Polemische en Irenische Theologie: Bijdragen Tot Hare Geschiedenis
Christiaan Sepp
ANTONIUS CORRANUS, gedruckt zijn verblijf in Engeland... 1 Stellingen van p. lozeleur, de villiers 75 Brieven van en over taffin 81 HENRICUS BOMELIUS 95 HERMANNUS MODED 105 PIETER CORNELIS BREDERODE Ill Irenische pogingen in Nederland aangewend 119 De vertaling des N. V. door carblat catz 183 WILLIAM DEURHOFF en zijne rechtszaak 203 BIJDARAGEN TOT HARE GESCHTEDENIS VAN CHRISTIAAN SEPP, PRUDIKAHT BIJ DB DOOPSOBZINDB GBMBBHTB TB LBIDBK. -vCL.je^^>ic5^^- LEIDEN, - E. J. BRILL. 188 1. Andover-Harvard ANTONIUS CORRANUS, GEDURENDE ZIJN VERBLIJF IN ENGELAND. Toen ik a Catalogue of Books, manuscripts, letters, etc., belonging to the Dutch Church, Austin Friars, London, in het midden des jaars 1879 in handen mocht krijgen, tibk onder het daarin opgegevene vooral mijne aandacht, hetgeen ik pag. 157 en 158 vermeld vond: )) Antonius corranus, Hispanus, Copies of correspondence relating to the admission of Dr. A. C. a Spaniard to the degree of D.D. at the University of Oxford. Latin. 4°. 12 leaves sewn in a parchment cover. 1. Letter dated 20th March, 1576, from A. C. to Lawrence Humphrey, D.D., Vice-Chancellor of the University, soliciting the degree. 2. Letter dated 10th April, signed N.N., addressed to Mr. Villers, Minister of the French Church, in support of the application. 3. Letter dated 6th May, from Lawrence Humphrey to Mr. Villers, announcing the application. 4. Letter dated 6th May, signed N., to Mr. Villers, in opposition. 5. Letter not dated, from the ministers of the foreign churches in London, to Edmund [grindall] Archbishop of Canterbury, and Edwin [sandys], Bishop of London, in opposition. 6. Theses excerptae ex lectionibus, colloquiis et maxime ex scriptis d. corrani, quas verbi Dei Ministri Belgicaae, Gallicae et Italicae Ecclesiarum quae Londini... conveniunt Dno. edmundo Cantuarensi Archiepiscopo proponunt, quas si d. corranus neget se dixisse aut scripsisse probandum illi suscipiunt, si fateatur et tueri velit parati sunt ad eas ex verbo Dei confutandas... 7. Antitheses quibus Belgicae Gallicae et Italicae Ecclesiarum Ministri ostendunt quae in doctrina vel in doctrinae d. corrani forma reprehendunt suamque sententiam de praecipuis articulis fidei exponunt. 1. I had weleer mij te lang met de geschiedenis en de denkbeelden van corranus beziggehouden i), om niet gretig de hand uit te strekken naar hetgeen over dien persoon en zijn lot meer licht kon verspreiden. Met belangstelling nam ik daarom kennis van de korte aanteekeningen door de geleerde uitgevers van het Corpus Reformatorum gewoegd bij de brieven, door corranus aan calvinus gezon-den en afgedrukt tom. XLVIII, pag. 56 en 226 van bedoeld werk. Ik mag ver onderstellen, dat de wijze, waarop prof. NiPPOLD in de 3^ uitgaaf van zijn Handb. der N. Kirch en g. 1®' Band, S. 70 en elders over corranus spreekt, veler aandacht op den weinig bekenden man gevestigt heeft. Want weinig bekend was hij: het boek van john souther- ten burn. The history of the French, Walloon, Dutch and other foreign Prot. Ref. settled in England, waarmede ik pas onlangs kennis maakte, geeft op bl. 225 deze aanteekening : corranus was reader of divinity in the temple in 1574. Strype says of him: "This poor man had undergone great troubles, not only from the Papists in Spain, but by the officers of the French Church in London, complaining of him both to be grinding and beggar. He afterwards lived at Oxford many years and bringing letters commendatory from the Chancellor of that University, read a catechetical lecture there. He was censor of theologus in Christ's Church, and had a prebend in St. Paul's London". He died in 1591 and was buried in London. Het onlangs verschenen geschrift van MOiSE droin, his-toire de la Reformation en Espagne, weetovercoR-RANUS niets meer te verhalen, dan dit weinige, in vele opzichten onnauwkeurige : II pag. 57, ils refugies espagnols purent aussi s'etablir librement a An vers, qui renfermait dans ses murs un grand nombre de protestants de toute nationahte. Antoine corran; de Seville, exerpa parmi eux le ministère du Saint-Evangile, jusqu'à la prise de cette ville par le due d'albe; la victoire du general Espagnole était en effet un presage trop certain de cruelles persecu - tions contre les Chretiens evangeliques, pour que ceux-ci ne se hât pas de prendre la fuite; corran fut du nombre. Elders heb ik vruchtelos naar in lichtingen betrifenden het leven of de denkbelden van corranus gezocht. Dublin welkom dus was mij de in genoemden catalogus voorkomende aanwijzing. De poging, om het handschrift onder de 'oogen te krijgen, gelukte mij, dank de broederlijke tusschenkomst van mijnen vriend a. d. adama van scheltema, predicant bij de Houlandsche Gemeente van L on den. De beschrijving is nauwkeurig, behalve dat zij niet bevat: 8. Tfieses de Ecclesia Dei, auctore Dno villerio. De onverwacht opengestelde gelegenheid, om met deze stukken kennis te maken, noopt mij op het vroeger behandelige onderwerp terug te komen en door den druk gemeen te maken, wat sints eeuwen aan het oog van belangstellende lezers is onttrokken geweest. Verbeteririg, toelichting of verdueling van het vroeger medegedeelde volgt niet uit den inhoud dezer stukken. Slechts enkele bijzonder-heden ontvangen wat meer licht. Wär het noodig is, hoop ik den tekst door aankekenden gen te verdiiidelijken. Ik heb geen plan als verdediger van CORRANUS op te treden; mijne sympathie jegeiis hem grondt zich op mijne ingenomenheid met zijn kennelijk verzet tegen de heerschappij van het dogmatisme. Hij behoort tot de vertegenwoordigers dier anti-dogmatische richting, aan wier personen en werkzaamheid geschonken is, zoodat men nauwelijks gelet heeft op dien geestes-stroom, die wel degellijk recht heeft be- schouwd te worden als uiting van Protestantschen zin. Voor die verschovelingen op het gebied van Kerk en School neem ik gaarne partij, overtuigd, dat de ontleding hunner werk- zaamheid eens, wanneer de geschiedenis van den gang der dogmatiek in Nederland zal beschreven worden, een belangrijk § zal beslaan, daar mannen als haemstede, OVERHAAG ^), CORRANUS cn der gelden de vertegenwoordigers moeten heeten der richting, die de Christelijke waarheid niet binnen de enge ruimte van kerkelijke dogmatiek OVERHAAG ^), CORRANUS cn der gelden de vertegenwoordigers moeten heeten der richting, die de Christelijke waarheid niet binnen de enge ruimte van kerkelijke dogmatiek OVERHAAG ^), CORRANUS cn der gelden de vertegenwoordigers moeten heeten der richting, die de Christelijke waarheid niet binnen de enge ruimte van kerkelijke dogmatiek OVERHAAG ^), CORRANUS cn der gelden de vertegenwoordigers moeten heeten der richting, die de Christelijke waarheid niet binnen de enge ruimte van kerkelijke dogmatiek OVERHAAG ^), CORRANUS cn der gelden de vertegenwoordigers mo Wilden besloten zien. Gaarne geef ik toe, dat de bonding som door de genoemden aangenomen niet verdedigt kan worden; doch ik vraag van niemand bewondering voor hun personen, slechts aandacht voor hun streven. Wachten wij ons voor de hardheid, waarmede zij door hun tijdgenooten bejegend. Drie Evangelieuren uit den tijd der Hervorxning, bl. 85 wig. Bij de genoemden zou ik ook albada willen voegen, indien hij tbeeleog van prolbssie ware geweQ|t. : v en de onbillijkheid, waarmede zij beoordeeld zijn. Ten opzichte van corranus kan ik niet nalateh de opmerking in het midden te brengen, dat ik het van zijne ambtgenoo ten zeer onedel vind, om zelfs uit privat-gesprekken wa-penen te zijner bestrijding te ontleenen. Het afschrikwekende der Polemiek treedt hier al weer — en toch gewis niet afschrikwekend genoeg — op den voorgrond. Bij menige klacht heerscht blijkbaar groot misverstand; meer dan eene beschuldiging vloeit voort uit buiten verband saamgevoegde uitspra Königliche, das ook hier verbergt de polemiek het merk der ergdenkenden en kwaadwilligheid niet, dat doorgaandehaar ontsiert; zij is uit den booze en voert tot den booze. Wie haar dient, dient meer het rijk der duisternis, dan dat des lichts. Mijzelven en anderen ten beste neem ik hier de fraaie uitspraak van clarisse over^): consilium, quod Polemicae studio obtinere cupiat theologus, esse debere controversiarum diminutionem, minime vero augmentum. Non enim pacifici hominis, qualem esse oportet Theologum, est, exaggerandis dissidii causis, aut exasperandis discordibus animis, sibi placere, sed potius lenire animos et lites componere. Id quod obtinetur candore et liberalitate. De eerste brief, die in de volgende bladzijden onder de oogen der lezers wordt gebracht, bevat het aanzoek van OORRANUS, gericht tot de hoogeschool van Oxford, om met het Doctoraat in de godgeleerdheid vereerd te worden. De graaf van Leicester, blijkbaar hem genegen, steunde het verlangen^), door corranus aldus voorgedragen : Cum annis abhinc novem excitus Ecclesiarum hujus Regni celebritate ita ex Belgia in Angliam venissem, viri elarissimi! ut cognitioni rerum Britannicarum aliquot men- bl. 179. 6 sibus datis ad stationem meam in Gallia reverterer off en-dissemque omnia ipsa fama (quae tamen summa fuerat) majora, non ea modo, qua de Insulae ubertate ac copia narrabantur, verum etiam (quod cordatissimus quisque postissimum spectat) quae de ingeniorum vestrorum commoditate, mansuetudine, humanitateque apud exteras nationes praedicabantur, mutato consilio de Gallia penitus relinquenda, sedibusque hie figendis coepi cogitare. Itaque et amicias et familiaritates, quas in tanta humanitate baud difficile fuerat contrahere, inundas mihi duxi et (quod firmissimum gratiae vinculum, fore credebam) cum literatis me conjugare atque in Academiarum vestrarum album inscripti, et (si fieri posset) Doctoris Theologiae gradu insigni magnopere optem. Quod ut studiosius facerem, incitabant me crebrae amicorum meorum admonitiones, qui affirmabant si Academiarum vestrarum judicio in doctorum Theologiae ordinem essem receptus, fore ut testatum esset omnibus et maxime meis popularibus, tum qui religionis ergo per Euro p am exulant, tum qui etiam nunc sub cruce in Hisp a n i i s latitant, me in religionis puritate, quantum temperis criminando labefactare quidam adversarii mei sunt conati, cum Anglicanis Ecclesiis consentire. His inquam de causis atque aliis nonnullis quas hie longum foret recensere, cupide optabam hunc honorem mihi a vobis communicari; sed deterre- bant varii quorundam hominum sermones, qui negabant ceremonias ritusque quae in vestris illis celebritatibus haberi Solent, salva conscientia obiri posse. Hue accedebat inertiae nostrae conscientia et rei familiaris tenuitas. Sed utraque haec postrema facile mitigatura videbatur vestra ignoscentia et liberalitas: nisi primum illud quod citra magnam infir- morum offensionem fieri non posse dictitabant desiderio nos- tro obstitisset. Carui ergo amplissimo hoc honorum vestrorum fructu quoad primum Oxoniam, quamvis est ut ajunt, deinde sequenti anno Cantabrigiam ad comitia profectus ea ipsa vidi et audivi ex quibus et illos falsa nuntiasse et me temere credidisse intellexi. Tantum enim abest ut eorum quae ibi gerebantur, superstitiosum irreligiosum aut ineptum quae videietur, ut gravissima doctissimaque omnia judicarem, quae quod profectus ea ipsa vidi et audivi ex quibus et illos falsa nuntiasse et me temere credidisse intellexi. Tantum enim abest ut eorum quae ibi gerebantur, superstitiosum irreligiosum aut ineptum quae quod profectus ea ipsa vidi et audivi ex quibus et illos falsa nuntiasse et me temere credidisse intellexi. Tantum enim abest ut eorum quae ibi gerebantur, superstitiosum irreligiosum aut ineptum quae quod profectus ea ipsa vidi et audivi ex quibus et illos falsa nuntiasse et me temere credidisse intellexi. Tantum enim abest ut eorum quae ibi gerebantur, superstitiosum irreligiosum aut ineptum idem ad celeberrimam Academae consuetudinem pertinerent. Qua de re aliisque compluribus multa et vera possem praedicare, nisi meminissem me ad vos scribere, viri clarissimi! quibus ista sunt notissima, et vererer ne justum epistolae modum excederem. Unum petitioni nostrae obstare ajebant, quod minores gradus in transmarinis Academis non suscepissem, quod sane eo factum est, quia Gallicanae Ecclesiae (cui decennium in ministerio Evangelii inservivi) reformatio gradus istos non, putat magnopere expetendos. Itaque aut vix fiat Cantabrigiensibus statutis aut in re tantilla dispensanda R. M. interpellem: cuperem istius mei negotii oppositum ordinem mutare et hisce proximis comitiis in Academia vestra (ubi statuta ilia facilius dispensari possunt) Theologiae doctor creari, ac deinceps (quod Academia ilia mihi pollicetur) in eadem dignitate Cantabrigiae confirmari. Hanc ad rem amplissimi herois, Domini comitis Lycestrensis, dignissimi viri, cancellarii literas commendatissim impetravi, quas, quia professe mea impeditus ipse adferre non potui, una cum hisce ad dignitates vestras mitto, petens a vobis ut (pro vestra singular! humanitate) causam meam ipsi commendatam habere velitis, et apud Academiam studio atque authoritate vestra promovere. Quae si me hoc honore dignabitur, quemadmodum ejus humanitati plane confido, dabo operam ne vel indignum omas. Se vel in ingratum beneficium istud contulisse videri possit. Caeterum, quia vix dubium est, quin huic meae petitioni adversaturi sint ii qui me meamque doctrina clamatoriis rumoribus hactenus suggillant, praefector me libenter ad ea omnia tum verbis, tum scriptis responsum, quorum illi suis moribus insimulari meae audebunt. Etenim haec est in ambiendo honoris gradu consilii mei summa, ut vel tergiversatores istos haec veluti provocatione in aptam arenam pertraham, (ne mihi cum umbris semper sit dimicandum) vel ut legitimum certamen detrectantibus cujus ineundi nullum tempus sit opportunius constet et eos immerito me esse calumniates et mea innocentia apparent; cum et illi quasi deserti judicii damnati videbuntur et ego vestris dignitatibus doctrinae meae puritatem et religionis sanitatem, ea qua decernetis ratione probavero. Valete, viri ornatissimi! Deumque precor opt. max. ut vos diu servit incolumes. Londini, 20 Martii 4576. SvbscT.) Vest, dignitatis ex anim. deditissimus, antonius corranus, hispanus. {swperser.) Rarae eruditionis eximiaeque plenitatis viro d. laurenito humfrido, sacrae Theologiae Doct. et Oxon. Academiae procancellario, digniss. reliquisq. ejusdem Academiae Theol. doct. Dom. meis ac Patro-nis unice colendis. In overgreenstemming met de waarheid beschouwt corra- Nus den tijd, dien hij in de predikant des Evangelies te Antwerpen doorgebracht heeft, niet als een eigenlijk dienen van de kerk. Hij was daar en kon daar niet zijn gevestig, geordend predikant, maar vertoefde er, naar zijn eigene mededeeling, tijdelijk en keerde naar Fran krijk terug. De gemeente, bij welke hij daar werkzaam was, noemt hij niet, hoogst waarschijnlijk, dewijl hij door de Fransche Synode van 4567 uit zijn dienst werd gezet) en dus slechts als rondreizend predikant kon optreden. In den brief aan Humphrey ontveinst hij ook niet, dat zijne recht- zinnigheid verdacht is en hij, ter aanbeveUng van zijn person person de doctorale waardigheid begerende, zich eerst tot CAMBRIDGE gewend heeft, om daarna eene.gelijke eere van OXFORD te erlangen. Waarschijnlijk heeft corranus de hoop gevoed, dat de bepaling waarbij door Pans Alexander vi an de hoogeschool van Cambridge het recht vergund werd, om jaarlijks twaalf predikanten te mogen uitzenden Die, door de hoïgeschool gemachtig, alom konden optreden, deze academic bereid zou maken, om eenen vreemdeling betroffen, dezierdings bekannt. Doch Lord BURLEIGH, haar kanselier, beriep zich op het statuut volgens betwelk geen doctorale graad kon verkregen worden, tenzij erst de lagere graden doorloopen waren. Oxford scheen meer rekkelijkheid te zuUen betoonen; haar vice-kanselier HUMPHREY gold voor ccn vriend der Puriteinen, evenzeer als LEICESTER. EcH bcrocp op den kanselier was in deze alleszins tijdig. Elisabeth toch had in 1570 de bepaling uit- Koning Elisabeth schöne niet, bij een bezeichneten in 1567 aan de hoogeschool gebracht, Humphrey van zijn gezindheid een verwijt te maken. Vgl. HUBER, die Engl. Univ. II S. 47. Gevaardig: Cancellario licebit cum consensu totius acade-miae nova statuta sancire. Ook moest het hem bekend wezen, dat te Oxford oprechte belangstelling in weten-schap gevonden werd; opdat daar zijn vriend drusius de Syrische taal kon onderwijzen, hadden de Colleges in 4574 vrijwillig het daarvoor noodige honorarium bijeengebracht. Na de uitgave van het Tableau de Toeuvre de Dieu in 4570, had zich de invloedrijke stem van velen tegen corranus eene eerste plaats ingenomen. In London. De geeerde villiers, de in ons Vaderland wel bekende loze-LEUR, heeft onder de tegenstanders van corranus eene eerste plaats ingenomen. Hij had ongetwijfeld op goede gronden partij gekozen. Wij kennen en eeren hem als een vriend der kerkleer, wien ketterij ook voor den staat alleszins ge vaarlijk scheen. Hij stond, dunkt mij, te hoog, om letzanders in gorranus te veroordeelen dan de afwijking van die kerkleer; hij zou zich aan de eere van het doctoraat, indien ze dezeh gegund wierd, geergerd 'hebben, dewijl naar zijne overtuiging ze door een onwaardige genoten werd. Ik zeg dit, naardien een vriend, uit Oxford, aan villiers 10 April 4576 bericht gevende van den door corranus gewenden stap, eenigszins den schijn op lozeleur laadt, als moest deze tegen corranus een complot smeden. Het ware beter geweest, indien deze vriend, wiens naam wij niet kennen, VILLIERS gansch en al buiten de zaak gelaten had. Het bewah bond ven van dien brief in een kerkelijk archief door het afschrift, dat villiers zelf daarvan moot hebben medegelijk, bewijst duidelijk, dat deze de zaak in geschil niet beschouwd en behandelijk heeft als eene hem persoonlijk betreffende, maar als eene, bij welke het belang der kerk gemoeid was. HuBER, a. W. S. 281. 14 De brief luidt aldus : Sal. in Dom. jesu! Quid hie nuper accident etsi non du- bitem jam dudum ad te esse perlatum, aliorum sive Uteris sive sermonibus, tamen benefaciendum esse putavi, ut idem ex me audires quod citius praestitissem, nisi seriis quibusdam negotiis fuissem impeditus. Sic igitur breviter rem univer- sam accipe. Lectae sunt superiore septimana in publico totius Academiae conventu, cui ipse quoque intereram, literae binae, altera a Comite lycestrense, altera a corrano ipso ad Academiam transmissae. Summa earum haec erat, ut CORRANUS Theologiae doctor comitiis proximis, quibus se omnibus publico probaturum recepit, declaretur ut ex lite- rarum ejus exemplari ad te misso plane poteris intelligere, ubi te quoque G Ode fere nominatim ad monomachiam vocare et lacessere sane visus est. D. Lycestrensis litteris effectum est, ut quibusdam penitus os esset obstructum, alii remissius agerent, pauci denique quid de homine sentirent palam proferre ausi fuerint. D. N. sive in gratiam domini sui, sive quam aliam ob causam incertum erat, partes ejus acerrime propugnabat D. N. vero contra quanquam parcius, ut dicebat propter Comitis literas hominem antea pluribus suspectum in praecipuis quibusdam fidei capitibus non nisi antea diligenter examinatum et edita confessione publica admittendum contendebat. Addebat etiam quum constaret eum D. GRiNDALLi Loudinonsis tunc Episcopi nunc Cantuar. Archiepiscopi mandato a lectione prohibitum aliquando fuisse, eum antea esse consulendum, quam doctoratus gradu orne- tur ne ejus de eo judicium contemni videatur. D. D. S. pauca ne nihil dixisse videretur Dom. comitis Uteris eum urgentibus. Alii non pauci examen de homine prius haberi oportere, ut ab omni haereseos suspicione, qua publico laborabat, prius liberetur, quam doctoris titulus ei concedatur. Tandem multis ultro citroque dictis, hie erat exitus: N. urgente et multitudine vincente, gradus doctoris ei hac conditione cessus est, ut concionem hie prius habeat et doctrinae Anglicanae Ecclesiae subscribat, et reliqua quae ad gradum spectent exercitia perficiat. Nunc audio eum alteras hue misisse literas, quibus Academiae gratias agat ob gradum in eum coUatum. Haec totius actionis summa! o nos nimis faciles in talibus hominibus admittendis. Quod si Genevae, Bernae, Tiguri esset, aut aUbi in Germania, aliter quin tractandus esset, non dubito. Haec te ignorare nolui. Vale, vir omatiss. et frater in christo observandiss. x o n i 10 Aprilis. Salutant te pii omnes. (svbscr.) Tibi in christo addictiss. N. N. (superscr.) Ornatiss. et doctusso viro d. vil- LERio, Gallicae quae est Londini Ecclesiae, Ministro dentur hae. — Geen vriend van corranus Spreekt in den medegedeelden brief. Hij zinspeelt op eene gebeurtenis, wier beloop wij wel niet volkomen kennen, doch bij gissing eenigszins kennen bepalen. De vraag moet beantwoord worden, of aan CORRANUS door den bisschop van Londen het optreden in de zoogenaamde offeningen en profetieen, of ook het spreken in de lessen, welke voor een wetenschappelijk ge- hoor gegeven werden, verboden is. De bedelde offenen offenen of profetieen behoorden tot de eigenaardige instellingen der Hollandsche gemeinte van Londen. De Kerkeraad had in zijnne zitting van 9 April 1570 besloten, dat men alle Dysensdaghe nae de predi- M^atie in Consistorien propositien doen zal, om also de broe- j)deren, die begaefd syn te beprouven ende oorsaeke te »gheven, bm meer te leeren ende sich selven te oefenen int »verstaildt van Godes woordt." Wijselijk benoemde men 13 eenigen, afe daartoe bij voorkeur bekwaam en bereid, meest uit de ouderlingen en diakenen. Het genomen besluit wet- tigde blijkbaar eene reeds bestaande gewoonte, want volgens de notulen des Kerkeraads van 4 December 1569 kwam eene klacht in over hetgeen een der ouderlingen, PHILIP GARCY, bij het voordragen eener »prophetie" tot ei^er- nis der hoorders gezegd had^). Tegen denzelfden breeder worden dezelfde bezwaren geuit in eene Kerkeraadszitting van 20 Julij 1570*), waartegen de beschuldigde zich met de in dusdanige gevallen voor de hand liggende en veel gebezigde verdedigde, dat hij het hem toegedichte niet zoo gesproken had^). Voorzeker heeft het vergrootend gerucht dergelijke voorvallen in wijden kring doen bespreken en laat het zich begrijpen, dat alien, die tegen de Puriteinen waren ingenomen, dergelijke oefeningen ver- oordeelden. Het staatsgezag bemoeide zich met de zaak en op bevel der Koningin werden bepalingen uitgevaardigd, die het spreken daarbij en het aan Hooren er van zeer beperkten. Theologische Händler werden sedert het besluit van den Coetu&, d. i. van de vereenigde samenkomst der Kerkeraden van de Hollandsche, Fransche en Italiaansche gemeenten, die elke maand plaats greep, in 1573 genomen, door viLLiERS gehouden, voor welke hij, ten behoove van de nooddruft zijnner talrijke familie, gesalarieerd werd door de beide eerstgenoemde gemeenten, daar de Italiaansche onvermogend blijkt geweest te zijn. De eerste hoorders dier lessen van villiers waren de uit Vlaanderen, Frankrijk en van elders gevluchte predikanten, wier namen ons bewand bleven in de Geschiedenissen ende Handel. Lingen, die voornemelick aengaen de Ned. natie ende gemeinten in Engeland. Dewijl in het handschrift, dat voor ons ligt, ook opge- teekend staan ketterijen van corranus ))ex praelectionibus »apud templarios habitis", moeten wij wel de gevolgtrekking maken, dat hij naast villiers en ongetwijfeld tegen diens zin in den »Temple" is opgetreden en bisschop grind all hem dit heeft verboden. Te ongepaster was zulk optreden, daar corranus bij de Hollandsche of Fransche gemeenten geene aanstelling als vast dienstdoend predikant verkregen had; immers nergens wordt hij als zoodanig vermeld. Der- gelijke titulatuur missende, begeerde hij die van het docto- raat, ja maakte hij zelfs op dien titel aanspraak. De brief- schrijver vreest blijkbaar dat dit van den bisschop gegeven verbod op de vergadering, door welke het aanzoek van corranus beslist moet worden, niet dien invloed zal hebben, die elders daaraan zou worden toegekend. De gemeenten der vreemdelingen wisten, dat haar zooge- naamde ))superintendent" een krachtig woord k On spreken, gelijk zijn bisschoppelijk mandaat van 23 Dec. 1570, eerst in het Latijn, daarna in het Houlandsch van den predikstoel voorgelezen, overtuigend bewezen had. In den kring tot welken corranus zich vervoegd had, be- vonden zich veel vermogende tegenstanders van zijn persoon en zijn wenschen ; de vice-kanselier zelf, Humphrey, behoorde tot hen, die zich gehaast hadden, om aan villiers onge- vraagd, de onderscheiding te bewijzen naar welke corranus zich zoo begeerig toonde. Van het een zoowel als het ander geeft HUMPHREY zelf aan zijn vriend villiers bericht. S. in Christo Jesu! Diu te non vidi, imo nee umbram tui nee imaginem pec- toris tuas, quas avide in dies singulos expecto. Si enim quid in Gallia fiat, quid Londini agas tu, et quomodo valeat familia tua, uno verbo significaveris, illud ego non tanquam Evangelium novum nostrum quadripartitum, sed veluti Evangelium quintum aut sextum amplectar. Noli quaeo, mi villeri! sic tuo silentio me prorsus caecare, si quanti facio tua Epistola intelligeres, saepius confabula remur. Quod sis occupatus et districtus undique magnitudine et multitudine negotiorum non ignoro. Itaque facile condonio, sed ea lege ut tu mihi vicissim eadem de causa velis ignoscere. Confiteor me mutum fuisse, sed loquacitate pensabitur modo vel provoces vel respondeas. Haec ut te lacessam: nunc ut nuntiem nova quae Academia peperit. Suffragati sumus D. CORRANO LEiCESTRis iustrissimi Cancellarii nostri commendato, ut posset proximis comitiis doctoratus titulo insigniri ea conditione, ut et legendo aut concionando fidem suam testatam faciat, et se a suspitione liberet, et in iis quibus suspectus est non optime sentire, Academia se probet, et disputando se aperiat. Idem honos summa cum assentione et adstipulatione omnium tibi delicatus est, quam. Eine aliquo sumtu sed non sine laude sustinebis. Res non est aspernanda si te, si nos, si aemulum aut adversarium tuum intuearis. Cupimus te nostro gremio inseri, et sine aliqua pompa ceremoniarum peragetur fabula. Quid constituutum habeas, quaeso paucis edoce. Vale frat. in Dom. dilectissime. Oxoniae. May. (stibscr.) Observando in christo fratri Dom. VILLERIO. Londini. Wei verre van naar de eer van het doctoraat te jagen, toont viLLiERS met passende bescheidenheid het bericht van de hem bewezen eer ontvangen te hebben en deelt zijn voornemen mede, om eerst dan openlijk deze onderscheiding te aanvaarden, wanneer hij met zijne ambtgenooten zal hebben gesproken. CORRANUS echter — hoe had men het kunnen voorbijzien — beoogde met het verwerven van het doctoraat, een wapen zichte verschaffen, waarmede hij zijnne, voor de kerk niet voordeelige, oogmerken, kon trachten te bereiken. De brief die volgt is zeker aangenamer van inhoud voor den levens-beschrijver van villiers, dan voor dien van corranus. Ik twijfel er niet aan, of hij is ook uit Humphrey's pen gevloeid. Salutem et pacem in d. jesu. Literas tuas accepi, vir ornatissime! quibus binis meis abs te responsum est semel. De coRRANi autem consilios in gradu petendo quo vestris Ecclesiis contumeliose insultet, nemo (cui homo satis notus sit, et importunitas et insolentia perspecta) dubitare poterit Quod a nostratibus non fuisse animadversum, aut dissimulatum potius mirari satis non possum; sed non miror, quum satis constet eos ut plurimum in honoribus Ecclesiasticis et Episcopatibus ambiendis occupatiores esse, quam Ecclesiis a zizaniis repurgandis, earumque salute procuranda. Interim tamen vos officium vestrum facturos non diffido neque commissuros, ut hominis iniquitate christi et Ecclesiarum causam deseruisse videamini. Non enim vos latet quas artes Sathan ad oppugnandum si non expugnandum Evangelium excogitet. Dom. vos Spiritu suo contra eum armet instructa. Quod ad gratiam tibi publicis totius Academiae suffragiis concessam attinet, qua de re posterioribus meis ad te Uteris certiorem te feci, quanquam illud antea fieri debuisset, jam tandem a D. N. Uteris suis (quas una cum iis puto recepturum te) praestitum est. Consilium tuum probavi quo expectandum censuisti dum communi Academiae nomine significatum tibi fuisset de gradu tibi oblato, ne nimis cupide judicium de te suum arripuisse yideare. Itaque N. Uteris receptis, commode admodum et opportune ad gratiarum actionem animum adjicere poteris. Argumentum vero ad id maximum tibi suppeditat, ut ipse optime nosti in te tum absentem tum nihil tale cogitantem multo minus ambientem contulerit. Quod autem de gradu suscipiendo cum fratribus et collegis consilium initurum te scribis, valde probo neque est quod de vestra piet ate, prudentia et gravitate non optime sentiam et sperem. Quis sit rerum vestrarum in Gallia status, ex communis fratris nostri D. N. Uteris intellexi et idem maxime laetor Deoque gratias ago, felicius illic quam faciat divina prudentia res vestrae succedunt, spem aliquam faciant quae narrantur fore ut tandem aliquando christi dissipatum Ecclesiae suae corpus inter vos sit collecturus post tot vastationes, jactationes et calamitates, quibus vos exercent jamdiu. Quod ut faciat etiam atque etiam coacitus est. Quis scit an vice versa Gallia vestra futura sit commune caeteris nationibus Evangelii causa exulantibus perfugium. Vale in Dom. frater et vir mihi observandiss. Christus JESUS tibi et fratribus omnibus et Ecclesiae in omnibus tum praesit, tum adsit. Oxonii, 6 Mali 1576, e novo Colegio. Subscr. Tibi in christo devinctissimus N. De vv^eg, die naar bet scheen het gewenschte doel zou doen bereiken, werd thans ingeslagen, namelijk het overleggen van het bewirjs, dat corranus wegens zijne ketterijen de eere van het doctoraat volstrekt onwaardig was. Zeer goed begreep men, dat de zaak niet moest behandld worden, als v^are zij eene persoonlijke in dien zin, dat deze en gene slechts zich geergerd had aan de gevoelens van den beschul- digde: neen, de leeraren der Hollandsche, Fransche en Italiaansche gemeenten leverden gemeenschappelijk eene beschuldiging in, naar hunne overtuiging met afdoende bewijs- plaatsen gestaafd. Zij richten het woord eerst tot den aartsbisschop van Canterbury, den hoogsten prelaat der Engelsche kerk en tot den bisschop van L on den, onder wiens superintendentie de gemeenten der vreemdelingen ston- den. Wei was a lasco vroeger door eduard VI met deze waardigheid vereerd geweest volgens het exemplum diplo- matis regii, onder de opera van a. lasco opgenomen door Dr. a. kuyper, II, pag. 279 sqq, do ch)de Coninginne ))wilde in haer Coninckrycke niet toelaten een vreemdelingh ))tot superintendent beneffens den Bisschop van de deocese, ))begeerende dat de uitlandsche gemeenten tot Londen in ))alle voorvallen der kerkelicke saecken haer met den bis- ))scop van Londen zouden behelpen". Edmund grindal, bekend als ))een gheleert ende godvruchtich man", droeg dien titel van superintendent gedurende de jaren 1560 tot 1570. Onlang, 15 Feb. 1576 werd hij in de aartsbisschop- pelijke waardigheid bevestigd, die hij tot zijn dood in 1583 innam. Het was bekend, dat hij geen vriend van strenge maatregelen mocht heeten en zonder aandrang van het hof flauw de hand hield aan het bemoeielijken van anders denkenden. Edwin sandys daarentegen, die in 1588 als aarts- bisschop van York overleed, van 1570 tot 1578 bisschop van Londen, werd geroemd als een man, die alles, wat de rust der Kerk verstoren kon, haatte. Reeds kort na het aanvaarden van zijn ambt gaf hij daar- van eene afdoende proeve in de ))Sententie^)", die op zijn bevel openlik van den predikstoel moest worden afgelezen, opdat de hoog gerezen geschillen tusschen den predikant GODFRiED wiNGius CD dicus kcrkcraad zouden uit den weg geruimd worden. Wingius had door het houden eener predi- catie, waarin hij den weleer in ons vaderland plaats gehad hebbenden storm scherpelijk had afgekeurd, aan velen Werken der Marnixvereeniging, Serie III, deel I, bl. 32. Vgl. Werken der Marnixvereeniging, Serie I, deel I, bl. 257 vlg. 49 ergemis gegeven, was geschorst en niet bereid bevonden, om schuld te bekennen. Het krachtig vredewoord van den Londenschen bisschop stilde den storm, misschien wel daar- door te eerder, dewijl men wist dat hij voor het inroepen van de wereldlijke macht niet terugdeinsde, waar woorden geen kracht bleken te hebben. Onder het oog dezer hooggeplaatsten werd het navolgende schrijven gebracht door de le ^) Er er vreemdelingenge- meanten van Londen. Het afschrift draagt hunne namen niet, even weinig als jaar- of dagaanwijzing. Doch het zal gevns kort na den medegedeelden brief van 6 Mei 1576 zijn verzonden: in dat geval hadden het als predikanten der Hol- landsche gemeente geteekend georgius wybotius, Johannes CUBUS en jacobus regius. Eerstgenoemde stierf reeds 24 Juni 1576, bij zijn heengaan diep betreurd door de gemeente en vereerd door een latijnsch lijkgedicht van regius, waar- van CUBUS eene vertaling leverde. Als vorgangens bij de Fransche gemeinte dienden op dezen tijd villiers, cousin en le macon. Wie kent niet den erstgenoemden, den man, die later in dienst van willem van oranje zich een waardige plaats verwierf onder de vrome rasselslieden van dezen vorst? Cousin ontmoeteden wij vroeger als tegenstander van corranus. Het beide van le MACON is met flinke trekken geteekend door de geœre-fende hand der auteurs van het (thans in tweede uitgaaf verschijnende) grootsche werk, la France Protestante. Robert le macon, Seigneur de la fontaine, f ungeerde als secretaris bij de Synode die den Säten April 1562 geopend. Beide gedichten zijn afgedrukt in Geschiedenissen ende Handlingen, werken der Marnixvereeniging, Serie in, Stuk I, bl. 419 vlg. Uit dezelfde bron leeren wij de overgebreveenen ambtgenooten en het verderbe beloop van hun dienstwerk kennen. Geschiedk. Nasp. m, bL 168 vlg. 1. c. VI, pag. 531 8s. 20 werden in Orleans, waar hij met die ambigenoten den predikdienst vervulde. Van daar verdreven door de gruwelen van de Parijsche bloedbruiloft week hij naar Londen, welks Fransche gemeente aan de Synode, 1578 te Saint F i gehouden, het verzoek richtte, dat hij even als villiers bij haar eene vaste aanstelling mocht erlangen. Toen onder de regeering van hendrik IV de kerk van Orleans op nieuw gevestigd was en deze haren vroegeren leeraar terug begeerde, besloot de Synode van Saumuri), overeenkom- stig den wensch van de la fontaine, hem te Londen in de bediening te laten arbeiden, sauf a retenir le droit que les Eglises Francoises ont sur lui. De act en van de colloquia der Ned. gemeenten in Engeland^) ge- tuigen van de eenigheid des geestes, waarin hij met zijne Hollandsche ambtgenooten werkzaam was. De gecombineerde samenkomsten van de voorgangers der beide gemeenten, gehouden 16 Maart 1603 en volgende dagen, werd door hem gepresideerd. Het archief der Hollandsche gemeente te London bevat onderscheidene onuitgegeven brieven van zijne hand 3 Nach wier uitgaaf wij hartelijk verlangen, dewijl wij niet zonder grond veronderstellen, dat deze over meer dan en weinig bekend feit licht kunnen verspreiden. Laat mij er een noemen, dat ik niet nader weet te verklaren. De Fransche Synode van Montpellier, gehouden in Mei 1598, besloot: on ecrira a Mr. Tambassadeur d'Angleterre et a Mr. de la fontaine, Ministre de Téglise Française de Londres, pour les avertir des ecrits injurieux publics centre nos Eglises par suteliffe et savavia, afm, qu'ils obtiennent de la Reine, que de tels ecrits ne soient pas vendus publics en Angleterre. De verbetering der Catalogue of the Dutch Church Library, page 183, Aymon, 1. c. pag. 2d2. Namen van zetelief en saravia is het eenige, dat ik teelichting van dit besluit kan in het midden brengen. Bij de Italiaansche gemeente bekleedde jean baptiste bet leeraarsambt. Ook hij was na den Bartholomeus-nacht Frankrijk ontvlucht. Op een Ujst van de namen dier vluchteUngen lezen wij achter den zijnen dien van Aurelius, dat wel Aurelius zal moeten luiden. Hij was dus uit Orleans geboortig; doch niet een van de predikanten dier gemeente. Waarschijnlijk heeft hij te Nerac eenige dienst-jaren gesleten. Zijn familienaam wijst op vreemde, Spaan-sche ot Italiaansche af komst. Hij, de Italiaansche taal machtig, maakte zich als voorganger bij de genoemde gemeente verdienstelijk. Even als de naam van zijnen voorganger bleef de zijne in gezegend aandenken. Die voorganger heeete HiERONYMUS jERLiNUS of jERLiNUS. In 4565 to London gekomen, werd hij drie jaar later leeraar bij de Italiaansche gemeint, die, omstrecks dezen tijd uit Italianen en Spanjarden beständigt, nauwelijks 60 leden telde. Haar eerste predikant, sints 4550 werkzaam, droeg den naam michael. ANGELO FLORio; deze genoot een tractement van 20 pond s jaars, dat.hij echter met zijn betrekking voor een poos verloor ter oorzake van onzedelijk gedrag. Na schuld beleiden te hebben, werd hij in zijn ambt hersteld. Doch zijn doorgaajide sterk polemiseerende toon van preken tegen de Roomschen en in het algemeen zijn trant van prediken maakte vele leden der gemeente van hem afkeerig, waarvan sommigen zelfs tot de Roomsche Kerk wederkeerden. De verdere letzte vorgelassen der Italiaansche gemeinte zijn met weinig regels beschreven. Den S^^ October 4598 deelden de oderlingen aan den Coetus mede, dat er geen vooruitzicht bestond, om een predikant, die de Italiaansche taal machtig was, te bekommen; weshalve den lidmaten dier gemeinte aangeraden werd, de Hollandsche of Fransche godsdienst oefeningen bij te wonen. Toch wordt ons verhaild, dat in de ))Merkus Chapel" in 1648 Dr. Middleton eenere lerede hiel in het Italiaansch en in 1660 een Italiaansch predikant,  gratia et pax a Deo et suo filio Dom. nostro. Etsi non ignorabamus, Reverendi in christo Patres et Domini, quid minime obscuris et clancularis non tantum sermonibus de nobis spargeret D. corranus, sed etiam quid suis ad multos Uteris tum his maxime, quas ad Illus triss. D. et optimum comitem huntingtoniae (A) falsa et maledica de nobis scripsisset, quantum in suis praeculationibus, in quibus ne a Principbus quidem abstinet, nostram famam. Wellicht heeft ook de bekende stoupa, de schrijver der beruchte brieven over den godsdienst der Hollanders, bij de Italiaansche gemeente nu en dan den dienst waargenomen, terwijl hij predikant was bij de Fransche gemeente te Londen, eer hij overging tot politieke en militaire betrekkingen. Zoo kan het best de tegenspraak zijner biographen opgelost worden, waarvan sommigen hem het Evangelie laten prediken in Savoye. Uit Grauwunderland geboortig, voldeed hij zeker aan het eerste ver-eischte, om tot Italianen te kunnen spreken, en was hij als het ware de aangewezen persoon voor het tijdelijk vervullen der vaak voorkomende en langdurige vacature. Nominatim laesisset atque adeo edito aliquo scripto et evulgato (B) famam nostram lacerasset: dum tamen nobis in mentem veniebat hinc superiorum temporum quibus misere nostras Ecclesias turbaverat recordatio illinc nostri muneris assidua cura, quae nobis tantum non relinquit otii ut illic quoties nos adoritur respondere possemus, hominem toties a nobis fractum et legitimis judiciis condemnatum, negligendum censeramus, docet aut ipse propriae victus conscienitiae testimonio, vel sanis praestantissimorum virorum consiliis persuasus, culpam agnosceret, et latis in se juste sententiis acquiesceret vel ut Deus justo suo judicio manifestum eum omnibus faceret ne in posterum alicujus credulitate. et facilitate abuti posset. Itaque si per eum licuisset nostra patientia Christiana ejus maledicentiam superare, et nostro silentio ejus magniloquentiam obscurare censueranus. At dum tale nihil suspicabamur, et de d. corrano altum esset apud nos silentium, ecce ad nos ex celebri Oxoniensi Academia mittitur a bonis quibusdam viris Anglicarum literarum exemplar, quod ad Academiam scripserat, ambiens (ejus verbis utimur) in e. A doctoratum ut eo quasi ponte facto ornatus Cantabrigiensem doctoratum invaderet a quo antea fuerat repulsus. Sane si sine nostri nominis (minime nobis quantumvis patientibus toleranda) contumelia non bis sed terve quaterve doctoris nomine insignitus fuisset, non erat ei verendum, nee ei nostro nomine lis aliqua fieret; nam nee illi eum titulum, quo an sit dignus aliis judicandum relinquimus, invidissemus, nee de ulla unquam Academia conquesti essemus; nam qui sumus qui aliis praescribere velimus? Scimus enim unicuique liberum de suis rebus judicium, nee ii sumus qui de re aliena et eo in loco ubi peregrinamur litem aliquam movere in animo habeamus. Quum etenim ille quoslibet premeret Cantabrigienses monitique essemus, ut si quid haberemus, quod ilium, ne gradum doctoratus obtinere posset, impediret, illud vellemus Cantabrigienses satis pro sua prudentia scire, quid sibi ea in re faciendum esset, ac nolle nos alienis rebus, et nihil ad nos pertinentibus, admisceri. Si quid tamen a nobis Academiae publico nomine peteretur, fidem nostram nos Deo liberaturos neque officio nostro defuturos. Nihilo amplius apud Oxonienses illi creavisse-mus molestiae, nisi ipse ultro nobis non tantum occasionem praebuisset, sed etiam nos nihil tale cogitantes in certamen quasi obtorto collo et invites perduxisset. De ejus Uteris nihil amplius dicemus. Illud solum attingemus quod ad banc causa facit. Etsi nominatim minime nos appellet, tamen nemo quantumvis caecus, non videt quos sui nominis suaeque doctrinae sugillatores vocet et calumniatores, quibuscum velut cum umbris illi fuit dimicandum. His si datis nominibus insimulare se audeant, profitetur se perlibenter tum verbis tum scriptis responsurum. Tum ferocior factus ait id sibi fuisse in eo gradu ambiendo consilii, ut istos tergiversatores haveluti provocatione in apertam arenam pertrahat, ne sit illi semper cum umbris dimicandum, vel ut illis legitimum certamen detrectantibus cujus ineundi nullum tempus sit oppor tunius, constet eos calumniatores esse et ejus appareat incontinentia, cum et illi quasi diserto judicio damnati videbunt. ur, et ipse venerandis dom. et fratribus universis Oxoniensis Academica doctrinae suae puritatem probaverit. Quamvis igitur Oxonio abessemus, audivimus tamen veluti classicum ad cujus sonitum experrecti, qui antea banc rem Deo commiseramus, judicavimus signo dato nos non sine Dei consilio excitatos, ut quae jam dudum in D. corrani doctrina improbabamus, ea non amplius sineremus apud nos sepulta, sed qui antea hominem a gregibus nostris ejus patefaceremus, et nos justissimis de causis ab homine importunissimo olim provocates in Ecclesiaeae, censura juste animadvertisse. Nunc vero ut jubet petrus non tantum nos ad nostrae fidei rati onem reddendam paratos esse sed ad redarguendos illius errores, esse expedites. Cum autem neque D. corrani earn existimamus in hoc florentissimo Regno esse authoritatem, ut nobis tempus locum et modum disputationum praescribere debeat et possit, neque nos quantum vis audenter lacessitos sine eorum venia, qui nobis praesunt, maxime extra Ecclesias nostras posse hujusmodi inire certamina, ideo nee illi pro-vocanti pare. re volumus nee interim nostro deesse officio, ne ille qui veluti parta victoria jam triumphat et exultat victor nondum distinctus, tamquam diserto judicio nos dam- natos habeat. Haec fecerunt ut excerptis iis quae nobis vel in doctrina, vel in doctrinae forma D. 