Onze eeredienst
Kuyper, Abraham, 1837-1920
Door deze Ordening en de haar inklevende gave werd alzoo in de kerk van Christus een scheidslijn getrokken tusschen tweeerlei groep van personen. Eenerzijds stonden dan de gewone geloovigen die door den Doop in het kerkelijk Lichaam waren opgenomen, maar anderzijds die andere personen, die behalve het Sacrament van den Doop, ook nog het Sacrament van de Ordening hadden ontvangen, en hierdoor een eigen geestelijke beteekenis in het geheel der kerk hadden erlangd. Eenmaal de speciale wijding van den priester aangenomen, volgde uit het een het ander, en kon het niet anders, of de deeling van de kerk in priesters en leeken moest steeds scherper doorgaan. De priester is geestelijk gequalificeerd tot een daad van hoog-ernstige beteekenis, die de gewone leek nooit verrichten kan. Zoo beheerschte de leerstellige op- vatting geheel het saamleven in de kerk, en vanzelf moest ook geheel de Eeredienst er door beheerscht worden. Het kon toch wel niet anders, of het wonder der Transsubstantiatie kwam vanzelf zoo hoog te staan boven elk ander bestanddeel van den Eeredienst, dat deze dienst er zich geheel naar moest voegen. Dit kwam al aanstonds uit in den bouw van het huis des Gebeds. Nu de idee van het offer was terug- gekeerd, moest er in het kerkgebouw een bepaalde plaats zijn aange- wezen waar het offer zou gebracht worden. Zoo was het in alle culte der volken, zoo was het in Tabernakel en Tempel geweest. Het offer vraagt niet slechts om een altaar, maar is zoozeer hoofdbestanddeel van den Eeredienst, dat de plaats waar het wordt opgedragen in het oog moet springen, voor alien die komen aanbidden, zichtbaar moet zijn, daartoe een verheven grondvlak vraagt, en zoo moet geplaatst zijn, dat men van alle zijden van het gebouw er zich heenrichten kan, BEDIENING VAN HET HEILIG AVONDMAAL. 453 Men houde toch wel in het oog, dat de Mis wel clerus en leeken vaneen scheidt, maar dat toch van den anderen kant de geloovigen de breede schare vormen, ten wier behoeve de opdraging van het Mis-offer geschiedt. Aan het Mis-offer ligt de gedachte ten grondslag, dat men van God iets poogt te verwerven, wat men anders niet ontvangt. Het is niet maar een dankoffer voor ontvangen genade, maar ook een smeekoffer om nieuwe genade aan de reeds genotene te zien toegevoegd. Het is van God in Zijn almachtigheid, dat men deze meerdere, deze nieuwe genade zoekt te verwerven, en nu strekt het opdragen van Christus als offer, om God Almachtig tot het verleenen van die meerdere genade te bewegen. Hiervan nu werd de beteekenis vooral verhoogd, doordien men ingang schonk aan de voorstelling, dat een Mis-offer hier op aarde bediend, ook voor de gestorven geloovigen ten zegen kon gedijen. Ook dit versta men niet verkeerd. Men schreef aan het Mis-offer geen zaligmakende beteekenis toe. Veelal beleed men steeds en bleef belijden, dat onze verzoening en rechtvaardigmaking tot stand was gebracht door het offer van Golgotha. Maar ziende op wat de geloovigen in het leven vaak te klagen gaven, stond men voor de moeilijkheid, dat men eener- zijds den Doop beschouwde als het bovennatuurlijk middel, waardoor iemand in het Lichaam van Christus werd ingelijfd, en toch anderzijds gedurig stuitte op een ongeloof en een zedeloozen wandel, die beiden verrieden, hoe onvoltooid bij het sterven de heiliging van zulk een persoon nog was. Om deze moeilijkheid te vereffenen, gaf men toen ingang aan de voorstelling van het Vagevuur. Men zag in, dat bij het sterven nog allerlei gebrek den gedoopte aankleefde ; toch kon men hem van de zaligheid niet uitsluiten; en zoo kwam men tot de con- clusie, dat hij na zijn sterven nog een zuivering, een heiliging had te ondergaan, en dat deze zuivering of purificatie bestaan moest in een tijdelijk lijden, dat hem na zijn dood trof. Aan dit lijden gaf men den naam van Vagevuur. En nu ontstond de vraag, of de achtergeblevenen, in de gemeenschap der liefde, niets doen konden om dit lijden na den 454 BEDIEN1NG VAN HET HE1LIO AVONDMAAL. dood in te korten en te verzachten. En dit scheen mogelijk. Dit lijden na den dood werd den gestorvene door God opgelegd en kon hem alzoo ook door God worden kwijt gescholden. De vraag was nu maar, of de achtergebleven verwanten iets doen konden, waardoor ze God tot deze kwijtschelding, geheel of ten deele, konden bewegen. En dan scheen hiertoe niets zoo dienstig te kunnen zijn, als de op- dracht van het offer van Christus. Boven dit offer ging niets. Niets kon bij God meer uitwerking hebben. En zoo scheen de weg gebaand en geeffend. Zoo de achtergeblevenen den priester maar wisten te bewegen, om het Mis-offer ten behoeve van hun dooden op te dragen, en God nam dit Mis-offer, aan dan mocht de verhooring van het gebed worden ingewacht, en hiermee verzachting en inkorting van lijden aan den gestorvene verzekerd zijn. Voor zulk een Mis-offer mocht dan de priester worden aangezocht en mocht een offer in geld worden ten beste gegeven, als blijk van oprechtheid in den aanvrager. En had eenmaal de priester de verplichting tot het opdragen van zulk een Mis-offer op zich genomen, dan kon men zelfs voor lange jaren de herhaling van de opdracht van zulk een Mis-offer voortzetten. Zoo is dan ook geschied, en het is vooral dit offer voor de dooden, dat in de toenmalige kerk aan het Mis-offer zulk eene machtige uitbreiding heeft gegeven. Zoo toch werd het opdragen van het Mis-offer iets wat niet alleen plaats greep voor de schare der geloovigen die bij de opdracht tegenwoordig waren, en aan de aanbidding van het offer deelnamen, maar de kerk werd almeer omgezet in een instituut, dat het monopolie bezat, om de genade Gods tot neerdaling op alle geloo vigen te bewegen, en dat niet alleen op de geloovigen, hie et nunc, d. w. z. op de tijdelijk aanwezige personen, maar op de kerk in haar geheel, van nu, van voorheen en in de toekomst. Elk twistgesprek over de waarachtigheid van geheel deze voorstelling is steeds onvruchtbaar gebleken. Neemt iemand eenmaal aan, dat de teekenen in het Sacrament de transsubstantiatie ondergaan, dan is het wonder dat hierin plaats grijpt, zoo groot en de beteekenis ervan zoo alles in heerlijkheid te boven gaande, dat het alleszins verstaanbaar is, dat men al deze verdere gevolgen er uit heeft afgeleid. Bij logische consequentie volgt uit het eenmaal aangenomen beginsel al het overige vanzelf. Offer, altaar, priester met zulk een offerande, die in heiligheid, hoogwaardigheid en heerlijkheid alle menschelijk offer te boven gaat, moest zich almeer als een macht openbaren die alle andere macht op aarde te boven ging. Doch dan spreekt het ook vanzelf omgekeerd, dat, waar het geloof aan de wezenlijke transsubstantiatie wijkt, terug- BEDIENING VAN HET HEILIG AVONDMAAL. 455 gaat en ten leste verdwijnt, niet alleen dit Mis-offer, maar ook al wat er uit voortvloeit en er mee samenhangt, steeds meer den indruk moet maken van een bedriegelijken schijn, en dat, waar juist in het heilige het weren van alien schijn en het grijpen naar waarheid drang van het hart is, niets zoozeer als het zich ontworstelen aan de consequentie van het Mis-offer de geloovigen in de 16e eeuw moest bezielen. Dat ook hierbij vaak onheilige drijfveeren in het spel kwamen, ontkennen we allerminst. Waar verzet tegen een bestaande macht zich openbaart, voegt zich bij dit verzet steeds een ieder, die bandeloos en opstandig van aard is. Zoo ging het ook hier. Het ongeloof sloot zich al spoedig bij de Reformatie aan, en na behaalden triomf heeft de gezuiverde kerk veel te spoedig en veel te gul elk ongeloovig element in zich opgenomen. Er is geen kerk der Hervorming, of ze lijdt er nog aan. Maar hoe grif we dit ook erkennen, toch neemt dit niet weg, dat het verzet tegen het Mis-offer opgekomen is uit geestelijke critiek, die vrome zielen oefenden op de uitwendigheid en oppervlakkigheid, waarin de bediening van het Mis-offer almeer verloopen was. Entoen nu eenmaal de heilige indruk verzwakt was, en allengs week, was het nog vasthouden aan het wonder der Transsubstantiatie voor fijngevoe- lige zielen ondenkbaar geworden. Dat geloof kon zich niet staande houden. En toen dit geloof wankelde, kon het weer niet anders of de breuk met al het overige volgde vanzelf. Met het offer viel het altaar, met het altaar de priester, en geheel de Eeredienst, die in deze drieheid besloten lag, brokkelde af en viel weg. CVII. Bediening van het heilig Avondmaal. (Vervolg.) Niet ongewoon is de voorstelling, alsof de strijd, door de Reformatie tegen het autocratische karakter gevoerd, dat de Eeredienst tenge- volge van het Mis-offer had aangenomen, voor een niet gering deel te danken zou zijn geweest aan de democratische neiging die bij de Gereformeerde volken bestond, vooral in het noorden van Europa, d. w. z. juist bij die volken en die landen, waar de Reformatie het eerst insloeg en zich het krachtigst handhaafde. Geheel loochenen willen we dit niet. De vormen en gewoonten die de Christelijke kerk in de Middeneeuwen indroeg, waren ontleend aan het levensmilieu der 456 BEDIENING VAN HET HE1LIG AVONDMAAL. Latijnsche natien. Het zijn de Italianen en Spanjaarden vooral, die de vormenweelde in de toen Roomsch geworden kerk beheerscht hebben. Deze Latinistische vormen spraken de Germaansche volken minder toe; hoe hooger men in het Noorden kwam, hoe minder ze aantrokken; en in geen geval mag ontkend, dat het verschil in volksaard ook op de kerk invloed heeft uitgeoefend. Tot op zekere hoogte kan men daarom vermoeden, dat de volken die meer democratischen aanleg hadden, zich minder gemakkelijk dan de overige in de heerschappij van den gewijden clerus geschikt en gevoegd hebben. Toch sla men den invloed, die hiervan uitging, niet te hoog aan. De Zuid-Ameri- kaansche republieken zijn al zeer democratisch van aanleg en desniet- temin zonder uitzondering goed-Roomsch. Hetzelfde kan men van de Belgen, vlak op onze grens, zeggen. Maar wat hier vooral de opmerk- zaamheid trekt, is de Islam. De Islam heeft de Westergrenzen van Azie en de Noordkust van Afrika ingenomen en vandaar uit zijn veroveringen tot in het hart van Voor-Indie en in onzen Archipel voortgezet. Alle deze volken nu, die in den loop der eeuwen tot den Islam zijn overgegaan, waren van huis volken, die aan den absolutistischen regeeringsvorm gewend waren. Van democratische neigingen vond men er geen spoor. Oostersch despotisme en Romeinsch imperialisme hadden eeuw na eeuw alle deze volken aan zich onderworpen. De democratic school destijds in Griekenland en in Rome voor den Keizertijd, maar juist noch Grieken- land, noch Rome zijn tot den Islam overgegaan. Gewonnen voor den Islam en voor den Koran gewonnen zijn juist de volken van Azie en Afrika, van wier vrijheidszin in den bedoelden geest schier niets te ont- dekken viel. En toch blijft het feit onweersprekelijk, dat er onder alle wereldreligien geen enkele is, die als Instituut en in haar Eere- dienst zoo volstrekt democratisch is als het Mohamedanisme. Terwijl alle volken van rondom, 't zij Heidenen, 't zij Joden en zoo ook de Christenen in de 7e eeuw, heil in den altaardienst zochten en geheel hun religie almeer in den altaardienst geconcentreerd hadden, heeft Mohamed van meet af, en tegen alien in, zich op het afbreken van alle altaar toegelegd, alle offerande afgeschaft, van geen priesters willen weten en een volstrekt democratischen Eeredienst van de geloovigen zelve ingevoerd. De Eeredienst van den Islam drijft op het gebed en op het gebed alleen. In de Moskee is geen ander centrum, dan de plaats waar het gebed wordt opgezoriden. En van een voorbidden door priesters is zoo weinig sprake, dat ieder Mohamedaan, op bepaalde uren van den dag, 't zij hij in zijn woning vertoeft of op reis is, of BEDIENING VAN HET HEILIG AVONDMAAL. 457 op den weg wandelt, tot het prevelen van zijn gebeden gehouden is. Er is dan ook geen andere godsdienst, die in democratischen stijl den Islam in de schaduw stelt. Misbruiken mogen ook hier zijn ingeslopen, maar waar ge het Mohamedanisme ook gadeslaat, steeds ontwaart ge hoe de groote leiders van den Islam, nu reeds dertienhonderd jaren lang, en onder wat volken ook optredend, immer op dat democratisch karakter van den Islam nadruk hebben gelegd, en alle officieele culte in den vorm van een altaardienst steeds hebben geweerd. Dit sterk-sprekende voorbeeld nu toont, dat een religie, ook al ondergaat ze den invloed van volksaard, klimaat en bewindsvorm, toch haar bestaansvorm niet door dit bijkomstige, maar door haar eigen religieus grondbeginsel laat beheerschen. Er is dan ook geen quaestie van, of in de 16eeeuw is de breuke met den Eeredienst van het altaar uit diep-religieuse behoefte opgekomen, en kan alleen daaruit worden verklaard. Men ziet dit aan de wijze waarop deze losmaking van het Mis-offer en het zoeken naar een beteren vorm voor de bediening van dit Sa crament is toegegaan. In allerlei vorm zette zich het nieuwe religieuse leven vast. Anders in Duitschland, anders in Engeland, anders in Zwitserland. Alle eenheid ontbrak. Al aanstonds deed zich dit onder- scheid op, dat in sommige kerken der Reformatie met het altaar ra- dicaal, in andere slechts ten deele gebroken werd. Een altaar in den eigenlijken zin hield de Luthersche kerk niet aan, maar toch plaatste ze bij den preekstoel een disch of tafel en werd een eigen plaats aangewezen, waarheen men had toe te treden, om de teekenen van het Sacrament te ontvangen. Die tafel werd zelfs niet zelden het altaar genoemd, omdat ook een altaar van huis uit een soort tafel was. En al mochten de dieper ingeleiden al spoedig duidelijk en helder het onder- scheid tusschen het vroegere altaar en deze nieuw-aangerechte tafel inzien, het kon moeilijk anders, of voor de groote menigte was deze tafel weinig anders dan een nieuw soort altaar. Ook in de Engelsche kerk is op die wijs een soort altaar in gebruik gebleven, en ook in de Engelsche kerk treedt wie het Sacrament ontvangen wil, uit het ruim der kerk op die tafel toe en ontvangt daar de teekenen. Vanzelf werd hierdoor de priester-idee, hoe ook in ?t woord bestreden, voor het besef der Gemeente bestendigd, een denkbeeld dat zelfs door het gebruik van priestergewaden werd gevoed. Bij den Eeredienst bleef daar- door in de Engelsche kerk steeds een tegenstelling gelden tusschen geestelijken en leeken ; en de latere neiging van die kerk om weer tot den Roomschen vorm van den Eeredienst terug te keeren, moet uit dit hinken op twee gedachten worden verklaard. lets wat daarom te sterker 458 BEDIEN1NG VAN HET HE1LIG AVONDMAAL. spreekt, omdat de Engelsche kerk in haar belijdenis zich oorspronke- lijk geheel bij de Zwitsersche Reformatie aansloot. In Frankrijk, Zwitserland, West-Duitschland, Schotland en andere landen daarentegen is de altaar-idee terstond met tak en wortel uit- gebannen, en is men teruggekeerd tot de opvatting van een ,,Vergade- ring der geloovigen". De kerk was niet een hierarchisch instituut, waarin aangestelde personen, van hooger orde, het heil aan de ge loovigen bedienden, maar bestond niet anders dan uit de geloovigen zelven. De offerdienst was op Golgotha eens voor al volbracht. Aan dit volbrachte offer van Golgotha kon geen ander offer worden toege- voegd. Voor altaar, offer noch priester kon dus plaats worden gevon- den. Het waren de geloovigen die zelven de teekenen van het Sacrament onder elkander gebruikten, en zij die hierbij voorgingen, waren broeders onder de broederen. Doch ook hierbij kon geen eenheid stand houden. Al spoedig toch kwam verschil van inzicht over den vorm van den Eeredienst. Eenerzijds gleed men geheel van het begrip van Sacrament af, en zag in het Avondmaal niet dan een zinbeeldige handeling, die de gedachte aan het lijden en sterven van Christus in ons verlevendigde, — terwijl anderzijds Calvijn deze weg- cijfering van de geestelijke beteekenis van het Sacrament met alle kracht bestreed en er aan bleef vasthouden, dat Christus aan den disch van het Avondmaal wel waarlijk de geloovigen met zijn gekruist lichaam en vergoten bloed voedt en drenkt. Bij zoo uiteenloopende overtuiging omtrent het Sacrament zelf, kon het niet anders, of ook de vorm waarin het zou worden toebediend, moest alle vastheid missen. Reeds wezen we op de gewoonte in de Luthersche en de Engelsche kerk om op te staan van de zitplaatsen en bij de tafel die als altaar dienst doet het brood en den wijn te ontvangen ; iets wat bij Luther met zijn belijdenis van den Consub- stantiatie saamhing. In tal van Fransche kerken voerde men veelszins de gewoonte in, dat ieder bleef zitten waar hij zat, maar dat twee voor- gangers, de een met het brood en de ander met den beker, rondging en zoo elk geloovige op zijn zitplaats bediende. En tot ruste is deze beweging eigenlijk alleen bij die kerken gekomen, die, gelijk de kerken in Holland, een tafel in het midden van de kerk plaatsten, de geloo vigen uitnoodigden om aan die tafel plaats te nemen, en zittende aan die tafel, den schotel met het gebroken brood en den beker met den wijn onder zich te laten rondgaan, terwijl de offerande als vertegenwoordigd was in de offerande voor de armen. Nu is deze groote verscheiden- heid zeer zeker te betreuren, en zou het winste zijn, zoo alle kerken BEDIENING VAN MET HEILIG AVONDMAAL. 459 der Hervorming zekere eenheid in den Eeredienst konden terugvinden. Men voelt nu aan alles, dat het verkregen resultaat niet het resultaat was van een langzame geregelde ontwikkeling der denkbeelden. Toch kon dit niet anders. Plotseling brak de klem, die dusver alles in eenheid had saamgehouden. En daags daarop reeds moest men gereed zijn, om opnieuw het aloude Sacrament te bedienen. CV1I1. Bediening van het heilig Avondmaal. (Vervolg.) Drieerlei positie kon, na het loslaten van de Mis, inzake het Sacra ment van het Nachtmaal, voor wat den Eeredienst betreft, worden ingenomen. Men kon ten deele de bediening van de Mis nog laten nawerken, gelijk dit in de Luthersche en Engelsche kerken is geschied. Men kon ook in een ander uiterste vervallen en met de vormen van de Mis ook den sacramenteelen vorm loslaten, gelijk de Anabaptisten en Doopsgezinden dit aanvankelijk deden en enkele Amerikanen nogdoen. Of eindelijk kon men alien vorm die aan de Mis herinnerde, uitban- nen, en nochtans den sacramenteelen vorm ongeschonden in stand houden ; gelijk dit geschied is er nog geschiedt in de Gereformeerde kerken ten onzent. Alleen door zich op dit laatste standpunt te plaatsen, mijdt men wat te mijden is, en laat toch het karakter van het Sacrament ongedeerd. Er schuilt in den juisteren vorm, die onder ons in zwang kwam, dan ook een wezenlijk geestelijke kracht, die het Lichaam der kerk ook bij veel afdoling toch principieel aan hetjuiste beginsel blijft binden. De nawerking van de Mis lokt nu reeds in de Engelsche kerk naar Rome, en omgekeerd is de bloot-symbolische opvatting, die in veel Baptistische kringen doorwerkt, oorzaak van kerkelijke verzwakking. Vooral in Amerika drijven enkele van deze Baptistische Gemeenten deze losmaking van het mysterie zelfs op de spits. Een voorganger in fantasie-kostuum zag schrijver dezes het Avondmaal, zonder eenige ceremonie, al zittende uitdeelen van een bord met brood dat voor hem stond en uit een karaf water, waaruit ieder een glas kreeg. Zoowel dit Engelsche als dit Baptistische mis- bruik moet met nadruk worden tegengestaan ; en dankbaar voor wat we ook ten deze aan Calvijn verschuldigd zijn, blijft het onze roeping de twee elementen te handhaven waarop steeds onzerzijds nadruk is 460 BEDIENING VAN HET HEILIG AVONDMAAL. gelegd, t.w. dat aan het karakter van een maaltijd wordt vastgehouden, en ten andere dat het karakter van het Sacrament geen oogenblik wordt verloochend. Noch het eene, noch het andere element mag worden prijsgegeven. Op beide moet steeds voile nadruk worden gelegd. Zelfs naar de lijn van Zwingli mogen we niet afwijken. Wie het mysterie van het H. Avondmaal loslaat, verliest het Sacrament. Geen altaar, maar de Avondmaalsof/sc/z, waaraan alien aanzitten ; geen offer, dat gebracht, maar het geloof aan het offer van Golgotha, dat beleden wordt ; en evenzoo geen priester, die tusschen God en mensch staat, maar een drager van het ambt, die in naam van onzen Koning het de teekenen van 't Nachtmaal uitdeelt. Tot op zekere hoogte sprak hierin een democratische ordinantie van het Sacrament; en mits men het woord democratisch slechts niet in verkeerden zin verstaat, is dit ook volkomen juist. Onder Israel was dit niet zoo. De heilige ordinantie onder Israel was streng aristocra- tisch, en ten slotte zelfs monarchaal. Er waren de Levieten, er waren de Priesters, er was de Hoogepriester; een organisatie die men bijna overal in den Eeredienst onder de volken terugvindt, en waarop, gelijk we herinnerden, eigenlijk alleen de Mohamedaansche religie een uit- zondering maakt. Door onze vaderen is deze trek van gelijkheid dan ook zeer wel gevoeld, en het sprak zich ten deele zelfs uit in het ,,liever Turksch dan Paapsch" terwijl het stellig een verzuim is, dat men bij de Zending onder de Mohamedaansche bevolking in den Archipel zoo bijna nooit op dezen trek van overeenkomst gelet of gezinspeeld heeft. Van Jezus omgang met zijn jongeren, die toch zijn apostelen zouden worden, ontvangt men bij het lezen in de Evangelien nimmer een anderen indruk, dan dat alien die in Hem gelooven, op voet van gelijkheid staan. Hij aller Meester, maar dan ook Hij alleen, en alle overigen onder Hem een in rang. Opzettelijk zelfs verbood de Christus zijn jongeren om zich als Rabbi te laten betitelen, iets wat destijds onder de Joden bij de stichting van nieuwe scholen steeds gewoonte was. Het -lag daarom voor de hand, dat ook de discipelen van Johannes den Dooper en anderen die zich bij den kring van Jezus aansloten, de twaalven als hun meerderen eeren en als Rabbi betitelen zouden. Maar juist dit wil Jezus niet Ze mogen zich zoo niet laten noemen. En uitdrukkelijk al zulk misbruik verbiedende, sprak Jezus het met zoovele woorden voor hen uit : gij zijt alien breeders. Gelijk broeders vormt ge saam een geestelijk gezin. De broeders in dit geestelijk gezin zijn een in rang en orde. En slechts een staat boven alien, en die eene is de Heere. Alle rangstrijd wordt door Jezus dan ook keer op keer in zijn BEDIENING VAN HET HEILIG AVONDMAAL. 461 jongeren onderdrukt. ,,Wie onder u de meeste wil zijn, zij aller die- naar." Alleen geestelijke hoogheid kan rang in het Koninkrijk der hemelen geven. En die geestelijke hoogheid komt juist daarin uit, niet dat men zich verheft, maar daarin dat men zich vernedert. Wil men dit nu democratisch noemen, dan is het buiten kijf, dat de grondtrek van alle kerkelijke organisatie democratisch is. Slechts houde men hierbij wel in het oog, dat dit woord, dat deze uitdrukking aan een gansch andere gezagsfeer ontleend is en daarom gemeenlijk anders verstaan wordt. Democratisch wijst op een toestand, waarin groote ongelijkheden voorkomen, en spreekt nu uit, dat het volk, aldus uit onge- lijke elementen saamgesteld, toch als eenheid als Demos zijn eigen leiding bepaalt. In de Gemeente des Heeren daarentegen zijn geen ongelijk heden. Wel aardsche ongelijkheden in stand en betrekking, maar geen standsongelijkheden. In Christus zijn alien een. En daarom drukt democratisch, overgedragen op het kerkelijk leven, niet anders uit dan juist die onderlinge gelijkheid in geestelijken stand. Doch al moet hierop zeer zeker gelet, toch valt niet te ontkennen, dat de juiste op- vatting van de kerk als een vergadering van gelijken, veel gereeder ingang vond bij democratisch, dan bij aristocratisch aangelegde volken; iets wat met name ook van het volk van Nederland geldt. De op- vatting van de kerk van Christus als een broederkring en als een ver gadering van geloovigen, is dientengevolge hier zeer spoedig op den voorgrond getreden, en heeft er van meetaf ook de bediening van het Sacrament des Avondmaals beheerscht. Toch heeft die zin voor gelijkheid het Sacrament niet van den Christus afgesneden. Het bleef altoos: Gij zijt alien broeders, mitser voorafging : Een is uw aller Heere. De gelijken maakten zich zelven niet tot een Gemeente, maar werden tot een Gemeente gemaakt door aller Heer, Hoofd en Koning. Op alle kerkelijk terrein hangt het er daarom maar van af, of deze twee gelijkelijkt ot hun recht komen : Allen broeders en dus gelijken, maar ook : Allen van Christus afhankelijk en daarom dienaren. En dit nu komt bijzonderlijk uit in het Sacrament. Ook wel in het Woord, want een bedienaar van het Woord, die zich aan het gezag van Christus onttrok, wordt een spreker of redenaar op 462 BEDIENING VAN MET HEILIG AVONDMAAL. eigen gelegenheid, die zichzelf en eigen denkbeelden verkondigt, maar is niet een bedienaar van het Woord. Welbezien schuilt de band van Christus dan ook vvel terdege reeds in de bediening van het Woord. Daar toch komt het hierbij zoo beslist niet. Wie geen geestelijke voelhorens heeft, merkt het zelfs niet. En nu nog bestaat maar al te zeer in de Gemeente de gewoonte, om zich meer aan den prediker persoon- lijk te hechten, dan dat men in hem den dienaar van Christus en zijn kerk eert. Veel predikanten hebben dit maar al te zeer aangemoedigd, en veel leden der Gemeente hebben deze dwaling gevoed. Men be- kreunt zich dan niet om de kerk, niet om den kerkeraad, niet om het ambt, maar men heeft voorkeur voor een bepaald persoon als redenaar, als huisbezoeker, als huisvriend, en zoo vormt zich om elken prediker een groote of kleine kring van geloovigen. lets wat soms zelfs zoover gaat, dat zulk een prediker acht in zijn eigen kring zelfs het Diaconaat te moeten waarnemen en door aangezochte mannen of vrouwen te laten bedienen. Vandaar dat in de Bediening van het Woord, gelijk ze op die wijs uit haar natuurlijk verband was gerukt, het ambt zoo weinig tot zijn recht komt. Geheel anders daarentegen is dit bij het Sacrament. Het Sacrament is steeds vanzelf aan het ambt gebonden en beiden, ambt en Sacrament, hangen onlosmakelijk saam. Ontbreekt tijdelijk de man in het ambt, dan moge er kerk kunnen gehouden worden, dan moge de lezing van een predicatie met gebed en lofzang kunnen plaats vinden, maar wat niet kan plaats hebben, is de bediening van den H. Doop en de bediening van het H. Avond- maal. De Evangelist, of wie ook die helpt, moge nog zulk een geeste- lijk vrome man zijn, maar toch baat dit alles niet ; hij kan noch mag het Sacrament bedienen. Dit blijft voorbehouden aan het ambt. En dit nu spreekt daarom zoo sterk, omdat voor goede prediking voorbe- reidende studie noodig is, maar niet alzoo voor de bediening van het Sacrament. Bij het Sacrament komt het niet aan op talent of gave, er is bij de bediening van het Sacrament niets te verrichten, dan wat ieder, zelfs de eenvoudigste onder de leeken, evenzoo zou kunnen uit- richten. Alle toespraak kan zelfs geheel wegblijven, zonder in iets aan de waardij en beteekenis van het Sacrament te kort te doen. Let men nu hierop uitsluitend, zoo zou men tot geen andere conclusie kunnen komen, dan dat van den predikstoel elk niet ambtelijk persoon moet geweerd blijven, maar dat de bediening van het Sacrament aan een ieder kon worden overgelaten. Daartoe toch wordt geen bijzondere gave vereischt. Toch is de conclusie waartoe de kerken van oudsher kwamen, juist tegenovergesteld geweest. Wat ook, in tijde van nood, BEDIENING VAN HET HEILIG AVONDMAAL. 463 aan onbevoegden werd overgelaten, nooit de bediening van het H. Avondmaal. Wei heeft men in de Roomsche, en ten deele ook in de Luthersche kerk den nood-doop toegelaten, en moest dit wel doen, toen aan den uitwendigen Doop de zaligheid werd gebonden, maar de bediening van het Avondmaal is nooit aan onbevoegden in handen gegeven. Steeds gold de eisch, en werd die eisch gehandhaafd, dat wie het Sacrament van het Avondmaal zou bedienen, in het ambt moest staan, en eerst door die ambtelijke daad erlangde de bediening haar sacramenteel karakter. En dit nu bedoelde allerminst het heilige aan de personen van de ambtsdragers te binden, maar uitsluitend sprak hierin de behoefte om de daad van Christus in het Avondmaal te eeren. Het Avondmaal op zich zelf was niets ; alleen Christus zelf kon het tot Sacrament stempelen ; en deze autoriteit van Christus nu sprak zich hierin uit, dat het bediend werd door iemand, die door Hem hiertoe gelast was. Die last is aan de Apostelen gegeven, en van de Apostelen door aanstelling overgegaan op de ambtsdragers die daarna zijn gekomen. En die last is het, die in den Eeredienst daardoor moet uitkomen, dat alleen de man in het ambt het brood breekt en brood en wijn uitdeelt. CIX. Bediening van het heilig Avondmaal. (Vervolg). Stond zoo eenmaal vast, dat het Sacrament van het Avondmaal in de vergadering der geloovigen, opgevat als een heilige broederkring, zou worden toebediend, dan kon het moeilijk anders, of de hiervoor te scheppen inrichting moest beheerscht worden door de vraag, of bediening van dat Sacrament bij elke godsdienstoefening op elken Rustdag zou plaats hebben, dan wel slechts bij tijden. De opvatting van het H. Avondmaal als Mis-offerande had het eerste in zwang gebracht, en ook mag worden aangenomen, dat bij het eerste opkomen van Christus' kerk het gebruik van het Avondmaal zeer veelvuldig was. Nu echter met de Mis werd gebroken, had men zich rekenschap te geven van het nu in te stellen gebruik. Het sprak toch vanzelf, dat de geheele inrichting van den kerkedienst een andere zou wezen, zoo alles op de bediening van het Sacrament moest uitloopen, dan geboden zou zijn, zoo de bediening van het Sacrament slechts een enkele maal 464 BEDIENING VAN HET HEILIG AVONDMAAL. intrad. Men gevoelt dit het duidelijkst, zoo men eenerzijds let op het gebruik dat in de Engelsche kerk tot stand kwam, en anderzijds de gewoonte die onder ons in zwang is. De Engelsche kerk hield vast aan het denkbeeld, dat het Sacrament elken Zondag, liefst zelfs bij elke godsdienstoefening, zou worden uitgereikt, terwijl men omgekeerd bij ons de bediening ervan zeer inperkte. Voert men nu de Engelsche methode in, dan is het resultaat, dat slechts een zeer enkele, nu eens deze en dan weer die, op een invallenden Zon dag het Sacrament wenscht te ontvangen. Op die enkelen kan men de kerk niet inrichten, voor die enkelen kan men geen Avondmaals- disch in het kerkruim plaatsen. Gevolg waarvan was, dat men die enkelen opriep, om binnen het Doophek te komen, of dicht bij den kansel toe te treden, en daar staande of ook wel knielende, de teekenen van het Sacrament te ontvangen. Het eene hing met het andere sa- men. Bedient men het Sacrament elken Zondag, dan treden slechts enkelen toe ; en treden slechts enkelen toe, dan kan men niet het schip van de kerk met een Avondmaalsdisch bezetten. Nu houde men hierbij wel in het oog, dat onder de heerschappij van het Mis-offer de gewone geloovigen zich allengs gewend hadden om uiterst zelden, veelal slechts eenmaal per jaar, met Paschen, de Communie te zoeken. Dit nu hinderde destijds niet, omdat het Mis- offer door den Clerus werd opgedragen, en altoos voltooid kon wor den zonder dat de leeken er aan deelnamen. Dit echter kwamgeheel anders te staan, toen het Mis-offer wegviel, en niet anders dan de Communie overbleef. Toen toch moest wel de vraag op den voor- grond treden, hoe dikwijls per jaar de gewone geloovigen de Communie of het Avondmaal zouden zoeken ; iets waarin zich aanstonds deze tweede vraag mengde, of de geloovigen het Avondmaal elk op eigen ge- legenheid zouden zoeken, de een nu, de ander morgen, dan wel of de Gemeente in haar geheel, als vormende een broederkring, en dus ge- meenschappelijk, zich tot de ontvangst van de teekenen verzamelen zou. Een altoos moeilijk vraagstuk. Van den eenen kant toch is er altoos zekere drang om het H. Avondmaal veel te zoeken, en van den ande- ren kant is er in de drukte van het leven steeds een hindernis, om zich gedurig telkens voor het Avondmaal te bereiden. De vrome stemming des gemoeds wil het Avondmaal telkens, de afleidendewer- kelijkheid van het leven daarentegen doet uitstel zoeken, om zich uit de drukte van het huiselijk en maatschappelijk leven voor het opgaan tot het Heilige beter te kunnen voorbereiden. Er moest op dit punt een keuze worden gedaan, en ten onzentviel BEDIENING VAN MET HEILIG AVONDMAAL. 465 die keuze zoo uit, dat men het gebruik van het Avondmaal door de geloovigen zocht te vermeerderen, maar, teneinde niet op teleurstelling te stuiten, niet overdreef. Eenmaal in het jaar, werd algemeen te zeldzaam gekeurd ; elke maand dorst men niet aan ; en zoo vestigde zich ongemerkt en vanzelf het gebruik, om viermaal tot zesmaal 's jaars den Disch des Heeren voor de Gemeente aan te richten. Men achtte hierdoor te verkrijgen, dat het gebruik van het Avondmaal toenam, en was toch op zijn hoede, om niet door het leegblijven van de tafel des Heeren het Sacrament te doen verachten. Zoo was de wekelijksche viering onder ons op zij gezet, en drie- a twee maandelijksche viering al spoedig vrij algemeen in zwang gekomen. Doch daarbij bleef men niet staan. Men meende goed te doen met de Gemeente aan dat vier- of zesmalige gebruik te wennen, en ze er meer opzettelijk toe op te leiden. Er moest eenerzijds gewaakt wor- den, dat men het exceptioneel heilig karakter van het Sacrament des Avondmaals niet te zeer uit het oog verloor, en toch ook anderzijds, dat men niet uit schuchterheid voor het Heilige, zich van het Avond maal door onbruik vervreemde. Dit gaf toen aanleiding tot de instel- ling, die sinds nog altoos stand hield, om namelijk de bediening van het H. Avondmaal, die te komen stond, tijdig aan de Gemeente aan te kondigen, in een afzonderlijke beurt de Gemeente op het gebruik van het H. Avondmaal voor te bereiden, en na afloop van de Bedie ning in een afzonderlijke dankzegging Gode den dank op te dragen voor het geestelijke genot dat gesmaakt was. Deze instelling verhoogde het plechtig karakter van de Bediening. Het gaf aan de Gemeente den indruk, dat er iets bijzonders en heiligs te komen stond. Het richtte tot ieder lid van de Gemeente telkens weer de gewetensvraag, of men van den Disch des Heeren mocht wegblijven, of ook bij bezwaar der conscientie, of men wel de vrijmoedigheid had, om tot den Disch des Heeren toe te treden. De Voorbereidingsdienst gaf aanleiding om telkens weer de beduidenis van het Avondmaal voor de Gemeente toe te lichten, en de vraag te bespreken, wie wel, wie niet aan den Disch des Heeren gewacht werd. Bij den een meer, bij den ander minder gaf dit aanleiding tot zelfonderzoek. Er zich overheen zetten, kon men niet, want over 2, 3 maanden keerde dezelfde vraag toch terug. En al evenmin kon iemand zich aanstellen, als gingen deze heilige dingen hem niet aan, want althans in de eerste tijden was de herderlijke zorg, die over de Gemeente ging, zeer persoonlijk. In den aanvang, toen de pas zich vormende Gemeenten nog zeer klein waren, was het namelijk vaste gewoonte, dat de predikant, van 30 466 BEDIENING VAN MET HEILIG AVONDMAAL. een zijner ouderlingen vergezelschapt, v66r elk Avondmaal de Ge- meenteleden opzocht, om ze tot den Disch des Heeren te noodigen, of te vernemen welke bedenkingen ze hadden om toetetreden. Toen de Gemeenten zich uitbreidden en hierdoor te talrijk werden, bepaalde men zich tot zulk huisbezoek eenmaal per jaar, en al sleet ook dit allengs, met name in groote steden, geheel uit, toch kan ook nu nog gezegd, dat in de overgroote meerderheid der kleine Gemeenten het huisbezoek, voor het besef der leden, met de noodiging ten H. Avond maal in verband staat. Het gevaar, dat, na het wegvallen van het Mis-offer, het Sacrament te gemeen zou gemaakt worden, werd op die wijze afgesneden. De vier- of zesmalen dat het Avondmaal stond bediend te worden, was altoos een gebeurtenis in de Gemeente, die ieders aandacht trok, en voor ieder persoonlijk de vraag stelde, of hij het heilige genieten zou of voor zich zou laten voorbijgaan. En dit alles saam gaf den indruk, alsof de Christus aldus vier- of zesmalen per jaar op bizondere wijze zijn Gemeente bezocht, om haar door het Sacrament te sterken, te heiligen en te inniger aan zich te verbinden. Het alleen met Paschen communiceeren, waarin altoos zekere onder- schatting van het Sacrament doorschemerde, werd op die wijs voor- komen, en toch de bediening zelve van het Sacrament zoo heilig ge- houden, dat voor gemeenwording ervan geen vrees behoefde te bestaan. Hiermede echter was de inrichting, die voor de bediening van het H. Avondmaal in het kerkgebouw moest worden getroffen, dan ook vrijwel bepaald. Men richt zijn kerkgebouw in met het oog op den wekelijkschen dienst, niet naar gelang van iets dat slechts vier- of zes- maal per jaar zal plaats grijpen. Daar nu in den gewonen wekelijkschen dienst wel de prediking des Woords en de dienst der gebeden zou plaats hebben, maar niet het H. Avondmaal zou worden bediend, lag het in den aard der zaak, dat men de plaatsruimte in de kerk zoo gebruikte als voor de hoorders het meest geschikt was. De kansel moest dus het middenpunt zijn, en om dien kansel als centrum moesten de rijen banken of stoelen zich schikken, waarop de hoorders zouden plaats nemen. Zoo kon dus bij de gewone inrichting van het gebouw niet met het Avondmaal gerekend worden. Was men nu in de dagen der Hervorming genoodzaakt geweest om overal nieuwe kerkgebouwen te stichten, zoo zou ongetwijfeld de vraag aan de orde zijn gekomen, hoe in het kerkgebouw alles zoo te ordenen ware, dat ook hetgeen het Sacrament eischte, tot zijn recht kwam. Doch zoo stonden de zaken niet. Enkele groote steden uitgezonderd, nam men de bestaande gebouwen, maar bouwde niet dan bij hooge uitzondering nieuwe. BEDIEN1NG VAN MET HEILIG AVONDMAAL. 467 De architectonische vraag, die we in een vroeger artikel ter sprake brachten en poogden op te lessen, is destijds dan ook niet aan de orde gekomen. Men moest zich in het bestaande gebouw weten te voegen en te schikken ; iets wat maar al te dikwijls zelfs aan de be- vordering van een goed gehoor in den weg stond en in geen geval eenigen uitweg, welke dan ook, bood, om voor de bediening van het Sacrament de geschikte gelegenheid te bieden. Een soort altaar had men weer kunnen aanrichten, maar dit wilde men niet. Men wilde nu eenmaal de breeders en zusters om den Disch vereenigen, en voor het plaatsen van dien Disch bood het gebouw bijna nimmer gelegenheid. Soms was er een koorgewelf, waar de Disch kon geplaatst worden, maar ook dit voldeed weer niet, daar het 't Sacrament te veel van de Gemeente en de Gemeente te veel van het Sacrament afzonderde. Er schoot dus wel niet anders over, dan om voor den kansel de banken en stoelen tijdelijk weg te nemen, zoo een open ruimte midden in het kerkgebouw zich te verschaffen, en in die open ruimte de tafel te plaatsen. Het een volgde steeds met logische consequentie uit het ander. Zoo ook, dat waar de tafel te klein voor alien was, de geloovigen groepsgewijze moesten aanzitten en er in plaats van eene Bediening voor alien saam, soms zes, zeven en meer tafels voor de elkaar opvolgende communicanten waren. CX. Bediening van het heilig Avondmaal. (Vervolg). Men kan niet zeggen, dat het aanzitten aan den disch voor de viering van het Heilig Avondmaal volstrekt noodzakelijk is ; maar wel beveelt het zich als de meest gewijde vorm van bediening van het Avondmaal aan. Reeds de instelling spreekt hier zoo sterk. Het Avondmaal is ingesteld bij het Pascha-maal. Voor de viering van dit Pascha-maal had Jezus vooraf alles in de Opperzaal doen be- reiden. Hij zat met zijne discipelen niet aan een willekeurigen disch, maar aan den disch die onder Israel voor het gebruik van het Pascha was ingesteld. Die plechtigheid van het Pascha-maal, die terugsloeg op Israels verlossing uit Egypte, was tevens een symbolische profetie van de verlossing, die het Lam Gods aan al 's Heeren volk zou aan- brengen ; en dit Pascha-maal werd, blijkens de overlevering, onder BEDIENING VAN HET HEILIQ AVONDMAAL. leiding van het gezinshoofd aan de gezinstafel gevierd. Het was dus niet toevallig, dat de Heere met zijn jongeren aan een disch, aan een tafel, aanzat. Het was Pascha. Alle man in Israel was gehouden, om alzoo het Pascha te vieren. Ook Jezus onderwierp zich aan die ordening des Heeren en ging er zijn jongeren in voor. Het was alzoo gevolg en uitvloeisel van de in Israel bestaande ordening, dat Jezus dien avond zich met zijn jongeren in de opperzaal terugtrok ; dat in die opperzaal de disch gereed stond ; dat Jezus zich met zijn jongeren om die tafel schaarde ; en dat, in verband hiermee, de installing van het Sacrament des Avondmaals aan den Pascha-disch heeft plaats gevonden. Wei was de plechtigheid van het Pascha voltooid, eer Jezus tot de instelling van het Avondmaal overging, maar de Heere deed het dan toch rechtstreeks in aansluiting aan den Paaschdisch, en zonder van den Paaschdisch te zijn opgestaan. 