Rapport der (in de Algem. Vergadering van de 26. Aug. benoemde) Commissie tot onderzoek
Maatschappij tot Nut der Israëliten.
Q§ - - -: -===0 RAPPORT COMMISSIK TOT ONDKRZOIIK HET ISRAELIETISCH GODSDIENST-ONDERWIIS DE MAATSCHAPPIJ TOT NUT DER ISRAELIETEN IN NEUERLAND. •S GRAVENHAGE, FURNISHED EMBASSY VASTK. 1862. IgYrtCg SO 1 ,'BlMSCHIPPPU TOT NOT DER ISRAELIETES IS NEDERLILD. EAPPORT On iw Alobm. Vergadering van den 26 Aug. 1860 benoemde) GOMMISSIE TOT ONDEKZORF- den tegenwoordigen tocsland van hot Israfilietisch Godsdienst-Onderwijs in Nederland; zijne \crdicnsten; zijne gebreken, en de incest geschikle middelen, om die gebreken le rerhelpen. IUKT OF LAST VAN DE ALGEMEENE VERGADERING. ■ ■S GR AVENHAGE, GKBROEDERI IHELI\FA\1'K. 1862. Sneliifrsdrufc vun gkbrobdem ekubfakti » Het hierna volgend rapport over het Israelietisch Godsdiensl- Onderwijs is uitgebragt Het hierna volgend rapport over het Israelietisch Godsdiensl- Onderwijs is uitgebragt Het hierna volgend rapport over het Israelietisch Godsdiensl- Onderwijs is uitgebragt Het hierna volgend rapport over het Israelietisch Godsdiensl- Onderwijs is uitgebragt Het hierna volgend rapport over het Israelietisch Godsdiensl- Onderwijs is uitgebragt Het hierna volgend rapport over het Israelietisch Godsdiensl- Onderwijs is uitgebragt Het hierna volgend rapport over het Israelietisch Godsdiensl- Onderwijs is uitge In de Algemeine Vergadering, op den 3 Augustus 1862, te Amsterdam gehörden. Be Vergadering heeft begrepen, dat zij omtrent de hoogst-belangrijke onderwerpen, daarin besproken, niet genoeg voorbereid en voorgelicht was, om daaromtrent dadelijk een beshdi te nemen, en dat het bovendien wenschelijk was, ook de gevoelens van anderen, vooral van deskundigen, te veme-men, vooral van deskundigen, te veme-men, vooral van deskundigen, te veme-men, vooral over de zaak zelce alsnog iets te beslissen. Bet is ahoo met dit tweeledig doel, en om de leden in de gelegenheid te siellen de zaak nader in gezetle overwegging te nemen, en om door de openbaarmakmg ook de meenivg van anderen uit te lokken, dat voorloopig besloten werd om, zonder over de zaak zelce alsnog iets te beslissen. Bet tappnr' te doen, drückken en verapreiden, ten einrle daaroplerug te houden. Amsterdam, den 1 September 1862. Het Hoofdbestunr: A. DE PINTO, President. I. TEIXEIRA DE MAT TOS, Secretaris. Mijne Heeren! Het onderzock, bij dezevragen aan uwe Commissie voorgesteld, betreffend gewigtige vraagpunten en raakt teedere onderwerpen. Onderwijs, dat kraclitige, onfeilbare, eenige middel, waarmede wij de toekomst kvinnen voorbereiden, welks inrigting echter moeijelijkheden baart aan de helderste hoofden en werkzaamste geesten. Godsdienst, dat algemeene, onloochenbare, ouver- klaarbare gevoel, dat alle stervelingen bezielt, docb op zoo vele onderselieidcne wijzen bezielt, dat het niet eene utopie, maar eene laakbare ongcrijmdheid mag heeten, haar in een vorm aan alle aardbewoners te willen opdringen. En over eene. aangelegenheid, waarin twee zulke kraclitige elenienten onderling zijn verbonden, zal thans uwe Commissie een oor- deel vellon. Het vertrouwen, dat mea in haar gesteld heeft, bet innige bewustzijn, dat er over de onderwerpelijke quaestie een even openhartig als krachtig woord moet worden gesproken, en het besef, dat en de Maatschappij en hare Commissie danr, waar het iets goeds en iets groots geldt, met de hand op het hart, de inspraak van het geweten volgend, de waarheid wil hooren En de warheid will verkonden, geeft An de Commissie den moed, om hare omvangrijke en moeijelijke taak gerustelijk te aanvaarden. Met de kraehten, die haar ten dienste stonden, zal men zich tevreden moeten stellen; maar dat hier, in deze crnstige materie,de zucht tot waarheid en de liefde tot ware Godsdienst hebben voorgezeten, daarvan geeft uwe Commissie u de dierste betuiging. Zij haast zich er bij te voegen, dat het oordeel barer leden over alle gewig- tige hier geuite rneenmig is: een mnrele steun voor lianr, en tevens — 't zij zonder aanmatiging gezegd — eene aanbeveling bij u. 6 — I. Het eerste punt, waarover de Commissie verslag moet uitbrengen, is: de iegenwoordige loestand van het Gods- dienst-Onderwijs bij de Israelieten in Nederland. Vob alles meent zij te moeten doen opmerken, dat zij zich hier, alsook bij de volgende punten, alleen met het lageronderwijs zal bezig houden. En dat wel geene eigenmagtige beperlsmg van hare taat hiervan oorzaak is, zal men gereede-lijk toegeven, als men bedenkt, dat zocdanig de bedoeling was van eene voorger door de Maatschappij uitgeschrevene prisvraag, die den grondslag voor hot voorstel, in Augustus 1860 gedaan, en dat zich ook de voorsteller, een van de leden der Commissie, alleen dat gedeelte voor oogen het gesteld. Voegt men hierbij, dat de verbinding van het Israelisch Hooger- of Theologisch Onderwijs met dit onder-zoek twee onderscheidene stoffen te gelijk zou doen behandlen, en dat de bedoelingen der M. t. N. d. J. wel hoofdzakelijk bet vollcsonderwijs op het oog het oog hebben, dan blijft er bijna geen twijfel over, of de Commissie moest wel tot de bovenvermelde opvatting komen. Onder een rapport over den tegenwoordigen toestand van dat lager Godsdienst-Onderwijs heeft Men zich naturwissen gehen statistieke uiteerizetting, in tabellen en gefälles vervat, te verbeelten. Wat een algemeene blik op dat onderwijs in Nederland anbiedt, dat traeht de Commissie hier terug te gven. A. Inrigingen voor het lager Godsdienst-Onderwijs zijn in ruim tachiig gemeenten des Hijks aanwezig, n.l. scholen, door de Hoofd-Commissie tot de zaken der Tsraelieten erkend of gesubsidieerd, terwijl er in de drie grootste steden des Rijks nog private Israel, scholen bestaan. Het aantal is nietgering te schatten. Alleen in zeer enkele eigenlijke Israel, gemeenten entrecht een Godsdienst-Oderwijs; waar zij gemist wordt, is in de zoogenoemde Kerkgangeti of op die plaatsen, waar zich maar eene enkele familie of een paar Joodsche huisgezinnen ophou-den, en waar dus uit den aard der zaak het bestaan eener school niet te verwachten is. (Vgl. Ned. Tsr. laarb., uitgegeven van wege het Hoofdostuur der M. t. N. d. Isr. in Nederland. 1849—1852; Weehbl v. Isr., A". 5621, n„. 50 en volgg.; Statistieke Bijdragen, door L. Borstel). b. Ef-ne boofdzaak is het natürlich, te bepalen, waarin ter zake van tie Godsdienst, onderwijs wordt ge geven, Hier vooral moet uwe Commissie geneialiseren en alleen datgene onder de vakken van lager Godsdienst-onderwijs rang- schikken, wat gewoonlijk op de meeste scholen daaronder gebragt wordt. Aldus beschouwd, bestaat het uit de volgende vakken : 1. Hebreeuwsch lezen ; 2. Joodsch-Duitseh schrijven; 3. Be- ginselen der Hebrecuwsche spraakleer; 4. Vertalen van den Pentateuch, de vijf Rollen, de dagelijksche gebeden en dikwijls ook van de historische boeken van den Bijbel of de zoogenaamde *Eerste Profeten/; 5. Rasehi's commentaar op den Pentateuch; 6. Bijbelsohe geschiedenis, gewoonlijk niet verder dan tot het Salomoniseh tijdperk, in geen geval verder dan tot de verwoe- sting des eersten tempels, en 7. Een oppervlakkig, onvolledig onderrigt in de Ritualia. c. Van dat onderwijs maken op de gesubsidieerde of erkende scholen vooral in de grootere gemeenten meerendeels leer- ling en gebruik, wier onders tot de mingegoede klasse be- hooren, terwijl de raeer gegoeden bij voorkeur de private inrigtingen bezoeken. Ook nemen vele kinderen van ge- goede ouders geen deel aan de lessen op de openbare Gods- dienstscholen, maar ontvangen onderrigt van onderwijzers , die hen aan huis bezoeken. Dat er in de laatste jaren ook wel Israelieten aangetroffen worden, die hunne kinderen geen geregeld of in het gelieel geen onderwijs in de Gods- dienst doen genieten , is een bedroevend en onheilspellend verschijnsel. De leeftijd der kinderen, die aan het lager Godsdiensl- onderwijs deel nemen op scholen, als hier worden bedoeld, is gemiddeld van zes tot derlien jaar. Hun aantal bedraagt 4000 a 5000, dat van alien, die Godsdienst-onderrigt beko- men, bij benadering circa 7000, een bewijs voorzeker, dat te dien aanzien door de Israelieten hier te lande veel wordt gedaan. D. Het ordenwijzend jaersoneel, bestaande uit omstreeks 200 personen, is in aantal voldoende, om behoefte der bestaande soholen te voorzien. Klagten over gebrek aan hoof A- of hulp-onderwijzers komen zelden voor. Die onderwijzers zijn, zoo als zij op het oogenblik bestaan, bijna alien gevormd op het Ned. Isr. Seminarium te Amsterdam, meestal in het bezit van den middelsten rang voor het Godsdienst-, en van den derden rang (volgens de wet van 1806) voor het maatschappelijk onderwijs. Enkelen hebben den graad van Magid Misni of dien van Darsjan bereikt- Bekrompen is het salaris, dat den onderwijzer voor zijne taak wordt toegedacht; in verre weg de meeste gemeinen- ten moet hij allerlei andere kerkelijke ambten in zich ver- eenigen, om een fatsoenlijk bestaan meester te worden. Hij is tevens Predikant, Voorlezer ter Synagoge, Leeraar op eene Chebra en Sjochet, en moet dus, om praktisoh als onderwijzer te slagen, in de uitoefening dier 3iidere vakken taliter qualiter bedreven zijn. De Vereinigung van al die werkzeitigen in den person des onderwijzers is bijna onbegründen, nicht het onderrigt in de vele vakken, die het Godsdienst-onderwijs uitinaken, welke door het maatsohappelijke open wordt gelaten: de Christelijke Zon- en Feestdagen, de vaeantiedagen en de tusschenuren van het dagelijksehe onderwijs, als de kinde-ren, moede en door het lange inademen der schoollucht verstap, regt op en behoefte aan uitspanning en rust hebben. f. De localen verheftigen zich meestal niet boven het middelmatige ten opzigte der vereisohte aanwezigheid van licht en lucht. In sommige groote of welvarende gemeenten zijn in den laatsten tijd doelmatige schoollocalen verrezen; in de kleinere of minder voorspoedige is daarop voor als nog weinig kans. Van het regt, om het gebouw van de openbare school der burgerlijke gemeente tot het geven van Godsdienst-onderwijs in de vrije uren, aan te vragen, is tot nog toe, in zoo verre aan uwe Commissie bekend, slechts door het Bestuur van eene Israe'lietische Godsdienst school gebruik gemaakt. g. De schoobneulelen zijn meestal gebrekkig. Boeken zijn meer in groot aanatal dan in goede orde of stelselmatig aanwezig. Niet zelden worden Pentateuch-exemplaren aangetroffen, afkomstig uit de drukkerijen van de Engelsclie Zendelings-genootschappen, omdat andere, Joodsch kerkelijke, uitgaven te kostbaar waren. //Waren; immers de onlangs door Dr. Phii.ipson van Maagden Burg aangevangen ordnemme, om goedkoope Bijbels dooi en voor Israe'lieten te verschaffen, is reeds grootendeels geslaagd. H. Orde en tucht sohieten, volgens geleverde verslagen, te kort bij hetgeen daaromtrent op de lagere scholen voor het maatschappelijk onderwijs wordt aangetrofl'en. Is de aangeborene, nationale levendigheid, de zucht tot onrustige bewegende, de gewoonte van schuddende te bidden of bet gebrek aan paedagogische opleiding der ondervvijzers hiervan sehuld, of werken alle die oorzaken daartoe zamen? Het gebruik, nog op menige school in zwang, om het toezigt of het onderrigt eener lagere klasse tijdelijk aan een verder gevorderden leerling op te dragen, vermeerdeit de orde en den eerbied van het gezag geenszins. I. De kosien voor het Godsdienst-onderwijs op de openbare scholen worden bestreden uit de volgende middelen: Rijks-subsidie, nukeeringen door het Arrubestuur der Tsr. gemeinte verschaft, toelagen van den kant van het Kerkbestuur, oti'ergelden, schoolgelden voor de kinderen der gegoede ouders genoten, en vrijwillige bijdragen. J. Het tozigt op het onderwijs is op elke plaats in handen eener speciale Commissie, meestal echter identisch met het Arm-of Kerkbestuur. Regtens kornt aan de School-commissie, in de hoofdplaats van het ressort gevestigd, het tozigt over alle de scholen in dat ressort; toerkelijk doet zich dit regt niet gelden. Gelijk bekend is, staat aan het hoofd van alle scholen in het koningrijk een Hoofd-inspecteur. Aan de verdiensten van den tegenwoordigen titularis, die zijnen moeijelijken post sedert meer dan het vierde eener eeuw met iver waarneemt, zij hier hulde gebragt. Maar zelfs die iverige, kundige en practische man levert het bewijs, dat de tij En de krachten van een genaaten van een persön niet voldoende zijn, — 10 — "Dm een gedurig toezigt op het lager Godsdienst-onderwijs, in zijn tegenwoordigen toestand, tehouden. De Commissie doelt hiermede met op de aanste) ling van een Adjunct, denlnspeoteur ter zijde gesteld; dit toch is een tijdelijke maatregel, door de hooge jaren van den Inspeoteur noodzakelijk geworden. Wat haar voor oogen staat is de omstandigheid, dat de bezoeken van den Inspeoteur elkander natuurlijk eerst na lange tus- schenpoozen kunnen opvolgen, en om het uitgebreide gebied, dat zij bevatten, niet dan zwakke indrukken op zijn herinnerings- vermogen moeten nalaten. De in den tegenwoordigen toestand zoonoodigeressortale inspecteurs ontbreken; slechts drie Opper- Rabbijnen, anders volgens het stelsel van het bestaande de natuurlijke opzigters van het Godsdienst-onderwijs, slechts drie van alle Opper-Babbijnen in Nederland zijn in het bezit van den rang van ressortale inspecteurs. II. By de beantwoorden van het Israelitischen Godsdienst-onderwijs? Heefst uwe Commissie aldus geordnet. Het kan, dacht zij, de bedoeling daarbij niet zijn, die verdieusten op te sommen, die aan alle onderwijs en alle verspreeding van gods- dienstige begrippen gemeen zijn. Geene lofrede op Onderwijs moest geleverd worden; maar het IsraelitiscA Godsdienst- onderwijs, en wel bepaaldelijk het lager-, het woifo-onderwijs, lag in hare eigenaardige waarde der Commissie ter beoor- deeling voor. Zonder dus de algemeene verdiensten aan het onderwijs, dat zij hier onderzoekt, te ontzeggen, meent zij de volgende bijzondere, karakteristieke, hoogst merkwaar- dige, eigendommelijke verdiensten er aan ontdekt te hebben. Als men toch let op de vakken, waaruit dat onderwijs is zamen gesteld, dan moet men erkennen, dat de beoefe- ning der Hebreeuwsehe spraakleer, het vertalen van den Pentateuch uit het oorspronkelijke en de kennismaking met e En commentator, aan het ordentlich eener literarische kleur geeft, die hare bekörde het, en zehn gefällig aussteckt bij de dorre kennis van Bijbelteksten, zoo als het Godsdienst- onderwijs van andere gezindten die doet geboren worden. — 11 — Het aanleeren eener vreeinde taal door personen, die overigens alleen in hunne moedertaal zouden hebben lezen en begrijpen, de inspanning daartoe noodig, breidt den ge- dachten-cirkel uit en schenkt hun een voorregt boven de onwe- tenden, Niet zelden is lief hebberij voor studie en wetenschap- pelijke vorming ffterdoor bij Isr. jongelingen opgewekt, wie anders lumm maatschappelijke omgeving tot weinige intellec- tuele verhelfing zou hebben opgevoerd. Ten andere sind der beschäftigen der Hebrauerei, taal een baud om alle Israeliten op den aardbol. Een vers uit den Bijbel, in het oorspronkelijke geciteerd, kan het wacht- woord zijn tusschen twee belijders van de Mozai'sche gods- dienst, die anders door de slagboomen van geographische ligging, staatkundige verdeeling en beschavingstoestand elkander nooit hadden kunnen verstaan of naderen. Doch, hohe belangvvekkend dit verschijnsel ook zij, moet Uwe Commissie vragen: is het nog tegenwoordig noodig, ja, is het nog nuttig dat vermogen om elkander te verstaan, dat onzigtbare eenzijn; is het nog ffbodig of nuttig, dat die roode draad door alle Joden van Oost en West, van Noord en Zuid heen leopt, nu allerwege de emancipate onzer gelösten bereikt is, of de pogingen daartoe den besten uitslag beloven? Is dan die omstandigheid, vraagt uwe Commissie met nadruk, van over- heerschend belang? Zal daarin de scheringen de inslag van het Godsdienst-ondenvijs bij de belijders der Moza'isohe gelöstleer moeten bestaan? Het antwoord In de volgende rubriek. En ook de verdienstelijke eigenschap, in de eerste plaats hie opgenoemd, straalt niet met al dien luister, die in haar de kern en de pit van het Godsdienst-onderwijs zal doen beschouwen. De Hebr. grammatica wordt meehhanisch, nog mechanischer als spraakleer gewonlijk, onderwezen; verder dan de conjugaties brengen "t weinige leerlingen. Het interlineaire vertalen, zonder wodtenboek, zonder terugwijzing op het geleerde in de grammatica, verschaft een opperlafen schijn van geleerdheid en bedrevenheid, die bij de minste toepassing uitgevaagd is. De kennismaking met den grooten commentator schept vaak twijfelingen en valsche voorstelliugen in jeugdige gemoederen, juist door verschil van meeningen, door ongezonde exegese, door onnatuurlijke toepassing en door volslagen getnis aan propaedeutisclie studie. Kortom, de methode, waarop genoemde vakken onderwezen worden, en we durven zeggen, uit den aard der zaak moeten onderwezen worden, neemt veel van die verdienste af. Maar zoo zijn wij ongemerkt tot het opnoemen van de gebreken, en dus tot het derde deel van ons onderzoek genaderd. Die gebreken zijn in de eerste plaats dezulke, die het onderwijs aankleven, beoordeeld naar het standpunt zelf, waarop het zieh beweegt, en dus gebreken van methode, uitgeslrekteid, algemeenheid, brnihbaarheid, enz. Het onderrigt in de grammatica bepaalt zich tot eene dorre opomming van vormen; het wezen der taal, eene vergelijking met de moedertaal blijft ten eeneumale achterwege; en wat meer is, uit hoofde van denjeugdigen leeftijd der onderwe-zenen en ten gevolge van de vorming der onderwe-zenen en ten gevolge van de vorming der onderwe-zenen en ten gevolge van het Hebreeuwsch zonder kennis der andere Semitisehe dialekten steeds geweest is, en vooral in onze dagen blijkt te zijn. Wat denkt men van de vertalings-methode? Klanken wor- den van buiten geleerd, woorden of liever zinnen door hun onderling verband, niet om zich zelve, eenigermate en zeer onvoldoende begrepen , zoodat de leerling , die den Pentateuch heeft doorgeworsteld , in andere Bijbelboeken, vooral in die der latere Profeten en Hagiographen , totaal een vreemdeling is. Want van hetgeen men hem niet laat vertalen , leert men hem ook rneestal den inhoud niet. En voor de grammatica bestaat geen stel van gradueel opklimmende leerboekjes, zoodat de onderwijzer dikwijls ver- legen staat, welk boek hij zijnen leerlingen in handen moet geven. Over woordenboeken behoeven wij niet te spreken; want de leerlingen, eene vreemde taal aanleerende, zich oefe- nende, gelijk het heet, in het Hebreeuwsch , leeren niet eens het gebruik er van. En dat alles wordt onderwezen aan kinderen van zes tot — 18 - dertien jaren! Zijn de meesten op dien leeftijd geschikt, om eene vreemde taal te beoefenen, om den Bijbel, den Bijbel nog wel in het oorspronkelijke, te lezen , en zieh in de bezwaren en oplossingen van een eommentaar te verdiepen? En na het verlaten der school wordt het onvolmaakt ge- leerde even spoedig geheel verwaarloosd en vergeten als moei- jelijk aangeleerd, omdat op de grondslagen ter school gelegd, in het maatschappelijk leven niet kanworden voortgebouwd. Meisjes laat men in het tätendeonderwijs niet deelen; het gehörig is, dat zij dikwijls met den Bijbel in het geheel geen kennen maken. Zal de Commission behoven uit te weiden over de volslageue onkunde van tallooze Joodsche vrouwen in zaken, hare Godsdienst betreffendende, en het nadeelige daarvan voor de religieuse vorming van het jeugdige geslacht? Wat de meisjes ook leeren is b. v. de ritualia. Doch het geheele onderrigt daarin is allerwege zeer oppervlakig. Men leert den naakten vorm, maar zelden den grond, waarop de uitoefening steunt, de Bijbelplaatsen of historische feiten, waaran zij zich vastknoopen. Het kind blijft onbekend met den oorsprong van het Thoralezen en met het ontstaan onzer gebeden. Geen verband bestaat er voor hem tusschen het verledene en het tegenwoordige. En toch vorderfc dat onderwijs in alle die vakken — wij hebben er zeven opgeteld — veel tijd. De uren, door het maatschappelijk onderwijs opengelaten, zijn ter naauwernood genoeg, en zijn zeer z Ecker niet geschikt voor de kinderen. Wat is daarvan het gevolg? De gegoeden, die voor ligchnam en geest hunner kinderen kunnen zorgen, lalen hen door een huisouderwijzer eenige uren per week onderwijzen, wat zij in zake van Godsdienst oorbaar en noodzakelijk achten, eene omstandigheid, die min gunstig werkt op de openbare Gods- dienstschool en meestal ook schadelijken invloed heeft op hen, die dat privat-onderrigt ontvangen. Of er ontstaat uit die multipliciteit der vakken en het noodig zijn van veel tijd een ander gebrek: men verbindt aan het Godsdienst- onderwijs het maatschappelijke. — en ziedaar de secteschool. Maar alle die nadeelen zou men moeten ondergaan, alle die ongemakken zu menne, het gebrekkige pogen te verbeteren, als niet — en hier komt uwe Commissie vrij- moedig met het hoofelgebrek voor den dag — het geheele bij ons zoogenoemde Godsdienst-onderwys dien naam ten eetien- male verkeerdelijk droeg. Het is geen ondeiwijs in onze Godsdienst, dat op die iagere scholen gegeven wordt, maar een gebrekkig onderrigt in taalkunde, een flaauwe zweera van exegese, Bijbelsche geschiedenis, die alleen meegedeeld, niet toegepast wordt, — dat wordt geleerd. Doch de grondbeginselen van Godsdienst in het algemeen, de grondslagen der onze in het bijzonder, de afleiding van leefregels en morele lessen uit de principes der Godsohe Godsdienst, daarvan weinig spoor. En jusque dat toch me met  straf er voor slechte daden aanwezig is. Verwundert wij ons niet, dat personen, van die vorming verstoken, zich tot andere godsdiensten gewend hebben, waar zij zulk enstelsel geheel ontwikkeld en toege past vonden. En is het niet even gevaarlijk, dat de Joodsche jengd niet leert, waarin eigenlijk hare Godsdienst van die der andere gezindten verschilt. De afronding der scherpe hoeken van het Protestantisme, die in deze dagon plaats grijpt, doet die onder- scheidingen voor een ongeoefend oog steeds minder waarneembaar warden. Het Godsdienst-onderwijs moest dit den kinderen duidelijk maken, het doet het niet. Dit is dus almede een hoofdgebrek: het onderwijs, zoo als het thans wordt gegeven, is een gebrekkig theologisch-literarisch-exegtisch onderrigt, terwijl het moest zijn: kaiechetisch, miver, rein kateelietisch. Voor dat literarisch onderwijs is het plaatselijk toezigt meestal ongenoegzaam; slech ts enkele weinige der arm- of kerkbestürzt zijn in staat, een examen te houden over de Hebr. spraakleer, het vertalen van den Pentateuch, enz. En de mate, waarin tegenwoordig naast het theologisch-exegetisch onderwijs het katechetisehe wordt beoefend, is al zeer onbeduldend. Het treedt geheel op den aohtergrond; uit gewoonte verlangt men algemeen, dat de kinderen maar spoedig leeren vertalen; ook bestaan er bijna geene goede in den kindertoon geschrevene boekjes, waarin de Godsdienstleer wordt voorgedragen; eindelijk ontbreekt ook in de vorming der Godsdienst-onderwijzers zelve het wijsgeerig, het dogmatiseh element. Ten gevolge van dit alles verkeert het Israelietisch Godsdienst-onderwijs in Nederland in een staat van verval, van zorgwekkenden achteruitgang. Alles volgt den ouden sleur. Men leert Hebreeuwsch als in de dagen, toen de Israeliet loch nimmer zijn landtaal zou spreken en schrij ven; men verwaarloost het onderrigt in de gelössgronden als in de dagen, toen er nog eene onafgebrokene traditie van dogmata en ritus in de geisoleerde Joodsche kringen leefde, en toen men zeker kon zijn, dat vele de kinderen, door eene Later voortgezette beoefening van Mischna en Gemara, toch wel eenigermatige op de hoogle der Godsdienst zouden komen. Het onderwijs is dan ook meer eene propaedeutica voor theologie, dan wel Godsdienst-on-derrigt voor de jeugd en het volk. Wie betreurt het niet, dat het meisje bij hare opvoeding daaronder lijdt? Wanneer zij later, als moeder, geroepen wordt, om de eerste zaden van godsdienst, van deugd, van liefde in de jonge harten harer kinderen te strooijen, moeten haar van niet de tranen uit de oogen springen, als zij daarvoor niets kan doen dan eenige gebren, die zij maar half verstaat, aan hare kleinen voorprevelen, en hun niet met een vasten vinger op God en de Godsdienst als de bronuen van alle deugden lean wijzen? Tot dien betreurenswaardigen, voor de Joodsehe Godsdienst gevaarvollen toestand zijn wij in dat onderwijs dooi een loop van omstandigheden gekomen. IV. En loat zal er dus geclaan moeten worden? Hetonderwijs moet gemacht worden tot wat het nu niet is: Godsdienst-Ondekwijs. Bij dat Godsdienst-onderwijs voor de jeugd raoet men alles achterwege laten wat geleerd t taal- of lelterkundig is, behonden, of liever invoeren, wat godsdienstig is. Op de godsdiensscholen voor de jeugd dus afgeschaft alle beoefening van de Hebreeuwsche spraakleer, de vertaling van den Pentateuch en de studie van een commentator, al hetgeen onder een schijn van geleerdheid het hoofd van den jeugdigen leerling wel met wat kennis opvult, maar het begrip van Godsdienst voor hem in nevelen hult en hem nimmer een klaar denkbeeld van de Joodsehe gelössleer schenkt. Das ändern een ordenwijs aangewend, dat de jeugd kennen met het Godsbegrip van het Jodendora, met de Jodendora grondbeginselen omtrent Gods wereldbestuur, ora-trent's menschließt, bestemming hier en zijnen toekomst na dit leven, in een woord, met de Jodendora dogmata; dat de jeugd tevens in de Godsdienst de bron doet kennen van zedekunde en alle maatschappelijke deugden, en daardoor de ondeelbaarheid der meiischelijke braaflieid meer en meer doet gevoelen, zo-dat het onmogelijk zijn, dat er ooit Israe'lieten gevonden worden, die stipt zijn in het waarnemen der Godsdienst, gelijk zij die opvatten, terwijl limine maatschappelijke deugden verre daarbij achterblijven, en die zoodoende als het ware twee personen vormen. De Jodendora jeugd moet ook leeren kennen het eigen-aardig standpunt, dat onze Godsdienst inneemt. 't Is immers een onloochenbaar verschijnsel, dat bij de andere Kerkelijke geden, in wier midden wij leven, de zuiver monothei'stische rigt h oe langer hoe meer de overhand krijgt, en dat die — 17 — Godsdiensten dus ongemerkt, juist omdat zij in het Jod.end.om haar oorsprong hadden, al meer en meer op het Jodendom zullen beginnen te gelijken in hare algemeene begrippen. Als men dan let op de begeerte van velen, om van de vormen los te worden, en op den toestand vananderen, die er reeds los van zijn; als men dan let op de proselietenmakerij van de orthodox- Protestantsche rigtning en hare zendelingen, moeten wij dan de Israe'lietische jeugd niet voorzien van die innerlijke kracht, welke een ondoordringbaar schild uitmaakt? En dat scliild kan niet anders zijn dan de stelselmatige kennis van de Mozaische religie, onderwezen in verband en met terugwijzing op den Bijbel, in verband en met toepassing op het leven, en met aan- wijzing van de verschilpunten met andere godsdiensten. De vakken dus, die volgens uwe Commissie tot het Gods-dienst-onderwijs moeten behoore, zijn de volgende: 1. Hebreeuwsch lezen, en 2. Vertalen der dagelijlcsche gebbeden. Slechts noode neemt uwe Commissie deze beideonderwerpe.n in haar programma op; slechts noode, als overgangsmaatregel, als overgangsmaatregel, als overgangsmaatregel, gevolg van den bestanden konnen toestand; want zoo lang in de kerk het gebrüik zal blijven heerschen, in het Hebreeuwsch te bidden, is het ontegenzeggelijk pligt, dat het Godsdienst-onderwijs den leerlingen de gelegenheid geve, om die gebeden te kunnen lezen en de gewone ook te kunnen begrijpen. 3. Bijbelscke geschiedenis, op onderscheidene wijze naar de bevattelijkheid der jeugd, maar vooral ook met toepassing. De strekking der Bijbelsche verhalen, de zeilerer, die er uitstraalt, de deugden van de personen, die er in optreden, de ondeugden van hen, die er in gelaakt worden, dit alles moet den kin-deren worden begrijpelijk gemaakt. 4. Migenlvjk Katechet Es ist, d. i. onderrigt in de leer der Mozaische Gods-dienst, waardoor de kinderen een fikseh. een geordend, een gemakkelijk te onthouden, een volkomen begrip eigen worden van de dogmata, die zij als Joden heben aan te nemen, van de moral, die het Jodendom predikt, van de vormen, waarin de Jodendom predikt, van de vormen, waarin de Jodendom predikt, van de vormen. Ten gevolge daarvan zal dan ook de minst opgevoede Jod de zelfstandigheid van zijn gelöst tegenover andersdenkenden kunnen handhaven. Aan dat katechetisoh bnderwijs shut zich natuurlijk aan: eene expositie van den Bijbel, zijne verdeeling, zijne boeken en zijn inhoud. 5.. Ten laatste, de GesMedenis van het Jodendom en van de wijze, waarop het zich na het ophouden van het afzonderlijk volksbestaan, voortdnrend, te midden van zoo vele stormen heeft gehandhaafd. Dat onderrigt zal meev dan iets anders geschikt zijn, om den geest van geloofs-eenheid op te wek- ken, in alle geloofsgenooten broeders te doen zien, den te- genwoordigen staat van ons maatsehappelijk en godsdienstig leven te doen kennen, en dus eenigzins begrijpelijk maken, wat daaiin ieders taak is, om de volmaking te bereiken. Wie voor zijne kinderen een geleerd onderrigt verlangl , hij kan hen natuurlijk laten onderwijzen in Hebreeuwschc spraakleer, taal- en ietterkunde, op welke wijze en door wien hij wil; maar de zorg voor het Godsdienst-onderwijs der jeugd in het algemeen moet zich niet verder uitstrekken dan tot datgene, waaruit de jeugd kennis van Godsdienst en deugd zal putten, en daarvoor zijn genoemde vakken , naar de meening der Commissie, voldoende. Rijst bij iemand de tegenwerping, dat het anti- Judaisch is, de Hebreeuwsehe taal nit de godsdienstige of kerkelijke opleiding der jeugdige Israelieten ie doen verdwijneii, uwe Commissie ineent daarover niet in een dogmatisoh dispuut te moeten tveden. Zij zonde kunnen wijzen o! gebeden, door de Rabbijnen zelve in de landtaal voorgeschreven, op het gebod wederom der Rabbijnen, om den Pentateuch ook vooral in de vertaling, in den Targoem, te lezen; maar voor dit alles is het hier mis- schien de plaats niet. Wat uwe Commissie wel moet verklaren is, dat hare innige, welgetoetste overtuiging meebrengt, dat alleen de methode, die zij voorstelt, de weg is, om Gods- dienstin onder Israel, en de Joodsche Godsdienst te midden der anderen stand te doen houden. En zal die wijze van kennismaking mot de gelösterer, niet veel meer dan eene gebrokkige oefening in hot Hebreeuwsch beantwoorden aan het Bijbelsche gezegde: //dat de Godsdienst niet ver van ons — 19 — vorwijderd, niet iets buiten cms gelegen is, hetwelk wij met veel moeite zouden moeten bemagtigen, maar dat zij ons steeds nabij is en zijn moet, in woorden en daden?// Oin het onderwijs op dien voet te doen plaats hebben, zal ook de vorining der onderwijzers heduidend — 19 — vorwijderd, op dien voet te doen plaats hebben, zal ook de vorining der onderwijzers heduidend — 19 — vorwijderd, op dien voet te doen plaats hebben, zal ook de vorining der onderwijzers heduidend — 20 — vorwijderd, op dien voet te doen plaats hebben, zal ook de vorining der onderwijzers heduidend — 21 — vorwijderd, op dien voet te doen plaats hebben, zal ook de vorining der onderwijzers heduidend — 22 — vorwijderd, op dien voet Mosten gewijzigd worden. Bepaaldelijk zal eene geleidelijke beoefening der wijsbegeerte en bare geschiedenis, der theologie in het algemeen en der Joodscbe dogma -geschiedenis in het algemeen en der Joodscbe dogma -geschiedenis in het algemeen en der Joodscbe dogma -geschiedenis in het algemeen en door Nederlandsche Israelieten bewerkte boekjes noodzeg kelijk zijn, die aan de vereischten van juistheid, beknopt- heid, duid'elijkheid, kinderlijken toon en goedkoopen prijs beantwoorden. Voor het onderwijs in die vakken zal, naar het oordeel der Commissie, voldoende zijn e'en uur per dag, en op de Christelijke Zon-, Peest- en vacantiedagen twee uren. Die tijdsbesparing zal belangrijke gevolgen en voor de onderwijzers en voor de leerlingen hebben. Voor de onderwijzers; want zij zullen zich alsdan niet te beklagen hebben over een saar, ongevenredig aan hunne werk-zaamheden, en zij zullen alle gelegenheid heben, om de andere bezighcden, zonder stoornis voor het onderwijs, waar te nemen. Dat zij tevens als Predikantea en Chebra-leeiaars optreden, zal bij de leerlingen de achting voor hen zeer verhoogen, en op beide plaatsen, in kerk en school, zullen meer gelijkluideiule kanken, dan tegenwoordig het geval is, van de lippen des leeraars komen. Voor de leerlingen; want zij zullen de scholen voor maat-sohappelyk onderwijs kunnen bezoeken, en in een uur van den dag, behoorlijk uitgekozen, niet al te veel vermoeijenis vinden- Dan zullen de gegoeden ook niet schroomen, hunne kinderen in bet openbaar Godsdienst-onderwijs te doen deelen, alsdetijd daafaan besteed, de vrije uren der kinderen niet al te veel absoi'beeit en vooral ook als de vakken, waarin dat onder- so- wijs best. Aat, van eoht godsdienstigen, zedelijken en voor net leven bruikbaren aard zijn. Meisjes zullen dat onderwijs, even als de jongens, kunnen genieten, en hoe heilzaam dit op cle Joodsche maatschappij zal werken, springt dadelijk in het oog. Voor de kinderen zal er ook eene verandering behoorente komen in den leeken, gedurende welken zij aan het Godsdienst- onderwijs deel zullen nemen. Het kind zal althans niet zoo vroeg behoeven aan te vangen, maar ook niet zoo vroeg behoevente eindigen. Ook voor hem of haar, die ouder zijn dan 13 jaar, zal er een voortgezet Godsdienst-onderwijs kunnen bestaan waarin zij de dogmata der gelofsleer en de gesehiedenis des Jodendoms meer grondig, en om zoo te zeggen, meer wijsgeerig zullen leeren kennen. En als er dan maar eenmaal bij eenkele zulk eene krachtige liefde voor de diepe kennis onzer Gods- dienst, of voor de gesehiedenis onzer vroegere loigevallen ontstaat, dat hij zich moedig werpt in de armen der Hebr. taalkennis, en of theoloog, of historicus, bf grammaticus op dat gebied wordt, dan zal er en voor het algemeen en voor dien enkele meer nut gestieht zijn dann, nu alien Hebreeuwsch stamelen, doeh niet spreken, en velen over Godsdienst keu- velen, maar in gemo Eede en met de hand op het hart moeten belijden: irwij kennen haar niet. Finantien zouden naturlikig länger, dan op het oogenblik te vinden zijn, omdat bij minder tijd ook minder kosten zouden wezeu, en de meer algemeene deelnarae, die men zich gerust mag voorstellen, het dragen diet kosten gemakkelijker zou maken. Wäre een locaal, of een geschikt locaal ontbrak, zou dan — ook al weer om den minderen tijd en den beteren vorm — veel erder gebruik kunnen gemaakt worden van de aanvrage tot toelating op de openbare gemeente-school gedurende de vrije uren. Het toezigt nu, om den geleerden trant van het onderwijs, voor parti eulieren zeer moeijelijk, zou dan altijd aan een paar beschaafde gemeenteleden kunnen worden opgedragen. Waar Opper-führung mogt zijn gevestig, zou de Commissionie meenen, dat nun uit den aard der zaak het tozigt op het Godsdienst-onderwijs competeert. 't Spreekt van zelf, dat de Commissie dit bedoelt, wanneer en voor zoo verre de Opper-Rabbijnen dit Godsdienst-onderwijs aannemelijk vinden. In dat geval zou de Commissie er zelfs voor zijn, op plaatsen, waar het mogelijk is, het voortgezette Godsdienst-onderwijs aan de Opper-Rabbijnen zelve op te dragen. Het afieggen van eene plegtige gelofsbelijdenis in handen van den Opper-Uabbijn vanhetressortzou almedeals opwekkend middel tot stichting, en als een vorm tot herinnering gunstig op het gemoed en het volgend leven der jeugdige Israe'lieten van beide seksen kunnen werken. Na aldus haben denken over een verbetering van het Godsdienst-onderwijs te heben blootgelegd, moet uwe Commis- sie nog antwoorden op de vraag: mat kan de Maaischappij tot Nut der Israelieten liiervoor doen? Direct kan zij natuurlijk niets doen; veel echter indirect. Hareleden, geroepen omin gemeinen, of in ressorten, of raisschien nog algemeener hnnne stem over het podsdienst-onderwijs uit te brengen, of om het mede te besturen, kunnen natuurlijk het ontstaan der hier bedoelde rigting in de hand werken. De Maatschappij zelve kan door prijsvren gen of op andere wijze van geldelijke ondersteuning het schrijven bevorderen van boekjes, die voor het Godsdienst-onderwijs noodig zijn, en wier lezing en verspreiding, alsook het gebruik, dat er bij private lessen van zal gemaakt worden, de goede strekking er van zullen bekend doen worden, en de verdiensten van een Godsdienst-onderwijs van dien aard ook voor hen, die het betwijfelen zullen, duidelijk maken. De Maatschappij kan met dat doel fondsen stichten, best emd voor de kosten van het zamenstellen, drinken, verspreiden, en wel goedkoop verspreiden van dergelijke boekjes. Op dezelfde wijze zal het hier voorgestelde doel ook in de hand gewerkt wöden, als er gezorgt wordt, dat men voortga met die deelen des Bijbels, dienogniet door en voor Israelieten eene Nederlandsche vertaling hebben ondergaar, goed te vertalen en goedkoop te verspreiden. Eindelijk stelt uwe Commissie voor, om de denkbelden in dit verslag gepperd zoo veel mogelijk openbaar te maken, en er telkens, waar dit oorbaar wordt geacht, op terug te komen. Het publiek, het groote publiek, zal Most er tegenstand, mogt er verzet kommen, het zou een teeken van leven zijn. Met onge-duld ziet uwe Commissie dien grooten strijd te gemoet, wanten strijd zal het wezen, gelijk er zoo vaak gevoerd is, en dien wij hier niet zuilen karakteriseren. Aan de zijde der waarheid blijft de overwinning in de toekomst. Maar die strijd moet beginnen; wij zijn voor 't oogenblik op het terrein van Godsclienst -onderwijs bij andere gezindten ten achteren. Last onsopstaan, om het verlorene teherwinnen. En dat kan. Wij heben gezien, dat de Israeliten in de eerste halve eeuw hunner emancipatie het werk van vele eeuwen hebben afgedan, dat zij in kunsten en wetenschappen een onbegrij- pelijk hoogen rang hebben ingenornen, en onvergankelijke waarborgen voor altoosdurende gelijkstelling hebben gelegd. Maar eene zaak verwijt men ons: de Israeliten zijn niet godsdienstig (zegt men), zij zijn of vormelijke ortlwdoxen, en die respecteert men, bf zoogenaamde liheralen, onversehilligen, niJiilisten. En dat verwijt is,helaas! niet ongegrond. Waar- aan is die ramp echter toe te schrijven? Hoofdzakelijk aan den tegemvoordigen toestand van het Godsdienst-onderwijs. Wie Jood blijft, in den orthodoxen zin, klemt zich aan de vormenvast, maar kent vaak de kracht niet dier vormen; hij verheugt zich met eene doodenavolging en begrijpt veeltijds niet den levenden en levenwekkenden, eenvoudigen geest zijner Gods- dienst. Naturwijk spreken wij hier niet van den geleerde, maar van de massa. En zoodra hij het orthodoxe stelsel laat varen, hangt hij geheel in de lucht, want het wezen der zaken het wezen der zaken het noort geleerd, de gronden zijner Godsdienst zijn hem onbekend geleerd, al heeft hij nog zoo veel Thora, Easehi, Misehna en Thalmud leeren vertalen en opzeggen.  Zij heeft overtuiging, hare levendige, innige, heilige overtuiging uitge sproken in het bewussten, hoe edel het is, waren Godsdienstzin door aanwijzing van gebreken en geneesmiddelen te helpen bevorderen. Elke tegenspraak, mits op liefde tot en kennis van de zaak steunende, elke wederlegging, mits bedaard en ernstig, zal zij gaarne ontvangen, omdat haar doel waarheid en niets dan waarheid is. Maar zij zal afwijzen elk ligtvaardig oordeel, en kalm blijven bij ieder hartstogtelijk veroordeelen van haren arbeid en bij elk verketteren van hetgeen z ; j ^er goeder tronw lengeleid door hare overtuiging heeft gemeend te moeten voorytellen en bespreken in den geest der Maatschappij, die steeds jvooroogen houdt: het ware, het goede voor de Israe'lieten in Nederland. Gedaan te Leyden, ter vergadering der Commissie, den 21 Julij 1862. De Commissie voomoemd : Mr. J. E. Goudsmit. S. J. MOSCOVITBE. Mr. L. de Haetog. L. BOSTEL. 