Volksleesboek over schadelijke en nuttige insekten: nagelaten werk
J. Wttewaall
Eindelijk is er nog eene orde, die wij ter loops vermel-dep moeten, die der halfvleugelige insekten, zoo genoemd om dat de meesten dekschilden half lederachtig, half vliezig hebben. Zij leven van plantensappen, die zij opzuigen. Hiertoe behoore de welbekende bladluizen. Laat ons het gezegde nu nog eens overzien. Wij hebben hier te doen met zes orden van insekten: 1. Torren, met kaauwende monddeelen, harde dek-schilden en vleugels daaronder. (Zie Plaat I). 2. Regvleugelige insekten, met kaauwende monddeelen en regtloopende aderen in de onder vleugels. (Zie Plaat I, fig. 1 en 2). 3. Netvleugelige insekten, met kaauwende monddeelen en aderen als netwerk op de vier vleugels. (Zie Plaat I, fig. 3, 4 en 5). 4. Vlinders, met zuigende monddeelen en viezige vleugels. (Zie PL 5. Vlinders, met zuigende monddeelen en viezige vleugels.  dan twee vleugels, of muggen en vliegen. (Zie PI. V). 7. Halfvleugeligen, met zuigende mondelen en vier vleugels, waarvan de bovensten meest ongelijk van weefsel. §2. E OVER DE GEDAAMEYERWISSEUNGEN, UE VEBBLIJFPLAATEN EN HET VOEDSEL DER INSEKTEN. Nu wij zoo wat weten, hoe de insekten in orden en groepen verdeld worden, en ook een denkbeeld van geschlachten en soorten verder gan, door ons in de levenswijze wat te verdiepen. Wij zagen reeds, dat er bij de insekten eene groote afwisseling in uiterlijke gedaante plaats vond, doeh nog veel grooter is het verschil, dat in de gedaanteverwisselingen, in de verblijfplaatsen en het voedsel wordt opgemerkt. Ook hier geldt de stelling, dat de natur nimmer uitgeput is in afwijkingen, van welke waarheid wij, in den loop van ons werk, honderd malen de gelegenheid zuUen hebben om ons te overtuigen. Uit ieder der afdeelingen, in de voorgaande paragraaf behandeld, znllen wij enkele soorten van insekten in hunne levenswijze nagaan en daartoe zooveel mogelijk die insinsekten kiezen, welke in levenswijze het meeste verschilopleveren en die tevens op de een of andere wijze ons nuttig of schadelijk zijn. De kevers liggen weder het eerst aan de beurt, en daarom willen wij als eerste voorbeeld de levenswijze mede- deelen van de gewone aardvloo, die zeker aan niemand onzer onbekend is en aan de meesten niet zelden veel schade veroorzaakt zal hebben. Vooraf echter moeten wii nog met een woord spreken over de uitdrukking van volkomen en onvolkomen en onvolkomen en onvolkomen gedaantewisseling. De eerste uitdrukking is voor den lezer niet geheel nieuw meer. Hij weet reeds, dat onder volkomen insekt het dier bedoeld wordt, dat alle graden van gedaantewisseling doorloopen heft. Daarom zijn dekevers, de vliegen enz. Volkomen insekten, terwijl de vroegere toestand als larve, rups of made onvolkomen genoemd wordt. Wij zagen reeds, dat alle insekten in hunnen laatsten toestand zes pooten hebben en voegen er nu bij, dat zij aan geen verderen groei meer onderhevig zijn. Een vlieg namelijk of een kever behoudt de grootte, die hij bij zijn uitkomen verkreeg, en als men er nu onder soortgelijk schijnende vliegen of kevers of vlinders ziet, die kleiner of grooter zijn, dan zijn deze meestal andere soorten. Het denkbeeld van groeijen moet dus bij de insekten in volkomen toestand opgegeven wor- den en heeft alleen bij hunne vroegere toestanden plaats. Ook de uitdrukking van volkomene en onvolkomem gedaante- wisseling vereischt eene nadere uitlegging. Een vlinder namelijk legt een een daaruit onstaat een rupsje, dat in gedaante geene de minste overeenkomst heeft met het dier, waarvan het afkomstig is. Nadat deze rups eenige malen van huid verwisseld is en ophoudt te groeij En, gaat zij tot den toestand van pop over, waarbij alle gebrüik van voedsel ophoudt, terwijl hier rust het eenige vereischte is om een langzamen overgang te doen plaats hebben van het onvolkomen tot het volkomen insekt. Eene dergelijke volkomen gedaantewisseling heeft niet alleen bij de winders plaats, maar wordt ook opgemerkt bij de wespachtige insekten, zoowel als bij de kevers en de tweevleugelige insekten. Bij de regelige, de halfvleugeligen (of bladluizen) En bij de netvleugeligen heeft in den regel de gedaante-wisseling onvolkomen plaats. De jongen, uit het ein geboren, heben reeds eenigermate de gedaante, welke bij het volkomen insekt wordt opgemerkt. Zij verwisselen bij het grooter worden van huid en met die verwisseling komen zij telkens een trapje nader tot den laatsten toestand. Zoo bijv. zijn de jonge glazenmakers ongevleugeld, doch na eenige huidverwisselingen zijn de aanstaande vleugels al kleine schubbetjes zigtbaar, terwijl telkens, bij eene verwisseling van de huid, die vleugelstukjes grooter worden, tot dat bij de laatste vervelling de glazenmaker in zijn geheele grootte en met goed gevormde vleugels te voor-schijn treedt. Wij lieten ons zoo even de woorden ontvallen van larve, rups of made en meenen nu onze lezers eene uitlegging dier woorden verschuldigd te zijn. Onder het woord larve  rups genoemd wordt en in welken het jonge dier uit het een krupt. De laren hebben een wormachtige gedaante en zijn dikwijls van zes pooten voorzien, die digt bij een, nabij den kop geplaatst zijn. Soms zijn er in het geheel gedanken pooten aanwezig, doch dan is de plaats, waar zij moesten zitten, meestal door tepelachtige uitwassen zigt-baar. Zij heben meestal eenen goed zigtbaren kop, van kaken voorzien, waarmede zij het voedsel afknagen, tot zich nemen en fijn malen. Bij de vliegen worden die larven veelal maden genoemd, om dat alle pooten ontbreken en zelfs de plaats daarvan niet aangeduid wordt. De kop is meer tot zuigen inge-rigt en is voor den oningewijde naauwelijks van den staart te onderscheiden. Nad deze uitweiding keeren wij tot de levenswijze der kevers terug. De schade, welke de kevers soms berokkenen, geschiedt deels in den toestand van kever, deels in dien van larve. Wanneer het eerste plaats heeft, dan geschiedt dit meestal van de uitwendige deelen van de plan ten, en vooral tasten zij dan de bladeren aan. De larven daarentegen doen hun kwaad meestal in de planten zelven. Zij leven soms in den grond en knagen daar aan de wortels van allerlei gewassen. Anderen bevinden zich in het hout, waarin zij allerlei gangen weten te maken, of tusschen hout en bast, waar zij den zamenhang verbreken en den boom doen dood gaan. Wederom andere soorten leven in de Stengels van kruidachtige planten of in de bloemen en vruchten, en zelfs zijn er soorten, die inwendig in de bladstelen en in de bladen leven en soms slechts een klein gedeelte van een klein blaadje tot hunnen wasdom noodig hebben. Tot deze laatsten behoort de gewone aardvloo (HaMica), wier levenswijze wij eens willen nagaan. De aardvloo tast, zoo als bekend is, onze gewassen aan, terwijl deze in nog jeugdigen toestand zijn. De blaadjes, die na het ontkiemen zich het eerst boven den grond ver- toonen, worden het eerst aangevallen en geheel of gedeel- telijk opgevreten, terwijl de larven *zich ook van de later uitspruitende blaadjes meester maken en ten laatste al de plantjes doen vergaan, zoodat eene herzaaiing noodig wordt. De verschillende gewassen worden door verschillende soorten van aardvlooijen geteisterd, doch de soort, welke bet meest bij ons voorkomt, is het kleine zwarte kevertje, dat over de dekschilden met twee gele strepen versierd is en bij PI. VI, fig. 3 en 4 is afgebeeld en waarvan bij fig. 6 een achterpoot vergroot wordt voorgesteld. Met enkele andere soorten, tasten zij bij voorkeur de jonge plantjes van het koolzaad aan, voorts de mosterd, de knoUensoorten, de mangelwortels en vele andere soorten van gewassen. Ofschoon de aardvlooijen bij millioenen en millioenen in ook elders in Europa het zelfde plaats heeft, zoo is het echter eerst in de laatste tijden bekend geworden, waar de aardvlooijen ontstaan en ho zij tot volkomen ontwikkeling komen. De vrouwelijke kever legt eenige eijeren, wier aantal tot heden nog niet bekend is, doch wel weet men, dat zij niet meer dan een een per dag legt, zoodat 10 wijfjes aard-vloo. Jen in een week niet meer dan 70 eijeren leggen. Die eijeren zijn bijzonder klein, groenachtig van kleur en worden aan de onderzijde van de bladen gelegd, meestal van dezelfde soort van gewassen, waarvan ook de kever zich voedt. Na tien dagen komt het eitje uit en de larve vreet dadeKjk door de opperhuid van het blad en vormt daar een soort van loopgraafje onder de opperhuid van het blad. Dat loopgraafje of gangetje is eerst zeer smal, doch wordt tegelijk met het grooter worden van de larve iets breeder, en als de larve volwassen is, doorboort zij aan het breedste Plaat VL 26 gedeelte de opperhuid van het blad en laat zich dan op den grond vallen. Tweed dergelijke reeds verlaten gangen zijn op het blad, fig. 6, zigtbaar. Zoo lang de larve nog in het blad huist, zijn die gangen naauwelijks zigtbaar en moet men het blad tegen het daglicht houden om ze te vinden. Heeft echter de larve den gang verlaten, dan verkrijgt de opperhuid van het blad op die plaats eene witte kleur en wordt de gang duidelijk zigtbaar. De donkere streep, welke men in de longe door den gang ziet loopen, wordt gevormd door de uitwerpselen, die de larve achterliet en die door de witte doorschijnende opper- huid van het blad zigtbaar zijn. In zes dagen, althans bij gunstig weder, is de larve volwassen en heeft dan de grootte als bij het streepje onder fig. 1 afgebeeld, terwijl diezelfde larve, eenige malen ver- groot, bij fig. 1 gezien wordt. Van de zes borstpooten zijn hier drie duidelijk zigtbaar. Het achterlijf is aan het einde wat krom en omgebogen, dat aan de larve bij het kruipen eenigen steun geeft. Hare kleur is geelachtig met dwarze rijen van stippen op iederen ring, terwijl de kop donker gekleurd is, evenals de hals of het eerste lid achter den kop. Nadat de larve den gang verlaten heeft, begeft zij zich ongeveer 5 Ned. duim diep in den grond en verpopt zich daar. De pop i.s naturlik zeer klein; vergroot is zij af- gebeld bij fig. 2. Na 14 dagen komt uit deze pop de kever te voorschijn, en begint dan dadelijk gaten in de bladeren te bijten, die ongeveer de gedaante hebben als de kringetjes op het blad, fig. 6. Gelijk bekend is, onderscheiden zich de aardvlooijen door de verbazende sprongen, welke zij maken. Even als de meeste springende insekten, worden zij daartoe in staat gesteld door zeer dikke dijbeenen dor achterpooten, die vooral bij de aardvlooijen zeer in het oog loopen. Een dergelijke achterpoot, zeer vergroot, wordt bij fig. 5 voorgesteld. Wanneer men populieren-stammen doorgezaagd ziet liggen, bijv. bij een' klompenmaker, dan gebeurt het dikwerf, dat men te midden van het gave hout ronde gaten opmerkt. Een zoodanig stuk hout openklovende, zal men eenen vrij breeden gang ontdekken, die zich in de lengte door het hout slingert. Die gangen worden gemaakt door de larven van den grooten populier-hoktor. De torren of kevers kan men in de maanden Junij en Julij wel eens tegen de stammen van populier-hoktor. Behalve door de kleur Die zärgere eigene ordrechtig is, onder-scheidt zich de kever door eene menigte stippen, waarmede de dekschilden bezaaid zijn, terwijl men aan de lange sprieten dadelijk zien kan, dat zij tot de bokkevers behoort. De vrouwelijk kever legt hare eijeren tegen de stammen van onderscheidene soorten van populieren en meestal tusschen de spleten van de schors. Weldra komen de eijeren uit en de jonge larven boren dadelijk een gat door de schors en den bast, tot op het hout. Eerst houden zij. zich wäre in den omtrek van den stam op, doch al spätig nemen de gangen een binnenwaartsche rigt, die tot an het hart van den stam zich uitstrekt. De gangen, welke zij maken, zijn voor een groot gedeelte met houtspaandertjes opgevuld. De larve heeft twee of drie jaren noodig om volwassen te word en. Zij heeft een gedaante als bij fig. 1 en 2 is afgebeld. Bij g. 1 wordt de larve op den rug, bij g, 2 zijdelings gezien. Het lijf is bekleurig, dik en rond, en duidelijk in een aantal ringen afgedeld. De eerste ring van het lijf is boven hoornachtig en met een bruine vlek geteekend, terwijl de kaken aan den kop donker ge-kleurd en zeer ste-vig gebouwd zijn. Eigenlijke pooten heeft de larve niet, doch wel 3 paar te-pel vormige puntj es, die de plaats daar-van innemen. Wanneer de larve de grootte van deze figuur bereikt heeft, dan keert zij zich in haren gang om en begeef t zich naar de plaats, waar z Ich kever naar buiten zal ko- men. Hier vreet zij door bast en schors eene opening, enverwij- Plaat VIII. dert daarvan maakt zij eene holte, waarin zij zich verpopt, in^eene houding, dat de kop naar onder gekeerd is, gelijk bij nevensstaande figuur gezien wordt. Wanneer men nu bij populieren dergelijke spaandertjes op den grond ziet liggen, dan kan men reeds bij voorraad aannemen, dat de stam met deze soort van larven bezet is, en zal men weldra ook het ronde gat vinden, waaruit die spaandertjes verwijderd worden. Bij PI. VII, fig. 3, ziet men de pop dezer larven van voren en bij fig. 4 van achteren. Zij is ongekleurd, doch men vindt er reeds alle uitwendige deelen aanwezig, die haar later als boktor eigen zijn. Alles echter is zoo in elkander gevouwen en te zamen gedrukt, dat er zoo min mogelijk ruimte wordt ingenomen. Ditzelfde nu heeft bij alle poppen van kevers plaats, doch bij de meesten zijn die poppen zoo klein, dat men die deelen niet duidelijk genoeg onderscheiden kan, tenzij men tot een vergrootglas zijne toevlugt neme. Ook bij de pop van de groote popnlier-boktor is dit zelfs niet geheel en al duidelijk. Wanneer men evenwel deze afbeelding (fig. 3) met eenige aandacht beschouwt, zal men de zes pooten duidelijk herkennen. De kop is omgebogen en tegen de borst gedrukt. Daaronder bevindt zich het eerste paar pooten, waarvan de voeten digt bij elkander komen en daaronder ziet men bet tweede paar pooten op dezelfde wijze geplaatst. Onder dit tweede paar pooten ziet men de Une individu van de viele- gels te voorschijn komen, en dan weder iets lager het derde paar pooten, terwijl de sprieten, aan den kop beginnende, links en regts van de pooten gezien worden en boven het tweede paar pooten met eene bogt naar boven gerigt zijn. Op dergelijke wijze nu zijn alle poppen van de onder- scheidene soorten gevormd, doch bij vele geslachten wordt een duidelijk verschil opgemerkt, zoodat vele geslachten van insekten hunne eigenaardige wijze hebben, waarop de deelen hunner pop geplaatst en gevouwen liggen. Die poppen zijn in den beginnene zeer week, doch langzimmerhand worden alle deelen harder, tot dat zij ten laatste eene zoodanige wijziging ondergaan, dat het insekt als kever te voorsehijn komt. De groote populier-boktor tast dikwerf zeer gave en zware boomen aan, en zelfs daaronder die reeds 3 of 4 palm over krnis dik zijn. Het meest echter komen de larven voor in jonge boomen, die ongeveer met beide handen te overspannen zijn en dan bij voorkeur wanneer zij niet welig grooijen en vooral wanneer de populieren op eenen te vochtigen grond gepoot *werden. Wanneer die gangen digt bij den grond gevonden worden en daar elkander kruisen, dan gebeurt het dikwerf dat dergelijke boomen bij den wortel afknappen. In den regel echter worden de larven hooger in den stam gevonden, en kunnen dergelijke boomen de schade te boven komen en er verder geen letsel van hebben. Het spreekt echter van zelf, dat de gangen blijven best aan, en dat men ze later, al is de boom ook nog zoo dik geworden, zal terugvinden in denzelfden toest and, waarin de larve ze achter gelaten heft. Vroeger zeiden wij, dat de larven van de schadelijke ke-vers in deil grond leefden en daar de gewassen benadeelden of wel inwendig in stammen en Stengels of in bladeren en in vruchten enz. gevonden worden. Daar op echter zijn enkele uitzonderingen. Zoo bij v. worden de larven van de zoogenaamde haantjes en eenige anderen bij deze afdee-ling behoorende insekten aan de buitenzijde der bladeren gevonden en voeden zich dan met dezelfde gewassen, waarop ook de kever als schadelijk voorkomt. Dit is bijv. het geval met de elzenhaarUjes (Galeruca Aim), de wilgenhaantjes (Chrysomela Vitellinae) en de populierenhaantjes (Chrysomela Pqpuli). Bij deze soorten van insekten ziet men alzoo eerst de bladeren door de kevers beschadigen, terwijl uit de eijeren daarvan larven geboren worden, die dezelfde bladeren verder aantasten, totdat de kevers ^ uit deze ontstaan, de vernieling voortzetten. Het is dus geen wonder, dat er jar en voorkomen, waarin de elzen-bladeren veel van De haantjes te lijden heben, gelijk het ook meermalen geheurt, dat de bosschen van waardenhout geheel kaal worden gevreten. Daar de drie genoemde soorten dezelfde levens-wijze gemeen hebben, willen wij die van het elzenhaantje tot voorbeeld stellen. Bij PL IX, fig. 1, ziet men op een blad van de elzeneen vrouweliike kever eenige eijeren (fig. 2) op het blad leggen. Plaat IX. De eijeren zijn geelachtig en hebben de gedaante fig. 5 vergroot is afgebeeld. als bij 32 Binnen weinige dagen worden de läven geboren, die an de onderzijde van.het blad eenigen tijd gezellig leven (zie fig. 3) en zich daar voeden met de opperhuid, die zij wegvreten. Grooter geworde n, begeven zij zich ook naar de bovenzijde van de bladeren en beginnen dan ook gaten in het blad te bijten. Zij zijn glimmen d zwart, dat eenigzins in het groene loopt, terwijl het lijf in duidelijke plooijen is afge- deeld (zie fig. 6, eene larve vergroot). De larve wordt gewoonlijk in Junij geboren en heeft eenen vrij langen leeftijd, daar zij eerst na ongeveer twee maanden volwassen is. Tegen dien tijd begeft zij zich naar den grond, waar zij zich aan de oppervlakte of in de omgevende ruimte in eene pop verandert. Die pop is kort, dik en geel van kleur (zie fig. 7, vergroot). Na ongeveer vier weken komt de kever uit, die glim- mend staalblaauw van kleur en met putjes op de dek Sinden als bezahlt is (zie fig. 8). De vrouwelijke keversonderscheiden zich meestal door een zeer dik achterlijf, dat geel is en voor een gedeelte onder dekschilden uitsteekt. Uit de levenswijze van de drie soorten van kevers, die wij hier mededeelden, zal men. zich ongeve er een denkbeld kunnen vormen, hoe die bij de meeste kevers in het allem, en wij willen nu de levenswijze nagaan van een insekt, dat in de orde der regvkuggen t'huis behoort. Ofschoon deze orde weinig soorten bevat, die door kwade of nuttige eigenschappen zich kenmerken, zoo treffen wij hier toch den veenmol aan, die voor menige streek als eene ware ramp moet beschouwd worden. Het meest komen zij in ons land voor op veenachtige gronden, hetzij deze klei-achtig of zandachtig zijn, en verder op allerlei gronden, die door veel mest in eenen lossen en mullen toestand gebragt zijn. De huishouding van de veenmoUen werd in buitenlandsche geschriften meermalen zeer naauwkeurig behandel, doch voor. ons land bleven de onderzoekingen zeer schaarsch, tot dat de hoogleeraar g. vrolik, op 82-jarigen leeftijd, aan de opsporing der levenswijze dezer dieren geruimen tijd wijdde en zich daarbij nitmuntend van die taak wist te wijten. De heer vrolik had ruimschoots gelegenheid om met den veenmol kennis te maken, daar in een jaarsaizoen niet minder dan over de 202 nesten dezer dieren uitgeroeid werden, waarvan ieder gemiddeld 225 eijeren bevatte. De Veremögen brengt den winter in eene soort van bewegligen door en komt reeds zeer voorjäar uit zijn' schuilhoek te voorschijn. Meestal vindt men reeds in de maand Maart zijne loop- graven, die niet zelden op de wijze van die der moUen zich half onder den grond vertoonen. Ode plaats war het wieder haar nest wieder, daft die loopgraaf ongeveer eene handbreedte naar beneden en de hohe van het norden van het drückken met den harden romp van den veenmol verkregen, waar-door de grond zoo vast in een gedrukt wordt, dat men het geheele nest als een' klomp aarde uit den grond kan men. Dat nest heeft ongeveer 4 Ned. duim in middelijn en eenen naauwen eenigzins gebogen toegang. Het getal eijeren, dat er in gevonden wordt, is zeer verschillend, doch be-draagt gemiddeld omstreeks 225 stuks. Hierbij echter heeft eene bijzonderheid plaats, dat die eijeren niet op eenmaal gelegd worden, maar dat het wijfje het nest verlaat, na- dat zij eenige eijeren gelegd heeft en later terugkeert om *) G. VROLIK, Aanteekeningen over de uitwendige kenmerken van het veraehil der veenmollen en over hunne huishoudinff, Gedrukt in de Veralten en Mededeelingen der Koninklijke Akademie van Jf^etenechappen. Af- deeling Natuurkunde. Deel VIII, bladz. 42 Auen werden in dit stukenkele vergissingen gemacht in betrekklung tot het onderscheid in de gelegenen en de kenmerken daarvan. Deze onanauwkeurigheden werden later door den hoogl. cl. muldeb hersteld in een opstel, getteld : By-drage tot de kennis van den Veenmol, in de Verslagen en Mededeelingen der Koninkl. Akademie enz, Deel VIII, bladz. 102. 3 dit getal te vermeerderen, terwijl deze handelwijze meer-malen herhaald wordt. Bij PI. X is een zoodanig nest, met eijeren gevuld, af- Plaat X. gebeeld, terwijl eenige eijeren afzonderlijk bij ^g. 1, in PL XI gezien worden. Zij hebben de grootte van een koolzaad-korrel, doch zijn ovaal van vorm en geelachtig van kleur. De eijeren, in het nest aanwezig, zijn niet van gelijke grootte, daar ze steeds in omvang toenemen, naarmate zij ouder zijn, zoodat de jongst gelegden ook de kleinsten zijn. Na verloop van eene maand komen de jongen uit ; zij zijn eerst wit, doch weldra worden zij bruin op den rug en vuil geel onder den buik. Zij gelijken dan wel wat op mieren, ofschoon bij naauwkeuriger bescbouwing de ge- daante van den veenmol reeds goed zigtbaar is. Bij de insekten wordt wel eene groote zorg opgemerkt in de keus der plaats, waar de eijeren gelegd worden, doch is eenmaal de plaats daartoe gekozen en zijn de eijeren gelegd, dan verwijdert het wijQe zich in den regel en laat de zorg voor de jongen aan de natuur over. Daarop zijn echter uitzonderingen en eene zoodanige wordt ook bij  tot dat de laatste jongen Flaat XI. 36 Het ei verlaten heben, en vergroot intusschen de binnenholte om het aangroeijend kroost meer ruimte te verschaffen (verg. vbolik, bladz. 46), terwijl zij daardoor ook in de nieuw blootgekomen wortels voedsel voor de jongen verschaft. Nu beginnen de jongen merkbaar in wasdom toe te ne-men en wordt de eerste vervelling noodzakelijk; doch daar zij niet alien op eenmaal geboren worden, zoo verloopen er eenige dagen voordat het bij alien plaats gegrepen heeft. Het afgelegde huidvlies is wit, en het dier, dat vervelde, is ook wit, doch wordt binnen weinige uren weder bruin- zwart. De veenmol heeft dan de grootte en de gedaante als bij ^g. 3 wordt voorgesteld. In dozen toestand blijven zij, volgens den hoogleeraar VROLiK, nog steeds onder de zorgen van de moeder en bewegen zich wel buiten het nest, doch in eenen beperkten kring, die niet veel meer dan 2 palm in doorsnede heeft. De daarop volgende vervelling heeft eene maand later plaats en de jongen hebben dan de grootte van fig. 4. Zij bewegen zich daarna in ruimeren kring en beginnen allerlei gangen te maken, waardoor zij aan de zorg en het toezigt van de moeder ontsnappen. Dan begint hun zelfstandig leven. In October of November heeft de derde wisseling van huid plaats en zij betrekken daarna, nog zonder vleugels, de winter-kwartieren. Na den winter, gewoonlijk in April of May, heeft de vierde vervelling plaats en dan zijn er sporen van de aanstaande vleugels zigtbaar, terwijl eene maand later, met de vijfde ver veiling, de veenmol zijne geheele grootte verkrijgt en den ook van vleugels voorzien is. Hun wasdom duurt alzoo een geheel jaar, terwijl uit de beschrijving voldoende gebleken is, dat de gedaantewisseling dezer dieren onvolkomen is, zoo als bij alle andere regtvleugelige insekten. De volkomen veenmol (fig. 5 en 6) heeft een zeer sterken en harden kop en hard borststuk, terwijl ook de pooten eene buitengewone harde omkleeding hebben. De geheele ge-daante is blijkbaar tot het maken van loopgraven ingerigt, waarom ook de voorpooten eenigzins in gedaante met die der moUen overeenkomen. De veenommen heben goed gevördede viele, waarvan de twee bovenvleugels veel kleiner zijn dan de ondervleugels zijn fig. 6), doch zij maken er over dag geen gebruik van. Steeds ziet men ben met toegeslagen vleugels, waarvan de twee groote ondervleugels zoo ineen zijn gevouwen, dat zij als een paar staarten op het achterlijf liggen. Meer-malen heeft men waargenomen dat de veenmol dierlijk voedsel gebruikt en vooral op aardwormen gesteld is. Zij verklaren elkander dikwijls den oorlog, dat met het op-vreten van de zwaksten eindigt. In gevangen staat vallen zij elkander dadelijk aan en hunne kaken zijn zoo sterk, dat de harde deelen als kop, romp en pooten tegen een beet met die kaken niet bestand zijn en als koek doorgebeten worden. Het eigenlijke voedsel der veenmollen zijn de wortels van allerlei soorten van planten, doch bij dit vreten pa art zich eene zucht, of liever de nadeelige eigenschap, om nog veel meer te vernielen. Al wat bij het maken van Hunde ritten of gangen in den weg staat, wordt afgebeten of met de voorpooten weggerukt en vernield. Wanneer bijv. een veenmol in den moestuin voor eene rij met erwten of peulen komt, en hij daardoor zijn' weg neemt, dan ook is men zeker, dat alles langs de rij af wordt afgebeten. Om een denken te geven, in welk aanwezig zijn, zal ik hier een verhaal mededeelen, dat ik uit den mond van een' zeer geloofwaardigen tuinbaas ernam. In den moestuin namelijk had men steeds veel last van de veenmollen en door den eigenaar werd aan de tuinknechts voor ieder gevangen veenmol een cent betaald. Op zekeren dag had het, na zeer warm wedcfr, buitengewoon sterk geregend, zoo zelfs, dat de moestuin voor een groot gedeelte was onder geloopen. Nadat het water was weggezakt, gingen de tuinknechts op klompen (tegen het doorzakken) naar een stuk grond, waarvoor teenmollen uitgegraven, waarvoor teenmoor door de veenmoUen geheel vernield was. Dat terrein werd omgespit en op eene uitgestrektheid van 16 Ned. roeden werd 1400 volwassen veenmollen uitgegraven, waarvoor teenmoor door de tuinknechts / 14 ontvangen werd. In Engeland zegt men van de veenmollen tgelukkig het land waar dit onheil onbekend is" en hetzelfde zou hier ook van toepassing zijn. Vroeger zagen wij reeds Das de affeeling der Netvleu-gelige insekten slechts enkele soorten telt, die den landbouwer of grondeigenaar eenig belang inboezemen. Daaronder is er echter geen, die schade doet, maar wel worden hier eenige nuttige insekten aangetroffen, zoo als bijv. de gaasvlieg, die op kleinere insekten jagt maakt, zoo ook de schorpioenvlieg en de mierenleeuw. Een der meest bekende vormen is die der glazenmakers of juffers, waarvan vele soorten in ons land voorkomen en die alien van den roof leven. Wij willen hunnen levensloop als vertegenwoordigers der netvleugelige insekten in korte trekken hier nagaan. Wij twijfelen niet, of deze soorten van insekten leveren in hunne levenswijze eenige punten op, welke de lezer met belangAelling zal volgen. Daaronder rangschikken wij in de eerste plaats de wijze, waarop de jonge glazenmakers leven, en die geheel van die der insekten afwijkt, wier levenswijze wij tot hiertoe beschouwden. Het zal zeker velen onzer lezers niet ontsnapt zijn, dat zij de glazenmakers dikwerf boven het water zagen vliegen, dat deze dieren dan van tijd tot tijd als het ware een oogenblik op dezelfde plaats zweefden of even met het onderlijf het water aanraakten. Wanneer men dat gezien heft, dan zag men vrouwelijke glazenmakers, die hare eijeren aan het water toevertrouwden. Hun kroost wordt in het water geboren. De eijeren, die in het voorjaar of in den zomer op het water gelegd worden, zakken naar den bodem en eerst tegen het najaar komen zij uit. De jongen blijven den winter over in den modder leven en bereiken tegen het voor- jaar reeds eend aanmerkelijke grootte. Blijkens fig. 1 hebben Plaat XII. zij dan wel veel overeenkomst met de volkomen glazen- makers, doch even als bij de veenmollen ont breken in dienstanden, de vielen het inwendig männer, geheel anders is, daar de jongen, onder water le vende, ook op eene andere wijze moeten ademhalen, dan wanneer zij later het luchtruim doorklieven. Zij voeden zich uitsluitend met insekten en hebben door de natur een' bijzonderen toestel gekregen om op eene zeer gemakkelijke wijze en zonder zich veel te bewegen hunne prooi te bemagtigen. Wanneer men namelijk fig. 3 met aandacht beschouwt, dan zal men zien, dat de jonge glazenmaker zich aan een blad vasthoudt (dat zich onder water bevindt) en met een soort van tang een ander insekt naar zich toehaalt, dat zwemmende voorbijging of ook even aan het blad zich hechtte. Die tang is de onderlip van het insekt, welke zoo ver uitgestrekt kan worden. Zij bestaat uit drie deelen, waarvan de laatste als een paar kaken zich opent en sluit. Wanneer nu het dier deze lip snel naar voren schuift, dan verdwijnt de buiging in de onderste deelen en kan hij op betrekkelijk verren afstand andere insekten naar zich toehalen. De jonge glazenmakers verwisselen, eer zij volwassen zijn, vijfmaal van huid, en hebben voor de laatste ver- velling reeds de beginselen van vleugels verkregen, zooals uit de afbeelding, fig. 2 en 3, blijkbaar is. Het lijf is dan bij sommige soorten meer opgetrokken en daardoor dikker. Zij kruipen dan tegen eene of andere waterplant op, en nadat zij e enigen tijd boven vater in rust door-gebragt hebben, barst de huid van boven in de longte door en het volkomen insekt komt dan te voorschijn. (Zie PI. II, fig. 3, op bladz. 8). Bij ongunstig weder zijn de glazenmakers traag in het vliegen en dan kan men hen dikwerf met de hand van een of ander blad v^egnen. Gooit men hen dan in de hoogte, zoo vliegen zij slechts een kort eind v^egnemen. Bij v^^arme dagen daarentegen behooren zij tot de insekten, die den geheelen dag rusteloos rondvliegen en zich naauwelijks den tijd gunnen om een oogenblik halt te houden. Zij voeden zich met allerlei soorten van insekten, die zij dikwijls vliegende opeten, terwijl zij de pooten zoowel als de vleugels daarvan op den grond laten vallen. Op die wijze ziet men hen vaak de kapellen en andere vlindersoor-ten verslinden en zij kunnen daaronder som eene geweldige slagting aanrigten. Zoo verhaalt ratzebubg, dat hij daardoor eene sterke vermeerdering van de nonvlinder geheel en al zag beletten. Bekend is het, dat in sommige landen de sprinkhanen zich in groote hoeveelheden verzamelen en wolksgewijze naar eene andere streak zich begeven, terwijl zij Let land, waar zij doorrekken, met schrik en angst vervuUen, daar alles op hun weg kaal wordt achtergelaten. Ditzelfde trekken, ofschoon zonder noodlottige gevolgen, wordt ook bij de glazenmakers opgemerkt, en wel het meest bij die soort, die bij PI. II op bladz. 8 is afgebeld. De heer a A. van bemmelen te Leiden heeft dienan- gaande vele waarnemingen gedaan en die van anderen venameld. Wat ons land betreft, zoo schijnen zij meestal in eene noordwestelijke rigtung uit zee te komen en trekken dan veelal in eene zuidoostelijke rigtige vort. Soms ge- beurt het, dat een zoodanige zwerm in de nabijheid der zee door eene plotseling invallende vochtige koude (bij de strandbewoners bekend onder den naam van zeevlam) over- vallen wordt, en onder die omstandigheden heeft de heer N. H. DE GBAAF in do Wassonaarsche duinen, eene opper- vlakte van ruim een bunder gronds, met glazenmakers als bezaaid gevonden. Bij de wespachtige insekten treffen wij weder eene volkomen gedaantewisseling aan, waarvan wij het beloop, tegelijk met de levenswijze weder met een enkel voorbeeld zullen ophelderen, en bepalen ons in de eerste plaats bij de levenswijze van de hnollenbladwesp (Aihalia Spinarum), een inssekt, dat in Engeland sedert lang veel schade aan de zomerknoUen deed, doch dat eerst in lateren tijd bij ons in eene groote hoeveelheid werd opgemerkt. Wij moeten den l6zer herinneren, dat de larven van de bladwespen eene rupsvormige gedaante hebben, zoodat zij in het algemeen voor blinder {Bombyx monacha) komt in ons land weinig voor, doch wordt in Duitschland niet zelden in zoo groote hoeveelheid gevonden » dat zij ala een ramp te beschouwen zijn, en geheele bosschen en boawgronden door de rupsen worden kaal gevreten. In het algemeen voor rupsen gehouden worden. Zij hebben echter meestal 20 of 22 pooten, terwijl eene rups er nimmer meer heeft dan 16. Om verwarring voor te komen, wor- den de lirven van de bladwespen bastaardrupsen bastaardrupsen genoemd en bij dien naam zu längere ook hier onderscheiden. In 1854 werden deze bastaardrupsen van de knollen-blad-v^esp het eerst door mij waargenomen. Zij bedierven toen een gewas van ruim drie bunders zomerknollen zoodanig, dat er niets dan de groote en dikke bladstelen overbleven. In 1857 waren dezelfde bastaardrupsen nogmaals in groote hoeveelheden aanwezig, doch het was toen later in het saizoen, en zij werden toen op zoogenaamde stoppelknoUen gevonden, die na den oogst der rogge gezaaid werden. Klagten daarover ontvingen wij uit streken nabij Steenwijk, Harderwijk, Deventer, Zutphen, Arnhem en uit eenige plaatsen van Noordbrabant. De bladwesp, die hier de oorzaak van het kwaad is, wordt bij fig. 6 vergroot gezien. Men kan ze op de knollen en verwante gewassen dikwerf zien zitten; zij heben dan met hare toegeslagen vleugels eenige overreenkomst met eene of andere soort van vlieg. Zij zijn echter oranjekleurig en zoo mak, dat men haar meestal met de vingers kan vangen. Het wijfje heeft, gelijk alle vrouwelijke bladwespen, aan het einde van het ligchaam eene soort van zaag, die zij naar beneden kan buigen en voor- en achteruit bewegen. Daarmede maakt zij eene opening in de opperhuid aan de onderzijde van het blad, en daar aan die zaag tevens een eijerlegger verbonden is, zoo brengt zij een een ander gedeelte van het blad hetzelfde herhaalt, of wel een ander blad daartoe uitkiest. Hoeveel eijeren op deze wijze gelegd worden is nog niet bekend, doch dit aantal is zeker zeer aanzielijk. Na verloop van 5 of 6 dagen komen de jonge bastaard- Rupen uit. Deze verwisselen vier malen van huid, voordat zij volwassen zijn. De afgestroopte huidjes blijven aan het blad vastkleven en daardoor is het dadelijk zigtbaar, zoo men gevreet in de knollen opmerkt, of dit door deze bas- taardrups geschiedt. Voorts heeft de wijze van vreten nog iets geheel eigenaardigs. Zij plaatgen zich op het vlakke Plaat XIII. Van het blad, soms aan de boven en dan weder aan de onderzijde en maken daar langwerpige gaten, en wanneer dat gat een zekere grootte heeft, kiezen zij weder een ander gedeelte van het blad of tasten een nieuw aan. Zijn er nu veel bastaardrupsen, dan vergrooten zij telkens het aantal dier gaten, en dat duurt zoo lang, totdat de ge- heele bladvikte is opgevreten en de hoofdnerven alleen nog overblijven. Bij fig. 1 vindt men drie nagenoeg volwassen bastaard- rupsen op het blad zitten, terwijl bij fig. 2 eene dergelijke gezien wordt, volwassen en in eene bonding, waarin zij in rust worden aangetroffen. Zij hebben eene zwartachtige kleur, die soms naar het groenachtige trekt, terwijl zijde- lings eene leikleurige streep over de pooten loopt. Het lijf is zeer sterk geplooid en geheel onbehaard. Zij hebben voorts 22 pooten, waarvan de 3 paar borstpooten zwart en de 8 paar buikpooten lichter gekleord zijn. Yol- wassen zijnde, begeven zij zich 1 Of 2 Ned. doim in den gronden en maken dan een klein cocon of hulsel (zie fig. 3), voor een groot gedeelte nit aardkorrels bestaande, doeh dat zij aan de binnenzijde met een wit satijnachtig spinsel bekleeden. Wanneer men die cocons bij tijds opent, dan yindt men de bastaardrups in eene gebogene bonding daarin liggen, zoo als bij fig. 4 te zien is, terwijl zij na eenige dagen, soms evenwel eerst na eenige maanden in eene pop verandert, die nit de cocon genomen en vergroot bij fig. 5 voorgesteld wordt. Nu eens in hetzelfde jaar, dan weder in het volgende komt de bladwesp voor den dag, en naarmate dit plaats heeft, worden nu eens de zomerknoUen, dan weder de herfst-knollen aangetast. De Engelschen beweren, dat deze bladwesp van het vaste-land naar hen overvliegt. Het is mogelijk, wanneer mijn vermoeden gegrond is, dat hetzelfde insekt ook de mosterd aantast. Dikwerf toch leest men, dat de mosterd in Noordholland en Groningen door eene zwarte rups werd vermieden, en deze kan wel geene andere zijn dan de bastaard-rups der knollen, en in dat geval is het best mogelijk, dat de duizenden en duizenden uitgekomen bladwespen gezamenlijk de reis naar Engeland aanemen. Van meer beteekenis is de schade, welke door de bastaard-rupsen aan de grove dennen wordt teweeg gebragt. Wij hebben verschillende soorten, die dezelfde strekking en levenswijze nagenoeg gemeen hebben, en daaronder komt de gewone dennen-bladwesp (Lophtfrus Fini) wel het meest voor. Niet zelden toch wordt een of and Der dennenbosch geheel kaal gevreten en wanneer men den de soort onder-zoekt, dan zal men in de meeste gevallen een bastaard-rups als den boosdoener herkennen. Om de eijeren te leggen maken de wijQes met den legboor (die, gelijk wij zagen, bij alle blad^espen van een zaagvor- migen toestel voorzien is) in een dennennaald een insnij- ding van boven naar beneden en leggen dan in de gemaakte wond 2 tot 20 eijeren. Het ei wordt met een bruinachtige stoff bedekt, is geel van kleur en 1 Ned. streep lang. Langzamerhand, naar-mate de kiem in het ei ontwikkelt, zwelt het op en doet het de naald uitzetten, terwijl na ongeveer veertien dagen de bastaardrupsen geboren worden. Deze leven in het eerste tijdperk barer bntwikkeling gezellig, zoodat er meestal 50 tot 80 stuks bijeenzitten. Zij tastsn dan nog de naalden slechts zijdelings aan. Later blijven zij welgezellig vreten, doch verdeelen zich in een aantal kleinere troepen en eten dan de geheele naald op. Onderscheidene bastaardrupsen van de gewone soort vindt men op PI. XIV bij fig. 1 afgebeld. Zij zijn geelachtig groen van kleur en soms ook groenachtig geel, terwijl over den rug eene donkere streepen en twee dergelijke licht ge-kleurde aan de zijde voorkomen ; boven de pooten, in de zijde, ziet men altijd eenige afgebroken zwarte streepjes. De volwassen bastaardrups spint, even als die der knoUenbladwesp, een cocon Wäarin zij zich verpopt. Zij hecht dit hulsel somtijds aan de naalden vast, gelijk bij fig. 2 zigtbaar is, doch ook dikwerf op een of andere plaats langs den stam en voor een ander gedeelte in het mos of even daaronder. Wat bij de meeste soorten van bastaardrupsen zeer in het oog loopt en wat vooral bij die der dennenbladwesp in sterke mate plaats heeft, is de geringe omvang, dien de cocon heeft in vergelijking met de grootte der bastaard- rups, die zich daarin eene tijdelijke woning verschaft: Over deze soort van bladwespen, alsmede over alle anderen kan men met yrucht de beschrijving der gedaantewUseling raadplegen, die door den heer mr. s. c. Snellen van vollenhovbx gegeven wordt in het TycUohrift voor Entomologie. Men moet met verwondering vragen, hoe het mogelijk is, dat de larve zich zoo klein kan maken, dat ze een Plaat XIV.. Spinnen om zich heen spint, ter grootte van fig. 2, terwijl , zij, om die cocon de noodige digtheid te geveh, bij het spinnen in alle rigten zich moet wenden en draaijen. Wanneer men eene dergelijke cocon kort voor het uit- komen van de bladwesp openmaakt, dan vindt men daarin eene pop als  de cocon openmaakt. Met de kaken namelijk knipt zij kringvormig de schil door, zoodat het bovenste gedeelte als een dekseltje er afspringt, op de wijze zoo als bij de ledige cocon in fig. 3 zigtbaar is. De mannelijke en vrouwelijke voorwerpen dezer blad- wespen loopen nog al uiteen. Het zwarte mannetje (fig. 5) is veel kleiner dan het gele wijfje en heeft breede gekamde sprieten, terwijl bij het grootere wijfje (fig.  galnoten afgebeeld, welke tegen het najaar aan de onderzijde van de eiken- bladeren menigvuldig voorkomen en door eene geelachtig roode kleur zich onderscheiden, terwijl men een dergelijke, veel kleinere, bij fig. 8, op hetzelfde blad ziet, wier kleur meer wit en rood bont is en welke tot eene andere soort behoort. De wijze, waarop die gallen ontstaan, is nog al curieus. De vrouwelijke galwesp (zie fi^. 6, en 7 vergroot) heeft eene soort van eijerlegger, die spiraalvormig in het lijf teruggetrokken wordt en die uit fijne borstelhaartjes bestät. Bij het eijerleggen steekt het wijfje de opperhuid open op de plaats, waar het eitje zal gelegd worden, en laat in het wondje door de buis een eitje glijden en tevens een prikkelend vocht, dat eene ontsteking op de plaats te weeg brengt, waardoor eene verandering in het bladweefsel plaats heeft, dat die uitwassen doet ontstaan. Zie mr. s. c. Snellen van vollenhoven, Qelede Dieren van Ne-derland, bladz. 335. Wanneer men de galnoot doorsnijdt van de soort als bij fig. 1 is afgebeeld, dan vindt men daarin eene melkwitte. Plaat XV. Plaat XV. Plaat XV. Plaat XV. Weder door eenen nieuwen voorraad worden aangevoerd. De larve, die men bij fig. 3 (fig. 4 vergroot) ziet, heeft geen pooten en een zeer kleinen kop, waarvan de mondelen, als gevolg van de levenswijze, zeer weinig ont-wikkeld zijn. In Let najaar vallen de bladeren, met de galappelen bezet, tegelijk met de overigen op den grond. De larve verpopt zich daar (zie fig. 5, de pop vergroot) en komt in 