Dr. Herman Bavinck
Hepp, V. (Valentine), 1879-1950
Elk onzer zou dit voorstel als uitgangspunt van nadere onderhande- ling met vreugde hebben aangenomen’’.}) En Bavinck? Hij blijft nog ter Synode tot hij de concept- missive als antwoord op het verzoek van de voorloopige Synode der Ned. Geref. kerken heeft voorgelezen. In dat concept wordt de gevallen beslissing zooveel mogelijk verzacht. ,, Wij erkennen, dat wij hiermede Uw voorslag, gelijk hij daar lag, niet hebben aangenomen. De lijn, waarop wij ons begeven, is eenigszins anders getrokken, dan door U werd voorgesteld. Toch is de richting, waarin wij wenschen te gaan, geen andere dan naar U en naar alle Gerefor- meerden in den lande heen. En wij vertrouwen daarom, dat de wijziging in dezen grondslag der samenspreking, die wij aanbrachten, geen beletsel zij voor de samenkomst der Deputaten en geene verhindering voor hun gewichtigen arbeid”.?) Maar als hij daarmee gereed is, vertrekt hij naar Kampen en de Synode ziet hem niet weer. Een wijze van doen, welke Bavinck meer volgde, als hij verontwaardigd of bedroefd was. Met dat al had de Synode te Assen deze belangrijke bate opgeleverd, dat Bavinck een onvermoeid ijveraar voor de vereeniging der beide kerkengroepen was geworden. Gelukkig bleek Kuypers kijk op deze dingen al te pessimis- tisch. Hij erkende dit ook zelf.2) De Synode der Chr. Geref. Kerk was niet gesloten, maar verdaagd.*) Acht deputaten waren benoemd om met de Deputaten der Nederd. Geref. kerken verdere ‘bespre- kingen te voeren. Bavinck was er ook bij.®) Voor het eerst kwamen wederzijdsche deputaten op 22 November te Utrecht saam. Er ontstond al dadelijk een conflict. Wat toch was het geval? Kuyper ontwikkelde zijn gedachten en deelde mede, dat hij en de zijnen een concept-acte van ineensmelting hadden ontworpen. Hij haalde deze concept-acte gedrukt en wel te voorschijn en reikte 1) Jg. 1888, no. 558 (2 Sept.) 2) Handelingen, art. 133, blz. 79. 3) Heraut, jg. 1888, no. 571 (2 Dec.) en jg. ee no. 576 (6 Jan.) 4) Handelingen, art. 196. 5) Handelingen, art. 133. 194 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. aan ieder deputaat een exemplaar ervan uit. Bavinck teekent in zijn ,,Dagboek” aan: lk voelde mij zeer gekrenkt door de handelwijze der Doleerenden, die ons niet aan het woord lieten komen, maar een gedrukte acte van ineensmelting voorlegden”’. Toch gaf dit geen stagnatie in de onderhandelingen. De deputaten der Asser Synode vergaderden tweemaal afzonderlijk om amende- menten op de concept-acte saam te stellen. Op de conferentie der gezamenlijke deputaten, 14 Dec. wederom te Utrecht gehouden, kwam men tot een accoord.?) Gelijktijdig werden nu de voortgezette voorloopige Synode van Nederd. Geref. kerken te Utrecht en de voortzetting der Synode van Assen te Kampen gehouden, de eerste van 16 tot 23, de tweede van 15 tot 18 Januari 1889. De voorloopige Synode te Utrecht nam reeds den eersten dag de concept-acte onveranderd en met algemeene stemmen aan.) In Kampen echter hokte het. Bavinck bracht in het begin rapport uit over de onderhandelingen met de deputaten der Nederd. Geref. kerken en meende het incident van de gedrukte concept-acte niet te mogen verzwijgen. Hij las voor : ,»Hoewel het onverwachte, ja verrassende van zulk een advies, en alree gedrukt, allen meer of minder onaan- genaam aandeed, oordeelden wij toch aan het geven van ons oordeel ons niet te mogen onttrekken”.®) Ware — z00 kan men vragen — om een goede stemming ter Synode te bevorderen, het niet beter geweest over deze kleine verwikkeling maar heen te stappen ? Er werd ampel en lang beraadslaagd. Tegen een drietal artikelen van de concept-acte, betreffende de voortzetting der Doleantie op plaatsen, waar een Chr. Geref. Kerk was en de op- leiding aan de Theol. School en de Vrije Universiteit, had de Synode overwegend bezwaar. Een amendement Beuker-Littooy werd aangenomen. Telegrafisch werd hiervan bericht gezonden aan de Utrechtsche Synode. Deze seinde terug. Zij wilde op het eerste punt eenige concessies doen, maar het tweede moest zij hand- haven. Tevens vaardigde zij Dr. Kuyper en Dr. Van den 1) Alleen de predikanten Beuker en Littooy behielden eenige bezwaren, welke zij ter kennis van de komende Synode wenschten te zien gebracht. Han- delingen der Synode te Kampen, bl. 9, 10. 2) Handelingen, art. 129. 3) Handelingen, art. 226, bl. 7. ZIJN AANDEEL IN DE VEREENIGING DER KERKEN. 195 Bergh af om dit mondeling op de Kamper Synode toe te lichten. Intusschen begon men de voorgestelde concessies te bespreken, »Het eigenlijke bezwaar, zoo berichtte later Ds. Gispen aan zijn vriend te Jeruzalem, was daardoor ,,tot eene zeer kleine kleinigheid beperkt, zoo klein, dat een der sprekers ze een draadje noemde als een spinrag. Doch van de andere zijde werd beweerd : laat het Zoo fijn zijn als een spinrag, het~is er toch’”’.1) Laat in den avond waagde Bavinck nog een uiterste poging om de bezwaarde broeders tot toegeven te bewegen. ,,Daar stond Bavinck op. Daar begon de welsprekende man te wijzen op het hoog gewicht der zaak. Daar heb ik Bavinck hooren spreken over de Calvi- nistische beweging en over den man, die haar leidde, Dr. A. Kuyper. Hij teekende met klem van woorden de geheele situatie van het Calvinisme in Nederland en in verband daarmede de roeping der kerken. De Synode was een en al aandacht. De moeheid scheen verdwenen. Er kwam opwaken. Nog zie ik Prof. Bavinck staan in het midden der broederen. Zijn korte zinnen drongen als pijlen in de ziel. Hij geraakte zoo in geestdrift, dat hij zelfs met den voet op den grond stampte, iets wat hem anders geheel en al vreemd was. Het was een machtig aangrijpend pleidooi om de Synode te bewegen de concept-acte aan te nemen. Er heerschte ademlooze stilte in de kerk; maar de meerderheid van de Synode was zelfs door de welsprekende redevoering van Bavinck niet van gedachten gewijzigd. Het besluit viel, maar niet in den geest van den redenaar.’’) Ook de komst van Dr. Kuyper en Dr. Van den Bergh was vruchteloos. De Synode hoorde hen welwillend aan, zij werden door den praeses hartelijk welkom geheeten. Maar als na hun vertrek de voorzitter vraagt of de Synode op haar besluiten wil terugkomen, wordt dit met 32 tegen 8 stemmen ontkennend be- antwoord.’) Alleen werd er bepaald, dat de zaak der vereeniging aanhangig zou worden gehouden. De concept-acte met de aan- senomen amendementen en de bijlagen zouden aan de kerkeraden worden gezonden en daarbij gevoegd een duidelijke memorie van toelichting op deze drie punten: a. Het Reglement van 1869 ; *) Bazuin jg. 1889, no. 4 (25 Jan.) 2) Ds. J. H. Landwehr, a.w. bl. 40. 3). Handelingen, art. 281. 196 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. b. Voortzetting der Doleantie ; c. Theol. School.*) Hiervoor werd een commissie benoemd, die tevens werd aangewezen om evenitueele correspondentie te voeren met de Deputaten der Utrechtsche Synode en haar adres bij Bavinck had. In het slotwoord van den praeses, Ds. Gispen, komen de merkwaardige zinsneden voor: ,,Naar mijne gedachten zouden wij de Vereeniging wel hebben kunnen treffen, naar ’s Heeren gedachten nog niet. Wij berusten in Zijn wil’’.) Hoe Bavinck er destijds voorstond, toont zijn bedanken yoor de benoeming tot hoogleeraar aan de Vrije Universiteit en - de motieven, welke hij daarvoor aanvoerde. In zijn ,,Dagboek’”’ vermeldt hij heel laconiek: ,,26 Maart Dinsdag ’s nam. ontving ik benoeming tot Hoogl. aan de Vrije Univ. te Amst. 15 April. Voor die benoeming bedankt”. Weinig doen deze woorden vermoeden welk offer hij hiermee bracht. Men meende, dat deze beslissing hem als zoon der Scheiding wel gemakkelijk moest vallen. Maar in een Bazuinartikel komt hij daartegen op. Hij betuigt daarin zijn dank voor de hartelijke en dringende beden, welke hem uit de Chr. Geref. Kerk werden toegezonden om toch aan de Theologische School te blijven. Doch dan vervolgt hij : ,Misschien verwondert het velen, dat ik de benoeming nog zoo lang en zoo ernstig in overweging nam. Maar het kwam mij voor, dat ik niet anders mocht doen. Bekend met de omstandigheden, waaronder zij plaats had, bezag ik haar in een ander licht, dan waarin zij zich aan velen voordeed. Bovendien : de Vrije Universi- teit, hoe weinig zij ook aan haar naam en doel beantwoorde, is toch vertegenwoordigster en draagster van een groote gedachte. Zij stelt zich een doel voor oogen, dat elk Gereformeerde | heilig moet zijn, de handhaving n.l. van de eere Gods ook op het terrein der wetenschap. Zij gaat in de opleiding van predikanten niet op, en staat als zoodanig geheel buiten de kerkelijke kwestién. En daarom meende ik het aan de benoeming zelve verschuldigd te zijn, om ernstig te beproeven, of ik in haar ook een roeping van ’s Heeren wege hadde te zien. 1) Handelingen, art. 282. 2) Handelingen, art. 284. ZIJN AANDEEL IN DE VEREENIGING DER KERKEN. 197 »yMen gevoelt dus, dat mijn bedanken niet is voortgevloeid uit instemming met het te Assen genomen besluit, dat eene kerk altijd eene eigene inrichting moet hebben voor de opleiding harer predikanten. Het spijt mij zelfs zeer, dat de Christ. Geref. Kerk, die nog nooit over deze gewichtige zaak zich had uitgesproken, nu in eens zulk eene veelzeggende beslissing nam. Eene Universiteit heeft ondanks haar schaduwzijde daarom altijd, naar mij voorkomt, boven eene Theol. School de voorkeur, omdat zij de waarheid Gods, in Christus geopenbaard, tot heerschappij zoekt te brengen op ieder terrein van het menschelijk leven. »Evenmin is mijn bedanken toe te schrijven aan wat velen misschien trouw aan ,,onze”’ kerk zullen noemen. Want ik kon en kan nog niet inzien, dat ik naar Amsterdam vertrekkende, eenig beginsel op kerkelijk gebied verloochende. De kwestie van scheiding of doleantie stond buiten de benoeming. Ook aan de Vrije Universiteit ware ik lid der Christ. Ger. Kerk gebleven. Van een overgaan tot de ,,doleerenden’’, gelijk sommigen meenden, was niet de minste sprake. »Maar ik kon desniettemin geen vrijmoedigheid vinden, om in dit stadium der nog altijd voortdurende onderhandelingen door mijn vertrek de Theol. School te verzwakken en de kans op ver- eeniging nog geringer te maken, dan zij nu feitelijk reeds is, En deze overweging, aangedrongen door schier heel de Christ. Geref. Kerk, heeft mij tot die beslissing geleid, welke, naar ik hoop, overeenkomstig den wil des Heeren genomen en Kerk en School tot zegen zal zijn’’.4) Moet hieruit misschien geconcludeerd, dat zijn hart eigenlijk naar Amsterdam trok, maar dat plichtbewustheid hem _ weerhield dien innerlijken drang te volgen? Een alleszins gepast gevoel van eigenwaarde zei hem, dat door zijn heengaan Kampen een verlies zou leiden, dat niet zoo licht te herstellen zou zijn en dat dit bovendien de kansen op vereeniging der beide kerkengroepen ongunstiger zou maken. Zelfs schijnt dit laatste bij hem het zwaarst te hebben gewogen. Immers, in hetzelfde jaar werd zijn naam ge- noemd in verband met de vacature, te Leiden ontstaan door het 1) Jg. 1889, no. 16 (19 April). 198 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. overlijden van Prof. Rauwen hoff. Daaromtrent laat hij zich tegenover Dr. Snouc k Hurgronje aldus uit: , Eerlijk beken ik, dat een leerstoel als dien Rauwenhoff innam, voor mij veel bekoorlijks heeft. Ik ontveins me de bezwaren niet, vooral niet het optreden met mijne denkwijze te midden van mannen, die allen een ander standpunt innemen en velen ook met groote weten- schappelijke kracht handhaven en -verdedigen. Desniettemin zou zulk een plaats mij aantrekken door de vrijheid en de rijke gelegenheid, die zij biedt om eigen overtuigingen wetenschappelijk te bevestigen en aan anderen mede te deelen’”’. Natuurlijk heeft men bij een karakter als dat van B avinck altijd rekening te houden met de mogelijkheid, dat, ware de benoeming op hem uitgebracht, hij er ten slotte toch voor zou hebben bedankt. Maar zijn gezindheid kan hieruit wel worden afgelezen. Te Leiden zou hij nog verder van de kerkelijke kwesties af staan dan te Amsterdam. Bovendien zou hij daar geen sta-in-den-weg zijn voor eventu eele kerkelijke ineensmelting. Dan — de benoeming te Leiden ging hem voorbij. De keuze van minister Mackay viel op Gunning, ofschoon ook Bavinck op de nominatie stond. Hij mocht zich alzoo naar Goddelijk bestel niet uit den kerkelijken strijd terugtrekken. En dat deed hij ook niet. Op de data 16 en 17 Mei teekent hij in zijn ,,Dagboek”’ aan: ,,Met Donner, van Andel, Noordtzij, Littooy verg. gehad te Utr. om te ontwerpen Memorie van Toelichting bij Conceptakte”. Deze Memorie verscheen binnen enkele maanden en verraadt in alles Bavincks meesterhand. De drie punten, waarover op de synode te Kampen verschil bestond, worden daarin historisch toegelicht, de tegenover elkander staande gevoelens z00 objectief mogelijk uiteengezet. En vooral werd daarin krachtig aangedrongen op het laten vervallen of althans op principieele wijziging van het reglement van ’69.*) + Evenwel, hoeveel moeite er ook aan besteed was, deze Memorie sloeg niet in. Men critiseerde meer de artikelen der Concept-acte, waarop te Kampen reeds overeenstemming was verkregen, dan dat men de discussies concentreerde op de bedoelde punten. Nu deed 1) Leiden, D. Donner, blz. 39-70. ZIJN AANDEEL IN DE VEREENIGING DER KERKEN, 199 Bavinck een poging om corrigeerend in te grijpen en leiding te geven. Hij wendde zich in »De Bazuin’” met zijn advies tot de Kerkeraden. In het begin is zijn toon niet vrij van spotzucht. Hij vermaakt zich in de gewichtigdoenerij van sommige kerkelijke colleges. Maar allengs wordt hij ernstiger. ,,Ik voor mij zie er iets groots in en heb dan ook geen bezwaar om al die artikelen der Concept-akte goed te keuren, welke de Synode te Kampen, met groote meerderheid van stemmen aannam”’. Zoo verklaart hij. En hij hoopt, dat de kerkeraden er ook zoo over zullen denken.!) Hij keurt den eisch der Ned. Geref. broeders om de Doleantie te mogen voortzetten op plaatsen, waar reeds een Chr. Ger. Kerk is, niet goed. Voor zichzelf zou hij geen vrijheid hebben om op gelijke wijze te handelen. Maar hij vindt, dat men dit voor de verantwoording der Doleerende broeders kan laten. »lk zou die vrijheid, indien zij ze als een gewetenszaak eischen, hun niet willen ontnemen ; omdat het zoo licht den schijn kan hebben, dat Wij voor eigen kerkje en eigen eere strijden. En dat mogen wij niet”.?) Het vraagstuk der opleiding moesten de kerkeraden Maar Jaten rusten, vindt hij. ,,Ik zou mij daarom best kunnen voor- stellen, dat sommige kerkeraden zeiden: Ja, Theol. School of Universiteit, die quaestie gaat ons wel wat hoog. Als wij van de School maar dienaren ontvangen, die machtig zijn in de Schriften en goed onderwezen in de waarheid, welke naar de godzaligheid is en die de kudde van Christus weiden kunnen met verstand en zachtmoedigheid, dan zijn we dankbaar en tevreden. En hoe knapper zij dan zijn, hoe liever wij het hebben; indien oprechte Godsvrucht maar met hun wetenschap gepaard gaat. Maar of zulke mannen nu komen van een Theol. School of eene Universiteit; en waar zulke dienstknechten, altijd onder den zegen des Heeren, het best kunnen worden gekweekt, hoe zouden wij dat met eenigen grond kunnen beoordeelen ? Laat dat de Synode beslissen, waarheen immers de vroedste en degelijkste mannen der kerk worden af- gevaardigd. Ziet, als soms hier of daar een kerkeraad zoo oordeelen mocht, dan zou ik gaan denken: Die kerkeraad is bijna in staat, om ) Jg. 1889, no. 38 (20 Sept.) *) Jg. 1889, no. 39 (27 Sept.) 200 - DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. over het vraagstuk zelf te oordeelen”.1) Ten opzichte van zijn meening over het reglement van 69 voelt hij zich bijzonder sterk. Daaromtrent, zoo zegt hij, geeft de Memorie van Toelichting een advies, dat door de opstellers eenparig is genomen. ,,Ik weet dat ik over dit punt schrijf uit hun aller naam en in hun aller geest’’. Hij wil Reglement en Kerkenorde tot één versmelten, ,,als Regle- ment aangaande de inrichting der Christ. Geref. Kerk aan de Re- geering niets anders over te leggen dan de Dordtsche Kerkenorde”’. Hij ziet daarin vele voordeelen. ,,Wij verliezen er niets bij. De rechtspersoonlijkheid der Christ. Geref. Kerk blijft. De goederen blijven staan op denzelfden naam, waarop zij nu staan en loopen niet het minste gevaar.... Voor verwikkelingen en processen is er geen plaats. Alles blijft zooals het is; maar de tweeslachtigheid van een reglement naast en boven de Dordtsche Kerkenorde raken wij kwijt. En dat is groote winst”. Hij dringt op een spoedig afdoen dezer aangelegenheid aan ook ,,met het oog op de tegen- woordige Regeering, wier levensduur niemand berekenen kan”. »Afgedacht van de Doleerenden is het voor de Christ. Geref. Kerk zelve wenschelijik om in orde te komen met het Re- glement’’.?) Dit komt alzoo hierop neer: het Reglement moet worden los- gelaten; de Kerkenorde zal voortaan de reglementaire functie moeten vervullen. Hiertegen bracht Kuyper aanstonds de bedenking in, dat op die manier toch de ééne landskerk, het kerk- genootschap gehandhaafd blijft, ,,niet abstract, noch dogmatisch, maar als instituut”. En hij vroeg: ,,Hoe toch kan de Kerken- ordening van 1619 statuut of reglement voor een kerkgenoot- schap zijn, dat vele kerken in zich bevat en als eenheid op- treedt ?”’%) Bavinck deed thans de onaangename ervaring op, dat men over het geheel zijn advies naast zich nederlegde. Bij het verschijnen van de Memorie van Toelichting had ,,De Bazuin’” reeds geklaagd: ,,Het volk, dat achter ons staat is, evenals wij, moede en afgemat. Onze geest mist op ’t oogenblik de helderheid en frischheid, die BY Ue Ge 0s *) jg. 1889. no. 40 (4 Oct.) : 3) Heraut, ig. 1889, no. 616 (13 Oct.) ZIJN AANDEEL IN DE VEREENIGING DER KERKEN, 201 €r noodig is om zulk eene lijvige Memorie met de noodige belang- Stelling te behandelen’’.1) Zelfs Bavinck kon dit niet ver- helpen. Trouwens had zijn gezag bij velen door zijn plotselinge frontverandering op de Synode te Assen geleden. Men liet hem roepen. De Synode der Nederd. Geref. Kerken te Leeuwarden in 1890 uitte dan ook een klacht over de geringe actie in de Chr. Geref. Kerk. Zij ving haar missive aan de Deputaten dier Kerk aldus aan: ,,De Voorloopige Synode.... gevoelt zich gedrongen uitdrukking te geven aan de smartelijke teleurstelling, die Uw stilzwijgen haar berokkend heeft. De Voorloopige Synode te Utrecht had juist met het oog op het besluit Uwer Synode, om een volgend maal te Leeuwarden saam te komen, ook harerzijds besloten, de eerstvol- gende Synode naar Frieslands hoofdstad saam te roepen, ten einde daardoor de mogelijkheid te doen geboren worden, dat beide Synoden, in eenzelfde Plaats vergaderd, de aangeknoopte onder- handelingen te gereeder tot een goed einde mochten brengen. ... En zie, nu komt onze Synode te Leeuwarden Saam, en er is Uwerzijds niets’.2) Tevens besloot de Synode, gezien de lijdensgeschiedenis, eeren, en dat deze gemeenschap geregeld zal worden naar de be- ginselen van de Gereformeerde Kerkregeering, gelijk die in onze oude kerkenordening zijn uiteengezet’”’.3) Thans geraakten de pennen weer in beweging. Ds. Ten Ho Or, predikant te Franeker, gaf in het licht : »Afscheiding en Doleantie”, Kort daarop verscheen Kuypers_ ,,Separatie en Doleantié’’, Nu kwam er een ware artikelenvloed opzetten, waartegen eerst de aankondiging van de Synode der Christelijke Gereformeerde Kerk, in Augustus 1891 te Leeuwarden te houden, de sluizen dicht kon draaien. Ook Bavinck Wierp zich in het strijdperk. Hij besprak ) Jg- 1889, no. 28 (12 Juli). 2) Acta, art. 55. *) Acta, artt. 40 en 55. 202 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. in ,,.De Bazuin” de geschriften van Ten Hoor en Kuypert. Hij achtte het noodig voorop te stellen: ,,Lofredenaar van de Doleantie en van de aan haar ten grondslag liggende theorieén ben ik nimmer geweest”.t) Maar na eenige waardeerende woorden aan het adres van Ten Hoor te hebben geplaatst, rafelt hij diens brochure uiteen. Hij verwijt hem spitsvondigheid en ge mis aan broederlijken zin, laakt het in hem, dat hij Kuyper van pantheisme en labadisme beschuldigt, brengt hem herhaaldelijk met zichzelf in tegenspraak.2) Ook op Kuy pers brochure oefent hij eenige, schoon matige kritiek, maar hij toont er zich toch ten zeerste mee ingenomen. ,,Ik ben dan ook overtuigd, dat Ds. ten Hoor zich, wat dit punt aangaat, met de brochure van Dr. Kuyper van harte zal kunnen vereenigen. En niet alleen hij, maar vele anderen, die gelijke bezwaren hadden, zullen door het jongste vlugschrift van Dr. Kuyper dankbaar en voldaan wezen’’.*) Was het Bavincks bedoeling met dit laatste artikel, naar hijzelf te kennen gaf, een verzoenend woord te spreken, dit mocht niet baten. Vinnig werd hij door Ten Hoor aangevallen. Eerst verweerde Bavinck zich daartegen niet. Hij achtte dit in het belang der omstandigheden. ,,Maar anderen oordeelden anders en meenden, dat het zwijgen aan machteloosheid zou worden toegeschreven en voor het standpunt, dat ik inneem, nadeelig werken zou”. Hij geeft toe, dat de bestrijding van Ten Hoor grooten bijval heeft gevonden. ,,Ds. ten Hoor is zoo spoedig van verschillende zijden als overwinnaar gekroond, dat het hem ver- rassen moet te vernemen, dat hij voor het grootste gedeelte ge- streden heeft tegen een denkbeeldigen vijand.... hij (heeft) wel met inspanning van alle krachten gestreden, maar alzoo als de lucht slaande’”’.4) Aan deze en soortgelijke uitlatingen kan men bemerken, dat Bavinck zich aan de houding van Ten H oor ergerde. Omtrent de komende Synode viel niets zekers te voorspellen. Bavinck, gesteund door zijn collega W ielenga, ondervond 2) Jg. 1890, no. 46 (14 Nov 2) No. 48 (28 Nov.), no. 49 (5 Dec.) 3) No. 52 (26 Dec.) 4) Jg. 1891, no. 18 (1 Mei). ZIJN AANDEEL IN DE VEREENIGING DER KERKEN. 203 meer tegenkanting dan bijstand. Hij vreest dan ook een minder gunstigen afloop. Evenwel vielen de voorstellen der verschillende particuliere Synodes mee. En wat velen niet hadden durven hopen: deze Leeuwarder Synode vereenigde zich met algemeene stemmen met den voorslag van die, welke een jaar tevoren door de Nederd. Geref. Kerken was gehouden om de Concept-acte ter zijde te stellen en de vereeniging te zoeken op den grondslag van de Drie Formulieren van Eenigheid en de Kerkenorde. Bovendien werd Bavincks voorstel in zake het reglement van 1869 aan- genomen, waarbij, ook afgezien van de vereeniging, besloten werd: »le. pogingen in het werk te stellen om het Reglement alzoo te wijzigen, dat de Dordtsche Kerkenorde de plaats inneme en den dienst daarvan vervulle ; 2e. een commissie te benoemen, die de toestemming der ge- meenten verzoekt ; 3e. en die commissie te machtigen om na verkregen toestemming bij de Regeering de daarvoor noodige stappen te doen’’.) Dit was de eerste officieele schrede om zich aan de klem van het reglement van 1869 te onttrekken. Wel werden nog een 5-tal voorwaarden gesteld, waarvan de voornaamste was ,,over en weer geen gemeente of kerkeraad meer formeeren ter plaatse waar reeds eene gemeente der Vereenigde kerken bestaat, terwijl elk lid vrijheid blijft behouden om na de Vereeniging te blijven waar het voor de Vereeniging behoorde’”’ en sprak de Synode als haar oordeel uit ,,te moeten handhaven het beginsel, dat de kerk geroepen is, een eigene oprichting tot opleiding harer leeraren te hebben, ten minste wat de godgeleerde vorming betreft’’, waarover licht wrijving zou kunnen ontstaan. Maar dit alles nam niet weg, dat de atmosfeer merkbaar gezuiverd was. Hetzelfde jaar zou er weder een synode der Nederd. Geref. Kerken in den Haag samenkomen. Vijf Deputaten van de Synode der Christelijke Gereformeerde Kerk, onder wie ook Bavinck, zouden daar het besluit van hun vergadering persoonlijk mede- deelen. Hartelijk werden zij door den voorzitter der Haagsche Synode, Kuyper verwelkomd. Men verlangde van hen eenige 1) Handelingen art. 184 204 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. nadere toelichting. Vooreerst wat het Reglement van 1869 betrof. Gelijk de Synode te Leeuwarden zich had uitgedrukt kon er uit worden afgeleid, dat zij met de Dordtsche kerkenorde als reglement toch eigenlijk één landskerk bedoelde. De Deputaten verklaarden schriftelijk, dat zij niets anders wenschten dan als een Bond van plaatselijke kerken bij de Regeering bekend te staan. Het tweede punt raakte de opleiding. Deputaten verzekerden, dat door hun kerk het beginsel van vrije studie niet wordt prijsgegeven.*) Toen had men elkander gevonden. Kuy per sprak als Praeses: ,,Het oogenblik waaraan we toe zijn gekomen is zoo heerlijk. Want wel is het beeld van een huwelijk ook nu weer met het oog op onze Vereeniging gebruikt, maar schooner beeld nog dan dat van het huwelijk past hier. Immers, in schoonheid staat de Bruidsvreugde nog boven die van den huwelijksdag. Dan het dorre teekenen der acte, het scheiden van veel dat zoo lief is en duizend bange vragen in de ziel; maar als de Bruidsdag ingaat niets dan bloemen die gestrooid worden en hymnen van jubelende vreugd. Zulk een dag werd ons thans geschonken’”. En Ds. J. van Andel, voorzitter der Deputaten antwoordde: ,,Wij hebben Uw stem gehoord ; het was de stem eens broeders. En al zeide die stem ook ,,Broeders, Gij gaat te ver ! Terug ! Gaat niet op de doolpaden van het reglemen- tarisme ! Wij hebben achter ons zooveel heiligs dat medemoet !” zoo heeft God ons toch in het hart gegeven, dat wij mochten omzien; en ziet wij aanschouwden Uw aangezicht als dat eens geliefden ouden broeders.... Laat dan onze twee stroomingen ineen vloeien tot een helderen, bruischenden stroom, zij het ook met draaikolken. Niet de Kerken zullen daarin ondergaan, Jezus Christus waakt er voor; alleen onze dwaasheden en bekrompen- heden. Laat die ondergaan!’’ Alsnu reikten Kuyper en Van Andel elkander de broederhand. Op dit indrukwekkend moment rees uit veler mond een spontaan ,,Amen”’. De zitting werd geschorst, wijl, zoo leest men in de Acta ,,de behandeling van zaken van anderen aard aan de heilige stemming, die aller gemoed vervult, te zeer geweld zou aandoen’’.?) Had Bavinck als scriba der Deputaten thans een schoonen, 1) Acta, bijlage A en B,. bl. 84 v.v. 2) Acta, art. 56 en 57. ZIJN AANDEEL IN DE VEREENIGING DER KERKEN. 205 doch drukken arbeid volbracht, reeds dadelijk wachtte hem nieuw werk. Het reglement van ’69 moest de wereld uit. En Bavinck had bij ervaring, dat hieraan meer vast zat, dan de meesten ver- moedden. Védr het plan tot vereeniging nog geopperd werd, was dat statuut hem al een doorn in het oog geworden. Zijn ,,Dagboek”’ geeft aan, dat hij reeds in den zomer van 1887 met Prof. Wielenga een bezoek bracht aan Prof. De Geer van Jutfaas te Utrecht om hem erover te spreken. In 1889 reisde hij met Donner naar den Haag om bij den Minister van Justitie Ruys van Beerenbroeck, Jhr. De Brauw en Mr. Kappeyne van de Copello advies in te winnen met het oog op de Memorie van Toelichting bij de Concept-acte. En toen in 1890 de kerken van Tzummarum en Voorschoten bij de Regeering geen reglement meer hadden ingediend, maar alleen de Drie Formulieren van Eenigheid en de Kerkenorde en daarop bescheid hadden ontvangen, dat de Regeering deze niet de plaats van het reglement kon laten innemen), begaf Bavinck zich opnieuw, nu met Wielenga, naar den Haag. Zij hadden een onderhoud met den Minister van Justitie Ruys van Beerenbroeck, ook met den Minister van Binnenlandsche Zaken, Jhr. Mr. A. F. de Savornin Lohman. Maar, zoo zegt het ,,Dagboek” — en zulke uitingen komen er zel- den in voor — we werden wel wat teleurgesteld. In Maart ’91 nam hij Noordtzij mee om nog eens op het departe- ment van Justitie te confereeren over het weigeren der erkenning van voornoemde kerken. En den dag, nadat op de Haagsche Synode de voorstellen van de Leeuwarder Synode waren aanvaard, trekt hij er met Noordtzij en Lindeboom weer op uit, nu bij den nieuwen minister van Justitie Smidt. In het begin van het volgende jaar ontvangen zij van dezen een schrijven. Bavinck en Noordtzij haastten zich naar den Haag. En het ,,Dagboek” meldt zoo ingehouden triumfantelijk: ,,14 Jan. ’s Morgens half twaalf spraken we den Minister. De zaak was in orde. Het Reglement van ’69 is vervallen.’’?) 1) Zie o.a. Bazuin, jg. 1891 no. 11 (13 Maart). *) Voor de officieele bescheiden zie men de Handelingen van de Synode der Chr. Ger. Kerk, 1892, bijlagen blz. 28 v.v. 206 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. Van beide zijden kwam er nu een vervroegde Synode saam. Die der Chr. Geref. Kerk vergaderde in de Plantagekerk te Amster- dam, die van de Nederd. Geref. Kerken in de Keizersgrachtkerk aldaar. De onderhandelingen liepen vlot van stapel. Alleen bleven zij even vastzitten op den naam. De Chr. Geref. broeders wenschten: Christelijke Gereformeerde Kerken, waartegenover de andere Synode een non possumus deed hooren. Toen werd de aloude benaming: Gereformeerde Kerken in Nederland aanvaard. Op 17 Juni ontmoetten de vereenigde kerken elkander voor het eerst in Generale Synode. Ds. Gispen fungeerde als praeses. Hoog- gestemd was zijn begroetingswoord, al verliet ook in die plechtige ure de humor hem niet. ,,En nu’, zeide hij, ,heb ik U allen een goeden raad te geven. Als morgen iemand tot mij komt en zegt: ,dat had ik nu niet van u gedacht, dat gij u op de Doleerende lijn hebt laten brengen’”’ dan heb ik mij voorgenomen te zeggen : »gij hebt gelijk” ; en als tot u broeders, die vriend komt zeggen : »wel, wel, zijt gij nu toch Afgescheiden geworden? Dat had ik niet gedacht!’’ zeg dan ook maar: ,,gij hebt gelijk....’”4) De tweede praeses, Dr. Kuyper, verklaarde, dat hij het vroeger door hem gebruikte beeld van de huwelijkssluiting liet varen. ,,Wie toch zou dan in deze vereeniging de man, en wie de vrouw zijn, en bij wien zou de maritale macht berusten ?.... De tweeheid moet nu uithebben, doordien we op de hoogere school van Christus saamkomen, in Hem, in Wien niet is man of vrouw, geen dienst- knecht of vrije, maar in Wien ook niet zijn mag de Separatist of Doleantist’’.?) Van de praeadviseurs voerde voor de Amsterdamsche pro- fessoren Rutgers, voor de Kamper hoogleeraren Wielenga het woord. Bavinck niet. Hierachter mag niets bijzonders worden gezocht. Er school noch miskenning noch een zich be- scheiden terugtrekken van Bavinck in. Bavinck en Wielenga hadden als om strijd voor de vereeniging geijverd en de laatste was de oudere. »,Dit stuk kerkgeschiedenis is een stuk van uw leven’’, zoo sprak 1) Acta, art. 5. 2) Art. 6. ZIJN HUWELIJK. 207 op de laatste Synode der Nederd. Geref. Kerken Dr. G. van Goor den praeses, Dr. Ku yp ¢ 1, toe?) Ofschoon in niet zoo sterke mate geldt dit ook van Bavinck. Van hem was niet het initiatief uitgegaan, hij had eerst geaarzeld en bezwaren opgeworpen, maar daarna had hij, onvermoeid gerug- steund door zijn collega Wielen ga, Op vereeniging aangestuurd. Geen tegenstand vermocht hem uit het veld te slaan. Nooit verloor hij den moed. Als bestendig rapporteur der desbetreffende Depu- taten ontwikkelde hij krachtigen invloed. De immer tot wankelen geneigde scheen nu van staal. De kerkelijke strijd had zijn zelf- vertrouwen, dat vroeger zoo gering was, doen groeien. 8. Zijn Huwelijk. Intusschen had in zijn leven een groote verandering plaats gegrepen. Ook hij was het zich bewust geworden, dat alleen te zijn den mensch niet goed is. Trouwens, die bewustheid dateerde niet van vandaag of gisteren. Hij moge als student in gezelschap van dames zich stijf en bloode hebben gedragen, voor de vrouwelijke bekoorlijkheden had hij toch open oog. Wie hem zich denkt als verliefd op perkamenten band met half uitgesleten letters vergist zich. Ook daarin kwam het echt menschelijke bij hem uit, dat een paar stralende meisjesoogen hem weleens onrustig maakten. Achterin zijn eerste dagboekje vond ik een paar gedichtjes, die hierop betrekking hebben. In een ervan heet het: Een vonk geschoten uit uw oogen, Veel schooner dan een diamant, Stak door een heimelijk vermogen Mijn jeugdig hart in vollen brand. Typisch jongensachtig rijmde hij bij een vroegere gelegenheid : Zag ik in mijn kindsche dagen Jongeheeren baarden dragen, Dan dacht ik, dat een bakkebaard ’t Grootste voorrecht was op aard. 1) Acta, art. 94. 208 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. Maar vervlogen zijn de tijden *k Zal niemand nu een baard benijden, Daar ik ten volle ben bewust, Dat hij meer laste geeft dan rust. Mocht ik in mijn kindsheid haken Naar die ruig begroeide kaken, Thans stel ik veel meer belang In een zachte meisjeswang. ’ Daaronder staat: Maart 1872. Zwolle. H. Bavinck. Opnieuw een bewijs, dat hij zich heerlijk jong heeft gevoeld en in zijn puberteitsjaren niet als een onnatuurlijk oude-heeren-type rondliep. Of hij zich later nog wel eens aan poézie heeft gewaagd, bleek mij nergens. Maar deze proeve uit zijn gymnasiastentijd is voor de kennis van den vollen Bavinc k stellig niet zonder waarde. Als hij dan straks ongetrouwd de pastorie ingaat, strookt dat volstrekt niet met zijn aard. ,,Zoo ooit’”, aldus schrijft hij aan zijn vriend Snouck Hurgronje, toen hij eenige maanden predikant was, ,,dan heb ik in den laatsten tijd verlangd naar eene vrouw, die mij begrijpen en aan wie ik mij gansch en al toever- trouwen kan. Dat zou én voor mij én voor de gemeente, die nu niet zoo vrij komt inloopen en op een afstand blijft, gewenscht wezen. Toch is het er even ver vandaan, van de kans op bevrediging van dien wensch, als vroeger. Ik doe er ook niet de minste moeite toe en ben op dat terrein geheel passief, duldend wachtend. Of het er toe komen zal weet ik niet”. En een paar maanden later: ,Dank voor je wensch, dat de ledige plaats in mijn huis spoedig door de vrouw mijner keuze wordt ingenomen. ’t Ziet er nog niet naar uit. Ik heb ook haast geen tijd, om er aan te denken of het te wenschen. Toch is het leven soms wel eenzaam en eentonig”. In Kampen terug nam hij weer zijn intrek in het ouderlijk huis. Zijn moeder zorgde voor hem als van ouds en breidde beschermend de vieugelen van haar overal in het huis tegenwoordige hulp over hem uit, Haar hart kon zich tot het: hij moet nu zichzelf maar redden, niet opwerken. Reeds eer citeerde ik een brief van Bavinck aan Snouck Hurgronje, waaruit bleek, dat omstreeks 1888 zijn colleges ZIJN HUWELIJK. 209 hem niet zoo geheel meer. in beslag namen en hij het veld van zijn interesse wat verruimen kon. Opmerkelijk, dat juist in dit jaar zijn eerste kennismaking valt met zijn toekomstige gade, mejuffrouw Johanna Adriana Schippers, geboren den 19den Februari 1868. Hij preekte den 17den Juni te Viaardingen en logeerde bij haar ouders. Van dien tijd af komt zij telkens in zijn ,,Dagboek”’ voor. Veel ontmoette hij haar bij de familie V r ij- land in Schiedam. Twee jaar later had de publieke verloving plaats. Er volgt voor Bavinck een tijd van reizen en trekken. Kampen en Vlaardingen vormen de beide brandpunten van zijn elliptische tochten. Den 2den Juli 1891 wordt het huwelijk ge- sloten. Misschien mag ik hier weer even het ,,Dagboek” laten spreken. ,,2 Juli. Trouwdag. Heerlijk weer. Zonnig en toch frisch. Mijn ouders, B. en G. (Ds. C. B. Bavinck en zijn vrouw) waren overgekomen. Om 12 uur reed ik van Ds. Sieders naar Mr. Schippers. Om 1234 uur kwamen de 14 rijtuigen voor. Ruim te één uur op het stadhuis. Getrouwd door Van der Brugge. Daarna om 134 uur tot + 3 uur getrouwd in de kerk door Ds. Sieders, met tekst Ps. 25:6, 7. Daarna naar huis en om 6 uur met rijtuigen naar de ,,Wriendschap” in Schiedam. Heerlijk diner tot 4 uur ’s morgens”. De huwelijksreis is voor Bavinck weer de eerste grootere buitenlandsche reis na eenige jaren. De jonggehuwden verblijven eerst eenige dagen te Parijs en daarna aan het meer van Genéve. In eigen huis gekomen, maakt de Leeuwarder Synode al dadelijk voor een paar weken scheiding. Uit hun huwelijk werd den 25sten Nov. 1894 een dochter geboren, Johanna Geziena. Vaderlijk gelukkig meldt Bavinck den eerstvolgenden Zondag in zijn ,, Dagboek”’: ,,’s middags hield ik onze Johanna Geziena ten doop”. Later kon men hem dikwijls in de Kal- verstraat te Amsterdam omstreeks vijf uur in den middag met zijn dochter zien wandelen. Ook mocht hij haar huwelijk met Mr. G. Ruys beleven en het zelf den 14den Mei 1918 kerkelijk in de Keizers- grachtkerk bevestigen. Zijn ook voor anderen merkbare nerveusi- teit bij die gelegenheid, bewees, hoeveel er in hem omging. Zelfs was het hem nog vergund den 20sten Juni 1920 zijn kleinzoon te Bussum te doopen. Twee maanden daarna overviel hem de ziekte, welke hij niet te boven komen zou. 210 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. Voor het oog logenstrafte het huwelijk van Bavinck de eerste zinsnede van het huwelijksformulier, dat den getrouwden gemeenlijk velerhande tegenspoed en kruis vanwege de zonde overkomt. Op het ,,gemeenlijk’” moet hier wel nadruk worden gelegd. Bij het gezin-Bavinck althans werd het niet opgemerkt. Ernstige ziekten en uiterlijke tegenspoed bleven hun gespaard. Geen kind behoefden zij aan den dood af te staan. Ook wist mevrouw Bavinck zich bij het leven van haar man aan te passen. De ware beoefening der wetenschap strekt in den regel niet’ tot bevordering der gezelligheid. Het valt den denker soms moeilijk het groote raderwerk in zijn denken stil te zetten, zoodra hij de huiskamer betreedt en enkele kleinere, van vroolijk speelwerk voorzien, aan gang te brengen. Vooral een man als Bavinck, teruggetrokken en zwijgzaam van aard, kan daarin niet immer zijn geslaagd. Maar zijn vrouw verstond hem. En Bavinck waardeerde het. Toen in 1910 Prof. Snouck Hurgronje in het huwelijk trad voegde Bavinck aan zijn gelukwensch toe: ,,Gij hebt het in de jaren, die achter u liggen, zeer ver gebracht; een naam u verworven, die wijd en zijd bekend is en overal met eere genoemd wordt. Dat schenkt een rechtmatige voldoening, en sterkt het zelfbewustzijn. Maar de verbintenis, die gij thans aangaat, sluit nog eene andere, rijkere en diepere bevrediging in. Mij is het althans — als ik even uit eigen ervaring mag spreken — zoo gegaan, dat de waardeering van en de dankbaarheid voor den zegen, die in het huiselijk leven ligt opgesloten, van jaar tot jaar zijn toegenomen. Naarmate de teleurstellingen vermeerderen en de ervaringen, in de harde wereld opgedaan, ons vereenzamen, wordt de belangelooze liefde, die in den kleinen, intiemen kring van het huisgezin genoten wordt, op te hooger prijs gesteld’’. Zijn langdurige ziekte stelde aan mevrouw Bavinck af- mattende en uitputtende eischen. Bavinck had _ behoefte aan haar voortdurende aanwezigheid. Zij moest hem tot tolk dienen, als hij zich tegenover bezoekers niet meer volledig kon vitdrukken. En zij week van zijn zijde niet. Dit herinnert als vanzelf aan deze passage uit een van Bavincks geschriften: ,,De weldaad, welke God in het huwelijk aan zijn ZIJN EERSTE REIS NAAR AMERIKA. 211 menschenkinderen schonk, wordt altijd dieper gevoeld en altijd rijker gesmaakt. Men beseft het nog niet ten halve in den aanvang; maar als in den voortgang des tijds, bij het klimmen der jaren, onder de wederwaardigheden en de teleurstellingen van het leven, de zielen steeds inniger samengroeien, dan wordt het huwelijk hoe langer zoo meer als de rijkste en kostelijkste gave Gods op deze zondige en doornenrijke aarde erkend, en de echtelijke staat wordt eene oorzaak van aanbidding en dank’’.) 9. Zijn eerste reis naar Amerika. Een reis naar Amerika moest voor een man van expansieven geest als Bavinck veel aanlokkelijks hebben. En aan uit- noodigingen om daarheen te komen, heeft het hem natuurlijk niet ontbroken. Nog pas, in 1888, waren zijn beide Amerikaansche vrienden, Dr. G. Vos en Dr. H. E. Dosker in het land geweest en hadden hem bezocht. De laatste had zelfs eenige malen bij hem gelogeerd en was met hem ter Synode te Assen getogen. Men kan het zich zoo voorstellen, hoe warm deze impulsieve en geestige natuur er bij hem op zal hebben aangedrongen om ook eens te komen kijken, hoe hij was gelegerd. De gedachte aan Amerika liet Bavinck blijkens het ,,Dagboek’’ niet los. Hij sprak er later met zijn verloofde een paar maal over. Het verzoek om in September 1892 op de samenkomst van de Presbyterian Alliance te Toronto in Canada een rede te houden, zal denkelijk wel de beslissing hebben gebracht. Aan de Synode van de Chr. - Geref. Kerk in dat jaar was het bekend, dat de Docenten Wielenga en Bavinck een reis naar Amerika zouden ondernemen. De Synode draagt hun op ,,de groeten der Synode over te brengen aan onze Gereformeerde geloofsgenooten in N.- Amerika, inzonderheid waar zij hen in kerkelijke vergaderingen mochten aantreffen”. De president-curator merkt op, dat het cura- torium aan beide Docenten met het oog op deze reis verlenging van vacantie heeft verleend’’.2) De Generale Synode van de Ver eenigde kerken sluit zich hierbij aan en in haar Acta wordt nog 1) Het Christelijk Huisgezin2. J. H. Kok, Kampen, 1912, bl. 119 v. 2) Handelingen art. 23. 212 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. vermeld, dat aan de professoren Bavinc k en Wielenga het verzoek wordt gedaan om aan de Presbyterian Alliance den dank der kerken over te brengen voor hare Deputatie, en voorts zich te vergewissen omtrent den grondslag en de zuiverheid van het Presbyteriaal en Confessioneel karakter der aangesloten kerken’’.’) Het spreekt vanzelf, dat Bavinck zich niet naar Amerika zou begeven zonder zich deugdelijk te hebben voorbereid. Tusschen zijn papieren vond ik een boekje, enkel aanteekeningen bevattend over Amerika en blijkbaar van te voren gereedgemaakt. Het grootste deel is geput uit de Konversations. Lexikon van Brock- haus en de Abriss van Zahn’). Dit zelf opgestelde, handige vade- mecum deed ook dienst op zijn tweede Amerikaansche reis en werd | voor die gelegenheid nog wat uitgebreid. Na een korte geschiedenis van Noord- en Zuid-Amerika vindt men daarin opgenomen: het Amerikaansche staatswezen, kwesties in Amerika als het immi- gratie-vraagstuk, het Romanisme, het Mormonisme (,,heeft niet tot essentieel kenmerk de polygamie, die er later bijkwam, die door een op de tien wordt gepractiseerd en minderen zal naarmate man- nen toenemen. Maar het Morm. is eene schrikkelijke hierarchie, een imperium in imperio, met een onfeilbaar Paus-priester-koning tot hoofd”, aldus Bavinck), bedwelmende middelen (,,De Neurasthenia d.i. verzwakking en uitputting der zenuwen, is een moderne ziekte, gevolg van overspanning, gejaagdheid enz. is vooral ook een Amer. ziekte. Deze ziekte drijft hen tot bedweimende middelen’’), Socialisten, rijkdom, Chineezen, Negers, Presidenten der Vereenigde Staten, den tijd waarop de verschillende staten tot de Unie zijn toegetreden, Colleges en Universiteiten, Kerken, Schoolkwestie, Canada, wetenswaardigheden betreffende de voor- naamste steden, Hollandsche Club te New-York, hotels, Hudson- Fulton Celebration Commission. Men zal toegeven, dat dit een intellectueele uitrusting vormt, Bavincek waardig. En meteen een merkwaardig voorbeeld van reiskunst ! Bavinck en Wielenga maakten de reis over Engeland. 1) Art. 17. 