Teuthonista of Duijtschlender
Gherard van der Schueren
BIHLIOTHBCA REGINA Digitized by Google Wij on dergetchenen verklaren, dat die Exemplar van den TEUFRA NISTA of DUITSCHLENDER, is het 30 r van de cenhon dtrd en tachtig Exemplaren welke daarvan bij ons gedruke, en in. die jaar van de pers gekomen zijn. Ley dsn den^C Jultj K ) Q / .805. Mf™ A y -f*r +~ — tr — * — J2>. <>& %*&*+****\ Digitized by Google TEUTHONISTA O F DUITSCHLE NDER VAN GHERARD van der S C H U E R E N, VERRICHET MET EENE ». • •. •. ~> •• ■. * " - VERRICHET MET EENE ». • •. •. •. ~> •• ■.  fcriptoribus con medtocris , uc m anguns nauoniDUs procieant vin aocti, corum, nononem, ongmes, lea ec aeiuctas, txMkentaue.. cum in inde lux aSulfura lie bv canoe Praefat. ad Gbfarium Med. et infim. Lstinit. J. 23. 68 Digitized by Google D £ UITGEVERS A A N DEN L £ Z £ R. Tindelijk verfchijnt de Teuthonista of Duytschlender van gherardvak der schueren, welks uitgave reeds voor io jaren werd oangekortdigd, gedeeltelijk in het licht. Welkt de redenen dezer lange en van de zijde der Uitgeyeri onwillige vertraginge geweest zijn, is voor het algemeen van wet nig belang te wtten. Dot het werk nu nog Jlechts gedeeltelijk te voorfchijn komt te gefchrift, eensdeels otn de uitgave van een gefchrift, zoo belangrijk voor de Nederduitfche taalkunde, met longer te doen achterblijven; anderdeels omdat, naar het oordeel van deskundigen y het thans in het licht komend en geheel opzieh zelf ftaand gedeelte van den Teuthonista verre het gewigtigfte is. Ofook hat der e gedeelte, *t welk de Latijnfche woorden met derzeher Duitfcht verklagen vervat, door den druk zal warden gemeekt, zal afhan-gen van de aanmoediging, welkt de Uitgevers daartoe van kundige mannen. Voorüitzigt op een genoegzaam vertier, om hen voor hunne kosten fchadeloos te fallen. De Heer j a. Cugnett, die oyer de uitgavt van dU werk Het toezigt hicld behofde in de Voorrede hetzehe met aanteekeningen, zoo uit zijri eigenen voorraad, ah uit dien van wijlen den Heer c, boonzajrr, te sullen verrijken, Aan deze he* lofte, nelke die Heer door verandering en uitbreiding van werkzaamlieden ver hinder d n erd reeds t turns te vervullen, zal, zoodra mogeHjk t door eene afzonderlijke uitgare van gemelde aanteekeningen voldaan worden; eene toe- zcggi"g> wdke wij vertrouwen t dat den taallievenden met anders dan  te betuigen, dat een zoo nuttig werk voor onze Taalkunde, tot algeracen gebruik, verkrijg-baar zoude worden, en ik verheugde my reeds by voorraad in het bezit van dit voor myne letternen een onfehatbaar bock. Ten zelfden tyde gnf Boonzajer my opening vanh#, door hem t jjeJleld,. bericht voor dit werk, waaromtrent ik hem nog deze en gene aanmerking mededcelde, welke alle zyne goedkeuring wegdroegen, en met welke het bericht toen ter persfe gezonden werd, het welk dan 00k op dien tijd? tot de laatfte proeve toe, in gereedheid gebracht is, byna woordelijk van den zelfden inhoud, als het underhand het licht gezien heeft; dan, wanneer men tot dus verre gevorderd was, werd de uitgave daar van, om rede-nen, voor het algemeen van geen belang, nog vertraagd, en in dien tusfchentijd is de brave en kundige Boonzajer door eene al te vroegtydige dood aan het letternelievend Nederland ontrukL. Van dat oogenblik af, was, zoo het fcheen, voor my en alle ware hoogachten onzer Nederlandfche Letterkunde alle hoop verloren, om eenmaal dit uit-muntend Woordenboek met de aantcekeningen van onzen Boonzajer in het licht te zien verfchynen; want weinig tijds na deszelfs overlyden werden alle de people, tot dit werk betreklijk, nog onder my berustende, tödte pevraagd, zonden dat my bewust was, welk lot den arbeid van Boonzajer wedervaren zoude. In die zelfde onzelderheid blecf ik, tot dat my het bericht van inteekening, zoo Ah het in den järischen 1793. in het licht verstümmel is, werde er hand gefteld; niet weinig was ik in de daad verheugd, to mogen zu, dat men cindeiijk befloten had, om den gewichtigen arbeiten van onzen Boonzajer nice in eene duistere nacht bedolven te lacen, en raisfchien voor alcijd der vergeteld op te offeren; maar integendeel te beproeven, gelijk men aan de nagodachteni des kundigen mans schuldig was, om den zelven ten algemeenen- dienfte der geteere wereld mede te deelen. Nauwlijks was het geraeld bericht van inteekening my ter hand geko-men, of ik gevoelde my door eene zucht voor dit werk gedreven; en daar my wel bewust was, dat Boonzajer althands nog geene Voorrede voor dit Woor-denboek in gereedheid gebracht had, gaf ik aan zommigen myner KunstvTienden mijn voornemen, om dezen arbeid misfchien wer op my te will en nemen, niet unduidelijk te keonen; tot welk befluit ik oordeelde zeer gewichtige redenen te hebben, die ik center niet noodig achte hier in te voegen. Weinig tijds daai Werd ik aangezocht, om de bezorging der geheele uitgave op my te willen ne-men, wanneer ik eindelijk alleen ter bevordering onzer letter kunde, en uit over-tuiging, dat, zoo myne geringe vermogens in ftaat waren, tot den gelukkigen voortgang van het werk iets toe te brengen, ik my daar aan niet mocht ont-trekken; waarom ik dan 00k van dat oogenblik af befloot, my met alleen tot bet fchryven der Veorrede te verledigen; maar 00k het in orde brengen der aan-teekeningen, door Boonzajer vervaardigd, op my te nemen, en eenige weini-ge, welke ik noodig oordeelde, daar nog by te voegen. — Dit kon verflagacht ik niet ongefchikt dezer Voorrede te doen voorafgaan, op dat daar uk llyke, wat my eigenlijk tot het fchryven van dezelve aanleiding gegeven hebbe. EERSTE AFDEELING. O nder alle de overblücken der oodheid, welke tot onze Taalkunde betrekkmg hebben, is er niet eenig werk, meer belangrijk en dus waardiger, om door eene tweede uitgave, tot algemeen gebruik, den letterminnarcn te worden aan-geboden, dan het Woordenboek van Gherard van der Schüren, of, gelijk de fehryver zelf zijn werk noemt, dan de Teuthom'sta. Van welk eene uitftekeride mit werk, voor onze Taalkunde, door- den kundigen van lelyvSld gprekend werd, gaf hy niet oaduidelijk te kennen in de aanteeL op Huydech pert Digitized by Google i pens Pr. II. D. bl. 99. //; Atf doorldaderen van dezen TeutUnhta heb ik zoo vele b zonderheden en opluldiringen van oud-duitfclie woorden gevonden, dat ik try ilet kan onthouden openiip te wenfchen, dat ecu of an der Taakesser de v.ocite geliefde te netnen, om van dit Boek eene nieuwe en naarnvkcurige uitgave U Uzcnen. Dit Woordenboek is inde daad, om raeer dan eene reden, voor enze T v.c. Aukunde van het ufterst gewicht; want nicht alleen, dat men hier eenen zeer volledigen woordenfchat aanstreft, waar uit men reeds eenen zeer vroegcydigen rijkdom onzer tale kan afracten, en waarpm derhalven dit werk, alleen als Wördebock befchouwd, zyne wezenlyke verdienften heeft; maar daar en boven is er al dicn fchat een zoo groot aanstal verouderde woorden, welker beteekenis ons geheel onbekend zijn, te vinden, dat men te recht zeggen mag, dat, werk ten dezen opzichte zyne wedergade niet heeft. Door verouderde woor-den moet men hier niet alleen verstaan, zulke, welker beteekenis thands geheel onbekend is, en die derhalven voor genoegzaam verloren gerekend moe-ten worden, maar 00k zoodanige, welke tot onzen tijd nog zijn overgebren; maar oudstijds 00k in andeie beteekenis gebruikt werden. Ja zelf vindt men hier niet alleen een eigenlijk gezegd Woordenboek, of eene bloote verta-ling der opgegeven woorden; maar in dit werk worden pok, gelijk Sch. agen in zijn (lot- bericht van den Teutonsia, te vinden in hct J lull. Mag, II. D. III. Stukbl. 738. en volgg. (*) zeer wel heeft opgemerkt, verfcheiden oude gebruikeo bygebracht en opgehelderd, verfcheiden oude gebruikeo bygebracht en opgehelderd, verfcheiden oder schreven; de Fabelkunde wordt hier, op onderfcheiden plaat- Jen opgehelderd, en eindelijk kan men de waarfchijnlyke benaming van zeer vele flecen en plaatfen, uit aanteekeningen, in dit Woordenboek v-oorkomende, nagaan. Het is hier de plaats niet, om van dit nils byzondere voorbeelden by te brer- , gen, dewijl wy den Lezcr thands tot het werk zelve kunnen wyzen, welke daar op oneindig vele plaatfen mijn gezegden zal bevestigd vinden. Thands zien dus onze taalminnaars, vooral zy, welke onze verouderde moedertaal meer by- zonder beoefenen willen, een, voor hun wezenlijk, gcbrek vervuld, en een ruira veld voor hunne navorfchingen gcopend, daar nu de weg gebaand is, om op de min raoeilijklte wyze hunncn letterkundigen arbeid in dat vak voort te zet* xen. Onze beste taalkenners (f ) heblen met reden, en ik ( §), overtuigd van de gegrondheid hunner Helling, (zonder my echter hier om onder hun ge- , tal (O Dit bericht van Schagen wordt by niemard, voor zoo veel ik wete, aangebaald. (O HoTDic opbr brief ever den abf, abf. bl.?3. in de Werk. van de Maatf. der Nederl. Lerterk. te Leyden. 1. D. ten kate gemtenf. iusf. de Got t if. en Nederd. ffira ek. bl. 3. Hier van vindt men een treffend voorbeeld in aen grooten Wagenaar, Hy achtte'net van de uiterfte nocdzaaklijkbeid, als Schryver, 2yne moedertaal vp den grond te verflaan, bier tee zochthy, gelijlc jr al!e jyne letteroefeningen, de brorader op, en Us onze oudftc en eerfte Srhiyers, en wel in oon aanvanf, alleen met oogmcrk, om zich in de taal te oeftnen. Lev. van J. Wug. bl. 17. Inieiding vter de Taa,lk. Mengei. bl. 3. en vol^g. tal te willen rangfchikken. ) altijd beweerd, dat de ouden alleen ons kunnen Iee- ren, hoe men onze taal behoore te fchryven; en ik voege hier nu nog by, dat men uit hunne fchriften de ware beteekenis der verouderde woorden alleen ont- dekken kan. Hoe noodzaaklijk echter dit onderzoek ook zijn moge, orn in het algemeen eene grondige kennis onzer tale te verkrygen, zoo wel als, ora byzon- der de verouderde woorden te leeren kennen, is het even wel te gelijk waar, dat zoodamg onderzoek van de fchriften der ouden, als hier toe vereischt wordt, eene zeer moeilyke en omilachtige taak is, ja een arbeid, waar toe misfchien niemand, die niet opzetlijk voor zich zelven eene meer dan algemeene kundig- heid onzer moedcrtale tracht te verkrygen, licht befluiten zal, dewijl men, ge- lijk ik wel zeggen durve, jaren lang moet arbeiden, en een aantal werken on- zer eerfte fchryvers, welke dikwils de vermakelijkfte niet zijn, moet lezen en herlezen, eer men nog de beteekenis der gehe el onbekende en de verfchillende beteekenisfen, in welke zommige woorden oulings genomen werden, zal ontdekt hebben. In al dien moeilyken, lastigen en langdradigen arbeid, C gelijk ik meen in myne inlasfing, in het bericht voor dit werk, te recht aangemerkt te hebben. zal den taaloefenaar, door het bezit van dit zoo nuttig Woordenboek, veel zijn te gemoet gekomen. Van hoe veel aanbeiang het immers in het algemeen is, de verouderde en on-bekende woorden eener tale wel te verftaan, eri welke anders de zekere, doch schadelyke gevclgen dezer onkunde zijn, leert ons de groote du cange Prafau ad GloJJar. Med. e$ Infim. Latin. %. LXVI. (bl. 67. in de ParijT. uitgav.) Occurrunt igttur infinita propemodum vocabula, qua aut ig not m aut novum significations funt, ct cum eorum noiio minime plana fit aut perpicua, Lett or em, ad alia pr operant em, non modo retardant, fed etiam quandoque fiftunt et ab eorum ledione propter obfcuri;atem prorfus avertant. Deze aarnnerkmg van du Cange is zoo waarachtig, dat zy geen bewijs bchoeft; een ieder, yertrouwe ik, vindt het bewijs in zich zelven. Doch will men van de voor-lichting, welke dit Woordenboek ons hier in geven kan, een nuttig gebruik machen, dan zullen die struikelblokken, van welke du Cange hier gewaagt, by ons zeer spocdig zijn uit den weg gcruimd. By de algemeene aanmerking van dezen grooten taalkenner voe^c ik nog deze, in derzclver gevolgen meer byzonder op onze taalkunde betreklijk, dat het mraelijk volflrekc onmogelijk is, zonder de vereischte kundigheid van de taal der ouden, niet alleen in deze wetenfehap cenige vorderingen voor zich zelven te maken, maar nog veel meer, dat men zonder deze, in dat vak, riimmer met eenige vrucht voor andercn kan werkzaam zijn. Gebrck aan genoegzame ervarenheid in de teal onzer oudfle Schryvers, ftelt ons ieder oogenblik niet alleen bloot voor de grootfte en schandelijkfte mis- flagen; maar ook aan de billyke berisping en befpotting van kundiger taalkenners, en daar en boven nog worden op die wyze de werken onzer eerfte schryvers jammerlijk roishandeld, daar men den zin der woorden, en dus de meening van den fchryver, geheel verduistert, en zyne taal volftrekt onverftaanbaar maakt. Deze waren schon wohl auch voorhaupt, voorhaupt, daar de werken onzer oudfte schryvers van de schadelsgevollgen dier onkunde reeds te veel proef gehad heben. De frekende voorhaupt, welke nog voorhaupt zijn, frekken tot zoo vele onlochenbare bewyzen van mijn gezegden. Hoe is immer niet de taal van Melts Stoke, door de onbedrevenheid van Mkemade, te deerlijk mishandeld? En hoe is niet het goed en zuver Nederduitsch van Lodewijk van Vettkem, door de dikwils befpotlyke aanteekeningen van den onkundigigen Le Long, volftrekt onverstaanbar gerakt? Ik zwijg van anderen, welkg zich verftout hebben, om de taal der ouden zoo dwaaslijk als onkundig te befchimpen, en daar hun eigen werk van de grootfte taalfouten overvloeidc, echter nog onbefchaamd genoeg waren, om der ouden meerdere kundigheid, en beter inzien in den grond onzer tale, hurt voor misflagen toe te rekenen. Zoo dat men te recht wel zeggen mag: arme ouden, wat zijt gy niet deer lijk mishandeld! Vraagt Nu iemand waar aan deze onkunde, welker fchadelyke gevolgen hief zoo overtuigend aangetoond zijn, moet toegefchreven worden, ons antwoord is gereed. In de erfte plaats, en wel voor kam, aan een verzügens in het onderzoekea van de schriften der ouden; waar by nog in de tweede plaats komt (en misfchien will iemand dit, tot verfchooning der genen, welker onkunde ons gebleken is, bybrengen.) gebrek aan noodige voorKchting en verklarirtg van alle die verouderde woorden, welker beteeken is aan het grootst aancal der Nederlanders reeds geheel onbekend is. Thands echter zien wy, gelijk ik te voren reeds heb opgemerkt, dit gebrek geheel en al vervuld, daar wy in dii> werk alle die Verouderde woorden, in hunne ondc fcheiden beteekenisfen opgehelderd en verklaard vinden. Welaan dan! voegen nu onze taaloefenaars hunne kundigheden, bit de schriften der ouden reeds opgezameld, (en derselver nuttigheid blijft al-tijd onveranderlijk.) by dien fchat van taalkennis, welke voor hun in den Teutonicis is bewaard geblcven en voorhanden licht, dan mogen wy met reden vertrouwen, dat de uitgave van dit Woordenboek aan on Zaalkunde een wezenlijlc nut en voordeel zal aanbrengen. .»., tit • » i I I......•>•'.. «..* »!• »• i...>. • " 7 •:' :.•,. C. 11/ • N De aangelcgenheid van dit werk voor onze Taalkunde genoegzaam aangetoondzijnde, zal ik eerst cenige byzonderheden omtrent den Schryver meded^elen. ; < Schryver of opfteller van dit Woordenboek was gherard van der sciiue- rek, zoo als op het einde van het Larijnsch cn Duitsch Woordenboek gemcld wordt: Explicit prepsns voeabtdorum materia a perdoclo eloquentijfitnoque vtro, domino cherardo de schueren confer ipt a. Wat eerst des Schryvers naam oetreft. Het is niet onwaarfchijnlijk, dat de Vooroudcrs van onzen van der Schüler dezen hunncn toenaam Schüler gekre- Digitized by Google V O t R R E D E, gen het Dorp of Heerlijkhcid Schuren ^Schurenum,) welke volsends tkschenmacher jinn. Cliv. >p> 370. gclegen was in het gcbied van Eyflie: Qin Monafteriewfi Eyflia prcefeclura. Gherard van der schüren werd te Santen, een (lad in bet Hertogdom Klccf, geboren, zoo als wy niet alleen aangeteekend vinden by t esc hemma cher Jnnal. Cliv. in Syllab. Audior, en uit dezen by paquot Mem pour servir a THI. Litt. Tom. UL p. 24. (uitg. in 8°,) maar 00k z?# de Schryver van zich zelven : Ego Gerardus van der Schuren, tie Xantis Clivis. in jQipIom. A. 1450. by dithmarus Cod. Dipforn. achter de Ann. Cliv. van Tefchetmacher Dipforn. 89. p. 106. zie 00k aldaar Diplow. 102. p. 130. En zoo 00k in de voorrede voor den Teutkomsta, in deze woorden: Ego quoque fub celtici Ducatus Clivenfis, Colonienfis Dyoeefis emisperio orbicularis, lucis Jumpfi exordia, Hier, zoo wel als in het zoo even aangehaald Diploma van 1450., noemt yqn der Schueren iikdruklijk het Hertagdom Kleef zijn vaderland. Dock hoe zeer die geene de minstte tegenspraak Jijdt, zQude het echter omtrent de laatst aangehaal-de plaats, by zoinmigen eenige bedenking kunnen baren, indien zy de vertaling dezer woorden, door Boonzajer in zyn Bericht voor dit werk bl. 8. ingevoegd, overwogen, en zouden daaruit dan wellicht opraaken dat net Bisdom Keitten des fchryvers vaderland geweest was, dat eenige bepaling zijn, als zijnnde dezelye niet in het Bisdom Keulen; maar in het Hert ogdorn Kieef gelegen. Dan deze duisterheid is gcheel op te helderen, indien men maar met Boonzajer het woord Dyoctfis niet door ons bisdom vertale, Het komt my daarom voor, dat men dit woord hier te nemen hebbe voor praedtura plt/rium provinciam 9 en zoo werd het in de middeleeuwen gebruikt, gelijk men vindt by DU cange Gloff. Med. et Inf. Lat. in v. Dioecfis. Ja van der Schüler zelf verklaart ons bis dom tweezins, zoo wcl in eene ruimere, als in eene nauwere beteekenis. En byzonder verdient hier onze opraerking het GloIJarium junii D. (*) op het woord Dyocefis, gericte. Daar leest men: dum hie vedes gericte spiritualem po-tius, quam carnalem potestatem intelliuc, quoniam hoc in loco Gubernationem latine dicimus, hoc enim Dyocefis in noflro fonat eloquio. Hierom meen ik, dat de woorden van y d. Schüler dezen zin hebben, en dus dienen vertaald te worden: Ik heb 00k onder den gezichteinder van het edel Q\) Hertogdom Kleef,onder Keulsch gebied, het eerjle leyemlicht aanfehoumd. enz. Wanneer men deze woorden zoo vertaalt, hangt alles zeer wel te zaraen, en daar de Had San- Zie het hier boven gemeld berichten, Ten de geboorteplaats van y. <Schueren was, behelzen deze woorden dan eene zeer juiste opgave, niet alJeen van des Schryvers vaderhnd; maar ook van deszelfs geboorteplaats. Immers fond de stad Santen, stolten in het Hertogdora Kleef gelegen, oudstijds, en zeker nog gedeeltlijk ten tyde, dat onze Schryver geboren werd, onder het beftuur van den Keurvorst vari Keulen; en zy werd eerst voor de helft in den jare 1392., en naderhand geheel in den jare 1441. An de Hertogen van Kleefingeruimd. Wanneer men dit in aanmerking neemt, vertrouwe ik, den waren zin dezer woorden in myne vertaling te hebben opgegeven. Het komt rjy voor, dat v. d. Schüren uit geen onaanztejilijk geflacht gefroten is., ten nlinfte by gelegenheid van hetverdrag, dat er in den jare 1393. tus* fchen Adolph den eerften, Hertog van Kleef, en den Keurvorst van Keulen, betreklijk de Had Santen, gefloten werd, vinden wy, dat de' hatstgeinelde Vorse toen van zyne zyde als richter over de helfte dier (lad aanftclde eenen Johannes van der 5 chutr en (*}, zeer waarfchijrihjk eenen deV voorouders van onzen S^hryVer^ zoo dat wy daar uit rifet onduidelijk mbgen afhemen, dat het geflacht van f. d. Schüren een der aanzienfijkite hi Santen moet geweest zijn. Daar wy dan nicht het vaderland en de geboorteplaats van onzen Schryver be- paald heben, ziet men hoe verkeerdfijk valeiuandreas Biblioth. Beig. p. 283, en fop pens Biblioth. Jlelg. Tom. 1. p. 360. onzen jan der Schueren van hoi- landfche afkomsc houden; een misflag, denklijk geboren uit een verkeerd ver- itand der woorden van ik. i. b6xhokn Theaf^ Vrb. HqII. Cap. fV. p. 41.; dees Schryver daar het werk van der Schueren aanhalende, noemt het tic- tionariutn Teutonicum; en daar hy uTr, dat Woordenboek een onzer oude hoi- landfche woorden verklaart, zal Valet, indreas, zetierb'jk het boek zelve niet onder de oogen gehad hebbende, hier uit hebben opgemaakt, dat deszelfs op- fteller een Hollander geweest ware; en Foftpens, welke hier niers nieuws ver- meldt, heeft Valer. Andreas woordelijk nagefchrevcn. Hier uit rrogen wjr als- zeker opmeiken, Ait Fofpent, even min als Andreas; het Woordenboek van jam der Schueren Dimmer hebben ingez J. IIL Wat de Ambtsbediening van onzen Schryver befangt, hy behoorde tot den gesteelijkende iland, hy nam eene keYkeJyke bediening waar. Dit vinden wy door hem zelvcn aangeteekend in de voorrede voor het 1, D. van den Teutho^ nista? en wel in deze woorden : michi fimiles — yidclictt Clericos. Hier nocmc by zich zelven Klerk, dat in eene afgemeene beteekerris (en wy hebben geen© aanleiding om iets naders te kunnen bepalenO een perfoon van eene Kerkelyke C) Zk tkschkmmachii Ann. CUv. p. Jp. *n 484. in deiikpt* \tn DhhmnruK' Bediening aandidt, zoo als ik breeder getoond heb in myne Voorrede voor Maerlants Spieg. I Jiff or. bl. 15. en volgg. en 00k nader bevestigd wordt door van der Schüren zelven, Teuthoniita II. D. op Clericus, dsuur hy dit woord, in deze algemeene beteekenis, zeer wel verklaart. Dan de verdienften en bekwaamheden van onzen van der Schüren zullen ze- kerlijk oorzaak geweesc zijn, dat hy tot hooger waardigheid bevordcrd werd; want zoo als wy niet alleen by teschenmac^her in Syllab. Auclor. en paquot op de, aangeh. plaats;. raaar 00k by anderen, en zelfs in hct reeds ge- mclde flot van het Latijnsch en Duitsch Woordenboek aangeteekend vinden, is onzc yan der Schüren Kancclicr der Hertogen van Klecf geweest.. Hy nam dezen post reeds waar by den eerften Klecffchen Hertog Adolph, en is by deszelfsop- volgers Johannes den I. en II. in dezelfde waardigheid gebleven. De post van Kancelier beftond in de middeleeuwen eigenlijk in het schryven en afvaardigen der brieven en bevelen der Vorsten. The best Capital. An. 823. Cap. 24. by George W. H. Corp. Jur. Germ. Antiq. p. 882. Capital. Caroli M. Lib. a. Tit. 24. Aldaar p. 1334. Echter werden zy 00k, mits hicr toe gerechtig, by net fluj-ten van zekerc plcchtig vcrbonden, welke hunne vorsten aangjngen, geroepert, om in getuigen der waarheid niet alleen verklanng te geyen, dat dezclve verbonden in hunne tegenwoordigheid geflotea waren; maar 00k om die met hunneonderteekening te bekrachtigen. By zoodanjge gejegenheid droegen zy den naamyan Notarii. Hier van, dat men in de £<eges u Lt^by. Pit. Cap. 0". leest chart* Cancellarius manu fcripte out firmat^^ erydat d'u pangs Clojf. Med. et Jnfim P Lat. in v. Cancellarius zegt: Cancellarius Notariorfimtnunus ofa'erc; ja dat Gw-cellarius en Notarius by hem verwisfeld wordu Zie "het gem. GloJJT. in v. Notarii Comitum en in v. Notarii Abbatum. Voeg hier by l e i b n i t i u s. in Not. ad Scriptores Rer. Brunsy. Tom. I, p. 484. not. d. vossius de Vitiis Sermon. Lib. II. p. 368. doch vooral spelman Glpjf Archqiol. v. Cancellarius. Dit nu in aanmerking genomen, kan men reden.geven, waarom y. d. Schyeren zich zelven Notarius noemt.wanneer in zyne tegenwoordigheid de b'roederfcheiding tus-fchen Johannes, Hertog van Kleef, en Adolph., Hecre van Ravenftcin, in den jare 1450. gefloten werd, en hy die met zyne onderteekening bckraehti'de. In dezen brief (leest men: Et ego Gerardus van der Schuren de Xantis Cli-yis, Colonienfn diocejeos publicus imperiali aucloritate Notarius. In deze zelfde waardigheid vindt men onzen van der Schueren, r ook in de erffchciding tus-fchen Johan, Hertog' van Kleef, en zyneu Broeder Engelbcrt van Nevers, in den jare 1489. geflotep: Et ego Gerardus van der Schuren, de Xantis publicus imp:riali aucloritate Notarius Colonienfs diocefis. —.Hier zicn wy dus onzen Schryver in eenen post van eer en aanzien gefteld, en wel in zoodanigen, Corl. Dipkm. Dipkm. Dipl. 89. tenter de Ann. Cliv. van Tefchtnmac'ur. CO BXvWJAWi /. *.,p»pL ips* v., f, m..... tiui v 44;oo t. Digitized by Google E D E. welkeoDS de gunffigte gedachten van zyne verdienftea doet opvatten; wy lee- ren hem hier niet aJleen kennen als eenen ervaren rechtskundigen; maar ook als icmand van een onbefproken gedrag; Tot dicn post unmers, waar toe \vy y. d. Schucren hier bevorderd zien,, werden voormaals gecne andere toegelaten, dan zulke, welke kundige rechtsgeleerden waren, en te gelijk ter goeder naara en ftam ftonden; zoo was dit reeds bevolen by de Leges Regis Lotharis cap. 94. Similiter et Aotarii legibus eruditi et bona opinionis cwflituantur. Wanneer van der Schüler bevorderd is. i* niet wel te bepalen; dat hy dien post reeds voor den järe 1448. heeft waarge- nomen, is zeker; dewijl in dat jaar Ilertog Adolph reeds overleden is.' Schoon ik even min ergens vinde aangeteekend, of hy dit ambt tot zyne dood toe be- houden hebbe; zoude ik echter daar van niet vreemd zijn; want alhoewel Te- fchenmacher zegt, dat onzc van der Scltueren alleen Kanceller by Adolph en Johannes den I. geweest is, is het echter zeker, dat hy den laatstgemelden \ r orst ten mnttc nog agt jaren overlcefd heeft (*), en het komt my waarfchiinliik voor, dat hy by Johannes den II. in dezelflie waardigheid zal gebleven zijn; ik meen dit te mogen opmaken uit het.aangchaald Diploma van den jare 1480., en .das onder de regcering van |obanoes den IL uitgegeven. Wanneer echter yap der Sdiueren eigenlijk overleden is, vinde ik mede nergens bepaald. Teschenmacher in Syll. Au&ar. zegt alleen, dat hy althands g den jare 1480. nog in levcn was, dat ook zeker blijkt uit de zoo even aange-haalde erfTcheiding tnsfchen Johan, Hertog van Kleef, en Engelbert van Nevers- S£J£ S tG verdcd, § e ;^n die, zijn perfoon zoo zeer vernederende* IZT^ IL v i ftC u e M ^^"^ dac onze S <* r yver het eigenl jk ge- zegd ambt van Kanceher bckleed,habbe ; en wil, dat hy flegts een der geringfte bedienden van de ICancelary des KleclTchen Hertogs geweest zy. De reden voor flit gevoelen vinde ik in deze woorden : SDcnn mit bi<f<m m^mtn miiabtt fi* ^ ut<,„ m 23ucv« fMit »ac fM Een zwak en weinig afdoend bewijs voorzeker • want vooreerst zal het hier niets ter zake tWn v<m J >wrztKer, want Kmrpiior k*J,» t,„ J doen, van wejk een gewicht de post van Kanceher he den tage moge gerekend worden, of welk een moe lvke engedunge arbeid aan dat ambt than* verbonden is, dit, komt hier!^ gegen den ele in fV) ^XZtJ'Z^^^J^^ ° vcrIeed in M»i. Zie TE sc it b n m. Ann. Cliv p -M< (t; SMntrtwi Mn Tcuthomfta, acbter het Ukticvn Hamburg^ 5^ "^1755^ I'm' Digitized by Google t VI 6 O It : R r E 6 E. in aanmerkihg, dewrjl men alleen het ambt befchouwen moet,. in betrekking tot den tijd, in welken van der Schueren hct zelve waarnam ; maar, ten andere. ik fern aan Rickey de mdeilijkheid en gedurigen arbeid, aan dezen post gehecht, volkomen toe, waar uit toch volgt dm, dat zoodanig ambtcnaar, welke zijn oren van uicfpanning aan nutrigen arbeid belteedt, niet in ftaat zoude zijn om zoodanig eon Woordenboek, schoon in de daad een moeilijk werk, echter te volbrengen. Duitschland, zoo wef als ons etgen Vadertand, leveren hiet voor zeer voldoende bewyzen op, dewrjl Zoo wel daa, r,'als vbormaals hier te lande, de eerfte- en voomaamfte ambtenaars geene geringe proeven van hunnen letter - arbeid der geleerde wereld hebben medegedeeld. Even ongegrond is ook de gevolgtrekking, welke hy neemt uit de volgende woorden der voorrede, door v. d. Schüren voor het I. D. geplaatst: Inter mi-chi fi miles, non grandiusculi do«matii firagulatos^ videlicet Clericos, pudibunda interrepit ignorancia. Hy befchonwt deze, zoo by dezelve noemt, lage bektenis, zeer ongerchikt voor ecnen Kancelier, welke, volgends zijn oordeel, noodzaaklijk een geleerd man zijn moet; eh meent dus hier in een bewijs te vinden, dat v. d. Schüren het ambt van Kancelier niet bekleed heeft: hy heeft dus deze woorden zoo opgenomen, ah of y. d. Schüren ook zich zelven hier als schandelijk on we tend voorftelt; doch, zeer ten onrechte, dewijl de Schryver door dit tnichi fimiles alleen wil te kennen geven, dat hy hier bepaaldlijk Cprsk tot die genen zyner landgenooten, welke- 1 met hem den zelraen fland, te weten den geestelyken, bekleedden; en in d>zen zin noemt hy dezelven fibi fimiles* Er is derhalven, naar myne gedachten, in de ze woorden althands gene berispelyke, of aan zyne ambtsbedicning niet wel voegenden, laagheid te vinden. In tegendeel gelöt ik, uit deze zelfHe woorden eene, voor onzen Schryver gunstiger, gevolgtrekking te mogen afleiden, gelijk ik IV. breeder betoogcri zal. De overige redenen, die hy voor zijn gevoclen bybrengt, zijn van geen mcerder anbelang, waarom ik die met -fh'Izwygen voorby ga, en deze zoo zonderlinge meening van Richey befchouwe, als eene op eigen gezag aangematigde, en dus onbillyke kleinachting, den perfoon van y. d. Schueren aangedan. J. IV. Tot hier befchouwden wy onzen van der Schüler met opzicht tot zy- ne geboorteplnats, den (land, en eere-post, door hem bekleed: doch laat ons tui denzelfden verdienscelyken man meer van naby, byzonder in zijn zeld- Bjk karaktor, gadeflaan, en daar toe in de eerfte- plants nader in overweghen ne- men de redenen, welke hem tot het zamenflellen van dit werk bewogen heben, ora dan vervoigends acht te flaan op den person, op wiens aanzock hy zich tot dezen arbeid vcrfedigd heeft. War het eerfte aangaar : geen haatlijk ei- gcnbelang of zucht na roem of ear schynen onzen Schryver tot het volbrengen van Digitized by G V O O R R E Dj xi yan deze waarlijk moeilyke en /erdrietige taak aangezet te hebben; neen, hy werd door ecne, vecledeler, drift tot dezen arteid aangezet tezijn, en bedoelde hier in alleen zynen lanc'genooten ten nutte tezijn, idoor aan hun, zoo wel alt aan zich zelven, een, n. ar zijn oordecl, nutxig werk, dat nog ontbrak, in han- den Te geven; illuminis igitur (zegt hy in de voorrede voor het I. D. van den Teuthonista.) et met fubvenire cupiens ebetudini hoc presens profecto opus compilare decreyi. Hoe zecr men ten tyde van v. d* Schmuchen een zoodanig werk, als toen door hem vervärdigd werd, benoodigd hadde, en hoe groot derhalven de verplichting ware, welke men hem voor zynen gewichtigen arbeid verfchuligd was, blijkt uit de ongunlUge getuigenis, welke hier door yan dtr Schuercn zijne tijd- en ambtgenootcn gegeven wordt. Hooren wy zyne eigen woorden: Rurfum et inter michi ftmilesy mn grandiusculi dogmatis ftragulatos, yidelfcet Clericos, pudibunda intcrrepit ignorancia, quem pUrumque rerum oculis mfiris coram pojitarum, utique fat vulgarem fed minimi latinicalem nominwn poyerimus interpretacionem. De verbis qmque id nobis occurrat fimilc, Eene bektagenswaardige flaac der gplecrdheid voorzekeri geUjk wy uit dezen getuigen, welke ons volkoraen vertrouwen verdient, vernemen kunnen, daar zy. tinder welke anders in den tijd de ichranderilp en geleerfte gezocht moesten worden, door eenen hunner Medebroederen zelven, als geheel onkundig, worsen voorgefteld. Onder de geestelijkheid iromeir, werden anders in die dagen de ervarenfte ieden gevonden, dewijl en toen, en vroeger reeds, by de zoogenoemde leeken, de diepfte onkunde allerwegen doorftraalde-(*), en zoo als ik uit het füllt voor, van der Schutren wel haast zoude opmaken, moet de onbedrevenheid de-zer laatften, ten zijn, zoo niet erger, ten rninfte nog dezelfde geweest zijn, zoo dat hy zich ook hunner niet fchijnt te bekreunen. Schandelyker kwara het hem met reden voor, dat men eene, van tijd tot tijd denklijk meer toene-mende, onkunde onder de gestelyken gewaar werd. Hier tegen te waken was des Schryvers hoofdoogmerk, en hy verzuimde geene gelegenheid, om hun hier tegen ccn gefchikt middel aan de hand te geven. Dat in de daad de klagten van onzen van der Schuercn niet ongegrond zullen geweest zijn, mag men hier uit afhemen, dat het algemecn verwaarloozen van alle letterkundige eene reeds verouderde kwaal was, die gewis ten zijn, en meer en meer Zie dezen aangeanc'e breeder in myne Voorr. Toot AUtrfants Spieg. Hifl. bl. 30. Hier van wordt het woord kec zeer eifenaartig ale een byvoeglijlc naarmvoord gebruikt, in de beteckenia Tan mkuitdig, onwetentl, door den Dichter van den Leeken /p. IIS. f. 4. b. Men n'nt fi>pel Jitde za lecc, m. Eft int ghelove allot WWC, dat fijt honden in haer '.erftaen^ Dat Cod es *it wenfthe ghedaer,. zal hebben toegenomen, en ook by de geselijkheid meer begon doortedringen. Wy vinden dien aangaande eene getuigenis, reeds eeuwen ouder, dan van onzea Schryver, by will e ramus (•) in Praefat. Paraph. Cant. Cantic. (f) Cogor huius temporis feces defiere, cum tarn fere omne litterale de fecit flu Hum. Ja, gelijk dees ichryver vervolgt, kon hy onder zyne tijdgenooten flegts eenen enkelen opnoemen, welke zich der letteroefeningen wijdde : Unum infrmcia comperi Lant-francum nomine, antea maxime yalentem in Dialeclica y nunc ad ecclefiaflica ft contutiffe fludia. Dat deze opgave van den (hat der geleerdheid, door IVillera-tnius hier afgefchetst, het zeggen van onzen ran der Schueren niet weinig bekrachtigt, zal geen breed betoog vereifchen, maar veel eer verdient zyn yver, om deze algemeene onkunde te helpen weeren, den grootften lof, en het toont onst te gelijk, hoe hy boven alle zyne tijdgenooten gerekend mag worden uitge-mund te hebben, hier van dat hy ook by zyne landgenooten reeds in groote en buit engewone achting geweest is, dat ik opmake uit de veel beduidend be- naming van vir magnus, welke Henr. Scheper aan onzen van der Schüler gaf. Zie ditiimarus Cod. Diplom. dipl. 89. p. 106. voeg hier by, dat Ar- tioldus Ther Hornen hem een zeer geleerd en welfprekend man noemt. Hoe zeer nu de bestraffing van onzen Schryver, ten aanzien zyner Mede- broederen, over hunne onbedrevenheid, vry gevoelig is, is echter dezelve met de meeste befcheideBheid gepaard, zoo wel als met eene zedige nederigheid, daar hy geenzins verwaand genoeg is, om zich zelven, als boven hen verheven, uit te zonderen; maar integendeel als met zyne medebroederen dezelfde voor- lichting behoevende voorftelt. Doch hoe zeer dit zeker een blijk van des Schry- vers nederigheid moge opleveren, kan men echter hier in te gelijk een trek van oordeel en verstand onderkken daar hy zich door dit middel te beter in flaat ftelde, om zynen onervaren medebroederen hunne schandelyke onder het oog te brengen. Ziet daar eenige hoofdtrekken van het zedelijk beftaan van onzen Schryver, zoo verre ik dezelve uit de gemelde Voorrcde heb kunnen opmaken. Voegen wy alleen hier nog by het gunftig oordeel door schagen (§), ten dezen opzichte, over onzen Schryver geveld : zijn Karakter Czegt hy) fchijnt my z Elegant en open hat tig, en een fyne gees fel van de domheit. Wat dan nu in de tweede plaats aangeån den personen, op wiens aanzoek van der Schüler zich tot dezen arbeid vcrledig dost: hy zelf geeft ons hier om-trent bericht in de meermanls aangehaalde Voorrede, in deze woorden: Et vos mi domit.e prepofite, ipfius domini ducis a comment or its t prefencialiter cernitis per m Wtlkramut schreef dit werk reeds voor het jaar 1048. Zie v. lrltteld jfartre.k. over Holler, nchier bet 11. D van Hujdec Pr. van Taal en Dichi. bL 570. (t) Uitgeven door rt. jumui Obfervat. in IViller. Docb wy voegen deze woorden hier in aar de lezing van het US. der Levdrehe Bookery. Bericht wegeus den Tuthusti, in bet Holl. Magaz, II. D. 11 Stuk. bl 43°. Digitized by Google VOORREDE. xra me vobst deditifimum veftrum votum hac in re fore adimpletum. Hier uft wordt zeer duidelijk bevestig, gelijk wy hier boven hebben opgemeikt, dac niet van der Schuern niet uit eenig eigen voordeel die werk ondernam; neen, hy werd integendeel hier toe door anderen aangezocht, en wel door iemand, in wien wy niet alleen kunde en oordeel onderftellen mogen; maar wien ook het belang der letteroefeningen ter harte ging. De Proost zelf, te gelijk door den Hertog tot gefchiedfehryver benoemd (•), en welke door v. d. Schuern, in de voorrede voor net II. Deel een geleerd man genoemd wordt, had hem tot dezen arbeid aangemoedigd. Dit alles raoet ons ook te gelijk een vry zeker bewijs van des Schryvers welbekende bekwaamheid opleveren; daar een man, in eenen der aanzienlijkfte posten gefteld, een hoogachter der wetenfehappen, en welke daar en boven gelegenheid had om van der Schüren, uic hoofde van het ambt, het welk hy mede ten hove bekleedde, in alle zyne verdienften van naby te leeren kennen, hem tot het volvoeren van dit mocilijk werk uitkoos en aan-mocdigde. 5. V. Schon alles wy tot hier te ten opzichte van onzen van der Schüler hebben aangemerkt, ons reeds overvloedige bewyzen oplevert van zijn oor- deel, kundigheid en onvermoeiden arbeid, zoo worden wy echter omtrent Zy- ne, waarlijk uitmuntende, bekwaamheid nog nader overtuigd, indien wy hier acht flaan op het werk, het welk hy in het schryven van den Teuthonista on- dernam; een arbeid, waar toe zich tot op dien tijd niemand had verledigd, zoo dat het werk, toen door hem vervaardigd, volftrekt nieuw en geheel van zy- ne eigene zamenftelling was. Te recht zegt dus hichey Nachr. p. 434. 