Algemene konst en letterbode
None
Door behulp eener geleerde en gezonde kritiek heeft de Hr. Visconti de open vakken in het opfehrift we- ten aantevullen , onder anderen den naam des Keizers tot vviens eere de kolom werd opgerigt. Zonder twijfel Werd deze naam naden dood van Phocas uitgewischt, om de gedachtenis van dien wreeden tiran te vemieti- gen, wiens regering alleen door gruweldaden geken- merkt werd. Vernuftig gevonden verbindingen hebbeit 00k dien geleerde in ftaat gefteld, den tijd der oprig- ting van het gedenkteeken te bepalen. Het blijkt daar- uit , dat de kolom , die men in het Campo vaccino bij • den boog van Septimius Severus ziet, en welke zoo vele gislingen verwekt heeft, door Smaragdus, Ste- dehouder van Italie , ter eere van Phocas werd opge- rigt , om het vergulde Standbeeld van dien Keizer te dragen, in het 6o81te iaar der Christclijke iaartelling* D 2 Haak* Digitized by Google ( 5* ) ' Haarlem. * Als een niet onaangenaam bewijs voor de meerdere achting , welke de voortbrengfels der Neder- landfche Dichtkunst, in Frankrijk, verwerven, ftrek- te onlangs cene oversetting van een Dichtftuk van den Heer Helmers, getiteld : U Poete , door den Heer Jean Cohen geplaatst in het Magazin Encyclopedia que* Janv. 1813; daar dezelfde Heer zich thans ver* ledigd heeft, om van twee onzer oude Dichters na- melijk van Vondel en Westerbaen, twee kleine ftukjes in hetzelfde Tijdfchrift medetedeelen ; meenen wij onze iezers geen ondienst te doen, met hun in ilaat te ftellen , om te oordeelen over het gelukkige der navolging; omtrent het eerfte merkt de Heer C. aan, dat hij dit ftuk in dezelfde voetmaat en hetzelfde getai van versregels , als het oorfpronkelijke heeft overgezet, De eenige verandering, die men ’er in gemaakt heeft, is aan het kind den vrouwelijkcn naam van Conftancc te geven in plaars van dien van Conjlatityn , welke hetzei- ve in het Hollandsch draagt. Ma Conlbmce! Konflantjjntje, Ton cnfance t Qui s’d lance , ’t Zaligh ktf ntje % Cherubgntje Dans les deux: Van orahoogh. De ce temple. Nous contemple, Et rit en bais&nt les ycux. d* Ydelheden, Hier beneden, Uiclacht met een loddcroogfo. „ Maman, Taisfe La tristesfe Qui t’oppresfc. Par ma mort. Cct afyic , Plus tranquille, M'offre le plus heureux fort. Lk contenre, Tom m’enchame, Et je chante l’Eternel Qui nous donne La couronne, ftt wus les bicirfrits du del, T ’ Plus Mocder, zeft Iiy, Waerom fchreit gy? Waerom greit gy> Op mjjn ljjk? Bovcn leef ik, Boven zwcef ik , Engeltje van 't hemelrflkv En ik blink *er, En ik drink *er, *t Oeen de fcliinker Alles gocts Schenkt de zielen , Die daer krielen, Dertel van veei overv Joels, Acer Digitized by Google ( S3 ) Plus de doute! Qui m’dcoute. Suit la route Du bonheur, Et prefcre, A la tcrre, Une immortelle grandeurl’* Leer dan reizen Met gcpeizen Naer palaizen, Uit het flik Dezcr wcrrelt. Die zoo dwcrrelt, Eeuwigh gaet voor oogenblik. Cotrnne la fleur nouvelle, Ornement du buisfon, Que vient frapper la gr61e, Tombe fur le gazon: Ainfi ma libertd , feul cliarme de ma Cvic, C&de aux lois de Sylvie. Telle qu*on voit la plante Que l'dtd fait languir, Sur fa tige tretnblante , Se pencher ct mourir ; Ainfi mon cceur , brftld des feux (qu* Amour allume , Pdrit et fe confumc. t Mais comme l’herbe tendre, Fande et fans couloir, Se liAte de reprendre Sa premiere firatebeur, Quand le Z£phir du foir dc fon ha- ( leine pure Ranime la nature : On me verra de mfime , De mon destin content , Pour le bonheur fuprtme, Renaltrc en un inllant , Si, pour prix de mes foins, & ma ( tendre bergfere , Quclque jour jc fais plaire ! Geljfck een’ roosje teer Dat aen fijn distel (laet Valt op der aarde neer Als het den hagel flaet. So leyt my vryheyd neer, getogen (uyt myn finnen Door ’t puyekder Herderinnen* Gelyck het tenger kniyd Syn topjes hangen laet Wanneer de Son in *t Zuyd Te vinnigh (laet en braedt , Soo doct het brandigh vyer van hare ( lodderoogca Myn aders heel verdroogen,. Maar even als het gras Dat daegs by na verlept En half geftorven was Sigh weer des avonds rept Wanneer na het vertreck van d’al te ( heete (Iraelen Den dauw begint te daelen. So fal myn fwacke moed Door forgen afgement Weer raecken op de voec En ryfen over end So ick eens op het laest door lieve (tooverkunsjee Vcrkrygh liaer minnegunsjes. D 3 AAfS / Digitized b y Google C 54 >. AANMERKINGEN OVER DE BEVOLKING van ENGELAND IN VERSCHILLENDE TIJDPERKEN (*). Uit echte bcrigtcn , bij de Kamer der Gemeenten in- gekoraen , blijkt , dat de fterfte in Engeland en het land van Wallis in 1810 was omtrcnt i van 49 (f); zijnde de geheele btvolking 10,150,615 zielen en het getal der begravenen 208,184. Volgens dezelfdc berigten waren de geboorten in de evenredigheid van 1 tot 34, en 10 huwelijken hebbcn , door elkander gerckend , 42 kinderen voortgcbragt. In het Graaffchap Middlefex bevond men, dat de fterfte de gemiddelde te boven ging; zij ftaat als 1 tot 36. Men moet deze buitengewone fterfte aan vcrfchil- fende oorzaken, bijzondcr der Hoofdftad eigen, toe- fchryven. Als daar zijn gcwoonten aan onraatigheden ; cn meer nog de flechte lucht, die vooral op de kinde- ren invloed heeft. Het is allezins opmerkelijk , dat , in den loop der laatfte jaren. Louden in gezondheiti oangewonnen heeft; want het blijkt uit de lterflijstcn , dat tot de laatfte jaren der verloopen eeuw het getal der begravenen altijd aanzienlijk dat der gedoopten over- trof. Men kan dit verfchljnfel gedeeltclijk aan de Koe- pokinenting toefchrijven , maar nict geheel , want de vermindering van het getal der overledenen is begonnen cenige jaren voor deze bewonderingwaardige ontdek- Getrokken uit een Aanhnngfel van Sir G. Blane Over de tusfehenpoozende koortfen. . (f) Dus is deze uitkomst dezelfde als die In 1800. Zou dezelve nier met de eigen onnaauwkeurigheden be- zijn, die denlir. Malthus overhaalden, om de even- fedigheid van 1 tot 40 te ftellen, als zijnde toen het min- . dat men vooronderltellen kon, * -■ «\ • y r> • f # n • « king. Red, der Bib l, Brit Digitized by Google C 55 ) king. Hct eerfte jaar, waarin op de registers der Hoofdftad de geborenen de overledenen overtroffcn , was 1790. In de kinderen onder de twee jaren is het ver- fchil het aanmerkelijkst. In het begin en midden der laatfte eeuw beliep het getal der dooden van die jaren tusfchen de negen en ticnduizend. Tegen het einde dier eeuw en gedurende het deel der volgende , dat reeds verloopen is, was het tusfchen de vijf en zesduizend. Wanneer men in- aanmerking neemt, dat in 1700 het getal der inwoners op 674,350 gefchat werd, en in 2810 , * volgens de laatfte telling, 1,050,000 bedraagt, kan men hieruit opmaken, dat de fterfte van dien ouder- dom bijna het derde flechts is van die voor honderd ja- ren. Ten betooge dezer toeneming van gezondheid , kan men , volgens het Verilag , bij het Parlement gedaan , de volgende daadzaken aanvoeren: in 1700 ftond de fterf- te als 1 tot 25, in 1750 als 1— 21 , in 1801 en gedu- rende ’de vier voorgaande jaren als 1—355 en in 1810 als 1^38. Men heeft de toeneming der fterfte , die omftreeks het midden der laatfte eeuw plaats had, aan het overmatig gebruik van geestrijke dranken tocgefchre- ven, dat de hooge regten finds beteugeld hebben. De andere oorzaken , die ledert dien zelfden tijd de gezond- heid dienftig waren, fchijnen te zijn de algemeene ver- betering in de zeden daUrgefteld, de kunst van luchtver- verfchen , de zindclijkheid , de verbciering van het voed- fel, zoo in hoedanigheid als hoeveelheid, de vorderin- gen der geneeskundc en de betere zorg, die voor de kinderen gedragen wordt. De groote fterfte van het Graaffchap Warwick, zijn- de 1 tot 42, fchijnt, bij den eerften opftag, te buiten- gewoner, daar de lucht van dit gedeelte des rijks zeer gezond is. Men moet dit aan de Stad Birmingham toe- fchrijven, die daarin gelegen is en twee vijfden van de bevolking van geheel het Graaffchap bevat. De fterfte van Birmingham was , gemiddeld gedurende de tien laat- fte jaren, van 1 tot 34. Deze fterfte is grooter dan die van Manchester, Leeds en Norwich: het is inder- daad waarfchijnlijk , dat de arbeid in metalen ongezonder is clan die der wevers (*). Wat het Graaffchap Lancaster betreft , waar de fterf- te (*) Zie Ramazinj de morbis artificum « D 4 Digitized by Google < stf > ^0 een Weinig boven de gemiddelde gaat 0—48) , het getal der groote fteden en aanzienlijke manufacturen maakt £aar de eyenredigheid van handwerkslieden tot boeren grooter dan in eenig ander Graaffchap, die uitgezon- derd, waarin eene hoofdftad gelegen is. Dit is zeker de reden van deze geringe mate van meerdere fterfte; want overigens is de lucht van Lancasterfhire gezond en heeft men ’er eenen grooten overvloed aan brandftof, het geen altijd voor het behoud des levens , der gezond- heid en de welvaart * eene gunftige omftandigheid uit- ipaakt. Manchester , dat in Engeland de tweede Stad in bevolking is, maakt op de aanmerking, die wij we* gens de uitwerking der manufactiren bijbragten, eene tiitzondering : *want , over de tien laatfte jaren, gemidr field is de fterfte ilechts i tot 58 en 1810 1 tot 74, Maar die van Liverpool is van 1 tot 34 volgens een gemiddeld getal van tien jaren en x tot 30 in 18 10. De eerfte dezer Steden levert een voldoend t^fereel van voortgang op. Wijlen Dr. Percival heeft in 1757 de fterfte van Manchester van 1 tot 25,7 vastgefteld en in 1770 van 1 tot 28, hoewel in het eerfte dezer tijdperr ken de bevolking niet volkomen het vierdeen in het laat? fte nief de helft der tegeqwoordige bevolking uitmaak- te (*\ Deze verbetering van gezondheid moet groo- tendeels toegefchreven worden aan eenige iprigtingea der Politic, vooral betrekkelijk de veripreiding van verfche lucht, aanbevolen en ingevoerd door den wel- tneenenden verlichten en werkzamen Geneesheer, dien ik zoo even noemde. Deze zelfde voortgaande verbetering in de gezondheid lean men nit de publieke bewijsftpkken , betreffende de bevolking van geheel het rijk, aileiden. Want uit de ingekomen berigten van 1800 ziet men, dat de fterfte van Engeland en het land van Wallis als 1 tot 45 jtond, terwijl in 18 to zij 1 tof 49 was (f). In Zie de Werken van Dr. Th. Percival fin het En- gelscn) Vol. II. Warrington 1788. (t) De Hr. Malthus zegt llcllig: ,, Indien men de bevofking van Engeland en het Land van Wallis door het gemiddeld getal der overledenen deeit over de vijf verloo- »en jaren in 1800, vindt men eene fterfte van 1 tot 49.’* Vervolgens de grondflagen dezer bewering overwegende* na- Digitized by Google ( 57 ) In den loop der tien laatfte jaren groeide de bevol- king van dit eiland 1,536,000 zielen aan. Volgens de laatfte berigten beftond de bevolking van Groot-Brittanje uit .12,596,803 zielen, waarvan 6933450^7 tot de mannelijke en 6,262,716 tot de vrou- welijke kunne behoorden. Men telde ’er 895,998 huis- gezinnen werkzaam in den Landbouw, 1,129,049 in den Koophandel of Handwerken, en 519,168, die tot geene dezer beide klasfen behoorden^ Op deze aanmerkingen maken de Redacteurs der Bi «. blfatheque Britannique de volgende niet ongewigtige aanteekening : In. de belangrijke optelling der oorzaken, die op de evenredigheid der overledenen en op de geheele bevolking invloed gehad hebben , heeft de Scbrijver niet gedachtL, om van eenige gewag te maken , die zekere gevolgtrek- kingen kunnen wijzigen en reden geven van fommige in fchijn onverklaarbare daadzaken. Hoe kan men bij voorbeeld gelooven, dat in 1810 in eene groote Manufactuur-Stad, als Manchester, ’er llechts ddn perfoon van 74 overleden is, terwijl ’er van 30 te Liverpool 6dn ftierf? Dit kan geene ware berekening der llerfte zijn. Om eenige bijzondere re^ den moeten de inwoners van Manchester elders gaan fterven. Zou de oorlog niet deze reden kunnen zijn? Dezelve doet een aantal werklieden in de legers en op de fchepen overgaan , die terllond vervangen vvorden , en waarvan ’er waarfchijnlyk verfeheiden naar de havens, naar Liverpool en elders zich begeven, waar zij de llerfte vermeerderen. Dezelfde aanmerking geldt ten aanzien der Hoofdftad. En dewijl bet juist federt 1790 is, dat de gedoopten de overledenen te boven gaan, zou men genegen zijn, om te gelooven ,, dat dit verfchijnfel voortgefproten was nit het vertrek van een groot getal krijgslieden , be- ftemd, om verre van Londen te llerven, indien de Schrijver niet deed opmerken , dat onder de kinderen de groote vermindering der llerfte vooral merkwaardig was. • \ tiamelljk het refultaat der echte iijscen , ftelt hij deza llerfte bij nadering op ten minlle 1 tot 40. Red. der Bibl . Brit, D 5 Digitized by Google ( 5* ) ms. Men moet dan toeftemmen, dat de oorlog bier niet den voornaamften invlocd had; maar waarichijnlijk is, om de eene of andere reden, de tegenwooruige be- volking der Hoofdftad te hopg aangegtven. De bezigheden des Koophandels voeren de menfehen ©ok naar de Havenfteden ( * ). Met be trekking eindelijk tot de vermeerdering der evenredigheid van de geborenen tot de overledenen , zal men weldoen met zich de volgende aanmerking van den Hr. Malthus te herinneren. ,, Tijdperken, waarin de fterfte het grootst is, brengen gemeenlijk een grootere menigte geborenen in evenredigheid voort (f).” ,, Tot hier hebben de Staatkundige berekenaars een froot getal geborenen als het zekerst teeken van den loei van een land befehouwd. Het is te hopen , dat clit vooroordeel zal verdwijnen. In llecht bevolkte lan- den, als Amerika en Rusland , of in beter bevolkte landen, maar die eene buitengewone fterfte ondervon- * den , kan een evenredig grooter getal geborenen een gun- Itig teeken zijn. Maar in den gevvonen (land van een welbevolkt land, kan ’er bijna geen droeviger kentee- Icen zijn; en in tegendeel voorlpelt een zeer klein getal geborenen in evenredigheid alles goeds ( § ).” De echte lijsten van bevolking, voor de kamer der Gemeenten te berde gebragt, van vroegere tijdcn dan 3810, werden door den Hr. Malthus onderzocht. 5, Men meent, zegt hij, om goede redenen, dat de lijsten tier geltorven en geborenen onvolledig zijn en de- ze uitlatingen maken de gevolgen onzeker, die men \r ©it afleiden kan. ,, Verdcelt men de bevolking van Engeland en het land van Wallis door het gemiddeld getal der begrave- nen , voor vijf jaren , in 1800 gecindigd, dan vindt men een flerfte van 1 tot 49. l)eze evenredigheid is zoo klein , het getal groote Steden en Manufacturen van ciit land in aanmerking genomen, dat dezelve klaarblij- kelijk van de waarheid afwijkt ( * * In #CHOUD, 1809, T. II. ( * ) Esfai fur le principe de population , Paris, chez Pa- :houd, 1809, T. II. p. 123. Digitized by Google C 59 ) In hoe verre de onzekerheid der uitkomsten de lat e* re bcrckeningen en bijzonder die van 1810 aankleeft, en in hoe verre deze onzekerheid zich over de gevol- gen door Sir G. Blane daarvan afgeleid uitltrekke , zul- len wij niet ondernemen te bdlisfen, dewijl wij daar- toc de nooiige befeheiden ontberen. \ • * NIEUW - UITGEKOMEN BOEKEN. 2029. De Tandpijnen enz. uit het Hoogduitsch vertaald, door \V. Donkeksloot enz. In 83. 3 bl. opl. 300 exempt. Drukk. van Rotnyn te Rotterdam. Te Rotterdam bij J. P. van Ginkel. 2030. Manier ora Godvruchtig en met Profijt der Zielen te Lezen den H. Roozenkrans van Maria enz. In 12°. 3 bl. opl. 1000 exempl. Drukk. van Coppens te ’s Hertogenbosch. Pr. fr. o- 12. . 2031. Levensfchetfen van Nederlandfche Mannen en Vrouwen; een Schoolboek , uitgegeven door de Maatrchap- pij Tot Nut van ’/ Algemeen. Zesde druk. Gevolgd naar de. Spelling van den Hoogleeraar M. Siegenbeek. In 8®. 3 bl. opl. 500 exempl. Drukk. van D. Noman en Zoon te ’s Bosch. Van dezen bij uitftek flordigen cn fchandelyken Nadruk van het ifte Stuk dcr Levensfchetfen van Vadcrlandfchc Mannen en Vrouwen , wanr- vnn in 1809 reeds de Zevende Druk by den Uit -ever van dit Weel-bltd verfeheen, zullcn wij biimen kort een noodig en uitvoeria vertlag docn, waaruit te gcljjk zal blyken , hoe de Hoogleeraar Siegenheek. ten toon glbcld wordt, door zyuen naam voor zuik een van fouten tegen zyae _ oiling kriclend boekje te misbruiken. UITTREK.SELS en BEOORDEELINGEN. Wis- , Genees- en Natuurkundige Wetensciiappen. Verhandelingen der Eerjle Klasfc van het Holland sch Injiituut van IVetenfchappcn , Lettcrkunde en Schoone Kunsten te Am - fterdam, ifte Decl, met Platen. Te Amfterdam ter Gou- vernements-Drukkerij , 1812. In 40. 217 blsdz.. Reeds lange zagen wij met ongeduld de uitgave der voor ons liggende Verhandelingen te geinoet. Uit den boezera eener Inrigting, aan de bevordering der Wetenfchappen* Lettcrkunde en fchoone Kunsten toegewijd, als het Hol- landsch Inftituut, waarvan zoovele Geleerde Mannen, zoo- vele uitftekende Kunstenaars ieden zijn, konden wij toch Diets verwachten, dan uitgezochte lettervruchten en wel- geflaagde pogingen. En inderdaad wij bekmnen gaarne piec in onze verwachting te zijn bedrogen. Dit EerfteDeeJ Digitized by Google C 6o ) feevtt zooveel feelangrijks in zich, dat wij on* verpligt ach- ten onze lezers met hetzelve bekend te maken, en vertrou- ^vcn alt bans met een vorflag en opgave van deszelfs inhoud r.un, in zoo verre zij van denzelven onkundig raogten ziin ecnen dienst te bewijzen. & J 9 Dit ecrfte Dcel bevac dan in zich elf Verhandelingen. De PC/, hnnr^V6? c°n. v?ecdc ter,ugka«fing des Lichrs van Parabolifche°r Sphaerifche Spiegels , cn ten Scbrijver den der Wiskundige wetenfchappen te vroeg ontrukten LF. van Beeck Calkoen. Na in het algemeen de ganfche theorie der terugkaatfing des lichts door Spiegels in een voorftei ontvouwd te hebben, past de Schrijver de oplosfing van hetzelve op de Parabolifchc en Sphaerifche Spiegels toe - aezelve vooral vergelijkende, ten opzigte van het gebruik voor Tcleskopen. Hij voldingt het pleit op Wiskundige gronden geheei voor de eerfte; en helluit, dat, daar de Pa- raboufche Spiegel deze twee voordeelen bezit, i» dat hi} •lie de opvallende ftralen beter dan de Sphaerifche veree- iiigt, en 2*. die gene, welke aan de as evenwijdig invallen in een volmaakt punt zamenbrengt ; ook deze verre devoor- Jceur verd'ent in Teleskopen boven den Sphaerifchen, de- W r fl Y®or<,eelen beide eenen gunftigen invloed op de diudelijkheid van het beeld, uit teruggekaatfte ftralen voort- gckomen, noodzakelijk moeten hebben. De moeileliikheid eindelijk van de zuivere bewerking der Parabolifche Spie- *e!s worot erkend , maar om de mogelijkheid te bewijzen , -de Teleskoop van Herschell en die van Schruter, beide van zulke Spiegels voorzien, aangehaald. De tweede Verhandeling is van den overieden HoogTeeraar J. r. Hrnnert, en betreft de Ophaalbruggen , uit dat ooe- punt befehouwd , dat derzelver beweging tot de werking van twee magten moet gebragt worden , waarvan de eene veranderlijk is, omdat de weerftand welken de Ophaalbrug of wel de Val van dezelve aan de beweegkracht biedt in elken Hand verfchillende is. Na met een woord de gevoe- lens van Belidor en Bossut opgegeven te hebben, gaat de Schrijver zijn’ eigen weg, en lost in de ontwikkeling van twee Vraagltukken op, hoe die veranderlijke beweging in onderfcheiden gevtllen juist te bepalcn zij. Zoo wij niet ons daarvan bmtendien overtuigd hidden, zou deze Verhan- tiding alleen een blijk opleveren van het fchrander Wiskun- «*ig vernuft des toen hoogbejflardenSchrijvers, die juist gee- ne theorie der Ophaalbruggen, daarin beweert , vastgefteld te hebben, maar zeif zegt: zich alleen te hebben voorge- Held , om te doen zicn, dat men de Ophaalbruggen nief aan tie wetten van het evenwigt onderwerpen kan, maar dat ha- re bewegingen verfnelicnde zijn. „ Men heeft , gaat hij tea liotte voort , flechts zijn oog te wenden op de behandeling van eene Ophaalbrug, om zich te overtuigen van hetgene ik gezegd heb* De wexkliedeu, oefeaeu eene groote krachc , om Digitized by Google 1 < 6i ) ora den Vai op te heffen, en deze vermindert langzaraetf* hand. Het tegendeel heeft plants bij het jiedrgaan van de brug: in het eerst laten zij de kettingen zonder moeice glij*- den, maar vervolgens werken zij met alle mngt, oin de ge- weldige daling des Vais te vertragen, die met gedruisch ert op- en neSrfpringende op den grond nederkomt , het welk geweldige fchokken veroorzaakt, die voor voetgangers eti rijtuigen gevaarlijk kunnen Worden. Zie daar dan de onge* inakken, welke men verhelpen moest. Misfchien zal ik op dit ftuk nog eens wederterug komen, indien mijne verhui- zing naar eene andere wereld my daarin niet verhindert:" Daar dit ftuk, bltfkens de dagteekening, reeds in het begin van 1809 gefchreven is, hopen wij, ora den wille der we* tenfchap, dat de geleerde Schryver daartoe nog gelcgenheid moge gevonden hebben, wanneer wij niet twijfelen, of in een volgend deel zullen zijne waarnemingen deswegenS dub-, bel eene plaats verdienen. Het derde ftuk is de naauwkeurige en volledige oplosfing van een voor de Stuurmanskunst belaugrijk Voorftel, te weten: gegeven zijnde twee hoogten van deZon buiten den Uderidiaan , de verloopen tijd tusfehen de beidc waarnemin- gen en deZonsdeclinatie , te vinden de Declinatie van het top- punt, Breedtegenaamd,bearbeiddoordenHr. O.S. Bangma* Na het voorftel ontwikkeld te hebben, ontieent deSchrijver daar van de fofmule , waarult de breedte berekend kan wor- sen, zoo als met een voorbeeld ten duidelijkfte wordt aan- gewezen; waarna hij de omftandigheden onderzoekt, in welke de waarnemingen behooren gedaan te worden, opdat de fouten, die men daarin, in de decllnatien en den verloo- penen tijd zou kunnen begaan , geenen verderfelijken in- vloed op de breedte hebben; en als hoofdfom van het ver- handelde opgeeft: » ,, Om de Breedte buiten den Middag door twee Zon« Hoogten te vinden, kan men de eerfte waarneming doen, wanneer men wil; maar ten opzichte van de tweede wtarne- ming moet men zekere limieten (* ) in acht nemen. Als de waarnemingen beide aan denzelfden kant van dea Meridiaan voorvallen, kan het verloop in Azimuth niet te groot zijn; In tegendeel, hoe meer verloop in Azimuth, hoe beter. Als de Middag of Middernacht tusfehen de beide waarne- mingen invalt, kan het verloop in Azimuth niet te klein zijn; in tegendeel, hoe minder verloop in Azimuth, hoe beter.” Hierop volgt eene Verhandeling van den Hoogleeraar G. Vrolik, over den zonderiing vertnagden groei en gedeel- telijke weekwording des beengeftels bij een veertienjarig Jon- C*') Waar van in het Wcrk zelve een Tafckje voorhjjnden is bU 44.. t <5* ) \ •JongeHng, gepaard met uittering der beide gezigtzenuwetv fils gevolg van blindheid. De naauwkeurigheid , waarmede dit voor de Phyfiologie zoo opraerkelijk geval wordt mede- fedeeld, ftrekt zeer tot eere van den Schrijver, die bij de erhandeling de noodige afbeeldingen gevoegd heeft. BiT- zonder ftaat bij Oil bij de vertering der oogen en vergelif kt dit . met andere gevaUen; de wijsgcerige behandeling van die ge- deelte vcoral , zal ook den genen voldoen, die denatuurkun- de varf den menseh juist niet tot hunne fhidie maken. Gaar- ne traden wij hier in bijzonderheden , doch ons beftek duldc 2ulks niet; evenwel kunnen wij ons niet wederhouden , een gevolg uit de waameming, dat bij eene volflagene blindheid aan beide oogen ook de werktuigen des gezigts op de her- fenen vernietigd raken, door deh Schrijver aangevoerd, mede te deelen. „ Deze zelfde waarneming,zegtluj,komt mij ook nog om eene andere reden belangrijk voor. Zijtoch, ende overigen , diemethaargelijk ftaan ,fchijnen mij dengrond van verklaring mogelijk te maken, waarom ftikblinde menfehen, zoo wel die gene, welke op gevorderden leeftijd van het gezigt be-‘ roofd zijn, als zij, die van de geboorte af zijn blind ge- weest, zich zeldzaam over hun lot beklagen, en zeer zeker geene blijken geven van het befef diens akeligen toeflands , waarin zij cot de zigtbare vvereld verkeeren. ja het zal nice te veel gezegd zijn, dat hij, die eenen blinden ziet, verre weg meerder lijdt, dan het voorwerp zijner aandoening zelve. „ En hoe zou het nnders kunnen zijn? By den ziendei* wekt het werktuig des gezigts, dat in voile krachts is, en op de ontvangene indrukfelen naar eisch tegenwerkt, be- flendig gewaarwordingen Op, waarvan ons het gemis minder verkieslijk, dan dat des levens zoude voorkomen. De blin- de daarentegen mist niet alleen den uitwendigen prikkel van het licht, maar het werktuig zelve wordt vernietigd, en met deszelfs verlies de mogelijkheid tevens, om eenige aan- doening te verwekken, geevenredigd aan den aard van zijn vorig jeamenftel. De voorftelling van het licht en van hec onderfeheid der kleuren raakt zoo geheel weg bij blindge- worden menfehen, al hebben zij ook tot op gevorderden leeftijd gezien, dat men naauwelijks aan de vorige welge- fteldheid der oogen gelooven zoude. De vernietiging van dit zitituig brengt dus, bij den jammerlijken ftaat, waarin zij den menseh verzec, zeer veei troostrijks mede. Zij coch alleen maakt het gemis dragelijk, en is grootendeels de voorwaardelijke grond van die opgeruimdheid des geestes, welke wij bij flik-blinde menfehen zoo algemeen waaruemea en bewonderen.” De vijfde Verhandeling is Meteorologisch van aard en heeft den verdienstclijken Hooglecraar j. H. van Swindent ien Schrijver* Hij draage daar in de wetten voor, welke de druk- Digitized by Google * t «3 > V drukking des dampkrings volgti Cm eenen goeden grond- flag tot dezelve te leggen, heeft de Schrijver zich vcrlcdigd tot de vervaardiging van eene tafel, waarin men vijf-en- veertigjarige Barometrifche waarnemingen (van 1735 tot 1 779) met elkander vergeleken aantreft. Op deze wordea nu de volgende wetten gebouwd, met welker opgave wij ons vergenoegen zullen: i°. De Barometer Haat des Zomers beflendig liooger daa des Winters, dat is in andere woorden, de drukking der lucht is des Zomers grooter dan des Winters. 20. De hoogfte en laagfte flanden van den Barometer of ia andere woorden, deszelfs aanmerkelijkfte rijzingen en da- lingen vallen nimmer in den Zomer voor, verre den mees» ten tijd in den Winter, enkel in de Lente, nog itfinder ia den Herfst.. 3°. De hoogte des kwiks in den Barometer of in andere woorden, de drukking der lucht is aan grootere veranderin- gen in den Winter dan in den Zomer onderhevig, en onder- gaan 00k gemeenlijk en beflendig grootere veranderingen ia den Winter dan in den Zomer. 4*. De oorzaken, welke verminderwg in de gewone ge- middelde en beflendige drukking des dampkrings te wceg brengen, gaan tot grootere uiterflen in hare working dan die, welke vermeerdering in dezelve doen geboren worden. 5°. Iloew’el de oorzaken, die de drukking der lucht ver- minderen (volgens 40.) tot grootere uiterften gaan dan die* welke dezelve vermeerderen , brengen echter de laatstge- melde op den duur eene grootere uitwerking te weeg. Het laat zien ugc begrijpen, dat oordeelkundige verkla- ringen en gepaste gevolgen bij deze onderfeheiden wettea gevoegd zijn; doch gaan wij voort. De Hr. C. L. Brunings leverde het zesde Huk, zijnde een vertoog nopens den oppervlakkigen Hand derRivierea in het algemeen, mitsgaders van de Nederlandfche Rivierea inzonderheid, voor zoo verre die Hand, benevens alle de ten dien opzigte voorgevallene veranderingen uit deswe- gens gedane waarnemingen blijkbaar is. De algemeene er- kende en allengskens meer en meer verhoogde oppervlakki- gen Hand der Nederlandfche Rivieren, en de oorzaken daarvan opgegeven, gaven den Schrijver aanleiding tot het ©pHellen van dit Vertoog en het te work flellen van menig* vuldige nafporingen, welke den onvermoeiden ijver en vol- Handige werkzaamheid des Schrijvers kenraerken. I let is ons onmogelijk hem daarin hier te volgen, vooral daar op zes bij dit Vertoog gevoegde omflagtige Tafelen, veelal wordt overgewezen; het zij dan genoeg de uitkomst van 's Mans pogingen hier in te lasfchen: zijnde, zoo als hij * zelve zegt, geweest : i°. Dat met opzigt tot de gemiddelde jaarlij kfche water- hoeg- Digitized by Google * t <4 ) iioogtens op zeer vele en verre van elkandet gelegehe PlatN fen I de Natuur in het Tijdvak van 1770 tot 1805, en dus ovjer een aantal van 3 6 jaren herwaarts , integendeel eene neiging tot verlaging in plaatfe van verhooging met betrek- king tot den gemiddelden jaarlijkfchen Hand der oppervlak- le van de Rivieren, aan den dag gelegd heeft. a*. Alleen ten aanzien van het laatfte tiental van jaren kan men met zekerheid op eene (trekking tot achtervolgendc verhooging van den gemiddelden jaarJijkfchen (land der op- perviakte rekenen, en 3#. Hiermede ftemt overeen de helling der Natuur nopensr de hoogfte ftanden t’elken jare, met open Rivier, niet alleenr over het tijdvak van 1770 tot 1805, tnaar 00k van 1795 tot 1805 afzonderlijk , tot werkelijke achtervolgendc verhoo- ging van die ftanden. {Het vervolg en flat hiema.) STERRE-en WtERKUNDIGE waArnemingen. WEERKUNDIGE WAARNEMINGEN, BU1TEN HAARLEM. f BARO- 1 THER- WIND- LUCHTS- *813 < ME- MOME- * 5TREEK. GESTELD- l TER. TER. 1 HRID. p9- 8 68 Z. t. W. voormidd. betrokken; 14 <29. 8 825 0. Z« 0* verders bewolkt ; *7 n *• .voti/lr » 1 1 cGr* ]■> f»n lout ■ f29- 7 f 74 0. I bewolkt; meest omtrerft betrokken \ 15 < 29. V 77 N. N. 0. zee r biitfur ; ’s middays met zwaret] I29. 6| ! f 62 z. ' donder ; *s avonds harde wind. f 29- 8* | 60 Z. Vf. voormidd. bewolkt; windrig; 16 <29. 9 73 w. z. w. verders omtrent lielder. I30. 0 5** z. w. f3°» 0 68 w. z. w. 1 7 <30. 0 70 w. t. N. meest omtrent heldcr. (30. 0 54 N. N. W. f29- 9* 60 If. W. 18 <29. 70$ W. N. w. bewolkt; meest omtrent heldcr. C29* 9* 56 — — (29. 9 65 I 1 w. N. W. I 19 <29- 9 73 N. W. | bewolkt; fricest omtrent heldcr.- (2 9. 8 61 1 N. O. 1 f29- 7 | 64 N. t. 0. bewolkt ; *s avonds ccn weinig to <29. <5} 76} 0. N. 0.* regen; donder van verre. W 5\ 1 68 N. N. 0. * ’snamiddags w. n. w. Te Haarlem, bij A. LOOSJES Pz. Ter Drukke r ije van V. Loosj es te Haarl *m. (Lange Veerftraat VV, 3. N. 6.) Digitized by Google A L G E M E E N E K O N S T- EN / LETTER-BOD . « « u- VOOR HET JAAR t8ig< ■ 1 ■ ■ . ■ -■ ■ N°. 34- rijctag Jen '$o/tcn jf ulij - Volgens KEIZERLIJK BESLUI'f van den a6ften Septemte i8itj is de uitgave yan dit Weekblad definitief toegeftaari* B E R I G T E N. ♦ » ' HaaG* den iftden July. Met l)ichtlievetid 6e* nootfehap alhier, onder de fpfeule: Kunstliefde fpaart geen Vlijt , heeft op Donderdag den i5den Julij 1813* jH* het Gebouw van de Maatfchappij : Diligentia * deszelfs jaarlijkfche Algemeene Vergadering plegtig ge- .houden; en is daarbij door den Voorzitter, in naani van Bdhmrderen, kennisie gegeven, dat (alhoewel aan •geene der ingezondene Prijsvaarzen op den lof der btel* dende Kunjten , de uitgeloofde gouden of zilvefen Eere* loovers konden toegewezen worden*) echter aan den' Dichter van denLierzang, met het onderfehrift : E ixds, /3*/3)ffot9 Callimachus, een buitengewone iilveren Eerepenning vvordt aaugeboden, bijaidien hij zijnen naam binnen den tijd van drie weken bekend wil maken, en toeftemming geven tot het openen van het met bovengemelde fpreuk daarbij gevoegd biljet; zullen* de hetzelve anders, gelijk van de overigen gefehied 19* ongeopend verbrand worden- •Voorts wordt door Bdftuurdcrs weder aangeboden de . Deel, h ge* \ Digitized by Google : C 66 > gewone gouden Eerepenning voor een voldoend Hoi- landsch Dichtftuk op Jacoba van Beyeren, en een zilveren , van gelijke grootte , op het gemelde onderwerp, aan het daaraan het naastbijkomend vers. De Dichtftukken , hiema dingende , moeten , met eene fpreuk gcteekend, en daarbij gevoegd verzegeld biljet, den naam des Dichters bcvattende, en met dezelfde fpreuk, v66r of op den laatften December van ditjaar 1813, gezonden worden aan den Secretaris J. M. bels, op den Zuid-Binnenfingel aldaar. Kort Berigt van eenige Proeven op de wer* king van het ANIMALISCH ilAGNETISMUS • . , DOOR • • » H. Wolthers, Med . Dr. , P. Hendriks, Chirurgijn , C. de Waal cn G. Bak- * ker, P rofesforen in de JVij sbegeerte en in de Genceskunde tc Groningen. < *. ‘ Het is gewis met te venvonderen, dat eene Natirup- werking, welke, van het oogenblik dat zij bekend Averd, zich in eene ten uiterfte dubbelzinnige gedaante rertoonde , in twijfel getrokken werd door elk , die prijs ftelde op de uitbreiding van waarheid en kennis. Zeer lofwaardig tevens en noodzakelijk was deze voorzigtig- heid in eenen tijd, dat bedrog en geestdrijverij , door geldzucht en gcheime oogmerken aangedreven , zich wijd en zijd uitbreidden, en het licht der ondervinding •van eeuwen eensklaps dreigden te benevelen. Het zeer beffislend ongunllig oordeel der Franfche Akademie deed de twijfeling aan de waarheid van her 'Magnctismus in eene vrij algemeene ontkennende zeker- *heid overgaan^ en dit moest het zeer natuurlijk gevolg zijn van het hoog gezag aan deze Geleerden toegekend* Cxi tevens van de noodzakelijkheid , osn, bij gebrek van ge* c Sr y genoegzame gelegenheid ter eigene befchouwirig, ill haffC tiitjpraak te moeten beriisteii* Geheelanders echter zijn de omrtartdigheden vail dett tegenwoordigen tijd* Door geheel Duitschland bijkans itaat de toegang open Voor elk, die zich van de waar* heid van dit verfchijnfel wil overtuigen 2 de aanzienlyk- lie en meest achtingwaardige Geleerden erkennen net Vetinogen van her Magnetism us ter beftrijding van ziek* ten; het vindt zijne plaats in de leerboeken der phyfio* logifche en therapeutifche Gefleeskunde : de Wiisgeefen houden het voor eene der belangrijklie pfychologifche hulpmiddelen i etl niettegenftaande dit alles* wordt nog hedendaagsch het beftaan cit de WeZenBjkheid van dit Verfchijnfel bij fommigen in tvvijfel getrokkeil niet aileert , maar alle geloof aan hetzelve geweigerd* Dit fchijnt het lot te moeten zijn Van elke nieuWe ontdekkingi denzelfdett tcgenftand onderVonden de verbeterde theorie der Scheikunde en de weldadige Koepokinenting J dat geen Van beiden nogtans op zekerder grondert rusteri dait het Magnetismus, leert ons onze ondervinding ; eri van deze Waarheid kan elk met eigene oogen zidi Verze* keren , dien het lust onze bewerking te kcmien befehou* Xven. In de maand Maart 1813 begonnen de Heercn Wol- thers en Hendriks deze bewerking, en zetten die tot op heden, 16 Julij ,• nog voort. Gedurende dezen tijd zijn door hun gemagnetifeerd 9 perfonen, onder welke eene voor deze bewerking volftrckt onaandoenlijk was, en eene andere niet dan eene twijfelachtige uitwerking opleverde. De middelen en wijze, tot op heden aangewend, waren: a . De gewone algemeene manipulate, waarmede ge- meenlijk begonnen werd. b • Het plaatfen der duimen op de maag ; in het ver- volg der bewerking meesttijds alleen genoegzaam, zelfs wanneer met deze handgreep flechts weinige minuten werd aangehouden. ... c. Het aanvatten der duimen * hetwelk voomamelijk beproefd werd bij eone zieke , die wij C.. zullen noe- men , bij welke dit telkens een onaangenaam gevoei door den arm ten gevolg had; d . Het in de hand geven van een door den Magne- tiieur in den zak gedragen (Ink geld, het gene' eene bijna gelijke uitwerking had : en eindelijk e. Het enkel aanzien, hetwelk over het geheel zeer fterk werkte , doch aanmerkelijk minder , wanneer een glasraam tusfehen beidenflond; en geheel niet , indiendepatiente haar hoot'd met eenen zijden doek bedekt had: beide deze proeven zijn met genoegzame herhalingen genomen. De uitwerkingen van de eene of andere manier waren de volgende: 1. Het gevoei van vertneerderde warmfe, het zij op de plaats, waar de vingeren rustten en bijzonder op de maag; het zij langs den rug, en over het geheele lig- chaam. Dit was het eerlte, en 00k het nicest alge- meen gevolg: ik ben llechts dihnnaal in de 24 uren warm , zeide Vrouw F. , namtlijk ten tijde van het mag- netiferen en eenen korten tijd daarna. Over het alge- jneen openbaarde zich dit verfchijnfel , nadat de gewone ^jnanipulatie eenige dagen herhaald was. ► a. Een Digitized by Google ' C' fi9: )' Een gevod van biiitcngewonc levendighdd en op - geruimdhcid : dezc was fomtijds zoo tlerk , dat zij elk in het oog viel; gelijk bij eenen, andcrs zeer fombe- ren , aan vallende ziekte lijdenden Jongeling A. , bij wel- ke dcze uitwerking zich reeds met den tweeden dag openbaarde. 3. De vaste overtuiging van door dit middel te ztil- len genezen vforden: het meest nadat de vcrfchijnfelen (1 en 2) of een van bciden aanwezig warcn. Nogtans had men zich met opzet onthouden , om de verbeelding eenig voedfei te geven: 00k kende naauwelijks een der patienten het middel bij name, en ’er warcn ’er onder^ die gedurende de eerfte dagen, door de wellevendheid $tlleen van lagchen werden teruggehouden ; terwijl het, nit de eigene verklaring van C. in den magnetifchen droom (7), volkomen en dikwijls bleek, hoe weinig zij in het begin met dit middel op had, en hoe zekcr zij daarentegen daarna, zoo wel van deszelfs wezen- lijkheid als vail de genezende uitwerking overtuigd was. ’ 4. Schuddingen der Ledematen. Deze uitwerking had flechts plaats bij C. , na 3 dagcn manipulerens. Naderhand volgde dezelve, op het enkel aanfchouwen, binnen den tijd van £dne minuut. Hierbij voegde zich , bij deze zelfde perfoon, ■ 5. Het orrwillekeurig krampachlig jluiten der oogle - den; hetwelk, even als de andere convulfive bewegin- gen (4) , nog twee of drie uren 11a het magnetileren bleef voortdurcn. Met moeite en niet geheel zonder pijn werden, ge- durende dien tijd, de oogleden met de hand geopend, niettegenftaande dezelve niet met kracht gelloten, maar, even als in den gewonen llaap , fcheuen toegevallen te zijn. Eens zeide zij bij die gelegenheid aan de perfoon, met welke zij in gefprek was , dat het niet gefehikt was haar aan de oogui te komcn, en had daarbij tcvens trek- ken van misnoegen in het gelaat. Men zag bij deze opening den oogbol veeltijds naar bo- * ven gekeerd, zoodat het hoornvlies bijkans geheel 011- zigtbaar was ; fomtijds had 00k het oog eene draaijende beweging. Hetzelfde werd waargenomen gedurende \ 6. Den Jlaap . Dit merkwaardig verfchijnfel onder- fcheidde zich vail den gewonen llaap: '* •“ E 3 x* door Digitized by Google - ( ,' 7® ) |« door de fnelheid waarmede dezelve begon: zljnde in het gemeen, in eene rainuut en minder na het enkel plaatfcn der duimen op de maag, volkomen diep ; zelfs al gaf iemand zich alle moeite , om den lijdcr door een gefprek wakker te houden ; door de vastheid : zoodanig , dat noch fchreeuwen y noch fchudden depzelven konde doen ophouden; 3, door de volkomene hclderheid, terftond op het oogenbjik van het ontwakcn; zoodat wij nimmer eenige dofheid van oogen, noch geeuwen, noch uitrekjten befpeurd hebben; gelijk 00k het gevoel van vcrkwikking algemeen was. Men kan hier bi>^ vocgen, dat F. betuigde van in deze houding (op eentji Itoel zittende) voorheen nooit te htbben kun- nen ilapen. 7, Jnwcndige ya king der zicl gcdurendc den jlaap , Pcze openbaarde zich door bverluid droomcn. Bij twee is dit vooral waargtnomen, en het merkwaardigllc bij C, , zijnde eene dienstmaagd, welke de zickte en het fterven van eene Meesteresle , die zij bijgeitaan had , te^ vens met hare eigene, uit vermoeijing en zorgtn.ter dier gelegenheid ontilane en nog voortdurcnde ziekte* Vele weken achtereen dagdijks ^net de meeste naauw- keurigheid verhaalde , ipet ahe perfonen in haar verhaai Voorkomende fprak, de meest natuiiTlijke fteinbuigin* gen en gelaatstrekken daar bijvoegde, en zulk eene naauwkeurigheid in het bcfchrijven van tijd en plaats en eene opinerking op de kleinfte omftandigheden ver- toonde, ajs men bij de volkomenlte waakzaamheid niet ^oude vcrwachten, Op deze wijze werd een tijdvak van meer dan 40 weken in een en een half of twee uren fiapens.afgehandeld, met weinige tusfehenpoozingen, en met uitweidingen , van welke fommige van tijd tot tijd yeranderden, andere vrij beltendig wederkwamen , doch glien, volgcns berigt van die in dien tijd bij het geval ' * ware n tegenwoordig geweest, eene volftrekte naauwkeu-* yigheid hadden. ben’ geruimen tijd begon het gefprek Ultijd van hetzelfde tijdpunt; naderhand werd dit over- geiiagen , en alles aanmerkclijk ingekort , met uitzonde* king van eenige zeer kleine omltandigheden uit denlaat* flen tijd, op welke zij zich meer uijzondtr bepaalde* £n nu komen wij tot t)e uih\ ttydige ziehwprk/ng , zigtbaar in de zinne* • i ~. U;k$ 1 Digitized by Google < 71 ) Hike gemeenlchap met de btiitefiwereld * of liever met den Magnetifeur alleen; hetwelk is waargenomen bij C. en. F. Zoodra dc flaap daar is , hoort de gemagne* tifeerde den Magnetifeur, heUelfde of hij met haar in aanraking of zelfs aan het uiterfbe eind vap het vertrek is. Hij fpreekt met haar met zijne gewone Hem eil toonbuiging, in den geest van de ondtrfeheidene per-? fonen, met welke zij in gefprek is, en ontvangt ant** woord op alle vragen; waarbij men zich over de juist- heid en fnelheid van het veriland verwondert. Op deze wijze wordt de droom eenigeritiate geleid , doch niet te- ruggebragt in tijd. Door het dikwijls hooren , de om* ftandigheden kennende , weet de Magnetifeur zich zon- der moeite telkens uit hare woorden de perfoon voor* teftellen met wie zij zich onderhoudt, en welke hij ver- beelden moet. In het eerst had deze, zoo wel als de patiente F. , gewaarwording van de vragen door jmderen gedaan , erf beantwoordde deze ; doch dit hield naderhand gcheel op# In de laatfle week echter, openbaarde zich bij C. een nieuw verfchijnfel , hetwelk men tot rfU toe te vergeefs had trachten optewckken: het fpreken namelijk met elk , die met haar en met den Magnetifeur in aanraking was. De oorzaak, waarom dit nu eerst en niet vroe- ger gefchieden konde, fcheen, ten minfte gedeeltelijk , in het beioop van den droom zelf gelegen te zijn. Het hoofdtooneel namelijk van dezeit was in eene andere (lad ; daarop volgt de reis naar Groningen , en eindelijk het verblijf en het voorgevaiiene aldaar , gedurende meer dan 12 weken. In het eerst ontwaakte de zieke yeelal v66r het begin van de reis, in het vervolg later, tot dat eindelijk ook de omllandighedtn van gisteren en he- den voorkwamen. En nu was , dewijl de zieke ( 2e- lijk reeds is aangemerkt) nimmer terugging, de uof uitgeput, en zij zelve verplaatst in het tegenwoordige ; wanneer op dit tijdllip de Magnetifeur vroeg, met wien. fpreekt gij P antwoordde zij met Mijn Ihcr Wolthers, en nu in den keten gebragt zijnde met eenen anderaj* noemdc zij, op dezelfde vraag, den naam van dezen. Een zonderling verfchijnfel vertoonde zich nog twee da*. gen achtereen bij F. . Met deze namelyk ton de Mag* ' E 4 netb Digitized by Google 4 C 70 fcetifeur , zelf met de fterkfte ftem , zich niet doen ver- ftaan, wanneer hij tegen het aangezigt of in de ooren fprak; doeh op de zachtst uitgefproken vragen volgde terllond het antwoord, indien zij flechts tegen de maag gerigt >varen. Bij het ontwaken wist geene der beide lijderesfen lets van den droom , doch bij F. had , in elken nieuwen droom , we- der herinnering plaats van het gebeurdc, in den vorigen. Nog een woord over onze ondervinding omtrent het Magnetismus als geneesmiddel. Van twee perfonen, bij welke deze bewerking niet als zoodanig heeft kunnen befehouwd worden, maak- ten wij reeds melding. De eene was naauwelijks ziek te noemen; zij gaf wel verbetering te kennen , welke wij eehter aan hare vrij levendige verbeelding moeten toefchrijven. De andere had, federt eenige jaren, de Hem verloren ; en leed , gedurende dien tiid , aan eenen , dagelijks op het gezette uur terug keerenden, hevigen Jioest. Bij deze mislukte de Magnetiiehe kuur, fchoon gedurende tien weken dagelijks aangehouden, even als fllle andere geneesnuddelen , geheel; zoodat zelts de ge- jingfte uitwerking daarvan niet te befpeuren was. Een andere, oude, zwakke en door zwarte llaar bij- jia geheel blinde man, meende, na eenige dagen mani-» yulerens en daarmede gepaarden flaap , beter te zien ; doch eene bijkomende ziekte was oorzank, dat men de. bewerking moest nalaten. Bij den tweeentwintigjarigen , federt meer dan drie jaren , aan vallende ziekte lijdenden jongeling A. , van wiens opgeruimdheid van geest wij bij 2. gewaagden 9 herhaalden de aanvallcn meesttiids op den Vijfden dag. Pe laatfte was daags v66r de eerlle manipulate, welke pu zes dagen is voortgezet. De op den gewonen dag verwachte aatival bepaalde zich alleen bij eenige fnikken en trekkingen , waarbij zijne bewustheid volkomen be- \vaard bleet. De in jaren en ziekte met A, overigens zeer overeen- komende patient B. vcrfchilde daarin van hem, dat de ^iekte reeds met het eerlle levensjaar begonnen was en dagelijks • herhaalde ; met uitzondering van den tijd tus- fchen zijn achtfte en elfde jaar, wanneer hij geheel, en van eenige andere tijdvakken, wanneer hij nu eens eene ■jnaand, dan weder een half jaar bevrijd gebleven was. ‘ J4a vier waken daudijks aan de magnetitehe bdiande- / •’ ■ , - ling Digitized by Google ( 73 ) ling ondervvorpen geweest te zijn, met warmte, flaap en opgeruimdheid als onmiddellijke gevolgem, is de aan- val nog niet teruggekeerd. De lijder houdt zich van zijne genezing bijna verzekerd. Wij wachten de bed is- fing van den tijd af. Voor elks oogen zigtbaar was de uitwerking bij de dikwijls genoemde patienteC. Door aandoeningen en vermoeijing uitgeput, keerdc zij naar Groningen terug: toen was zij zwak en bleek ; konde naauwelijks gaan ; fchrikte bij de min- fie aandoening of geruisch ; leed aan maagkramp en flechte fpijsvertering , en had elken nacht benaauwde droomen over het geval van hare meesteres, hetwelk haar heer- fchend denkbeeid , * en . tevens oorzaak van hare ziekte was. Thans kent zij hare droomen alleen uit de terug- blijvende afmatting, welke over het geheel zeer veel minder is. Kleur en vleesch zijn wedergekomen ; ookne- mende krachten der maag en van het geheele ligchaam toe, met de vermindering der piaatlelijke en algemeene gevoeligheid. Wil men nu zeggen, dat het verband tuslchen de genezing en het gcneesmiddel , als oorzaak cn uitwerking , niet genoegzaam blijkbaar is , wij hebben ’cr niets tegen : * de tijd kan hier veel gedaan hebben : ook heeft elk waar Geneeskundige de nietigheid van het beiluit post ergo propter volkomen leeren kennen. *. Meer beilisfend nogtans is de uitwerking bij D. De- ze vijfenveertig jarige vrouw leed, gedurende eenige iaren, aan zwakheid en zenuw-ongefteldheden van al- Jerleijen aard; van welke, in het laadte half jaar, het voornaamfte toeval was hoest en krarap in de keel, die haar het doorzwelgen van vloeiiloffen zeer zwaar en dikwijl6 onmogelijk maakte. De dageliiks herhaalde manipulatiehad, als zigtbare uitwerking, warmte , (laperig- heid, groote opgeruimheid en vertrouwen op het ge- neesmiddel ten gevolge. Na eene bewerking van om- trent drie weken , hield de hoest op , en went de door- zwelging volkomen vrij; ook herftelde zich de eetlust en fpijsvertering. Bijkomende ziekte deed de bewerking ophouden, en daarop kwamen de toevallen weder. 