Polemische en Irenische Theologie: Bijdragen Tot Hare Geschiedenis
Christiaan Sepp
De vraag moet dus beantwoord worden, bij welke gele- genheid of naar welke aanleiding villiers deze theses op- gesteld heeft. Wij kennen hem als een liefhebber van dezen vorm; immers daarvan bediende hij zich in zijne Refor- matarum in Belgio Ecclesiarum epistola apo- logetica ad et contra auctores Libri Bergensis dicti concordiae anno 1579 scripta, welke door GERDES in het Serin, antiq. s. Misc. Gron. I. pag. 121 sqq. bewaard is gebleven. Een brief, door villiers aan zijn vriend adriaan v. d. myle gericht, bevatte theses de libero arbitrio, ons bekend uit de 111. et cl. viro- rum epis. selec. (1617) pag. 934 sqq. 76 Reeds noemden wij het Scr. antiq. van gerdes als de bewaarplaats van een der belangrijkste voortbrengselen , die uit de pen van viluers gevloeid zijn. Ook een anderopstel, bekend onder den titel: brevis et dilucida declara- tio, qua ratione controversiae, quae nunc sunt inter ecclesias Reformatae religionis, componi et finiri possunt, is aan villiers als auteur toegekend en herdrukt door gerdes 1. c. Ill, pag. 395 sqq. In deze declaratio werden de punten, waarin het verschil der meeningen zich vooral openbaart: de coena, de prae- destinatione seu providentia Dei en de per- sona CHRiSTi op den voorgrond geplaatst. De theses, die wij zuUen mededeelen, vermelden derge- Ujke oorzaken van verdeeldheid niet; ze zijn hoogstwaar- schijnlijk vroeger opgesteld; v^ellicht omstreeks 1573, korten tijd nadat villiers Frankrijk ontvlucht en in Engeland gevestigd was. De theses leggen bUjkbaar den nadruk op de eenheid der gemeenten, als samen vormende een kerk. Aan het einde van 1573 of in het begin des volgenden jaars konden zij goede diensten bewijzen, daar de Staatskorps veelte kort kwam in het beton van zusterlijke liefde jegens Puritienen en Dissenters. Strype (annals of the Reform. II, pag. 283 sq.) en neal, (Hist, der rechtz. Puritienen I, bl. 215 vlg.) verhalen zoo veel droevigs over den stand der partijen, dat wij het spreken van een woord des vredes, gelijk in de theses van villiers zich hooren laat, volkomen gepast achten. Of deze theses ooit in druk verschenen zijn, daaraan twijfel ik; waarschijnlijk werden zij binnen kleinen kring in handschrift verspreid. Ik acht het een voorrecht, ze ter kennis van belangstellende lezers te kunnen brengen en daardoor tevens eene bijdrage te lever en tot de geschiedenis van villiers ontwikkeling en eene kleine aanvuUing van betgeen ab utrecht dresselhuis over hem mededeelde in het voortreffelijk opstel, dat de Gids, jaarg. 4846, II, bl. 79 vlg. versiert. Wanneer wij deze theses vergelijken Mens de later door Hem opgestelde en in het algemeinen met zijne dogmatische denkbeiden van volgende jaren, maken wij de opmerking, dat hij bij toeneming waarde hecht aan de leer, en alzoo den weg inslaat, waarlangs men gevaar loopt, om te ontwassen aan den invloed der waarheid, dat het Christendom, d. i. de gemeenschap met jezus christus, den Zone Gods, leven is en dogmatische leerbegrippen slechts denkvormen zijn, die in den loop des tijds nu eens hoog, dan eens laag ge- schat worden, maar allengskens hun waarde verliezen, naar- mate de christus in ons toeneemt in wasdom en kracht. Quamvis Ecclesia nomen sit multiplex, hic tamen quum de Ecclesia vulgo loquimur, earn intelligimus qualis est in terris in qua mali sunt bonis permixti, palea cum grano et quae est rete, quo omnis generis pisces capiuntur. Hsec semper in mundo fuit, est et erit, usque ad consummationem seculi, quo tempore separabuntur haedi ab agnis. Nee tamen tunc non erit Ecclesia,imo multo magis erit, sed sine macula et ruga, vivens cum agno et sponso suo. Ula catholica vocatur, id est quae neque locis neque personis neque temporibus est alligata. Et una est quae in multitudine latius incremento fecunditatis extenditur, quomodo solis radii multi sed tamen sol unus. In ea erit perpetua successio: Nam aliae particulares Ecclesiae aliis successent: sed non semper eodem in loco. Aliquibus enim deficientibus alias christus instaurat. Nee personas certas necesse est certis personis loci ratione succedere, num Antichristus sedebit in templo Dei et lupi sunt successuri Paulo in Ecclesia Ephesina. Nemero hominum illam metiri non convenit. Nam hodie Christiani a paganis, Turcis et Judaeis numero vincuntur. Im Si pura Ecclesia cum impura compareatur saepe accidet ut impura numero puram vigit, quod tempore Ecclesiae dicuntur ut Gorinthiorum, Galatarum cet. Eo nomine ornantur etiam illi coetns, in quibus tamen aliquid est erroris, ut Galatarum Ecclesia dicitur. Sed quae omnino rejecerunt fundamen et Christianismum, etiam si eodem loco maneant, Ecclesiae did non possunt, ut Hipponenses, quamvis descenderint ab iis quorum fuit augustinus Episcopus, ad Ecclesiam tamen pertinere non dicuntur. Ecclesiarum particularium aliae ma^s accedunt ad puritatem, aliae minus. Aliae etiam aliis sunt impuriores. Quae tamen fundamentum retinent Ecclesiae suo modo dicuntur et sunt. Quae vero sunt superaedificata aurum et argentum sunt. Superaedificantur etiam foenum et lignum. 10. Ecclesia in hoc mundo nunquam adeo perfecta fuit quin illi semper aliquid defuerit. Nihilominus sancta est quia abluta est ghriisti sanguine et sanctificatur in dies ejus spiritu. 11. Quod vero Ecclesia dicitur fundamentum veritatis ad particularem Ecclesiae nullam, qualis est Romana aut alia, restringi debet sed ad catholicam, quae semper ubicunque erit, retinebit fundamentum. 12. Ecclesia aliquando occupatur ab Antichristis qui ejus antistites dicuntur, sicut in papatu qui aperte defendunt idola. Manet tamen suo modo, retinetur que nomen Ecclesiae duabus de causis. 13. Prior est quia non est aperte extinctum nomen Ecclesiae nee omnino sublatum Evangelium. Manet etiam prima Christianorum tessera nempe baptismus, foedatus licet hominum traditionibus. Quantum autem ad Sacramentum corporis et sanguinis ghristi, nomen quidem retinent sed re ipsa transmutatum est in abominandum Christianis sacrificium. 14. Altera, quia quantum vis tyrannus ice dominantibus Antistitibus, multitamen ex vulgo maxime ubi decertandum est cum mortis terroribus ad cruciisse. Quidam multos infantes, qui nihil cum idola-tria habent commercii. Fugere etiam Antistites semper qui aliis restitere, et neci sunt traditi aut expulsi. 15. Nee spemendum est Dei testimonium, qui ex papatu innumeros ad verae religionis doctrinam vocat, quia ejus misericordia est in mille generationes erga populum suum quamvis adulterum. Quod non accidit Turcis: qui quamvis a Christianis patribus descenderint, concisum est tamen et interruptum foedus, quia Deus abstulit ab illis suae benedictionis symbola. Idem sentiendum de Judaeis. 16. Nee tamen ideo excusandi sunt qui idolis maxime contra conscientiam serviunt. Nam dictum est: fugite idola, sed edere christianam confessionem tenentur, praesertim cum sint aliqui coetus, qui pure Deo serviunt quibus ben sentientes se adjungere debent. 17. Nee obstat quod dictum est inter Papistas Ecclesiam esse. Nam sapienter distinguendum est inter ea quae illic catholica habet et ea quae Antichristus invexit, et in qua parte compages Ecclesiae hserent et in qua scissi sunt. 18. Quod vero de schismaticis quaeritur: utrum in schismaficis sit Ecclesia, ne ne, est distinguendum: vel enim universi qui baptizati sumus, eum Tureis et paganis eomparamur, et tune Ecclesiae nomine omnes intelliguntur baptizati, sicut nomine populi Dei Israelitae post scissuram regni intelligebantur ubi a gentibus distinguebantur. 19. Vel christiani et catholici cum schismaticis eomparamur. Tunc autem ea quae eatholicae adhaeret Ecclesiae dicitur proprie Ecclesiae. Altera vero Ecclesia est impura et schismatica; cur autem schismatica? Videndum quae schismatis causa et quid schismatica supervenerit. 20. Gharitatis absentia semper causa est schismatica. Grav Inveniunt in charitate peccant autores (de quibus dictum est respice ad authores dissidiorum) quam plebs, quae saepe schisma detestatur, nee a charitate excidit gemitque sub tyrannide pharisaica et ambitiosorum praesulum, qui unitatem sciderunt. Inveniunt et Antistites qui scissuram improbant, sicut INVENIUNTER et Antistites qui scissuram improbant, sicut INVENIUNTER et Antistites qui non probavit factum victoris, Romani Episcopi. Schismati fere semper adjunguntur haereses. Manet ergo nomen Ecclesiae ex qua parte haeretici non est, unde qui apud haereticos baptizantur in Ecclesia censentur, nam illic, quod suum est, agnoscit catholica. Si autem ab aliquibus ejiciatur omnino christi nomen jam non haeretici dicuntur iUi, sed pagani et Turcae. Quum autem locus non faciat haereticum vel schismaticum, non sunt existimandi haeretici vel schismatici, qui locum mutant aut sedem, sed qui a catholica discedunt. 23. Schismatis autoris sunt qui idola defendunt, qui bene monentes autentes igne et ferro persequuntur. 24. Itaque cum non extra Ecclesiam sed in Ecclesia wycleffius, Joannes Hus Pragensis, valdo, lutherus, zwinglius et alii veram doctrinam proponebant, amice et placide offerebant idololatris colloquia et disputationes. Quum illos igne ferro et exiliis Romanenses persequerentur et se a veritate doctrina et Apostolicarum Ecclesiarum consensione subtraherent, habendi sunt illi pro schismaticis et haereticis. 25. Qui vero infer eos baptizati sunt, baptisma habent a catholica, in qua nondum se separaverunt papistae a catholica. 26. Quemadmodum ergo non locus in quo civitas aedificata est, facit civitatem, sed si expulsi sunt inde boni cives et alio migraverunt ibi est civitas, ub est civium unitas, ad eamque confiigere debent omnes boni cives et amantes. Sic sive loca a\ita incolant Christiani et catholici ut in Anglia, sive patriis sedi lus persequutionumprocelliae jiciantur, ut temporibus Amosi, se tamen verae et catholica. Ocae Ecclesiae (de qua dictum es sponsa mea columba mea) adjungere debent. Ea autem est, quae quantum fieri post in bac mortalium infirmitate, capiti suo christo ad haeret. A quo qui recedit, seu cbaritate sed fide omnino vacuus est: eatenus ab Ecclesia recedit. Ad haerent autem Deo perfecte qui Deum colunt non juxta hominum mandata sed sicut in scripturis Sanctis Etclesiam suam docuit spiritus christi, qui loquutus est per Prophetas, Apostolos et Evangelistas: apud quos eosque solos vera et solida vitae doctrina invenitur. Id. Ideo Patres nostri non novam Ecclesiam fundarunt sed Ecclesiam erro-ribus scatentem roformare conati sunt. Ecclesia igitur nostra catholica est et reformata ad verbum, quod in ea pure docetur. Romana a catholica partem verae doctrinae habet. In aliis partibus haeretica est et schismatica. 28. Itaque qui Romanensibus sese adjungit, schismaticis, haereticis et idolo-latris sese adjungit. Qui nostris coetibus sese adjungit, sese verae sanctae et catholicae Ecclesiae adjungit. BBIEVEN VAN EN OVER TAFFIN. Nadat ik de levensches van taffin, grootendeels bewerkt naar de brieven van zijne hand, die in het archief der Hervormde gemeente van Delft bewaard worden, had opgenomen. in het mede aan zijne nagedachtenis gewijde geschrift: drie Evangeliedienaren uit den tijd der Hervorming, werd ik door de dienstvaardigheid van Dr. w. N. DU RiEU, den Bibliothekaris der Leidsche Academische-Bibliothek, bekend gemaakt met andere evenzeer onuitge gevenden van taffin. Ik deel ze hier mede, niet alleen, om taffin's schrijftrant te doen kennen, maar ook dewijl ze voor de letterkundige geschiedenis belang hebben. De eerste, gedagteekend uit Amsterdam, 30 November 1600, is gericht aan den hoogleeraar Junius, den veeljarigen vriend des schrijers, blijkbaar evenzeer als deze bekend met de famihe van bekenden. Auvert, welke in Dordrecht woende. De brief is van den volgenden inhoud: I. Van taffin's brief aan Junius, die gedingen wordt in (limborch's) Freest, vir. Epist. dato 3 Ml. 1599, heb ik gebruik gemaakt; Vgl. Drie Evangelieren, bl. 66. Monsieur et tres honore frere! Jay receu votre reponse touchaat le fils de Mr. de Beaumont, laquelle Jay communique a Mr. rekenarius, pensant que cette ouverture de Dordrecht ou de cette ville de Tescole du nouveau luy seroit bien agreable. Quant à celle de Dordrecht, Jay naguerre receu lettres de mon frere POLYANDER, par lesquelles il madvertit et assure, que Mr. SALIGNARDUS, concreté en cette ville, a accepté le conseilorat de Dordrecht. Et pour confirmation adjoute celui POLYANDER, qu'il a obtenu de Messieurs, quil sera dorenavant decharge des ecoliers, quils tient en sa maison, les quels le dit SALIGNARDUS préudra en sa charge a sa venue. Et quant à la place du conseilorat en cette ville, j'entends quil n'est besoin de travailler pour le dit fils de Mr. de beau- MONT, quon sait bien quil ne Taccepterait point. Et comme il est plus propre et enclin a une vocation scholastique, qu' Ecclesiastique, je ne say s'il sera convenable et expedient de Tavancer sans autre occasion et suject, lequel se presentant on y pourroit aviser si vous avez autre conseil le pourrier signifier a qui vous trouverer convenir. Surce que je prie Dieu, monsieur et tres honore frere, vous conserver et benir, me recommandant en vos bonnes grapes et prieres. d'Amsterdam, ce dernier Jour de Novembre 4600. Votre humble frere et serviable ami jean taffin. Het komt mij voor, dat de persoon, over wien in dezen brief voornamelijk gehandeld wordt, de later bekend geworden Staatsman en dichter simon van beaumont is. Aan de zorg van onzen landgenot, j. tideman, danken wij niet alleen de uitgaaf van de gedichten, maar ook de schets van het leven des genoemden. Een en ander verscheen te Utrecht in 1843 als eerste deel eener Bibliothek van Nederlandsche Dichters der XVII eeuw. Herbert van beaumont, in Dordrecht wonende en gehuwd met Cornelia van slingeland, bezat drie zonen: JOHAN, dien hij door een vroegen dood verloor; simon, die den familienaam met luister omgaf en anthony, van wien alleen bekend is, dat hij huwde met anna aux briebis en door haar vader van drie dochters werd. Simon, in 4573 of 1574 te Dordrecht geboren, stude de te Leiden en promover, waarschijnlijk door eene onbe- antwoorde liefde van daar verdreven, te Orleans, na welken tijd hij vergeefsche pogingen schijnt te hebben aan- gewend, om eene openbare bediening te erlangen. Uit 4601, het jaar waarin hij zich te Middelburg vestigde, bezitten wij een brief aan prof, merula, blijkbaar geschreven door iemand, die er verlegen mede is, dat hij zoo lang naar ^ene vaste betrekking rondgezien en nu, door den nood ge- cirongen, eene keuze gedaan heeft. Naar den bij tideman, TdI. 247 vlg. voorkomenden tekst deel ik straks iets uit die Xetteren mede. De personen, door taffin vermeld, zijn algemeen bekend. XIekenarius — want over Junius en polyander is het niet :»ioodig te spreken — werd als boekdrukker te Gent ge- xioemd in mijne bovenaangehaalde schets der Drie Evangelien, bl. 113. Om gelössvervolgingen uit ^elgie geweken, vond hij, die een bekwaam literator was, . "Te Dordrecht eene plaats als conrector, welke hij later xnet het rectoraat te Amsterdam verwisselde. Aan zijne verdiensten werd rechtmatige hulde gebragt door Dr. schotel, de Illustre school te Dordrecht, bl. 23 volg., en Mr. BLOMMAERT, de Nordcrd. schrijvers van Gent, bl. 183 vlg. Minder bekend is de in den brief daarna genoemde HU- BERTUS SALIGNARDUS, toenmaals conrector, later rector van de Amsterdamsche school. Nergens vond ik aangaande dien docent iets opgeteekend, dan in de Oratio secularis de antiquitate et vicissitudinibus scholae Amst. publice dicta ab HENRICO VERHEYK (1778) pag. 112, waar deze regelen voorkomen: hujus usquam mentionem fieri non memini, nisi in actis publicis, in quibus eum anno MDCXXX, post quam novae regionis scholam diu moderatus fuerat, ob senectutem et infirmitatem rude donatum fuisse inveni." Bij de verlegenheid, waarin simon van beaumont verkeerde, koos hij ten laatste de rechtsgeleerdheid, om doorhaar een middel van bestaan te vinden. Doch dat hij zelf spreke: Sive socordia mea fuit, Clarissime merula, sive non adeo renitentem abstulerunt saeculi huius mores; sive, quod juvat credere, per inamoena et tantum non barbara forensis iurisprudentiae studia fuit: Ita iam aliquot annos vixi, ut deposuisse mihi plane viderer literas eas, quae, quod hominum non omnino rudein maxime deceant, humaniores vocantur. Quibus tamen primis, a relictis nucibus, annis maximo me opere deditum fuisse et ipse memini, et te testem citare possum: qui, sive quod ita judicares, sive potius ut sponte currentem alacriorem plausu tuo in studio isto redderes, laudando subinde industriam et ingenium, nonnullam tum mihi de me opinionem, ut est prona in amorem sui adolescentia, concitaras. Qui ardor, pragmatico isto pulvere obrutus, postquam deferbuit, quam alienus a Musis, aeterum paene cum eis divortium fecerim, — facile ex eo judicabis, quod exinde nihil a me ad te prof Ecclesia sit, ne epistola quidem, quae et earum et tui memoriam, seu cul- tum potius, noa. dicam gliscere, sed vivere saltem in me significaret. Daarop gaat hij voort, te erkennen, dat de verdiensten van zijne. jeugdige tijdgenooten als dousa, heinsius en grotius hebben gewekt, om waardig het leven te slijten; hij begreep dat het ook zijne roeping was: De me, ut persequar, quoniam conari etiam aliquid ani- eruditionis, industriae saltern et diligentiae laudem ferat; jurisprudentiam mihi delegi, in qua instituti mei ratio potisimum versaretur: eo quod mihi de jure consulentibus respondenti ad diversa plane studia, quae multum per se temporis poscerent abire minus integrum sit; et certiorem me in meo quasi regno gloriam consequi posse confidam, quam in ista vestra encyclopaedia: quae cum exactam linguae Graecae cognitionem desideret, qua ego prorsus careo, variamque omnium paene rerum scientiam complectatur, quae in ista magno et (ut poeta ait) improbo labore a me possit acquiri, non tam accommodata studiis meis mihi videtur. Men brengt misschien de tegenwerping in het midden, dat i emand, die zelf zijn onervarenheid in het Griekschläge, niet naar het conrectoraat eener Latijnsche schoolian hebben gedongen: doch men bedenke dat, of die oner-varenheid hier wel wat breed uitgemeten kan zijn, of van BEAUMONT voornemens was, om bij eventuele benoeming, zoo: waogelijk, aan te vuUen wat hij zelf erkende niet te bezitten. Een andere brief, in het Latijn opgesteld, 8 Mei 1595 gezonden ornatissimo viro Dr. vulcanic, Linguae Graecae Professori praestantissimo, getuigt van de vriendschappelijke betrekking, welke tusschen dezen Leidschen philoloog en TAFFIN bestond. Laatstgenoemde schrijft aldus: S. P. Jucundissima mihi fuit, Ornatissime vir, tua mei memoria, quam misso ad me NiLi de primatu pontificis Romani libello, testatus es. Gratis- simum etiam munus ipsum idque eo magis, quo minus istam erga me benevolentiam sum commeritus. Cum autem nihil a me proficisci possit, te viro eruditione praestantis- simo dignum, libenter me hoc nomine in aere tuo esse et permansurum profitebor. Nam quae a me in lucem prodeunt scripta, nimis tenuia et vulgaria sunt, simplicioribusque accommodata. Beneficium ergo acceptum praedicabo et si quando se testandae gratitudinis occasio offert, committam, quin quantopere me tibi obstrictum sentiam, re ipsa ostendam. Vale in Domino! Ter toelichting van het medegedeelde raspere men de van LEO ALLATius afkomstige diatribe de Nilis et eorum scriptis, door fabricius opgenomen in het 5e deel zijner Bibl. Graec. (1723), pag. 59 ssq., waar over nilus CABASiLAS, archiepiscopus Thessalonicensis, den van Protes- tantsche zijde veel geroemden schrijver der libri duo de primatu Papae, gehande Id words. De gevoelens der Grieksche Kerk betreffende het primaat van den Roomschen Stoel worden in deze boeken voorge-dragen en aanbevolen. De scherpe en grondige bestrijding van het primaat des Roomschen bisschops beweegt zich bij voorkeur op historiesch gebied; zij ontkent het feit, dat de oppermacht des Pausen eenen Apostolischen oorsprong hebben zou en levert het bewijs, dat de Paus dwalen kan, gelijk büjkt uit het decreet dier Synode, welke paus honore Rius van ketterij veroordeelde. Des pausen macht coordineert NILUS met de macht van andere bisschoppen; al hebbe die van Rome als oudste den voorrang, deze voorrang waarborgt hem geen opperheerschappij over de anderen. Ook op den bisschop van Constantinopel mag men even goed appel-leeren als op dien van Rome, die voorrang zijn zetel geheel opvalsche gronden zich den eernaam toeeigent van Apostolischen Stoel. De grond van de oppermacht, welke de bisschop van Rome verkregen heeft, is alleen het uitvloeisel van de plaats, welke deze stad in het staatkundige heeft ingenomen. De Eerste uitgaaf van den lang in handschrift bewaarden Griekschen tekst met Latijnsche vertaling is door Matthias Flacius iLLYRicus bezorgd in 4555, gelijk fabricius bericht met bijvoeging van deze verklaring: testatur flacius hunc se libellum a probo et fide digno homine accepisse ex satis vetusto codice descriptum Venetiis. De editie wordt onder de werken van flacius vermeld in zijne biographie door w. preger, II, S. 554. Hoog waardeerde FLACIUS een letterkundigen arbeid als dieii van nilus. Eer-voUe melding maakt hij er van in zijne Clavis testium veritatis. Trouwens: de tegenstanders en bestrijders van ben Concilie van Ferrara en Florence beriepen zich opdit geschrift van nilus als een der best voorziene wapenkmers tegen de suprematie van den Roomschen bisschop. Het andere opstel van allus de Purgatorio, ook door FLACIUS en vuLCANius uitgegeven, poogde de leer der Griek- sche Kerk tegenover die der Roomsche op dit punt te recht- vaardigen. Taffin biijkt zeer te zijn ingenomen met het hem door VULCANIUS toegezonden present-exemplaar en veront- schuldigt het, dat uit zijn aan een zoo geleerd man als vulcanius te worden aangeboden. Wat hij schrijft is voor het algemeen bestemd. Mocht de toekomst hem eens de gelegenheid open- stellen, om vulcanius een blijk der in hem levende dank- baarheid te geven, waarlijk hij zal ze niet ongebruikt laten voorbijgaan. Eene maand later werd die schuld der dankbaarheid voor taffin nog zwaarder. Hij kreeg weer een geschenk van vulcanius; namelijk de door dezen bezorgde uitgaaf van AGATHiAE scholastici de imperio et rebus gestis* JUSTINIANi imperatoris libri quinque. Deze beschriving van vijf regeeringsjaren van justinianus, namelijk van het gebeurd is gedurende het verloop van tijd tusschen het 28° tot het 33° jaar, was reeds in 4546 te Rome in eene Latijnsche vertaling verschenen; de Grieksche tekst werd het eerst door vulcanius ter perse gelegd; gelijk hij schrijft in de epistola dedicatoria: nunc vero Aga-thiam historicum optimum, qui justiniani imperatoris res gestas post procopium Caesariensem est persequutus, Graece antehac nunquam typis editum, in lucem emitto. Aan de, Staten van Holland en West-Friesland opgedragen; met hoog klinkende lofdichten van scaliger, bastingius, MERULA en andere bewonderaars voorzien, werd het ook an taffin ten geschenke gezonden, die na ontvangst, uit Amsterdam, onder dagteekening van 7 Juni 1595, deze Regelen aan vulcanius zond: S. P. Totus erubui, ornatissime vir, cum et Agathiam tuum ad me missum vidi et literas tuas legi, non minus facundas et eruditas, quam. Humanitatis, benevolentiae et liberalitatis plenas. Quaenam mea, quaeo, in te merita? Et ut essent aliqua, quod tamen non memini, an adeo prolixe praedicanda, an tanto foenore rependenda? Tuo ad me misso Nilo jam satis me tibi devinxeris. Sed voluisse te video conduplicato munere multis me tibi obstricitum esse nominibus. Feram. Quid enim aliud agam, cum et pari referre nequeam et ornamento mihi esse ducam, me tibi tam praeclaris a te acceptis muneribus devinctum agnoscere. Monuit me interdum officium meum, ut, misso ad te libri mei de vitae emendatione exemplari, ali-quid animi agnoscendi beneficii testimonium darem; sed dum hoc cogito, horreo. Clamat enim contra tenuitatis meae conscientia minime id mihi honestum fore, ut quae a me prodierunt scripta, tanti facere viderer. Scio enim tam praeclaros et praestantes eruditione viros eruditis delectari scriptis, ut pote i is, quae habent donis convenientioribus. Argumentum quidem omnibus utile, et si ab aliquo, sicut dignum est, tractatum esset fructuosum. Feci ego, Deo juvante, quod potui. Utinam alius et melius et luculentius hoc praestet ad majorem Ecclesiae Christi utilitatem. Dum id fiat, dicam, jam excusso paululum pudore, leviore argento debitum exsolvere et aequius et honestius esse mihi videri, quam nullo oblato ingratitudinis notam incurrere. Tuae dignitatis Observantissimus JOANNES TAFFINUS. Aan beleefdheidsbetuigingen laat ook dit schrijven niets te wenschen over. De beide brieven mogen naast de elders gedruckte, welke marnix van st. aldegonde met vulcanius gewisseld heeft, geplaatst worden, als bewijs, dat vulcanius ook de achting van predikanten zich verwierf en blijkbaar op hunne gunstige meening prijs stelde. Uit dit feit eenige gevolgtrekking te maken ten aanzien zijnner godsdienstige gezindheden, zou te gewaagd zijn: doch daarmede bekend lets af te dingen op scaliger's hoogst ongunstig oordeel over het gemoedsleven van vulcanius, zal wel geoorloofd wezen. Toen CUNAEUS, door sterken aandrang genoopt, op zijn ontslapen ambtgenoot vulcanius eene lijkrede gehouden had ^), werden van allerlei zijden stemmen van afkeuring. gehoord, dewrijl hij over des ontslapenen godsdienstige denkbeelden een diep stilzwijgen  mij van de vriendscbap tusschen vulcanius en taffin niets bekend. ') Eerst in 1725 zag| zij het licht opgenomen achter de door burman uit- gegeven epistolae gunaei. In mijn exemplaar is door de hand van prof. MEiNARO TYDEMAN op den titel dier lijkrede deze beoordeeling geschreven: laudatio mortis, potius quam vulganii. opzet geschiedi): Sermones vero de christo aut de pietate adeo nunquam ex sene audivimus, ut saepe mirati simus, quibus ille cogitationibus fessarn aetatem solatus fuerit. Ita- que laudo in funere ea, quae cunetis eruditis literatisque communia. Cetera omisi, ne viderer scenae inservire. Sermones de CHRISTO non sunt gladii Delphici, qui omnibus ap- tari possunt." Zoo schreef hij aan hoogerbeets en aan corn. VAN DER MYLE. Scherper liet hij zich uit tegen den Amsterdamschen predikant plancius, die openlijk, op den predikstoel, slechts op geruchten afgaande, beweerd had, ea a nobis esse dicta, quae plane ostenderent, me christi et Ecclesiae esse hostem. Dein, quae finis est omnium sermonum vestrorum, ultricibus furiarum infernarum poenis dignum esse me judicasti. Hij houdt het er voor, dat plancius door godsdiensthaat gedreven zoo gesproken heeft. In Batavia his moribus vivitur: postquam dissensus aliquis in controversyis religionis natus est, quicunque vestris litibus se non miscent, iis crimen atheismi objicitur a parte dissententium. Et profecto ignorare eas, erudita inscitia est. Nos coeli janitorem agnoscimus, non plancium, neque quenquam ejus similem. Inspector arbiterque animorum Deus est et ubique atque semper novit siios. — Op dien toon gaat hij voort, niet schromende hem het volgende mede te deelen: ajunt illi, qui Amsterodamo veniunt, esse te concionalterridiculum. Persaepe fitillud, inquiunt, ut non satis bene meditatus adscendas suggestum. Ibi, relicto or Agueris argu- mento, licenter ad ea evagaris, quae minime faciunt ad rem propositam, modo de Indiis et de novoorbe, homoGeographus, nescio quid facunde disseris, modo Syderum descriptione haeres et mathematicorum tuorum coelum perambulas. Tandem, ubi hoc quoque friget, ex stellarum ortibua subito ac derepente Ley dam descendis et ad clepsydram probra jactas in Professorum ordinem, ac ne Curatoribus quidem, viris nobilissimis amplissimisque, parcere soles, quibus illus- tres Bataviae ordines, quorum pars etiam ipsi sunt, Aca- demiae tutelam mandavere. Andere gevoelens heerschten, andere woorden werden geuit bij den dood van taffin. Toen wij bet leven des waardigen mans schetsten, ken- den wij de brieven niet, waarin een niet minder waardig man, wernerus helmichus, den dood van zijnen ambtsbroe- der beschreibt. Onder de brieven uit onderscheidene Kerkelijke Archieven verzameld en uitgegeven door H. Q. JANSSEN en j. j. van toorenenbergen komen er twee voor, die taffin's ontslapen vermelden. In dien van 30 Juli 4602 aan arent cornelisz (of last ons door onzen geschiedkundigen landgenoot frederiks voorgelicht *) spre- ken van arent cornelisz. croese), den welbekenden Delft- schen predikant, wordt 45 Juli van dat jaar als de sterfdag van TAFFIN genoemd^); aan denzelfden vriend had helmi- CHius reeds 49 Juli uitvoeriger over den dierbaren doode geschreven op deze wijze*): ))onse lieve Heere heefft hier ))onsen goeden taffinum ut deeser werelt gehaelt, voorleden ))Manendach." Correpta fuerat uxor ejus subito morbo, ut dubitaretur de peste. Hinc orta aegritudo animi bonum senem, debilem eum et memoria sensibusque reliquis lan- guid um, ita consternavit, quum videret baculum senectutis suae pene jam confractum et unicum humanum viventis. 1) 1880 gedruckt in de Werken der Marnix-Vereeniging, Serie m, deel IV. In een opstel getteld : arent cornelis, pred. te Delft, 1573 — 1605, dat gevonden wordt in de Nederl. Spectator van 1880. 3) t. a. p. bl. 135. 4) t. a. p. bl. 131. 4) t. a. p. bl. 131. 5) t. a. p. bl. 131. 6) t. a. p. bl. 131. 7) t. a. p. bl. 131. 8) t. a. p. bl. 131. 9) t. a. p. bl. 131. 10) t. a. p. bl. 131. 11) t. a. p. bl. 131. 12) t. a. p. bl. 131. 13) t. a. p. bl. 131. 14) t. a. p. bl. 131. 15) t. a. p. bl. 131. 16) t. a. p. bl. 131. 17) t. a. p. bl. 131. 18) t. a. p. bl. 131. 19) t. a. p. bl. 131. 20) t. a. p. bl. 131. 21) t. a. p. bl. 131. 22) t. a. p. bl. 131. 23) t. a. p. bl. 131. 24) t. a. p. bl. 131. 25) t. a. p. bl. 131. 26) t. a. p. bl. 131. 27) t. a. p. bl. 131. 28) t. a. p. bl. 131. 29) t. a. p. bl. 131. 30) t. a. p. bl. 131. 31) t. a. p. bl. 131. 32) t. a. p. bl. 131. 33) t. a. p. bl. 131. 34) t. a. p. bl. 131. 35) t. a. p. bl. 131. 36) t. a. p. bl. 131. 37) t. a. p. bl. 131. 37) t. a. p. bl. 131. 38) De morbo non idem sermo est, quibusdam pestem affirmantibus. Medici negant, saltem ambigue judicant; domestici, qui defuncti corpus curarunt, indicia contagionis se deprehendisse affirmant. Proinde, qui funus deduxerunt, propinqui et amici, non aedes ipsius, sed D. jacobi arminii, qui e regione habitat, ingressi sunt, quamquam istud factum quidam morbo pestilenti uxoris (ut fertur) attribuunt. Haec ego ex D. goulartio contubernali ejus. Indolui quum audirem excessum viri piissimi sane, et quem semper ex animo propter probitatem et pietatem conspicuam colui et dilexi. Jam abiit, jam oblivioni tradetur, terra obrutus, interra, oblivionis et obscuritatis domo: hie omnium nostrum finis; en (inquam egomet mihi) hie tuus aliquando futurus, haec laborum catastrophe; vixit, dicetur. Sed quid... Haec nostra conditio inevitabilis. Sed Deo sit laus, qui aliter statuit de anima. Beati mortui, etc. Felix autem et noster taffinus, cujus memoria diu vigebit in Ecclesia ex scriptis; cujus rei mentio a me apud ipsum ante sex circiter septem manas inject. Ach, lachrymas pias bono seni excussit. Haec mihi recordatio optimi viri extorsit, cujus memoriam tibi quoque gratam esse novi. Onze dank aan helmichius. Zijne woorden werpen licht Nasporingen betreffende de plaats, waar die huizen gestan hebben, bleven vruchteloos. Simon goulart is bedeld; sind 1601 predikant bij de Waalsche gemeente Tan Amsterdam, beleed hij later in woord en schrift zijne sympathie met de gevoelens der Remonstranten, in wier midden te Friedrichstadt bij overleed, zeer betreurd door alien, die ter genoemde plaatse zijne leerredenen in de Fransche taal mochten hooren. Vgl. haao, la Franc. Prot. V, pag. 336. Tideman, de Remonstrantsche Broederschap, bl. 320. Over enkele bijzonder-heilen uit het huiselijk leven van TAFFIN, die onbekend waren; zijne lofspraak op den edelen doode erlangt dubbele waarde, dewijl zij voorkomt in den brief aan een vertrouwd vriend, die niet voor open- baarmaking bestemd was, maar nu, na verloop van meer dan twee en een halve een gedrukt, ons opwekt, om TAFFIN te een geloovige, die tot ons spreken blijft, nadat hij gestorven is. Eer ik de pen neerleg, waarmede ik zoo menige bladzijde over TAFFIN beschreven heb, mag ik niet nalaten, mijne blijdschap uit te drukken over het aangename verschijnsel, dat'smans naam, niet lang geleden, ook buiten de grenzen van ons vaderland met eere is genoemd geworden. De Marburgsche hoogleeraar heppe — wiens nagedachtenis mij dier- baar is sedert ik bij herhaalde persoonlijke ontmoeting den kundigen beoefenaar der geschiedenis mocht leeren kennen — heft in zijne Geschichte des Pietismus und der Mys.tik in der Reformirten Kirche, namentlich der Nied Erlande (1879) S. 95 fig. ook over taffin ge-handeld. De aanmerking, die ik mijnen vriend bij zijn leven heb medegedeeld, behoef ik hier niet te verzwijgen. Ik twijfel er aan, of taffin wel onder de pietisten mag geplaatst worden. Zijn letterkundige arbeid is deels van polemischen, deels van ascetischen inhoud. Het ligt voor de hand, op ascetische geschriften den stempel van het pie- tisme te drukken. Doch het is niet billijk; taffin was geen pietist, tenzij men dien naam zou willen geven aan den vrome van gemoed en wandel. Hij behoorde tot de dogma- tici der XVI® eeuw en was volkomen geestverwant van viLLiERS en van marnix. Niemand zal wel deze onder de pietisten rangschikken. Evenmin als zij, behoort taffin tot dien kring. Zoo ik, mij desniettemin verheug over de vermelding van zijn naam door heppe, 't is, omdat ik hoop, daardoor een einde te zien gemaakt aan de onverschilligheid of on- opmerkzaamheid, waarmede binnen- en buitenlandsche god- geleerden onzen verdienstelijken landgenoot voorbijgaan, als hadde hij geen uitnemend figuur gemaakt onder de Neder- landsche Calvinisten en geene aanspraak op eene eereplaats bij de v aders der Hervormde Kerk hier te lande. HENRICUS BOMELIUS. De geleerde schrijver over de geschiedenen der Hervorming, de Elberfeldsche predikant, carl krafft, heeft in 1870 op dezen onzen landgenöt weer de aandacht gevestigd en uit- voeriger over hem gehandeld dan weleer geschied was. In de Aufzeichnungen des Schweizerischen Reformators heinrich bullinger iiber sein Studium zu Emmerich und Koln S. 100 fig., vooral in pick's Monat schrift für Rhein.-Westph. G e s c h. II, S. 226 flg. deelde hij mede, wat hem betreffende dezen Nederlander bekend was en ontboezemde zijne hoop, dat de geefende pen van een der landgenöt van dezen EvangeUedie- naar mocht verspreiden. Aan dien wensch is voldan; het historisch genootschap, te Utrecht gevestig, bezorgen een herdruk van een der geschriften van bomelius, Bellum Trajectinum gehe- ten, en de hand van den Hoogleeraar b. j. l. de geer ver- rijkte deze uitgaaf met een Inleiding, waarin over bome- lius alles is bijeengevoegd, beoordeeld en geordend, wat heinde en verre verspreid over hem was aangcteekend i). ») VgL Werkeri van het Hist. Gen., Nieuwo ro«k«, N". 28 (1878). 96 Ik mag veronderstellen, dat dit deel van de werken des genootschaps den beoefenaren der Kerkelijke geschiedenis ten onzent bekend is, vooral om den wille dier Inleiding, waarin zooveel belangrijks over bomelius evenzeer als over zijn vriend gerard geldenhauer te lezen staat. In dat ver- trouwen onthoud ik mij van het geven van uittreksel of overzicht en bier alleen op het daar geleverde, terwijl ik mij in de gelegenheid gesteld zie, aan het door den hoogleeraar geschrevene iets toe te voegen. Niemand van hen, die Overborn, spreken, maken Eenige melding van zijn gezin. Onlangs voor een ander doel het bek van j. strype, the Life and Acts of matth. PARKER raadplegende, ontmoette ik daar bl. 293 den naam van BOMELIUS, welks vermelding gevolgd werd door de op- merking : perhaps the son of henricus bomelius, a Preacher of God's Word at Wezel. HoogstwaarschijnUjk is hier dus spraak over een zoon van bomelius, wiens naam en goed gerucht bUjkbaar ook naar Eng eland was doorgedrongen. Laat mij, daar het werk van strype niet algemeen voor- handen is, hier overnemen, wat deze van dien zoon verhaalt, hoe weinig eervol het zij, pag. 293 sq. We are arrived unto the Year 1570, a Year of Danger. And England was now full of Fears and Expectations of great Evils to befall it. The Papists grew confident, and cheered themselves with mighty Hopes, that their abolished Religion should be soon restored again. And many feared the Queen's Death from Figures that were cast of her Nativity and Reign. There was now in England, one Dr. Bolemius, a Foreign Physician of great Fame, pretending to be skilled much in Art Magick and Astrology, as well as Physick; perhaps the son of henricus bornelius, a Preacher of God's Words at Wezel, and that wrote a Copy of Verses, printed before bale's Centuries. The People restored extremely to him to be cured of their Sicknesses, having a wonderful Confidence in him, and in his Magick. The Noise of him fled to the Court. But for practising Physick, and that Art without License, and tampering with the Common People, and propably some other dangerous Practices of his, he had been by the Archbishop imprisoned in the Kings Bench, and was there a close Prisoner for some time. A little before Easter, the Archbishop gave him Liberty to be a Prisoner at large; yet charging the Keeper, that he should practise no more upon the Queen's Subjects; and in the beginning of April intended to have taken Bond of him shortly to depart the Realm, according to such Purpose as the Archbishop had a good while towards him, and not disliked by certain of her Majesty's Council, as Sir William Fitzgerald told him from the Lord Keeper and the Secretary. But when he was ready to take this Bond, he was prevented by BOMELius himself, who sent his Wife to him with a Letter, dated April 3. The Contents whereof were. That he was desirous to have Leave to come to his Grace, to forewarn and give Notice of some great Danger impending over the Nation at that Time. That so the Archbishop by discovering speedily unto the Queen what bornel should reveal unto him, by Prayers, diligent Preparations, and moderate Counsils, the Storm might be diverted, or at least mitigated. The Letter may be found in the Appendix. Our prudent Archbishop did not think fit to have this Man before him alone; but because the Contents were of high Importance, the very same Day he wrote to the Secretary, that he thought it best to send bornelius to their Honours of the Council, where they might examine him more sufficiently. He knew not what this Person had to say, but he feared, as he wrote, the Devil was busy in Mischief. The Archbishop, indeed, was the more jealous and suspicious of Malice at that Time, there being a mischievous Practice, as he heard, intended against the Queen's Navy, by poisoning the Ordinance and Victuals. He saw, as he added in his Letter, Judas non dormit: And how there was some Spight reached also to him but the last Term, when some Sons of Belial gauged his Barge in divers Places in the Bottom. That if it had not been expended, he (the Archbishop) himself had like to have been drowned in the midst of the Thames. On which he modestly made this Reflection, that would indeed have been no great Loss of such an one as he, but he would have been sorry his Family should have perished (which were in the basis with him) or that such Incircumcis Philistaei should have gloried by insulting with, "Ubi est Deus eorum?" But as to BOMELius, he said, that if his Secresy were but an Astrological Experience or Prediction, it was the less; but he feared further, that it was of some Conspiracy. Sub omni Lapide, as he concluded, scorpio latet. Yet, Quia tibi mide mater non flet, I am thus bold, peradventure more suspicious than I need, but I refer all to your Wisdom, BOMELius accordingly was brought before the Secretary, and had some private Communication with him. And, April 7, this learned Astrologer wrote to the Secretary: The Contents of whose Letter was, That by his Judgment upon the Scheme of the Queen's Nativity, and another Scheme drawn at her first Entrance upon her Kingdom, he had discovered to him, what Course was to be taken for the Good of the Nation. He sent the Secretary also a Fragment of a Book by him written, entitled, De Utilitate Astrologiae. Where he had made an Observation, that at the Revolution of Five hundred Years, all along the History of Countries, and particularly of England, great Changes had happened in the respective Kingdoms. And this he proved down from Brute, to the present Year 1570. And he reckoned from the beginning of the Norman Conquest to that Year, were 502 Years. This Fragment, together with his Letter to the Secretary, I have in my Possession. He promised the Secretary, that when he should be admitted to his Presence, he would then open, before him the Judgments of the Two Schemes, namely, that of the Queen's Kingdom and of the Beginning of her Reign. Soon after he wrote again to the Secretary, That it was now near a Month since he had offered his Service and Pains to the Queen, and had directed a way to remedy the present Intestine Evils without any Effusion of Blood. But that the delay of the Time showed, that as well his Pains as his Device was not accepted. Since therefore the Russia Ambassador had several times sent Messengers to him, and desired his Service, not without the Promise of a large yearly Reward, and he had determined to do nothing in this, as well as other things, without the Secretary's License and Counsel; he earnestly desired him to declare his Mind to his Servant whom he then sent, before the said Ambassador on Sunday following should present to the Queen himself Supplication, therein showing the Cause of his Detainment in Prison, and craving a free Departure from this Island into Russia. That the Secretary would hereby do him a very great Pleasure, and oblige him for ever. That if the Queen's Majesty were minded to use his Pains, he should be always ready at her Command, but if she granted him Liberty to depart, the Secretary should not only know, by his Letters to be sent to him from those Parts, the Manners and Tempers of the Muscovites, and their Neighbours, the Quality of the Air, the Situation of the Country, and other things memorable there, but he should also every Year receive from him Princes, as Testimonies of his thankful Mind, which that great Country produced. And lastly, That if he could not be profitable to her Majesty by His Art, he besought the Secretary that he would second the Ambassador's Petition for him to the Queen, and prevail with her for his Liberty. Which he doubted not he would do out of his accustomed Humanity and innate Love towards learned Men. What ear was given to this Man at the Court, and what afterwards became of him, I know not. But indeed some-Lius gave Credit to his Art, as well as his Art gave Fame to him. Deze gebeutet wordt nader toegelicht door een Latijn-schen brief van bomelius aan parker, dien strype overneemt. Appendix pag. 97; van dezen inhoud: Reverendissime Antistes; Cum boni Clientis officium sit praemonere Patronum de impendentibus malis, quo assidua Dei Invocatione, diligenti praeparatione, moderatisque consiliis, imminentia pericula vel effugiat, aut certe mitiget, mei quoque muneris esse duxi hoc turbulento tempore intrepide ea aperire, quae longa observatione et quotidiana experientia hactenus verissima comprobata sunt. Quae si post praemonitionem meam Anglicae Rei publicae Modemores prudenter considerabunt, multorum malorum causas et occasiones jam impendentes declinabunt, Patriaeque suae opinebat, circumspectam Modestiam, et sinceram in Patriam (rropyiiv, non Angli solum, sed et exteri omnes admirantur et suspiciunt) coram ost. endere, atque in sinum tumulis libere effundere, non sine magno totius Britanniae emo-lumento, multorumque Saluti, possim, obnix, oro, ut liceat mihi a prandio, si seria tua negotia id patiantur, tuam Paternitatem con venire, quo sine mora Regia Majestas per te mentem meam intelligat. Hoc ut facias, Patria tua, Reginae tam nobilis et piae Salus, Officium quod illi debes et providentia ilia, quae in Te tantopere elucet, quodam jure exigunt et suadent. Valeat tua Paternitas. Ex Regio carcere, a Musis alieno. Nonas Aprilis, Anno 1570. Tuae Paternitati ad nutum paratus. ELISEUS BOMELIUS, Medicus Physicus. Wij waren nu, dat deze bomelius eliseus hete, en de waarschijnlijkheid, dat hij een zoon was van henricus wordt bijna zekerheid, wanneer wij in het Album Academiae Vitebergensis (ed. c. e. foerstemann) pag. 321 den naam aantreffen van helisaeus bomelius Wesaliensis, eschreven 3 October 1556, op denzelfden dag, waarop JOANNES MIGGRODius F lander onder de studenten dier school eene plaats innam. Overigens gaat het mij als den Engelschen berichtgever. Ook ik weet niet, wat van dezen bomelius geworden is. Misschien kan het medegedeelde strekken om eenig spoor van zijne lotgevallen aan het licht te brengen. Als bijdrage tot de geschiedenis van het geslacht van het geslacht van het alle belangstelling waardig. In welke betrekking balthasar von bommel tot onzen BOMELIUS gestaan heeft, kunnen wij niet bepalen; zijn iver voor de in vrijheidstelling der te Keulen gefangen genomen protestanten, matthias en lorenz vorsbach i), geeft an de meening voedsel, dat hij in ieder geval een geest-verwant van de familie, wier naam hij droeg Zelfs hoogst waarschijnlijk een bloedverwant van henricus bomelius, wellicht zijn zoon heeten mag. Onze belangstelling in laatstgenoemden is sedert de jongste maanden toegenomen: een uitnemend boeksken onder den titel: Summa der Godliker Schrifturen, door. Vgl. ENNEN, Geschichte der Stadt K6ln. IV, S. 793 flg. De gebeurtenis had plaats 24 Januari 1556. Prof. BENRATH van Bonn in het Hoogduitsch vertaald en als ein Zeugniss aus dem Zeitalter der Reformation für die Reformation aus dem Glauben uitgegeben, schijnt aan bomelius als auteur te moeten worden toegekend. Facsimile's der Nederduitsche, Francischen, Engelsche en Italiaansche titels — want in deze talen verscheen het merkwaardig boeksken — versierenditwerkje, dat reeds in 1523 aan onze voorvaderen te lezen gegeven werden. Ik zeide dat het auteurschap door prof, benrath aan onzen bomelius is toegeschreven. Wei verre van op eenigen grond hem te kunnen tegenspreken, beken ik gaarne in zijn gevoelen te deelen. Alles wat wij betreffende de wijze, waarop bomelius zijne taak als Evangelieverkondiger heeft opgevat, weten, steuntdegissing; te Wesel, te Friemers-heim, te Duisburg, waar hij in 1570 ontsliep, deed hij zich als een man van Evangelischen geest kennen, die wel niet geheel zich vrij hield van confessionel drijven, doch daarbij eer anderen volgde, dan hun voorging. Het eigenlijk thema der Summa kan ik uitdrukken met de woorden, die Dr. benrath elders heeft overgenomen i), »ende daerom ))heb ick dat eerste boeck ghescreven, niet van die gheboden Gods, ende van dat gheloove. Ende daer heb ick u gheseyt, dat ghi (Christenen) seker ))ghelooven suit, dat ghi kinderen Gods zijt. Ende daer om »wilde ick oock laetst van die gheboden scriven, want ghi ))moet eerst ghelooven. Ende uit dat gheloove liefhebben, )ende dan uyt liefe arbeyden." In de Summa hebben wij een der eerste, een der meest frissche geestesvruchten van bomelius. De inhoud is gansch en al schriftmatig; de auteur leeft nog buiten de confessi- *) VgL die Summa der Heiligen Schrift, Eine literarische Untersuchung, in de Jahrb. f. prot. TheoL Th. VII. S. 127 flg. 103 onele strijdvragen van dien tijd: ten aanzien der plech- tigheden van doop en avondraaal kost het nu moeite, te beslissen, of hij aan de zijde van luther, of aan die van zwiNGLi gestaan heeft. Met een woord — hij is den eere- titel v^ard van: Evangeliesch Christen. 