Anna Maria van Schurman
Schotel, Giles Dionysius Jacobus, 1807-1892
De een vond in den Bijbel een verborgen, allegorischen, profetischen en typischen, de ander een ligchamelijken en geestelijken zin; deze bragt voorspellingen, zedelessen, historische tafereelen en stichtelijke spelingen, waarop het geworden, onmagt, verlichting en bekeering over, gene achtte het geschieden, onde verhängt en bekeering over, gene achtte het geschieden, onde grondschets of van Christus zelven, of van de goederen en lotgevallen des Nieuwen Testaments, zu als die plaats zou hebben tot de voleindiging der wereld. De leerenen der eersten waren vol van uitgerekte wijsgeerige en spitsvoudige redeneringen, bezüglich scholastieke vragen, schoolsche kunstnamen, barbaarsche woorden, die der laatsten gezwollen, hoogdravend, geleerd, met latijn, grieksch en hebreeuwsch doorvlochten. 7 De pre-diken,” hoorde men soms vnaar den trant der bijbeltale, lust mij ditmaal niet”; den Bijbel noemden zij 7 de ro Je van Jehov's eenwige warheden, onze tekstwoorden, zijn geschept werden van Mozes, de vierde springbron, den vijfden emmer, den twaalfden druppel. Zij noemden zich lijfstaffieren, rijkstrawanten van Jezus, door vorst Messias geregtigt om hier op aarde onmiddelbaar tot God te naderen. Hier werd de sabbath op eene joodsche wijze gevierd, achtte men de geringste huiselijke bezigheid zonde, dédér werd hij roekeloos geschonden. Het een dorp was op den dag des Heeren een lijkhuis, het andere een huis der maaltijden. Het gedrag van vele leeraars was 266 los en onbezonnen, dat zij tot een schrikkelijken aanstoot waren voor de overheden en het volk; jaren lang gingen zij tot diepe smart van de besten hunner gemeente soms voort met zich straffeloos aan de grofste ongeregeldheden over te geregenden overte geregenden. Velen bereidden zich niet meer voor, en beklommen den kansel, zonder te weten wat zij den volke verkonndigen zouden. Anderen hielden alleen des voormiddags Le erreichte en lieten het namiddagwerk aan hunne kosters over of de dienst stil staan; het onderwijs in de godsdienst werde schandelijk verwaarloosd. De grootste zedelösen, minachten van Gods woord, verachting van al wat betamelijk was, heerschte onder de leden. Men gaf zich aan de uitsporigste en dartelste zon- den in het openbaar en in het verborgen over. De pronk- en modezucht klommen tot eene ongekende hoogte; de rijken leefden als Lucullussen; de burgers alleen voor den mammon. Hoererij, echtbreuk en allerlei vuile zonden hadden de plaats der voorvaderlijke eerbaarheid ingenomen, brasserijen en dronkenschap de oude matigheid vervangen, de liefde voor de wereld de liefde tot God en den Zaligmaker uitgedöörd. “De ongeregtigheid vermenigvuldigde dagelijks, de christe-lijke broederliefde verkoudde, alle banden van vereeniging werden los. De kerk had de gedaante van een vervallen gebouw, vol reten en scheuren, en dreigde elk oogenblik in te storten.” Brave, vrome, godzalige christenen en christenlecraars — die toch waren er ten allen tijde en ook toen — met onuitsprekelijken weedom des harten aangan, hieven bit-tere Klagten aan over het verval der kerk; jammerende klaagschriften werden er bij kerkeraden, classen en synoden ingediend. Weenende riep men tot God: “Heere red ons of wij vergaan!” »O mijn Heer! hoe lange, hoe lange toeft gij! Kom, Heere Jezus! haastiglijk- tot onze verlos-sing!” Velen scheurden zich van de kerkgemeenschap af en hielden bijeenkomsten met eensdenkenden. Te vergeefs trachten Voet, Lodesteijn, Brakel, Koclman, Wittewrongel en anderen de kerk te hervormen of ten minste den voort-gang van het kwaad te stuiten. Hr moest zich eenkrachten Voet, Lodesteijn, Brakel, Koclman, Wittewrongel en anderen de kerk te hervormen of ten minste den voort-gang van het kwaad te stuiten. Hr moest zich eenkrachten. achtiger stem dan de hunne doen hooren; eene magtiger hand het werk der hervorming aangrijpen. "God zelf moest olie in de lampe doen, of zij zou uitgaan, de kaarse brandende houdende, die slechts een schaduwachtig licht meer verspreidde." »In het midden dier duisternis ziet men eens- klaps licht, op het punt om te vergaan is redding nabij." God ontfermt zich over de zijnen." Daar klinkt vals de nacht is voorbijgegaan, den trouwen wachters in de ooren: »Labadie zal tot u overkomen." En inderdaad, de waal- sche gemeente te Middelburg had hem na den dood van Jean le Long tot haren herder en leeraar beroepen. Deze tijding werd alomme met gejuich vernomen. Men kende hem, den grooten hervormer, den strengen boetprediker, uit de verhalen van reizigers, uit de werken zijner vrienden en vijanden, uit zijne eigene schriften. Te Utrecht vooral ju- belde men over die keus; de leeraren ijlden’ naar Anna Maria van Schurman, die zij wisten, dat bij het leven van haren broeder met Labadie brieven had Gewisseld en baden haar het beroep van Middelburg te ondersteunen. Zij behoefde niet gebeden te worden, ook zij reikhalsde naar de overkomst van hem, dien haar broeder een Ambrosius in moed en apos- tolische achtbaarheid, een Chrysostomus in welsprekend- heid, een Augustinus in liefde, een Bernardus in zalving genoemd had. Zij schreef hem dringende, schetste hem den toestand, het verlangen der kerk af; poogde hem met krach- tige redenen van de noodzakelijkheid zijner komst te over- tuigen. Terwijl de nederlandsche kerk in bange onzekerheid was of hij de groote en aanzielijk gemeinte te Genéve zou verlaten, om eene kleine kudde in Zeeland te gaan weiden, werd Labadie door de regering der stad, profes- soren, leeraren, leden der gemeinte gesmeekt, hen toch niet te verlaten, zich niet van hen te scheiden. Te vergeefs! Men deed hem de vereerendste voorstellingen, de schoonste beloften. Te vergeefs! Hij volgde de stem van God in zijn hart en nam tot onuitsprekelijk vreugde der gemeinte van Middelburg, tot diepe smart van die te Genéve, »wier kroon nu van het hoofd was gevallen,” de beroeping aan. Hij verliet haar met de eervolle getuigenis, v dat hij aan de opbouwing der gemeinte met beide handen- verstandig. gearbeid had, namelijk met gezonde leer en voorbeeldigen wandel; dat hij een heerlijk en voortreffelijk voorbeeld van godzaligen ijver, liefde en opregtheid gegenen en zich als een echt leerling van Jezus Christus, den oversten herder en opziener, gedragen had.” Zij had hem niet laten gaan de gemeint van Genéve, zoo zij den tijd van zijn vertrek geweten had; bovendien loerden de Savojaarden en andere roomschgezinden om hem in handen te krijgen. Gedwongen om zijn toevlugt tot een vroom bedrog te nemen, maakte hij zich aan het hoofd eener ko-lonie Waldensen, die de dalen van Piemont verlaten had, ten einde zich te Germersem in den Paltz neder te zetten en toen juist Genéve doortrok, bekend. Deze, die hemmeermalen had hoore prediken, wilde hem gaarne met zijn gezelschap opnemen, doch men had slechts een pas voor 80 personen. Nu hielp de Voorzienigheid. Drie leden van het gezelschap werden plotseling ziek en moesten achterblijven. Labadie, Pierre von en Pierre du Lignon traden in hunne plaats en reisden im het gewaad der Waldensen vermomd mede. Te Heidelberg, waar Labadie eenige dagen vertoefde, voegde zich Menuret, een ander zijner leerlingen, bij het drietal, waarna zij te Mannheim een schip huurden, den Rhijn afzakten enverlet te Utrecht aankwamen. Met onbeschrijälke vreugde en zusterlijke omhelzing werden zij door Anna Maria van Schurman in hare woning ontvangen. Weldra was het gerucht hunner aankomst door de gansche stad verspreid; hoogleeraren, doctoren, predikanten en vele anderen, die de godzaligheid lief hadden, en onder deze Voetius, Hssenius, Nethenus en Lodesteijn kwamen hen begroeten en gaven hunne vreugde over hunne komst in hun midden te kennen. Ongeveer tien dagen bleef Labadie te Utrecht. Zij verliepen onder de belangrijkste gesprekken over de dingen die het koningrijk Gods aan- gaan; over het gewigt van het leeraarambt, den toestand van het christendom, van de nederlandsche kerk, hare drin- gende behoefte aan hervorming. Voet en Lodesteijn betwij- felde het, of de wereld wel ooit uit de kerk zou kunnen gedreven worden: Labadie achtte het miet slechts mogelijk, maar zeker, zoo men slechts geen slappe handen, geen trage knién had, met kracht het onkruid uit den akker des Heeren werd gerukt. Si le Christianisme veut” (schreef Hij) vil peut devenir ce quil a esté, il est juste, que le dernier avenement de Jesus Christ le trouve en l’estat auquel le premier, quand il a fini, l’a laissé” Ook Anna Maria dacht gelijk hij. Zij achtem hem ode hem ode God geroe-pen, om het groote werk der hervorming te volbrengen, 200 men zijne woorden en vermaningen slechts gelofde, en Christus, die door zijnen mond sprak, slechts getrouw volgde. Labadie sprak met geestdrift en innerlijke overtulging onder de vrienden, op den kansel, dien hij meermalen. Utrecht besteig. Een vaderlandsch geleerde heeft de uitwerking zijner leerredenen op de hoorders met levendige kleuren geschetst. Zij was ontzettend. Het is ons onmogelijk dien indruk te beschrijven. Men was geroerd, opgetogen van bewondering, en ook de nieuws-gierigen, en zij die het minst belang stelden in de gods-dienst, waren getroffen en bewogen door de taal van dienst. Den ganschen dag door sprak men van niets, dacht men aan niets dan aan Labadie en zijn woord. De geestdrift voor den nieuwen apostel was algemeen en men kan zich bijna niet voorstellen, welke tallooze scharen 2ij henen drong naar de plaats, waar hij zoude optreden. 7 Tedere keer, dat hij predikte, kreeg die geestdrift meuw voedsel en nieuwe kracht, en zoo lang Labadie in Utrecht toefde was de gemeente in eene spanning en opgewondenheid, die eerst langzaam verzwakte, toen hij was heengegaan, om te Middelburg zijne bediening te aanvaarden.” Die schilderij is niet te hoog gekleurd: zelfs zijne vijanden hebben zijne welsprekendheid geroemd, noemden den stroom zijner woorden een bruischenden stortvloed, stelde hem met — Cicero en Demosthenes gelijk. Niet allen waren echter 266 metzij. ne predikanten zelfs in hunne verwachten teurgesteld. Zij hätte meer eenvoudigheid en de utrecht-sche predikanten zelfs in hunne verwachten teurgesteld. Zij noen meer zijnne leerdijkheid en de werdijkheid, meer zaken dan woorden verlangd. Doch de vromen waren in verrukking en Anna Maria bovenal. Zij noen zijnne leerdijkheid en de werdijkheid en heilige opwekken tot grondige en waarachtige godzaligheid. 766 had zijn noort hooren spreken. Zij was opgetogen van godsdienstig gevoel onder de dierbare woorden van den welsprekenden leerar; die leerdijkenden riekten niet naar de olie of het nachtlicht der menschelijke studie, maar waren en naturijk viel van hemelsche olie, die als uit zijnne borst in de harten zijnner hoorders nederdaalde. Doch niet slechts waren het zijnne leerdijkenden, maar niet minder zijnne gesprekken, die haar met geestdrift vervulden. Hij was de verwezenlijkend van het ideaal des apostolischen leerars, zoo als zijn zich hem in hare godsdienstige mij-meringen had vo orgesteld. In heeren waren hare stoutste gelegen vervuld. Van dien Gamaliel eene discipelinne te zijn; van zijn lippen zelfverloochening, geheele zelf- verloochening, geheele vernietiging van den ouden mensch, den weg tot een heerlijk hemelsch leven te leeren, dat was haar vurige wensch, haar imnig verlangen. Zijn kon zich niet verzadigen van naar hem te hooren. NEGENDE HOOFDSTUK. ANNA MARIA SCHURMAN, EENE DISCIPELIN VAN JEAN DE LABADIE. Met smachtend verlangen zagen de godvreezenden 1 de gemeinte te Middelburg de overkommst van Labadie te gemoet. Hare verwachting was hoog gespannen. Als een andere Elia zou hij onder een verdorven volk optreden, de zonden in den hartader aangrijpen, het verderf in zijnen loop stuiten, slapenden opwekken, dooden levendig maken. Naarmate de geruchten nopens zijne prediking uit Utrecht en Amsterdam tot hen kwamen, klom die verwachting. Hindelijk verscheen hij in haar midden en wel zeker zal nooit een leeraar met hartelijker welkomstroet en vu- riger zegebede ontvangen zijn. Voor ontzettende scharen trad hij op en aanvaardde zijne bediening met die beroemde leredenen, die hij “L’arrivée apostolique” tot opschrift gaf. Nooit had men in zulk een zuiveren, vloeijenden stijl, zoo geheel verschillende van den gewonen prediktrant dier dagen, het Evangelie hooren verkondigen. Welk een rijk- dom, kracht en stroom van woorden! welk eene levende verbeeldingskracht, en wegslepende voordragt! Vier, vijf uren lang kon hij de hoorders aan zich boeijen, zonder dat zij vermoeid werden van te hooren, hij van te spre- ken. Veertig achtereenvolgende uren, zeide hij, zou hij kunnen bidden! Wat had die man een menschen- en har- tekennis verworven! Hoe drong zijn blik in de diepste schuilhoeken van het gemoed, als hij den zondaar aan zich- zelven ontdekte! Hoe ernstig vermaande hij tot kruisiging van het vleesch, dooding van den ge 174 Heelen mensch! Hoe dreigend voerde hij het zwaard, wat was hij gestreng in het bestraffen! Hoe bemoedigde hij den bekommerde, versterkte hij den bekommerde, versterkte hij den kleingeloovige op, vertrooste hij all vromen! Geest en leven stroomde van zijnne lippen. De gemeinte werd beroerd, tranen en zuchten waren de tolken van het ontwaakt gevoel van zonde en ellende, vurige, innige gebeden van het onuit- sprekelijk verlangen der nooit zoo gevoel behoefte naar wedergeboorte, aanneming tot het kindschap Gods! Maar te diep waren de wortels van het booze in de harten van velen geschoten, dan dat hij die alleen door zijnne prediking zou kunnen uitroeijen; te. donker de nacht van onkunde, waarin zijn gedompeld waren, dan dat hij die enkel door zijn onderwijs van den kansel zou kunnen verdrijven. Krachtiger maatregelen moesten aangewenden: de lang verständige kerkelijke tucht met strengheid gehandhaafd; da- gelijks, des morgens en des avonds, aan zijne woning godsdienstoefening gehouden worden. Kerkeraad en gemeente, niet minder diep doordrongen van de noodzakelijkheid van beide dan van de heiligheid zijner bedoelingen, lieten zich gewillig in de zware kluisters der eerste slaan en woonden de laatste met klimmende belangstelling bij. Er kwam eene vreeze over het volk! Velen lieten zichterugbrengen van hunne oude paden. Van alle zijden iide men naar Middelburg om den apostel te zien, te hooren; zelfs uitstekende godgeleerden, een Rochefort, een — Brakel, een Koelman zetteden zich aan zijne voeten neder. De laatste »roemde er in, dat hij, door Gods beschikking het. geluk had gehad hem meermalen te mogen hooren pre- diken, in het openbaar, in zijn woning te hooren oefenen, hem gemeenzaam te zien en te genieten. Hij bespeurde in hem niet alleen opregte genade maar ook ongemeene kloek- moedigheid, ernst, overgegevenheid, afgespeendheid van de wereld, eene zonderlinge welsprekendheid , vlugheid, aan- dringendheid tot zelfverloochening’ en dooding van het vleesch, en liefde Gods.” Ook Anna Maria van Schurman kon niet verre van hem zijn. Het was haar niet genoeg brieven van hem en Yvon te ontvangen, zij had behoefte aan zijne prediking, zijn onderwijs, zijn omgang; te Utrecht, te Amsterdam had zij »hem eenige trekken van het ware christendom zien afmalen, zij wenschte het geheele, volkomen schoone beeld er van door hem geschilderd te zien.” In weerwil der beden van Voet, Lodesteijn en andere vrien- den, bij wie reeds twijfelmgen ten aanzien der regtzinnig- heid van Labadie waren ontstaan, vertrok zij naar Muid- delburg. Twee maanden bleef zij met eenige vriendinnen, die haar uit Utrecht vergezeld hadden, in Zeeland, en zoo huiselijke zaken haar niet naar Utrecht hadden ge- roepen, en de pest, die reeds in de woning naast de hare woedde, haar niet bedreigd had, zou zij nog langer aan die heldere waterstroomen hebben willen nederzitten.” In September 1666 keerde zij naar Utrecht terug, stelde Voet en hare overige vrienden ten aanzien der regtzinnig- heid van Labadie en de zuiverheid zijner bedoelingen gerust 175 en overhandigde den eerste een merkwaardigen brief van zijne hand, waarin hij de algemeene verslapping van het christelijk leven en der godsdienst diep betreurde, en op de overal en inzonderheid bij de kern des volks, den mid- delstand, zoo diep gevoelde behoefte naar eene christelijke hervorming heenwees, die echter bij den leeraarsstand moest aangevangen worden. Reeds gedurende zijn verblijf te Utrecht had hij meermalen met Voet, Lodesteijn en ande- ren over dit onderwerp gesproken en verklaard, dat indien Voetius en zijne medestanders zorg voor de nederlandsche gemeenten dragen wilden, hij zelf met zijne vrienden zich verzekerd hielden, dat hij de hervorming der fransche kerken onder den goddelijken zegen zoude tot stand brengen. "Wie zah, dewij het zoo wezen moet (zeide hij tot hen) de eerste spits breken en mijn stuk vervolgen, al moest kalten.” Waarop het de anderen den krachtdadi-gen zegen Gods, tot het wel gedijen van dit moeijelijk werk, opregtelijk van den Heer toebaden.” In den volgenden zomer keerde Anna Maria met hare uitrechtsche vriendinnen naar Middelburg terug. Had zij bij haar vorig bezoek reeds de eerste beginselen van het nieuwe schepsel bij velen in die gemeente ontdekt, over welke Labadie betuigde, het. herderambt dan eerst ten vollen te zullen aannemen, wanneer zij zou betoonen, dat zij der wereld en zich zelve sterven en voor Christus wilde leven”; toen en in de volgende zomers stond zij verbaasd over de groote en zigtbare verandering in de kudde van Labadie. Zij was naar het uitwendige heiliger, nederiger, oootmoediger geworden, naar het inwendige toegenomen in. de uitnemende kennen der hemelsche waarheid, in ijver om de heerlijkheid van Christus te  hem den reinen evangelie-när, den apostel der eerste kerk. Zijne leer was goddelijk, zijn voorbeeld onberispelijk. Aan zijne lippen te hangen, an zijne voeten te zitten was zalig. Welk een zegen was Labadie voor haar, voor vele anderen! Wat kon hij met zijn innige vroomheid, zijne onutsprekelijk liefde tot den Heer, zijne groote gaven, zijn aanzien onder alle standen, zijne innemende, wegslepende persoonlijkheid niet voor de’nederlandsche kerk worden; hadde hij maar terstond door zijne groote vrijmoedigheid, gestrengheid, eigenzinnigheid en hoogmoedig vasthouden aan zijne meening en wil, bij velen geen ergernis verwekt, en anderen, die zich an hem verbonden hadden, niet van zich verwijderd! Niet zelden geraakte hij daardoor in eene scheeve stelling, die zoo door eigen schuld als die ‘der synode, dre jaren later, eene openlijke breuk en eene afscheiding van de kerkten gevolge had. De eerste aanstoot door Labadie, doch buiten zijn schuld, gegeben, was zijn beroep, zonder dat volgens de kerkorden ning de classis er in gekend was. Velen hadden het ook euvel geduid, dat hij te Utrecht zoo gestreng de ijdelheid en wereldschen zwier, welke hij bij zijnne hoorderen bespeurde, bestraft en hun voor oogen gesteld had hoezeer zij misdeden met de livrei der wereld te dragen en met haar te verschijnen op eene plaats, waar men kwam om zich voor God te vernederen, maar vooral, dat hij de leer van het toekomstig heerlijk koningrijk van Christus, destijds in de gereformeerde kerk voor onregtzinnig gehouden, had gepredikt. Daarenboven was de fransche predikant Wolzogen, een cartesiaan, die (om de woorden van Yvon te bezigen) /gansch niet een was van de predikanten die men praecicisten of naauwkeurigen noemde, en welker huis en huisgezin meer naar den adeldom dan naar het herderschap geleek,” zeer gevoelig over de vrijmoedigheid waarmede Labadie op zijn’ predikstoel ges Proken had, en had Zelfs eenige aanmerkingen gemacht, om zich ter gelegener tijde en plaatse daarvan te kunnen bedienen, gelijk nader- hand op de synode te Amsterdam (in September 1668) gehouden, gebleken is. Het misverstand en de afker van Labadie bij eenige medebroederen, vooral bij Wolzogen en zijn’ ambtgenoot du Moulin te Middelburg, kreeg voedsel, toen hij — men zegt — wegens krankheid noch in 1666 in de te Heusden gehouden synode, noch in 1667 in de classis te Amsterdam verscheen, en hem dus eerst in de classis te Amsterdam (1667), waar hij tegenwoordig was, de waalsche belijdenis tot. onderteekening kon voorgelegd worden. Dit kwam Labadie vreemd voor, terwijl hij reeds 17 jaren lid der fransch-gereformerde kerk was en hij de met de waalsche belijdenis in de hoofdzaak overeenstemmende gallicaansche 12 178 voorlang onderteekend had, en daar hij werkelijk met _ de waalsche niet in alle bijzonderheden en kleinigheden — volkomen overeenstemde, inzonderheid niet met de niet in de gallicaansche maar wel in de laatste vo orkomende wird, dat Christus op het altaar des kruises (sur lautel de la croix) geleden had, dat hij een roomsch denkbeeld noemde, wijl nergens in het evangelie het kruis van Christus een altaar genoemd werd; zoo weigerde hij de onderteekening, tenzij dat het hem vergund werd haar naar de canones der dordtsche synode uit te leggen en te verbeteren. Uit aanmerking zijner uitstekende gaven en de groote verwachting die de kerk van hem had, behandelde de synode Labadie met zachtmoedigheid en gaf hem uitstel tot de naastvolgende synode te Leyden (1668). Doch Labadie verscheen op deze kerkvergadering niet, en men moest de onderteekening tot de volgende te Vlissingen uitstellen, maar tevens besloot men hem, zoo hij daar in zijn onwil enongehoorzaamheid bleef volharden, voor korteren of langeren tijd in zijn dienst te schorsen. Nu kwam echter de. magistraat van Middelburg tusschen beide en wist bij de Staten van Zeeland te bewerken, dat het besluit der synode nopens de schorsing geschrapt werd. Hiermede zou de zaak welligt geeindigd en Labadie voor zijn, gemeinde en de geheele nederlandsche kerk behouden zijn, indien er gegen geheurtenis plaats had gehad, die van den grootsten mvloed was op zijn volgend leven. Hendrik Meyer, geneesheer te Amsterdam, had in 1666 een werk uitgegeven, waarin hij betoogde, dat de wijsbegeerte de uitlegster was der Heilige Schrift. Dit geschrift had geen kleine beroerte in ken staat verwekt, en reeds waren Coccejus en Heidenus van hooger hand gelast om het met bondige rede-nen te weerleggen, toen de genoemde utrechtsche predikant Wolzogen een tegenschrift in het licht gaf, waarin hij in plaats van Meyer te bestrijden, dat men, om den Bijbel wel te verstaan en uit te leggen, niet de verlichtende werking van den Heiligen Geest, maar alleen taal- en oudheidkennis behoefde; dat men geenszins moet gelooven eene uitspraak der H. Schrift te zijn, hetgeen men meent tegen de rede te strijden en dat het pligt is Gods Woord zoodanigte verklaren, dat de zin er van niet strijdig zij tegen hetgeen Hij zelf leert in de natur; sprekende voorts alleen van een naturijk, nooit van een geestelijk licht, afdalende van den Geest Gods, die alleen in alle waarheid leidt. Labadie gevoelde zich geroepen hier tegen een krachtige getuigenis afte leggen. Hij deed dat met bijkans den geheelen kerkeraad te Middelburg en im zamenstemming met een groot aantal geloovigen, z00 als een Nethenus, Koelman, Vogelzang, Brown, van der Waayen en vele anderen, na meer dan eens verklaard te hebben, dat het onbegrijpelijk was, dat de andere pro-fessoren zich deze zaak niet hadden aangetrokken, hetgeen hij aan een ongeoorloofde lust tot rust en vrede, ook bij zijnen vriend Voetius, toeschreef. 180 De kerkeraad diende bij de synode eene aanklagt van hooggaande onregtzinnigheid tegen Wolzogen’s werk in, en zoo werd vdiezelfde synode, die gemeend had La- badie te zullen schorsen in zijne bediening, nu door Labadie en zijnen kerkeraad geroepen om beschuldiging tegen eenen anderen broeder aan te nemen.” De synode kon de aanklagt niet afwijzen en benoemde eene com- missie om Wolzogen’s boek te onderzoeken en de uit- komst van dat onderzoek aan de volgende bijeenkomst mede te deelen. Deze synode, in September 1668 te Naarden gehouden, verklaarde na hevige discussién, bij meerderheid van stemmen, het boek hoogst regtzinnig, en veroordeelde Labadie en zijn kerkeraad om Wolzogen open- lijk van den kansel in zijn eer te herstellen, en toen de eerste verontwaardigd over die uitspraak de vergadering verlaten had, besloot zij, die nog andere redenen van ontevredenheid over Labadie meende te hebben, en in eenige zijner geschriften, vooral in zijn Héraut du grand Roi Jesus vele schadelijke nieuwigheden aangaande den staat der kerk en de toekomst had ontdekt, hem benevens zijn kerkeraad te suspenderen, en de classis van Middelburg te gelasten dit vonnis ten uitvoer te brengen. Daar noch Labadie, noch de kerkeraad wilde gehoorzamen, zette 2ij beide voorloopig af en de Staten van Zeeland bevestigden dit vonnis. Dit dompelde de gemeente, die haren herder innig lief had, in diepen rouw. Smeekschriften en jam- merklagten werden er uit haar midden den gevierden leeraar gezonden; jammerklagten over den nood der kerk, smeekschriften om zich te onderwerpen; nog had de synode immers het vonnis niet bekrachtigd; maar Labadie wilde van geen gehoorzamen weten, hij had naar Gods woord en zijne conscientie gehandeld, hij kon den man, wiens boek hij 181 in gemoede voor een zamenweefsel van dwalingen en on- heilige leeringen, een arminiaansch, pelagiaansch, kettersch, atheistisch geschrift hield, de kroon niet op het hoofd plaat- sen. Zoo lang de gemeente hem hooren wilde (en nooit was de toeloop grooter) zou hij prediken, ja hij had den _moed, kort na zijne afzetting, toen een classis-broeder, die in zijne plaats moest optreden, het H. Avondmaal zou vieren, des morgens te zes ure met eene groote schare van vrienden naar de kerk te ,gaan en zelf het uit te deelen. Zelfs hie de Labadie zich reeds voor gevonnisd en schreef zijn Declaration Chrétienne et sincere de plusieurs membres de VHglise de Dieu et de Jesus, touchant les smtes, raisons et motifs qui les obligent a wavow point de communion avec le synode dit Walon, waarin hij verklaarde, dat hij met vele leden der kerk met de waalsche synode geene gemeenschap houden kon als verdorven in leer, in vergadering en bestaan; dat de wetten van kerkelijke genootschappen het geweten niet mogen binden, dat aan de kerkelijke een oppergezag toe te schrijven hetzelfde was als op nieuw een’ paus te huldigen; dat zulke vergaderingen als die der synode eene medgezellinne aan de Heilige Schrift toevoegden door hare eigene beslissingen tot eenen regel des gelöst te maken.” Niet lang na de uitgaaf van’ dat geschrift had de bijeenkomst der synode te Dordrecht plaats, die het eindvonnis over hem velde, hem, zijn mede-dienaar Yvon en den weerspannigen kerkeraad afzette en — de beide proponenten du Lignon en Menuret het prediken verbood. Dit vonnis werd door Vielen, zelfs zulken, die anders geen vrienden van Labadie waren, voor wederregelijk gehouden; ook lateren het treurig verhaal dezer kerkelijke procedure met deze woorden gesloten: »Men kan uit de gansche toedragt der zake zien, dat bij de waalsche kerkelijken partijzucht het verstand verblind en bitterheid het hart onstuimig had gemaakt.” Nu stond de Labadie op 58jarigen leeftijd wederom op een beslissend keerpunt van zijn leven. Het was thans de vraag, of hij zich aan het gezag eener kerkelijke magt, aan het in zijn oog onregtvaardige besluit der synode on- derwerpen, of zich geheel van haar en haar kerk zou los- rukken. Hij had een hevigen strijd te strijden. Ware de gereformeerde kerk van den aanvang af zijne moederkerk, zijn wieg en bakermat gewéest, moeijelijk had hij haar kunnen verlaten, hoogstens zijn ambt nedergelegd; maar het grootste deel zijns levens had hij een ander kerkge- nootschap toebehoord, waarin hij geboren, opgewassen en een Le vende christen was geworden. Onmogelijk kon hij de gemeenschap met de gereformerde kerk boven de gemeenschap met alle ware christenen in alle kerken stellen; daarom was hem de afscheuring van eene kerken, die hij twintig jaren met liefde, trouw, iver en zegen gediend had, minder smartelijk. Dat had den Voet, Kessel, Brakel, Koelman, Lodestein, en andere godzalige leeraars niet gedacht! Zij gelöden dat Labadie wel met de waalsche gemeente, geenszins met de nederlandsche-hervormde kerk zou breken, dat hij in tegendeel al zijn krachten zou aanwenden, om haar te hervormen, dat hij overal, waar hij mogt gehoord worden, en vuur van ijver voor de goede zaak in de harten der menschen zou ontsteken, dat de kerk door een licht zou bestraald worden zoo als er nooit een geschenen had, en dat dan de waarde erkend zou worden van zijn echt godsdienstig werk, dat als een gebouw, van het kosthaarst gesteente opgetrokken, tijd en eeuwigheid verduren konde. Weel läden zij eene hervorming der kerk in de kerk gehoopt, maar geenszins eene afscheiding, gelijk Luther en Calvijn van de roomsche; zoo diep toch. was de nederlandsche kerk niet gezonken! Schoon door het vonnis der synode van zijne waardig-heid beroofd en als leeraar afgezet, ging de Labadie echter stoutmoedig en openlijk voort met prediken en avondmaal. houden, ja plegtig sprak hij zelfs den ban over het boeken de leer van Wolzogen en dens aanhangers uit. Groote onlusten, hevige beroerten. waren er te Middelburg te wachten, zoo hij dus voorkommen, en de magistrat meende zalleen te kunnen voorkommen. Die openbare en trotsche verachting der kerkelijke magt verwekte algemeene verbazing; hier diepe verontwaardig, daar luide toejuiching. Deze noemde zijn gezag execrabel en seditieus, gene echten heldenmoed. Labadie meende zich te moeten regtvaardigen en deed zulks in verschillende geschriften, waarin hij beweerde, dat men zich aan geene menschelijke beweerde, maar aan de Heiligke Schrift alleen moest onderwerpen; geen kerkelijke wetten, of symbolische boeken, maar zij alleen bevatte den eenigen regel, dien men moest gehoorzamen. Het was geen zonde de eerste te overtreden, zij konden het geweten niet binden. De kerk, die hem veroordeeld had naar die wetten, was geene ware, maar eene valsche, huichelende, schijn-kerk. Om eene gemeente of eene gemeente van geloovigen te heteten, was het niet voldoende, dat eene gemeente of hare leden uitwendig geloovigen had; de geheele gemeente moest door bestendige en openlijke offening in godzaligheid, heiligheid, in verloochening van wereld en zonde, openbaren, dat zij een waar geloovig was. Waaruit bestond nu de hervormde kerk? Was het niet geheel of meerendeels uit leden, die zonder tucht of orde Vleeschelijk en wereldlijk voortleefden? Zonder ijver, zonder liefde tot God, als vloekers, hoereerders, gierigaards, bedriegers, onregtvaardigen, onreinen, wraakzuchtigen, geweldenaars, aan alle heerschende, schreeuwende, ergerlijke zonden en ongeregtigheden verslaafd? Wat moet men van zulk een ligchaam, zulke leden oordeelen? Wat naam aan zulk een gemeente geven? Voorwaar, zij had meer ken-teekenen eener synagoge, ja van een synagoge des satans dan van een gemeente Gods, van een ligchaam dat het — Lam toebehoort; daarom was het noodig uit haar uit te gaan, zich geheel van haar af te scheiden. In dien geest. 185 Schrecken Labadie en brak volkomen en voor altijd met die kerk, om het reeds in zijn kindschheid geboren, door geheel zijn leven gevoede, te Gevoere gerijpte, in zijn: “Ideé @une bonne Hglise” en 7 Hglise & part,” ontwikelde denkbeld te verwezenlijken; eene geheel onafhankelijke kerk, eene gemeente van louter wedergeborenen en geloovigen te stichten; eene gemeente naar het beeld der Jerusalemsche in den vroe-gen morgen van het christendom. De Voorzienigheid scheen dit. voornemen te beganstigen. De regering van Veere, waar de Labadie vele vrienden had, naauwelijksonderrigt, dat die van Middelburg Labadie had verbannen, trad met de kerkeraden der nederduitsche en schotsche gemeenten in overleg en besloot met hare toestemming eene waalsche gemeente binnen hare muren te stichten, Labadie en Yvon te beroepen en du Lignon en Menuret het burgerregt aan te bieden. Labadie volgde met de zijnen die roepstem en welhaast stond hij aan hoofd eener waalsche, doch ge Heel onafhankelijkke, aan geen synoden of classes, geen symbolische of li- turgische schriften gebonden evangelische gemeente. De stroom zijner vrienden en aanhangers, die zich tot nu toe naar Middelburg gewend had, keerde zich thans naar Veere. Naauwelijk had ook Anna Maria vernommen, dat vhier een groote deure voor het werk Gods geopend was, of zij besloot indien de zaak Gods daar verder de overhand mogt nemen, derwaarts te gaan.” » Zoo los was zij van al hetgeen aardsch of menschelijk was, nadat zij de kracht van den Geest Gods im deze evangelie-bediening regt had beginnen te proeven.” Zij schijnt echter haar plan niet volvoerd te hebben; maar bij de treurende Middelburgers gebleven en hen van tijd tot tijd naar Veere gevolgd te zijn om Labadie te hooren pre- diken en oefenen. Hensklaps was het stille, nederige, een- zame stadje in eene levendige, bevolkte plaats herschapen. Alle woningen en vertrekken, die beschikhaar waren, werden in bezicht genomen, andere gebouwd; de wegen tusschen haben en de hoofdstad, twoemaal ’s weeks, met carossen, wagens en voetgangers bedekt. Met Labadie scheen de zegen in de stad te zijn gekommen. De eenzame poorters droomden van een bloei en welvaart zoo als de vaderen die niet gekend hadden. Geen wonder dat dit alles der hervormde geestelijkheid en den magistraat van Middelburg een scherpe doorn in het vleesch was, en dat zij den magtigen arm der Staten van dit gewest te hulp riepen om dit werk te storen en te vernietigen. De Staten geboden de regering van Veere Labadie en de zijnen uit de stad te bannen. De magistraat beriep zich op vrijheden en privilegién, liet de Labadie en Yvon aanzeggen de stad wit kracht eener staats-resolutie niet te verlaten, riep de burgerij bijeen en deed haar bij eede getrouwe handhaving harer voorregten en vrijheden beloven. Zij zwoer, en straks stond zij im de wapenen, waren de poorten geslo-ten, de wachten bezet, de wallen In staat van verdedigig gereedet, allen gereed om zich gewapenderhand tegen de uitvoering van het bevel der Staten te verzetten. Toen de vlam van den burgerkrijg op het punt stond van uit te breken, vertoonde zich onverwacht Labadie met eene deftige houding en kalme bedaardheid van geest, en gaf aan de burgers den herderlijken raad, om de wapenen voor zijnne zak, met meer drift dan beradenheid opgevat, weder neder te leggen. Het rijk des Heereti, wien hij diende, was niet van deze wereld. Hij zelf was bereid, den wenk hem gegeven volgende, de stad te verlaten; het eenige middel waardoor het bloed der ingezetenen gespaard en de orde hersteld scheen te kunnen worden. Straks hierop verzocht en verkreeg hij zijn ontslag, dat men hem onder betuiging van het hartelijkste leedwezen en de opregtste verknochtheid verleende. Hij vertrok, thans het hervormen der kerk volkomen opgevende en enkel naar scheiding van de wereld en alle naam-christenen hakende, naar Amsterdam, door enkelen vergezeld. En welhaast gevolgd door wel honderd vrienden en bijkans den geheelen kerkeraad. Wand daar alle vreemdelingen en huisgenooten bijen, genoot met groote vertroosting hun gezelschap, woonde er dikwerf hunne bijzondere oefeningen bij en verwachtte ondertusschen wat voortgang God in die plaats aan zijn werk zou geven.” Het was bij deze gelegenheid, dat zij den burgemesser van Beuningen, die de gevoelens van de Labadie gansch niet ongenegen was, bezocht, en van hem verstond, dat de Labadie en de zijnen zeer vrien- delijk door de regering waren opgenomen, en dat hunne zaak. wel waardig werd geordeeld, om er kennisse van te ~nemen en die te beschermen.” Dit bezoek is in deze dagen door de pen eener hoogbegaafde nederlandsche vrouw ge- schetst, wier naam niet minder dan die harer beroemde zuster in de geschiedenis onzer letterkunde schittert, en die ik boven hare tijdgenooten bekwaam acht het gehecle beeld van Anna Maria van Schurman waardiglijk af te malen. a 188 Gerust gesteld door van Beuningen, maar met het vaste voornemen vom indien Holland mogt voortvaren, ten believe der synode 186 Gerust gesteld door van Beuningen, maar met het vaste voornemen vom indien Holland mogt voortvaren, ten believe der synode -broeder, dit werk Gods te verdrukken, zich met de leden der kerk van Zeeland, die hierom hun vaderland verlaten hadden, bij deze weder oprupruitende kerk te houden, als gegen geistelijk goed schade of pes zou lijden” keerde zij naar Utrecht terug. Liefelijk was de dageraad, die over de kleine door de Labadie gestichte gemeinte aanbrak. "God boog het hart — der overigheid tot eenige liefde en goedgunstigheid jegens deze dienstknechten Gods, daar hun meerdere vrijheid verschaffen, en toegelaten, om bij hare huisoefeningen — ok andere te houden." Gerust kon nu het werk der hervorming worden voortgezet en witgebreid. Wie zou het werk der regering van het magtige Amsterdam, die hen in bescherming had genomen, de wet voor te schrijven en hen te verdrijven? Dagelijks werd de kudde grooter. Mannen en vrouwen, leeraars en: leden van alle standen - verlieten vriend en maag, huis en hof, en sloten zich an dezelve. Vele leden der Amsterdamsche gemeente, die bij hunne leeraars die geestelijke zalving niet vonden, welke — zij voor hunne ‘zedelijke kwalen behoefden, vereenigden zich met hem. Groot was de schare, die hem met. verrukking hoorde prediken, schoon velen zich slechts een korten tijd in zijn licht verblijdden, wijl Labadie eene te groote zelfverlo Ein vorderde vorderde en zij de tegenwörderige wereld te lief hadden. Zulken opende hij den toegang niet tot zijne gemeente, die als eine van de openbare känger afgezonderde, heilige gemeinte van Christus, uit: geen andere leden moest bestan, dan die in wandel en. Aan zoodanigen ontbrak het in Nederland niet. Er was Yen nog duizenden die hunne knién niet voor Bail gebo- gen hadden, heilbegeerige, heilbegeerige, heilbegeerige, godzalige zielen. Vom die gave grandsjes tarwe uit den grooten hoop ver- werpelijk. kaf zamen te lezen en te vergaderen,” zond Labadie wijd en zijd zijne gezanten. Ook deze arbeiden niet te vergeefs; op vele plaatsen werden gezelschappen gesticht, waarin men elkander in het gelöst zocht te ver- sterken en op te wekken tot ware godzaligheid. Die gezelschappen waren even zoovele takken van de nieuwe kerkgemeenschap, die te Amsterdam haar middelpunt had onder het hoofdbestuur van Labadie, en scheiden zich, daarmede als tot één ligchaam op het naauwst vereenigd, van de hervormde kerk af. Met Klimmende belangstellt had Anna Maria dit alles te Utrecht gadegeslagen. Reeds lang was zij in den geest lid dier gemeente, maar nog, wat haar dan ook verhinderd moge hebben, had zij zich toch niet openijk van de hervormde kerk afgescheiden en zich aan de vnieuwe kerk” (zoo noemde men die van lLabadie) verbonden. Hen brief van Yvon, waarin hij haar opwekte, naar het voorbeeld van de doorluchtige weduwe Paula en hare dochter Eustachium, die Hieronymus naar Bethlehem volgde, Labadie te volgen, en als den eersten steen aan zijne kerk te ko- men leggen, zou eensklaps een einde aan hare slingering gemaakt en haar besluit bepaald hebben. Zij zou namelijk diep getroffen door Yvon’s woorden, naar de woning van Yoet haar ouden vriend en rassman in de gevallen van conscientie” geijld zijn, en hem het leven van Hieronymus te leen gevraagd  handelwijs van Hüstochium afkurde, «omdat zij daardoor toonde de andere leeraren te verachten en zich niet tevreden stelde met de zielespijs, die God haar ook te Rome schenken kon, naar zijn vrijmagtig welbehagen,” — besloten hebben een andere Hustochium van een anderen Hieronymus te worden. Zij zelve heeft echter dit verhaal tegengesproken en verklaard, dat geen uwitwendig voorbeeld, maar innerlijke bewegingen des gemoeds haar tot Labadie getrokken hebben. Reeds had zij eenige pogingen schoon vergeefs aangewend om te Amsterdam eene geschikte woning te krijgen, toen een harer haagsche vriendinnen, jufvrouw Martini, die ook groote liefde en achting tot de krachtige en overwinnende genade had, die zij in de dienst van Labadie smaakte, haar verzocht, om daar zij begeerig was, vom die genade wederom te proeven, haar te vergezellen. Beide vertrokken door cene dienstmaagd vergezeld naar Amsterdam, en zochten, schoon wederom te vergeefs, naar geschikte huisvesting. In hare verlegenheid wenden zij zich tot Labadie. Deze wees haar op het onderste gedeelte zijner woning, dat door eene zeer oude eerbare weduwe uit Middelburg met twee dienstmaagden betrokken was, en bood haar vriende-lijk eene geschikte kamer van de overige afgescheiden, an. Nu was goede raad du ur.” /Zij kon met geen vleesch en bloed en menschelijke voorzigtigheid te rade — gan,” en hoewel bewust dat hare zamenwoning met Labadie opraak zou verwekken en stoffe tot lasterlijke gesprekken geven, aarzelde zij niet het-aanbod van den man Gods” aan te nemen. Al die uiterlijke dingen hin- derden haar op den weg der navolging van Christus niet meer dan of haar een zwerm muggen tegenkwam, die lig-telijk voor hen die zoetjes gaan wegwijkt of elders heen vliegt. “Gansch haar leven door had zij wel eerbied gehad voor welvoegelijkheid en hetgeen de gewoonte voorschreef; maar in dit geval kon niets haar terughouden, wijl zij bet tegen de goddelijke dingen gerekend als voorbijgaande aanmerkte.” Ook dacht zij aan haren Heiland, » die schoon Hem niemand van zonde kon bestraffen, echter zulk eene tegenspraak der zondaars verdragen had, dat de apostel die tot troost en opwekking voorhoudt, om Hem gelijk-vormig te worden, en had Christus zelf miet gezegd: Zyalig zijt gij als u de menschen smaden en vervolgen en liegende alle kwaad tegen u spreken om mijnent wille: verblijd en verheugd u, want uw loon is groot in de he-melen. Nog eenmaal ging zij naar Utrecht, om hare vaste goederen te verkoopen, en besloot de opbrengst. Het gerucht dat de beroemde Anna Maria, van Schurman niet alleen tot de gemeinte van Labadie was overgegan, maar zelfs een gedeelte zijner woning betrokken had, verspreidde zich wel spreidde door geheel Nederland en was binnen korten tijd tot in Frankrijk, Italie, Duitschland, ja Zweden doorgedrongen en verwekte algemeene verbasing. Van alle zijden ontving zij dringende beden, vielmehr vooranen om toch terug te treden. Hoogleeraren, predikanten, vooral die van Amsterdam en Utrecht en. Lodesteijn vooran, hielden niet op haar te smeeken en haar al de gevolgen van zulk een besluit voor oogen te houden, — Brakel, Koelman en vele anderen vereenigden zich met het vooranen. Voet betreurde haren overgang in een diatribe. Sal-denus schreef onder den naam van Desiderius Pacius een Zedig verzoek aan juforouw Schurman; zelfs de grize Huygens bragt zijne bevende vingers aan het vooranen zoo gaarne door haar gehoorde speeltuig en bezwoer haar bij haar bij haar bij haar hore oude liefde voor de kunsten en wetenschappen zich. Van Labadie af te scheuren. — Alles te vergeefs. De teerling was geworpen, ”de oude mensch afgelegd, de nieuwe mensch aangedan, zij was der wereld gekruisigd en de wereld voorhaar.” »Zij had nu het beste deel gekozen, dat niemandhaar zou kunnen onnen.” »Aan het éénige noodige had zij alles wat zij vroeger bemind, gezocht en verkregen had, wetenschap en kunst, eer en roem, talent en vriendschap, opgeofferd, om alleen den Heere te leven en het juk des Heiligen Geestes op zich te nemen.” »Zij dankte God, — dat hij haren naam eenigen luister had gegeven, dien zij nu in het omhelzen van zijnne zijn kunnen afleggen en verliezen.” »Mijn hart houdt zich,” — had zij voor haar vertrek uit Utrecht aan een uitstekend beminnaar van —kunsten en wetenschappen, die haar oordeel over eenige schilderijen had verzocht, geschreven, »7 met eenander soort van schilderijen op, om zoo het hemelsch beheld der goddelijke deugden onzes oppersten en heerlijk. -_ Sten Koning en Zaligmaker Jezus, indien niet door de — pen op ’t papier (‘t welk ik al lang te vergeefs onderstaan heb) voorzeker eenigerwijze in mijne ziel uit te schilderen en na te beelden. Plegtig herriep zij, in navolging van den opregten oud-vader Augustinus, wvoor de zon, al hare schriften, die naar losheid van gemoed en naar den ijdelen en wereld-schen geest riekten.” Openlijk verwierp zij alle schriften en lofdichten, vdie met die ijdele eer of dat teeken der goddeloosheid gebrandmerkt waren.” Zij smeekte de schrijvers, voorz0o ver zij nog in leven mogten zijn, ” de dingen van dien aard in de weegschalen van Gods heiligdom te wegen en dan te beslissen of zij aan den oppersten regter van hemel en aarde van zulke woorden, die niet alleen 13 ” 194 ijdel maar kwaad en door hun voorbeeld schadik wa- ren, eenmaal — zoo zij ze niet met haar verdoemden, of terugnamen, of verbeterden, — rekenschap zouden kunnen Seven. |,.\.\. Ks Wij veroordeelen hare roeckelooze afscheiding van de uiterlijke eenmaal door God zelve gestichte en met zoo veel genadegaven beweldadigde kerk, wetende, dat, volgens het woord des Heeren, tot aan het eind ” Der dagen zich onkruid zu selten als tarwe op den akker des Heeren zal laten vinden; wij stemmen het volkomen toe dat zoo Zij, in plaats van een rustig leven des gelöst te zeken, aan de kerk harer vaderen verbonden ware gebelen, zij door woord ‘en voorbeeld, te midden van de uitwendige verdrukking, op de naar heil en redding begeerig geworden medeleden der verflaauwde kerk een großen zegen had kunnen offenen.” Wij ontekken met welen in deze schijbare afsterving der wereld eene hei-melijke zelfzucht, die de worstelingen en den strijd van het volk Gods in de wereld ontvlugt, om gemakkelijk en zonder dien strijd tegen de verzoeking en verleiding der menschen slechts voor zich zelen en hare gelijkgezinde vrienden te leven. Wij betreren het diep dat eene vrouw van zulke buitengewoon verstandsvermogens tot zulk eene zwakheid vervallen kon, en leeren er uit hoe de mensch, welke aanspraak hij ook maken moge op gezond verstanden en goeden smaak, al heeft hij zich door zijne talenten de hoogste voortreffelijkheid verworven, toch steeds voorzigtig behoort te zijn, en, zich zijner menschelijke zwakheid bewust, te waken over geest en hart, ten einde op geen dwaalwegen te geraken; — maar toch zien wij de donkere schaduw haars levens voorbij, wanneer wij haar openlijk, voor het aangezigt der zonne, hare gebreken, hare dwalingen hooren belijden; hare vereerders tot herroeping eener in haar oog godlasterlijke hulde hooren dringen met den vinger naar het goddelijk gerigt wijzende; wij hebben haar lief, wanneer wij haar uit liefde tot den Heer zien dwalen; haar, tot een exempel van allen, die met haar naar het voorbeeld der eerste christenen wilden leven en wandelen, hare goederen zien verkoopen 195 Om ze als tot een ge- meenschappelijk erfdeel te maken; alles bij haar zien zwij- gen en zwichten voor een belang, dat der zaak van Jezus Christus; haar hoore zeggen, dat de liefde van haren Heer te verliezen, haar het hoogst mogelijke verlies was.” Wij vergeven het haar gaarne, dat zij, weggesleept door de geestdrift van Labadie, zijne droomde van eene volmaakte gemeente, eene gemeente zonder smet of rimpel, van broeders en zusters, allen besprengd met ’s Hee- ren bloed, met éen en denzelfden geest in aller harten, gelijk in de aderen van bloedverwanten hetzelfde bloedstroomt; die gelijk alle aardsche goederen ook geestelijke blijdschap, vreugde en smart onder elkander gemeene hadden, éen in geloof, in hope en liefde, met éen hart en éene ziel, eendragtelijk volhardende in de leer en gebeden, God prij- zende en te zamen met verheuginge des harten het brood brekende en etende; —- maar vin de oude kerk, verla- tende het Huis Gods en de gemeenschap Zijner kerk, bijzondere kloosters en t&. Zamenwoningen van ongetrouwde mannen en vrouwen op te nigten, dat, wij zeggen het Voetius na, »kwam niet overeen met de ware godzaligheid en de christelijke voorzigtigheid.” Toen Anna Maria van Schurman zich eenmaal aan de zaak van Labadie, die zij Gods zaak ‘achtte, verbonden had, bleef zij voor altijd met haar vereenigd. Nouit heeft welligt na den apostolischen leerstijd, een godsdienstleeraar zulk een leerlige, een liefhebende zuster, een alles voor hem over hebbende vriendin gehad als Anna Maria van Schurman voor Labadie was. "Zij was voor hem een Maria en Martha." Zij eerbiedigde hem als een "uitmuntend getuige der waarheid," » getrouw herder," vja als een man Gods,” een vapostel,” vvol van den Heiligen Geest.” »Met regt” (zijn hare eigene woorden) ymogt hij die opwekking van Paulus gebruiken: zijt mijne — navolgers, gelijk ik Christi ben, omdat hij zich in alles een exempel van goede werken toonde voor zijne kudde, in de leere opregtheid, in de zeden deftigheid uitdruk- kende.” Zijn onderwijs noemde zij ”hemelsch,” zijne leer » goddelijk;” vals hij predikte was hij door den Heiligen Geest gedreven,” vals hij handelde over de uitstorting van den Heiligen Geest, sprak hij, als geheel bewogen en aan- gestoken door die inwendige vlam en He vuur van den werkenden Geest der genade, 266 geestelijk en 266 krachtig, en z66 goddelijk van zijn goddelijk persoon en werkingen, dat bijna alle hoorders deszelfs levendige, te- genwoordigheid en kracht in hunne harten gewaar werden; als ware het een levende verhandeling van de woorden van Christus, Hoogl. V: 2. »Drmkt vrienden en wordt dronken,” en van Rom. XIV: 17. 