalkennis gewaagt, bij haar bei der voor zijn’ Trouringh. Zij was toen ~in de grieksche bijbels, hebreeuwsche talen 266 welgeoefend, dat ze daarin de autheurs lezen, verstaan, daar van oordeelen, ook in schrijven konde; had in de rabbijnsche, hebreeuwsche, chaldeeusche, syrische, arabische talen zoo veel geleerd, dat ze die konde verstaan, en met de H. hebreeuwsche taal confereren; had het voorne-men, in toekomenden tijd met Godes hulp daarin; voort te gaan, en daar nog bij te voegen het samaritaansch, aethiopisch en persisch.” Al deze talen kende en deze voornens had Anna Maria in 1636. Drie jaren later (1639) getuigt van Beverwijck t. a. p. bl. 97 dat zij wonderbaar  1642 zong Jac. Crucius in zijn Virgo Batava. (Merc. Bat. p. 524). Quos persa sonos, quae verba loquuntur Aethiopes, tuus quae Samaritum gratia linguae. Discere amas. In een onuitgegeven brief van Andreas Colvius aan haar, leest men: 12 vJ’y adjousteray quelques rarietés, charactéres persiques, japonnais et du royaume de Siam, ou est cette grande ville d’Odia, s’°il vous plait retenir tout ceci, je me contenteray des copies de véstre main, vous laissant l’authentique. Bijl. H. — Wat haar aethiopisch betreft, hierover leze men Mollerus 1. c. p. 806. Nova litter. Hamburg p. 245. Christ Junckerus comment. de vita Jobi Ludolfi p. 438, en de verhandeling van H. E. Weijers over Ludolf, in het Archief voor kerkel. Gesch. van de heeren Kist en Royaards d. IX. — Behaive Scaliger beoefenden ook Dionysius Vossius en Jonkvrouwe Frisius het aethiopisch. Onder de m. s. s. gedichten van Anna Maria vindt men o. a. de volgende regels aan Huygens: Ad nobilissimum virum Sulichemii Dominum pro Musis aethiopici responsio. Non leviter Clarias tetigisti carmine divas, Hugeni, fuscas dum casus esse Deas. An Erybi ingratam sobolem noctisque sorores, Quas Phoebo gratum crederet esse chorum. At fallor: socias, quas proximus ardet Apollo, Scilicet has albas non sinit esse Deas. Te regt roemt haar Lud. Jacob. a. S. Carolo. Sexus foeminei nostra aetate miraculum s. naturae montrum ob ingenii stupendi facunditatem ab omnibus praedicatur et vocatur — nullamque linguam s. Orientalem s. Occidentalem ignorat. Z. Mollerus p. 807, en, vcette scavante A. M. de Scurman, Vhonneur du sexe feminin pour les sciences et les langues, qui luy sont trés familiéres. Bladz. 39. Hare lat. verzen zijn door allen, die over haar ges chreven hebben, geprezen; vooral door Bullart, de Coste Balsac, Morhoff, Borrichius, die in zijne Dissert. Acad. de poétis p. 146 haar villustris poétria,  is L. B. 1646 in fol. afzonderlijk witgegeven; dat op Buchelius vindt men voor zijne Hist. Ultraj. Traj. ad Rhen. 1643. Behalve de genoemde gedichten, vindt men er nog eenige in hands. op de bibliotheek te Leyden, o. a. een. In Imaginem Juliae a Joh. Secundo quam artificiosissime exsculptam. Julia, cui forma vix ulla secunda, secundi Sculpta poétarum principis arte fuit. Ut vidi, denuo tam pulchram posse figuram De nostra nasci vota fuére manu. Mi sat est primas vati cessisse secundo, Cui nemo est alius, signa secunda forem. Bladz. 47. De Apologia pro Maria Virgine is L. B. 1639 afzonderlijk in het licht verschenen. Bladz. 49. De Jars Gournay roemt haar in haar werkje: De I’Egalité des hommes et des femmes, ook zijn er brieven van haar aan Anna in het licht. Opusc. p. 363. Over Gournay leze men Vie de la demoiselle Gournay envoyée à Hinchenc-ton Anglais, vddr de derde editie van l’Ombre de la demoiselle de Gournay. ay 1641. Men leize over haar behalve Niceron, Madam, de Gournay par M. Paul de Musset in Revue de Paris t. IX, p. 47. 67 (Sept. 1851). Bladz. 50. Zie over haar Huygens, Korenbloemen d. III, bl. 150 d. IV bl. 297, Momenta desultoria p. 195. Astraea bl. 242 (1852). Bladz. 58. Dit gedicht vindt men in m. s. op de bibl. te Leyden en gedrukt bij Beverwijck t. a. p. bl. 192. Bladz. 55. Dit gedicht vindt men ~ok in Mnemosyne St. XVI. Dordr. 1826. Bladz. 69. Men verg. o. a. Guhrauer t. a. p. s. 37, 38. Beverwijck t. a. p. bl. 4, 5 en voege er bij Agrippa’s werkje in 1803 door T. Peyrard in het fr. overgezet (de la superiorité de la femme). Bladz. 70. De titel van Marinella’s boekje is: La nobilita e lexcellensca delle Donne con diffetti e mancamenti degli huomini, en dat van Gournay, De I’égalité des hommes et des femmes. Verg. Opuse. p. 93. Fanny Mouchard dame de Beau- harnais gaf tien jaren oud in het licht een stukje getiteld: vA. tous les penseurs salut!” ~C’est une apologie des femmes et un spirituel et gai plaidoyer en leur faveur contre les injustes prétensions des hommes.” Ook S. de Vries heeft in zijne Philos. en Polit. rustuyren bl. 204 de vraag beantwoord vof de vrouwen bequaam zijn tot de studie.” Men weet dat Constantia Peutinger, zegevierend het gevoelen van Emser, dat eene vrouw aan eene geleerde gehuwd niet gelukkig kon zijn, wederlegd heeft. Bladz. 71. De titel dezer brieven is: » Amica dissertatio. inter Annam Mariam Schurmanniam et And ream Rivetum de capacitate ingenii muliebris ad scientias, curante Riveto. Pari- sis 1638 in 8°. — heredit Lugd. Bat. off. Elzevir. 1641 in 8°. met den volgenden titel: Dissertatio logica de ingenii muliebris ad doctrinam et meliores literas aptitudine, cui accedunt epistolae aliquot (Schurm. et Riveti) ejusdem argumenti. Z. Brunet, Manuel du libraire t. III p. 309 en met den titel Annae Mariae à Schurman, Problema practicum ad Rever. et Clariss. Theol. D. Andream Rivetum. Num faeminae etc., in hae Opuscula p. 28 sqq. De titel der fr. overzetting is: Question célébre, s'il est nécessaire, ou non, que les filles soient savantes? Agitée de part et d’autre par Mademoiselle Anne Marie de Schurman, Hollandoise et le sieur André Rivet. Poitevin; le tout mis en francois par le sieur Colletet, Paris 1646 in 8°. — vyerg. Paul Pellison, Rélation de Whist. de Vaca. franc. p. 234. Bij de hier genoemde geleerden, die dit werk geprezen heben, voege men Johan George. Pritius, in Dissert. de republ. liter. Membr. XI p. 16 en Otto Sperlingius, de ingenii muliebris ad doctrinam aptitudine in Tr. m. s de foeminis doctis p. 152. Het oordeel van Jac. a 8. Carolo vindt men in zijn Elog. Schurman., dat van J, Bartholinus in Diss. VI de legendis libris p. 164, van Christ. Franc. Paulinus in Hog. u. wolgel. teutschen Fra En van Frederic. Lucas in Europaeis. Helicon p- VII p. 887. Verg. Paquot III p. 357 en A. M. a 8S. Opuse. p. 361. Bladz. 72 en 73. Zie Beverwijck t. a. p., Cats t. a. -p. Moreri, andd. Voorts hebben wij van eenige m. s. s. aantee- keningen gebruik gemaakt. Zie ook mijn verhandeling over M. Godewyck. Bladz, 75. De brieven van B. Swalue in Bijlage E. Bladz. 76. Men vindi dezen brief in Joh. Beverovicii Epistolae quaestiones cum doctorum responsis. Accedit ejusdem nec non Erasmi, Cardani et Melanchtonis Medicinae encomium. Rotter. ap. Arnold. Leers 1644, 8°. Ibidem ap. Rudolph a Nuyssel. 1665 8°., p. 1—14. en overgezet in een Aenhangsel van Brieven achter d, II van Beverwick’s Schäder der gezondh. en ongezondh. Amsterd. 1671. Bladz, 76. ~Die Philosophischen Knoten waren ihr Klei- nigkeiten, die Theologische Geheimniisse entdeckte Siegel, und die Mathematischen Ergotzlichkeiten leichte und anmut thige verwirrungen, deswegen sie sich auch nich scheuete davon zu discoursen und zu schreiben.” Lehms t. a. p. 8S. 195. Bladz. 77. Ofschoon er in de verschillende uitgaven van Descartes’ brieven niet een aan of van A. M. van Schurman. bestaat, zoo heb ik toch bevonden dat zij in briefwisseling met hem was. Miss Benger dwaalt evenwel wanneer zij schrijft dat Anna Maria vroeger een aanhangster der philosophie van Descartes was (Memoirs of Hirschabeth Stuart queen of Bohemia. T. II. p. 450.) Verg. over hare betrekking tot Descartes, behaue Baillet, Domela Nieuwenhuis. Comment. de Ren. Cartesii commercio cum Philosophis Belgis, Lovan 1827 p. 17, 18. Herst later kwam mij het verhaal van Guhrauer t. a. p. s. 45, 46, uit het übrégé sincére de la vie de Labadie p. 182, 183, vertaald onder de oogen. »Bei einem Besuche, welchen Descartes dem Fraulei zu Utrecht abstattete, fand er sie eben bei dem Studium der Heiligen Schrift nach dem hebraischen Urtext. Descartes, heiszt es nun, war erstaunt, dass eine Person von diesem Geistes ihre Zeit auf eine Sache von so geringer Wichtigkeit verwandte. Als das Frauen darauf ihm die große Wichtigkeit dieses Studiums für die richtige Erkenntnisz des geführten Geistes zu beweisen suchte, habe Descartes geantwortet dasz er ehedem dieselben Gedanken gehegt und in dieser Abstände die Sprache, welche man die heilige nennt, gelernt und nun angefangen habe, das erste Kapitel der Genesis, welches von der Schopfung der Welt handelt, zu lesen; allein so viel er auch dabei nachgedacht habe, habe er doch nicht Klares und Deutliches dabei verstehen können. Weil er nun nicht verstanden, was Moses sagen wollen, und gesehen, dass, statt ihm ein Licht anzuziinden, Alles, was er sagte, nur dazu diente, ihm noch mehr zu verirren, so habe er es dabei bewenden lassen. Diese Antwort, heiszt es, iiberraschte Frauen von Schurmann ungemein, verletzte sie so tief und erfüllte sie mit solchem Widerwill. En gegen diesen Philosophen, dass sie sich hielt, jemals wieder mit ihm in Verbindung zu treten. In der Denkschrift, wo sich dessen Erwahnung thut, hat sie an den Rand unter der Überschrift: Wohlthaten des Herrn, folgende Worte gesetzt: » Gott hat mein Herz von dem profanen Menschen abgewandt und sich dessen wie eines Stachels bedient, um mich zu Frommigkeit zu reizen und mich ihr volliger zu ergeben. Bladz. 82. Men vindique deren brief in J. Bever. Epistolica quaestio de vitae termino fatali an mobili cum doctorum responsis. Pars tertia et ultima, nunc primum edita. Seorsim accedit. nobil. et doctiss. virginis A. M. aS. de eodem argumento epistola, totius disputationis terminus, cet. L. B. ex offic. 