Anna Maria van Schurman
Schotel, Giles Dionysius Jacobus, 1807-1892
~Het koningrijk Gods is met spijs of drank; maar regtvaardigheid en vrede en blijdschap in den Heiligen Geest.” » Nooit,” betuigde zij nopens Labadie, du Lignon en Yvon, vheb ik in geheel mijn leven onder de menschen iemand gevonden, die den Geest en wijze van leven van de eerste christenen zoo levendig als zij uitdrukten, en zoo iemand den geheelen loop huns levens met een zuiver en eenvoudig oog aan- ziet, hij zal niet loochenen, dat hem voorkomt een levendig evangelie en het uitgedrukte beeld der eerste kerke van a 197 Christus.” 1k heb in het leven van de herders de stralen van dat eenvoudige, vrije en allerdevootste leven zien uit- blinken.” »Onze leeraars vragen God alleen raad en Gods wegen zijn hun door de beste ervaring bekend geworden, zoodat in hen vervuld is: 7 Ik zal u herders geven naar mijn hart, en zij weiden ons met het woord,” *t welk zij uit hun borst en hart als wit eene gestadige fontein voort- brengen en zij gaan ons gedurig voor met een exempel, naar *t exempel van Christus geformeerd, wandelende in Gods weg op eene gestadige, eenvoudige, zuivere, natuur- lijke wijze, zoodat men zou zeggen, dat hunne natuur in genade, ja ook de genade in hunne natuur veranderd is, en dat zij 266 een levendig denkbeeld van *t herderschap des evangelies indrukken.” »Daar was in hunne predika- tién een wonderbare overvloed. van goddelijke zaken en onuitputtelijke schetsen, die zij zonder eenige voorbeden- king of menschelijke studie, bij alle gelegenheden en op staande voet wit hun gemoed voortbragten.” Zoo dacht, sprak en schreef Anna Maria, gedurende geheel haar ove- rig leven van hare herders en wanneer zij van hare za- menwoning met hen en de overige broeders en zusters gewaagde, dan stroomden de woorden van hare lippen en losten zich in vurige, innige dankzegging tot God op, of zij kon ze niet vinden, die het zalige dezer gemeenschap , sedert het licht des Geestes in haar was opgegaan, uit- drukten; zij leefde en gevoelde niet voor zich alleen maar in gemeenschap met al de overige leden; die hen aan- raakte, raakte ook haren oogappel aan.” Zij bleef die gemeente getrouw tot in den dood, schraagde haar door invloed en vermogen, was hare eere door haren ootmoed en bescheidenheid, hare verdedigster met mond en pen. ANNA MARIA VAN SCHURMAN IN DUITSCHLAND. Zoo waren den grondslagen eener gemeinde van unverkorenen gelegd en begon, de hoop van Labadie tot vervulling over te gaan. Veilig en gerust onder de bescherming van het magtige Amsterdam, arbeiden hij niet alleen aan de bevestiging en versterking van de reeds tot de gemeenschap der heiligen toegetredenen, maar riep hij, en liet door zijne medearbeiders en vrienden anderen tot die gemeenschap roepen en noodigen. En zij riepen en noodigen niet te vergeefs. Uit alle oorden van het vaderland, zelfs wit Duitschland, voegden zich geloovigen tot de gemeente. Te Wezel hadden zich de kandidaat Hendrik Schluter, zijn broeder en zijne zuster Elizabeth, te Mulheim Untereijk aan haar verbonden; aldaar en te Dusseldorp en te Keulen werden vergaderingen gehouden en in de laatste plaats hield von een belangrijk gesprekt met den uederduitschen predikant Pieter van Mastricht, later hoogleeraar te Duisburg en te Utrecht, over de gewigtigste waarheden van het koningrijk Gods. Le Dordrecht, Rotterdam, ’s Hage en elders werden van het koningrijk Gods. den hroeder- en zusterver- eenigingen gesticht. Christiaan Hoburgh, weleer predikant te Keppel-binnen en te Lathum, Adrianus de Herder te — Bleijswijk, de predikant van Rijnsburg en vele anderen voegden zich bij de Labadisten. Ook ging den roep der nieuwe gemeente naar Engeland over en kwamen George Keith en Robert Barclay, de witstekendsten onder de kwakers véer William Penn, te Amsterdam om zich met hen te vereenigen, doch zij werden afgewezen. Te vergeefs trachtte men echter Antoinette Bourignon en Johann George Gich- tel, die zich toen te Amsterdam ophielden, te winnen. — Zelfs bij Voet wendde men zoo mondeling als schriftlich daartoe pogingen aan. Gelukkiger was Anna Maria va Schurman bij de jufvrouwen Huygens en van Sommels- dyck te ’s Hage, en ook Anna de Veer te Dordrecht was door hare bemoeijingen bijna tot de afscheiding overge- gaan. Reeds had zij eene meditatie over Hoogl. IV: 12: — ymijne zuster, o bruid, gij zijt een besloten hof, eene be- slotene wel, eene verzegelde fontein” — waarin zij beweerde, dat Christus de bruidegom, z Jine bruienden zuständige zuster de kerk, en die kerk een besloten hof, wel en verzegelde fontein was, wijl er niemand dan de vrienden, de geloovi-gen, de bruiden in mogten komen — aan hare lieve zuster Schurman gezonden, en een klaaglied over den toestand der kerk met bedenkingen over Ps. Bitter werd men echter teurgesteld; gedurende eene zware zij door eigen nadenken en de toe- spraak der leeraars tot andere gedachten, en naauwelijks i 201 was 2ij hersteld, of zij schreef wederom eene meditatie over Hoogl. I: 7, waarin zij hare misvatting aanwees en verhaalde hoe de Heer haar genadig van hare vroe- gere dwaling had te regt gebragt; en, schreef Koelman, vtot haar dood toe bleef die dierbare en zeer geefende mele ten volle overtuigd, dat die weg van scheuring en afscheiding van de kerk den Heere mishaagde.” Ook aan Koelman mishaagde zij. Naauwelijks had hij vernomen, dat Labadie veranderd was van gevoelen omtrent de wijs van hervormen van en in de kerk, of hij drukte zijn misnoegen in een brief aan hem en aan Anna Maria uit. Labadie antwoordde hem: dat hij en de zijnen geen i celijke gemeenschap kon houden met hen, die door niet voor ware kinderen Gods werden erkend; dat hij ‘nu meer licht dan vroeger daaromtrent ontvangen had; dat hij te voren wel een gruwel had gehad van met on- heiligen te communiceren, maar nu nog veel meer.” Ook Anna Maria’s antwoord was in dien geest, schoon zij er- kende,, dat weinigen en daaronder de beste leeraren kon- den zien en goedkeuren dat het herstel des christendoms zou moeten geschieden door de goeden af te scheiden van de kwaden, met verlating der goeden voor een tijd, die te gelijk met de kwaden willen vereenigd blijven.” Ernstig verzocht zij hem met zijne huisvrouw een week twee, drie te Amsterdam ten huise van Labadie te komen, valwaar waarlijk de Geest des Heeren woont, om ’t werk ‘des Heeren, tot herstelling zijner kerk aangeleid, te aan- schouwen en tot den grond te doorzien in het licht van dienzelfden Geest Christi.” Dit verzocht hem ook du Lignon; doch hij, in de vreeze des Heeren en in het Ticht van zijn Woord alles overwogen hebbende, vond de afscheiding en die wijze van reformatie niet gegrond op het. Woord en ging niet alleen niet naar Amsterdam, maar waarschuwde en wapende anderen tegen die scheuring. Later gaf hij een »Historisch verhaal nopens der Labatisten scheuring en veelerlei dwalingen met de wederlegigkeiten in het licht, dat omstreeks een eeuw later Hillebrand Janssonius, predikant te Veendam, waar-dig oordedelde herdrukt te worden. De rustelooze pogingen van Labadie en de zijnen om hun’ aanhang te vermeerderen; de beroerten die daar-door in de gemeenten ontstonden; de menigte overgangen; de toenemende conventikulen begonnen de kerkeraden te beangstigen, en voor erger beducht, wenden zij zich tot de classen, die hare gravamina voor de synoden bragten, et het gevolg, dat op verschillende plaatsen de Labadiatiaale bijeenkomsten verstoord en verboden werden. Maar vddr gulks geschiedde, hadden reeds vele leeraars tegen de labadistische dwalingen, zoo van den predikstoel als in geschriften, gewaarschuwd. Zoo als Landman en Saldenus, in hun “Syngramma of zedige en ernstige bedenkingen over den staat der gereformeerde kerk,” de laatste ook in zijn, von “edig verzoek aan jufvrouw Schurman” tot wederlegging van een werkje over de kenteekenen der wedergeboorte,” met een voorrede van Schluter en cen brief er achter van Anna Maria aan haar neefje, een jonkske van elf jaren, dat door haar uit Utrecht naar Amsterdam medegenomen was en een Enigen tijd met haar bij de Labadie ingewoond had; Comelius Gentman, predikant ig Utrecht, in zijn » Bedenkingen over de kerkscheuring,” en in zijn » Ahazia gestraft;” Jacobus Borstius, akg te Rotterdam, in zijn 7 Onderwijs van het scheiden van de gereformeerde kerk en van “t oprechten van eene zuivere kerk;” Johannes van der Waayen en Hermanus Witzius, in hun » Ernstige be- Tingling der gereformeten kerke aan hare aan hare afdwalende kin-deren tot wederlegging van de gronden van Sir Jean de Labadie, en anderen; maar vooral Gijsbert Voet, in een latijnsche disputatie, die den 30 October en 13 November 1669 aan de utrechtsche hoogeschool openlijk ver-dedigd werd. Niet eenig der overige geschriften is door Labadie met eenig antwoord verwaardigd; maar tegen dat van Voet gaf hij zijn » Nouvelle conviction manifeste des calomnies” in het licht, waarin hij, schreef Koelman, v zoo veel blijken gaf van ongedoodigheid, onverloochentheid, ongeduldigheid, bitterheid, grammoedigheid en innige lasterzucht, dat het al vrij bezwaarlijk valt te blijven in dat liefde-oordeel omtrent hem, dat hij waarlijk een opregt, vroom en godsdienstig christen was.” » Indien in Voetius’ schrift iets te bestraffen was, dat moest met goede redenen en zachtmoedigheid aangetoond zijn, en Labadie dan nog gedacht het woord van Paulus, 1 Tim. V: 1: EHenen ouden man bestraf niet harde-lijk, maar vermaan hem al s een vader.” Wij willen dit geschrift niet ter zijde leggen, zonder er uit opgeteckend te hebben, dat de Labadie Voetius beschuldigde » een nijdige vijand van hem en jufvrouw Schurmans te zijn,” — » dat hij om jufvrouw Schurmans zwart af te schilderen, de heilige Paula en hare dochter Kustochium had durven zwart maken, zich niet ontziende de oude gedachtenis van de eene ongelijk aan te doen, zoo hij maar de andere kon doen verwelken en verminderen;” — /dat hij juf- vrouw Schurmans, toen zij jong was, om zoo te spreken aangebeden en tot zijne afgodinne had gemaakt, en dat hij ze onder den voet trapte nu zij oud van jaren en leelijk was.” Zoo en nog veel meer schandelijkheden schreef Labadie van hem, dien hij vroeger »den geleerden, wijzen Voetius” genoemd had. Nieuw met aanmerkingen op hare Eukleria in het lastste. Deel zijner Politica ecclesiastica had laten drückken, oor- deelde zij het nuttig, hem, die zoo vele jaren haar vriend was geweest, vriendschappelijk en zedig te antwoorden, en zive hem in te lichten en te onderrigten. Maar toen zij zulks ten uitvoer wilde brengen, vernam zij dat hij gestorven was, en nu liet zij de pen rusten, want haar doel was alleen om hem de waarheid te doen verstaan, en indien hij van de waarheid overtuigd ware geworden, zou zij hem, daarvan hield zij zich verzekerd, dierbaarder geweest zijn. Wij mogten deze hulde door haar aan de nagedachtenis van den eerbiedwaardigen grijsaard gebragt, niet onvermeld laten. Terwijl kerkeraden, classen en synoden in Holland en Zeeland ernstige vertoogen bij de regering inleverden en maatregelen namen om de labadistische ‘en separatistische conventikulen te weren; de predikstoelen »daverden van t geschemp en gesmaad tegen de nieuwe kerk;” de boek- winkels gevuld waren met allerlei schriften Over en tegen de Labadisten, en allerlei pasquillen, vuilaardige schimpme Schriften op de labadistische zamenwoning, leer en prediktiviten, der den burger versprend werden; i men te Amsterdam niet stil. Men was toch daar ernstig bezorgen vover de particuliere vorderingen van die van Zeelant. Schooner, de groote bevolking in aanmerking genomen, slechts weimigen tot de gemeente van Labadie overgogen, nam toch het aantal zijner toehoorders, zelfs uit de deftigste standen, dagelijks toe, en werd de indruk zijner predikstoel en meer zigtbaar, daar niet alleen de bij- enkem vermenigvuldigden van heer, die schoon tegen de scheiding van de heerschende kerk, haar echter  van Socinianen en kwakers, Davidjoris- ten en Nicolaiten” werden doch der gereformerde religie” genoemd. Dringende verzeichneten werden door de nederduitsche en waalsche kerkeraden, voor scheuring en oproer beducht, bij de regering ingerere beducht, de kerk was in gevaar, Hannibal voor de poorte!” Men wilde La- badie en zijn’ aanhang verbannen of ten minsten hunne vrijheid beperkt heben. Reeds hadden burgemeesters meer dan eens het openlijk prediken van Labadie en de zijn- nen verboden, doch hij was er bedektelijk mede voort- gegaan, en zulks had nieuwe klagten over de stoutigheden van die der nieuwe kerk en nieuwe vertoogen, door de classen en de waalsche synode krachtig gesteund, ten gevolge. 206 De Labadisten zagen met droefheid zwarte wolken over hunne hoofden zadmpakken. Dit had Satan gedaan;” hij verwekte die beroerte,” ven de haat en nijd der kerkelijke wereldlingen waren hem maar al te dienstbaar.” Anderen daarentegen noemden dit veen werk Gods,” »Zijne hand was zigtbaar in die verstooring.” »Hem was het verlaten, scheuren en lasteren zijner kerk, van den wijngaard, dien Hij geplant had, een grouwel.” Bij die uitwendige be- zoeking kwam nog eene inwendige, die Labadie op de tong van het volk en in verdenking bij vele godvruchti- gen bragt. Naauwelijks waren Yvon en Labadie uit cen smartelijk krankbed verrezen, of Menuret, dien de laatste yaijn. lieve zoon” plagt te noemen, werd eensklaps krank- mnnig; #in zijn razernij sprak hij vreeselijk* en lasterlijk, was zijn verstand 266 bedorven en bewolkt en zijn phan- tasie 266 schrikkelijk, dat men hem binden moest.” Na twee maanden in dien toestand, waarin volgens Labadie Satan hem gebragt had, verkeerd te hebben, stierf hij. Nu bragten vier huisgenöteten bij den predikant, der hoog-duitsche gemeinte, Johannes Sylvius, in de buurt woon-achtig, eene openbare aanklagt in, dat Labadie in drift den krankzinnige op de borst getrapt en alzoo vermoord had. De regering deed terstond geregtelijk onderzoek, maar bevond dat de beschuldiging op eene boosaardige wijze verdicht en geheel valsch was. Ondertusschen had dat voorval, gelijk Anna Maria opmerkte, den lasterzieken anleiding gegeven om hun gal in eene ruime mate uit te storten. Er kwam meer bij, dat de achting der Labadisten deeed verminderen. Véér dit gebeurde waren de valsche beschuldigers gebleken deels Socinianen, deels Kwakers te zijn. Daarover waren xij wel ernstig gestraft, doch juist die bestraffing had bij hen den doodelijksten haat tegen de Dudding; doch niet minder het volgende. Op het gezigt eener met rouwaken bedekte doodkist, waarin het omhulsel eener oude zuster lag, die, gereed om uitgedragen te worden in het voorhuis der woning van Labadie stond, en te gelijk van eenige werk- lieden, die, in den aangrenzenden hof bezig waren met graven, riepen eenige voorbijgangers, vrouwen en kin- deren, vhier slaat men de menschen dood en dan begraaft men ze in den tuin.” Dit en ander geroep dreef eene me- nigte volks naar het huis, dat de deur wilde indringen en een hagelbui van steenen door de vensters wierp, zoo dat de gewapende magt moest ingroepen worden, die het volk verdreef en het huis drie dagen bleef bewaken. Anna Maria, die een uitvoerig verhaal van dit oproer heeft nagelaten, vergelek het bij dat der zilveren tempelmakers van Diana te Epheze en voegde er bij: ondertusschen als mis- schien onze buren sidderden voor hunne goederen en be- vresd waren voor hun kostbaar huisraad, waren wij nacht en dag, ’t zij wij sliepen of waakten, zeer gerust en onbe- zorgd, wentelende al onze bekommeringen op onzen God en Heer, en wij achten het geraas des volks niet meer dan zij, die op het strand aan zee nederliggen, het gedruisch der golven, dat hun tot zoeten slaap uitnoodigt; 266 krachtig voelden wij inwendig de beschermende hand van den Almagtige.” Door krijgslieden omringd, werd het lijk door de broeders ter aarde besteld. 7 Zoo is deze vrouw” (wij laten nogmaals Anna Maria spreken) »zoowel naar haren uitwendigen staat als naar haren geest nederig, en toen zij leefde van de wereld niet geacht, na haren dood, ten gevolge van een’ leugen van. lom toen zij leefde van de wereld niet geacht, na haren dood, ten gevolge van een’ leugen van. lom toen zij leen van de wereld niet geacht, na haren dood, ten gevolge van een’ leugen van. lom toen zij leen van de wereld niet geacht, na haren dood, ten gevolge van een’ leugen van. lom toen zij leen van de wereld niet geacht, na haren dood, ten gevolge van een’ leugen van. lom toen zij leen van de wereld niet geacht, na haren dood, ten gevolge van een’ leugen van. lom toen zij leen van de were pe kinderen, met grooter statie en toeloop des volky dan een van de groot- sten van Amsterdam ter aarde gebragt, en heeft alzoo aan deze zeer groote stad eene ongewone vertooning ge- geven.” De klimmende spanning van het volk, de toene- mende verguizingen en bespottingen, de onophoudelijke klagten des kerkeraads, het herhaalde bevel van den ma- gistraat om alleen voor huisgenooten te prediken, dat alle verdere uitbreiding der gemeente onmogelijk maakte, deden de Labadisten eindelijk besluiten, vrijwillig eene stad te verlaten, die hun geen rustige en veilige haven langer meer was. Herst dachten zij er aan met Antoinette Bou- rignon op het eiland Noordstrand in Sleeswijk eene ko- lonie te stichten, doch van dit denkbeeld teruggekomen, en onzeker werwaarts zich te begeven, kregen zij eene minzame uitnoodiging uit Herford in Westphalen. Het vorstellijke, vrij-wereldijke, keizerijke rijksstift Herford, aan de vereeniging der Werre en Aa, behoorde tot de oondste gestichten van het klassieke land der Westphaalsche Saars en had bij zijnne opheffing (1803) een’ bijna duizend jagarigen onderdom bereikt. Het was onder de regering van Lodewijk den Vrome door een’ kleinzoon van Wittekind, Waltgerus, een vurig ijveraar voor het nieuwe gelöt, voor veertien jonkvrouwen gesticht en rijk begiftig. Lodewijk bevestigde in 839 deze stichting en de aanstelling van Suala, een bloedverwante van Waltgerus, tot abdis en schonk zelf haar vele goederen. Zijnne nakomelingen, de keizers van Duitschland, volgden zijn voorbeeld en stortten zulk een’ hoorn van overvloed over haar uit, dat de waardigheid van abdis over deze bevoorregte abdij zelfs door prinsessen uit de regerende huizen van Duitschland begeerd werd. Door de Hunnen met de aan haar behorende stad verwoest en verbrand, herrees zijn prachtiger uit de asch, en sedert op nieu Wet vrijeden en voorregten, goederen en kleinodien, titels en eenigjen begiftig, was de abdij en stad van Herford een regt vorstin en prelatin des heiligen roomschen rijks begiftig, onder de regerende vorsten gerangschikt werd en een gezant naar den rijksdag zond. Sedert de hervorming had zij luthersche abdissen gehad en in 1667 was de prinses van Boheme, Elizabeth, de paltzgravin Elizabeth Louise in de regering opgevolgd. Zij had, sedert zij Anna Maria van Schurman te Utrecht had leeren kennen, vele lotwisselingen gehad; haren broeder Karel Lodewijk, na den munsterschen vrede op den keurvorstelijken stoel van den Paltz zien verheffen, maar bijna te gelijkertijd haren oom Karel I op het schavot zien sterven. Na zich vroeger een’ geruimen tijd aan het brandenburgsche hof te Berlijn en te Krossen — waar zij het eerste liefde voor wetenschappen en philosophie inboezemde en den geheel onbekenden naam van Descartes bekend maakte. Opgehouden te hebben, had zij zich (omtrent 1650) naar het hof van haren broeder te Heidelberg begeven, en aldaar niet weinigt, den bloei der hoogeschool toegebragt. Toen hare in ongelukkigen echt levende schoonzuster, Charlotte van Hessen, de mishandlingen van haren trouweloozen echt- genoegelijke jaren door bij hare bloedverwante, de vrome landgravin Hedwig Sophie, de zuster van den keurvorst van Brandenburg, totat zij, ten gevolge van de op haar gevallen keus, eer*%? coadjutrice en vervolgens abdis van het vorstelijke He 7 ford gekozen werd. Hier vernam zij, die sedert lang haar‘ov rust en vrede niet meer vond im de wijsbegeerte van o Descartes, dat de labadisten Amsterdam wilden verlaten en elders eene veilige rustplaats zochten. De oude vriend- schap voor Anna Maria van Schurman deed hare regten gelden en zij besloot hare vriendin met de gemeente tot © welke zij behoorde uit te noodigen om zich te Herford neder te zetten. Die unodiging zou worden overgebragt door een aanzielijk persoon te ’s Hage, maar deze door de » Histoire curieuse de la vie, de la conduite et des vrais sentimens du sr. Jean de Lab Adie, en de Modeste refutation de la declaration en forme de manifeste publicité par Jean de Labadie, te ’s Hage (1670) in het licht verschiedenen, zerte tegen Labadie ingenomen, zond deze geschriften an de prinses, in plaats van de bewussten unodigungen Schurman. De lezing van dit boekske de deed Elizabeth niet in haar plan wankelen; integreel, het had gegen uitwerking, daar het (zeide zij) meer naar de ontroerde water van een helsch moeras smaakte, dan naar de klare streit van een levend water.” Na den keurvorst van Brückenburg, als beschermheer van het stift, gemeld te hebben, dat de geleerde Schurman met eenige hollandsche en zeeuwsche jonkvrouwen te Amsterdam een klooster had willen stichten, maar — wijl zij twee leeraars bij zich had, die door de hollandsche classen gehaat werden en aan vele lasteringen blootgesteld waren, ofschoon zij het dortsche concilium onderteekend hadden en bij de gereformeerde leer bleven — zich gaarne onder hare bescherming wilde begeven en in hare vri Held een huis bouwen, en na zijne toestemming verzocht en verkregen te hebben, trad zij met Anna Maria van Schurman - regtstreeks in briefwisseling. In den aanvang van October 1670 gingen de labadisten, vijftig in getal, (de overigen zouden deels volgen, deels te Amsterdam onder het tozigt van den koopman Bardowitz blijven) scheep. Onder de reizigers waren behalve de Laba-die, hun hoofd, dien allen vader), en de eerwaardige Anna Maria van Schurman, die zij moeder noemden, Yvon, Du Lignon, Anna Maria en Lucie van Aersen van Sommels- Higenlijk: papa en mama. Dijck uit Vriesland, Louise Huygens uit Rijnsburg, Emilie van der Haer en jufvrouw Martini uit ’s Hage, Hendnk en Pieter Schluter uit Wezel, jufvrouw de Vries, de huisvrouw van den laatste en Wilhelmine van Buitendijck. De reis was zwei voorspoedig. Anna Maria getuigde nooit vermakelijk gereisd te hebben, ofschoon zij gedurig de kroorts had, zoo aangenaam was haar het gezelschap van hen, die ernstig naar de zuiverheid van het ware christen-dom streefden en zich daardoor gedurig in God verlustig-den.” Er waren wel reizigers, die klaagden over de koelte der zeelucht, ongeduldig waren bij de ongemakken van den togt en naauwelijk zonder morren de zeeziekte verdroegen; yaar,” zeide Anna Maria, deze waren niet wiss ons, want zij toonden niet geefend te zijn in zelfsverloochening.” Te Bremen verlieten zij het schip, doch ontvingen, na er twee dagen vertoefd te hebben, bevel de stad te verlaten. Vrien-delijk en voorkomend daarentegen was hun ontvangst. te Herford; zelfs had de prinses hare hofrijtuigen naar Minden gezonden om hen af te halen. Nu bevonden zij zich in die plaats, waar zij, bevrijd van alle synodale banden, hunne godsdienst en pligten vrij en openlijk konden uit-oefenen. Geen wonder, dat zij de goedertierenheid Gods jegens hen ook nu erkenden en zijne wegen prezen. Ter wijl zij zich onder den blooten hemel legerden en op de vrijheid (den grond der abdij) tenten opsloegen, tot dat eene geschikte woning voor allen zou gereed zijn, (alleen de jonkvrouwen van Sommelsdijck wilden eene afzonderlijke woning betrekken) heerschte in de stad eene groote springing. De prinses had, hetzij in gevoel harer onafhankelijkheid op haar eigen gebied, hetzij omdat zij wederspraak duchtte, noch de regering noch de geestelijkheid, die  geheim jesuit was. Geen wonder dat het volk, door dit alles opgewonden, hen met slik en steenen begroette. Daags na hunne aankomst kwam de raad bijeen, en zond eene deputatie, bestaande uit den syndicus, den secretaris en de beide woordvor- ders, naar de abdij, om tegen hunne toelating te protestereren. De prinses wilde hen niet als raadsheeren ontvangen maar deelde hun, privatim, als naburen en vrienden mede, dat zij zich nopens het karakter der nieuw aangekomenen gerust konden stellen. Hierop klaagde de raad bij den keurvorst over de abdis, dat zij zonder hun voorweten, consent en toestemming, vereemdelingen had opgenomen en hen met hare eigene paarden uit Minden had laten afhalen; dat zij eene aan haar gedane vermaning geantwoord had, dat zij als eene vorstin des rijks niemand dan den roomschen keizer rekenschap wilde geven; ja, dat zij hen had gedreigd, zoo zij zich hiermede wilde bemoeijen, 1000 dragonders in de stad te zullen leggen; dat de opneming der labadisten naar regten, het besluit des rijks en de bepalingen van den Werden vrede niet behoefde ge- duld te worden en dat de theologische faculteit der keur- vorstellijke universiteit te Duisburg de nieuwe sekte in een bijzonder tractaat had wederlegd.” Ten zelfde dage (1 Nov.) dat dit klaagschrift naar den keurvorst werd opgezonden, schreef Elizabeth hem een’ brief, waarin ij hem meer uitvoerig dan in haren eersten, hare meening omtrent het doel en het wezen van Labadie en der zijnen mededeelde, en meldde dat op haar verzoek eenige voor- name gereformeerde leeraars over punten van godsdienst met — hem en de zijnen gesproken, en deze hem voorvolkomen regtzinnig verklaard hadden; dat. zij volstrekt geene ergernis gaven, maar een stil, ingetogen, godvruchtig en voorbeeldig leven leidden; en wat haar zelve betrof, dat zi} geen ander doel had, dan de eere Gods te bevorderen en hun in hunne goede christelijke voornens, zoo veel in haar was, behulpzaam te zijn en daarenboven de gereformeerde gemeente, die te Herford zeer klein was, met goede christenen te verster- ken. indelijk ver zocht zij den keurvorst de aangekommenen in zijne hoede te nemen en tegen onregt en ge-weld te beschermen. De kurvorst prees, in zijn antwoord, den ijver, de godsvrucht en het goede voornemen der abdis om de gereformeerde godsdienst in haar gebied voort te planten; maar kon toch niet ontkennen, dat hem uit ver- schillende plaatsen zeer ongunstige berigten nopens leer, leven en wandel van deze lieden waren toegezonden; dat “ij wel uiterlijk belijders der geformeerde leer waren om bescherming te kunnen vinden, maar inderdaad onder den schijn van zonderlinge heiligheid, veel zeldzame leerin- gen, geheel overeenstemmende met die der kwakers, ge- meenschap van goederen en van vrouwen hadden en cene bijzondere sekte uitmaakten. Hij hechtte aan die geruchten wel geen geloof, maar wijl zij zoo algemeen waren, had hij besloten eenigen uit zijn raad te zenden, om de zaak grondig te onderzoeken, terwijl hij hoopte, dat die lieden belasterd waren. Te gelijkertijd gaf de keurvorst den raad van Herford zijn besluit te kennen, door eene commissie van raadsheeren  en zijn aanhang in het werk te laten stellen, en beval hun aller- ernstigst met bedreiging van zijn hoogste ongenade en strenge straf, de labadisten, die reeds te Herford waren en er nog komen zouden, niet de minste schade, onheil of verdriet aan te doen of te laten aandoen, maar hen vrij en gerust te laten. Hoe gepast deze bedreiging was, blijkt uit. een’ brief van de abdis aan den keurvorst van den 13 November, waarin zij zich onder anderen beklaagt, » dat de raad van Herford de winkeliers en handwerkslieden der stad, als brouwers, bakkers, schrijnwerkers en anderen op zware boete had laten aanzeggen de labadisten mets te verkoopen, en reeds eenige personen, die hun klei- nigheden verkocht hadden, deels met geldboeten deels met gevangenis gestraft had.” Ook wilde de raad de insolen- tién van het-volk niet beteugelen, en had, toen hij vernomen had dat nog eenige voorname jonkvrouwen. uit Holland na zouden komen, bevolen, ze niet in te laten en elken vreemdeling aan de poorten te onderzooken. Het ging zelfs zoo ver, dat de leden der hollandsche gemeentebronen werden water wit de gemeentebronen. Toen deze echter voortging met het volk den teugel te laten vieren, en het schenden, bespotten, beschimpen, slaan en 216 met slijk en steenen smijten niet te verhinderen, maar aan te moedigen, ja de oude kranke van Schurman door een steenworp gekwetst werd, riep Elizabeth nogmaals den bijstand van den keurvorst in, en nu werden honderd dra- gonders van den naburigen’ Sparenberg naar Herford ge- zonden om de rust te herstellen, en eene commissie van wereldlijken en geestelijken om naar de leer en den wandel der labadisten onderzoek te doen. Terwijl de abdis met kracht en nadruk alle uitwendige gevaren van de gemeente afweerde, arbeid deze met onbelemmerde geestdrift aan de ontwikkeling van haar eigenaardig godsdienstig en der leer, die er de grondslag van was. Tweemaal ’s weeks, des zondags en ’s woensdags voormiddags, werd er openlijk in de hofkapel der prinses gepredikt en tweemaal daags in het gemeenschappelijk huis godsdienstoefening gehouden. De leeraars door God overvloedig met genade vervuld en met goede schatten des harten verrijkt, bragten dan tijdig en overvloedig oude en nieuwe dingen voort.” Anna Maria leidt ons deze vergaderingen binnen en maakt ons getuigen van de heerlijke ‘uitwerkselen die deze leerredenen op de gemoederen hadden. /Herst wekten zij de hoorders op tot geduld en lankmoedigheid en wees hen op Antiochié, waar Barnabas en Paulus cen geheel jaar de schare leerden, eer zi) den naam van christenen waardig werden gekeurd.” (Hand. XI: 26). Wij zijn het met hunne tekstverkl Arriving wel niet eens, maar erkennen gaarne, dat de labadisten geduld noodig hadden, daar velen zijn den broeder- en zusternaam ontvingen. De woorden van Jezus (Luk. IX: 23): Zoo emand achter mij wil konien, die verloochene zich zelven, en neme zijn kruis dagelijks op, en volge mij, en (Luk. XIV: 26): vindienn iemand tot mij komt en niet haat zijnen vader en moeder, en vrouw en kinderen, en broeders en zusters, ja ook zelfs zijn eigen leven, die kan mijn discipels niet zijn,” — gaven hun vervolgens aanleiding om op zelfverloochening als zijnde 7de allernoodigste grondslag van het discipelschap van Jezus Christus,” aan te dringen. Zelfverloochening, kruisiging van zielven, het eerste dat zij vorderden, was dan ook de inhoud van eene lange reeks van leerredenen, die zij, naar aanleiding van uitgelezene bijbelplaatsen, vooral uit Matth. V, uitspraken, en later, eenigzins gewijzigd in twee geschriften: »Le renoncement & soi méme pour se donner 4 Dieu” en » Traité du soil, ou le renoncement 4 soi méme pour la petite église” wedergaven. In eene leerrede over Exod. UI: 14: /Ik sprak Labadie » over het eenig zal zijn, die ik zijn zal,” noodzakelijk, allervolstrekst, eenvoudig, onveranderlijk, onveranderlijk, onafhankelijk, eeu zal zijn. Wien wezen Gods 266, dat het aan allen openbaar werd, dat de geheele praktik der christelijke gods, die in de vernietig van ons zelven, in onze vereeniging met den eenigen God bestaat, door de levend-making van den nieuwen mensch, dat die in dit éenwoord: "Hheie" » Die ik ben” besloten is. Die trof ookhet woord, dat naar aanleiding van Matth. XIX: 17: “Mein mand is goed dan éen, namelijk God,” gesproken werd. wv Met zulk een verwonderlijk klaarheid, zulk een over- winnelijk overredingskracht en krachtige openbaring der goddelijke waarheid” stelde Labadie in zijne lerede- nen vover het leven van Jezus Christus” de verborgen- heid der allerheiligste Drieéenheid” voor, dat eenige aan- zijnlijke hoorders, die in de godgeleerdheid zeer geefend maar ten aanzijn van dit gelösartikel niet geheel verze- kerd waren, betuigden »van deszelfs goddelijke waarheid volkomen overtuigd te zijn.” Aan het hoofd van alle leredenen “stelt echter Anna Maria die, welke La- badie, zoo in de hofkapel als in huis, over den. persoon, de ambten, den staat van vernering en verhooging, vooral over de opstanding van Jezus hield. » Die oefenmgen,” schrijft zij, “waren zoo hemelsch, dat zij ons geheel aan de wereld en ons zelven. ontrukten en ons tot God en onzen Zaligmaker zoodanig overbragten, dat wij ons zel- ven en al het onze, door eene zeer vurige lief onzen. de aan Hem als eene onherroepelijke offerande overgaven, en dat wij ons aan zijne goddelijke leiding, door zijn Woord en Geest, en door zijne heilige dienst, door welke Hij zich aan ons geopenbaard, en ons zich in Christus eigen gemaakt had, geheel opdroegen.” Tot nu toe had elk zijne eigene goederen behouden en ze of zelf bestuurd of aan Labadie ter besturing toevertrouwd, en schoon men ze tot ondersteuning van arme broeders en zusters aanwendde, ze echter niet ten algemeenen gebruike afgestan, maar diep getroffen door de prediking van La- badie besloot men thans ze gelijk de eerste christenen aan zijne voeten te leggen, en voortaan als één huisgezin in volkomen gemeenschap van goederen te leven. Nu waren zi) dan ook in waarheid een hart en ééne ziel en zeide miemand, dat iets van hetgeen hij had zijn eigen waren, maar alle dingen waren hun gemeen. Dit oogenblik — was dan ook »de geboortetijd hunner kerk” en zulks vwilden zij door het houden.van het Heilig Avondmaal aan de wereld bek End maken.” Anna Maria schrijft alleen, dat zij dit Avondmaal ter wijding der gemeenschap van goederen, tot welke zij nu waren toegetreden »met een lustig hart” vierden. Van elders weten wij, dat velen en onder dezen ook Labadie en Anna Maria, in hooge geestverrukking uit imnerlijke vreugde begonnen te huppelen, te dansen, elkander te omarmen en te kussen. Veel is geschreven over deze, en helaas! niet de eenige proeve van de uitzinnigheid waartoe de mensch wordt vervoerd als hij toegeeft aan een overdreven godsdienstig gevoel nog meer opgewonden door een geprikkelde phantasie. Velen hebben haar met Yvon trachten te verdedigen en beweerd vdat zulk dansen, omhelzen en kussen geestelijk en door den Geest Gods zuiverlijk veroorzaakt was, zich beroepende op Miriam (Exod. XV: 20) en David (2 Sam. VI; 12—17) en volkomen geloof gehecht aan het gezegde van jufvrouw Huygens » dat zij nooit geestelijker was geweest in haar leven dan in dat opspringen,” terwijl zij hen, die haar tegenspraken van lastering beschuldigde; doch vele anderen konden niet gelooven dat ~zulke bewegengen en dansen, niet zonder kussen en omhelzen van manen en vrouwen, zuiver geestelijk- waren, en achten dat die leden des Heeren Geest en zijne bewegengen niet kenden en zijne werkingen verkeerd opvatten.” Koelman sprak er met diepe verontwaardiging over; Borstius gaf Er een geschrift over in het licht; Voet zeide, dat zulke hoogklimmende devotie en godzaligheid zijn begrip te boven ging, en dat hij daar zulke hemelsche zaligheid en praktijk niet in kon zien....” Deze losbarsting van christelijk enthusiasme en fanatisme” (schreef Max Goebel) ‘wurde nu als het ware de hoeksteen van de wording der gemeente, het krachtig cement dat de geestverwanten onverbrekelijk verbond, terwijl zij wel is waar, ook velen die kalmer waren weder terugstiet.” Z66 was het. ” Die vinsverrukkingen, waarin zij later meermalen geraakten, verrenigden de labadisten nog inniger.” *t Was bij velen een waarachtig kenteeken van een’ geheelen geestelijken staat.” Anderen, die in die geestverrukking gedöden hadden, ergernden zich, tot bekoeling gedrag, en verlieten met hen, die ze niet gevoeld hadden, de gemeente, terwijl in Holland en Zeeland velen die reeds gereed waren tot haar over te gaan, nu terugbleven. In de hnis Oefeningen of bidstonden ging de Labadie voort met het verklaren » der grondstukken van de godsdienst en van het christelijk le- ven,” te Amsterdam ontworpen. Hij deed zulks 7 op een geheel goddelijke wijze” en 7 gedurende dezelve hebben wij,” schreef Anna Maria, veene uitstekende bewerking der goddelijke genade waargenomen, — allen die onze kerke uitmaakten ontvingen de gaven van een levendig berouw en van een opregte bekeering. — Zoo haast zij de kracht dier heilzame waarheden van binnen ondekten — zagen wij ze de wereld verloochenen en alle schepselen verachten, en im hen een liefde van Christus, een dooding van den ouden en een levendmaking van den nieuwen mensch, en dat in die mate, dat men in ons huisgezin als een’ algemeenen opstand zag, die in ons allen een’ ous allen een’ ous, die de wereld niet verstaat, en die der wereld, hetzij zij grof of geestelijk is, met past; zoo als in Labadie’s exultatio christiana (Het cau gejuich) duidelijk en overtuigend bewegen is.” Zoo schreef Anna Maria over de leveredenen, die zij te Herford hoorde uitspreken. Zij werden in de hofkapel ook door een groote menigte ingezetenen van die stad en der omliggende plaatsen, van tijd tot tijd ook door den hervormden predikant van Sparenberg en den generaal-majoor von Ellern, met groote stichting bijgewoond. Ook de grooten en hovelingen die te Herford kwamen om bij de prinses hunne— opwachting te maken, namen niet zelden deel aan de openbare -godsdienstoefening ven wij hebben gezien, getuigt Anna Maria vat eenige van die voorname menschen 260 getroffen werden, dat zij in tegenwoordigheid van allen een -vloed van tranen stortten, wanneer zij gevoelden dat zij van de zuiverheid en heiligheid van het christelijk leven nog zoo verre “af waren.” Maar, gaat zij voort, hier in zien wij de ellendigheid van onze tijden, dat de goedertierenheid der meeste menschen is als eene morgen- dauw of wolk, en dat de goddelijke goedheid en besten- dige genade maar alleen in eenige uitverkorenen komt te werken, die wij dikwijls gezien hebben dat in de leden onzer kerk doorbrak en de wereld het vleesch en den dui- vel overwon.” Maar wie ook de openbare en huiselijke godsdienstoefeningen der labadisten verzuimde, de prinses Elizabeth noort: „zij was bij alle dingen tegenwoordig, geraak te in groote verwondering over hetgeen zij zag en hoorde, begon allengskens het waarachtig christendom van zijn valsch beheld te onderscheiden, en loofde en dankte God dat Hij haar voor anderen had verkoren tot een gastvrouw en beschermster van zijne ware kerk, die uit waarachtige geloovigen bestond.” In dit geloovig werd zij gedurende een zwaar krankbed, v/waarin Labadie nader tot haar hart sprak,” krachtig bevestigd, zoodat zij, zegt Anna Maria, met blijdschap betuigde, ~dat zij niet meer om haars zeggen wil geloofde; want zij zelve had hen gehoord en wist nu dat Labadie en de zijnen opregte van God onderwezene dienaars waren; en geen wonder,” voegde haar vriendin die dit verhaalt er bij: /naardien zij dien wonderlijken overvloed van goddelijke zaken in hunne redenen bemerkte en die onuitputtelijke woorden, die zij zonder eenige voorbedenkinge of menschelijke studie, bij elke gelegendheid en elken tijd uit hun hart voort- bragten; naardien zij doorgaans zag dat deze, o Ok de al- teroudste en allergemeenste waarheden, als met een nieuw licht bestraald, niet minder Klaar als vrij lieten heen- vioeijen.” Hoe ook met de gemeente ingenomen en hoezeer haar hart ook hing aan de prediking harer voorgangers, had er eene gebeurtenis plaats, die wel geene scheuring tus- schen de prinses en de labadisten ten gevolge had, maar haar toch met diepe verontwaardiging vervulde. In de huiselijke godsdienstoefeningen hadden de leeraars gele- genheid over het huwelijk te spreken. Die prediktion van den echt, verhaft Dittelbach, was — de inleiding tot menig huwelijk. Zoo trouwde Yvon met jufvrouw Martini, Du Lignon met jufvrouw Huygens en Labadie (die volgens anderen ongehuwd zijn) met de jongste freule van Sommelsdijck, zonder in-achtneming der burgerlijke wetten, alleen met medeweten van eenige broederen. Naauwelijks was Elizabeth deze manier van huwelijken sluiten ter ooren gekommen, of zijn eischte, dat er geene andere dan burgerlijke huwelijken zouden worden gesloten. Labadie dreef het door dat men zou gehoorzamen, en de reeds sinds eenigen tijd geslo-tene geestelijke huwelijken werden nu burgerlijke bevestigd. Ook Yvon was reeds vroeger getrouwd met voorkennes dergenen die het moesten weten, en hem werd een kind geboren, zeer kort na de burgerlijke voltrekking van zijn huwelijk. De gemeente werd tevreden gesteld door de ver- The door burgerlijk gezag te laten bekrachtigen. Prinses Elizabeth echter werd zoo gegerd, dat zij haren stoel werde de vergaderplaats der gemeente liet wegen en daar sedert dien tijd niet weder kwam. Wij twijfelen echter aan de waarheid van het laatste; want hoe kon Elizabeth zich. zoo geheel van de labadisten scheiden, en toen zij bevelentringen uitroepen: “Wollten sie mir doch meine Gottes-kinder behalten lassen!” Zeker echter was de Avondmasiering en de geestelijke huweiligke fremden oorzaak tot veel verdriet. Allerlei valsche en schandelijke geruchten werden er uit geboren, en zij gaven voedsel aan de spot en schimplust van velen. Zelfs meent. men, dat in beide de regte kiem en waarachtige oor-spronck lag van alle verdere tribulatién en de geheele erganck van de nieuwe leer.” Het stille, eenzame en eentouige leven van Anna Maria te Herford werd nu en dan afgebroken door bezoeken van -yorsten en geleerden. Tot de laatsten behoorde Caspar Hermanus Sandhagen, rector der school te Bielefeld, een aanhanger van Johannes Coccejus, hooggeacht van Spener en Francke, wien hij te Luneberg, toen hij aldaar superinten- dent was, onderwijs in de gewijde uitlegkunde gegeven had. Hij stond ook in hooge gunst bij de prinses Hliza- beth, wie hij in 1667 zijne »Introductio ad historiam Christi harmonicam” opdroeg. Op haar verzoek hielden hij en ‘Kracht, luthersch predikant bij de domkerk te Herford, ‘in hare tegenwoordigheid, een gesprek met Labadie en Anna Maria van Schurman over het duizendjarig rijk. 224 Wij weten echter den uitslag dezer zamenspraak niet, On- der de vorstelijke personen, die de roem van Labadie en van Anna Maria, en de nieuwsgiexigheid om hen en de hunnen in hun wezen en wandel te leeren kennen, naar Herford lokte, behcorde ook de zuster der abdis, de schrandere hertogin Sophie, gemalin van den bisschop Emst August van Osnabrug, moeder van George Lodewijk, koning van Engeland, die den superintendent van Osnabrug, een zeer geleerd man, met zich had gevoerd om met Labadie te redetwisten. Zij was geheel het tegenoverge- stelde van hare ernstige en innig godsdienstige zuster, verbergde zulks niet en vervolgde haar, zonder verschoon- ning, met hare ongeloovige spotternijen en scherpe aan- merkingen. Kort na hare aankomst kwam tot vreugde der prinses Elizabeth, haar neef, keurprins Karel, de eenige zoon yan den keurvorst van den Paltz, die, onder opzigt van zijn’ hofmeester, den geleerden Paul Hachenberg, een reis naar vreemde hoven en verre landen deed, in het stift. Hachenberg, die later onder de regering van zijn. Kweekeling groot aanzien verkreeg en zich als geschied- schrijver onderscheidende, ontwierp van zijn toenmalig bezoek te Herford een uitvoerige beschrijving, die hij in eenen brief aan een’ zijner vrienden mededeelde. Nade gesprekken ten hove over Labadie den vorigen dag gehouden te hebben medegedeeld, vervolgde hij dus: Den volgenden dag gingen wij allen naar het huis van Labadie. Aan den ingang ontmotten wij jonkvrouw van Schurman, im een armzalig gewaad gekleed, die de bezoekers met een flaauwen kus (languido osculo) welkom hete. Men bragt ons in een kamer, waarin vele schoone voorstelling onze aandacht trokken; het waren schilderijen der hooggeleerde maagd, die in waarheid van voorstelling met de natur streden, ook houten en wassen beiden van een sprekende uitdrukking, die ons in bewondering wegsleepten. Terwijl wij deze meesterstukken met verbazing aanschouwden, na- derde met langzame en zachte schreden cen grijsaard, op wiens vermagerd gelaat men de sporen van diep lijden zag; het scheen ons een spiegel te zijn der goddelijke gedachten, die zijn zijn; het scheen ondekte welhaast, dat hij een dier stervelingen was, die door een hoogeren geest bezield en boven de aarde verheven, der godheid meer nabij zijn. Met vriendelijke woorden groette hij onzen prins en sprak zeer welsprekend over de vroomheid z Jener tante en de verdiensten van het pfaltzische huis omtrent de godsdienst. Hierop hiel hiel een ernstige rede en sprak eene geruime poos over de goddelijke liefde en de onwetendheid van het menschdom. Het was niet twijfelachtig of die grijsaard was Labadie, want aller oogen waren op hem gevestigd en änder zag op hem als op een van zijn drievoet sprekenden Apollo. Nu ontstond er tusschen hem en onzen superintendent een gesprek over de lusten en begeerlijk-heden, door welke onze ziel zoo vaak aangevochten en weggesleept wordt. Na omstreeks een uur er naar gehoordte hebben brak de prinses dit gesprek af, en noodigde beiden het na het morgenmaal in de abdij te hervatten. Hier werden harde woorden gesproken en Labadie beschuldigt, dat hij te gestreng alle pracht, sieben en kleinoodigen aan de kunne verbood en den zwakken zielen door over-dreven godsvrucht het spoor bijster maakte. „In de eerste kerk,” zeiden zij, „was men zoo streng niet, terwijl thans onder een schamel kleed dikwijls een trotsch en hoogmoedig hart klopt.” Vervolgens berispten zijne leer, dat al wat niet onmiddelijk tot eere Gods geschiedde, het zijne het onbeschaamdheid een iegelijk tot de helsche straf te verdoemen, die door geen angstig of liever bespottelijk bijgeloof tot het gezel-—schap van Labadie werd gedreven, also Christus zoo arm geworden was, dat Hij met zijne algemeene kerk in een klein huis te Herford moest wonen, en niet minder, dat hij een ieder het Avondmaal verbood, die niet door hem, Labadie, als een beschikker over den hemel, rein en heilig was verklaard. Men Vroeg hem of hij en de zijnen zich dan boven alle zonden verheven waanden, of het miet ijdel en stout, dwaas en ongegrond was, zich zelven en anderen wedergeborenen en met den heiligen Geest vervulden te noemen, daar toch het aan groote verleidig blootge- stelde menschelijk gemoed door zelfverloochening en hüchelarij, onder het ufterlijke van strenge godsvrucht, eene slechte inborst voeden en verbergen kan? Dit kan God alleen die in het binnenste woont en onze gedachten kent; terwijl de mensch even dwaas als vermetel over dingen oordeelt, die hij noch door zijn verstand, noch door zijn verstand, noch door zijn zijn verstand, noch door zijn verkeer hunne onschuld met te bevlekken. Hij was nog geen Christen, wiens begeerte was naar roem en wereldlijke eer of gepijmigd werd door de zorgen des levens; dat was geen ware liefde, geen georloofd verlangen, ge En billijke wensch, die ons niet met bestendige gedachten aan God vervul en den hemel doet naderen. Schluter zeide: » dat hij drie jaren in den Paltz geleefd en zich op de studie toegelegd had; maar God mogt hem verdoemen, indien hij er éen vroom herder of leeraar ontmoet had. 