Maritime geography and statistics ..
Tuckey, James Hingston, 1776-1816
Das zu hängel ziem er zeer ongewonnen. Des Zimmers, voor al in Jullj, ontwaart men in deze zee eene aan het Noorden bijzonder eigene verheveling, eene foort van droge mist, fomtljds zeer dik, maar fomtijids zoo dun, dat 2ij de zonneftralen doorlaat, welke alsdan eene verfcheidenheid van heerlijke kleuren op het water verwekken. De Zwee den noemen dit Sol-rock, of Zonne-rook. Men neemt in de.Oostzce ook zoodanig iets waar, als de Fata morgana in de Straat van Mesfina. Aan den ingang van den Archipel, in het vaarwater naar Stockholm, zijn er cenige’ rotfige verhevenheden, — de Zwee, het hoogten genoemd. Np zien de vorschreiben, waardoor die piek des zomers werdt hezocht, dikwijls daar tegen over andere feortgelike bergtoppen uit het water opkomen. Dit verfchlen fchreef men oudstijds aan cen wondetwerk van-de Zeegodin GUNILLA toe, en men gaf aan dic. ge-waande bergto. Appen den naam ven Gunilla’s oeren. Bewijzen voor het aanzijn der Kraken sockende, zamelde PONTOPPIDAN de berigten der Zweedfche yisfchers op, en beflot, dat die gewandte dippen boven het water uitkomende verbevenheden op den tug van het dier waren. Een Zweedsch Ingenichr, fot het opnemen der kust afgezonden, heeft on- langs dat verfchijofel waargehomen, en beter opge- lost, door hetzelye aan eene bijzonderlijk zamen- geftelde wolk toe te fehrijven, door welke bet beeld, der Zweedfche hoogsen als door-esn- fpeeel werd terug gekaatst. In de Fipfche golf neemt men een bijzonder vere fchijnfel waar. Tien uur yan Hangoe-hoofd, a vier van Ekenas, ligt een ciland, $us/ari -ge- noemd, en van een klippen omgeven, tusfchen welke men, op. eene plaats- van den neam van Segerfiern, de Kompagnaald hase rigtning naar de Polen ziet verliezen en: ganfchelijk rondvitewen. Dit wordt denkelijk doar aderen van ijser-of zeil: fteen in de rotfen. veroorzaakt; offchoog eenige Aweediche Schrijvers -het van eene daar gezonkens Isding: ijzer afleiden. De wipden zijn in de Opstzee hoogst verander- lik, te ee | “ae ZEEVAART ex KOOPHANDEL. tog lg, Tends ccogn:heeht erin bet vodrjaar de mécste Saiite -heeverkp eg. zelden anders, den midden in dea Zomer. De mate van wathite vwerfchilt im de one desfcheidtne decken der QOostade groosthiks. De wilfidelbave ‘hobgte van don Thermometer is,, bet ganiche jaar door gerekend, te Uleaborg 994%, of g° beneden het vriespunts te Stockholm 422°. of 10%° boven héetaelfde punt. ih de Zuidelijke deeken dezexr zee begint het ijs in- April te verdwinen, Mtaar inx de ‘Bothmiiche on Finfche golven dikewifs eerst. in ici. Wat :den aativang der vorst betreft,. de. volie inte vieod der koude Ooste windén uit de bevrozené gewesten van Sibetie, de geringe ‘acutkeid V van hens Water der Oostuee, en de Vermindering van deezeifs béwegirig door hes bevriezen der rivieren, dit alles mankt, dat hetzelve eerder voor de werking der koude whut, dan veel verder ten Noorden gelegene deelen vin.den Cicesan; en, terwifh het Schagerrak, en de baaijen van Neorwegen, in de strengte wine ters voor de sheepvaart open biijven, worden éeni ge deelen der Oostzee, bij beri Zeer pematigde kous de, reeds met ijs bedekt. Geménlijk zijn de baai- jen ea kanalen san het einfe van December reeds! vol daarvan, en vaak geheel’ bevrozen, De wateren. Nabij de oevers der binneninden vag. de. Bothnifche, en Fiafche. golven bevriezen het eerie, en de störmen voeren van daar ijsklothpenZuidwaarts aan, tot dat deze door de toenethende -koude tot vaste: T 4 vele 396 AARDRIJKSKUNDE voor 'velden vereenigd worden, welke zich aan den Wesekant op de hoogte van Stockholm, en aan den Oostkant. op die der cilanden Dagoe en Oefel, aan het is der oevers hechten (*). Het veilen der bosfchen, en bebouwen der grönnen, aan de Oostzee fchimt de strengheid -der lucht- ftreck aldaar grootelijks verminderd te hebben. De jaren 1333, 1899, 1408, 1493, 1459 en 3658, zim, in de Jearboeken van het Noorden, wegens de ongemeene koude, en uitgebreidheid en vastheid van het ijs in de Oostzee, vermaard. In 1408 was het Kattegat derwijze digt gevrozen, dat de menigvuldige wolven van het gebergte tusfchen Noorwegen en Zwelen in grooten getale naar Dene- marken over kwamen. In 1658 gaf Bei Belten gelegenheiten, tot eine der merkwaar-digfte ondernemingen, van welke de Gelchicdenis. De voornaamtte e havens van Ruseod fluiten en epenen zich gemein als volgt: Reval. in Febr. of Maart Arensberg — Habal. — Balticport — Pernau. Febr.—April. Riga. Maart—April S. Petersburg April— Mei Narva meestal reeds inApr. Wijborg e Frederickshaven. ZEEVAART sn KOOPHANDEL. 297 gewaagt. Frepertx If. van Denemarken had den oorlog aem den toen in Polen für den kleienden Zweckchen Koning zarex X. verklesard. Deze voerde, met de fielheid van den blikfem, 20,000 man door Duitschland, Holfstein en Sleeswijk, naar den klei- nen Belt. Dezen digt gevrozen vindende, vattede hij Ft ftoute denkbeeld op, van over het ijs in Funen te valien. Zine meeste Generals rieden hem zulks af; maar de dappere patseRnc verklaarde ziin hoofd voor den goeden uitflag te verpanden; en de troepen togen, met paarden, kanon, ba- gaadje, €N DALBERG eM KAREL GUSTAF aan het hoofd, tegen de Denen op, die, insgelijkks op het ijs, bun den overtogt betwistten. Dezen ver- jangd, en Funen meerendecls bemagtigd, hebbende, rukten de Zweden verder over zee naar Laland; ' wan hier naar Langeland, voorts naar Falfter, en, de Denen alomme voor zich uit gedreven hebben- de, Zeeland in, en op de Hoofftad Koppenhagen ‘aon; welk alles den Deen noodza Kette, om den 8 Maart des gezegden jaars te Roskild eenen allerna- deeligften vrede te fluiten; op welks verbreking er, den 8 November deszelfden jaars, in de'Sond. Ein Zeichen tüchtigen de Nederlanders, onder bevelte voor de erstenenen even roemruchtig was, als het volgende versmeesteren van Nyborg op Funen door de auiter in November 1659. In 1809 was het Zuideinde der Bothnifche golf zu vast bevrozen, dat cenige Russifche rroe- T 5 pen e098 | AARPROHSKUNDE woan: pen reeds. over ij¢, eit ‘Finland gp Aland’ pangskemen waren,. en door andere ‘peyolgd- ftondin te-svonden, en Zweden. in gerukt zouden ijn gewedet, had niet de Zwoed{che _ natic dara zinneloos halftetrigen Koging genoodzaakt,,om afftand van db. Kroon te doen; -waarna deszelfs opvelger Fialasdl afitind, en yoor deszelfs verles. welhaset door se _yoordeclige ganuruiling van Noeoswegen tegen Zweelech.; Paomme- ren f{chadeloos werd -gefteld, on Denemarken. dx laatfte fcreks wederom tegen het Lavenburgiche vere ruilde. De yerfchillende mate: van warmte,. é kracht der winden de förmen, en ongeregelde verheffingen van het water, heben verichlängend unterworfen, ob het ist der Oostze. Er ontstand daarin fomwijlen gaten, um welke het water opfpuit, en daar bij in de gedaante yan -ijskegels bevriest. Soms bereften er in het ist. Onzaggeliic lange schützen, welke an voven gelijkeg, dis door den plög in den akker worden gemacht. In het ije langs den wal ontiteat er dikwijls espe. schielijke bewegung uit. de verheffingen ven het water. Daar schütte het ijs met groot gewelden en -gedruisch, groote brokken vijftig voet hoog in de lucht werpeade, en de naburige ocversz00 geweldig sandoende, dat er boomen ontworten ea grvore fieenen van derzelver plants gebrage worden. De wijze van Teiren over het ijs is voor iemand, die uit het Zuiden komt, 2cer treffend. Op. de. volgende wijze bélchrijft acrasi eene reize wan dit flag dwars ZEEVAART en KOPHANDEL. Dwars over de Bothnifche golf, -langs de eilanden van Aland, dat de groote weg van Zweden naar Finland en Petersburg is.,, Het ijs” zegt die rei-ziget,,, dat in de nabijheid der oevers.viak en effen is, werd meer en meer onefen.en mw. Hoe verger wij kwamen, hoe meer hetzalve begon te gol- yen, als of de baren er onder het voortrollen ge- told waren. Merter tijd troffen wij ijshoopen aan, die op elkanderen geftapeld waren. Eenige fchenen in de lucht re hangen, terwijl andere als piramiden van de opperviakte oprezene Kortom het was een eindelooze Chaos yan ijsruinen, onder allerlei mogelige vormen aan het verbazingvolle oog aangeboden, en met heerlijke donkergroene ijskegels als opgefierd. Midden under die verwarring bevonden onze pådens zich naapwelijks in staat, om den weg te vin- den en de fleden voort te trekken. Er moesten vercheidene ommwegen gemaakt, en de rigt van cene bevrozene golf moest gevolgd worden, om cene voor ons liggende verzameling van ijsbergen te ont- wijken. Gedurende onze ganfte reis ontmoctten wij op het ijs geen levend ichepfel, en de doodelij- ke tilte werd enkel door de winden, die de bovene waarts uititekendé deelen wan her ijs peefolden, af- gebroken, en foms ook door het geknap van die deelen; bij derzclver afteiding van de groote mas- g." Een togt, door denzelfden reiziger bi} den anvang der lente over het ijs lange de Oostkuse der Bothmifehe golf gedaan, gaf aanleiding tot de volgende wagrnemingen. De vorst is des winters zoo ftreng, dat zij de zee in hare golvende bewegging ftolt; maar, als de zon, bij het saanbreken der lente, meer kracht erlangt, fmelt de Oppervik- te van het iis, en loopt het water in de hulligheden, waar.het kleme poeltjes of beekjes vormt, welke twee of drie voct diep ziji. In den nacht bevriest het bovenfte van dit water op nicuw, en wordt het tusfchen twee platen van ijs befloten. De bovenfte breekt, als er cane flede oyer fnelt; deze zinkt {chielikk weg, en de reiziger zondervinding, die de oorzaak niet weet, fchrikt daarbij geweldig. Voorts maakt het losberften van het §s langs de cevers dikwijls, dat men deze uit het oog moet verliezen, en bedckt inmiddels eene fterke snecuw jagt de bakens, welke er tot aanvwijzing van den weg zijn geplant, even als de fporen der fleden, welke er te voren zijn langs getogen. Ondertus- fchen wordt men wegens het gevaar van afdwalen, bij goed weder, door even nicuw als belangrijke vertooningen schadeloos gefteld. Als de dampkring {til is, en.de lucht, vrij van mist, de zonne- ftralen toelaat door te dringen, verwekken deze op het ijs de groot{te verfcheidenheid van.kleuren, en de verbeelding waant het Magifche vermogen van goede Geleigeesten en Toovergodinnen in. werking te zien. Het ijs neemt de gedaante aan van kristallen palcizen en betooverde kafteclen, en het hemelgewelf is langs de kimmen met purperen wol- ken verfietd. De Finlandfche visichers; op lange ;. bou- ee I me eo  ijs glijdende, en hunnen. loop met een stok befturende, zim ook belangrij- ke voorwerpen. Als zij stilhouden, om te vis- fchen, hakken zij met ijzeren beitcls een gat in het ijs, laten hunnen hoek ter diepte, van dertig voet daarin neder, en hebben doorgaans cene goc> de vangst. Zij befchutten zich zelven daarbij te- gen den wind met een driehoekig zeiltjc, dat zij ten dien einde mede nemen.” Het vraagftuk der geftadige afneming van de Oostzee, dat de Noordfche geleerden lang verdeel-. de, schit thans ontkennend befist te zijn. Die voor het ftellige zijn, beweren, dat die zee bin- nen twee duizend jaren ophouden zal, gemeenichap met den Ocean te hebben, en dat hare speart aldaar reeds veel vroeger binnen zeer bekrompene grenzen beperkrt zal zim. De voor aanwärzen, die zij aanwärzen, zijn zckere kentekenen aan rotfen in de Bothnifche golf, welke en afmemen van ongeveer twee duim in een jaer aan- duiden, en overblijficlen van fchepen op eenen merkelijk grooten afftand van de tegenwoordige oc- vers en zelfs op cenen aanmerkelijke hoogte. Te gen het eerlte merkt men aan, dat er geene where het is, dat er bij de waarnemingen Op de tide lijke verheffing des waters gelet is geworden; dat voorts de rotfen, waaraan men de kenteckens heeft. befpeurd, te nabij aan den oever, en de vastheid van derzelver grondflagen te onzeker zijn, om dezel- ve als onwraakbare betvijzen van het geftetde over het Ooor het algemeinen te laten; dat men weet, dat het fcheuren vat het ijs fomtijds de rotfen opheft, en van ftelling doet veranderen. Nopens de fchepen is er reeds opgemerkt, dat het gedenktenen van cene voormalige vaart langs plaatfen zijn, welke op me-= nigerlel wijze onbevaarbaar kunnenh zijn geworden. Overigeris werden’ de Noordfche helden der middel- etuwen met’ hunne kostelijkfte goederen’ in hunne: {chepen begraven, welke van zulken aard waren, dat men ze landwaarts in, en berg op, kon vocten, Dat de Oostzee:op dezelfde hoogte bltef, dit bewij ij. zen'daatentegen hare oudfte befctitijvingen, waarin de ~ mathén van plaatfen derwijze met de tegenwoordige overcenkomen, dat men Tigtelijk merkt, dat’ alles’ na genoeg in derizelfden-stand was, als heden tenda- ees yoorts het stilzwijgen der Scandinavifche liedes ren ‘en overfeveringen, met betrekking' tot cen we zenlijken’ ommekeer door een merkelijk afnemen van het’ water. De: veranderingen, welke er in het voor- Komen der’ Eusten. plaats gtijpén, moeten daarom’ ahi ‘oorgaken worden toegefchreven, welke maken, dat de kustett - ‘-Beurtelings aan en af spolen; zoo dls bijzdndertifit’. de algemeene ‘rigting der strom ‘van! het ‘Noordén maat het Zuiden, die“het water tes gen ‘dé Azutsterl ‘van. Pruisfen ‘en Duitschland aan det ‘spoelehi, en er “overttroomingen voortbrengt, wastdoor ‘de ‘oévers “afgebrokkcld en’ er’ zandbankent daxtevens gtvoruid Worden. Men fchijnt’ nogtans n Attenden het möchte befördert, dat de groate vernicling van het: hout langs deze zee, en de voortgang van. ZEEVAARYT ex ROOBHANDEL. go3 van.den Theadbouw:, wartfite ‘en: ulewafeming doende goewemeti, te gevolee: beef’, ‘dat er al minder en minder revetwartr' in de Oostzee valt, en dat hard epperviekte, ‘voormaals een ‘weinly hooger din de Ocean, teapewijee’ gedaald “is, ent, bij cen’ verdet toensmeén der’ gezegde oorzalten, meer en meer’ dalen most; toe dat er eindelijk een: ftroom de‘ zed Beginne inte loopen, zoo als er thans nog fteets een- firoom wit loopt. ‘ Schoon'de Oestzee vee minder rijk in bewerkrtrig! Ge werens #6, dan de Occasn:, zij bezit echter een verfcheidenheid- van plantenen dieren, welke voor de bewonetry -van’ ‘hare kusten‘’ min of meer nuttig atin: -Onder de’ Zeeplanten heeft men er eenige’ FG- ci, Ulvats ‘en ‘Conferva’ S, waatgénomen. De Fuct - Bezigt: mer, om ‘het land te‘ ritesten, vooral op de eilanden Gottland en Ocland! op: wetker oevefs zif provtd! hoevectheden ’ aanfpocien’, ‘en’ & Ulva’ 8 worden door ainie Jieden - gégéten. Kovaalathtive‘‘elfftthdteHedén-treft-“men in eenigt? dtelen van de Oostzee aan, bijzonderlijk in de baai van Capelshamn op het eiland Gottland, waar er witerfivekse: beddingen i vamiMadreporesy M#pcit3, ¢Gizd-gewonden*: worden; ‘Lanneus°nogtans, ‘wellfe” die velffiandigheten befthiiifty whelde: ons niet’, “of er vier de: “Koraaldiértjes', die ze“ moeten hebben ge=. vorind; ‘nog’ leven” “eh mitt” Werkeri voortgaan. Int- tus- $4 AARDRIJKSKUNDE voor tus{chen. {chime dit niet wel mogelljk, maar pleiten die zelfitandigheden, even als de barnfteen, voor eene meerdere warmte, welke er alhier moet heb- ben plaats gegrepen, voor dat cene groote. omwen- teling op den aardbol de klimaten veranderde (*). Men vindt in de Oostzee ook cenige Holuthuria’s en Medusa’s, en rondom het eiland Lesfoe. Oesters zijn er in het Kattegat, en rondom het eiland Lesfoe. In overvloed; maar alle pogingen, om ze naar de Noordkust van Zeeland te verpianten, zijn vruchteloos geweest. Mosfels vindt men took in de Ostzee, en de beste in de baaten van Kiel. en Apenrade, waar zij zich aen palen lechten, die naar de kusten gedreven worden. Deelfdezee bevat nog cenige, andere Mollysca’s. Groote Kreefien worden er niet gevonden, -hoe overvioedig zij ook in het. Kattegat zijn mogen. Kleine vindt men op verfchilende plaatien der Ostzee, inzonderheid in de Belten en bij Soeder Telje niet ver van Stockholm. Onder de visfchen der Ostzee verlaten de Zee lampreijen haren bodem het ganfche jaar. door niet, en. de Rivierlampreijen het: zoete water flechts in Dezé vereodering kan bet gevolg der werkingwan eene Kometen: zijn--geweest, welke den asrdbol, wodens de voorgemetde wereldr¢mp, ean den Zuldkadt drückte, en affe evenredigheid in het dand der. wederzijd{che halfronden kan hebben doen verdwijnen. ZEEVAART & CO. 90g - het voorjaar. Deze zijn in de rivieren van Pommern en Zweden overviocdig. Two forten van Roggen, de Batis en Clava, die de Oostzee bevat, zijn aan de kusten van Duitschland en Denemarken, en de Zuidkust van Zweden, het gemeinen. De Zesgvisch bezoekt de Oostzee flechts van tijd tijd en zeer zelden. De Blaauwe haai en Honds- kop houden er cen beftendig verblijf. De Zwaard- visch komt er dikwijls, maar {chijnt er niet voort te telen. Den Lophius piscatorius vindt men voor- namelijk in de Sond, waar hij een overvioed van kleine visfchen tot voed#! voor zich aantreft. De Steur is in het Frisch-Haf, en omftreeks de monden ‘van Weichfel en Oder, overvioediger, dan elders in de Oostzee. Derzelver vis{cherij is nebij Pillau zoo voordeelig, dat een gekroonde Stear het wapen van die ftad is. Het faizoen der vis{cherij is Maart en April, Augustus en September. Russifche fteuren vindt men ficchts nu en dan in de Oostzee, en het zijn geene inboorlingen van de rivieren, welke zich daar ontlasten. Men heeft onderfteld, dat de gene Die men er aanreft, enkele vifchen zijn, die. Vroeg of laat uit booten onfhabten, welke, van de Wolga komende, in de watervajlen der Mita verbrijzeld werden. De groote Torsk komt nooit in de Oostzee, en de kieinere Gadus callarius, of Balticus, die et Dorsch heet, verlaat, die zee nooit. De Witting is er zeer “zeldzaam, De Zeegrundel, of Gobias tiger wordt in de Golf van Kiel en de naburige wateren het overvloedigte gevonden. De Makieel der Oostzee is Kleiner, dan die der ‘Noordzee, en aan de sie en Duitiche kus-ten het meeste ovérvloedig. De roodé Mullus is er zeldzaam, de gewone is’ er meer gemeen. De Cottus Korpius, in het Deensch Uvke, vult fomtijds de haven van Koppenhagen bijkans gan- sche op. ene andere soort van ‘Zechanen is door de ganfche Oostzee henen verfpreid. De Heilbot wordt in het Kattegat’ aangetroffen, maar zwemt de Oostzee niet in. Tarbot, Schol, Tongen, Bot, en andere soorten van Pleuronectes, ‘zim aan de kusten van Jutland, Penemarken, Duitschland en Pruisens, overvioedig; en er wor- den wit de havens van de landen, groote hoe- veelheden daarvan gezouten en gerockt uitgevoerd. De Rivierbaars wordt in de baaijen der Oost- zee ook gevondens de edelfte vangt men in de _ ‘yaarwaters naar Stockholm. Karpers vinden de. Oostzeefche visfchers fomtijds in hunne netten: doch, daar deze visch in de waterén, welke met de zee gemeenfchap hebben, niet voortteclt, maar een inboorling der zoete wateren vant Pruisftn is, worden die enkele visfchen ‘onderfteld, nit de schpen, Wwaarmede ‘nien van K6nigsberg Karper’s riaar Petersburg en Stockholm Voert, ontfant te zijn. Een anlere Cyprinus wordt in de Oostzeſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſ� De Corregonus thymallus, of Thijmvisch, wordt yoornamellfk in het Noorden aangetroffen, met name in de Finiche rivieren. De Lavaret klimt wit de Qostzee in lente en zomer de rivieren op, om kuit te fchieten, maar verménigvuldigt flechts weinig, daar hij zijne eijeren. meerendceels verflindt. In d& Bothnifehe go is dezelve her meeste -overvloedig , -@i de Finlanders maken van deszelfs kuit Kaviaar, maar deze {s minder van hoedanigheid, dan dicn de knit van den Steer oplevert. De Zalm bezoekt ven April tot Junij die rivie mn, saat mate .zij Noordeijfk gelegen zijn. Aam den Zuidkent is die visch in den Gder, Weichfel, Duna en Naerrowa, het overvioedigfte. Noord. waarts aan in de Motala, de groote rivier van Dalecarlie, Uleo, Kemi en Torneo, en in den Ky- men; in welke leatfte rivier hij, zoo wel als in de Dalecarlifche en de Motdla, tegeh aanmerkelijke watervalien moet op fpringen. Spicring wordt er in fommige baafjeri der Oostzee ook gevingen. - De Haring vait er Kleiner, din tm het Schager- mk en Kattegat, maar even goed van fimaak. Hy diijfe het ganfche jaar door in zee, maar onthoudt zich dea winters in het: diepe water; eb het is ene Va- kel ge8- - AARDRIJKSKUNDE voor kel in de lente, een deel van den zomer, cn den herfst, dat er Haringfcholen aan de oevers yer- fchijnen. .Zij houden hieromtrent ook .geene vaste plaats, maar verlaten cen deel der kust voor cen sij1, of voor altoos, en bezocken een ander deel. De voornamfte Haringvischer grippi thans in de golf van Gothenburg plaats, en tegenover Kullen, rondom Zeeland, en in den Limford en de baaten van Flensburg en Sie. De visch komt er geween. In Maart aan, en biijft er tot Meil. In het najaar verfchijnt hij aan de kust van Pommeren, inzonderheid omftreeks Rugen. De kleinere Haringfoort, welke in het. Engelsch Pilchard, in het Noordsch Stroeming, of Streem-Jing, genoemd wordt, is in de Oostzee, vooral — in de Bothnifche en Finche golven, overvioedig. Zij komen er in voor en najaar met genfche schoen in de beaijen aan, en worden, op eepigen afftand van den wal, het ganfche jaar door gevan-gen. Men rekent, dat de vangst jaarlijks ten minte goo,coo ton bedraagt. Dezelve wordt in de omftreken der Qostzee vertierd, en maakt er voor een groot deel het voed{cl der lagere klasien uit. De Oostzee bezit van her geflacht der Clupea, voorts nog Sprotten, Elft en Ansjovis, maar de beide Laststgenoemde foorten komen er zeldzaam voor. Sprotten vindt men het ovyervioedigfte aan de Holfteinfche kust, en in de -golf van Riga. De inwördigen maken ze op dezelfde wijze toe, als de  het land, en brengt zijne jongen tusfchen het ijs op; het kieipere op de klippen, en komt aan den wal. Daar natur en eigene viijt aan de bewoners der Oostzee beter en zekerder beftaanmiddelen : op- leveren:, drift men er de Robbenflagerij enkel-om eaan te winnen; en zulks nog alleen san den Noordhoek dier zee; waht elders legt men dat gedierte-derwijze vermenigvuldigen, dat -het lestig wordt. In de maanden Maart, of April, vormen de bosren van het ceilend Gottland, en we cilanden. der Finfche-cn Bothnifche golven, gezelfchappen, en feken in zee met Zeilvaartuig, groote rosiboopen, . V3 har- gx%o AARDRIJKSKUNDE voor — ‘harpoenen,. knodfen.en musketten, medevoerende. Zij blijven dikwijla ecne maand lang afwesig, voor= ‘mamelijk van het vieesch der Zechonden levende, en derzelver spek en vellen mede naar huis voe- rende. Het voordeel’ van die togten weegt intus~ fchen geenszins tegen het gevaar en de moceijelijk- eid ops want bij den voordetligften togt.is de hoofdelijke uitdceling, op zi meest, 30 of 40 En- pelfche {chellingen. Eene wet der middeleeuwen be- paalde, dat de Alanders de tienden van hunne 'Robbenflagerij aan de Geestelijkheid, voor het on- erhoud der Kerken en het oefenen van gastvrij- -heid, opbrengen zouden. De Natuurkenners rekenen, dat-er zich 98 foor- te van warervogels op en omstrecks de Oostzee -ophouden, van welke ecnige er het ganfthe soar -oor blijven, terwijl andere verdwifien, nadat 2ij Sonne jongen er hebben uitgébroed. Intusfchen ver- ‘eifehert’ onder hen alleen de Zwaan, de -Doriseend, -en -het Meeuwengeflacht, dat wij ons daarb n "Gen Wethig: dappen. De Zwaan verkeert op: menige plaats der Ovstee maar voomnamelijk in de Sond, waar het -verboden 'Y6, 'Tier te ontrusten; dan alleen bij feestelijke ver-fustigingen, of order uitdrukkelij&k verlof. De Zwaerjagt was voerheen een' der vermakeri van. den 'Konipg vain Deniarken, en zekere Vofallen beta- Ten'-nen de Gouverneers der Provincie Schonen 'Hog fteeds cene &hatting van Zwancnvederen. De Donssend wordt, offthcon hij verder. ten Noor- Nigyuldig augelegt. Hij bouwt zijn nest voor ngmelix ap de hooge ffeilten van Gottland, in de kloven der rotfen van Bornholm, en in het mid- den der fteile bergen lange de Bothnifche golf.: De jagt op den vogel, en de opzameling van het dons wit de nesten, zijn door ftrenge wetten ge regeld, op det het aantal dier dieren nict vermipe derd worde. Van werfcheidene foorten van Meeuwen igs er in de Qostzee overvioed, voornamelijk aan den Zuid; kant, en allerbijzonderst omftreeks het Deenfche schierciland. Een eiland jn de baai van Slie heet Meveberg, om dat de Meeuwen er broeden; en, terwigl zij daarmede bezig zijn, is er aan de Slees- Wik {che kust eene wacht geplaatst, om alle gemeens schap met het eciland te beletten, Tegen het einde van Junij wordt er eene algemeene Meeuwenjagt ver- gorloofd,.welke cen der jaarlijkfche feesten van de Sleeswijkers uitmaekt, en door het affchieten yan. Gie musketten aangekondigd wordt. Algemeen oversigt van de khutten des Oost zegs de daar uithemende rivieren, en ae feheepyaars landwearts in: “De Zyveedichte quere van het Schagerrsk en Kat, tegat zijy hoog, en bieden eene sancenchakling van. van voorgedergten en rotfen aan het oog, welke. dweels met houe bekleed of bebouwd gijn, deels. V4 maakt gia «=AARDRIJKSKUNDE voor risakt, en origebruikt, over het geheel cen allerrawse en verichrikkelijk: yoorkomen -hebben, inzdnderheid nabij Marftrand, waar de kust uit fteile rotfige hoofden beftaat, tegen welke de zee met cene onop- houdelijke woede aanklotst. De kust van Schonen Beftaat uit eine reeks van viaktes, en er liggen voor dezelve ook geene klippen; maar, met uitzondering van de havens aan de Sond, liggen de reedes er alle min of meer voor den wind bloot. De beste zin die van Trelieborg, JJftad, Cimbrishamn en Ahus. De Zweydfche kust, van Blekingen tot san de Bothnifche golf, is met eilanden en klippen bezet, en door een groot aantal golven en baaijen afgebroken. Deze leveren havens op, welke veilig, maar moei-jelijk te maderen zijn, en enkel door kustvaarders bezocht worden. Schoon deze oevers natuurlijk bar en woest zijn, heeft de men{chelijke nijverbeid de gebreken der natuur op menige pleats verhol. Pen, en lagchende akkers tusfchen dorre bergen, en op elkanderen geftapelde rotfen, verfpreid. Bei de oevers der Bothnifche golf zijn raw en gefpleten, en die van Zweden in het bijzonder is zoo hope dat hij de zk “Wet ene weeks van, Alpen bezoomt. De Noord- en Oostkusten van Jutland zijn over het geheel laag, en het Noordelijke uiteinde des eilands beftaat uit bar zand, dat door dwarlwia-dén' tot op aanmerkelijke afftanden wordt weggevoerd, en dikwijls. groote. bebouwde ftreken bedelft. On dat zand bijeen te houden 9 Worden er. aldaar ve< EVAART sn KOOPHANDEL. 413 welerklich für den grasplanten, inzondererheid het, angekündig in de longte, echen reeks van zandige heuvels, op eene bedding van klippen rostende, en onbebouwbaar. Geene derzelve is hooger, dan eenige weinige honderd vorte; nogtans heeft men op derzelver top cen uitgeftrekt uitzigt ovér de Noord- en Ostsekze. De Ostsekze van Sleswick en Holftein hellen naar zee zachtjes af, en werden ungemeld bebouwd. Menigvuldige golven en baaten vormen aldesr havens, van welke er eenige voor den handel gewigtig zijn, en den anige van bloeijende. viekken en fteden veroorzaskt hebben. De eerfte van deze golven aan den Noordkant. is de Limford, welke het Jutiche. ichiereiland bijkens ja tweein deelt, en flechts door de sandige landeng- we van Agerland, welke drie of vier mijl breed is, van de Noordzee afgefcheiden wordt. Die fiord Joopt met vele bogten het land in. Hij is aan den mond twee mijl wijd, maar wordt er door zands banken vernsauwd, welke jaar op jaar toenemen, en door granietblokken, welke het hoofd boven wa ter heffen. Zijne grootte diepte is van 1a voet, en fchepen, die dieper. gaan, mieten te Hals ontle- den. Kiciner vaartuig kan tot Loegftoer doordrin gen, boven welke plaats de baai enkel voor pramen bevaarbaar is. Jutland heeft voorts de golven van Mariager en Randers, en de baaijen van Ebletoft, Kaloe, Horfens en Welle. Sleeswiik, de golven van Colding, Flensburg en Slie, welke lsatfte aan’ V 5 + ene gene grote rivier gelijkt, en den Ekernéfiord. Hols flein de golf van. Kiel, de baai van Colberg, en da golf van Lubeck. - De volgende kust van Dut gene grote rivier gelijkt, en den Ekernéfiord. Hols flein de golf van. Kiel, de baai van Colberg, en da golf van Lubeck. - De volgende kust van Dut gene grote rivier gelijkt, en den Ekernéfiord. Hols flein de golf van. Kiel, de baai van Colberg, en da golf van Lubeck. - De volgende kust van Dut gene grote rivier gelijkt, en den Ekernéfiord. Hols flein de golf van. Kiel, de baai van Colberg, en da golf van Lubeck. - De volgende kust van Dut gene grote rivier gelijkt, en den Ekernéfiord. Hols flein de golf van. Sehland is laag-en gandig. De oevers zijn er gemeindeht nicht vuurfteen, jaspis, porphier, en. graniet, door de cwerking der goven rondgeflepen, en hisr endear in zuiker voegen opeen gehoopt, dat zij eene fort van dik vormen, waaronder die van Dobbe-ran, in het Mecklenburgfche, de voomaamfte is, en de Hellige dijk-genoemd wordt, om dat hij, naar de volksoverleyering, door bovennatuurlijke werkin-gen: gevormd is. Hij is een. unr lang, 100 voet breed, en § of 6 woet boven de opperviakte der mee vwerheven. Hier en. daar beftaat de. oever van Duitschland, saast aan de Holfteinfche, ook uit kekkechtige fteiltes,. en er liggen ‘langs denzelven bvezal ondieptes. De Patinerfche kust, en de eilanden nevens dee aelve, vetichaffen bilijken van de bestendige werking dex wateren op de mestigvuldige baaijen en golven, welke zich aldvar opdorn. Aan de Westzijde vore zeen het fielerland Dars en het eiland Zingst eene kom, die zes voet-diép is. Verder ten Oosten awordt bet ciland Rugen door de Strast van Gellen wan het vaste land afgefcheiden. Die strot is van az tot 14 mijl breed; haar ingang van de Oostzijde heet de Boddex, in blijit voor de grootfte fchepen be- waarbaar; offchoon zij op haar naauwile flechts 3 of 4. vadem diep is, en men er geitadig het zand, dat zich ZEEVAART en KOOPHANDEL. 315 zich et ophoopt, uit moet. halen; waatvan de Kos- ten uit een tol gevonden worden, dat het Gress Haf wordt genoemd, welks water gemeenlijk zoet is, maar bij Noordelijke winden zoutachtig werds. H et is wel van viseh voorzien, en heeft drie mon- den, de Peene, de Swine en de Divenow. De he- vens aan deze kust moeten geftadig van zand gezni- verd worden, -terwijl de werking der zee fomtijds zoo geweldig is, dat zij de fterkfte dijken en hoof- ten binnen weinige uren wegfpoelt; zoo dat :en arbcid van twintig jaren de haven van Swinemunde flechts. cen’ deele tegen de woede van het element heft vermogt te beveiligen. Vergler langs de kust van Pommeren henen ftevenende, giet men vruchteloos uit naar de ‘ruinen: sn het vermaarde Vineta, de onderftelde hoofdplaats: der Vandalen. De inwoners wijzen inderdaail eene pick aan, welke nabij het ciland Ufedom ligt, en op ‘welke ij voorgeven dat die puinhoopen onder wa- ‘ter ondekt zijn geworden; waar, bij uader onder- zoek, heeft men bevonden, dat bet enkel rorkn waren, aan welke de verbeelding.de gedaeite van koloimmen, muren, enz. had bijgezet (*). | Onlang heeft zekere fchrijver in het @adje Ju- lin, op het elland WolJin, het onde Vineta gemeend te Voorbij de Oostergréenzen van Pommeren vinde men de Golf van Dantzig, welker Westelijk uitem- de, de Golf van Pautzig, of Putzig, genoemd, deor eene.kromme landtong gevormd wordt, die ‘op haar uiteinde de kleine flad Hela heeft. Aan de Pruisfifche kust liggen de merkwaardige bekkens, het Frisch- Hof en Kur Voorbij de Oostergréenzen van Pommeren vinde men de Golf van Dantzig, welker Westelijk uitem- de, de Golf van Pautzig, of Putzig, genoemd, deor eene.kromme landtong gevormd wordt, die ‘op haar uiteinde de kleine flad Hela heeft. Aan de Pruisfifche kust liggen de merkwaardige bekkens, het Frisch- Hof en Kur Voorbij de Oostergréenzen van Pommeren vinde men de Golf van Dantzig, welker Westelijk uitem- de, de Golf van Pautzig, of Putzig, genoemd, deor eene kromme landtong gevormd wordt, die ‘op haar uiteinde de kleine flad Hela he Ein genoemd, welcher water zoet is, en doot de rivieren van Polen gevormd wordt. Elk van deze bekkens heeft langs eene enkele: firaat gemeenfchap met de Oestzee. Het. Frisch-Haf is 16 of 17 uur lang, en van enen tot vijf uur breed. De tandtong Frisch-Neh-rung,. welke hetzelve van de Oostzee fcheidt, begint.omftreeks -Dantzig, en firekt zich 19 uur ver Oostwaarts aan uit, met een breedte yan een tot drrie uur. Het nabij Dantzig liggende gedeelte is ‘vruchtbaar en wel bebouwd, maar het overige eenbar zand, met flechts eenige visfchers gebuchten. Onder het zand ligt cene bedding wan kalkaarde, vuurftesnen en ontbonden plantgewas. De gemeinen schap van dit bekken met de Oostzee is ecenige -Malen verandet, en de tegenwoordige nabij Pillau ontfiond in -s500 bij.cen grooten ftorm. Dezelve is 1900 of shoe vadem wijd, en van 13 tot 16 woet diep, - Ber Kutisch - Haf is "deszelfs naam, even als het te vinden, waarvan men in de middel-eenwen z00 veel ophefs heeft gemaakt, dat latere sereniks daas- door veibijsterd zijn geworden. ZEEVAART sn KOOBHANDEL. 317 het riabij gelegene Kurland; of Koerland, aan: edn oud volk verfchuldigd (*>. Dit bekken is 19 uur lang, en van een tot negen uur breed. Deszelfe gemeen{chap met de Oostzee nabij Memel is 3,900 voet wijd, en tusichen de 11 em 19 voet dip, maar vrij oneffen. van bodem,.en met verfcheidens zandbanken bezet. Van het -binneneinde tot aan eene plaats van den naam van Windeburg gaat e geen firoom, en is bet water zoo ftil, dat het te gelijk met  en welks gemein schap met de omftreken van Dantzig ook reeds heel vroeg Zoo groot was, dat er zich dacrom. fickecks cene volkpianting van hetzelve fchifat te kune men het gewecken. 8.AAKDRYRSKUNDE voor thans ‘nog ‘weinige, van takin beroofd en sen bloote ftijlen - gelijkeade.: Daar de landtong voor al het go- weld der winden blootgefteld is, verandert hare op- perviakte fteeds van gedaante, en vormen er zich daarop in het eene jaar zandheuvels, die in het an dere wederom worden. weggevaagd. Zjj ig voor alle bebouwing onvatbaar, es wordt enkel door vig- fchers en loodfen bewoond, wier Wonitigen {teed gevaar loopen van onder het ftuifzand begreven te worden, zoo als dit in de zeventiende euw ten amzien van twee derzelve gebeurde. Eenige weini- ge herten en hazéa zija de cenige vicrvoetige dicren, welke dit woeste oord bezocken; maar er verfchine aidaar eene ontelbare menigte kraaijen en Havikken s Eh men van de eerstgemelde vogels en groot anital, om ze te eten', ja men geeft daarvan tien- Gen aan den Pfatherr, Welke een deel van deszelfs inkomften uitmaken. De geheele kust van Prüfensen ist van Prüfensen, met fenen bedeckt, en met zandbanken bezet. Zij is vermächtig van wegens de barnstesn, wolken er bij fermenden uit. Norden en N. W. aanfpoelt; inzonderheid op den over van het Samland, tusfchen Pillan en de Kurisch-Nehrong; in welk distrikt de visfchers, en voorheen van voorheen van den Krigedienst, gehouden zin, om ze voor de Kroon Op te zame-Jen. De zee levert intusfchen minder barnstesn, van voorheen, en die gen, welke men uit Prüfensen. Wäar men ze in den grond vinds. Het. gene ee Op- beie ZEEVAART en ROOBAARDEL. gee beide wijzen verzameld wordt, behoort gezanenivl an den Koning, maar vermeerdert deazelfs inkome ten zeer weinig, dant bet jearlifk(he bruto bedrag’ van alles te zamen niet meer dati $,560 Pond fter- lings is. De barnstteen, welke de zee aanbreng?, is eemeenlijk in zeeplanten gewikkeld, welke men ef ligtelijk Zeeplanden. Affcheidt; die gen, welke men in den grond vindt, is met een harde korst bedekt; beide bevärtigen den vreemde zelfftandigheden, als watérdruppels, gandkorrels, infekten, enz. De brokken zijn nooit heel groots de grootte, welke er tot nog toe gevone den is, heeft niet meer dan een voet middellijns, en berust in het Koninklijke kabinet van K6nigberg. ) De kust van Koerland is, als die van Prüsien, laae, zandig, en met keitjes bedekt, maar op een flaats met kalkachtige klippen beget, welke onder water door tot aan het eiland Gottland fchijnen té feiken. De eenige havens zijn er die van Liebav en Windau. Tuschen Lyfer-ort en Domesnes lige de heuvel van Domberg, welke vrij hoog is, ay eene baak voor de Zeelieden opkevert. De Golf ven - Lifland, of van Riga, is eene breed infnijding in de kust, en heeft ten Zuidelijken grenspaal Domes nes; tusfchen welke punt en Swaver-ort (de Zuid punt van het eiland Ösel) de mond der golf be- grepen is. Dezelvg is acht uur wid; maar Joopt van Domes -nes een zandbank uit, ter lengte van vier uur, en een rif van Swaver-ort. Op de eerfte punt ftaan @ twee lichten, en op de laat. AARDRISKUNDE voon fte een. De kust van Lijflaud, en Ue eilanden daar- nevens, zijn, over het algemeen, hooger, dan Koer- land, en uit zand, fteengruis en beddingen van kalkaarde, zamengefteld. De Oostzee ontvangt 240 rivieren, en cen zeer groot aantal riviertjes en beken, welke door fmel- tend ijs en fneeuw gevormd en vergroot worden. Verfcheidene van deze rivieren, met binnenlandiche wateren en meeren vereenigd, maken het land on Noorden zeer gefchikt voor binnenland{che vaart van groote uitgebreidheid en van groot belang voor den koophandel. De eerfle rivier aan den Westkant van Zweden is de Gotha, welke uit het meer Wener voortkomt, op 20 uur afflands vam hetzelve voorbij Gothenburg Joopt, en zich fangs twee takken, die het ciland Hyfingen omvatten, in het Kattegat werpt. Twitting uur boven Gothenburg zijn er vier water-valten, gezamenlijk Zrollhoctta, of Toovenaars hut, ge- noemd. Dezelve omvatten e Eine ruimte van 3,000 Yerst, en de hoogfte waterval is 120 boven de op- perviakte van het Kattegat verheven. Beneden die watervallen vioeit de rivier, met uitzondering van. Einige kleinere hindernisfen, geregeld af naar zee. Lang is men er op bedacht geweest, om langs de Gotha eene vaarbare gemecken schap tusfchen het Kattegat en het meer Wener te openen; maar ten dien einde moest men buiten de watervallen om werken, of dezelve met fluizen omvatten. Aan dit laatfte gaf men de voorkeus, Het werk werd in 1750 aangevangen, en was meds xpetkelijk gevorderd, toen eene ongemeene zwelling der rivier dijken ey fluizen vernielde. ‘Daarop werd er tot het graven van eenc vaart buiten om befloten; maar men begon armede.eerst in 1794; na dat de kosten, ten bedra- van meer dan 80,000 P. St. door eene Asfucia- hij infchrijving waren gevonden. De vaart neemt eneden den laagften waterval een aanvang, en is tot trent.een uur, voor dat zich wederom met de vier vereenigt, voortgezet. Dezelve is o2 voet id en 62 voet diep; zij heeft 8 fluizen, eene groate kom, en -eenige infnigiingen, waar de fchepen elkanderen kunnen Voorbijvaren. Al de fluizen zijn, met ech deel der vaart, in de granictrots gehouwen. Overigens ig het, vaarwater met fterk metfelwerk geboord, Men heeft-ook voorgefteld, cene yaart van het Kattregat naar de Oostzee te openen, door de Zui-delijke provincen van Zweden, langs de Gotha, de meeren Werner en Wetter, de rivier. Mona 9 &NZ, ten welken einde mep reeds is begonnen te werken. Het meec Weper js -go suur lang, en 13 of 14 breed. Deszelfs waterpas is 147, voet boven dat van het Kattegat verheven. Het bevat cenige eilandjes, en ontvangt een aantal rivieren, die uit de bergen van Noorwegen ont{pruiten, De aanmerkclijk fe is de Clora-ely, of groote. rivier, aan welker mond Carlftad ligt. Van deze plaats zijn cr meer dan 20 fchepen van 20,ton, en cen grogt aantal plat. bodemde schütteln, op. het meet onledig, om uit Wermeland hout e en iizerets naar,.de Xx _ fmele sso' | AARDRIFSKUNDE vooa : fmeltérijen te voeren. Tauschen dat meer en het ane dere, dat Wetter heet, bevorderen cen aantal watee ven het ontwerp der vaert. Het laatstgenoemde heer is 24 uur lang, en zes-of zeven breed. Des- velfs waterpas is 292 veet boven dat der Oostzee verheven. Het bevat weinige eanden, maar deszelfs flroomen zin fterk, en het storme er fomtiids ge ~ weldig. Daar het er intusfthen diep is, en mer er op fommige plaatfen met eene lim van sco vadem nog geen grond gevonden heeft, is de sheepvaart tr gedurende een groct deel des jaars vdlig. “Hee meer ontlast zich. langs-de rier Motala, welke, na een foop van off of 3d uur, te Noitkoeping in de baai van Browick valt, midden in de stad drie schik erachtige watervallen vormt, en omstreeks haren mond 200 wid is, dat zij ‘dan egn meer gelijkt. Zijis ne Vens de Gotha de eenige rivier van amnbelang (*) in het Zuiden van Zweden, en zai bi de gezegde ‘vaart ten deele gevoigd worden; miaat boven de wae tervallen zal de vaart ter zijde af‘loopen, eh naarden kant det golf.van Sloetbacken » welke Soeder-K.oeping befporlt, gerigt Worden.. 3 _ 4 ett - Het (*) Diegene, welke yan de hoogten van Halland, ‘Schonen en Blekingen, naer zee afdalen, zijn flechts ort van loop » en op eenen kleinen affiand van der- ‘zelver mondeh ‘bévaarbaar, De rivieren van Trof eh ‘Nykoeping, in Soedermaniand, zijd voor de ijzerwer- ‘ken aan hare oevers zeer gewigtig, maar veor de fokeep- ‘vaart van geen. het minite belang. ZEEVAART sw KOOPHANDEL. 903 Fiet meer Mackr feieidt Soedermanlamt er Upland vain, en 'heft bi} Svocithohn' gemseenfchap met do Oostzee, langs twee ftroomdn, welke et Noorder ch Zutder genoced worden. Dit meer is 04 wor Inv, ef: 9 of 10 bread. Deszelfs hoogte guar dic der Oostzee flechts 6 yoet te boven. Het waer iy et helder azuurblaauw, de oevers iin vol infhijdiu- gen, en er ligeen in het meer na genoeg 1300 eilaw djes, of eilanden, van welke er eenige vrij groot en zeey vrachtbéar zi. Het water is er van April tot Woevember onbévrozen. Behatve cen groot aantai rivieren, ontvangt het meer Maelar, langs cen wil en fhdftvoomend kanaal, het water van het meer Hicinar, wélks waterpas 73 voet hooget is, dan dat van het andere meer, en welks ganfche Icngte van 16 uur, cn breedte van 6 of 8 nur, bevaarbesr is, uitgezonderd eenige cilanden, die hee bevat. De Binnenlandfche feieart firekt zich, behalve fleze f Nog langs twee gegraven kanalen uit. fet eerfte is dat van Arboga, waardoor de rivier van dezen ‘naam, welke in het meer Maelar valt, met het meer Hiclmar vereenigd wordt; tusfchen welk hatte en de rivier men negen Guizen heeft te passen. Het tweede kanaal is dat van Stroemsholm, dat langs eenige meertjes, eene riviet en eenige fluizen, eene gemeenfchap tusfchen de meeren Maelar en Barktn, aan de grenzen van Dalecarlia, opent. Die Kanaal is grootendeels uit ‘de vaste granictrots gehouwen, en eenige der fluizen hebben cen val yan 38 voct. vo | X 9 De \ 34.AARDRIJKSKUNDE voor: De groote rivier van Dalecarlia, of de Dhad, — ook wel eens de Dalecarlia, de Gefle Luisnan,-. 