Onze eeredienst
Kuyper, Abraham, 1837-1920
Men zou dan terstond bij het binnentreden van het gebouw zien, dat deze Doopvont op een eigen doel wees. Heel de Gemeente zou steeds de Doopvont, waarbij ze gedoopt was, voor oogen hebben, en zou telkens aan haar Doop herinnerd worden. En de bediening zelve zou noch opeenhooping noch verwarring veroorzaken, en tevens voor aller oog zichtbaar zijn. Wat het Sacrament van den heiligen Doop aangaat is de plaatsing van het instrument van den Doop als een vast bestanddeel van het geheel in het gebouw zelf, alzoo niet aan moeilijkheden onderhevig. Mits men van het Doopbekken tot de Doopvont terugkeere, is de plaats voor deze vont vanzelf aangewezen, en levert geen bezwaar op voor de ruimte. Veel moeilijker is het, in het gebouw zelf een blijvende en vaste plaats te winnen voor de Avondmaalstafel, en althans in kleine ge- bouwen is deze moeilijkheid zelfs zoo groot, dat men er niet licht in slagen zal, ook dit tweede Sacrament in den bouw der kerk zelve tot uitdrukking te brengen. HET KERKGEBOUW. 125 Aanvankelijk, dit houde men wel in het oog, toen de Gemeenten nog zeer klein waren, zat men bij elke godsdienstoefening gezellig 6m een tafel bijeen, geheel afgescheiden van de vraag, of er Avond- maal bediend werd of niet. Men deed dat precies zooals wij het nog doen wanneer er een kleine vergadering wordt gehouden. Dertig, veertig menschen kon men om een lange tafel nog zeer wel plaatsen. Toen kwam dus de tafel er niet bij, maar de tafel was er vanzelf, en op die gewone tafel werd het brood en de wijn aangebracht, gelijk we dit thuis doen als er bij of onder een vergadering iets zal genuttigd worden. Doch toen de Gemeente zich uitbreidde, stond men ten deze dadelijk voor een bijna onoverkomelijke moeilijkheid. Eerst kon men dan om een tafel nog in dubbele rijen gaan zitten, en over elkaar heenreiken, maar zoodra er meer dan honderd personen bijeenkwamen, ging ook dit reeds moeilijk. Men moest er zich toen wel toe bepalen, dat alleen de opzieners, met enkele andere leden, achter de tafel plaats namen, dat de vporzij van de tafel open en onbezet bleef, en dat dwars voor die tafel, in meerdere rijen, de Gemeente zich op stoelen of banken een plaats zocht. Ook zoo echter bleef de tafel nog altoos staan, en ontstond nu maar de vraag, hoe men de velen met die tafel in gemeenschap zou brengen, voor het ontvangen van den wijn en het brood. Dit nu liet zich op tweeerlei manier denken. Of dat de Gemeenteleden achtereen- volgens van hun plaats opstonden, en tot die tafel toetraden, om brood en wijn te nemen. Of wel dat de Gemeenteleden zitten bleven, en dat van de tafel het brood en de wijn door de diakenen of op zieners naar hen werden toegebracht, naar een ieder op zijn plaats. Nog later intusschen werd ook hiervoor de schare te groot. Waar soms duizend en meer personen bijeenkwamen, kon de huislijke inden ting van de tafel niet in stand worden gehouden, en de prediker kon niet meer van achter een tafel spreken. Hij moest hooger worden geplaatst, om door alien te kunnen gezien en gehoord te worden, en zoo werd de tafel, ingekrompen tot een altaar, van den overigen dienst afgescheiden, en straks, geheel afgescheiden van dit altaar, de com- munie aan de toetredende Gemeenteleden uitgereikt. Een usantie waarbij men dan tevens het gebruik van den wijn voor de leden allengs af- schafte. De dubbele bediening hield te veel op ; kon, nu er geen tafel meer was, licht tot morsen leiden ; en werd bovendien overbodig geacht toen de leer indrong, dat heel de Christus, met vleesch en bloed, in den ouwel aanwezig was. 126 HET KERKGEBOUW. De Reformatie die principled tegen deze geheele voorstelling in verzet kwam, kon uiteraard met deze bestaande usantie geen vrede nemen, en keerde daarom terug tot wat vroeger had bestaan. De tafel werd hersteld, en weer werd in onderscheiden landen de dubbele usantie ingevoerd, om 6f de leden der Gemeente van hun plaats te laten opstaan, en tot die tafel te doen naderen, om daar, geknield, uit de handen van de geestelijken brood en wijn te ontvangen, of wel door Gemeenteleden op hun plaatsen te laten zitten, maar nu door de diakenen, en ook door de opzieners, het brood en den wijn naar de Gemeenteleden te laten uitdragen. De eerste usantie bestaat nog in de Luthersche en in de Engelsche Episcopale kerk. Op de verheven ruimte voor de Gemeente, staat dan een kleine tafel, waarop zich brood en wijn bevinden. Minstens twee Dienaren plaatsen zich bij die tafel. En dan naderen de Gemeenteleden, en knielen zes tot tien tegelijk voor die tafel neder, om uit de handen van de gees telijken, eerst het brood en daarna den wijn te ontvangen, waarbij deze dan telkens de instellingswoorden herhalen. In de Fransche Gereformeerde kerken daarentegen, en ook in enkele Zwitschersche, volgt men nu nog de omgekeerde orde, en laat de Ge meenteleden elk op hun plaats zitten, terwijl onderscheiden leden van den kerkeraad het brood en den wijn in de hand nemen, en hiermede van lid tot lid rondgaan. Op deze van onze usantie geheel afwijkende gewoonte, zie men niet dadelijk te veroordeelend neer. Ze handhaaft toch beter dan onze gewoonte de eenheid van handeling. Men deelt de leden niet in groepjes in, die aan afzonderlijke tafels plaats nemen. En wijl alzoo de handeling meer haar eenheid behoudt, loopt ze ook veel sneller af. Voor kleine Gemeenten, waar men in den regel niet meer dan twee tafels heeft, zou ze dan ook zeer goed in te voeren zijn, en het denk- beeld van een ,,vergadering van geloovigen" beter handhaven, dan dit thans bij ons geschiedt. Maar ook hier is het de grootte der Gemeente, die storend tusschen- beide treedt. Bevinden zich in eenzelfde gebouw een 7 a 800 leden, die aan het Avondmaal wenschen deel te nemen, dan maakt het rond- dragen van brood en wijn een min plechtigen indruk. De ruimte tusschen de stoelen is dan te klein om er goed door te kunnen. Men moet dan wringen en dringen, en een lid dat onder dat voorbijgaan in der haast een stuk brood van den schotel en een teug uit den beker moet nemen, is daarbij onrustig en niet tot zelfinkeering in staat, HET KERKGEBOUW. 127 En laat men de Gemeenteleden opstaan, en bij de tafel neerknielen, dan wordt onwillekeurig in veler oog, die tafel toch weer een altaar, en gaat elk denkbeeld van een gemeenschappelijken maaltijd teloor. Het best ware dan nog, wat men in enkele gebouwen met een onge- bruikt koor heeft beproefd, t. w. dat men in dit koor bij manier van een hoefijzer zeer groote, lange tafels plaatste, waar nagenoeg alien op eenmaal een plaats konden vinden. Het rustig neerzitten aan een tafel, maar zoo dat tevens alien te zaam aanzitten, is metterdaad het ideaal. Dan blijft het een vergade- ring. Dan is men alien saam. De eenheid blijft bewaard. Er is geen haast, om weer voor anderen plaats te maken. En toch loopt alles in een twintig minuten af, zoodat niets belet het Avondmaal meermalen, of zelfs telkens na den gewonen dienst te houden. XXIX. Het Kerkgebouw. (Vervolg). Ongetwijfeld zijn de bedenkingen tegen onze wijze van Avondmaals- viering niet gering. De eenheid wordt verbroken, doordien men achtereenvolgens, bij groepen, om de tafel plaats neemt. Mannen en vrouwen worden op die manier vaak gescheiden. Zelfs gehuwden met hun kinderen kunnen niet sacim aanzitten. In den regel is het zelfs moeilijk, om achter in de kerk te zien, wat er gebeurt. Nog moeilijker vaak om te verstaan wat er gesproken wordt. Men gevoelt het, de eenheid van de verga- dering is aanstonds gebroken. En men krijgt veeleer den indruk van een reeks kleine korte vergaderingen achter elkander, waar men bij zit, die men aanziet, maar die buiten de overigen omgaan. Is het nu alzoo, dat vooral bij het heilig Avondmaal het uitkomen van de eenheid van de vergadering van geloovigen eisch is, dan springt het in het oog, dat hier maar al te veel aan ontbreekt, en dat dewe- zenlijke eenheid en saamhoorigheid, het ee"ne lichaam zijn, niet tot uit- drukking komt. Een tweede bezwaar geldt de onrust, het onrustige, het golvende, dat zich van de vergadering meester maakt, zoodra het heilig Avond maal is aangevangen. Zoo ergens, dan hoort hier stille rust en plechtige kalmte te heerschen. 128 HET KERKGEBOUW. Maar vooral in onze grootere kerken is van die rust, van dat rustige eer het tegendeel te bespeuren. De een gaat op de bank staan, om te kunnen zien. Een anderloopt om allengs te naderen, en blijft halverwege staan. Een derde dringt om een ander voor te komen. Een vierde dacht nog aan te kunnen schuiven, maar moest terug. Een vijfde komt van de tafel weer naar zijn plaats. Een zesde wacht bij de tafel om straks aan te kunnen gaan. In een woord, wat er nog rustigs aan de tafel zelve is, wordt bedorven door de onrust er om been. Een derde bezwaar is de kortheid van het aanzitten. Men zit met 40 a 70 personen kort opeengedrongen. Men ziet elkander vlak in de oogen. En nauwelijks zit men, of als Brood en Beker zijn rondgegaan, of liever soms nog eer ze de heele tafel rond zijn, begint de Dienaar iets te lezen of te spreken. En zoo als dat uit is, moet men weer opstaan. Dit geeft iets gejaagds, iets dat in strijd is, met alle verzameling zijner gedachten, en zoo is er geen tijd voor stillen inkeer in zich zelven, noch tot rustige verheffing van het hart naar boven. En eindelijk een vierde bezwaar is de gedurige herhaling van het- zelfde. De eerste maal dat men de heilige klanken hoort, grijpen ze aan, maar als die zelfde klanken telkens weer herhaald worden, worden we er stomp voor. En daarbij komt, dat terwijl eigenlijk aan het heilig Avondmaal uitsluitend het rechtstreeksche lijden en sterven van den Heiland, de verbreking van zijn lichaam en de vergieting van zijn bloed, hart en hoofd moeten vervullen, de prediker, om niet eentonig te worden, afdoolt naar allerlei andere onderwerpen, die op zich zelf wel uitnemend zijn, maar toch ziel en zinnen van de hoofdzaak af- trekken. Alzoo verloopt het gedenken van Jezus' dood, in het denken aan allerlei geestelijk vermaan, en niet zelden gebeurt het, dat de ziel, die bij het Kruis in gedachten verkeerde, door wat de Dienaar leest of spreekt, van dat Kruis wordt afgetrokken. De bezwaren zijn dus niet gering, en hoe grooter de Gemeente is, en hoe meer Avondmaalgangers er opkomen, hoe sterker die bezwaren toenemen. In een kleine dorpskerk, waar hoogstens twee of drie tafels worden gehouden, loopt het nog, maar als het zeven en meer tafels worden, nemen die opgenoemde bezwaren een zeer ernstig karakter aan. Meer dan een verlaat dan ook, nog onderwijl het Avondmaal gaande is, het kerkgebouw, niet uit onverschilligheid, maar omdat het lang HET KERKGEBOUW. 129 zitten op zijn soms afgelegen plaats, gevaar loopt hem de heilige stemming te doen verliezen, waarin het aanzitten aan de tafel des Nieuwen Verbonds hem gebracht had, en die hij niet aanstonds wenscht te verliezen. En toch gelooven we, dat in beginsel, onze wijze van het heilig Avondmaal te viereri, nog altoos boven de andere methoden te ver- kiezen is. Het ronddragen van brood en wijn gaat bij voile beurten niet, en het een voor een opgaan naar een kleine tafel, waar men dan neer- knielt, voedt te zeer het denkbeeld van een altaar, daardoor zeker clericalisme, en maakt nog haastiger; want natuurlijk dan kan wie toetrad slechts een enkele minuut daar geknield blijven. Bleef hij langer, zeg b.v. drie minuten, dan zou dit, zoo er zes tegelijk toe- traden, bij een opkomst van 1200 personen nog altoos 200 X 3 minuten, d.i. tien uur vorderen. Het levend beeld van wat het bij de instelling van het heilig Avondmaal was, wordt op onze wijze nog het best weergegeven. Zooals Jezus met zijn jongeren aanzat, zoo zitten wij aan, daargelaten nu de vraag, of Leonard da Vinci's voorstelling geheel overeenstemt met de wijze waarop men in Jeruzalem aanzat. Ook heeft het aan eenzelfde tafel aanzitten van rijk en arm, van aanzienlijk en gering altoos een bekoring, die we niet gaarne missen zouden. Terwijl eindelijk het feit, dat bij deze wijze van doen, de geloovigen onderling elkander den schotel met het brood en den beker met den wijn overreiken, het best overeenkomt met het algemeene priesterschap der geloovigen. De vraag, of het goed is, dat in groote kerken nagenoeg alle con- trole ontbreekt over de toetredenden, laten we daarbij voorshands on- aangeroerd. Wie gaat aanzitten mag zich daarop in geen geval ver- heffen. En ieder heeft als hij toetreedt, voor zich zelven met Paulus te belijden : de grootste der zondaren te zijn, om te kunnen juichen : mij is genade geschied. De tafel en het aanzitten aan de tafel zal men dus het best laten. blijven. Zelfs vreemdelingen die zulk een Avondmaalsbediening in onze kerken bijwoonden, getuigden vaak, dat de indruk ervan schoon en verheffend is. Zelfs de kinderen komen gaarne in onze kerken om de bediening te zien, en ook dit kinderlijk instinct heeft zijn beteekenis. Ook helpt het niet, of ge de tafel al veel langer maakt, want reeds 9 130 HET KERKGEBOUW. aan een tafel van 50 a 60 personen, is het bijna ondoenlijk zoo te spreken, dat het tegelijk naar links en rechts verstaan wordt. Spreekt de Dienaar recht voor zich uit, dan verstaat men hem meestal noch aan het linker noch aan het rechteruiteinde van de tafel, en wendt hij zich om en om, dan hoort men beide malen halve volzinnen. Wat alleen te doen ware, is dat men de tafel niet gelijkvloers, maar iets hooger plaatste, zoodat heel de vergaderde gemeente voort- durend zonder opstaan, en zonder verwarring, zien kon, wat er voorviel. En dit nu ware te verkrijgen volgens het grondbeginsel dat we aangaven. Sluit men de Opzieners die de vergadering leiden, niet langer door een hek van de gemeente af, maar doet men, gelijk in elke groote vergadering, het bestuur plaats nemen op een eenigzins verheven plat form, dat betamelijk breed en diep zich dwars voor de vergaderde menigte uitbreidt, dan moet hier de noodige plaats zijn te vinden, £n voor de zitplaatsen der Opzieners, en voor de Doopvont, £n voor de Avond- maalstafel, en voor een plaats van waar de Dienaar spreken zal. Dit volgt gelijk we zagen uit het grondbeginsel van zulke samen- komsten als een ,,vergadering der geloovigen". Elke vergadering heeft een bestuur dat in de vergadering voorzit. Dat bestuur wordt hier gevormd door de Opzieners. En zulk een bestuur moet in zulk een vergadering zoo geplaatst zijn, dat het haar geheel overzie, en dat het zelf geheel kunne gezien worden, ja, zoo dat al zijn handelingen van dit centrum uitgaan, en voor het oog van geheel de vergadering plaats grijpen. Meermalen hielden we buiten de kerk vergaderingen van dien aard, waar het metterdaad alzoo toeging. Men heeft dan de leden der vergadering dwars voor zich zitten, en het bestuur dat de leiding der vergadering heeft, zit op een platform, dat drie of vier treden hoog is, en desnoods nog iets hooger kan zijn. In Engeland houdt men zulke vergaderingen wel met 10.000 personen, en dan is het een platform, breed en flink diep, soms tien treden hoog, zoodat ieder alles zien kan wat er gebeurt. Dat maakt dan vanzelf, dat de hooge preekstoel wegvalt, omdat het platform reeds eenige treden hoog is, en men alzoo volstaan kan, met op het platform een kleine verhooging van zeg drie treden aan te brengen. Maakt men nu dit platform van achteren rond, zoodat het van beide zijden is ingesloten, dan vinden de niet dienstdoende Opzieners hun gewone plaats in dezen ronden cirkel, en kunnen de dienstdoende MET KERKGEBOUW. 131 Opzieners, (met den Dienaar incluis) vooraan plaats nemen. En in de ruimte die alzoo in deze halve maan overblijft, zou dan uitnemend gelegenheid zijn, om er de Doopvont en de Avondmaalstafel te plaatsen, en beide te laten staan. Die tafel ware dan zoo te maken, dat ze gemeenlijk ineengeschoven was, om plaats te winnen, en alleen bij den Dienst van het Avond- maal naar rechts en links in halven cirkel werd uitgetrokken, gedekt, en omzet met stoelen of banken, terwijl bij elken Dienst het Avond- maalsgereedschap, desverlangd, middenop de tafel kon worden ge- plaatst, als symbolische herinnering, om na den Dienst weer te worden weggenomen. En reikte men dan bij den Dienst van het Avondmaal, aan wie binnenkwam, een volgkaart uit, met een volgletter van de tafel ge- merkt, en desnoods met een volgnummer tot vijftig toe, dan wist een ieder, wanneer hij aan de beurt kwam, dan kon elke familie, vader, moeder en kinderen, bij elkaar blijven, en zou al dat opstaan, loopen, wachten, dringen en haasten vanzelf uit zijn. De Dienaar wist dan vooruit, hoeveel tafels er zijn zouden, en kon zich daarop inrichten. Door een cijfer op het Psalmbord kon dit bekend gemaakt, zoodat elk lid der Gemeente vooraf wist, hoeveel tafels er zijn zullen. Dit zou rust en orde geven. Niemand zou behoeven op te staan, om iets te zien. Alles zou op het platform voor het oog van de geheele vergaderde menigte plaats grijpen. Men zou geen plaatsen behoeven op te breken. Geen tafels behoeven in te dragen. Door iets achterwaarts te treden als hij lezen of spreken ging, zou de Dienaar aan de beide einden van de tafel verstaan worden. En daar hij zou spreken van een hoogte, zou zijn stem zonder veel moeite tot heel de vergadering doordringen. En zoo zou tevens bereikt zijn, wat we in deze bespreking be- oogden, dat namelijk het kerkgebouw steeds duidelijk den indruk zou maken, van geen gehoorzaal te zijn, maar een vergaderzaal, en wel van een vergaderzaal, niet enkel voor de bediening des Woords, maar ook voor de bediening der Sacramenten. Ons uitgangspunt daarbij is principieel Gereformeerd. Onze godsdienstoefening is een vergadering der geloovigen onder de leiding van hun Opzieners, en een vergadering, wat het nu niet is, moet het weer worden. En dat kan het alleen worden, zoo bij het bouwen der zaal niet meer gevraagd wordt, hoe berg ik een 1000 menschen en zet er een 132 HET KERKGEBOUW. preekstoel in, maar heel anders, hoe richt ik de zaal in, zoo dat 'er vergadering in kan gehouden worden, en wel een vergadering voor den Dienst des Woords en der Sacramenten ? En al is het nu, dat men dit ideaal niet op elk dorp en ook niet in elke stad bereiken zal, toch moet het grond-type vaststaan, om te weten, hoe men ook bij ongunstiger omstandigheden bouwen moet. XXX. Het Kerkgebouw (Vervolg). Nog twee aangelegenheden eischen voor den binnenbouw bespreking, t. w. de Voorlezersplaats en de Bankenquaestie. Beginnen we met den Voorlezer. De Voorlezer is thans in veel kerken geworden een buitenambtelijk helper, die iets boven de Gemeente, maar dieper onder den Prediker geplaatst, ,,voorleest" en ,,voorzingt", en soms, als de Prediker onver- wacht uitbleef of te laat kwam, aan de kerk bekendmakingen doet. Ook geeft hij, als er een orgel is en bespeeld wordt, den organist het sein om in te zetten, door te drukken op een electrisch schelletje, of waar men nog ouderwets is ingericht, te trekken aan een ijzerdraad. Dat ,,voorlezen" heeft gemeenlijk plaats niet in, maar voor en buiten den Dienst. Het pleegt aan te vangen zonder votum of gebed. En het strekt in de schatting der meesten uitsluitend om den ledigen tijd te vullen, als veel lieden reeds op hun plaats zitten te wachten en de prediker er nog niet is of nog niet begon. Zulk stilzitten leidt allicht tot allerlei gesprek en gepraat. Vrijge- laten wordt dit al luider. Dit staat niet plechtig en leidt af. En daarom laat men dan dien Voorlezer uit de Schrift voorlezen. Dan zitten de kerkgangers stil, ook al luisteren lang niet alien toe, en al zijn zij die het lezen werkelijk volgen op de vingers te tellen. Ook dient herinnerd, dat in verreweg de meeste kerken die Voor lezer de ,,meester" was. Die leerde het dorp lezen en werd dus ondersteld zelf goed te kunnen lezen. En bovendien voor voorkomende gelegenheden was ,,meester" in veler oog altoos een man die getoond had, orde te kunnen houden. Deze practijk nu, waaruit de plaats van het Voorlezersbankje vanzelf voortvloeide, wekt ernstige bedenking. HET KERKGEBOUW. 133 Gelijk we reeds vroeger herinnerden droeg de Lezing uit de Heilige Schrift oudtijds een geheel ander karakter, en ze draagt dit nu nog b.v. in de kerk van Engeland. Men achtte, dat een vergadering der geloovigen niet mocht gehouden worden, zonder dat, liefst en uit het Oude en uit het Nieuwe Testament, een stuk van 7ekeren omvang en dat een afgerond geheel vormde, onder de vergaderden werd voorgelezen. De keuze van dit stuk was niet aan den Prediker overgelaten, maar er bestond een vaste lijst, die voor elken Zondag in het jaar de voor te lezen kapittelen aangaf, en zulks met het doel, om elk jaar heel den hoofdinhoud der Heilige Schrift voor het oor der Gemeente te brengen. Deze practijk was vooral noodzakelijk in den tijd toen er nog geen gedrukte Bijbels bestonden, en het dus een witte raaf was, dat een rijk heer een eigen Bijbel in handschrift bezat, omdat zulk een hand- schrift peperduur was. Voorlezing van de Heilige Schrift in het midden der Gemeente, was destijds alzoo het hoofdmiddel, om kennisse van de Heilige Schrift te onderhouden. Dienovereenkomstig geschiedde deze voorlezing dan ook altoos in den Dienst, als een deel van den Dienst, en nu nog in de kerk van Engeland door een ambtsdrager. Ware nu de ontstentenis van een eigen Bijbel in de huizen e"enig motief voor deze voorlezing geweest, zoo zou ze, gelijk vanzelf spreekt, na de verspreiding van de gedrukte Bijbels, haar reden van bestaan verloren hebben. Maar dit was niet het geval. Nu nog bestaat onder ons Christenen de goede gewoonte, om waar men samenkomt saam een stuk uit Gods Woord te lezen, niet om zich in de Schriftkennis te oefenen, maar om zich saam onder den indruk van het Woord Gods te plaatsen, en saam dat Woord te eeren. En al heeft men ook dit overdreven en vaak werktuiglijk gemaakt, door ingang te verschaffen aan de meening, alsof geen vergadering van een kerkeraad, schoolbestuur of wat ook, goed Hep, tenzij er eerst een ,,hoofdstuk" was gelezen, te ontkennen valt toch niet, dat in ver- gaderingen, die Godsvereering, gemeenschapsoefening en stichting be- doelen, zulk een voorlezing uit Gods Woord geheel op haar plaats is, en er zelfs een onmisbaar bestanddeel van uitmaakt. Want wel kan men zeggen, dat de macht van Gods Woord ook in de prediking spreekt, maar ieder gevoelt toch, dat dit, waar prediking op vrijen tekst, soms van een half vers, in zwang is, de majesteit 134 HET KERKGEBOUW. van de Schrift als Schrift niet genoegzaam tot haar recht komt. Het moet uit dien hoofde toegegeven, dat naast de prediking, aan de lezing van de Schrift als zoodanig, een eigen zelfstandige plaats toekomt. Niet natuurlijk bij de verkeerde opvatting, also! heel het kerkgaan het aanhooren van een preek bedoelde, en dat al het overige slechts franje is, maar wel bij de Gereformeerde opvatting van de godsdienstoefening als een samenkomst, een bijeenkomst, een ver- gadering van de geloovigen. Doch dan spreekt het ook vanzelf, dat deze lezing niet met ver- snelden pas, even voor den Dienst moet worden afgedaan, maar dat ze behoort plaats te grijpen in den Dienst, en als deel van den Dierast, z66 dat die Dienst zonder zulk een lezing onvolledig zou zijn. Alzoo niet voor het votum, maar nadat de vergadering ge- opend is. Niet als iets dat vluchtig en in haast even wordt afgedaan, en alsof de eigenlijke Dienst pas begint als de Lezer zwijgt en de Dienaar begint; maar zoo dat eerst de vergadering geopend worde, en dat de lezing intrede op dat punt van den Dienst, waar ze de beste en rijkste uitwerking kan hebben. Geen oogenblik mag de indruk gevestigd worden, alsof de lezing uit de Heilige Schrift een ondergeschikt karakter droeg, en alsof het lezen of uitspreken van de predikatie hier verre in waardij boven stond. De Schrift als de onopgeloste, rechtstreeksche gave Gods, staat altoos hoog boven de prediking die door den altoos feilbaren mensch geschiedt. En ook volgt hieruit, dat de lezing der Schrift niet, als ware ze van minder aanbelang, van de ambtsdragers op een buitenambtelijk persoon moet worden overgedragen, maar geschieden moet door de Opzieners. Alleen ter onderscheiding is dan ook van oudsher de gewoonte ingevoerd, dat een ander zou prediken, en een ander zou lezen ; gelijk nu nog in de kerk van Engeland de lezing zoo mogelijk altoos, even- als de prediking, door een Dienaar des Woords geschiedt. lets wat ook hier weer niet werktuiglijk worde verstaan, alsof van dezen regel niet kon worden afgeweken. Is er in een dorpskerk niemand onder de Opzieners die stem, zin en tact voor openbaar lezen heeft, dan belet niets dat de Opzieners dit door een der broe- deren laten doen. Alleen maar wie dan leest, hebbe niet de rol van schoolmeester, noch die van een gehuurd persoon, maar trede op in zijn qualiteit als lid der vergadering. HET KERKGEBOUW. 135 De verkeerde opvatting is hier alleen ingeslopen door de gelijktijdige behoefte aan een Voorzanger. Goed voorlezen is reeds een wezenlijke kunst, die lang niet ieder verstaat, maar voorzingen valt nog veel minder onder ieders bereik. Althans indien men daaronder niet enkel verstaat inzetten, maar leiden, en waar het misgaat, op den goeden weg terugbrengen. Zulk een Voorzanger maakte men vroeger overbodig, en maakt men in andere landen nog overbodig, door een koor. Men noodigt dan de beste zangers en zangeressen in de gemeente uit, zich vooraf te oefenen, en in de vergadering den zang te leiden. lets waarover later meer zal te zeggen zijn, want het gezang der Gemeente vereischt te zijner tijd breeder bespreking, maar waarvan nu alleen zij aangestipt, dat het bijna overal ten slotte er toe geleid heeft, om het eigenlijke Ge- meentegezang te doen verstommen. Zulk een koor zingt dan zoo indrukwekkend, dat de Gemeente ge- voelt er niet meer mee mede te kunnen. Het schoone van den zang streelt en boeit het oor. Men gaat luisteren in plaats van zelf te zingen. En ten slotte schaft men dan, gelijk het Rome verging, hee het Gemeentegezang af. Dit is de oorzaak, waarom men onzerzijds met zulk een koor brak, en er den Voorzanger voor in de plaats stelde. Want wel kan ook hierbij het misbruik insluipen, en was schrijver dezes er te Geneve, in de kerk waar eens Calvijn predikte, getuige van, hoe men zich als voorzanger meester had gemaakt van een der beroemdste kunst- zangers, en hoe, als deze begon te zingen, de Gemeente van haar plaats opstond, zich om hem verzamelde, en in stille bewondering naar zijn prachtigen zang luisterde, maar dit was en bleef uitzondering. Onder ons sloop althans dit kwaad niet in. Maar wel dit andere kwaad, dat men, om de goedkoopte, Voor zanger en Voorlezer in een persoon vereenigde, en, daar nu een Voorzanger uiteraard niets dan een instrumenteel ,,behulpsel" was, vloeide hieruit vanzelf de onevenredigheid voort, dat men ook de lezing der Schrift als bijzaak ging beschouwen. Betering hierin is dan ook alleen daardoor te verkrijgen, dat men het voorzingen en het lezen uit de Heilige Schrift als geheel onder- scheiden bezigheden, onderscheide ; dat de lezing der Heilige Schrift plaats grijpe bij voorkeur door een der Opzieners; en dat tot het voorzingen een der broederen worde uitgenoodigd, die daarvoor ge- noegzame gaven bezit. Is er zulk een onder de Opzieners of Diakenen, dat deze het dan doe, of zoo niet, dat dan een der andere broederen 136 HET KERKGEBOUW. optrede, mits onder leiding en instructie van den kerkeraad. Hoe dit voorzingen dan met het orgelspel in verband moet gezet, komt later ter sprake. Thans volgt er alleen uit, dat men van de lezing der Heilige Schrift het voorzingen geheel afscheide, en de lezing daardoor weer in haar voile beteekenis late uitkomen, als een zelfstandig onder- deel van den eigenlijken Dienst. Doch hier volgt dan ook uit, dat de plaats voor hem, die de lezing der Heilige Schrift doet, niet symbolisch laag onder den hoogen predikstoel mag zijn. De lezing der Heilige Schrift moet zijn en blijven het lezen van het Woord van God in het midden der vergadering. Dit doel nu poogde men oudtijds te verwezenlijken door zijwaarts op de verhevenheid, waarop het bestuur van de vergadering zat, vlak vooraan een lezenaar aan te brengen, en van daar de lezing der Schrift te doen plaats hebben, terwijl dan aan de andere zijde de plaats was aangewezen voor de prediking. Eerst toen men zoo groote kerken bouwde, dat men op zoo verren afstand niet kori gehoord worden, heeft men den kansel buiten die verhevenheid midden onder de ver- gaderden geplaatst. Maar in goed gebouwde kerken met galerijen, niet dieper dan een 20 a 25 meter in straal, en berekend op een vergadering van hoogstens een kleine 2000 personen, bestaat dit bezwaar niet. Op dien afstand kan men zich, vooral zoo de kerk van achteren rondloopt, en door de galerijen afgesloten is, zeer wel van het platform af verstaanbaarmaken. En met het oog hierop nu zou het aanbeveling verdienen om de plaats voor den Lezer en de plaats van waar de Prediker sprak, symmetrisch te coordineeren. Twee zouden dan dienst doen, een Dienaar des Woords en een Ouderling ; eerst zou de Dienst der gebeden worden opgedragen, daarna de Lezing der Heilige Schrift komen, beide malen met gezang afgewisseld, en ten slotte de predicatie. En bleek het op een dorp niet wel doenlijk twee ambtsdragers alzoo te laten optreden, dan zou er niets tegen zijn, dat de Dienaar des Woords alleen den dienst deed, zoowel den Dienst der gebeden, als de Lezing en de Predikatie. Maar wat in elk geval weg moet, is de nu schier overal bestaande meening, die reeds door den bouw en de inrichting der kerk den indruk geeft, alsof de Lezing der Heilige Schrift iets ondergeschikts en bijkomstigs ware. HET KERKGEBOUW. 137 XXXI. Met Kerkgebouw. (Vervolg). Ook over de zitplaatsen is iets te zeggen. Niet natuurlijk over de vraag of men ze al dan niet verhuren zal, 't zij per jaar of per beurt, bij het lot of bij afslag en opbod. Dat alles toch raakt het gebouw niet. Maar wel raakt het b.v. den bouw, of ge in uw kerkgebouw luifel- banken en eereplaatsen voor allerlei waardigheidsbekleeders zult heb- ben. Het feit, dat op dit oogenblik nog niet zoo velen uit den Gereformeerden kring tot het bekleeden van waardigheden geroepen worden, blijve hier buiten rekening. Al is het toch, naar evenredig- heid, aan te toonen, dat men ons opzettelijk en stelselmatig voorbij- gaat, dit ontslaat ons niet van de verplichting om de zaak als zaak te bespreken niet met het oog op deze of gene kerk, maar doelende op de vraag in het afgetrokkene, en die vraag luidt dan, of in een kerkgebouw voor een vergadering van Gereformeerde geloovigen in- gericht, de luifelbank of eergestoelte, zekere eereplaats voor de burgerlijke en andere autoriteiten moet worden opengehouden. Van de plaatsen voor de Opzieners spreken we nu niet. Die zitten in de vergadering voor, als zijnde het bestuur der vergadering. Gedoeld wordt uitsluitend op civiele autoriteiten, met name op de hooge en lage Overheden. Nu weet men dat zulke luifelbanken metterdaad in vroeger eeuwen in onze kerken gebouwd zijn, en dat ze in sommige kerken nu nog gevonden worden. De Nieuwekerk op den Dam, in de hoofdstad, is het meest bekende, en ook door vreemdelingen en lieden uit de provincien, om zijn preekstoel en praalgraf meest bezochte kerkge bouw. Welnu, in die Nieuwekerk vindt men vlak tegenover den predikstoel, metterdaad hoog boven de Gemeente uitstekende, om een pilaar loopende luifelbanken, en burgemeester en vroedschap hebben dan ook uit die wel verheven en wel afgesloten eereplaatsen in vroeger eeuwen vaak scherp op de predikatie gelet, of niets tegen het bedoelen der Overheid inging, en met controleerend oor geluisterd naar de gebeden, om op te merken, of het gebed voor de stedelijke Overheid wel te goeder plaatse werd ingelascht. En niet alleen dat burgemees- ters en raden zich zulke hooge banken der eere ontsloten zagen, maar soortgelijke banken waren o.a. ook voor heeren kerkmeesters 138 HET KERKGEBOUW. ingericht, opdat ook hun eere en hoogheid in de Gemeente zou erkend en vertoond worden. Het feit, dat er zulke banken geweest zijn, staat vast. Doch is hiermee nu uitgemaakt dat het naar Gereformeerd beginsel, althans in het oog onzer vaderen, zoo hoorde ? En dan moet geantwoord, dat dit er in het minst niet uit volgt. Wie toch had over het aanbrengen van zulke plaatsen destijds de beschikking ? Was dit de kerkeraad ? Waren dit de Opzieners ? Of voor het minst de Gemeente ? En dan zegt de historic het u wel anders. Neen, het zeggenschap over het aanbrengen van zulke banken lag destijds bij de burgerlijke autoriteiten zelven. Zij benoemden de kerkmeesters. De kerkmeesters waren haar creaturen. En zij lieten door haar kerkmeesters doen al wat haar geviel. Wat wij nu noemen ,,de Gemeenteraad" had over de kerkgebouwen het bestuur, en dit is zelfs te Amsterdam zoo gebleven tot in het begin dezer eeuw. Feitelijk heeft eerst een Roomsch koning aan deze zonderlinge toestanden een einde gemaakt. Lodewijk Napoleon. Deze hooge sier- en eerebanken waren dus geen plaatsen der eere door kerkeraad of Gemeente aan de autoriteiten aangeboden, maar ge- stoelten der eere die zij zich zelven hadden opgericht. De Gerefor- meerde religie was destijds Staatsreligie. De Overheid bezat een zeker gezag met opzicht tot de heilige dingen. De kerken waren onvrij. Een vrijwilligheidsbeginsel kenden ze niet. Ze leefden van prebenden of magistrale beschikkingen. En zoo ook bezaten ze zelven geen middelen om voor haar gebouwen te zorgen, maar ontvingen haar kerkgebouwen in bruikleen van de Overheid. Die Overheid stelde daarom kerkmeesters aan. Door die kerkmeesters lieten ze en voor zich en voor die kerkmeesters als haar creaturen, banken der eere timmeren. En zoo nam de Overheid in het midden der kerk, ook symbolisch, positie als een macht, waarmee de onvrije kerk te rekenen had. Voor het oordeel van den kerkeraad volgt hieruit dus op zichzelf hoogstens dit eene, dat de Opzieners in het timmeren van zulke banken een te dulden iets zagen. lets dat wel beter ware weg- gebleven, en dat er eigenlijk niet zijn moest, maar dat te dulden was uit noodzakelijkheid. Men kon er eenvoudig niets tegen doen. Op zichzelf spreekt het anders wel vanzelf, dat zulk een oprichting van een eeregestoelte voor civiele autoriteiten in het kerkgebouw in strijd is met de grondgedachte van een ,,vergadering der geloovigen." In een vergadering zijn maar twee onderscheidingen denkbaar. De MET KERKGEBOUW. 139 eerste is die tusschen de vergadering zelve en haar bestuur, d. z. in casu de Opzieners. En de tweede is de onderscheiding tusschen de eigenlijke leden der vergadering en bijkomende, luisterende toehoorders, die niet tot de vergadering behooren, maar er bij tegenwoordig zijn. Hoogstens zou men nog een derde onderscheiding kunnen maken tusschen de voile leden en de nog niet voile leden ; maar dit kan alleen tepas komen hetzij bij de bediening van het heilig Avondmaal, hetzij bij de stemming over kerkelijke aangelegenheid. Voor het overige toch zijn ook de gedoopten wel waarlijk leden der Gemeente en behooren alzoo tot de vergadering, ook al deden ze nog geen openbare en opzettelijke belijdenis voor aller oor. Andere onderscheidingen daarentegen hebben in deze vergadering der geloovigen geen reden noch recht van bestaan, Ook de burge- meester komt in de kerk als een ,,geloovige", niet .in zijn civiele qualiteit. Het Luthersche stelsel, om de hooge Overheid als een soort bisschop in het kerkelijk wezen te laten optreden, is steeds door onze vaderen bestreden en verworpen. Overheid in de kerk is Christus en Christus alleen, en geen ander gezag kan zich in de vergadering der geloovigen doen gelden. Dat timmeren van hooge eerebanken was alzoo een pretentie van de Overheden, die in niets genoegzamen grond vindt, en die door het kerkelijk beginsel der Gereformeerden veeleer werd uitgesloten. Ook kerkmeesters, als ge ze los van de Overheid denkt, hebben in de vergadering der geloovigen even weinig te zeggen, als de administratie van het leger in den krijgsraad. Als de kerk is aan- gegaan, hebben niet zij, maar de kerkeraad de leiding der vergadering, en ook waar zij kerkelijke beambten zijn, staan deze gedurende den dienst niet onder hen, maar onder het zeggenschap der Opzieners. Stel, er gebeurt iets, dat zeker optreden noodig maakt, om de orde te herstellen, dan hebben dit niet de kerkmeesters, maar de Op zieners te doen. Kerkmeesters zorgen dat het gebouw voor de ver gadering in orde is, maar als de vergadering geopend is, geven zij het gebouw, met al wat er toe behoort aan de zorge en hoede van de Opzieners over, en het is slechts op hun aanwijzing en verzoek, dat kerkmeesters of kerkvoogden zouden kunnen optreden. Er mag dan ook geen oogenblik geaarzeld worden om te verklaren, dat de oprichting van zulke luifelbanken en eergestoelten, als men b. v. in de Nieuwekerk te Amsterdam vlak tegenover den predikstoel vindt, geheel in strijd is met het karakter van de Gereformeerde godsdienstoefening. 140 MET KERKGEBOUW. Maar hieruit volgt nog niet, dat daarom de burgemeester en andere autoriteiten midden onder de andere leden moeten zitten. Ook in een gewone vergadering voelt ieder, dat er sommige leden zijn, die men gaarne doorlaat, opdat ze een meer geschikte plaats mogen erlangen. En waren er nu in een kerkgebouw gelijk wij dit teekenden, tegen den ronden omtrek, omloopende banken aangebracht, die van boven door den vloer der galerij waren afgedekt, dan is er geen goede oorzaak aan te geven, waarom aan deze autoriteiten niet zou vergund worden, een deel der plaatsen in die rondloopende banken als zit- plaats te kiezen. Het Calvinisme is nooit chauvinistisch. Met verzet zich tegen alle pretentie der hoogheid, maar het geeft eigener beweging steeds gaarne een bewijs van eerbied voor wat aanzienlijk is. Uit het absoluut beginsel zou volgen, dat een koning, die tot onze kerk behoorde, eenvoudig midden onder de gewone leden had plaats te nemen, maar niemand zou dat willen. Ieder zou omzien, waar de plaats was, die de koning het gemakkelijkst kon bereiken, en waar hij het best zat en die plaats zou hem naar ieders wil en wensch worden toegewezen.' En wat op die wijs van de hooge Overheid geldt, gaat vergelijken- derwijs ook van de lagere Overheden door. Ze hebben niets te eischen, veel minder iets in de kerk te commandeeren, maar eigener beweging zorgt de kerk gaarne, dat ze een plaats gereed vinden, die niet een destinctie is, maar wel een bewijs van voorhanden eerbied. Men ziet zijn civiele autoriteiten gaarne ter kerke. Hun voorbeeld kan ten goede werken. Ook moeten ze bij drukken werkkring zich de gelegenheid geopend zien, om van een plaats zeker te zijn. Maar wat mag en steeds is af te weren, is, dat ze zich een soort troon in de kerk komen oprichten. Qualiteit als zoodanig bezitten ze in de vergadering der geloovigen niet. Omgekeerd volgt hier tevens uit, dat armenbanken achteraf evenmin tepas komen als Overheidsbanken in het front. De armen zijn in de gemeente Gods niet de laatst aankomende, maar de meest natuurlijke leden. Jezus had toen hij op aarde was altoos meer armen dan rijken, die hem naliepen. En ook nu blijft de be- teekenis van den naam van Christus voor de arme leden der Gemeente het rijkst en het grootst. Rijk of arm mag in de kerk geen verschil maken. De armen moeten leeren niet te dringen en onbeleefd te zijn, en de rijken moeten wed- ijveren om elk gevoel van minderheid aan de armen, althans in het bedehuis te ontnemen. MET KERKGEBOUW. 141 Alleen met gebrek der zintuigen mag in de kerk zichtbaar gerekend worden. Dooven en hardhoorenden moeten er niet aan blootstaan, dat anderen voorgaan, en zij achteraf moeten zitten, zoodat ze niets verstaan. Daarom is het alleszins billijk, dat wie in dit geval verkeeren, zich bij de Opzieners aanmelden, en dat de Opzieners bij het verdeelen der plaatsen, hun vlak vooraan een plaats verzekeren. Doch voor het overige zij er geen onderscheid, geen vooraanzitting en geen achteruitzetting. In de gemeente Gods zijn we alien een. XXXII. Het Kerkgebouw. (Slot.) Van het gebouw mogen we niet afstappen, zonder ook een woord te hebben gezegd over den bouw als zoodanig. We zijn hiermede niet begonnen, maar eindigen er mede, omdat het gebruik de eerste rech- ten heeft, en op het doel, waarvoor het gebouw te dienen heeft, het eerst het oog dient gericht. Wie te bouwen heeft, vraagt zicheerstaf: Wat ga ik bouwen ? Een woonhuis, een paleis, een klooster, een magazijn, een stadhuis enz. ofte wel een gebouw voor de Religie ? En indien het laatste, dan dient verder gevraagd : Zal het een synagoge, zal het een tempel, zal het een kapel, of zal het een kerk zijn ? En voorts : Indien een kerk, zal die kerk moeten dienen voor den Room- schen, voor den Griekschen, voor den Lutherschen, door den Episco- palen of voor den Gereformeerden Eeredienst ? Al toch naar gelang het antwoord op die vragen uitvalt, zal het doel gewijzigd worden en de inrichting een andere moeten zijn. Daarom wezen we er zoo herhaaldelijk, en zoo met nadruk op, dat de Gereformeerden niet anders kennen dan een ,,vergadering der ge- loovigen", en dat alzoo het karakter van vergaderlokaal bij den bouw van onze kerken op den voorgrond behoort te treden. Al dat nabootsen van Roomsche, Luthersche en Episcopale kerken, moge voor het oog tot een schoon effect leiden, maar het is noch doelmatig, noch van na- denken getuigend, noch origineel. Wilt ge een kerk van dien aard, bewonder dan den Keulschen Dom, of ook de St.-Pieterskerk te Leiden, of de St.-Janskerk te Den Bosch, ,142 MET KERKGEBOUW. en erken dat al uw nabootsen op kleine schaal, toch niets dan knut- selwerk is. Nog veel beter zou u dan de aloude synagoge tot model kunnen dienen. Ook de synagoge toch onderstelde, dat het eigenlijke Heilig- dom elders was, d.i. op Sion, gelijk wij geen ander wezenlijk Heilig- dom dan in het hemelsch Sion kennen, en ook de Synagoge wilde zelve niet anders zijn, dan een gebouw waar de geloovigen saam- kwamen, om de Schrift te lezen en te bidden. De naam Synagoge be- teekent dan letterlijk ook : saamvergadering. Op het doel, waarvoor ons kerkgebouw dienst moet doen, dient uit dien hoofde door onze bouwmeesters niet slechts zijdelings, maar in de allereerste plaats gelet te worden. Wie dat doel uit het oog verliest moge timmerman zijn, maar is geen architect. Evenwel, ook als het doel scherp in het oog wordt gevat, en alzoo in elk opzicht een bruikbaar gebouw geleverd wordt, dat aan de prac- tische behoefte voldoet, zoo is daarmee op verre na nog het hoogste >niet bereikt. Het is niet hetzelfde, of ge gediend wordt door iemand, die u feitelijk ja helpt aan hetgeen ge noodig hebt, maar stomweg, zonder uitdruk- king op het gelaat, of wel dat diezelfde hulp, dezelfde dienst u be- wezen wordt door een innemende persoonlijkheid, uit wiens houding dienstvaardigheid, uit wiens oog vriendelijkheid u toestraalt, en uit wiens geheele wijze van doen liefdebetoon spreekt. En juist zoo nu is het op verre na niet hetzelfde, of ge een huis bewoont, waarin ja alle kamers te vinden zijn, die ge behoeft, en dat ligt waar ge het noodig hebt, maar onvriendelijk en zonder bekoring, dan wel of ge een even bruikbaar huis hebt, maar dat bovendien ge- zellig is ingericht, zich vriendelijk voor u ontsluit, en ook in zijn uitwendige verschijning u uitlokkend en aantrekkelijk toespreekt. Geldt dit nu reeds van een gewoon woonhuis, hoeveel te meer moet dit dan niet doorgaan voor een gebouw, waarin de gemeente Gods zal samenkomen. Ge komt er vooral op Zondag, en wilt dus een gebouw, dat uw hooge stemming op dien dag, uw gevoel van ruste niet stoort. Ge wilt dat u ook uit het gebouw iets toespreke, .dat overeenstemt met uw innerlijke gewaarwordingen. Ook dat gebouw moet iets uitdrukken. Er moet leven in het geheel zijn. Het moet niet zwijgen, maar spreken, altoos voor het ontvankelijk gemoed, dat ook de taal van steen en hout verstaat. Natuurlijk mag die uitdrukking niet te sterk zijn. Ze moet u niet ..afleiden en aan uzelven onttrekken. Maar heel uw omgeving als ge in HET KERKGEBOUW. 143 de kerk nederzit, moet toch passen bij wat er op dat oogenblik om- gaat in uw gemoed. En die hooge uitdrukking verlangt ge van zulk een gebouw niet alleen als ge er in nederzit, maar ook als ge het van verre nadert. Geheel het gebouw zooals het zich van verre aan u vertoont, moet noodigen om binnen te treden, en juist deswege moet ook de ingang niet een soort poortje zijn, waar ge door sluipt, maar een werkelijk zich ontsluiten van het gebouw om u op te nemen. Dat bezielen nu van hout en steen is de hooge bouwkunst, en een wezenlijk architect toont zijn uitnemendheid, niet alleen door hetaan- passen van wat hij bouwt aan het practische doel, maar ook door dat meesterschap over materiaal en vorm en lijn, waardoor hij het geheel beheerscht, en dwingt een hem voor den geest zwevende ex- pressie ook voor anderen in zijn hout en steen te vertolken. Betreurt moet slechts worden, dat gemis aan het noodige geld, in den regel dit uitkomen van het kunsttalent in den weg staat. Schoon bouwen is ontzettend duur, en maar hoogst zelden beschikt een Gemeente over zoo rijke fondsen en middelen, dat ze den architect niet aan banden behoeft te leggen. Alle groote kathedralen en domkerken zijn dan ook niet door de Gemeenten, maar door geld van vorsten en overheden gebouwd, en zelfs het onderhoud van zulke kolossale gebouwen verslindt zoo on- gelooflijke sommen, dat zonder hulp van de Overheid, het eene ge bouw voor, het andere na, afkalkt, afbrokkelt, en zijn harmonieuse schoonheid en frischheid verliest. Reeds de aankoop van een goede plek gronds voor zulk een ge bouw is in groote steden, door geen Gemeente zoo te betalen, datde architect vrij in zijn plannen is. Elke goede kerk, die sprekend uit zal komen, moet rondom vrij op onbebouwd erf staan, en minstens, van den buitenwand afgerekend, een twintig strekkende meters open terrein om zich hebben. Daaraan valt intusschen meestal niet te denken, en bijna altoos moet men zich behelpen met den aankoop van een plek gronds, waar het gebouw juist op staan kan, en dat niet zelden op zulk een wijs, dat alleen de voorgevel in het gezicht komt, en vlak aan de belendende huizen aanrijt. Onder die omstandigheden nu is het bouwen van een kerk voor een talentvol architect een pijniging. Hij voelt zich als een adelaar in Artis. Hij zou de vleugels willen uitslaan, maar kan niet. Zijn arme- lijk plekje gronds is hem aangewezen. Daarmede moet hij toe. En 144 HET KERKGEBOUW. voorts moet heel het gebouw kant en klaar worden opgeleverd voor hoogstens een derde van den prijs, dien een waarlijk schoon gebouw vorderen zou. En toch zal een goed architect zich daardoor niet laten ontmoedigen, en zal de kenner toch van achteren aan zijn werk kunnen zien wat veel rijker gedachten zich in zijn verbeelding verdrongen hebben. 