De zeden der wilden van Amerika [microform] : zynde een nieuwe uitvoerige en zeer kurieuse beschryving van derzelver oorsprong, godsdienst, manier von oorlogen, huwelyken, opvoeding, oeffeningen, feesten, danzeryen, begravenissen, en andere zeldzame gewoonten, tegen de zeden der oudste volkeren vergeleken, en met getuigenissen uit de oudste grieksche en andere schryveren getoetst en bevestigt
Lafitau, Joseph François, 1681-1746
T I E N D E H O O F T S T U K. DE Kanoos van schorflen, welke de Wilden die zu ver niet na t Norden leggen, maken, komen met die gene overeen, die de Egyptenaren van papier machen. Het papier is een plant die aan den oever van den Nyl waft, en die een menigte van driehockige spruiten uitfchiet, op zyn bellzes of zeven ellen hoog, schoon Theofraflus en Plinius (et) daar ticn en zelfs nieer als tien aan toefchryven: het was byna een algemene lant voor het gebruik dac men 'er in oude tyden van niaakte; zy ver- (a) Plinius, lib. i?. cap. zi Papyrum ergo mfcitur in Palustribus, autc]uicfccntibusNili aquis, ubievagatx ilagnant. Due cubita non excedent, aliqua aliqua aliqua aliqua, brachiali radicibus, tranquilis latciibus, decern nonampiiuscubitum longitudine, gracilis latciibus, decern nonampiiuscubitum longitudine, gracilis latciibus, quam Boris ad Decs coronandos. Radicibus incolse pro ligno utuntur, nec ignis tantum gratia, sed ad alia quoquam utensi, quam Boris ad Decs coronandos. Ex ipso quidem papyrum aavigia texunc, & e libro vela, tegcteque, nee non & vellem, etiam ilragulam ac funes. Mandunt quaque crudum, decostum quem odoratus illecalamus lacum. Nequaquam in abbatis circa quern odoratus illecalamus lacum. Nequam in Euphratc nascens circa Babylonum papyrum. uni inteUcftum eundem ull iabcrc charts. Similia his Theophilus, loc, cit. V A N A M, E H I K A. III. BOEK. 4©^ verflicktQ.tot Toedzel, men make to *er medecynen van, en bladen om op tefchryven: zy verfchafte i.out om zicl^tewarmen;,^*'^" (en, linnen bin zich ce kleden; men maakte >r ifehqiten, n^afien, koorden, zeylen en hulsraad van; kranflenvoor de Godcn *,, en schoenen voor de Prielters. Deze plant was nice alleen aan Egypte cigen ) zj groeide 00k in Syrien, aan dc oevers van den Eufraat, op het Eyland Kreten, en zelfs in Italien. Maar na alien schyn was deze laatfte van een andere soort. Ik heb moejte genoeg om te begrypcn hoe een Plant, die geen vriicht voortbrengt, die een halm hecft die niet alte dik is, geen bladeren, ten zy een bosjc dat aan den top van den halm grocir, zo veel verfcheyde gLbruiken kon hcbben. Vooral kan ik in myn hlofc nict krygcn, hoe men 'er fchuiten en zeylen van kon machen. Herodotus Ichynt te zeggen, dat men hier niet als den top van liet riet toe gebruikte, en Thcofraftes verzekert, Jai men ze van het riet zelfs maakte. Men kon yan den hlofe geen fchorflln maken, die dik genoeg waren, om; 'er het lichaam van het gebouw van te timmeren; noch minder) zo het fchynt, van dentopj die zich in bladeren of dunne Viezen fcheyd, als het papier van China, en die by gevolg geen- licham genoeg hebben om zeylen of de omtrek van een fchuit te maken, die fterk genoeg moeft zware paklen te voeren. Na myn veer- belding moet men 'er dan zeer dichte matten van geweven hebben, gelyk men noch zekere kleine yaartuigen heeft, waar van de Abillyncn zich hedendaags bedienen om op den Nyl te varen. Ik geloof ook dat dc woorden, Fapyros^ Bihlos, Cbarta, Libery die een en dezelfde betekenis hebben, geflacht-namen waren, die in 't algemeen aan allc bomen gegeven wierden , van wier fchors men zich om te fchry ven bediende. Plinius leert ons , dat men in 't ecrd op de bladeren van Palmbomen fchreef , en hier zinfpeek \irgilius miflchien op, van de Sibylle fprekende , die haar God- fprakcn op bladeren van bomen fchreef. Plinius voegt 'er by, dat men zich naderhand van de fchors van enige bomen bediende. St, Jfidonis van Sevilje , volgens het gevoelen van de fchranderile oordeelkundigcn, gceft d /e Befchryving van het Papier , of van Jict Hoc i , ( want dat is het zelfde ) „ het bock is he: binnenlle „ vlies v m dc fchors , dat het naaft aan het hout komt , waar op „ de ouden 'chreven. Liber e^ interior Tunica corticis , qua Ugno ,, colarcti in eiua antiqui fcribebant. Deze gefallacht-namen, waar van ik zo even gefproken heb, kun nen volmaakt wel op de berkebomen toegepall worden; van lum (liinlle vlics kan men bladeren om te schryven maken, en ik hrb er my zelfs zomtyds van bedient. Van de dikfte bedient men zich om kanoos, zeylen en tenten te maken; en nademaal zy zeer vettig is, maakt men 'cr ook toortzen van, om by 't licht te vifchen, of in donkere nachten na huis geleyd te worden. Indien bet woord Papyros van het Griekfche woord ">;», vuur j afgeleyd word, zou deze naam daar noch beter aan paflTen. Plinius vegt dat men voor de Goden maakte. De Itali-cil t'apvrn. Sira-lio lib. f. et Ma-lialii lib, 8. Ilcro.l. lib. 11. 98. Thet.ph. lot, lit. Plmtt J. A 13. Cup, If. yiri. tercid. 3. &. 6. If Jar. I it) 6. Cap. 12. 40^ 2 tD EN DER W* 1 L D E N' Praan. Bs K^i^tbett ttt dc ik^b ZvAdciykef WMden, die aan den oe- wen der y^ yun de zce Wc*i«tt, 1)edienen zich vari lartgc Praatrtrcn, die tot 5,n'" ztfffig |>ferf6n^rt toe-ku«hCTi- voeren, en zy Jtogenze ttiet planken op, die zy aanf <te kanten' aait den Ihim van denooom, die den bo- dem van de Prawt^r aifmaakt, vaftmaken. Zy zyn redelyk gocd om langs de kufcenvjm ilen Oceaan te vafeirt, en ftaan de buren beter tcgen als finvpelc feftorffen; maar Op de riviereW van Kanada of van het Zuidelyk Amerika dengen zy nice* voor lange tochren, om de nienigte water- Vetter, alwaar haaf aVaarte en dtmoeielyk- heid om ze tc rtgeren dtteWe van gecn gcbruik zonden maken. ' Men vind 'et evenwel altyd'een menigfc ontrcnt de dorpen, claai- zy van groot nut zyn, o«v van de eene kant van de rivier na dc andcr te varen, of pm Iiet brandhout en de andere voorraad over te brengen, wannccr men die tc water kan varen. In legended zyn de fchui^jes van fchotflen zeer gemaklyk voor de grote tochten, en de ettige waar van menze met meer gemak op defnelle vloeden kan regeren, en datze beter kunnen gedr^gen worden. Kanoos \ an 2>eu - kefchorf l(n. ELFDE HOOFTSTUK. DE Kanoos van bekeren zyn een mccfterftukvan de kunll der Wilden Nrets kan 'er aartiger en verwonderlyker be-dacht worden, als deze brofle vaartoigen, waar mee men evenwelongolodyke zwaattens: toert, en meh gaat 'er overal zeer fnel mde voort. Daar zijn 'er evenwel van verfcheyde groottc, van twee, vier toe tien plaatzen toe, die door dwarsbalken ondcr-fcheyden zyn. Icder pfaats moet met gemak twee rociers kunnen bergen, behalven die aan de enden, amaar 'er maar ccn kan v.it-ten. De bodtm van de Karioo is van een of twee (lukken fciiors, daar mert 'er andere met do wortel aan vaft naait, die men van binnen tn van buiten begomt, zo dat zy van een ftuk f chynen te zyn. Nademaal de schors, die 'er den bodein van uitmaakt, u.i-nigdikker als een of twee ryksdaalders is, verfterkt men dicn van binnen met zeer dnnne Cedren dclen, die overlangs leggen, en met krom-houten of knien-van 't zelfde hour, maar vcel dikkcr, ten naaften by voleens de bbcht van de Kanoo van 'c cene tot hetander geplaatfl. nehalven dat lopen 'er Inngs de boorden twee meefterbalken, waar in de punten van de kromhouten, die zy vnlt houden, iluiten, en waar aan de dwarsbalken, die dienen om het gantfche lichaam tc verfterken, vaflgemaakt zyn. Men kan d.iar in geen voor of achterfteven onderfcheyden. De twee uiterftc enden of de fnavels zyn eveneens, om dat Men er gecn rocr aan vaft maakt, en dat de gene die aan een van de fnuiren zit, n ct dc riem of met de fhak (luurt, wanneer zy tegen den stroom op moeten varen, van grond af flekende. De riemen zyn zeer Inch- tig, schoon van maftbomen hout, dat zeer hard is, gcmaakt. Zy zyn zelden langer als vyf voet, waar van de fchup of palet ander- h*lf bellaat, op vyf of zes duimen breette. Indicn de kleme vaartigen gemaklyk zyn, zyhebben ook liun I V A N AM E R I K A. III. BOEK. 407 ongetnakkens, want men moec veel voorzichtigbeid gebruiken met daar in tc Happen, en daar heel gedwongen inzittenv om niec cm te draaien, en om de Kanoo, als zy aiin de gane h 1 balans to houden. Daarenbovenzyn zy zeer bros, ^t minlldat zy op bet zand of op ilenen raken, komen cr grote fcheuren in, daar bet water in komc lopen, en de waren, of den voorraad dien men vocic bederfc •, zo dat 'er zelden een dag \oorby gaat, dat 'crniet enige plaats tc be^ommen is. In I'tille wateren Kan men zittende ofllaan-do daar in roeienj maar op I'nellc vioeden is bet Beiter dat men op Jyn knien Icgt. Lcn ander ongcmak, dat zy iiebben, is dat men daar in niet veel zeylcn kan vocicn, en dat men zich nict van 't /,c>l bcdlenen kan, als by mati,[;c winden, zonder zich in gevaar le llcilen van te vcr^aan. Om dczc reden is het zecr moeielyk de Mciren over tc ftekcn, de voor/.icluigfte luiden ondornemcn Jiet y.cldcn, zonder eerlt wel met lict vvcer raadgepleegt tc hebben ; daarenbovcn > aren zy zo na langs hct land als het mcgelyk is, of zcylen van dc cnc kaap na dc ander, en trachten van het enc cy- land op hct ander te komcn. T'elkcns als men in of uit dc kanoo Itapt moct men blootsvocts zyn, en als men voct aan land Zet, Nioct men de kanoo ontladen, dezclve uit het water trickien, en op hilt zant of in de moddcr zetten, op dat de wind ze nict aan i'tukken lla. Als ^cr fcheuren in komen roctmen die met gomtocmakcn gelyk ik reeds gezegt heb, en hler toe moet men oppafcn dat men ze byna elke reys bezichtigt. Men gomt de kanoos van bcrke fchorllen met gom van enigen harftachtigen boom, waur van Amerika in h lar wyduitgeltrtktncid gcen gebrck heeft. Maar Dj Natien die de Algonkynfche taal fpreken bedienen zich nict als van fchuitjcs van bcrkeichorilen, en maken die zelfs. Daar is enig onder de eene en de andere. Die van de Abenakis, by volleit, zyn zo hoog nict van boorden, zo groot niet, en plaiter aan bcyde de enden, zo dat ze byna over al even hoog zyn, nademaal deze, op klcinc rivieren varcnde, lall zouden kunnen lyden en aanftukken gcftoten worden door de takken, die van bcyde kanten van de rivier over 't water langsen, in plaats die de (3utaouakken en dc X'olkeren, die hoger op Icggen, op dc ri-vier van St Laurens tc varen hebbende, daar vccl watcrvallen en lleiltcns zyn, of wel op mciren daar dc baren altyd zeer hoi gaan, kanoos moeten hebben met Jioge en verheve fnuiten, om dc barcn te breken, en minder nood tc hebben van water In te krygcn. Daar zyn in Zuid-Amerika nk de kanc van de Zuid zee Wilden, die zich met schorfle-lchuitjes op den Ocean betrouwen. De lare fchorfle-lchuitjes van de reden noch veel verherer. De Irokosen maken geen Kanoos van bekehrt, maar ko-pen die van andere Natien, of maken 'er in derzelver plaats van ipefen. Deze dienen zelden mcer als een veldtochc, om dat zy zo ilerk niet zyn als de andere, en om dat men der zelver verlies gemaklyker vergoeden kan. Zy zyn uit een lluk, en zo onaanzicnlyk en plomp bewerkt als men qualyk geloven zou kunnen. Zy fnyden deze fchors  aan de twecenden benaait hebben, die zy met gekloofen de stokken verfterken i om ze te Iluiten en het van een barften te beletten, ttaken ly de kromhouten, de dwarsftaken en boorden van de fchuit van fimpele takken van bomen. Dete takken zyn maar afgekapt, en 20 llecht by een gevoegt, dat jict gezicJit daar van alleen genocg is om vrees in die gene te verwckken, die Inm Icven in deze machines op zo gevaarlykc rivicren als die van Kana- da zyn* moeten wagen. Evenwel vertrouwen zy zich met een wonderlykc geruftheid aan de fnelheid van den vloet in de stiltens en wntervallen, wun- neer zy de rivieren aftukken > of met . Ongeloollykc mocitc daar tegen op varen, bcmende op den grond met de Uaken. TWAALFDE HOOFTSTUK. Water- vaileii. Hoeiy hier Inin rep r.ver- (Jragcn. DEze fteiltens en watervallen worden dcor de lioogtc der Lnn-den vcroorzaakt, die na mate dat m^n dichter aan den oor-fprong der rivicren nadert, zich altyd verheften. Op zonin,i[;e plaatzen zyn zy vervaarlyk hoog, gelyk am de Katarakten van den Nyl, of wel de beroemde waterval van Niagara, die Ichriklyk om an te zien is, en daar de vloed St. Laurens, die daar ter plaats een half myl breed is, met een vervaarlyk gedruis lootrcclit als  ol /es voeten. De zelfde vloed van^t. Laurens kan hicr ook een voor-Ix'clt van verftrekken. Want hy loopt dus meer als vcertig mylen van den eenen fprnng tot den ander, die niet ver van clkandcr af zyn, en waar vanzom- mige byna een myl lang zyn, daar liy door verfchcyde vallcn met zo veel fnelheid loopt , dat een pyl door een Iterkc en ervarc li.incl afgefclioten niet gezwinder kan lopen, als die water in de/.e aflbr- tingen : en nademaal deze plaatzen niet iitfcl ditp zyn , vcrcoi /> ken zyn baren, icgcn derotzen die in zyn kil verfpreyd zyn , bic- kende, een gcdurig gebruifch, tn fchynen g>ints in fchuim vcran- del t te zyn. Men moet aan deze Katarakten, die om haar gruwelyke iioogk onbevaarbaar zyn , alles overdragen. Men moec zich /elfs van vcr reeds in acht nemcn, en ver boven den val zich van de rivicr he- geven, om niet in een onvermydelyke dood te lopcn. Mu.i- ii; Iprongen , die zo hoog niet zyn , gcefc men zich aan den loop : .m den liroom over ; al de kunft beUaat hier in om die wcl tc vrsl.; ;;, en zommige enge palfages tulTchen dc reeks van rcitzen \\c\ tL\cr- kiczen, en om de losgeraakte llenen, waar iree do rivicr bc/,iait is , te vermyden , waar van 'er een genoeg is om de kanoo , die met een gruwelyke vaart voortgedreven word, wanneer zy daar op ftoot aan ftukken tc fplyten , en een fchipbreuk, daar gecn liulpniio- del meer voor is , te veroorzaken. Dcgene, diezulk varen niet gewentzyn, ziddercn op hctdenk- hcelt y met gekloof- sen barften tc n en boorden LC takken zyn t geiicht daar cken, die hiin die van Kana- ykc geruftheid Tvallen , wun- kc mocitc d.iar :en. UK. ogtc der Lan aan den oor- Op zomiiii^e rakcen van den ; Ichriklyk om Jaar ter plants otreclit Ills in lopen zy ccns- van vy f ol' /cs )ok cen voor- n eenen fprom; waar vanzoni- de vallcn met m de/.e afUoi- yn, vcrcor/,;- ^d zyn, bro- Ichuim vcran- velyke JioogL 1 /elfs vnn vcr [1 dc rivicr bc- pcn. Muar in n den loop vun Welte VOl:;i|l, 'Xn wcl tcvcr- rivitr bc/iait ie kanoo, die °ei' zy d;uir op geen luilpmid- 1 op hct denk- beelt alleen dat men op gcnade van ecn enkelc fchors zich in zulke gevärlykc paiFagics kan begevcn I Lienwel, von de Wilden en de Franzen van Kanada lo gefüllen om de Kotzen te myden, dat is völlig gegen hoch, die längeren von Iprong van bt. Louis wilden heronder kommen, als de rcyxc van  rug laat hangen, die aan lalsbanden of uan windels, van de daden van hun wit hout geniaakt, en tot zelen iécvloclilen, vait 7,yn, welkenn devrouwen op Jiaar voorhooft v.ifttTii\ken, en de mans voor op de borl't, daar de schuldern bepinnen, reclutcgcn het gebruikdcr oudetgypten, volgenshct vcrliaal van Herodotus aan. Herrlich die Koben In de winter en op de fneuen bedienen zy zich van kleine flecken, die van cen of twee zer dunne plankjes gemäßt zyn, welk beyde toamen gerckent niet vccl breder als een voct en langer als zcs of zeven zyn. Dezc planken lopen binnenwaarts krom, en zyn van vorcn een halven voct opgebogen, om de flecken en uit den weg te fchuiven, die hen, als zy tegen de flecken op moeten, het gemäßt zou belctten. Van beyde kanten langs de flecken twee een weinig verhcvcne flokken, en zyn 'er hier en daar aan vaft gemäßt. Zy dienen om de flecken rie- Men, die hun cq'iipagic op de lice vaft houden, heen en werde door te rygen. Ecn Wildman met zyn zeel op de schoudcr en in zyn deken gewonden, trekt met veel gcmak een zctr zwaar geladen lice voort. Op de fneuw daar gcen gebaandc wcg is zyn zy genootzaakt y.icli van Raketten te bedienen. zonder dewelke alle reyzen, 't zy voor den oorlog, of voor de jacht, enz. hun onmooglyk zouden vallcn. De gcdaanie dezer Raketten zweemt na cen eyrond, dat is tc /eggcn dAt het eyrond niet volmaakt is, zyn deze Raketten render van voren als aan het ander end, dat wat puntig toeloopt. De gcdeotfte zyn derdehalf voet lang, en anderhalf breed. De ronde band daar om, die van ecn hout is dat in 't vuur hart gemaakt is, is in zyn omtrek doorboort gelyk onze Raketten, waar na zy gelyk onze Raketten, met dit onder^citcyd dat derzelver malien vcel dichtcr. by een vyn en dat de koorden van gec In der norden zijn maar van rauwe huiden, die aan zeer dunne riemen zijn geføren. Om het ligchaam van de Kaket val'ter te maken, fteekt men 'er twee dwarsftokken door, die dezelve in drie delen fcheyd, waar van het middelfte het langfte en het breedfte is. In dat deel dat aan O 3 hec Van liunne dcii vvii<> Icrcn cip fiCllJW (?chrui- keii. Pakct ten. Derie- ver maakzel. 4>P ZEDEN DEK WILDEN Ditis iioch een ge- bruik vande oudety- den.j Strata. Itb. ii.f. 34?. S/iiJas, Nu,-.e. Men be- zich idchhe- dcndiiagi in Ko|. choieii Mingrt- lieovan. The rotide is, last men, gac opeti dat boogsgewyze gemaaktis, M aar van het dwarsftokje als de pees uitmaakt. Hier moec depunc van den voet inkomen, zonder aan den dwarsltok te raken, die hem quetzen zou. Aan de twee enden van den boog zyn twee kleine gaten, vwaardoor de riemen moeten gaan, om den voet op de Kaket vaft te binden. Men fteekt deze riemen den een door den ander, als of men een knoop op den groien tetn wilde leggen, en na ze kruislings over elkander gegt te hcbben, fteekt men ze weer door de Kaket door den omtrek van den boog. Men haalt ze vervolgens van achter boven de hiel, van waar men ze weer op het gewricht van den voet brengt, daur men ze met een dubbelen ftrik toeknoopt Dit gaat zodanig in zyn werk, dat of schoon de voet onwirkhaar ftaat, hy evenwel ncrgens als op de grote teen gepreft is, en dat men de Kakec kan afdoen zoniier er een hand aan te ilaan. Dit is ook nocli een zonderling gebruik van de oude tjden , dat uit Azien na Amerika met de volkeren , die daar zyn gaan wonen, is overgegaan. Strabo van de Volkeren fprekende , die dezen Ian- gen reeks van bcrgen bewonen > dewelke zich van den voet van den berg 1 aurus , tot aan het uiterfte van het Riphccifch gebergte uitftrekt, en waai: van de Kaukafus een der beroemften is by'^dc Oude Schryvers, verhaalt 'er dit in 'c byzonder van. » Men kan „ in den winter niet op den top van deze bergen klimmen , maar )» de inwoonders gaan 'er ^s zomers , en binden fpitze fchoenen „ van raauwe olFehuiden gemaakt, en zo breed als trommels , aan „ hun vocten voor de fneeuw en het ys. Vervolgens laten zy zich „ van boven deze bergen met al hun bagagie afglydcn , zittendc „ op een vel. Het zelfde doet men in Atropatien , in Medien, en op den berg Mafius die in Armenien is. Daar binden zy ook houte fchyven die fpits toclopen of met punten voorzien zyn ,: aan hun voeten. Suidas , op het vcrhaal van Arrianus , zegt van 's gel y ken dat de Krygsknechten van Alexander de Groot door het middel van ze- kere ronde kringen met biezen voorzien zonder ongemak over de fneeuw liepen > die op zommige plaatzen zellien voet hoog higen. Nademaal men zich noch hedendaags van Raketten in Kolchos en Mingrelien bedient , als ook in deze landen daar Strabo van fpreekt, blykt het klaar dat hy in zyn Befchryving door deze fchoe- nen vanOIlelcer, die zo breed als trommels waren , niets anders als deze Raketten heeft vi^illen uitdrukken. De punten die men onder de hielen maakt, ende houte schyven, dat fchaatzen zyn of iets diergelyks, dat Strabo heeft wilien be-schry ven zyn m deze fneuwige en ysachtige landen hoognodig, daar men genootzaakt is de paarden zelfs te Ichpen. Wat de wyze aangaat van zich van boven van 't gebergte te la-ten glyden, Strabo fchildert ons een gebruik af, dat noch heden-daags op den BergCenis en op de Alpen inzwanggaat. Ditnoemt men /a Knmaffet x welk een foort van een flee is, met een klcin ftocltje waar in men den Rcyziger doet zitten. De Inwoonders die gewoon zyn met deze machinen om  dagreyzen. Niets pre in 't gemecn de Wilden, en gon toeval helpt hen ook van Jiun ftuk af, ten zy hun bygelovigheid hen eenig quaad voorteken van den uitflag hunner onderneming doe hebben. Zy hebben zo wel als de Argonauten hun Orfeus en hunMopfuSi dat iste zeggen hun Waarzeggers, die ovcral van redeneren, volgens hun gronaen uit alles goed of quade gevolgen halen, en dezeive na hun goed- dunken doen naderep Tte rug wyken. Zy hebben hier weinig toe van doen, en zy zQuden zicli inbeelden de mart van hun kanoo te hebben horen fprekeni gelyk die beroemde Veroveraars van liec Guide Vlies, zo de Waarzegger zeydeuilat hy gefproken heefc. Zy V. T trekken op hun gronoof in een land dat nun niet verdacht is, met weinig voorzorg voort. Terwyl zommige de kanoos geleyden of de toeruding Ilepen, begeven zich de anderen dicp bofchwaarts in, om ondcrwecg te iagen. Deze Jagers flaan verfcheyde wegen in, en verp'eyden zich van elkandcr, na de streken van de win-den, om net zelfde wild niet te ontmoeten.'s Avonds begeveren zich na de bellemde flaapplaats, en niemand dwaalt 'er af. Niets is verwonderer als het denkbecld van deze Barbaren; 'tis cen hoedaniglicid die zy fchyncn m^e ter wereld gebracht tc hebben. Een kind wcec natuurlyk op wat hoogte hy is, zo vvel als men aan 't kompas zou kunnen weten, ten opzicht van de plaatzen daar By gewcefl is, of waar van hy heeft horen spreken. In der dichten bolebenen en in hecdenkommen weer verliegen zu, gelegen men zegt, hun Noordstär niet uit het gezicht. Zy gaan rechte uit daar zu wenigen M'iilen, schon in obenwonden landen, en daar gegen gebaanden wegen zyn. Op hun wederkomst heben zu alles aangemerkt, en zu rekenen op een plompe wyze op de schönen of in het zand naauwkeurige Jandkaarten af, daar niets als het aftekenen der graden aan mankeert. Zy bewaren zelfs dezc Lant-kaarten in hun algemene schätzen, om daar als jät möglich is meer readen. Zu heben eenige kennis van de Sterrekunft, welke dient om hun tyd te bepalen en hun tochten te beftieren; dit hebben zu noch van deze wetenfchap over behoud. En, waar van men de beginfelen aan Prometheus' Atlas en Lycaon toefchryst, die zich erst een erst een oder den loop der fterren te befchouwen, de een op. Ein een op. König von der Wilden. Zyul- It is meine by die Hoeiy cc jircn U'krncn Reke- iicn der Oidili. Cm ^r. /i*. 1. «. 2. op den berg Kaukafus, do twede in Mauricanien * en do derde in Arkadien of op de gebergtens van Thracien. '^y lellen gemeindelyk by nachten op de wyze der Numiders en verfcheyde andcre Volkeren vande Oudheid, en nict by dagent by Maan-maanden eer als by Zonne-niaanden > gelyk byna alle Natien in de eerlte tyden cleden, en voornaamlyk de Joden. Evenwelis deze wyze van tellen a;in den loop van deZbn onderhorig, dewelke dient om hun jaien te reguleren, die gelyk de onzen in vier getyden vcr Jeelt zyn j en in twaalf maanden gefmaldeelt. De wyze van by Manen te Itellen is zelfs zo algemeen niet, of zy rekenen oolc by 2Sonnejarcii Ik meen dat ik aangemerkt heb dat ik aangemerkt heb dat ik aan zekere zaken eigt.i is, en dac ziy in andere gelegenheden door elkander worden gebruikt. De Zonnejaren zyn gelichikt om den leeftyd der menfchen te rekenen. Om te weteh by voorbeelt hoc oud een menfch is, vraagt men na de Auronlche spreekwyze, hoe dikwils heeft hy zyn geboortedag bereikt? En dit is de zelfde redensaart waar van zy zich ten opzicht van de Zon bcdienen, waar van zy zeggen dat zy zo dikwils het punt, vaar van zy haar loop weer begint, bereikt hecft. Zy drukken 00k de Zonnejaren door den naam van een van de getyden en voornaamlyk die van de Winter uic, de naam van ein der getyden in deze gelegenheid alle vier te zamen, en het gantfche Zonneja.tr betekenende. Zy zullen by voorbeelt zeggen, zo veel Winters ben ik op de wereld geweeft, om te zeggen zo vele Jarcn; de wyze van freken is ook in de oude en heden-daagfche Poczy geben. Op de zelfde wyze rekenen zy alle erafgelegen zaken, die een redelyken langen omloop van tyd in zich befluiten, v aar in het getal en de oprekening der Maan-maan-den hen zou verlegen maken. In tegendeel tellen zy by manen en by nachten, wanneer men an cen redelyk korten tyd handelt, van hun maatregelen te ne-men voor hun oorlogstochten, vifci of jachtpartyen j voor den tyd wanneer zy op een plaats befcheiden zyn, en voor hun vveeromkomst, enz. In deze gelegenheden zegen zy zeer wel Skarakouat, dat een Zonne-raaand betekent, gelyk s'Ouennitat » dat cen Maan-maand is, niaar het. EerAe is zo gebruiklyk niet als het ander. 'Is zeer waarfchynlyk dat alle de Volkeren der Oudheid de 'f aan-jaren ook aan den loop der Zon veronderfchikt hadden j dit blykt klaar uit de II. Schrift ontrent de Egyptenaren en de Hebrecuwen jozefiis tcgen Faraovan de zeven vctte en de zeven magere jaren fprckcnde, fprckt duidelyk van de jaren die volko- men van den loop der Zon afhangen, dewelke dient om den zaai- tyd en maaityd te bepalen, met dien der getyden te reguleren. De jiibeljaren der joden waren ook klaarblykelyk Zonne-jaren. Herodotus verhaalt van de Egyptenaren, dat ae Priefters dezer Na- tie zich beroemdcn van deeerfte geweeft te zyn, die het jaar in twaalfZonne maanden, van dertig da^en dagen aan het * Einde van icder jaar. De Egyptenaren Matigden zich mifflichien uit opgeblazenheid een roetn zu, die hiitt niet toequam. Het is waarfchynelyk dat deze verdeling zo oud is als die der fterrcn in Hemeltckens, waar van 'er twaalf in den te- kenkring zyn? die men de twaalf huisjes van ds Zdn noemt, oni dat zv een maand in eder huisvcft; nukomc de eer van de namen aan de flarren gegeven te hebben, geloof ik de andere BarbareA toe, gelyk men zal kunnen befluiten uit het geen ik zo daatlyk zai aanvoeren. Geen dienen kan om myn mening van de Zonnejaren te bevefi tigen, is dat behalven de Barbaren de befchaafde Voikeren van Amerika ook hun jaren na den loop der Zonne reguleerden. Delnwoonders van Peru rekenden zo veel dagen in't jaar als wy, en verdeeldenze in twaalf maan-maanden, die ieder hun naam hadden, en zy verdeelden weer de elf zonnedagen die er overfchieten. Het Zonnejaar der Mexikanen was van 360 dagen in 18. männer van twintig dagen, in der zweiten van de Zon elf dagen meer wegneemt, den zweiten zy daar reke-ning van opdezelfde wyze als de Egyptenaren, maar zy zagenzeals overtollige dagen, als ledige dagen aan, waarop hun rrieltersgei offeranden deden. Deze dagen wierden enkel doorgebracgt meti elkander te bezoeken en vermaak te nemen. Na deze fchrikkeldagen begonnen zy hun nieuw jaar met deLen-te en het uitbreken der bladeren; in plaats dat de Peruvianen dat in 't eerft in Januari' en daar na in December begonnen, toen hun Almanak door een hunner Inkas hervormt was. De Mexikanen verdeelden behalven dat hun jaar volgens de geben in vier ge lyke delen, die ieder onderfcheyde namen en zinnen beiden hadden om dezelve uit te beiden. Hun maanden niet als de onze gefchikt zynde, waren het hunne weken al zo min, deze waren van dertien dagen. Zy hadden ook jaarweken, waa van vier, die het getalvan 51 uitmaakten, hun eeuw te zamenftelen. De gedaanre van deze Eeuw Almanak wierd door een rad of een kruis met vier gelyke takken verbeelt. De Zon ilond in *c midden gefchildert, en was in dertien delen onderfcheyden, om het getal der jaren te betekenen. Op de kanten tekcnden zy de voornaamfle voorvallen door H. beteldspraken af. Ik zal niet vergeten hier in 't voorbygaan te zegs^en, dat nade-maal zy een oude overlevering hadden dat de Wereld aan het einde der Eeuwen vergaan moefte, nee als de voikeren van Peru ook ge loofden, gelyk wy reeds aangemerkt hebben > doofden zy, wan-neer hun Eeuw-jaar eindigde, de heilige vuren van hun Tempels en die van hun huis-haartltedenuit, en (loegen al hun huisraad indukken, als of zy dat niet meer van noden hadden, en dat de Werelt werkelyk dien nacht vergaan zou, of tot haar oude Beyert keren. In deze verwachting brachten zy dezen ganclchen nacht in de dui-Aernis tuflfchen vrees en hoop door. Maar zo dra zy zagen dat de dageraad hun de weerkomflvan de Zon verkondigde. Horder meinen van alle kanten duizent vreugdegalmen, en het gelud van spekulen, men dak van alle kanten nieuwe vuren in de Tempels en J. I. n E. E. L. P. h. Hjt. Moral. Indias. I. 6.taf. 1.3. Zonne jaar dtij Meii- kaneni 1 -.« Vv •^•s^i. 41* ZEDEN DER WILDEN la Hon- tarn, Mtmai- ftsdt VAmtri- gue torn. l./'.IOJ. IIU. Attfla I'jC. (it. Gartil. huizen aail) en mertvienle een feft, waar kizy door oiferandeneti plechtige omga.igen God bedankten, dat 2yne goedheid hun heC licht weer gegeven had, en noch een nieuwe Eeuw vergunde. De namen der vier getyd<n zyn by de  de vail verblyfnebben, duiden zy die uit door hci zajen, door de verfcheyde hoogtens van 't koren, het majen, enz. De dvvalcndc Naticn hcbben andere omftandigheden die ieder Maan eigen zyn, wdke den naam, die zy 'er aan geven, bepalen. Zy weten van geen ondcrfcheyd van vi^eken , nocii van dagen in bepaalde uren ce verdelen ; zy hebben maar vier valle tydibppen , Zunnen opgang, middag, Zonnen ondergang, en middcrnacht , maar zy vcrvullen het gebrek der Uurwyzers door een zo naau ,ye achtgeving dat wat uur van den dag het is zy byna met den vingcr op het punt weten aan te wyzen , daar de zon wezen moct. De Irokoizen en Huronnen hebben een wyze van tellen , welke de Hof of Raadftyl is , waar in de nachten voor juren gerekent wor- den, gelyk ik het van de gemene fchaikift gezegt heb. De Egyp- tenaren , de Chinezen en andere oude Voikeren hebben moogiyk diergelyke wyzen van tellen gehad , 't welk oorzaak hecft gegeven totdezeoprekenir.gvanecn grootgetal van Ecu wen, die in hun tyd- rekening gevonden worden , en die geen wezentlykheid hebben als in hun onwetentheid of in hun opgeL/iazentheid. Zo zyn 'er byde Joden jaar-weken geweeft, die uitgedrukt wierden als of het d;ig- weken waren. De Baron de la Hontanzegt dat het jaar der Outaouakken, der Outagamis, der Huronnen, der Ilinezen, der Oumamis en enige andere Wilden uit twaalf gereguleerde maan-maanden beftaat, met dit ondcrfcheyd dat na 't verloop van dertig Manen zy 'er altydeen op d6n hoop laten doorilippen , die zy de verlorcn Maan noemen ; daar na gaan zy in hun tellen voort gelyk zy gewoon zyn. „ liy Yoorbceld, zegt deze Schryver, wy zyn tegenwoordig in dc Maan van Maart , die ik veronderftel de dertiglle maan-maant tc zyn, en by gevolg de lefte van deze tydrekening, op deze wys zou die van April daar ten eerften op moeten volgen , ondertul'- fchen zal het de verlorcn maan zyn , die het eerlt komt, om dat zy de eenendertigfte is. Vervol^ens zal die van April komen , en men zal terzelfdcr tyd den cirkel van deze dertig reguliere Manen beginnen, die ontrcnt derdehalfjaar uitmaken. " Dit al- les fchynt my puur uit het herlfenvit van dezen Schryver voort te komen, zowelals zyn zamenfpraken , en vele andere zaken d.iar zyn gedenkichrifcen mqe opgepropt zyn, en die alle klaar val ch 't Is zeker dat zy ^een wiskunfligc naauw)keunghcid ontrent de fchrikkelingen hebben, en om de Zonne-jaren met de maanjaren over een te brcngen. De befchaafde Volbtren van Amerika hid- den ze zelfs niet , 'k laat ftaan d?h de WjJden. Acofta , en de Inca Garcilalfo zyn genoodzaakt te bekennen, diurde wetenfchap der Mexikanen en Feruvianen ontrent dit Ihik zeer bcpaalt was. He\ do ' • vcriu- >» 31 31 VAN AMERIKA. III. B O E K. 4»f I zo naau, ve verhalen zy, hoewel een weinig verfchillent, hoe de inwoonders van Peru de misllagen, die 'cr uit het verfchil tuiTchen de Maan en Zonncjaren zouden kunnen ryzen, verbeterden, richtende zicli zelven niet na den loop der Maan, maar na de Zonneftanden en nachc-evcningen. Zy ludden torens omde eene waar tc nernen, en pylaren voor de andere De Schryvers, die ik heb aangehaalt, verfchillen ontrent het getal en de plaatzing van dezc torens; maar zy komen ontrent het vvezentlyke overeen, te weten, dat zy dusdanig gefchikt waren, dat men 'er Mathematifchc waarnemingen op kon houden, die zonder twyffel zo naauwkeurig niet waren als men ze hedendaags zou vereilTchen, maar die tot hun behulp genoeg dienen konden. 't Was een Vorll uit het gellacht der Inkas, die deze verdrietige obfervatien moeft doen. De farbige der Wilden door heggeführt der Alfabetische letters uit zwei met voorvallen overladen zu enden, hecft hun tydreke-ning die misllagcn niet te wachten, die er in hun optellingen zu donnen kunnen gevonden worden, en uit den omloop van verlbewegen vorgen. Niet dat zy geen varte tydftippen hebben, en een middel cm de geheugenis van Hiflorifche gevallen en zaken, die het merkwaardigfte zyn, in wezen te houden. W^ant behalveti 't geen van de Irokoizen van de Huronnen en die genen gezegt Jieb, die de ziken door porceleinc halsbanden verhandelen, behaiven het zinnebeeldige fchrift der Mexikanen, en de fchilderyen waar van wy gefproken hebben, hebben alle de Wilden noch een sort van jaarboeken, door zekere Knopen verbeld; maar deze kronyken zyii zeer fchraal en onvolmaakt by alle de Wilden. By de Peruvianen waren ze een weinig betr tot volmaaktheid gebracht, want zo wy Vader Acolla mogen geloven, vervulden zy het gebrck der letters door hun Qiiipos, dus nocmen zy zekere regifters van koortjes gemaakt, die uit verlcheyde knopen en verfcheyde kleuren beftaan; 't Is een ongelooflyke zaak, zegt hy, hoe vele zaken zy op deze wyze uitdrukten, want al wat wat men door het schrift and de koopmansrekeningen kan te verftaan geven, wezen zy door verfcheyden waren, dat men tot de minstende omftandigheden der zaken. Die daar door betekent wierden, kon kennen. Daar waren publyke perfonen, gelyk by ons de Koningskonfalon, die er regifter af hidden, en aangeftelde meefters cm de jugs hier in te ondererwyzen. De Mexikanen hadclen hun Chronologifche Zinnebeelden noch tot groter volmaaktheid gebragt. Zy hadden 'er Hiftorien van op fchorffen van bomcn gefchrcven die als boeken ingebonden waren, byna op deztlfde wyze als die wy uit China krygen : en wy zou- den zonder twyffel meer kennis van hun regering hebben, indien de weinige fmaak die men ten tyden van de verovering der Span- jaarden voor de Oudheid had, en indien de dolle yver, by de weinig geleertheid van hun eerfte Zendelingen gevoegt, hen nice gedrcven hadom alle deze HUlorifcJie verzamelingen te vorbranden, Jtl 0£ E L, ?2, als Retd. I. 1. t. li. Jaarboe4 kcii der Wilden AcoJIm i Hifi. 6. (. 8v. 41^ ZEDEN DER WILDEN DeWil- denhcb- ben de- 7.elfdc wyze van tcN leu als deOu- den. als of ze vol coverkarakters gcweeft waren, en geen andcr oogwit gehad hadden als om toveren te leren. Ik zal hicr ten opzicht van hun tydftippen en wyze van ccllen byvoegen, dat men ookals een verwonderenswaardice zaakmoet aanzien , dac de Wilden dezelfde wyze van tellen hebbende , die wy van de Oudheid hcbben overgehouden , en die te enemual on- verfchillig is , uit dezelfde bron moet voortgekomen zyn. Want het eetal van tien is by hen het getal van volmaakcheid , gelyk het by de Egyptenaren was, gelyk het noch hedendaags by de Chi- nezen is, en gelyk men ook zeggen kan dat het by allc de Natien van Europa is. Zy tellen voor eerft de enkele getallen cot tien toe : de tientallen door tien tot hondert .* de honderden door tien tot duizent , en zo voorts. Starren cnHo- melte- kenen. DeWil- dennoe- mende florren tenvMur im't VM' ter. yYFTIENDEHOOFTSTUK. WAt de ftarren en Planeten aangaat , zy hebben onder zich da;ir noch dezelfde denkbeeldcn van, die men m oude tyden ge- had heefc. Zy noemen de ftarren Otfiftok een vuur in 't water , van Otfifta vuur, en van 0, dat in de zamenftelling iets in 't wa- ter betekent, 't geen fchync tezinfpelen opde wateren, die de Schriftuur zegt dat boven het uitfpanlfel zyn. Zy zeggen Otfijio- kouannioui doende 'er een Hot van het meervoudige getal by, om het getal der ftarren te verbeelden. Zomtyds noemen zy ze ook Otfiftokouannentagon , vaftgemaakte ftarren , om te betekcnen dat fchoon zy in vloeiende hemelen zyn zy evenwel vaft zyn, en altyd evenwyd van elkander afftaan. Zy hebbenze in Hemekekenen verdcelt, en Jiet zonderlingfte dat 'er in is, is dat enige van deze Hemekekenen en enige der Planeten dezelfde namen hebben, die wy van de Oudheid ontfangen hebben. Zy noemen Venus of de Morgenftar Te Ouentenbaouitba, zy brengt den dag aan, 't geen dezelfde betekenis heeft als de naam van Lu- cifer y ons door de Ouden overgelevert. Zy noemen de Fleiaden * Te Jennonniakoua de DanflTcrs cnDanf- fereflen. 't Geen enigen grond in de Oudheid fchynt te hebben , volgens het geen Hyginus verhaalt , zeggende dat zy zo genoemt zyn, om dat zy door de fchikking van haare ftarren een ronden dans fchynen te leyden. Ikheb reeds aangemerkt datzy denmeik- ,-weg Zieleniveg noemden, en ik heb aangetoont wat overeenkomA deze naam mec de leere der Ouden over den ftaat der zielen had , over haar hemelfchen oorfprong , en wederkering na den Hemcl. 