Een bliksemschicht der XIX eeuw
Charles, Rudolf, editor
Als een laatste entlingen en op dat punt van het vraagstuk der schepping, waarop gij zoo ongelegen, de wiskunstige formulen, wier zin en strekking gij miskend hebt, te hulp geroepen hebt, zegt de rede u nadrukkelijk, dat uwe equatie tusschen de wiskunstige en de mystieke formulen der godgeleerden, ongerijmd is; aangezien het oneindige der wiskunstige toch noort anders is dan een onafgebakende, en dat geen enkele dergelijke term, waarvan er een oneindige hoeveelheid be- staat, gelijkk is aan het oneindige der wijsgeeren, of zelfs aan dat der godgeleerden zelven, dat het volstrekte oneindige, het ai is. De wiskunstige formulen aldus uitgesloten en uwe vreemde equatie verbroken zijnde, blijft mij thans nog over u te doen zien wat de mys- tieke formulen beteekenen, waarop gij u steunt. De asceten, de mystieke geestdrijvers mogen vrij, wanneer zij opge- togen van verrukking staan over het denkbeeld van het verpersconlijkte oneindige dat zij aanbidden, deze woorden herhalen: » M In welchen ist voor u, o mijn God!” deze woorden zijn niets dan overdrevene. Beholden, overspannen voorstellingen, waardoor zij zich in gedachte tegenover hunnen afgod vernietigen, om hem met eene werkeligkeit te bekleiden, die zij zich zelven afnemen en die hij niet heeft. De woorden hebben echter de magt niet hen, die ze uitspreken, tot niet maken; hoe nederig en hoe gering zij ook zijn en zich ook maken, niettemin zijn zij toch iets; zoo zeker is het dat zij werkelijk bestaande wezens zijn, dat zij zelfs hovelingen en eigenbelangzuchtige viejers zijn. Wanneer zij u verzekeren dat zij niets zijn, en wanneer zij voor de denkbeeldige magt kruipen, die zij viejen om zich hare gunsten te verzekeren, dan weten zij zeer wel dat zij niet de waarheid spreken, en zij gelooven zoo zeker te bestaan, dat zij aldus alleen handelen in de hoop meer te worden dan zij zijn, hetgeen het doel van alle heerschzuchtigen en van alle hovelingen is. Voor het overige veranderen de ijdele woorden en de overdrevene geden der mystieken niets aan den aard der dingen. Of  is onveranderlijk." Is deze zinsnede iets anders dan een mystieke warboel, waarin de denkbeelden even zeer tegen elkander indruischen als de woorden? Is er voor God eene andere wijze van bestaan mogelijk, dan op alle wij-zen en in alle zinnen oneindig te zijn, dan het volledige en het volstrekte oneindige te wezen, het oneindige dat alles bevat en welks oncindigheid dusdanig is, dat zijn niet veroorlooft te vooronderstellen, dat hij iets scheppen kan, zonder door deze handeling zelve eene onvolmaaktheid in hem te vooronderstellen. Zou bij voorbeeld, van de vergelijking der wezens, die voorgesteld worden als door hem geschapen, te zijn, of van de nietvergelijking dezer wezens met hem, hun bestaan afhangen? en zou het voor het al of niet bestaan dezer wezens voldoende zijn hun te zeggen: vergelijk u, of vergelijk u niet met God? De onmogelijkheid het cindige met hetoneindige, het gedeelte met het geheel te vergelijk, die volstrektelijk ontstaat uit den aard Zelf van het oneindige, welks bestan noodzakelijk dat insluit der termen, die men er tegenover stelt, in dier voege, dat het ze in zich opneemt, en dat alleen blijvende, er niets mede te vergelijken is; deze onmogelijk- heid, zeg ik, kan op geenerlij wijze regtstreeks noch zijdelings dienen om het godgeleerde leerstelsel der schepping te bewijzen. Wanneer gij u voor een oogenblik de godgeleerde band, die u verblindt, van voor de oogen kondet laten wegrukken, dan zoudt gij zien tot welke tegenspraken, tot welke vreemde gevolgtrekkingen deze over-drevene voorstellingen u leiden, die gij als eene duidelijke, juiste taal beschouwt, en die gij met de wiskunstige taal vereenzelvigt. Wanneer er niets waars is dan het onveranderlijke wezen, wanneer het geheelal en de mensch niets zijn, wanneer God door het geheelal, dat oneindige, dat zich onophoudelijk verandert en wijzigt, juist omdat het leeft, niets werkelijks gemaakt heeft; wanneer alles, wat gij de schepping noemt, een niet is, onkent gij dan niet de schepping ter zelfder tijd dat gij zerverkondigt? Ontkent gij dan niet den schepper zelf, wiens bestaan gij wilt aanstoonen? Wanneer gij niets zijt, wanneer het geheelal slechts eene zinsbegoo-cheling, een niet  God niet de schepper is, dat hij niets waars voortgebragt heeft; het is de ontkenning der oorzaak door de ontkenning van het gevolg. Het is eene beleediging die gij uwen God aandoet, zonder zulks te bespeuren, door te verklaren dat deze God, dien gij als de oorzaak van alle waarheid stelt, de vader is van allen logen. Dit is eindelijk zeggen, dat deze God gelogen heeft en niet ophoudt te liegen en te bedriegen, door den schijn van het wezen te geven aan dat wat hat niet is. Dusdanig zijn de gevolgtrekkingen waartoe het leerstelsel der schep- ping door het oneindige en de mystieke formulen voeren, die de god- geleerden eene duidelijke, juiste taal noemen. Aangezien het feit der schepping volstrekt onvereenigbaar is met het denkbeeld, zowel als met het bestaan van het oneindige, geraakt de rede, door het aan zijn on- derzoeck te onderwerpen, tot een klaar inzigt, dat het oneindige niet scheppen kan, zonder zijn eigene oneindigheid te vernietigen. Oneindig zijn en niet scheppen, of scheppen en ophouden oneindig het on- eindigheid te zijn, ziedaar het alternatief waarin de rede bij eene laatste ontleding het on- eindige der godgeleerden plaatst. Het is de ijzeren tang waarin zij hun leerstelsel grijpt om het aan alle zijden te beschouwen, terwijl zij het van al zijne mystieke aankleefsels ontdoet, totdat zij het, na het als tegenstrijdig met het begrip zoowel als met de natuur van het oneindige en de werkelijkheid van het geheelal en den mensch herkend en beoor- deeld te hebben, verwer Pt en aan den stroom der menschelijke dwalingen overlaat, die in den afgrond der nietheid al wat valsch is medesleept. In cenen derden en laatsten brief, zal ik eene beschouwing leveren over het geloof, en de betrekking die tusschen hetzelve en de rede bestaat. Revue Philosophique et Religieuse. PLL LI 125 125 DE BESTEMING VAN DEN MENSCH, AFGELEID UIT HET ORGANISNUS DER WERELD. DOOR THEODOR HOFFERICHTER, Nademaal men reeds herhaaldelijk aangetoond heeft, dat de vooruit- gang in de natuurkunde, noodzakelijker wijze den vooruitgang moet bewerken in den ontwikkelingstoestand des menschen, in religie, wijs- begeerte, kunst, zedelijkheid en staatsleyen, heb ik het mij ten taak gesteld, de waarheid dezer bewering door een enkel voorbeeld te be- vestigen. Het geldt eene der gewigtigste vragen, die door de religie en de wijsbegeerte, ja, wij mogen wel zeggen, door alle menschen die slechts denken kunnen en zich zelven bewust zijn, opgeworpen worden — de vraag naar de bestemming van den mensch, naar het doel en de taak van het aanwezen van den mensch en de menschheid. Het is mij zeer goed*bewust dat ik, bij het ondernemen van de be- antwoording dezer vraag, van het standpunt der hedendaagsche natuur- kunde uit, mij daarbij op een nog weinig ontgonnen veld bewegen en slechts oppervlakkige beschouwingen leveren kan, daar de wijsbegeerte het nog altijd versmaadt, zich de verkregene uitkomsten der natuur- kunde geheel en volkomen toe te eigenen, ten minste het nog altijd versmaadt scherp en zonder terughouding, gevolgtrekkingen te maken uit de stellingen der natuurkunde, die zij toch als waar erkent, of zich ten minste den schijn geeft te erkennen. De wijsbegeerte bevindt zich heden ten dage, om er rond voor uit te komen, in eene zekere verlegenheid. Zij kan de waarheid, door de natnurkunde verkregen, niet loochenen, en vindt het toch, met het oog op de zienswijzen en de heerschende rigting van den tegenwoor- digen tijd, hoogst bedenkelijk de gevolgen die uit de als waar erkende premissen moeten voortvloeijen, uit te spreken. Er is bij gevolg op het oogenblik nog niet veel verrigt aan het toepassen der natuurkun- dige waarheid op de vraagpunten der wijsbegeerte. Wanneer ik nu de vraag, wat de bestemming des menschen zij, voor-uit beantwoord met te zeggen: ~de bestemming des menschen is, een mensch te zijn” — dan zal men mij van alle zijden toerpeen: »daar-mede vertelt gij ons nieuws, en de eene zal er bijvoegen: »dat had ons reeds zoo lang het gezonde verstand gezegd,” de andere echter: «dat heeft ook reeds de wijsbegeerte zoo lang beweerd, dat is de hoofdzakelijke inhoud van het. humanismus.” Ik wil deze beide gevoelens niet geheel onbeantwoord laten. Den eersten stem ik volmaakt toe, dat het gezond verstand ieder mensch op zielven dit reeds zegt; niettemin echter heeft dit eezond verstand zich dikwijls om den tuin laten leiden door de beschouwings-wijzen der godgeleerdheid, en zich van de eenvoudige, gezonde erkenning laten afbrengen. Of is het niet waar, dat een zeer groot aantal menschen, in weerwil van hun gezond verstand toch nog aan eene an-dere, voorgewend hoogere bestemming van den mensch gelooft, dan die mensch te zijn? Vergeten en verwaarloozen niet nog steeds zoo vele hunne aardsch-menschelijke roeping, om het gewaande hemelburgerschap na te streven? Den anderen echter, antwoordt ik: Zeer wel, het Humanismus heeft de beschouwingen over des menschen bestemming op de uitspraak van het gezond verstand teruggevoerd, het Humanismus heeft de onmisken-bare verdienste, het gezond verstand van het toevoegsel der godgeleerdheid verlost te hebben. Diegene echter, die zich meer grondig hebben bekend gemaakt met de werking En van het Humanismus tot heden, müllen mij moeten toestemmen, dat al deze bemoeijingen tot op dezen dag zich meer hebben bewogen op het veld der ontkenning en van het oor- deelkundig onderzook, dan wel tot eene nieuwe, stellige kennis geleid hebben, Feuerbach heeft in alle gevallen, in de ontkennende rigt, de uiterste grens bereikt. Hij heeft aan de hand der naturkunde, het bovennatuurkundige volkomen ten grave gebragt, en in overeen- stemming met het gezond verstand, de ontwikkeling des menschelijkheid, als het hoogste doel van ons streven gesteld. En boven al, eer er kon overgegan worden tot eene bepälde grondweiserte der nieuwe zienswijze, diende de kritische arbeid, die zich met de wederlegging en de vernietiging der overgeleverde, dwaze voorstellingen bezig houdt, volkomen geéindigt te zijn. Met deze alleen ontkennende uitkomst mag echter de wijsbegeerte zich niet tevreden stellen. Hätte is niet alleen te zegeen: » De mensch heeft geene andere bestemming dan die, mensch te zijn,” het is hare taak deze hare bewering uit een algemeen erkend, hoofdgrondbeginsel te regtvaardigen, het is hare taak, ook den verderen omvang vast te stellen, die de door haar bewerkende bestemming des menschen heeft. Wanneer de wijsbegeerte zich niet zoo vaak ten dienste der godgeleerdheid had gesteld, wanneer zij liever de sterrekunde, de aardkunde, de menschkunde — in het algemeen, de natuurkunde, of, om nog korter te zijn: de wetenschap, — want ik ken geen ander weten, als het weten door de natuur — tot haar uitgangspunt had genomen, dan hadde zij reeds sedert lang de vraag naar de bestemming des men-schen in dier voege beantwoord, als zij tegenwoordig door het Humankindus beantwoord wordt. Daar zij zich echter de godgeleerdheid en de beoefenaren der godgeleerdheid goedgunstig wilde stemmen, bleef zij met de godgeleerdheid onbewust van de reeds sedert driehonderd jaren lang uitgemaakte, wetenschappelijke daadzaak van de oneindigheid en de onmeetbaarheid der wereld, scheidde ouder gewoonte den hemel van de aarde, en nadat zij hierdoor de mogelijkheid meenden te hebben gewonnen tot een hemelsch voortleven van den mensch, hield zij de aanmeming der zekerheid van zulk een voortbestaan als onbetwijfelbaar. De bestemming van den mensch in het aardsche aanwezen werd aldus geheel in den geest der godgeleerdheid als eene voorbereiding beschouwd, God heeft in zes dagen zijn scheppingswerk volbragt, en op den zesden dag uit eenen aardklomp, den mensch als de hoogste prijs der schepping gevormd, en hem zijnen levendmakenden adem ingeblazen, gelijk de scheppingslegende des joodschen volks verhaalde, en de christelijke godgeleerdheid verhaalde haar dit alles in vroom, kinderlijk geloof na. Het is toch te bejammeren, dat de nasporingen der naturkunde dit kinderlijke geloof zoo spoorloos verwoest, en het onwederlegbare bewijs geleverd hebben, dat de aarde niet door eene plotselinge scheppingshändling uit het niet te voorschijn geroepen is, doch in een millioenen jaren omvattende, trapsgewijze ontwikkeling ontstaan, geworden is, dat de op de oppervlakte der aarde bestaande individuen, niet van buiten af er op geplaatst, doch juist in dit ontwikkelingsproces uit haar eigen wezen, en als integrerend deel daarvan voortgekomen zijn, dat dien ten gevolge, de adem des levens den mensch niet van buiten medegedeeld, maar uit het aardleven zelf toegevloeid z Al heeft nu al de godgeleerdheid niettemin, en in spijt van alle wetenschap de mozaische scheppingsoorkonde en de daaruit voortvloeijende gevoletrekkingen, vastgehouden, kan men haar dit volstrekt niet euvel duiden, want zij is immers de godgeleerdheid — de leer van God en geene menschelijke wetenschap, en moet zoo lang vasthouden aan de zienswijzen, die, gelijk beweerd wordt, door hoogere ingevingen mede-gedeld werden, tot dat zij door eene nieuwe Godsopenbaring in eene andere onderrigt wordt. Hoe echter de wijsbegeerte na Kopernikus, Keppler en al de beroemde natuurkundigen van den nieuweren tijd tot op dezen dag, het nog kan beproeven het scheppingsleerstelsel met zijne gevolgtrekkingen  — de onkreuk-bare, onbuigzame waarheidsliefde — ontbreekt, komt haar ook de naam niet toe. Die wijsbegeerte echter, die met regt dezen naam verdient, het zich in de latere tijden allengskens meer van de godgeleerdheid vrij gemaakt, en is in openbare vijandschap tegen haar opgetreden, weshalve het ons niet behoeft te verwonderen, dat er tegenwoordig van den kant der godgeleerdheid op eene omkeer der wetenschap aange-drongen wordt. Van de wijsgeerige zijden wordt eveneens eene omkering geéischt, namelijk eene omkeering van de dwalingen van het leerstelsel, tot de volle waarheid der natuur. Het is reeds openbar erkend dat het Humanismus zich ook met berekking tot het vraagstuk naar de bestemming van den mensch, van de godgeleerdheid gescheiden heeft. Afgaande van de tot onloochen-bare waarheid gewordene uitkomsten van het-onderzoek der natuur, toonde het Humanismus, dat een geloof aan eene hemelsche bestemming der menschen hiernamaals niet meer en niet minder gebrekkig was, dan de vooruit gestelde, bovenwereldsche wereld, dat de bestemming des menschen, zoowel als die van ieder individu, slechts nit zijnne eigene natuur kan afgeleid worden, dat de mensch met zijn gehele natuurlijk aanwezen tot het leven der aarde behoort, en hem uit den kringloop van het aardsche leven weg te denken, even goed ware, al hem in een niets te veranderen, en dat dien ten gevolge de bestemming des menschen bij zijnne aardsche menschelijke levenstaak beperkt moest worden. Hoezeer zij echter zoo ver gekomen is, heeft de wijsbegeerte toch, gelijk gezegd is, alleenlijk kritisch gearbeid, en zal nu moeten ver Der  wijsbegeerte van de eenheid des geestigen, des goddelijken uit, waartegen over zij de zinnenlijkke wereld, als het ongoddelijke, ongeestige stelt, dan heeft de nieuwe wijsbegeerte aan te toonen, dat dit dualismus der oudere zienswijze, zijnen grond slechts heeft in het lidsgewijs werkende verstand van den mensch, doch dat in waarheid en werkelijkheid echter, God en de we-reld, geest en materie, leven en stof nergens gescheiden, maar in onverdeelbare eenheid beide met elkander identisch zijn. De geest is de zich organiserende materie, materie de zich organiserende geest — de wereld is een organismus vol leven. Daarmede is de hoofdvraag van alle wijsbegeerte opgelost, hoe zich de door het verstand gevorderde eenheid des zijns met de veelheid der werkelijke wereld laat vereenigen, en zij zullen even zoo min de oude brahmanen wijsheid aankleven, die, om tot de eenheid van het wezen te geraken, de geheele wereld der veelheid voor eenen blooten schijn, voor een zinsbedrog verk Laarde, als de heidensche volkszienswijze, die de eenheid opgaf en zich alleen aan de wereld der veclheid hield, of als het mozaisch, christelijk idea- lismus, dat zich ter beantwoording der vraag met de scheppingsgeschie- denis beholpen heeft, en daarbij in de logische tegenspraak vervallen is, dat het naast den eeuwigen en onbegrensden schepper eene van hem zelf verschillende wereld heeft gesteld, die hoezeer ook van hem afhankelijk, toch steeds zijn wezen beperkte. De wereld is noch een enkele schijn, noch een bloot geschapene. Eene alleen stoffelijke, eene zoogenaamde doode wereld. die slechts een schijnleven of de toch niet te verloochenen levensverschijnselen alleen van eenen hoogeren geest ontvangt, die haar doorstroomt, doortintelt — zulk eene wereld bestaat er niet. De wereld zelängste is het volstrekte, en is zulks als een levensvol orgnismus, dat de eenheid met de veelheid verbindt. Want dat is het grondwezen van het organische zijn of van het leven in het algereen, dat het een menigvuldigheid van op zichzelf staande wezens tot een het eenheidsbestan met elkander verbindt. In alle organische wezen toont zich de dubbele beweging, die de natuurkundigen de middelpuntzoekende en de middelpuntzoekende enkele aan het geheele, al het individuele leven aan zijn centraalhechaam en verklaart ons de eenheid van al het bestaande; deze de middelpuntschuwende kracht trekt het enkele van zijn middelpunt af, bewaart het in zijn zelfstandig, individueel leven en verklaart ons de veelheid in het organische wezen. Wanneer wij immer een organismus aan onze beschouwing onderwerpen, dan zullen wij gemakkelijk deze dubbele levensuiting daaraan waar-nemen. In ieder organismus doet zich eene menigte afzonderlijke, in Zich aufgeslössene deelen naspeuren, die wij als leden van het organismus aanmerken, Elk dezer afzonderlijke deelen toont een streven zich in het geheel op te lossen, volkomen met de andere leden een te worden, en is, gelijk wij het noemen, in het geheel lidsgewijze ontwikkeld en een integrerend deel daarvan. Scheuren wij een dusdanig integrerend deel uit het geheel los, dan is het op zich zelf niets, dan verliest het daarmede zijn nekonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkonkon De menschelijke hand is een integrerend deel van het menschelijke ligchaam en hiermede tot de innigste eenheid verbonden, is slechts in hare verbinding daarmede tot al de verrigtingen geschikt, waartoe zij geéigend is en — van het ligchaam afgescheiden slechts een tot bederf vervallend stoff. Desniettemin verliest zich de hand niet in het menschelijke ligchaam, doch bDlijft een in zich afgesloten  natuurzaken berustende beschouwing op de gezamelijke natuur overdragende, erkennen wij dat de wereld, het geheelal, een alorganismus is, dat al het op zich zelfstaande leven tot eenheid insluit, waa:bij alle enkelheden als integrerende deelen tot het geheelligchaam lidmatig ontwikkeld zijn. Aldus is de tegenspraak, die zich tusschen de door het Denken ge- vorderde eenheid des zijns en de veelheid van het werkelijke leven op- deed, vereffend, aldus vertoont zich tenzelfden tijd de logische noodza- kelijke eeuwigheid en onvergankelijkheid van het volstrekte zijn, met de vergankelijkheid van al het afzonderlijke, individuele leven in volle, schoone harmonie. Het wereldorganismus in zijn gezamelijkheid is eeuwig en onvergankelijk, doch juist omdat het organisch, dat wil zeggen zich vormend, ontwikkelend leven is, zijn al zijn eeuwigdurend verjongende. Het wereldorganismus blijft van eeuwigheid tot eeuwigheid, doch al het afzonderlijke leven is vergankelijk, groeit en vergaat, verjongende. DE TIJDGENOOT OF HET GEBIED DER REDE. 150 De groote wereldligchamen, over wier ontzagchelijken omvang de kinderlijke zin in verbazing geraakt, zijn niets dan wereldcellen, waaruit zich in het organische ontwikkelingsproces het wereldorganismus op-bouwt. Wanneer zij tot rijpheid gekomen zijn, sterven zij weder weg; doch voor zij vernietigd worden, hebben zij alreede nieuwe cellen gevormd, die in hunne plaats moeten treden. Met de bloedkogeltjes in het menschelijke ligchaam heeft volmaakt hetzelfde plaats. Beschouwen wij nu het afzonderlijke leven meer van nabij, dan vinden wij dat het tot zijnen geringsten trap een deel uitmaakt van het organische leven in het algemeen, dat wil zeggen, dat het streeft krachtens zijne middelpuntzoekende kracht in een hooger organismus op te gaan, en krachtens zijne middelpuntschuwende kracht daarente-gen een zelfstandig, individueel aanwezen te bewaren. Daardoor komt het dat ieder afzonderlijk leven als lid in een hooger organismus gevo. Eleden, en niettemin tevens als zelfstandig organismus beschouwd kan worden. De wereld is een organismus met vele leden, waarin ieder deel lid en organische levenseenheid van een aantal leden is, die ieder op hunne tone weder zelfstandige organismen zijn. Naar deze onze boven opgegevene beschouwing van de organische eenheid der wereld, zal zich uu ook de bestemming van al het indivuele aanwezen naauwkeurig doen vaststellen. Daar alle indivuele leven een integrerend deel van een hooger organismus en tevens een in zich zelfafsoten en uit leden bestaand organismus is, zoo kan ook het doel van zijn leven of zijn bestemming geene andere zijn, dan die, welke het van de natur zelve in de rij van het bestaande aangewezen is. Het zal als lid zijn plaats in het gezamelijke organismus, waartoe het behoort, te vervullen, als zelfstandige uit leden bestaande levenseenheid echter voor de naturlikkeling zijuer organen te zorgen hebben. Bij cene nadere beschouwing van deze dubbele bestemming van het afzonderlijke organismus echter zal blijken, dat zich haar bijzondere aard slechts door navorsching der natur doet erkennen, eenerzijde van het gezamelijke organismus, waartoe het afzonderlijke organismus als lid behoort, en anderer zijde der leden, die zijne gezamelijkheid vor-men en wier eenheid hij vertegenwoordigt. Wanneer wij nu deze algemeene stellingen toepassen op de vraag naar de bestemming des menschen, dan volgt daaruit terstond, dat de mensch geene andere bestemming kan hebben, dan die een mensch te zijn; voor het overige zijn wij daardoor ook de oplossing der vraag wat het zeggen wil, mensch te zijn, op eene belangrijke wijze naderbij gekomen, wij hens ten minste thans den weg ontdekt, waardoor eene volkomene beantwoording kan gevonden worden. Wat het eerste punt betreffend, dan blijkt daaruit, dat de wereld eenheid, een alorganismus is, dat al het bestaande in zich besluit, dat ieder afzonderlijk leven zijnne bepaalde plaats aanwijst, dat de we-reld echter den mensch even weinig, als eenig ander levend wezen, buiten het hem voor allen te zamen aangewezen organismus de gelegenheid tot eene andere bestemming overlaat. Het oog van den mensch heeft de bestemming oog van dat menschelijke ligchaam te zijn, dat iet uit zich zelf als lid ontwikkeld heeft, en het heeft geene andere bestemming als die, oog te zijn. Maakt het los van de levenseenheid, waartoe het als lid behoort, en het, heeft nergens in de wereld eene plaats om eene nieuwe, verdere levenstaak aan te vangen of te voleindigen. Zijn leven wordt uitgebluscht op het oogenblik, dat het oogenblik, dat het oogenblik, oogenblik van het menschelijke ligchaam te zijn. Het is tot eene verdere ontwikkeling in staat. Terwijl het zijn aanwezen als lid van een hooger organismus verliest, verliest het te Vens de geschiktheid tot een zelfstandig, eenheidswezen — het vergaat, dat wil zeggen het vervalt en wordt door andere, zich ontwikkelende en verjongende organismen als vormingsstof opgenomen en benutigd. Het gaat in het aanwezen van andere organismen over, doch niet meer als oog, niet meer als zelfstandig organismus, maar alleenlijk als tot bewerktuig geschikte stoff. Evenzoo de mensch. De aarde heeft in haar wordingsproces den mensch als lid uit haar wezen ontwikkeld. De mensch heeft zijne plaats in het aardleven en ook niet anders dan in het aardleven. Hij is een integrerend deel van het aardleven, even als het oog een inte-grerend deel van het menschelijke ligchaam is. Rukt hem uit het aardligchaam los, en de geheele wereld heeft voor hem geene plaats meer, waar hij zou kunnen bestaan. Iedere plaats is reeds ingenomen — energens is meer een organismus, waaruit de mensch niet gegereid is, zou hem als een vreemdsoortig iets van zich afstooten. De mensch heeft een gelijk aanwezen met de aarde en is een lid van het aardsche organismus, en kan slechts bestaan in de innigste verbinding met het geheel, waartoe het behoort. De mensch is van de aarde en moet dus ook weder tot aarde wor- den, om als aardsche wordingsstof door het z ich verjongende aardlig- chaam tot nieuwe bewerktuigingen aangewend te worden. Waar ook zou de mensch, wanneer hij zijn aardsche leven voleindigd had, een cewwey leven voortleven, daar toch de afzonderlijke wereld-ligchamen, waarop zulk een voortleven gedacht wordt, even zoo zeer als de aarde en de mensch zelven weder vergaan, gelijk zij ontstaan zijn? Hier helpt geene vraag, waartoe dan de mensch in het bezit is van geschiktheid tot wording en volmaakbaarheid, wanneer toch ten laatste al zijne heerlijkheid weder vergaat, als de bloem op het veld, die heden bloeit en morgen met al hare pracht verdwenen is. Is niet de aarde een veel hooger en volmaakter wezen dan de mensch, en de zon een veel hooger en volmaakter wezen dan de aarde? En toch zulen ook de aarde en de zon weder vergaan, even als al die tallooze wereldligchamen, die ons in het nachtelijk duister tegenflonkeren; en toch klaagt geen verstandig mensch er over dat zij vergaan zullen, want de verstandige weet dat in hunne plaats andere wereldwezens tre-den, en het bestaan des eeuwigen voortdurend blijft. Al het organi- Sie leven is geschikt tot werkend, dass het in alle eeuwigheid bestan en zich voortontwikkelen, maar ook opdat het het tijdelijke doel, waartoe het uit het hoogere organismus voortgekomen. Wg is, vervullen en daardoor zijn taak in het eeuwige leven der wereld volbrengen kunne. Elk afzonderlijk wezen dat voldoet aan deze zijne taak, heeft, gelijk de dichter zegt, »geleefd voor alle eeuwen.” Wij hebben dus niet aan een gedroomd, eeuwig bestaan te denken, wan-neer wij naar de bestemming vragen van een afzonderlijk wezen, doch juist aan zijn door den tijd beperkt aanwezen, aan déh tijd, waarin het ontstaat, doch weder vergaat. Vragen wij nu aldus naar de bestemming van den mensch, of het- geen hetzelfde is, vragen wij, wat het zeggen wil, een mensch te zijn, dan is ons de algemeene beantwoording van deze vraag in onze aller- eerste grondstellingen reeds gegeven, en daaeenboven hebben wij ons reeds den weg gebaand tot de verdere verklaring van den bijzonderen inhoud van het algemeene antwoord. De mensch heeft de dubbele bestemming, zijne taak als lid van het plantenligchaam en als levenseenheid zijner eigene organen te vervul- len. Het bijzondere doel van het menschelijke aanwezen wordt echter, even als het doel van alle afzonderlijke leven, eensdeels uit het hoo- gere organismus erkend, waartoe hij als afzonderlijk organismus als lid dient, ten andere uit den aard der verschillende organen, die hij zelf als levenseenheid ter vervulling zijner levenstaak als leden uit zich ontwikkeld heeft. Met andere woorden, het doel en de bestemming van den mensch worden gevonden, uit de beschouwing en de navor- sching van het eigene menschelijke organismus. Het zijn hoofdzakelijk de geologie en de physiologie, die ons het antwoord op de vraag naar de bestemming des menschen te geven hebben. Zoo lang als men nog niets van de geschiedenis der aarde wist, z00 lang als men de aarde voor niets anders hield dan eenen dooden klomp, bestemd eene schaar van levende wezens tot woonstede te dienen, zoo lang kon het geloof zich staande houden, dat de mensch door eene bijzondere scheppingsdaad in het aanzijn werd geroepen, van buiten af op de aarde gekomen zij, en die ten gevolge ze eens weder verlaten zal, om door eene hoogere magt opgekweekt, op een ander deel der wereld, of liever buiten de wereld, waar dan ook, op de eigenliike plaats zijner bestemming, het op aarde begonnen leven op eene hemel- sche wijze voort te zetten. Een dergelijk geloof verbleekt voor het licht der wetenschap. De aarde is geen doode klomp, maar een levend lid van een levend ligchaam, doch als zoodanig tevens een eenheidsor- ganismus, en de mensch is niet van buiten af op dit organismus ge- plaatst, eenigermate gelijk een vogel op eenen boom nederstrijkt, om in zijne takken zijn nest te bouwen, doch de aarde heeft zelf den mensch verwekt, heeft hem als haar orgaan uit haar eigen wezen doen voortkomen. Even als echter ieder organismus slechts die leden uit zich zelf ontwikkelt, die tot de vervulling van zijn levensdoel bepaald nood- zakelijk zijn, gelijk het oog, het oor, de hand, de voet des menschen niet alleen integrerende deelen, maar ook noodzakelijke organen zijn ter vervulling van des menschen levenstaak, zoo vloeit daaruit voort , dat ook de aarde slechts zulke organen uit zich zal hebben doen voort- komen, waaraan zij ter vervulliug van hare levenstaak bepaald behoefte had; zoodat de mensch niet alleen een integrerend deel van het aard- 105 leven, maar een der gewigtigste en noodzakelijkste organen van het planetenorganismus is, weshalve de planeet den mensch door eenen inwendigen aandrang ter vervulling van zijne eigene bestemming te voorschijn bragt. Wij keeren dus de oude stelling, dat de wereld ter wille van den mensch geschapen is om, en zeggen dat veeleer de mensch ter wille van de aarde is verwekt. Hier echter zijn wij reeds tot een punt genaderd, waar wij den zekeren bodem des wetens missende, onze verdere voorstellingen nog slechts ope eene onbepaalde, onzekere gissing kunnen doen berusten. Want naauwelijks is de wetenschap over de eerste grondbeginselen der geolo-gie voortgedrongen, laat staan dan dat zij reeds de taak zou gevonden hebben, die de aarde als orgaan van eene hoogere bewerktuiging in het wereldleven te vervullen heeft. Willen wij echter naauwkeurig vast. Stellen tot welk doel de aardbol den mensch ontwikkelde, dan dienden wij eerst naauwkeurig te kunnen opgeven, tot welk doel het aardorgaismus uit een hooger organismus als lid voortgebragt werd. Met deze gedachte heeft zich echter nog wel geen enkel menschelijk hersengestel bezig gehouden. Wij zullen dus van hier uit slechts met vermoeden, en daarom ook slechts met de grootste voorzigtigheid kunnen voortgaan, om niet geheel en al in het bodemlooze neder te storten. Enkele steunpunten echter he eft de wetenschap ons zelf daur nog verzekerd. Wanneer de theorie van Laplace de ware is — en zij is nog van geenen nieuweren sterrekundige wedersproken, — dan heeft de zon, als hoogere bewerktuiging, de aarde uit zich doen voortkomen. Wij dienen dus de aarde te beschouwen als orgaan van het zonneleven, eene beschouwing, die volkomen ondersteund wordt, door de volslagene af hanlijkheid van het aardleven. Denkt u de aarde van de zonnebewerktuig losgescheurd, waardoor zij groeit en haren wasdom ontvangt — en zij is het doode voorwerp waartoe haar het oude gelöö vernederd had, ja, wat meer zegt, zij is volstrekt niets, daar haar bestaan eene onmogelijkheid geworden is. Het aardleven staat aldus in de naauwste betrekking tot het zonneleven, en even als het aardleven als orgaan  van de organen wier levenseenheid hij vormt. De aarde, als organan van het zonneligchaam, heeft dus eene door ons niet erkende taak als zonneorgaan te volbrengen; en wij vergissen ons waarschijnlijk niet, wanneer wij aannemen, dat zij een-voudig tot volkomene vervulling van deze hare taak den mensch uit zich te voorschijn bragt; want zij vormde hem voor zoo verwulen het laatste en voortreffelijkste harer organen. De bestemming, die de mensch als organiels vortgekommen van het aardleven te vervullen het, staat dus waarschijnlijk, ja, wij kunnen wel zeggen — zeker, in de innigste betrekking tot de taak, welke de aarde zelve, als zonnenorgaan te vervullen heeft, dus tot het zonneleven zelf. Just die erkenning echter, dat de mensch als het laatste orgaan van de planeet gevorden werd, voert ons nog eene schrede verder, in het doorgronden van de menschelijke bestemming. De geologie leert ons dat de aarde reeds vele milioenen jaren bestaat, dat zij reeds allerhande planten en dieren voortgebragt had, alvorens zij tot de vorming van den mensch overging. Hoe zag het er toen op, of laat ons liever zeggen in de aarde uit? Nademaal wij hier de zoogenaamde aardkorst op hebben, en deze zoogenaamde aardkorst welbeschouwd in het binenste der aarde ligt, daar de atmospher, die de aarde omringt, toch ook nog tot de bewerktuiging der aarde behoort, — hoe zag het er dan toenmaals wel op de oppervlakte der aarde uit. De amerikaansche maagdelijke wouden, waarin zich al het natuurleven in zijne grootste verhoudingen voordoet, doch waar dat eenige ontbreekt, dat der natuur eerst de hoogste bekoorlijkheid bijzet, — de betoovering, die de wisseling van het natuursch oon met de scheping des menschen voort-brengt, — de amerikaansche maagdelijke wouden geven ons ongeveer eene voorstelling er van. De oppervlakte der aarde was nog woest enongevormd. Om zich steeds schooner, steeds heerlijker te vormen, behoefde de aarde een nieuw orgaan, waardoor zij aan zich zelve dit werk konde verrigten — en zij bragt den zelfbewusten mensch voort. Om kort te gaan, de taak, die de mensch als organis van het aard-organismus te vervullen heeft, is de ontwikkelingsarbeid. Daarom heeft hij deze taak vervullen en moeten vervullen, nog langen tijd voor hij zelf er een bewustzijn van had, en nog thans doet zich in iederen slag, die de volkplanter in het verre westen, terwijl hij slechts zijn eigen belang denkt te bevorderen, door het maagdelijke woud doet weergal- men, de drang van het algemeene aardleven erkennen, zich zelf te ontwikkelen, te vervolmaken. Eerst door de stem des menschen zijn duizende sluimerende krachten van het aardleven, tot werkdadigheid geroepen, en de edelste kiemen der planeet tot ontwikkeling gekomen. De aarde is steeds schooer, steeds edeler, steeds volmaakter geworden, sedert zij den mensch gebaard heeft, en zonder de taak nader te kennen, die de aarde als orgaan in het zonneleven te vervullen heeft, kunnen wij toch wel be- weren, dat zij sedert de wording des menschen aan deze hare ta ak op doelmatiger wijze heeft gearbeid, dan te voren. De aarde was nog slechts een onvoleindigd organismus, een embryo, eer zij den mensch uit ziel zivet te voorschijn riep. Herst met de wording des menschen trad zij in hare kindschheid en slechts door den outwikkelingsarbeid des menschen rijpt zij tot hare volkomene ontwikkeling. De geschiedenis toont ons de vorderingen, welke Ee aarde sedert in deze hare innerlijke ontwikkeling door de werkzaamheid des menschen gemaakt heeft. De geschiedenis der menschelijke ontwikkeling is de geschiedenis van de ontwikkeling des aardlevens. De zelfbewuste, verstandelijke mensch, die alleen van de aardlevens organen tot zijnen ontwikkeling, is noodzakelijk voor de aarde in hare eigene ontwikkeling en voleinding, — dat is de verheflende gedachte, die wij uit eene eres ke beschiousitae putten. En hier kowen wij nog eenmaal terug op de betrekkingen, waarin de aarde tot de zon staat. Ligt het misschien niet in de taak der aarde. Biet zonneleven tot zelfbewustzijn te brengen? En is zulk eene taak niet underdaad vervuld geworden door de voortbrenging des menschen. Komt niet in  als de aarde, bewusste wereldverstanden, als hunne organen voortbrengen. De verdere bevatting en bepaling der verhoudingen, waarin het ontwikkelingsleven, of zeggen wij liever het menschheidsleven tegenover het planetarische leven staat, moeten wij van de verdere nasporingen der wetenschap verwachten. Het blijkt echter ook nog dat de bestemming des menschen begrensd wordt door bet aankweeken van het bewustzijn, en door de beschaving, die uit 2ulk eene aankweeking voortspruit en daarop berust, wanneer wij den mensch van zijne andere zijde, als zelfstandig organismus, als levens-eenheid der organen waaruit het bestaat, beschouwen. Als zoodanig, als levenseenheid heeft de mensch, even als ieder ander organismus de taak voor de naturwirklicke ontwikkeling zijner organen zorg te dragen, want hij zelf kan zijne hoogere bestemming niet bereikt, wanneer niet de tot zijn leven gevorderde organen de noodza-kelijke geschiktheid en ontwikkeling hebben. Deze harmonische ontwikkeling van het individuele menschelijke leven wordt bereikt even als iedere andere harmonische wording door naturwirklicke bevrediging der behoeften, die met den naturwirklicke aanleg en de aandrift overreenkomt, en terwijl de mensch volgens de natur naar eene zulke harmonische ontwikkeling streeft, zorgt hij tegelijkertajd voor zijn menschelijk geluk. Geluk toch is niets anders, als bewust welzijn, als bewusst welzijn is echter niets anders als de vrucht eener gezonde harmonische ontwikkeling van het bewerktuigde leven. Wij zouden daarom ook kunnen zeggen: het doel van het menschelijke leven is — gelukkig te zijn. Nu mogen wij niet vergeten, dat in het organische leven, door het welzijn van het atz onderlijke wezen, altijd tevens een hooger doel, de bevordering van het organismus, tot het afzonderlijke wezen als orgaan behoort, beoogd, door het welzijn of de gelukzaligheid des menschen aldus te-vens een meer volkomen toestand van het planetarische leven moet bedoeld worden. Vit de zorgen die op de schouderen des afzonderlijken rusten tot bevordering van de harmonische ontwikkeling van zijn individueel leven, ter bevordering van zijn persönlicijk geluk, spruiten als eene inwendige wet den mensch tot zijn zelfonderhoud opgelegd worden, en wil de mensch deze inwendige wet volgens zijn geweten naleven, dan is vor alles noodza-kelijk, dat hij den aard, de natur zijn zijn afzonderlijke organen, met hunne geschiktheid tot ontwikkeling en hunne behoefen doorgronde. Bij zulk eene nasporing echter, zal het terstond weder blijken, dat de geheele menschelijke organisatie daarop doelt, uit hem de bewuste hand des aardlevens, het orgaan der ontwikkeling en der beschaving te vormen. Men beschouwe onder  hoogere organen, de eigenlijke drag. ers van het bewussten — het geheele zenuwleven, en men zal zich spreedig overtuigen, dat alle zamenstelling op dit eene, hoogste doel uitloopt. Wanneer wij nu onze bevindingen te zamen vatten en zeggen: De mensch heeft de dubbele bestemming, als orgaan van het aardleven den arbeid der ontwikkeling te volbrengen, als zelfstandig organismus echter voor de harmonische en met de natur overeenstemmende ont- wikkeling zijner organen zorg te dragen, of: een mensch zijn, wil zeg- gen: ter bevordering van het individuele geluk, zoowel als ter bevor- dering van het ontwikkelingsplan der planeten den in de menschelijke natuur gegrondvesten aanleg tot harmonische ontwikkeling te brengen, dan hadden wij daarmede de geheele vraag zoo goed als dit slechts overeenkomstig het tegenwoordige standpunt der wetenschap mogelijk ware, beantwoord, en er bleef mij thans alleen nog over, eenen blik op eenige nevenvragen te werpen. Vooreerst merken wij op, dat de religie, aan de hand van de nieuwe begrippen het alleen ontkennende, oordeelkundige humanismus, zoowel als de oude bovennatuurkunde voorbijzweven en zich tot de beschouwing der levende wereld, waarvan de mensch een bewerktuigd lid uitmaakt, verheffen moet. Vervolgens bevinden wij, dat het vraagstuk nopens de staatkundige en sociale organisatie der maatschappijen, die onze eeuw in zulk eene spanning doet verkeeren, eveneens zijn een dole hand van deze nieuwe begrippen zal vinden; want het valt terstond in het oog, dat de afgezonderde mensch zijn dubbele bestemming als organ van de planeet en als zelfstandig organismus, — dus de bevor dering van het planetarische leven, zoowel als van zijn eigen geluk — door zijn afgezonderd leven niet bereiken kon, weshalve hij met zijn eelijken zich tot een gemeenschappelijk leven verbinden en de menschappij zich zelve tot een levensvol organismus vormen moet, waarin even als in ieder ander gezond organismus ieder afzonderlijk organ het levensdoel van het geheel helpt bevorderen, doch het gezeichnete organismus als de levenseenheid van alle organen voor de naturlike behoften en de geleidelijke ontwikkeling derzelve zorg draagt. De aarde heeft ons menschen uit haar inwendig wezen voortgebragt, opdat wij, als hare organen, haar levensdoel zouden bevorderen, Zoo on heeft zij als de hoogere levenseenheid, waartoe wij als lid behoften, zorg te dragen dat ons niets tot ons welvaren en onze ontwikkeling ontbreekt. En in waarheid — het kan zelfs der oppervlakkigste beschouwing niet ontgaan, dat de aarde op de onbekrompenste wijze voor de levensbehoeften van hare organen gezorgd heeft, en dat het slechte aan de afwijking van onze tegenwoordige maatschappelijke in- rigten van den naturlikijk toestand te wijten is, dat zoo vele harer organen ellendigijk wegkwijnen. 