Een bliksemschicht der XIX eeuw
Charles, Rudolf, editor
16. Door het voortdurend wijzigen van onze denkwijzen ten gevolge van onze denkwijzen ten gevolge van onze dekoden, staan wij dus lijnregt tegenover de geloovigen, die iedere ondekking, welke zij niet loochenen kunnen, en bijzevolg iedere nieuw gevondene waarheid zoo lang verarbeiden tot zij er eene voorstelling aan hebben gegeven, die in hun afgeteekend stelsel past, of is dit hun volstrekt niet mogelijk, tot zij met het magtwoord WONDER het verstoorde evenwigt in hun stelsel meenen te hebben hersteld. P17. Evenzoo zijn wij door onze lietde voor de wetenschap in het algemeen, en de natuurkunde in het bijzonder, de regtstreeksche tegenstanders van de geloovigen, daar deze voornamelijk, den vooruitgang le wetenschap door de studie der natuur schuwen, als gevaarlijk voor bet voortbestaan van hun gelof. 18. Ofschoon wij ten gevole van onze zucht tot overtuiging, ijveren egen het gelof, dat de ontwikkeling tegenhoudt van de weteuschap m de rede, de cenige middelen om tot overtuiging te geraken, ja ze tan banden wil le Gegen, en aldus den yooruitstrevenden mensch met seweld werter voorug von het zerdeen van het zerdeen van het zerdeen het zerdeen, geheren wij zelfs voor den verblindsten geloovige, len meest vervolzicken dweeper, dezelfde broederlijke genegenheid die vij den vrij denkenden leden der menschheid toedragen. 19. In tegenstelling van de verbittering die zij tegenover ons doen ijken, gevoelen wij voor alle geloovigen medelijden met hunne geestes ‘erdooving en den opregten wensch hen door ons voorbeeld aan te spen lot denken, tot onderzoeken, tot het begrip hunner waarde en het vesef der onderlinge afhankelijkheid, de noodzakelijkheid der broeder- ijke eensgezindheid tusschen al de deelen van een geheel. 20. Wij achten de persönliche overtuiging ook bij den geloovige, ij erkennen hem een gelijk regt als ons zelven toe, zijne denkwijzen te iten, en wederlegeen ze met ernst en waardigheid, zoo veel mogelijk org dragende in iederen woordenstrijd, onze gedachten derwijze te uiten, at er in woorden noch stembuig het minst kwetsende voor hem kan ‘orden gevonden; zelfs wanneer hij zich tot beleedigingen of drift mogt la- an vervoeren, de hooge waarde en het gewigt niet uit het oogverliezende van e WAARHEID de VEREDELING en het GELUK waarvoor wij strijden. 21. Wij trachten zoo veel in ons vermogen is steeds de edelste mid- élen te vinden en te kiezen, waardoor wij ons verheven doel kunnen evorderlijk zijn en de partijdigheid, de onverdraagzaamheid, de ver- eeldheid en de geloofsopdringing kunnen tegen gaan. (22. Wij bevlijtizen ons zoo veel mogelijk in onze handelingen het ewijs te leveren van den hoogen zedelijken invloed die de onbelemmerde ntwikkeling van den geest op het maatschappelijke leven heeft, en be- thouwen de misdaad als beneden de waarde van den mensch, en onbe- aanbaar met een vrij waarachtig streven naar ontwikkeling en veredeling, 23. Al onze handelingen tot bevordering van ons doel:geschieden 00 openbaar als dit slechts bij de wetgeving der plaats waar wij geves- gd zijn, mogelijk is, opdat ze door ieder kunnen beoordeeld. onder- ieund , wederlegd , of des noods tegengewerkt worden, B4 94, Wij vereenigen ons dus als vrije menschen, om vrij te denke} en vrij onze gedachten te uiten, te kruisen en te toetsen. Bijgevol! heerscht bij ons volmaakte gelijkheid voor de wet, zonder de geringsi) witzondering. Het bestuur dat door de leden bij meerderheid van stem} men uit hun midden gekozen wordt, voert alleen uit wat de vergaderin: besloten heeft te doen, het treedt overal namens de vereeniging op} als zaakgelastigde dienaar die zijne bevelen van zijnen meester, he geheele ligchaam., ontvangt, en neemt de bijzondere functiéh waar, di volgens de statuten der vereeniging aan hetzelve opgedragen zijn. Be houdens deze buitengewone verrigtingen staan de leden van het Bestu met alle andere leden der Vereeniging volmaakt gelijk. 25. In dezelfde verhouding waarin het Bestunr tegenover de lede: eener Vereeniging staat, staat de Hoofdvereeniging tegenoverde Neve vereenigingen. 26. Alle verdere bepalingen der bijzondere statuten dienen in ove eenstemming met deze abenenns beginselen te zijn. Aldus opgemaakt en eta in de Vergadering van dén 31 A | 1858. door de Vereeniging de Dageraad, te “Amnstendaaan ; Namems dezelve, BR. C. MEWER, President. A. VERBEEK, Secretaris. OPENINGSWOORDEN TER VERGADERING van 21 Junij 1857. Geachte Geisverwandten. Voor zoo ver mij van uw aller verschillende zienswijze gebleken is vermeen ik te mogen besluiten dat wij allen opgehouden hebben to eenige vormgodsdienst hoegenaamd te behoore, en rein, onvervalsch de zedekunde huldigen, als den eenigen weg tot bevordering der broeder schap en van het geluk der menschheid. Alle wetgevers, alle leerare: trachten die zedekunde te bevorderen, de meerdere of mindere mate yal geluk, van welvaart en veredeling die zij kweekt, toont hare meerder of mindere ontwikkeling aan; waarin zij bij den eenen uitmunt is Zi achterlijk bij den anderen, of wae zij is ongelijk uitgewerkt, of wel; bet oude afsluitende pericapnes naar verschillende zijden meer omyvat tend verbreid, totdat zij in den tegenwoordigen tijd eindelijk de alge. heelheid als eene cenheid omvaamt, en geene uitsluiting hoegenaame meer kent. Zedekunde kan zich noort anders voordoen dan zedekunde. de vermenging echter van zedekunde met menschelijke vindingen, vergelijkingen, legenden, enz. tot opwekking, of tot verduidehat lane of to behagelijkmaking wordt met den algemeenen naam geloofsvorm ‘bestem: peld. De algemeene naam wordt verder ingedeeld in bepaalde secte: benamingen. Zij die het kleed der leerstellingen, legenden, vinding en zijn dus zedekundigen en anders niets, al moge dau op dat kleed en isisbeeld, een ephod, een kruis of een halve maan geschilderd zijn geweest. De vormbenamingen Christendom, Mozaisme, 'Brahmaisme, Buddahisme, enz. zijn eigendommelijk aan het kleed alleen, en vervallen dus, zoodra het kleed vervalt. De zuivere zedekunde wordt Tegtstreeksch ontwikkeld en gepredikt uit de natur; om haar te vinden Moet men den weg inslaan die de kennis, geput uit de ondervinding, ten gevolge der studie van de wereldgeschiedenis en van den stand der Wetenschap, afte ekent. De vormbenamingen Christendom, Mozaisme, Mahometisme zijn alleen toepasselijk op hen, die hunne openbaring bij voorkeur onleen uit de Evangelién, den Talmud, den Koran. De Mahomedan, die het gezag van den Koran verwerpt om aan de hand wan natuur en rede zich en der menschheid eenen leefregel te zoeken Seschikt om gezondheid, kennis, veredeling, welvaart en geluk te verschaffen, houdt op Mahomedan te zijn, maar wordt daarom geen Christian, hij die de vormen weewerpt, wordt daardoor uitsluitend zedekundige. Byenzoo houdt de Christen op Christen te zijn, zoodra hij ophoudt te gelooven aan de Goddelijkheid en de onfeilbare gelofwaardigheid der Christelijke mythen en legenden. Ook op hem is alsdan geene enkele vormbenaming, weike ook, meer van toepassing. Wanneer gij het Christendom ontdoet van het leerstellige van de vormgodsdienst, en toch tog zoo zeer verslaafd blijft aan een eenvoudig woord, dat alleen zijne Waarde erlangt door de gedachte die er algemeen in gestoken wordt, Wanneer gij dan nog hardnekkig volhoudt de zedekunde zoo volkomen faakt geworden ten gevolge van het afwerpen van het vormkleed, Christendom te blijven noemen, dan pleegt gij eene onregtvaardigheid yegenover den Muzelman of den Israéliet, van wien gij dan naturlik 90k zoudt vorderen dat hij uwe zienswijze volmaakt deelende, ook den-elfden naam aannam, dien gij uit eene zekere voorliefde, dus uit parjdigheid, zorgvuldig hebt weten te redden, uit den ondergang van lle vormen. Deze zelfde voorliefde zou immers de Man die het gelöst, den Koran voor het vervolg weigert, kunnen hebben voor den jaam Mahometisme, en in plaats van u door de zedekunde, de gelijk-eid uwer gevoelens te verbroederen, zoudt gij uvanelkander verreiden, om een enkel rampzalig woord, nog uit een vroeger tijdperk oversebleven, een woord, waaraan gij willekeurig eene andere dan de ge-Wone beteekenis hebt gehecht. Neemt gij aan dat de zedekunde onder verschillende vormen, zich voortdurend louterende tot ons is gekomen, lan zijt gij ook overtuigd, dat iedere nieuwe vorm, om zich te vesigen de yormbenaming van zijnen voorganger, zelfs heeft moeten verringen, en zoodoende de Joden, die de lessen van den wijze van Na-Hareth opvingen en bij zich uitwerkten, ophielden Joden te zijn, om, er onderscheiding van hen, die nog steeds letterlijk de wet van Mozes roleden, zich naar hunnen leermeester Christenen te noemen. Evenzoo '8 thans de tijd daar dat ook de gewijzigde Hebreeuwsche vorm, Christenend om genoemd, zoodanige wijzig heeft ondergaan dat de vormbe- laming Christendom dient plaats te maken voor eene andere; doch mngezien met het Christendom in eene vereeniging van volmaakt vrij lenkenden, gelijk de onze, ook elken vormvervalt, houdt noodwendig Ve QS de vormbenaming op, even als de specién ophouden te bestaan, en hun naam zelfs tot eene bloote herinnering wordt, zoodra zij de toe} vallige kenmerken verliezen die hen van elkander onderscheiden. Del genus alleen blijft alsdan zonder onderverdeeling bestaan; de naam var den genus alleen duidt alles aan wat er toe behoort, De genus was vroeger verdeld In specién gelosovernen. Zoodra nu die gelosovernen hunne toevallige merktee-jordenen verliezen, en dardoor niet meer te onderscheiden zijn, houder zij op specien te zijn, verliezen zich in den genus, en kunnen onmogeldijk anders genaamd worden, dan met den naam die de geheele genus draagt, zedekunde. De tocvallige merkteekenen waaraan de verschillende specién der zedekunde te onderscheiden zijn noemt men leerstellingen; bovennatuurlijke stichting, ceremonién enz. De vereeniging de Dageraa die, blijkens artikel van hare statuten op niets van dit alles boogt, kan dus ommogelijk verklaren, voor eenige specién met elkander gemeen hebben, namelijk de noodzakelijke eis genschappen die haar tot eenen genus brengen. de regels ter bevorde ring van deugd en geluk. Maar niet alleen de vereeniging strijdt tege het Christendom, even goed als zij strijdt tegen Mozaisme, Mahometism etc. shige ieder der leden waaruit zij bestaat, doet dit, hoe veel ofweini leerstelligs hij ook moge overgehouden hebben in de specie waartoe hij He ans De minste onder ons heeft immers de specie Christendom verlaten, voor de daarop volgende »Hengodsaanbidding, die tevens de individuele onsterfelijkheidsleer insluit.” De Unitarier zelfs strijdt dus bepaald tegen het Christendom, evenalsde Christenen strijden tege het Mosaisme, niettezenstaande zij er mede door wijziging uit voorgekomen zijn. Wanneer men het woord Christendom gebruikt voor zede- kunde, dan geeft men aan den geheelen genus den naam van eene specie bij nitsluiting; wil men dit echter doen dan begrijp ik dat men de ecerst ontstane specie, b. v. het oorspronkelijk Sabeismus ofde laatste, het Positivismus kiest, omdat men zeggen kan dat iedere gelosssvorm Jater dan het Sabeismus, eene on Twinkling hiervan is, even als al die voor het Positivismus zijn ontstän, genoemd kunnen worden tot de stichting van deze laatste specie te hebben medegewerkt; kiest men echter eene middenspecie, dan is men onregtvaardig omtrent al de andere, om dat, wanneer men Db. v. R. C. MEWER. WETTEN EN GRONDBEGINSELEN. _ Onder dit hoofd hoop ik van tijd tot tijd mijnen lezers, de wetten ven grondbeginselen mede te declen van gezelschappen of vercenigingen, die even als wij te onbuigzaam zijn en te regtop gaan voor het geloofs- guk, en het daarom overlaten aan hen, wier schouderen geéigend zijn ~het te dragen. Van het geheel onzijdige standpunt der Vrije Gedachte, dat dit Tijdschrift in overeenstemming met de Vereeniging gekozen heeft, onthoudt ik mij van alle aanmerkingen en deel de stukken mede zoo als ze mij geworden, het aan ieder overlatende, naar keuze zijne persoonlijke goed- of afkeuring aan dezelve te hechten. Wanneer men pwerkelijk een verbond wil sluiten tusschen alle vrije denkers, dan dient men wel te beginnen met elkander een weinig naauwkeuriger dan al- Teen bij naam te leeren kennen. ‘ th GRONDSTELLINGEN DER VRIJE GEMELNTE TE NORDHAUSEN. 1. Wij erkennen als de voornaamste ‘taak des menschen, ~tot de erken- “nine der waarheid te komen” en gevolgelijk de erkende waarheid opregt en getrouw in gedachten, woorden en werken te getuigen. '# De waarheid boven alles.” ¥ 2. Wij erkennen dat alleen die “mensch goed is, die in al zijne ‘handelingen den geest der liefde, _namelijk geregtigheid, zachtmoedig- “heid, barmhartigheid, en zoo veel ‘hem mogelijk is, vredesgezindheid openbaart. » Alles in Liefie.”” 3. Wij erkennen de eenheid van eo met de wereld, terwijl wij we- ten dat het Heelal de eeuwige open- baring van het wereldwezen is, en ~gronden op deze cenheid onze eer- “dienst eeuwige Wezen der wereld moet zegeen: Alle dingen en wij zelven komen uit hem voort in hun wor- den, leven in hem gedurende hun be- ‘staan, keeren tot hem in hun sterven. EEG. E. Wij erkennen dat men van dit Wij verwerpen dus alle valsch- heid, kwade trouw, logen, huiche- larij, zamenzweering, verborgene leer, heimelijke voorbehouding en dergelijke als onzedelijk, even als de eed, en de geloite, vals uit den Booze.” Wij erwerpen dus de zelfzucht, met alle uit haar voortkomende ge- moedsaandoeningen, namelijk twist- zucht, hardvochtigheid en zoo veel ons mogelijk is, de gewelddadig- heid als onzedelijk. Wij verwerpen dus alle eerdienst, die God en de wereld als twee af- gescheidene, werkelijk tegenover elkander gestelde naturen beschouwen, als verkeerd en verderfelijk. Wij verwerpen dus alle meenin- gen, die geboorte, leven en dood van eenig schepsel, welk ook voor iets anders, dan werking der na- tuur houden, als bijgeloof. sa 38 5. Wij erkennen in het Geheelal eene ceuwige wereldbeschikking, welke uit de natuur van alle din- gen noodzakelijk voortspruit. 6. Wij erkennen dat alle onbewuste zonden, en al het bewuste kwaad, in de afdwaling van deze eeuwige wereldbeschikking bestaat, in welke überzeugte zulke afdwaling ook hare onwillekeurige regteres vindt. 7. Wij erkennen alom in de natur en in ons zelve, eene overvloedige, klaarblijkelijke wijsheid, schoonheid en goedheid, die wij als bewuste wijsheid, schoonheid en goedheid in ons zelve te stichten, te beminnen en te waarderen hebben. 8. Wij erkennen het hoogste voort-brengsel der aarde, den mensch,onder alle bekende wezens, als het eenige, dat tot zelfbewustzijn in staat is. Dat is het juist wat hemmensch doet zijn. Y. Wij erkennen dat de vrijheid des menschen in het bewustzijn bestaat, dat hem bekwaam maakt, in over-eenstemming met zich zelf en de euwige wereldbeschikking te leven. 10. Wij erkennen dat alle menschen onder elkander gelijke regten en gelijke pligten hebben, volgens de regel: “Alles nu, wat ge wilt dat de menschen u deen, doet hun ook alzoo.” 11. Wij erkennen dat deze regten en pligten, in de nitwendige gewe meenschap der menschen, door de wet sterk uitgesproken en gehand- wortenen, wij verwerpen dus alle meenin- gen, die eene willekeur, welke ook, als bestuurderes van het Geheelal anneemt, als verkeerd en verderfelijk. Wij verwerpen dus alle meenin- gen, die de zonde en het kwaad als niets achten, die met de straffende geregtigheid spotten, of door alle vleimiddelen denken vergiffenis van zonde en straffeloosheid te kunnen verwerven, als verkeerd en yerder- felijk. Wij verwerpen dus alle meenin- gen, die de natur als zetel, oor- zaak of wezen van het kwaad vre- zen of verachten, als verkeerd en verderfelijk. Wij verwerpen dus alle meenin- gen, die allerlei andere onligcha- melijk. Wij verwerpen dus alle meenin- gen, die allerlei andere onligcha- melijk. Wij verwerpen dus alle meenin- gen, die allerlei andere onligcha- melijk. Wij verwerpen dus alle meenin- gen, die allerlei andere onligcha- melijk. Wij verwerpen dus alle meenin- gen, die allerlei andere onligcha- melijk. Wij verwerpen dus alle meenin- gen, die allerlei andere onligcha- melijk. Wij verwerpen dus alle meenin- gen, die allerlei andere onligcha- melijk. Wij verwerpen dus alle meenin- gen, die allerlei andere on Of ligchamelijk bewusste, wezens, geesten, spooken, engelen, duivelen en dergelijke aannen, als verkeerd en verderfelijk. Wij verwerpen dus de meeningen, die de meeningen vrijheid looche-nen, en die, hetgeen binnen het bereik der menschelijke vrijheid ligt, an eene willekeurige voorbeschik-king of eene eenvoudige noodwen-digheid onderwerpen, als verkeerd en verderfelijk. Wij verwerpen dus alle meeningen, die zulke verscheidenheden erzählen, en zulke afscheidingen veroorzaken, die niet in hunne natur gevestigd zijn, als verkeerd en verderfelijk. Wij verwerpen dus de meeningen, die de achting voor de wet onder-mijnen, als verkeerd en yerderfe-lijk. Wij erkennen dat de wetten van Wij verwerpen dus de meeningen, die de regeringloosheid en vrijwilheer zij, even als het menschen- lige gewelddadigheid dienen, als werk, met der tijd eene verbetering verkeerd en verderfelijk. . "Nodig hebben, langs den behoorten weg der wetgeving veranderd mögen, wie der wetgeving veranderd mögen, wie der wete in deutwendige die de zedelijke waarde des men-levensgemeenschap vordert, zichtot schen, naar het alleen wettelijke den vrijen geest der liefde verklaren van zijn doen en laten of naar moet, want: vde liefde doet den soortgelijke uwiterlijkheden, boar-naasten geen kwaad, zoo isdande deelen, als verkeerd en verderfelijk. "Wij erkennen de eerdienst als Wij verwerpen dus allen onmid-het begrip van dezen geest, wes- delijken of middelijken eerdienst- dwang, zoowel wat de persoonlijke vrijheid, als een heilig regt van overtuiging als de openlijke, ge- meenschappelijke eerdienst- dwang, dat wij bijieder gen der gemeenten betreft, al" Sverachten, en  ons gewe- zelve, als verkeerd eu verderfelijk. ten op te voeden. 60 18. Wij erkennen ons geregtigt en verplicht, krachtens deze grondstel- lingen in eigene, vrije eerdienstige gemeente te leven, en hebben diens- volgens overreenkomstig onze ges- telijke, dat wil zeggen eerdienstige ontwikkeling en levensgemeenschap eene elgenaardige » vrije-gemeente- regeling,” gesticht. 19. Wij erkennen dat de eerdienst- gemeenschap zich te onthouden heb- be van de staatkundige wetgeving, de gerettelijke magt, en de rege- ring, en deze alleen aan den staat dient over te laten. Wij verwerpen dus de eerdienstige onverschilligheid en huichelarij, de onzelfstandigheid in eerdienstige za- ken, en alles waardoor uitwendige dwang over de gewetens uitgeoefend wordt, als verkeerd en verderfelijk. Wij verwerpen dus alle inmenging en ingrijping van eerdienstige ge- meenten. op het gebied van den staat, die zouden kunnen leiden tot de vorming van eenen staat in den staat als verkeerd en verderfelijk. 20. Wij erkennen ieder, die door zijnne handteekening onze gemeinte gemeinte, aan enden, als medelid van onze gemeinte, en dat wel met het regt van onvoorwaardelijk vrije overtuiging. 21. Wij erkennen onze kinderen als tot onze gemeinschap te behoore, tot zijn op den tijd die de landswet daartoe stelt (14 jaar oud), eene elgene geldige verklaring van hunne erdienst kunnen afleggen, of z00 lang de ouders, niet overgreenkomstig de bestaande wetten, tot eene andere overgegan zijn. Wij verwerpen dus, alle mogelijke uitwendige teekenen en gebruiken, en hunne herhaling als voorwaarde der opneming of der gemeenschap, als verkeerd en verderfelijk. Wij verwerpen dus de onverschiligheid waarmede de eerdienstige oproedende dikwijls aan het toeval of aan zulke handen wordt overgelaten, die wij zelve als verkeerd en verderfelijk verwerpen. 22. Wij erkennen ons verpligt, in gevolge deze grondstellingen voor-waarts te streven, en daar waar wij anleiding tot verbeteringen mogten wij den, deze eveneens als de tegenwoordige open en vrij te bekennen. Deze zijn de grondstellingen van Wij verwerpen dus de meeningen, die een voor altijd afgesloten of alles dwingend eerdienstig leerstelsel, en dien ten gevolge een alleen zaligmakend geloof aanhangen en leeren, als verkeerd en verderfelijk onze gemeente, die sedert hare stichting openlijk bij haar geleeraard worden, welke haar heerschend karakter uitdrukken, en het doel aanhangen, waarnaar wij streven. Eenparig goedgekeurd in de beraadslagende gemeente vergadering. NORDHAUSEN, deu 6 April 1851. HET BESTUOR. Se en 64 MAANDELIJKSCHE KRONIJK. Aan het Seminarie » voor de vreemde Zendelingen,’’ rue du Bac, ziju belangrijke berigten uit China ontvangen. Deze instelling van gods Dienstigen aard, heeft bijna even veel gewigt als een ministerie van buitenlandsche zaken. Zij heeft hare begrooting, haar hierarchisch personellen van prelaten in partibus en apostolische Zendelingen. In enkele streken van de Stille Zuidzee bekleiden die geestelijken min of meer de betrekking van Consul. Het keizerrijk China is bij het Seminarie zu bekenden. De kweekelingen maken zich vooraf met het land gemeenzaam, door het beoefenen van de taal en het bestuderen der vele kaarten, die de instelling bezit. Temand, die de kerk der buitenlandsche zendelingen drink bezocht, delden mij dezen morgen het onderstaande mede, betreffende den tegenwoordigen toestand van het Christendom in China. Men moet niet geloven dat de Chinezen, uit onbekendheid met de christelijke leer, de christenen vervolgen. Hun gezond verstand, de diepe geleerdhcid der manderijnen, zekere beginselen van zedekunde, die in al de godsdiensten worden aangetroffen, dit alles maakt het hun gemakkelijk, de voortreffelijkheid der christelijke godsdienst te erkennen. Bij eene administrativer circulaire, zette de landvoogd Wan eens aan zijne onderhoorigen uiteen, cat er in de westelijke wereld eeve leer be-staat, onderwezen door Jezus. Zeer uitvoerig gaf hij eene schets van de geschiedenis van Jezus, en haalde daarbij cen artikel aan uit de onlangs uitgegeven Chinesche Encyclopedie, waaraan de beroemde Linnaar men zegt, arbeidt. » Deze leer,” vervolgde Wan, “beweert dat zij de deugd aanmoedizt en de ondeugd beteugelt,” dit is ook altoos door de geletterden onderwezen. Het dogma dat leert dat de boozen na. hunnen dood gestraft en de braven beloond zullen worden, zegt betzelfde als Wee-San-iz; zij die voor mij goed zijn zullen goed wezen; zij die voor mij slecht zijn zullen slecht wezen.” Van den anderen kant. Doet zien dat hij die leer naauwkeurig heeft bestehend. “Onderstel,” zegt hij, “dat de geloovigen in den Heer des hemels, dieven of ondeugende menschen zijn geweest; desniettemin zullen zij gelukkig zijn, terwijl de zulken, die niet zullen hebben gelofd, hoewel brave, verdienstelijke menschen, allen tot ongeluk gedoemd zullen zullen zijn, Nooit is de goddelijke regel, volens welke de deugd beloond en de ondeugd gestraft wordt, hierin afgeweken.” Vervolgens maakte Wan eene geheele onverwachte vergelijking tusschen Duitschland en Japan. “Het christelijke Duitschland,” betoogde hij, vis aan regeringloosheid ten prooi, zonder maatschappeilijken en staatkundigen band; Japan daarentegen, het elristendom vijandig, is na een bestaan van 2000 jaren nog magtig en sterk. Waarom heeft de Ileer des hemels, indien zijne magt waar was, niet aan Duuitschland het geluk geschonken? Waarom had hij het niet onthouden China niet zonder onderzook de leer en de uitoefening van het christendom verwerpt. Nogtans is de Chinesche regering, hetzij uit overtuiging, hetzij uit nooddwang tot de erkenning gekomen, van het groote beginsel van godsdienstverdraagzaamheid. Zij heeft het christendom als leer geduld, de christelijke eerdienst vergund; dit zijn twee kostbare overwinningen, gewaarborgd door een officiel traktaat, welks uitvoering Frankrijk met regt kan eischen. Amsterdammerkrant 1 April 1858. Er is geen landt der werde, waar de nationale klassieke werken zoo goedkoop zijn als in China, In den katalogus van eenen boekhandelaien te Canton, zijn de vier boekend van Confucius benevens den Commentar, tegen eenen prijs, gelijkstaande met f1.77 genoteerd. Wördenboeken, Encyclopædien, Statistische Beschrivingen, Technologische Verhandelingen, Verzamelingen van Wetten, Wijsgeerige Werken, in eenwoord, alle boeken die het onderwijs vergemakkelijken, zijn in China buitengemeen verspreid, en de regering zelve ondersteunt deze uitgaven op alle wijzen. Zoo gelastte keizer Kien-Long in hetjaar 1773 den druk van eenene volkomene bibliotheek, die uit de geachtste werken van China moet bestaan, en die, volgens het decreet van dezen vorst, © 160000 banden moet bevatten. Deze reuzenverzameling zal vier bibliotheken vormen en Sse-Koe of de » Vier Schatten” genoemd worden. De drink is nog niet voleindigd. Voor eenige jaren waren er reeds, volgens een. officiel document, 78.627 deelen verschenen. Dit is buiten kijf een der verwendend. onderlijkste bibliographische scheppingen. Kéluische Zeitung 1 April 1858. D eB R DE Yen N -BovU- 8, Antwoord op de Circulaire van het bestuur der Amsterdamsche Afdee- ling van het Nederlandsche Bijbelgenootschap, onderteekend door Ds. Prins, Voorzitter, en N. W. Berlage, függerend Secretaris, dato Maart 1858, ter aansporning tot bijdrage aan het fonds van gezegd genootschap. ; Indien hier sprake kon wezen van eene nieuwe Bijbelcompila- tie, ten einde onder het volk de ware, schoone en verhevene zede- lessen te verspreiden, die hier en daar verstrooid in de Budhaistische, — Perzische, Chinesche, Mozaische, Christelijke, Mahomedaansche, Posi- vistische en andere godsdienstboeken, zoowel als bij de oudere en oo were wijsezeeren gevonden worden, zoude de ondergeteckende hiertoe — bidragen, zooveel hem slechts mogelijk ware. Vraagt men echter de i bijdrage, om oudergewoonte enkele dier kostbare parelen, bedolven in eenen poel van onzedelijkheden, onmogelijkheden en wedersprekingen, : om volke als het boek bij uitnemendheid, den Bijbel, aan te bieden, dan gelieve u mij ten goede te houden, dat ik, in stede eene dergelijke propaganda te ondersteunen, hier en overal, openlijk en k volke als het boek bij uitnemendheid, den Bijbel, aan te bieden, dan gelieve u mij ten goede te houden, dat ik, in stede eene dergelijke propaganda te ondersteunen, hier en overal, openlijk en k volke Rachig, tegen dezelve protester, als nadeelig voor de ontwikkeling van het zedekundige grondbeginsel, eu het verheven gevoel van het ware, het schon en het goede. Amsterdam, 2 April 1858. R. C. MEIER. Ik zeg der redactie van den Heraut dank voor hare tozending van (haar N°. 11 van dezen jaargang, waarin zij mijnen brief van renegatie heft opgenomen. Ik kan niet anders dan hulde toebrengen aan de ge- moedelijke wijze, waarop zij van haren kant tegen mij, haren verklaarden tegenstander, wat het dogmatische harer rigetting betreft, handelt. Ik moet haar echter opmerkzaam maken op het verschil van omstandighe- den, waaronder de Heer Carlisle en ik onze brieven schreven. Hij toch die slechs als handelaar bekend staat, en wiens uitgaven toch wel niet jals den zekeren standaard zijner persoonlijke overtuiging kunnen aange- -merkt worden, gaat voor zich eene gunstige tockomst te gemoct, door zich voortaan bij de meerderheid aan te sluiten; ik echter, die openlijk Mijne overtuiging in mijne woorden en mijne geschriften verkondig, ik heb wel niets anders te verwachten dan door iedere nieuwe manifestatie, mijnen handel meer te zien achteruitgaan. Vraagt het u zelve met de hand op het hart af, en wanneer gij m I onbevooroordeeld wilt beorden, gelijk ik uit uwe laatste woorden durf te mogen opmaken, dan zult gemoeten bekennen: Ja, waarlijk, daar moet overtuiging zijn. Konde nu een personeel gevoelen iets voor of tegen de waarheid eener zaak bewijzen, dan gewis, zou het pendant, dat gij trekt, eerder voor dan tegen mijne rigtte pleiten. Het doet mij leed, dat ge de onjuiste vertaling, die het Zondagsblad van mijnen brief heeft gegeven, hebt overgenomen, in plaats van de ware, gelijk die in de tweede aflevering van dat tijdschrijft voorkomt. In het oorspronkelijke gebruikte ik de woor-den vle surnatalisme tout entier,” dit moge krachtig zijn, maar is niet “mijn karakter onwaardig, gelijk ~het bovennatuurlijke en al die aan-hang,” dat men mij in den mond legt. Het is niet voldoende den alge Mmeenen zin, in een dergelijk stuk vooral dient men ook getrouw den gegest over te brengen. R. CO. MEIJER. Zij die het denkbeld der Drieenheid en de gelöstellingen daaruit voortvloeijende, zoowel als de stelling der erfzende en het gelöst aan i woordelijke opvatting van den Bijbel heben verworpen, als beleedi- 4 DEE Ae Ne gend voor den oneidigen God en strijdig met de godsdienst, door den ede'en wijze van Nazareth ingesteld, zonder echter daardoor tot het andere uiterste te zijn overgegaan en den schepper als een te hebben beschouwd met zijne schepping, zij allen worden beleefdelijk uitgenoo- digd met ons de handen in een te slaan, en krachtig te arbeiden op het voorbeeld van Engeland en Amerika, spoedig een Unitarische g -meente te stichten, opdat ook in Holland het waarachtige christendom eindelijk als een gevestigd kerkgenootschap kunne te voorschijn treden. Men wordt verzocht alle brieven, die op dit punt betrekking hebben, yoorloopig te adresseren onder couvert van den uitgever dezés, aan BENIGE DEISTEN, LEDEN DER VEREINIGING  Arabische Mollahs twisten met elkander of de togt van Mahomet op zorak werkelijk of in den droom heeft plaats gehad. Het gewone verhaal luidt dat de Borak hem naar den tempel van Jeruzalem voerde, werwaarts Gabriel hem vergezelde. Het woord Borak beteckent bliksem; doch de Arabieren zeggen dat het een beest was tusschen eenen eenen muil, met een menschelijk hoofd en het lijf van een paard. Voor dat zij te Jeruzalem kwamen, daalden zij op den Sinai neder, waar de Arabieren tot op den huidigen dag den indruk van des Boraks poot, met even veel cerbied toonen, als door anderen het gat wordt getoond waarin het kruis heeft gestaan. Borak achterlatende aan den tempel (die sedert geruimen tijd verwoest was) vastgebonden, en na met de profeten; op den Moriah gesproken te hebben, togen zij naar den eersten hemel, waar Adam hen ontving; dit is gewoonlijk een togtje van 500 jaren reizens van de aarde, en even ver is ook de tweede hemel boven den eersten verhender. Venn. — In dezen ontvangt heu Noach; in den derden David en Salomo; in den vier-den het ennig, een engel met oogen die 70,000 dagreizen van elkander verwundet staan, zija naam is Azrael; hij houdt het register der meuseliheid. In den vijfden hemel komt Aaron het gemoet; hier heerscht eenige overreenkomst met de hel; want een engel heeft vlammen in plaats van oogen, een koperrood gelaat, schichten, ijzeren ketenen enn. voor de zondaars, voornamelijk voor hen die Mahomet niet als een profeet vereeren. In den zesden hemel vinden zij Mozes; hier is een engel half van sneeuw en half van vuur, In den zevenden hemel vindt hij Abraham en Christus, alsmede een enge! met 70,000 hoofden, ieder met 70,000 aangezigten, ieder aaugezigt met 70,000 monden, iedere mond met 70,000 tongen, en iedere tong met 70,000 talen, die alle den lof van God verkondigen. Aan het einde van dezen hemel is een lotusboom, en voorbij dezen mag niemand gaan dan Mahomet. Hier bleef dus de engelen Gabriela achter en de profect ging voort, door heirlegers van engelen, over zecen van duisteruis en licht, door 70,000 valleijen enz. tot den troon van God, waarvoor 70,000 engelen. No, 5, MEI 1858. HET VERE ACHTE. OND DER VRIJE GED . DE NATUURWET. DE ZEDEWET. F j ‘ F Is oar :. vantrekking, - Beweging. - Ontwikkeling, Lielde, - Licht, - Veredeling. Pag. Pag. Notterdam ontwaak! ........ 65. Maandelijksche Kronijkk....... 76. Mfticiéel gedeelte van de Dageraad. DewBrievenbuswes ssc ren eens 78. Redevoering, gehouden 26 IBOGKENI) Waters) oteust ts sins tist el ots tens 79. BRUINS ON ssi sot elietis 67. IMenP eli Reno we pelea se neee Sees 80. Vetten en Grondbeginselen. . .. . TA. fest £ RD ASM. O.N T W.AA K! Weest gegroet, o Geestverwanten van Maas en Rotte’s boorden, woeders in het bond der menschheid, medearbeiders op het gebied er vrije gedachte, weest gegroet, gij allen, mannen van de toekomst, jrienden van mijn hart, wie gij ook moogt zijn. Vaak reeds rigtte ik het woord tot alle denkers in het algermmeen, thans zij het aan u in het Hzonder gewijd, omdat gij talrijk zijt zoowel als ijverig, omdat ik van -eene krachtige steun verwacht, omdat gij veel, zeer veel voor de ont- akkeling kunt doen, wanneer ge het slechts wilt. Denkt niet dat het waan- ajsheid of opgeblazenheid is, die mij aansporen een woord van opwek- ‘ing tot u te spreken; denkt niet dat ik mijne nietigheid een oogenblik fit het oog verlies, denkt niet dat ik vergeet dat ik welligt de minste Inder de broederen ben in alles — behalve in de zucht den vooruitgang ot nut te zijn. In die zucht alleen wijk ik voor niemand uwer, en ook je zucht is het die mij thans het woord tot u doet rigten. Let dus fiet, ik bid het u, op de ongeoefende hand, die de vonk tracht te lingeren, die in uw midden den gloed der geestdrift moet ontsteken ; jaar komt van uwen kant mijner zwakke krachten te hulp, tracht ze i u op te nemen die vonk, tracht ze aan te blazen die vlam; want lijn doel is uw doel en uw doel is het mijne. Ge wilt vrijheid voor u sven, wie weerhoudt u, durft slechts vrij te zijn; vrijheid voor uwe inderen, verzekert het hun. Ge wenscht verdraagzaamheid, in de plaats lan vervolgzucht te zien gesteld, welaan versterkt u, sluit u aan een, a het zal aan uw staan het voorbeeld van verdraagzaamheid te geven, ‘e wenscht de partijdigheid, de voorliefde, de eenzijdigheid, de afslui- Ing, in het kort, alle onregtvaardigheid opgeheven te zien, die wensch edel, die wensch is grootsch; doch wat helpt het te wenschen en een jdeliik toeschouwer te blijven, ja zelf het slagtoffer te worden van de tuwelen, die men heeft leeren verachten? De tijd der afgetrokkene be- hiegeling snelt ten einde, de eeuw der handeling nadert met rassche threden. Wacht haar niet af, die eenw, in yadzige rust, in domme endgültigheid, magteloos door uw gebrek aan eendragtelijke menswerking, maar treedt haar te gemoet, de armen in broederlijke kenen gestrengeld, naauw aan elkander gesloten, gereed haar op wv) schouderen te torschen en haar te voeren, in stede door haar verplette: te worden, Wat wijfelt gij, is niet uw aantal indrukwekkend, zijn ni uwe krachten forsch, is niet uw moed fier, zijn niet uw doel edel. Of zoudt gij schromen vo het geluk van uwe nakoinelingen krachten en ijver veil te hebben, gt die aan uwe voorouders te danken hebt die vrijheid, waarvoor zij hy goed en bloed hebben op het spel gezet? Neen, gij die u met regt die vrijheid verheft, gij die zoo dubbel beseft  noodkreten der van hunne vri heid beroofden, zich met schorre stem eenen weg tot uw oor bane neen, gij zult niet blijven stilstaan op den weg der ontwikkeling, gij z niet afgezonderd blijven nu de tijd der aaneensluiting is gekomen. Sony bere wolken pakken zich allerwege aan den horizont zamen, duister ¢ duisterder wordt het verschiet. Doodsch, zwijgend als het graf is all om u heen, De atmospheer drukt loodzwaar neder, onheilspellende bli ken ontmoeten u, waar ge uwe oogen wendt. Wee, wee den ongelul kige, dien het noodweer treft, wee hen, die niet in staat zijn gewee! het af te weren, — de uitbarsting zal vreeselijk zijn. Waak op dar Rotterdam, sluit u aan cen, schaar u aan onze zijde, knoopt met or den band steeds breeder en verder, opdat — wanneer de ure des gi vaars zi) gekomen, wanneer in verblinde woede, de broeder nogmaa) het bloed des broeders vergiet, wanneer dood en verwoesting alom hurl nen zcetel hebben opgeslagen, en het redelooze Mens wenigstens de größte wenigstens van het redelijke aanschoumt, die enkele oasen te midden van 6 woestijn, die vruchtbare plekken, met vrijheid gezegend, kalm, rusti en tevreden mogen zijn, door de digte keten, der naauw aaneengesleten mannen van den vooruiteang, vrienden van liefde en van licht, aeen ondoordringbare ringmuur beschernd. Alles immers roept het toe, alles ademt aaneensluiting, blijft gij dan niet achterwege. Gedügerecht het Zomersaizoen zullen de Vergaderingen van de Vereeniging 1 de Dageraad” gehörden worden des Zondags ein de veertien dagen, in het gewöhnlich konnte lokal Casino, hoek Zwanenburgerstraat en Amstel. Opening der Vergaderingen 10!/, uur precies. De eerstvolgende Vergaderingen zullen plaats heben: 16 Mei, 30 Mei, 13 Junij enz. Der voldoening aan het verzeek van sommige Geestverwanten, die de namen der hoofdbestuurders wenschten te kennen, om zich des benoodigd tot hen te kunnen wenden, deelen wij ze bij dezen mede: R. C. MEWER, President. A. VERBEEK, Secretaris. H. J. BERLIN, Penningmeester. Pew OV On Rh Lon G. gehouden 26 April 1857. Wanneer het scheppend genie van den kunstenaar iets schoonsch, "ets grootsch heeft voortgebragt, hoe wel is het hem dan, hoe streelend roor zijn ne kunstliefde, wanneer hij ervaren mag dat zijn talent wordt wkend en gewaardeerd. De toondichter, wien 't gelukt is eene heerlijke liielroerende melodie te componeren, hoe moet hij te moede zijn, wan- lneer deze akelig misvormd en verwrongen uit de door den drank schier gewonden keelen eener tierende volkshoop wordt voortgebragt? Zou hij lan niet wegkrimpen van spijt en ergernis en in weemoed uitroepen: is hat het loon voor mijn werk? En... zoo menigwerf zien wij dit plaats rijpen, want de menigte oordeelt meestal valsch en ondank is vaak s werelds loon. Ware 't mogelijk gij wijsgeer van Nazareth, ware °t nogelijk dat gij thans de vruchten van uw werk kondt gadeslaan, ach toe zoudt gij u bedroeven, wanneer gij zaagt en hoordet hoe verminkt twe woorden en de schoon bedecken bedecken. Oelingen daarvan zijn geworden. Hoe jou weemod uwe ziele vervullen, als gij reeds 't kind gedachtelos de choone woorden hoordet uitspreken en radbraken, welke gij uwen tijd- hsenooten toespraakt. Maar hoe zoude het rood van heilige verontwaarilig uw aangezigt bedekken, als gij hoordet hoe eene drieste pries- jerschaar, die zich uwe volgelingen durft noemen, met schendige handlen waren zin uwer woorden verminkt, en daaraan eene Mitleing van hun fabrykaat geeft. Was uwe taal dan zoo onverstaan- yaar, 200 ondubbelzinnig? Helas, wij bezitten niet wat regtstreeks uit uwen mond-kwam, maar jnoeten die kostbare parelen terug vinden te midden van ingelaschte, erdraaide en verminkte plaatsen, voorkomende in den bijbel, het af- jsodsbeeld, den Baal der orthodoxie. Onder de schön, verhevene gedachten van  na het einde der preek, dit gebed niet voor den dag als dominé wat al te lang had gepreékt en dit tot tijdwinning als slot gebed koos. Wel straalde dan een glans van tevredenheid op ’t gelag van vele tochoorders, die zich over oat einde der vaak zoo vervelendé godsdienstoefening verheugden. Maar genoeg hiervan, wij zoeken naar waarheid, dus ook naar har-monie, wij trachten de ware bedoeling te vatten van Jezus woorden, ‘t is daarom dat ik, thans ten tweedenmale voor u optredende, to motto koos, den aanhef van ’t gebed, vervat in ’t evangelie van Matth Hoofdst. 6: 9—13. Onze Vader, die in de hemelen zijt.” Woorden, vol van beteekenis, rijk aan schoone en heerlijke gedacht ten, doch al te zeer verkeerd begrepen, uitgelegd en toegepast. oe van ’t begrip Vader, waarmede Jezus het Opperwezen aansprak, als va het woord hemelen, koesterde men steeds en nog valsche en overdrevene denkbeelden, en niet gemakkelijk was de taak van menigeen, om de daaromtrent bestaande vooroordeelen te doen vervangen door zuiverder. meer met de waarheid overeenkomende denkbeelden. Zeker schilder versierde de wanden eener kerk met tafereelen uit den bijbel. Een vreemdeling bestijgt de stellaadje, waarop gene stond en slaat zijn werk in stilte gade. De kunstenaar, geheel verdiept in zijn werk. wil ’t geheel daarvan nogmaals overzien, en doet te dien einde eenige schreden achterwaarts, er niet aan denkende, dat de stellaadje zee smal en eene vervaarlijke diepte daaronder was; nog ééne enkele schrede en de kunstenaar ware verpletterd. De vreemdeling bemerkt het gevaar. waarin deze zich bevindt, en den schilder van een’ wissen dood wil- lende redden, grijpt hij snel een penseel met verw en bestrijkt daar. mede de fraisse figuren. Onmiddelijk staat de kunstenaar stil, en zie dende van toorn grijpt hij zijn’ dolk en snelt op den vreemdeling toe die hem bedaard afwacht, zich gelukkig achtende den schilder van eenet wissen en verschrikkelijken dood gered te hebben. En even als dez kunstenaar schildert de menigte de goddelijke zaken wel is waar me fraaije kleuren af, doch de voorstelling is valsch, en verdiept in de beschouwing van haar eigen werk, bemerkt zij niet dat ‘zij haar verder: tegemoet snelt. En hij, verdient hij verwijtingen, die de schilderi Jurft uitwisschen, om den maker daarven te redden, ten koste van den toorn en haat, waarmede zijne weldaad wordt vergolden? Onze Vader, die in de hemelen zijt!” Verklaart ons deze veelbetee- xenende woorden, Protestant of Muzelman, Roomsch-Catholiek of Jood, verklaart ons, wat moeten wij verstaan door de hemelen, wie is onze Vader? Zoekt vrij bij hen, doch vinden zult gij niets dan tegen de yborst stuitende fantastische, afgodische Begrippen. Slaat gij echter een' lik in den alleen waren bijbel, de natur en gij zult een voldoend lantwoord ontvangen. Reeds van de vroegste tijden af schilderden de menschen den hemel met fabelachtige kleuren, Door den schijn bedro- gen, beschouwden zij de aarde als een uitgestrekt gewelf, waarin zich wolken, zon, maan en sterren bewogen. Boven dit gewelf stelde men zich eene groote uitge- itrekteid, een prachtig paleis voor, waar God op een’ schitterenden troon zetelde, omringd van licht en tallooze engelenkoren, die eeuwig- furend lofliederen zongen (een inderdard zeer vermoeijend en keel uit- droogend postje). Dadar, zeide men, daar is de verblijfplaats der regt- vaardigen, die in 't aanschouwen van Gods heerlijkheid het volmaaktste geluk genieten. Men stelde zich directe gemeenschap tusschen hemel en garde voor, meende dat de hemel kon geopend worden, en engelen uit die gelukzalige gewesten nederdaalden, om hier op aarde de gezanten En boden Gods te zijn; ja men ging zelfs zoo ver, te verzekeren, dat menschen van buitengewone godsvruchtig vdér hunnen dood ten hemel konden opgenomen worden. Vooral de Israeliten (adres Oude Testament) stelden zich de werelden aus voor; doch de Christenen namen later ook die denkbelden aan 'adres de fantastische Openbaring van Johannes, die bonte onzin' en de middelweise voegden nog nieuwe kleuren aan de oude schilderingen 'toe, naarmate 't menschdom meer in de strikken van 't bijgeloof ver- ward geraakte. Hn is onze tijd geheel vrij van de valsche voorstellungen des hemels? O neen, 't zij verre; al daagt 't schemerlicht van een' fieuwen dag, nogtans vinden wij tallooze dwalingen en voorordeelen oontratt deze verhevene, doch eenvoudige gedachte. De zinnelijkheid van den mensch en de daaruit veortvloeijende zucht alles zinnelijk te werklaren, deze houden de zuiveren dezurenden, deze houden de zuiveren dezurenden. Men kan zich Nog niet losscheuren van die fabelen aan 't heidendom outleend, welke Wij in elke godsdienst terug vinden. En waar is de weg dan, dien wij moeten volgen ter opsporing en verkrijging van meer gelouterde begrippen? De natur, zieda Ar de teeder zorgende moeder voor haar kroost, ziedaar de onbedriegelijke leidsvrouw, aan wier hand gaande, twijfel voor zekerheid, onwetendheid voor kennis, haat voor liefde zulen en moeten wijken. Dank zij u, groote mannen, die den weg baandet om ’t menschdom in ’t boek der pata te doen lezen. Groote Galileus, was ook snoode dank ’t loon voor uw streven, toen gij den menschen de hemelen openbaardet en de kartenhuizen van ’t bijgeloof en ’t vooroordeelen deedt in een storten, toch bleef uw werk niet vruchteloos en heeft ’t a die vruchten geplukt. En ’t voetspoor dier voorgangers druk- ende, wat zegt ons dan ’t opengeslagen boek der natur omtrent de hemelen? Ja, wij weten heden ten dage dat de aarde, welke men v6d1 Columbus tijd zoo groot waande, als *t middenpunt der schepping er het voornaamste gedeelte daarvan beschouwde, in vergelijking met hei heelal slechts een onbeduidend stipje is, ’t welk in de onmetelijke! ruimte zweeft en met een onnoemelijk getal andere bollen en planeten} om de zon draait, met een onnelijk getal andere bollen en planeten} om de zon draait, met een onnelijk  dat die ontelbare sterren, welke op verbazende afstanden de eené} van de andere verwijderd zijn, niet doelloos en als bij toeval in de on- metelijke ruimte zijn geplaatst, maar dat elke op zich zelve eene wereld! uitmaakt, waarvan verreweg de meeste veel grooter zijn dan de bol dien wij bewonen. En dat verbazend aantal hemelligchamen is niet ’t} eenige in ’t heelal, neen, daar boven en daar beneden bewegen zichil weder op onmetelijke afstanden millioenen andere hemelligchamen, ent alle te zamen vormen één geheel, door eene kracht bestuurd; elke} wereld volgt de voor haar bepaalde baan in eene onafgebrokene zuver@! harmonie. O welk eene gedachte! nimmer zal de aardbewoner deze} kunnen te zamen vatten. En kunnen wij nog anders dan vast overtuigd zijn dat al die werelden bewoond zijn door wezens, evenzeer zich zelveni bewust als wij, aardbewoners, ja dat er zijn die op veel hooger trap van volmaking en ontwikkeling staan dan wij? De orthodox, wiens be- grippen he Onmiddelijk uitvloéisel zijn van domme trotschheid, hij alleen is in dene waan dat al die werelden slechis voor ons zijn geformeerd, want hij kan en wil niet begrijpen, niet aankleven wat meti natuur en rede overeenstemt. Onze Vader, die in de hemelen zijt. Ja, wijze van Nazareth, ook gij hadt een’ diepen blik in de natur' geslagen, ook gij wist het en spraakt luide: in het huis mijns Vaders (’t heelal) zijn vele woningen (hemelligchamen). Gij leerdet den men- schen bidden en de heerlijke woorden van uw schoon modelgebed geven: zoo juist te kennen wat bidden is en hoe de mensch bidden moet. Zie, daartoe wildet gij dat de mensch zich een begrip vormen zoude van ’t heelal, de hemelen en tevens wie de Vader daarvan is. ; De hemelen zijn open voor de menschen; de menschen zelven zijn in de hemelen. Onze planeet schijnt ons van eene andere gezien evenzeer eene ster, door milioenen andere omringd en schoon zeide cen sterre- kundige, tijdgenoot van Galileus: “In de hemelen bewegen wij ons en zijn wij met al de voorwerpen dezer aarde.” En gaan wij deze woorden eens oplettend na en rigten zich onze denkbeelden dien overeenkomstig, hoe helder en klaar worden ons dan de woord En: “Onze Vader, die in de hemelen zijt!” Weg dan met dat beklagenswärter denkbeld aan eenen menschelijken God, zittende op een’ troon verre van ons, binnen een’ God, die afgezanten noodig heeft om de gemeenschap met ons bolletje te onderhouden, een’ God, die zijn van-gezigt ons verbergt, zoo lang ons aardsche leven duurt! Weg met die dwaling, dat vooroordeel, die hoofdoorzaak van de zoo treurige afwij-kingen en overdrijvingen in meest elke godsdienst. Neen, God is niet verre van ons, hij is overal, maar onstoffelijk zijnnde, ook onzigtbaar of onwaarneembaar voor onze zinnelijke werktnigen. Zijn adem, zijn eest doordringt al ’t geschapene evenzeer als de onmetelijke ruimte., [Lij behoeft niet op de aarde neder te dalen, want sedert hare wording Nas hij ook op aarde. Zegt Paulus ten onregte: vin God leven wij, lewegen wij ons en zijn wij?” Hier op aarde dan zijn wij in de heme-m, in de woning van den E euwige. Met ’t oog onzer ziel zijn tempel. 