Dr. Herman Bavinck
Hepp, V. (Valentine), 1879-1950
2) bl. 457 v. 3) bl. 458. 4) Jg. 1884 bl. 212. 5) bl. 281. 8) bl. 286. Cyebl. 22 7 JAREN VAN INGESPANNEN STUDIE. 175 gehandhaafd, dat de Ethische theologie subjektivistisch was, ') alsook dat de Ethischen tegen het protest van Gunning in wel degelijk een richting vormden. Omtrent dit laatste punt zegt hij in een noot: »,Meermalen is door U het bestaan van zulk eene »ethische partij’” ontkend. Maar m.i. hebben de zoogenoemde Ethische Godgeleerden wel ter dege een eigen theologisch en kerkelijk beginsel, onderscheiden van dat der orthodoxe, Groninger, Moderne Theologie en vormen dus eene zelfstandige richting. Ik bezig den naam, zonder daarin op zichzelf eenige afkeuring of minachting te leggen, alleen ter aanduiding van eene feitelijk bestaande theol. richting (niet : partij)’”’.2 Een jaar later bekampte hij de Ethische theologie van een geheel andere zijde. Prof. Gunning had in zijn perstoernooi met Bavinck het reeds uitgesproken, dat zijn verdediging van Dela Saussaye wel niet veel baten zou. Als reden daarvoor gaf hij op: ,,Ook de erkenning van geestelijke dingen heeft haar bepaalden tijd. Thans is het om vele redenen de tijd der begin- Selen, aan die van De la Sau ssaye tegenovergesteld’’.3) Het was ook voor Bavincks Scherpziend oog niet onopgemerkt gebleven, hoe vele Ethischen, met name de jongeren onder hen in frontverandering heil hadden gezocht. Zij ontworstelden zich hoelangszoomeer aan den invloed van Schleiermacher en Vinet, om zich te orienteeren naar Ritschl, die het Neo-kantianisme huldigde, maar tegelijk vele ideeén ontleende aan de wijsbegeerte van Lotze. In zijn artikel over ,,Het dualisme in de Theologie” verklaarde Bavinc k dan ook, dat de specu- latieve Bemiddelingstheologie haar tijd had gehad. ,,De beschaafden zijn door deze Bemiddelingstheologie niet gewonnen ; de geleerden hebben aan dit uit de gedachte geconstrueerde Christendom den rug toegekeerd, en het wetenschappelijk karakter der God- geleerdheid is er lang niet door boven allen twijfel en ontkenning verheven. Steeds meerderen hebben gemeend dezen weg der Speculatie te moeten verlaten en den vasten weg der empirie, 1) pl. 226. 2) bi. 222, 223. 4) Jg. 1884 bl. 218. 176 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. der ervaring en waarneming te moeten betreden”.*) Ritschl werd nu de man. In zijn afkeer van de metafysika (wetenschap van het bovenzinlijke), beperkt deze religie en theologie tot het praktische, tot het gebied van den wil. Hij waagt zich niet aan zijnsoordeelen, maar gaat niet verder dan tot waardeeringsoordeelen. Zoo schuift Ritschl meer dan Schleiermacher ooit had gedaan de ervaring naar voren. Dit nu vond weerklank ten deele bij de Moderne, maar vooral bij de Ethische theologie hier te lande. Daarin zag Bavinck een ernstig gevaar voor het Christendom. ,Nimmer kan op den grondslag der ethische ervaring de waarheid van het Christendom worden gebouwd. Ervaart men bijv. dat God in den beginne alle dingen geschapen heeft en geformeerd ? Ervaart men, dat de mensch oorspronkelijk geschapen is naar Gods beeld, en dat hij door moedwillige ongehoorzaamheid gevallen is in zonde en dood? Ervaart men, dat Christus is Gods eengeboren Zoon, ontvangen van den Heiligen Geest, geboren uit de maagd Maria, die geleden heeft onder Pontius Pilatus, is gekruist, gestorven en begraven, nedergedaald ter helle, ten derden dage opgestaan uit de dooden, opgevaren ten hemel, zittende ter rechterhand Gods ? Ervaart men, dat Hij zal wederkomen op de wolken des hemels om te oordeelen de levenden en de dooden ? Ervaart men.... maar genoeg reeds om te doen gevoelen, dat in de Dogmatiek niet be- schreven worden de ervaringen en vrome gemoedstoestanden der gemeente. Houdt men echter aan deze valsche onderstelling vast, dan moet wel alle ten onrechte zoo genoemde metaphysica en zelfs al het historische uit de Dogmatiek verwijderd en als onwezenlijk uit het Christelijk geloof geélimineerd worden. Er is dan geen rust, voordat uit alle dogmata door kritische bewerking het zuiver ethisch-religieuse is gedistilleerd. Ik waardeer het in Schleiermacher en Ritschl enz., dat zij voor den persoon van Christus eene blijvende beteekenis vindiceeren in het zedelijk-godsdienstige leven, maar toch komt het mij voor, dat dit met hun uitgangspunt en beginsel niet is te rijmen. Het historische is als zoodanig niet ethisch of religieus. Is het waar, dat de dogmatiek niets dan Glaubenslehre in den nieuweren zin mag zijn, d.i. niets mag bevatten ? 1) Vrije Kerk Jg. 1887 bl. 12. MEvROUW BAVINCK-SCHIPPERS, JAREN VAN INGESPANNEN STUDIE. Wwe dan wat ervaren wordt, dan kunnen ten slotte slechts enkele zedelijke, godsdienstige ideeén uit het Christendom worden over- gehouden; maar dit zelf wordt verloochend. Van een ander be- ginsel uit hebben de modernen hetzelfde beproefd, de idee losgerukt van het feit en met het feit nu ook bijkans alle christe- lijke ideeén verloren”.*) Tegenover dit ervaringsbeginsel handhaaft Bavinck het Schriftprincipes »,Wij doen wel met ons te her- inneren het schoone woord van Polanus a Polansdort : Principium in quod omnia dogmata theologica resolvuntur est: Dominus dixit”’.?) De Heere heeft gesproken! Zie daar het uitgangspunt van alle dogmatiek ! Hoe verder men Bavinck in deze periode van zijn leven volgt, des te meer vindt men in hem een geharnast strijder tegen de Ethische theologie. En nu nog iets over Bavincks innerlijk leven in dezen tijd. De twijfelingen schijnen minder Sterk te zijn geweest dan in de Leidsche en Franeker jaren. Toch bleven ze hem ook nu niet gespaard. Wij vernamen reeds klachten als deze: dat het hem nog al te zeer aan een vaste overtuiging ontbrak, dat hij nog steeds zoekende was op theologisch terrein. Laat ik dit nog door het volgende mogen aanvullen. In December 1888 deelt hij in een brief aan Dr. Snouck Hurgronje mede, hoe hij denkt over het liberalisme. ,,’t Komt mij bij sommige liberalen voor, dat hun vijandschap niet zoozeer onze personen geldt, maar Hem dien wij belijden als onzen Heiland en Heer. Jezus heeft gezegd dat wie niet voor Hem is tegen Hem is, en Paulus Sspreekt van ’t kruis als een ergernis voor den Jood, een dwaasheid voor den Griek”. Hij kan deze Vijandige neiging zoo goed begrijpen, als hij zijn eigen hart raadpleegt. ,,Soms bespeur ik in mijn eigen ziel een onuitgesproken wensch, dat de Schrift niet waar mocht zijn, dat de nieuwere kritiek gelijk hebben mocht en daarin zie ik iets van die geheime Vijandschap, die het zondig hart tegen 1) BI. 35, 36. Meer wetenschappelijk werkte Bavinck dit uit in zijn reeds meer vermelde artikel: De Theologie van Albrecht Ritschl, in de Theol. Studién. Bi. 39, 178 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. den Heilige gevoelt, en die alleen door het geloof en het gebed overwonnen kan worden. Gij neemt het mij toch niet kwalijk, dat ik zoo open schrijf ? Dit wil ik er alleen mee zeggen : het liberalisme komt, zijns ondanks misschien, met die natuurlijke neiging van ons hart overeen. En wijl het dat doet, kweekt het onwillekeurig minachting of althans onverschilligheid voor wie nog , geloovigen’” willen zijn. En wat mij persoonlijk betreft — juist deze zielservaring in verband met andere bindt mij aan Schrift en belijdenis vast, ofschoon ik in mijn verstand even diep de bezwaren voel, die er tegen het Christendom kunnen worden ingebracht.... Het is voor mij in de eerste plaats het hart en het geweten, dat mij belet modern en liberaal te zijn’. Is het niet, of men Bavinck hier met Paulus hoort roepen : Ik ellendig mensch” ? Hij vond twee wetten in zijn leden. Maar is het ook niet, alsof gij hem hoort roemen: ,,Ik dank God, door Jezus Christus, onzen Heere” ? 7, Zijn aandeel in de Vereeniging der Kerken. Bavinck begroette de Doleantie niet met zulk een geestdrift als men eenige jaren vroeger van hem zou hebben verwacht. Toen Kuyper in 1883 den wensch uitsprak, dat de , gescheidene kerken”, zoodra door reformatie, uitbanning van onware bestand- deelen en losmaking van elk verkeerd kerkverband doleerende kerken haar vrijheid van handelen herwonnen zouden hebben, weer met deze zouden samensmelten,!) vereenigde Bavinck zich daarmee hartelijk.2) Maar als eenmaal het kerkelijk conflict in 1886 is uitgebroken, toont hij zich uiterst gereserveerd. Hij keurt het niet af, integendeel, hij stelt Kuyper principieel in het gelijk. Toch spreekt hij er in het openbaar niet over en als hij er zich tegenover vrienden over uitlaat, is zijn toon gedempt. Zoo b.v. in een brief aan Dr. Snouck Hurgronje. ,,Nu ik toch over onze verschilpunten schrijf, voeg ik er nog iets aan toe over het kerkelijk conflict. Misschien hebt ge dit heel niet ge- volgd en uwe gedachten er niet mede vermoeid. Ik zou dat zeer 1) Tractaat van de Reformatie der Kerken bl. 203. 2) Vrije Kerk, jg. 1883, bl. 73, 74. ZIJN AANDEEL IN DE VEREENIGING DER KERKEN. 179 goed kunnen begrijpen, want ook ikzelf volg het slechts zeer uit de verte. Maar toch, afgedacht van ’t beloop en verloop van dat conflict, ook hier sta ik, waar het beginselen raakt, aan de zijde van Dr. Kuyper. Er kan geen vrede komen, zoolang orthodoxen ethischen en modernen in een huis moeten samenwonen. Dit is voor mij zoo duidelijk, zoo iets vanzelf sprekends, dat ik niet begrijp, hoe men vechten en strijden kan-voor de eenheid der Ned. Herv. Kerk”, die niets is dan een huis tegen zichzelf verdeeld”. Welk een andere houding namen mannen als Brummelkamp en Van Velzen_ tegenover de doleerende broeders aan! Telkens, wanneer een predikant door de besturen der Ned. Herv. Kerk werd geschorst, annonceerde Bru mmelkamp dit in »,De Bazuin” onder het opschrift : het Eerediploma.-Omtrent de schorsing van leeraren, ouderlingen en diakenen te Amsterdam, schrijft hij: ,,Wij ontveinzen het niet, dat ons hart daarbij tintelt van vreugde en dankzegging aan den Heere onzen God.... Al onze vrienden en broeders, wien de Heere alzoo het Eerediploma doet toekomen.... wenschen wij hiermede uit den diepsten grond des harten geluk”.) En Van Velzen sprak zich in 1887 aldus uit: ,,Menigmaal is mij gevraagd : zullen wij Christelijke Gerefor- meerden en de Doleerenden vereenigd worden ? Als ik iemand zoo hoor vragen denk ik: Ik begrijp u niet, of gij begrijpt het werk des Heeren niet.... De Christelijke Gereformeerden en Doleerenden zijn vereenigd in alles, waarin de oprecht Gereformeerden in ons land vereenigd moeten zijn. Zij zijn vereenigd door den band des geloofs, een band, waardoor de Heere zelf zijn volk vereenigt. Hij heeft hen vereenigd. En als de Heere dit gedaan heeft en doet, is de vraag: Zullen wij ons vereenigen ? inderdaad, om niets meer te zeggen, voor een Christen geheel onbetamelijk’’.2) Welis- waar sloeg Bavinck niet spoedig tot enthousiasme over. Maar zijn verklaring, dat hij het kerkelijk conflict ,,slechts zeer uit de verte volgt”, duidt er toch op, dat hij het niet eens tot warme belangstelling kon brengen. Zou dit niet voor een deel geweten 1) Jg. 1886, no. 28 (8 Juli). 2) Vgl. Ds. Js. van der Linden »Heeft de Christelijk Gereformeerde Kerk recht van bestaan ?” Js, Bootsma, 1921, ’s-Gravenhage bl. 16. 180 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. moeten worden aan zijn verkoelde verhouding tot Kuyper in die dagen ? Of leende hij meer het oor aan de talrijke bezwaarde broeders in zijn kerk ? Dan, hoe men hierover oordeele, hij gaat niet bepaald in opgewekte stemming naar de synode te Assen in 1888. Van zijn zeer gemengde gevoelens geeft hij rekenschap in een brief aan Dr. Snouck Hurgronje. ,,De volgende week Dinsdag wordt te Assen de driejaarlijksche Synode onzer Christ. Geref. Kerk geopend, die zeker wel een kleine 14 dagen duren zal en welke ik als praeadviseur dien bij te wonen. Misschien hebt ge iets vernomen van de belangrijke kwestie, die daar be- handeld zal worden aangaande de vereeniging onzer kerk met de gemeenten der Doleerenden. Dr. Kuyper, nauwlijks los van het ,synodale Genootschap’”, heeft zich onverwijld bij ons aangemeld en dringt sterk op vereeniging aan. Wij hebben als Docenten reeds een paar conferenties met hem en enkele andere doleerende Deputaten gehad. En nu komt heel de zaak ter Synode. Om ver- schillende redenen van staatkundigen en kerkelijken aard is deze kwestie niet van belang ontbloot. Ze heeft dan ook reeds maanden lang hoofd en hart der verschillende kerkelijke leiders in beslag genomen en zal dit wellicht nog wel langeren tijd doen, daar ik vermoed, dat de vereeniging nog niet zoo spoedig tot stand zal komen. De Synode te Assen zal zeker niet veel meer doen, dan een Commissie benoemen, die met eene dergelijke van de zijde der doleerenden de vereeniging voorbereidt. Velen onder ons zijn wel een weinigje bevreesd voor den minder aangenamen geest en toon, die onder de doleerenden heerscht en niet minder voor de suprematie van Dr. Kuyper. Onder al dat geschrijf en gewrijf voel ik nu eens al het knellende en dan weer al het aantrekkelijke, hetwelk er zoowel kerkelijk als politiek in een partijverband ligt. Maar zeker is, dat, indien de vereeniging doorgaat, eene groote mate van vrijheid, die er nu feitelijk onder ons bestaat, teloorgaat. En daaraan denkende, zou ik soms wenschen eene plaats te mogen innemen, waar ik met allerlei berekeningen niet te rekenen had”’. Hij bevond zich alzoo in een toestand van wikken en wegen. Hij pleit zoowel pro als contra en kan moeilijk tot een beslissing komen. Als vurig voorstander van de vereeniging deed hij zich in elk geval destijds niet kennen. ZIJN AANDEEL IN DE VEREENIGING DER KERKEN. 181 Inmiddels hadden er, geliik Bavinck zelf mededeelt, reeds eenige conferenties over deze aangelegenheid plaats gehad. Het Synodaal Convent van Nederduitsche Gereformeerde Kerken (Doleerende) in den zomer van 1887 te Rotterdam gehouden, wees zes deputaten aan ,om (natuurlijk zonder macht om te handelen) op de wijze die het geschiktst zou blijken, de gedeeldheid die thans bestaat (n.1. tusschen de Christelijke Gereformeerde Kerk en de Doleerende Kerken) om te zetten in een wederzijdsch pogen tot Samenwerking”’, nadat van tevoren verklaard was: »,Onzerzijds Staat alzoo reeds nu niets aan deze ineensmelting in den weg, mits het kerkbestuur hunnerzijds slechts aan geen andere banden gebonden zij dan aan de Formulieren van Eenigheid en de Kerken- ordening. Daarentegen mogen en kunnen wij ons niet voegen onder het hunnerzijds aanvaarde Reglement van 1869, naardien de beginselen van dit Reglement in meer dan één opzicht anders zijn dan die van onze Kerkenordening”.1) Drie dezer deputaten nu, n.l. de professoren Kuyper en Rutgers en Dr. W. van den Bergh noodigden drie docenten van de Theologische School, De Cock, Van Velzen en Wielenga tot een Saamspreking uit te Utrecht op 6 October 1887. Bavinck be- hoorde er dus niet toe. Wie nu de gevoeligheid van Bavinck in deze kent, vraagt zich af, of hiermee misschien geen taktische fout werd begaan. Deze Samenspreking had een gelukkig verloop. Men stelde er de punten op voor een volgende, breedere con- ferentie.2) Op deze, den 17den November te Kampen gehouden, en op de derde, welke 17 Februari 1888 samenkwam in het gebouw der Vrije Universiteit was Bavinck wel tegenwoordig. Toen achtte men den tijd gekomen voor een dubbele publieke vergadering, één van de Deputaten van het Synodaal Convent met de kerkeraads- leden der Christelijke Gereformeerde kerk en een andere met die der Doleerende kerken, waartoe ook de Docenten der Theologische School werden genood. Bavinck fungeerde met Van den Bergh als secretaris om deze twee Samenkomsten voor te bereiden. Als basis van vereeniging werd voorgeslagen : ,,a. dat het 1) Acta art. 31, 33. 2) Bazuin, jg. 1887, no. 41 (14 Oct.) 1025. * DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. Statuut van 1869 uit de wereld zou worden geholpen; b. dat de kerkeraden beiderzijds zouden blijven.bestaan ; c. dat de meerdere vergaderingen in Classen en Synoden gemeenschappelijk zullen zijn en d. dat de noodige maatregelen van overgang zullen ge- nomen worden, om alle ongeregeldheid en botsing te voorkomen’’.*) De eerste werd den 10den April te Amsterdam in Frascati gehouden. Aangrijpend was het openingswoord van Kuyper, die o.m. sprak: ,,Broeders! Indien de Heere Jezus in ons midden ware, zouden wij niet op onze plaats durven blijven. Het is ons nog nut, dat de Heere Jezus heenging. Hij verheerlijkt zich thans in ons. Hij kent al onze behoeften in alle omstandigheden Zijner kerk. Hij geeft onze talenten en krachten. Hij den Geest des ootmoeds, maar ook de juichensstof om al de genade en gaven door het bloed des Lams. Laat ons dus dezen dag samenzijn als met den Heere Jezus in ons midden. Uit alle diepte des gemoeds roep ik u toe: Broeders, dank, dat gij uit uwe steden en dorpen zijt gekomen! Gij hebt niet gezegd: laat de Doleerenden zelf hun kerkelijke zaken regelen. Gij hebt aldus niet gedaan, maar zijt gekomen’’.?) Twee dagen later had de andere vergadering plaats. ,,Er heerschte — volgens De Bazuin — een wel z00 hartelijke toon als op de ver- gadering van Dinsdag ; de verplichting en de noodzakelijkheid der vereeniging werd dieper gevoeld.’’*) Prof. Wielenga gaf als zijn indruk weer: ,,Over het geheel is mijn indruk van de ge- voerde debatten een gunstige. Men stond elkander blijkbaar nader dan men vermoedde. Dat bij de eerste ontmoeting en aanraking alle verschilpunt en misverstand terstond zou wijken, niemand, die het verwachtte. Een vijftigjarige kerkelijke gedeeldheid laat zich niet ongewroken. Dat ze niet scherper uitkwam verwonderde ons soms en deed buiten allen twijfel aller harte goed.”*) En Dr. Kuyper_ resumeerde: Ook hier bleek, hoe alle moeilijkheid zich samentrekt in den strijd over het Reglement van 1869 en over de afbakening van de grenzen der kerken in Doleantie. Toch ging men uiteen in het vaste besef, dat, zij het dan ook niet reeds in 1) Bazuin, jg. 1888 no. 10 (9 Maart). 2) Bazuin, jg. 1888, no. 15 (13 April). 8) Jg. 1888, no. 16 (20 April). UZ a] ZIJN AANDEEL IN DE VEREENIGING DER KERKEN. 183 de eerste maanden, toch misschien nog eer dit jaar teneinde gaat, de afstand op kerkrechtelijk terrein vrij wat zal zijn ingekrompen’’.2) Maar wie op deze conferenties 00k aan de discussie deelnamen, Bavinck niet. Wat moest hij zeggen ? Hij werd voortdurend naar twee kanten heengetrokken. Nog steeds weifelde hij. Toch zou hij binnenkort het zwijgen verbreken. De voorloopige Synode van Nederduitsche Gereformeerde Kerken, had den 28sten Juni 1888 een Schrijven gezonden aan de Synode der Chris- telijke Gereformeerde Kerk, welke in Augustus te Assen zou saam- komen. Daarin werd schier om vereeniging gesmeekt. De Synode — Zoo leest men daar — ,,zag klaarlijk in, dat reeds haar samenkomen te Utrecht en straks het uwe te Assen als twee afzonderlijke synoden, slechts een gevolg van het zondige in onze toestanden was, en ze gevoelde haar roeping, om zooveel aan haar stond, ijlings de noodige stappen te doen, om dit zondige uit ons midden te helpen weg- nemen”’. Zij meldde, hoe zij enkele broederen benoemde, om »mocht onze bede ook bij u gehoor vinden, straks met uwe Depu- taten een Acte van ineensmelting te ontwerpen”. En dan vervolgde zij: ,.Mogen we thans deze beslissing hiermede te Uwer kennisse brengen, en U bij de liefde Christi dringen, het verzoek, dat hier- mede tot U komt, niet te willen afslaan ? Acht niet, Geliefde Broederen, dat wij blind zouden zijn voor de ingewikkelde moeilijk- heden, die onze voorslag u brengen komt. Gij leefdet nu kalm en rustig, en niets scheen den stillen loop van Uwe ontwikkeling te storen. En nu komen wij zoo onverwachts Uwe ruste breken, en U niets minder vragen, dan dat Gij zulk een wijziging in Uw huishouding wilt aanbrengen, dat we voortaan in ééne Tente met U kunnen saamwonen. O, we gevoelen dieper dan we zeggen kunnen, hoeveel hiermee van Uwe Christelijke broederliefde gevergd wordt. En toch kan geen schroom noch aarzeling ons terughouden om U 'te vragen: Brengt dat offer !’?) In milde stemming werd deze brief in de Christelijke Gereformeerde Kerk ontvangen. Het voor- stel, daarin vervat, vond bijna allerwege welwillend onthaal. Het scheen bijna vast te staan, wat de Asser Synode besluiten zal. Maar nu publiceertt Bavinck op het laatste oogenblik 1) Heraut, jg. 1888, no. 538 (15 April). 2) Acta bl. 41 v.v. 184 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. een artikel in ,,De Bazuin” over ,,De Agenda onzer a.s. Synode’”’, dat een spaak in het wiel dreigt te steken. Hij begint met te wijzen op het magere van het synodale menu. De voorstellen, welke de vereeniging betreffen, vormen den hoofdschotel. Hij vleit zich dan ook, dat de Synode in één week kan afloopen. ,Indien wij een president krijgen, die de discussién weet te leiden en ter rechter tijd af te breken, indien we voorts, gelijk dat op alle groote ver- gaderingen geschiedt, meer dan tot dusver met commissién werken; indien we eindelijk ons van het voor zulk eene Synode weinig passend genot van het rooken spenen willen, dan is er in vier dagen heel wat te doen’. Met dit laatste valt zijn stuk even uit den toon. Toch moest deze praktische wenk om niet te rooken hem, die zich aan zulke kleinigheden vaak zoo ergeren kon, van het hart. Dan voorspelt hij op grond van den feitelijken toestand het ver- moedelijk verloop der Synode. ,,Daarbij komt, dat de kwestie der Vereeniging deze Synode niet zoo lang behoeft op te houden. Immers, het schijnt dat zij niet anders en niet meer heeft te doen dan eene Commissie van vijf leden te benoemen, die met de vijf Deputaten van de Synode te Utrecht eene ,,Acte van ineensmelting”’ ontwerpen. Het laat zich nu reeds aanzien, dat dit voorstel door onze Synode zal aangenomen worden. Al wat de verschillende provincies blijkens de Agenda tot de Vergadering te Assen brengen, wijst daarop. De afgevaardigden kunnen krachtens hun lastbrief haast niet anders handelen. Immers, alle provinciale vergaderingen verklaren de vereeniging van harte te wenschen; zien daarin een gebod des Heeren ; en een groot voordeel voor Kerk en Vaderland. Tegenstanders van de Vereeniging als zoodanig zijn er niet. Allen erkennen, dat de gedeeldheid en scheuring onder belijders van eenzelfde waarheid en in eenzelfde land niet is naar des Heeren wil, maar een gevolg van onze zonde, waaronder wij ons hebben te verootmoedigen voor God. Voorts zijn alle prov. Synoden tot intrekking van het reglement van ’69 bereid. Geene enkele treedt als verdedigster er van op. Om welke reden men de intrekking ook wensche, omdat men zelf van de schadelijkheid overtuigd is of ter wille van de broederen : in de zaak is men toch één. Alleen stellen Groningen en Zuid-Holland de voorwaarde, dat bij wijziging of intrekking de eenheid der Kerk, de rechtsverhouding tot den ZIJN AANDEEL IN DE VEREENIGING DER KERKEN, 185 Staat en het bezit der goederen gewaarborgd blijve. En eindelijk — men gunne mij deze bescheidene en niets kwaads bedoelende opmerking — ofschoon blijkbaar velen tegen de vereeniging nu op dit oogenblik nog bezwaren hebben, men heeft zich bij voor- baat machteloos gemaakt. De bezwaren zijn niet tot het eigenlijk beginsel, waaruit zij voortvloeien, herleid. Men is niet afgedaald tot den wortel van het verschil, dat ons naast en tegenover elkaar doet staan. Hoogstens is er defensie van het eigen standpunt, Maar geen offensie van het tegenover ons ingenomene. En dat Was noodig, wanneer men de bezwaren, die men had en wier bestaan ik volstrekt niet ontken, in hun volle kracht wilde doen klemmen. Opmerkelijk is de Wijze, waarop velen onder ons spreken en zich verdedigen : het reglement is zoo erg niet, de afscheiding heeft zich niet op eene verkeerde lijn bewogen, de doleerenden moeten hunne gemeenten begrenzen, de roeping tegenover de achtergeblevenen is missionair en niet ambtelijk enz. M.a.w. uit alles blijkt: Dr. Kuyper cs. zijn de aanvallers en Wij de aan- gevallenen, die ons nu zoo goed mogelijk zoeken te verdedigen. Maar het beginsel, waarvan heel de doleantie is uitgegaan, blijft onbesproken, al wordt het zoo nu en dan aangeroerd. Als de dolee- renden eene nadere en duidelijke verklaring konden en wilden geven van hunne verhouding tot de Kerken onder het N.H. Kerk- genootschap, waren de meesten onzerzijds tevreden’’. Zou men hieruit afleiden, dat hij het inbrengen van bezwaren feitelijk nutteloos acht, omdat de uitspraak van de Synode voor hem vrijwel vaststaat, niet zonder bevreemding merkt men op, dat hij toch nog bedenkingen gaat opperen en wel 266 ernstige, dat het is, alsof een overtuigd tegenstander van de vereeniging hier het woord voert. Het bezwaar van sommigen, dat men de Doleerenden in hun verhouding tot de Ned. Herv. Kerk niet vertrouwen mag en dat een terugkeer tot dit kerkgenootschap niet tot de onmogelijkheden behoort, deelt hij niet. Als de Doleeren- den zeggen: ,,wij hebben volledig en voorgoed gebroken met het Ned. Herv. kerkgenootschap gelijk het sedert 1816 bestaat, met heel zijn organisatie, met al zijn besturen en reglementen”, dan (* Jg. 1888, nc. 31 (3 Aug.) 186 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. -wil hij dit onvoorwaardelijk gelooven. Doch nu komt het. ,,.Maar wel verre dat wij nu verder eenstemmig zouden zijn, komt thans eerst het vrij ernstige verschil. Wij spreken en handelen gewoonlijk aldus : wij zijn gescheiden niet alleen van het Genootschap, van de besturen en reglementen, maar daardoor tevens van al de leden van dat Genootschap, hetzij ze geloovig of ongeloovig zijn; wij nemen wel aan dat er nog vele geloovigen in dat genootschap zijn, maar kerkelijk leven we gescheiden, kerkelijk gaan zij ons niet aan. De doleerenden zeggen: wij hebben ons wel gescheiden van het Genootschap, maar volstrekt niet van de onder dat Genootschap Jevende geloovigen. En dezen juist maken de kerk uit. Het wezen der kerk ligt niet in de ambten, besturen, belijdenis,in de organisatie, maar in de geloovigen als leden van het lichaam van Christus. En dus wel van het Herv. Genootschap, maar niet van de geloovigen, di. niet van de eigenlijke onder het Genootschap zuchtende Herv. Kerk, hebben wij ons afgescheiden. Integendeel, zij en wij en alle geloovigen op eene plaats zijn en behooren tot dezelfde kerk ; wij blijven hen beschouwen en behandelen als ieden. Wij gronden onze bewering, dat wij in rechte lijn de voortzetting zijn van de kerk onzer vaderen daarop, dat wij dezelfde leer, tucht en dienst als onze vaderen hebben. Zij doen diezelfde bewering hierop rusten, dat zij in rechten hetzelfde lichaam zijn. Wij redeneeren: dezelfde belijdenis maakt ons tot hetzelfde lichaam met onze vaderen ; zij spreken : wijl wij historisch hetzelfde lichaam zijn, hebben wij dezelfde belijdenis. , Wij zeggen: wij zijn in 1834 tot de belijdenis wedergekeerd en zijn toen door de valsche kerk uitgeworpen en van haar uitgegaan. Zij zeggen : wij hebben, als zijnde steeds hetzelfde lichaam gebleven, steeds dezelfde belijdenis gehad en behouden, wij zijn rechtens nooit los van haar geweest, en toen door Gods genade onze oogen weer voor die belijdenis opengingen, hebben wij de valsche besturen en reglementen en heel ’t Genootschap uitgeworpen en van ons gedaan. Wij erkennen van plaats veranderd te zijn; zij beweren op het-. zelfde standpunt te zijn staande gebleven en de anderen te hebben verplaatst. Wij zijn naast het Herv. Kerkgenootschap gaan staan; zij gelooven dat Genootschap opzijde te hebben geduwd. Wij erkennen, dat wij ééne kerk zijn naast vele in het land en ZIJN AANDEEL IN DE VEREENIGING DER KERKEN, 187 €venzo0o op eene bepaalde plaats, en erkennen dus ook het Ned. ‘Herv. Kerkgenootschap als eene kerk, (niet als eene ware kerk, maar toch als in rechten eene kerk). Zij beweren de kerk te zijn, in het land zoowel als locaal, tot welke alle geloovigen eigenlijk moesten behooren, en erkennen dus het Ned. Herv. Kerkgenoot- schap ganschelijk niet meer, zij hebben het Synodale juk afgeworpen, het Genootschap bestaat voor hen niet meer. Wij hebben ons daarom bij den Staat laten erkennen naast andere kerken, meenende dat wij niet in waarheidsgehalte, maar juridisch op gelijke lijn naast die andere kerken staan en zij naast ons ; wij maken niet de minste pretensie in de sfeer van het recht iets meer te zijn dan andere kerken, maar willen ook niet minder zijn. Zij willen geene erkenning van de Regeering, want zij zijn precies hetzelfde lichaam gebleven. Zij zijn niet naast andere kerken gaan staan, zij zijn de kerk der vaderen gebleven. Wij hadden in 1839 en volgende jaren vooral daarom bezwaar in het vragen van erkenning, omdat onze gemeenten, door Gods genade bestaande, geen bestaansrecht mochten ontleenen aan eene gunst der overheid. Zij hebben onoverkomelijk bezwaar, omdat de Regeering hen dan met recht zou gaan houden voor een nieuw kerkelijk lichaam naast andere, en dus hun aanspraak vernietigen zou. Wij beweerden alleen in zedelijk opzicht aanspraak te hebben op de goederen der N.H. Kerk, omdat de goederen aan de waarheid behoorden en die waarheid door ons wierd beleden ; zij houden vol, dat zij er recht op hebben ook bij den aardschen rechter en be- schuldigen dezen van het doen van onrecht als de goederen hun alle worden ontnomen. Wij maakten aanspraak op de goederen, omdat wij oordeelden dat de koning als voedsterheer der kerk die goederen moest toe- kennen aan de waarheid. Zij gronden die aanspraak daarop, dat zij juridisch hetzelfde kerkelijk lichaam zijn, en hebben allerwege hun zaken voor de rechtbank gebracht en processsen gevoerd. Wij hebben afstand gedaan van de goederen der N.H. Kerk en berusten in het bestaande recht, ja oordeelen meerendeels, dat de rechter op zijn standpunt jegens ons, indien wij geprocedeerd hadden, niet anders had kunnen handelen dan hij nu jegens de 188 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. doleerenden gehandeld heeft. Zij blijven die aanspraak, evenals de Paus van Rome, handhaven tot in lengte van dagen, beweren dat de rechter anders had moeten handelen, en streven daarom naar een ander recht, dat m.i. nooit gevonden zal worden. Wij willen geen kerk, geprivilegieerd door den staat ; wij willen slechts eene kerk zijn naast, niet boven of beneden andere. Zij moeten komen, of zij willen of niet, tot een staatskerk in nieuwen vorm; zij zijn de kerk, die rechtens alle aanspraken heeft. Indien de tegenstelling niet exclusief wordt verstaan, kan men ze z00 samenvatten : de afscheiding was een strijd voor de waarheid, de doleantie een strijd voor het recht der Geref. kerken. Gene was ethisch, deze juridisch van aard. Omdat het mijns inziens veel beter is, het verschil ook op de a.s. Synode goed onder de oogen te zien, dan er allerlei doekjes om te winden, heb ik mijn oordeel hierover medegedeeld. Nogmaals herhaal ik, dat ik mijn gevoelen gaarne voor een beter inruil. Het is mij niet om scheiding, maar om vereeniging te doen. Juist daarom ook had ik gewenscht, dat onze prov. vergaderingen dieper op den wortel van het verschil waren ingegaan. Want ik kan niet anders zien, of er ligt een verschil van beginsel, althans eene verschillende opvatting van eenzelfde beginsel, aan ten grondslag. Ik tracht de opvatting der Doleerenden aldus weer te geven: le. De waarheid (in casu de Gereformeerde die één is met de Christelijke) is ééne en absoluut. 2e. Uit het absoluut karakter der waarheid volgt, dat er maar ééne kerk op ééne plaats kan zijn en zoo ook over heel een land en over de gansche aarde. 3e. Alle andere kerken staan niet ,,gleich-berechtigt” naast die ééne ware kerk, maar staan op een in minder of meerder mate onzuiver standpunt achter, beneden, zijwaarts van die ééne kerk, die de waarheid heeft. 4e. Deze eene kerk heeft op eene bepaalde plaats eene ambtelijke roeping tegenover al de daar ter plaatse wonende gedoopten. Dezen behooren rechtens tot haar, en dus ook al hunne goederen. 5e. Die ééne plaatselijke kerk treedt vrijwillig ofschoon zedelijk noodzakelijk in verband met andere plaatselijke kerken. ZIJN AANDEEL IN DE VEREENIGING DER KERKEN, 189 6e. Indien dat verband hinderlijk wordt voor de bediening van Woord en Sacrament, heeft die plaatselijke kerk niet alleen den plicht maar ook het recht dat verband te verbreken. En de plaatselijke kerk behoudt dan niet alleen zedelijk, maar ook in de sfeer van het recht al hare aanspraken en titels.’’2 De vraag of Bavinck de gevoelens van Kuyper cs, aangaande de kerk juist heeft weergegeven, blijve hier buiten be- schouwing. Maar hierin had hij gelijk: nog niemand had de be- zwaren 200 diep opgedolven, het verschil tusschen de Afgescheidenen en de Doleerenden zoo sterk geaccentueerd, er in die mate een Principe achter gezocht. En waar een man van zoo verreikenden invloed zich zoo duchtig weerde, beloofde dit voor de komende Synode niet veel goeds. Inderdaad liep het dan ook op de Synode niet zoo viot. Welk aandeel het artikel van Bavinck daarin had, kan niet worden nagerekend. Maar wel viel het op, dat Bavincks houding op de Synode een geheel andere was, dan zijn artikel zou doen vermoeden. Waaraan dit moet worden toegeschreven ? Aan de psychische indrukken van de vergadering, waardoor Bavinck zich zoo dikwijls liet beheerschen ? Aan het recalcitrante, het tegenstrevige in zijn natuur tegen de peuterige doening, welke bij sommigen openbaar werd ? Het heeft geen zin zich in gissingen dienaangaan- de te verdiepen. Men zag dit zonderlinge gebeuren, dat Bavinck zich opeens schaarde aan de zijde van de warmste voorstanders der vereeniging. Hij erkende, dat er tegen het Reglement van 1869 gegronde bezwaren bestonden, ofschoon hij moeilijkheden voorzag, indien men het dadelijk ophief en deed daarom het volgende voorstel : »,De Synode der Christelijke Gereformeerde Kerk, Ofschoon niet willende verdedigen het Reglement van 1869, tegen welks inhoud ook binnen onzen kring ernstige bedenkingen bestaan ; Overwegende, dat er verschillende bezwaren zijn, waarom zij niet voetstoots de erkenning der Christ. Geref. Kerk als één geheel van Kerken door de Regeering kan prijsgeven ; 1) jg. 1888, no. 31 (3 Aug.) 190 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. Draagt aan de eventueel te benoemen Deputaten onzerzijds op, om die bezwaren met de Deputaten der voorloopige Synode te Utrecht te bespreken en te pogen, om tot overeenstemming te komen, ten einde eene volgende Synode daarover dan nader oordeele’’.*) : Bavinck smaakte de voldoening, dat dit voorstel met al- gemeene stemmen werd aangenomen. Meer spande het echter, toen de zaak der vereeniging zelf ter sprake kwam. Niet minder dan vijf voorstellen werden ter tafel gelegd. Daarvan was het voorstel-B avinck het meest, het voorstel-B euker het minst toeschietelijke. In zijn praeadvies wijst Bavinck ,,op_ het wezenlijke verschil tusschen ’34 en ’86. Ook van 34 tot ’39 was onze kerk niet doleerend. Onze vaderen hebben voor zichzelven het groote probleem opgelost ; zij hebben zich afgescheiden van het geheele Genootschap en ook van de plaatselijke Kerken. Voor mij is dit niet zoo gemakkelijk. Calvijn en Zwingli hebben ook ware plaatselijke Kerken in de valsche Roomsche Kerk erkend. Evenzoo doen dit thans de Doleerenden met betrekking tot het Herv. Genootschap. Zij zeggen: wij scheiden ons van het Herv. Genootschap, doch niet van de geloovigen. Zij zullen echter wel tot eenige begrenzing moeten komen. Laten wij hun vragen: a. hoe handelt gij ten aanzien van de leden, die verklaren met de doleantie mede te gaan? b. belooft gij aanstonds binnen den kring dergenen, die met de doleantie medegaan, de tucht te oefe- nen”.?) En het verslag in ,,De Bazuin” laat hem hieraan nog toevoegen: ,,Anders zie ik niet meer bezwaren”. Welk een geheel ander geluid doet Bavinck hier hooren dan in zijn Bazuin- artikel van twee weken tevoren. Hij nadert het standpunt der doleantie z66 dicht als geen ander spreker. Het scheen dezelfde Bavinck niet meer. Prof. Van Velzen, die als ,,oudste vader” nog een woord sprak, betuigde met Bavincks voorstel zijn hartelijke instemming. ,,Hij wijst — aldus het verslag — op de eerste dagen der scheiding ; op Molenaar en andere rechtzinnigen 1) Handelingen art. 62. 2) Handelingen art. 37. Dat dit praeadvies door Bavinck is uitgebracht, staat er niet bij, maar blijkt uit De Bazuin, jg. 1888, no. 33 (17 Aug.) ZIJN AANDEEL IN DE VEREENIGING DER KERKEN. 191 die tegen het werk der scheiding stonden, schoon zij, de vaders hun armen naar hen uitstrekten. Het roepen om vereeniging verflauwde echter. Toen zeiden zij: weest dan getrouw!.... Wat gebeurde nu voor 2 jaar ?.... Alles: daden van getrouwheid ; — mijn hart klopt daarover! Steeds bad ik: Heer, breng al uw gevangenen weder! En nu zagen wij dit; ook mijn overleden broeder Brummelkamp. En zullen wij nu bedenkingen maken? Beden- kingen, niet uit Gods Woord, maar van eigen brein, van eigen vermoeden ?.... Alles moet weggeworpen wat de vereeniging in den weg staat. Al het uitnemende en schoone, dat gehoord is, is toch voor ons volk veel te omslachtig ? Wij moeten het volk winnen, dat volk.... En daarom ben ik (het) eens met de voor- stellen van. Dr. Bavinck”’.2) Bavinck bij de groep-Van Velze n, welke zonder veel bedenken over alle zwarigheden wilde heenstappen! Wie had dat kunnen denken ? Het voorstel-Bavinck luidde: »,De Synode der Christ. Geref. Kerk in Nederland : a. vaststaande in de overtuiging, dat de scheiding van 1834 een werk Gods is ;. b. geloovende, dat het roeping en plicht is van alle geloovigen om zich af te scheiden van het Ned. Herv. Kerkgenootschap gelijk het sedert 1816 bestaat ; ¢. met blijdschap opmerkende, dat zulk een scheiding van het Ned. Hervormd Kerkgenootschap ook in de Doleantie van 1886 tot stand is gekomen; d. echter tevens erkennende, dat zulk eene scheiding niet uit-, maar veeleer insluit eene roeping tegenover hen, die mede door onze schuld met de scheiding van 1834 en de Doleantie van 1886 tot dusver niet medegingen ; €. overwegende, dat het verschil in beschouwing en behandeling van de niet-medegaande leden en het daarmee samenhangend verschil in methode van reformatie geen verhindering mag wezen voor de kerkelijke vereeniging ; besluit ten aanzien van het eerste der door den Voorzitter aan =) De Bazuin, t. a. p. 192 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. de orde gestelde zaken, dat geen overwegende bezwaren het onder- handelen over de vereeniging verhinderen’’.*) Maar of Bavinck al gezwenkt was, de Synodeleden zwenkten niet mede. Of misschien zwenkten zij wel, maar dan in tegenover- gestelde richting. Immers, stonden védr de Synode de kansen voor de vereeniging zoo gunstig mogelijk, op de Synode daalden zij hoe langer zoo meer. Werd hierin voor een deei de nawerking van Bavincks Bazuinartikel voelbaar? Hoe dit zij, het voorstel-Beuker werd aangenomen. Het sprak zich wel voor de vereeniging uit, maar maakte zooveel reserves, dat het te voorzien viel, dat de mannen der Doleantie er niet aan tegemoet zouden komen. En waar dit laatste voorstel den voorrang had, kwam dat van Bavinck niet eens in stemming. Kuyper kon zijn teleurstelling over dezen gang van zaken niet verbergen. Hij schreef in De Heraut : ,,De tijdingen uit Assen waren diep teleurstellend en droef’. ,,De teerling is geworpen, en met 30 tegen 10 stemmen is de bede der Ned. Geref. kerken tot hereeniging, naar ons voorkomt, misschien onherroepelijk afgewezen’’. yin Askelon zal vreugde zijn; maar bij ons is geween’’. Van de vijf reserves, welke het voorstel-Beuker bevatte, verklaarde hij: men kon weten, ,,dat wij noch overtuiging, noch conscientie, noch eerbesef, noch karakter zouden moeten hebben, om onder die vijf saam onzen naam te plaatsen”. Het voorstel-B avinck prees hij echter zeer. ,Dit voorstel was correct in den vorm. Er was ingekomen een verzoek nog niet tot definitieve beslissing, maar een aanzoek om te onderhandelen. Hiertoe bepaalt zich dit voorstel. Het slaat, gelijk het behoort, op het ingekomen aanzoek. Het is beleefd en humaan en Christelijk. Het begint niet met eer men samen gaat spreken, allerlei verklaring af te vergen, alsof men broederen wantrouwt, maar spreekt, gelijk het behoort, eigen overtuiging onbewimpeld uit als om te zeggen: ,,Weet wel wat ge aan ons hebt”. En eindelijk, het brengt het bestaand ver- schil terug tot de juiste proportién. Wat ons verdeelt, karakteriseert Bavinck als ,,een verschil in beschouwing en behandeling over de niet-medegaande leden en een daarmee saamhangend verschil 1) Handelingen, art. 63, voorstel 1. ZIJN AANDEEL IN DE VEREENIGING DER KERKEN. 193 in methode van reformatie”, en dit onder de geheel schriftuurlijke verklaring, dat zulks geen oorzaak van gedeeld leven mag zijn. 