Polemische en Irenische Theologie: Bijdragen Tot Hare Geschiedenis
Christiaan Sepp
Die meeste zijn geschriften zijn wel naar den titel, doch niet naar den inhoud bekend. Zijn kenmerken ach door uiterst zonderlinge titels, die queu deels uit de »tw»)m2^andelyksche berigten van rabus, deels uit elders ger plaatste uittreksels kan leeren kennen. De brieven, wellfie hi} aan koning willem schreef, komen voor in zijn werkje. den afgehouwen steen sender handen, 1,697. Men kan ze lezw io^ bet merkwaardig stuk: Novus in, B^lgip, Judaeorum Rex, das ist: der Neuen Judeu-Konig, gedrukt naar Latijnschen en Duitschen 1;ekst in het werk van coRViNys, An^abaptisticum et entti<usiasticum Pantheon. Did regeeriijLg liet zich gelden; de profeet uit I) en am 9. r- k^n, werd veroordeeld tot een gevangenis van twaalf jaar en na het verstrijken van, dien tijd tot een banniss^ment van 25 jaar uit Amsterdaip. Zijne familie, waarschyxilijk d,oor ma,Qhtige tusschenkon;ist gesteund, wi^t eene wijziging in oliger's lot Te bewerken. In een brief van 25 Februar 1702 kon GICHTEL het bericht mededeelen: "Das ist hier, der ihn frey gemacht, auch so bald er von seiner Unpasslichkeit herstellet, mit sich nicht. Coppenhagen nehmen wird." Oliger telde toen röses. Meer dan zestig jaal, en zah, naar wij hopen, in den kritik der zijnen opgönen, zijij. (Jagen in, rust hebbeiji geeindigd. ") Theos. Pract. VL S. 1469. ILLEM DEURHOFF EN ZIJNE REOHTSZAAK. De rijke bibliothek, die weleer aan de Amsterdamsche predikanten d. c. van voorst (den vader) en j. j. van voorst (den zoon) behoorde, werd bij haren verkoop door onzen kundigen, helaas ontslapen, bibliograaph frederik muller beschreven. Onder vele artikelen waarop deze de aandacht vestigde, (pag. 29 der catalogue raisonne) behoorde een handschrift, dat mij later door de vriendelijke tusschenkomst van den toenmaligen eigenaar, den boekhandlaar martinus NijHOFF, ter inzage werd afgestaan. Het besloeg 8 deelen in folio, was voorzien van uitvoerige voor- en naredsnen, bevatte twee portretten van den auteur van den tekst en uitvoerige registers. De inhoud leverde eene uitlegging en verklaring van het boek Job, vervaardigd door wiLLEM DEURHOFF en aldus in schrift gebracht door johan. NES MONNENOFF. Sprekeu wij eerst over den man, wiens hand de vermoeiende taak van het afschrijven dier honder- pit opstel werd den lezers der Godgeleerde bijd.r Aager, ja^ir^- \^^y medegedeeld; op menig punt I^erzien vinde l^t nu, hier ziji^e plaats if^^i pasr sender opschrift, dan l^et w^I^i; droeg, toen het he^te een p 1,9^ d 9,0^! van HERMANNUS NOORDKERK. Den bladzijden volbracht heeft. Ilij wasgeborente Amsterdam in 1707 als oudste zoon van den heelmeester willem MONNiKHOFF en ELISABETH TOP. Het vaderlijke beroep koos hij tot het zijne, was daarin met goed gevolg van 1730 verkzaam en werd in 1752 tot stads-breukmeester en collegia-meester bij het Chirurgynsgilde aangesteld. Zijn vader ont-sliep in 1759 op 83-jarigen ouderdom; de moeder, als we-duwe bij haren oudsten zoon in wonende, in 1772 op 96-jarigen leer. De ouders hadden alle reden, om zich over de voorspoedige loopbaan van hunnen zoon te verblijden. Zijn naam werd weldra ook als schrijver bekend en geeerd door proven van wetenschappelijk onderzoek on het gebied der heelkunde. Van zijne liefde voor de wetenschap getuigde het door hem gestichte fonds ter bekroning en uitgaaf van letterkundigen arbeid aan de heelkunde gewijd, eene installing, waardoor naar het getuigde van bevoegden veal nut gesticht en de nagedachtenis van den op 23 Juni 1787 ontslapenen in Ere gehouden is, tot zij in 1832 werd opgaheven 2). In het aangehaalde levensbericht wordt bij herhaling over monnikhoff's godsvrucht gesproken. Te dien tijde was hat waarlijk geen ongewoon verschijnsel, genees-  Monnikhoff en zijn legaat, Leiden 1876. NON. Sommigen, gelijk monnikhoff, zochten stichting in de talrijk bestaande conventikelen en sloten zich geheel aan bij den voorganger, wiens woord, naar hun hart gesproken, hun gold als het woord van God. De niet genoemde auteur van het levensbericht maakt hiervan geene bepaalde vermelding, hoewel hij niet verzwijgt, dat MONNIKHOFF ook op een ander gebied, dan dat' der heelkunde, werkzaam was. In 1760 bekroonde het Stolpiaansch legaat zijne beantwoording der vraag: qua rati-one sequatur ex eo, quod aliquid existit, dari Ens necessarium, aeternum, immutabile, et ab hoc universe distinctum. Zinspelende op die Uefde voor metaphysica schrijft de genoemde biograaph het navolgende: )door diezelfde afgetrokkene werkzaamheid die hem)tevens ter uitspanning diende, werd hij somtijds verleid) stot onderneemirigen, die hoezeer zij misschien nutteloos) schijnen mogen Echter voor hem van waarde en voldoende )aan zijn oogmerk van nuttige verpoozing van anderen ar- ))beid waren; zoodanig was het afschrijven der werken van ))anderen, waaruit hij meende te eeniger tijd nut te trek- ))ken en waarvan hij eenige boekdeelen heeft nagelaten, ))en onder dezelve met getekende af beiden, ter ophelde- ))ring der daarin voorkomende Natuurkundige voorwerpen". Deze mededeeling is bUjkbaar met omzichtigheid ge- steld: de schrijver heeft zeker geschroomd alles te zeggen, wat hij wist. Wij kunnen ons zijn terughouding verklaren; welke luide kreten zouden er tegen monnikhoff's nagedachtenis zijn opgegaan, indien men geweten had, dat hij, als vereerder van spinoza, van diens werken in eigen vervaar- digd handschrift de Korte verhandeling van God, de mensch en deszelfs welstand bezat en hij bij cole- *) Vgl. p.. siNiA, Joh. Swammerdam in de lijst van zijn tijd, bl. 45 volg. ") In 1869 uitgegeyen bij frederik mtjlleb door g. sghaarsghmidt. 2tt) RUs' levehsbeschrijving des wijsgegers belahgrijke aiauteeke- ningen vervadringd had. Eerst in 4864 heeft onze landge- noot A. VAN DER LINDEN monnikhoff's arbeid op dit gebied openbaar gemaakt en hem onder de vereerders van spinoza eene welverdiende plaats aangewezeii. De reeds besprokene mededeeling wordt verder bevestigd dobr een blik op en in het door ons genoemde handschrlft, dslt evenzeer getuigt van monnikhoff's ingenomenheid met de voordrachten en leerbegrippen van deurhoff, alsvanzijn onuitputtelijk gedtild. Het uianuscript heeft te meer waarde, daar de tekst slechts voor een klein gedeelte werd gedrukt; namelijk een 1© deel en enkele vellen van het 2e. Behalve deze verklaring van Job zijn door de peii van MONNiKHOFF ook andere werken van deurhoff bewaard gebleven,"en wel deze: deurhoff's laatste ure, ter uit- legging en verklaring van den len algem. Zend- brief van Johannes II vs. 40. De goede zaak van STEPHANUS. Uitlegging en verklaring van den Psalm, mitsgaders over Psalm 444 vs. 4 en Jes. 38 vs. 45, 46. Brieven van en aai deurhoff. De zeven gfelijkenisseri van onzen Heer jezus christus voorgesteld in 't 43 Hoofdstuk van het Ev. van matheus. Opening en verklaring des XIV — XVIhoofds. van het Evalngelie van joannes. Met voorreden betrefende het leven en de werken van deurhoff, samen vbrmende een foliant van ongeveer 4000 bladzijden. Verder: Verklaring over het XVII hoofddeel des Ev. van JOHANNES, of 't Hooge priesterlijk gebed. (Met voorreden van J. m. (556 bl.)^). Notiz 2ur Litteratur des Spinozismus, in Zeitschrift Mr Phil, und Phil. Kritik, Band XLV, S. 301 folgg. Ook werden door deurhoff in 1708 uitgegeven de godgerecht en wijsgeerige keurstoffen van gerrit tulp, koster en voorlezer te Wormer. De bttndel is inij alleen haar den tit^T b^kend. Zdo^eel ijvet*^ to6vee\ gediild Veden oiAie t^eetgierigheid, om deh man te leelren kenhen, wiens woord door de peti. van MONNiKHOFF bewaard bleef. WiLLEk deurhtoff werd bij zijn overlijden in den Vroegen morgen van Zondag 10 Octo- ber 1717, op den ouderdbm van ruim 67 jaren, iii den kring iijner vrienden en vereerdei^s ten diepste betreurd. Van burgerlijke 8lf komst eli bij een burgerlijk bedrijf — bet ver- vaat^digen van bandelieren en militaire Versiet^selen — had hij vroeg en onafgebroken zich met wijsgeerige en godge- leerde onder^oekingeii beziggehouden. Vaii moeders zijde ilatlw vertvant met den hoogleeraar senguerd, was hij door dezen in de wijsbegeerte van cartesius ingewijd en daarvan een vriend, maar volstrekt geen slaafsch navolger geworden. Wie zijn winkel binnentrad vond hem vaak met schrijven bezig, en wie tot deri enger en kring zijner vrienden behoorde, werd toegelaten tot eene samenkomst op Dinsdagavond, die aan zijn huis gehouden, wel Erst bestemd en gebezigd was tot beurtelings afwisselend onderhoud, maar welhaast alleen voor deurhoff tot het mededeelen van zijn denk- beeMen diende. Naar den leiddraad van vluchtige aanteekenin-gen sprak hij oter godgeleerde onderwerpen ter verklarihg van onderscheidene deelen der H. S., waarover hij alles behalve eene grammatische, maar eene philosophiesch-theologische uitlegging mededeelde. Van's mans gedrukte werken is gewds geen merkwaardiger, dan de in 1715, dus bij zijn leven, door hein zelven uitgegeverie Overnatutirkundigfe en schriftuurlijke saamenstellinge van de H. Godgeleerdheid, afgeleid uit het kennelijke Gods, ilit de weezendlijke geiiaadegifte 6n uit de Heilige Schrift, 2 deelen in 4^, samen groot ongeveer 1900 bladzijden. Indien* niematid tegen drt ^erk de steto had verheven, hei zoude al lang vergeten zijn. Om ii des schrijvers haarkloverijen ketterij<en te vinden, moet men den lust dier tijden voor polemiek in rekening breiigfen. 208 Hem is het het het het product eener gestelde of geordende beweging, zoodat alles wat er geschiedt, eigenlijk natuurlijk is, niets buiten, noch tegen, noch boven de natuur; alles voeit voort uit de ongedelde denking, door God geschapen en neergelegd in de uitgebreide stof. Dit moet zoo worden verstaan, dat Gods denn eigenlijk geen begin of voortgang of gevolgen hebben. God werkt alles door de kracht in de dingen gelegd. Zonderling klinkende gevolgtrekkingen worden wordt zijn wijze eigenlijk gezegde working der voorzienigheid als onnoodig ter zijde schuift. De noodwendigheid en noodzakelijkheid aller dingen wordt zonder beperking geleerd, terwijl toch de schriftuur- lijke voorstellingen behouden blijven. Bevestigt hij de kerkleer, b.v. die der borgtochtelijke genade, hij doet het op. zoo vreemde manier, dat men verlegen staat om zijne rechtzin- nigheid te verdenken of te bevestigen. Maar wat moeite hij doe, om het te verbergen, hij is Spinozist, in diens terminologie te huis geraakt, zonder dat men bij hem eenig spoor vindt van de diepte zijns voorgan-gersi). Waarschijnlijk was spinoza's Ethik hem in hand-schrift bekend twee jaar voor deze in openbaren druk verschränken. Op zeer zonderlinge wijze worden vele schriftuur- Mit deurhoff's zur Garricatur verzerrtem Spinozismus, der mit bibli- i>scher Terminologie aufgefrischt war, beschaftigen wir uns nur fluchtig, »denn er isl weiter nichts als ein philosophisches Curiosum". Aldus oordeelt Dr. V. D. LINDEN S. 142 zijner Inaugural Dissertation over Spinoza, seine Lehre und deren erste Nachwirkungen in Holland; gansch anders dan deurhoff's tijdgenooten. Colerus, spinoza's welbekende biograaph, schrijft (Levensb. 1880, bl. 72), »ik wil ook willem deurhoff Dvan Amsterdam zijn lof en eere garen gunnen, die in zijne voorleeringe »der H. Godgeleertheid  j)pag. 85, met r^t mag zeggen, dat hij 't gevoelen van spinoza zoo kragtig swederlegt heeft, dat tot nog toe niemand der ongodisten heeft bestaan, dozen :»scherpzinnigen schrijver voor de vuist op te nemen'. ') Vgl. V. D. LINDE, Zeits. ftir Phil. u. s. w. A. a. 0. S. 303. Plaatsen verklaard, andere ont daan van het duister, waar-mede zij bedekt waren ; zoo beweert hij, dat de onzondigheid van CHRISTUS niet afgeleid moot worden • uit de onzondigheid van Christus niet afgeleid moot worden • uit de onzondigheid van maria, uit de heiligheid der stof waaruit het vleesch van den christus genomen was : zij moet hieraan worden toegeschreven, dat Hij in tijd voor ADAM reeds denking en licham had, en niet naar de ziel voortsproot van de Moeder zijns vleesches. Het vierde kruis-woord: ))mijn God, mijn God, waarom hebt Gij mij verlaten, wordt zijns achtens deerlijk misbruikt, alsohet beteekende dat christus er mede te kennen gaf, dat Hij ohder den last van Gods schrikkeUjken toorn tegen de zonden der menschen, zonder het gevoel van Gods gunste en hulp te genieten, verlaten was. Christus wil er zijne overtuiging mede uitdrukken, dat God Hem niet verlaten, neen^ bij Hem zal blijven. Blifkbaar is het voor ieder, die in de geschriften DEURHOFF een oog slaat, dat deze zich verltistigt in het bespreken van onderwerpen, welke in dien tijd gerekend werden tot de «overnatuurkunde" en ligt vervorständig. Talrijk was de schaar der tegenstanders die zich hooren liet: de namen van johannes duykerius. JACOBUS KOELMAN, SALOMO VAN TIL, PAULUS BUCHIUS, TACO hajo van den honert, ruardus andala en de Utrechtsche predikant b. brinck staan hier vermeld als die der voor-naamsten wier aanvallen hij op enkele uitzonderingen na in vlugscbrilten beantwoordde. Nog lang na zijnen dood werd lijn naam door de mannen der rechtzinnige partij met min-aebting genoemd. Hem te prijzen viel menigeen zeer zwaar. Wilt gij een voorbeeld hoe hof dan geprezen werd? deurhoff had beweerd, dat de vaak in het N. T. voorkomende uit- difukking ))toekomst des Heeren" hier en daar, zoo ats I Thess. n:i9j 2 Thess. ll'A\i Petr. 1:6, door u 210 ))tegenwoordigheid des Heeren" moest vertaald worden. Deze vertaling smaakte in hooge mate aan petrus hofstede, die haar in zijne Bijzonderh. over de H. S. II bl. 19 overnam, maar hoe? Met aanhaling van deurhoff's woorden, het is waar — doch die aanhaling dus inleidende: ))vindt ))men wel eens een honigraat in den muil van een leeuw ))en mag men zich daarvan bedienen; het beige dan niemand ))dat ik de verklaring van willem deurhoff hier eene plaats ))geve". Dat heet ik met omzichtigheid prijzen en waken voor het gevaar, om met verdacht gezelschap geencanailleerd te worden. Het veelvuldig schrijven en wederschrijven van deurhoff en zijne tegenstanders wekt onze bevreemding niet,wahneer wij ons in zijnen leeftijd Het Trachten te verplaatsen. Het waren de dagen toen philosopheren en philosophiesch keuvelen aan de orde was en het ging als in dezen tijd, nu het moderne en antimoderne vaak daar besproken en betwist wordt, waar de geringe vatbaarheid om de zaak te begrijpen tot omzichtigheid van oordeel moest vermanen en tot zwijgen brengen. Deurhoff bezat ook hartelijke vrienden en voorstanders. Willem van blyenberg, de geachtte räd van Dordrecht, stelde hoogen prijs op briefwisseling met deurhoff; evenzoo HENRicus VELSE, predikant te's Gravenhage, gerardus MEYER, predikant te Beerta, joh. hilarides, de welbe- kende vertolker van aesopus' fabelen, voor welke uitgave zelfs een opdracht aan deurhoff prijkt; om slechts eenige der voornaamsten te noemen. Kort na zijn overlijden ver- scheen een bundel alle de gedichten, voor en tegen den grooten godgeleerde en schranderen wijs- geer, den Heere willem deurhoff. Een vreemd mengelmoes van lof en blaam. Een der dichters, de krankenbe- zoeker der Hervormde Nederduitsche gemeente van Amsterdam, conELis VAN heusden, verdedigde de schimpende taal door hem geuit in een breede afgeperste verantworte, terwijl in 1719 een zoete samensprak het licht zag ter verdediging van de leere en eere van myn Heere willem deurhoff, die eenlijk een doorloo- pende bestrijding van deurhoff's denkbeelden heeten mocht, ja een satire op zijne gesch Riften. Zij werd aan burm an- nus, den tweeden hoogleeraar in de godgeleerdheid van dien familienaam, welken Utrecht bezitten mocht, toe- geschreven. Eenige jaren scheen het, dat de zaak van deur hoff van de rol der belangstellenden verdwenen was; doch het tegendeel kwam aan het licht, lang na den dood van den veel besproken man. Onder zijne vrienden had een eer- zaam burger van Amsterdam, joan van de velde, eene eerste plaats ingenomen; deze, geholpen door cornelis van LOON, deurhoff's zwager, teekende het in de samonkomsten gesprokene op en bewaarde alzoo voor do vergotelheid wat van de lippen huns vereerden leermeostcus vloeido. Van die ingenomenheid getuigt ook luindschrilt, waar- van ik sprak, dat door monnikiioff naar lu^t oxomplaar van v. D. velde is afgeschreven en meor dan 0000 folio bladzij- den beslaat. Het bevat alles wat deuhiioff in 304 samon- komsten, van 1708 tot 1717, ter verklaring van Job voor- gedragen had. Bijna het 4e eener eeuw had v. d. velde dezen hem dierbaren schat bewaard, toen hij, nii niots meer vree- zende van de ketterzucht zijner tijdgenooten, het besluit nam, het geschrevene ter perse te doen leggen. Hij ont- veinsde zich echter het gevaar niet, om dit op een open- bare drukkerij, werwaarts allerlei menschen den toegang hadden, te laten uitvoeren en besloot eene gelegenheid te zoeken, waar het werk in stilte en in het verborgen het licht kon zien. Die gelegenheid werd gevonden ten huize van CHRISTIAN PETERSEN, in wicns schilderswinkel op de Prinsengracht over het Amstelveld, plaatsing voor de aangeschafte drukpers gevonden werd, terwijl de bij het werk behoorende platen vervärdigd en gedrukt werden door HENDRICK DE LETH, kunst- en kartendrukker te Amsterdam. De breedte, die het werk besloeg, de begeerte der vrienden cm het te bezitten en de altijd gevaarlijdigheden, waaronder de uitgave, eigenlijk steelsgewijze, plaats had, maakten het raadzaam, het afgedrukte dadelijk te verspreiden. De dräk en aflevering van het deel had plaats gehad en de bewerking van het 2de was gevorderd tot het 42ste vel, toen 7 Maart 4744 — het was op een Dinsdag, dus op dien dag der week, waarop deurhoff weleer gewoon was zijne vrienden te vereenigen —'s middags 4 uur, geheel onverwacht, de Amsterdamsche hoofdofficier Ferdinand van COLLEN, FERDIN. zooD, de Scheponen Mr. salomo dedel en BRUNO VAN DER DUSSEN en de Secretaris jan woltersz de JONGE, vergezeld door hunne beambten, het lokaal binnen-traden, op alles beslag legden en de voortzetting van den drunk op hoog gezag verboden. Het reeds afgeleverde 4e en de uitgegevene vellen van het 2e deel konden zij naturlik niet machtig worden, dus niet beletten, dat in de Acta Lips, van October 4742 een zeer aanprijzend verslag van het verschenen gedeelte des werks geleverd werd. Toen VAN de velde, na de plaats gehad hebbende confiscatie, den hoofdofficier vroeg, of hij het werk gelezen had, antwoordde deze ontkennend, betuigende dat hij zich nooit verledigde tot het lezen van godgeleerde boeken buiten den bijbel. Het blijkt dus, dat hij op aanstoken van een of ander, ons onbekend gebleven, persoon handelde. Wie de anbrenger geweest zij, weten wij niet. In een der vlug- schriften van dien tijd wordt de waarschijnlijke gissmg gewaagd, dat een der gezellen, die met dit werk bezig was, het geheim verklapt en de zaak daardoor aan het licht heeft gebracht. 243 Van collen haastte zich, het gevondene ter keuring aan den kerkeraad der Hervormde gemeente van Amsterdam te zenden, om van dezen voorlichting te ontvangen. De ker- keraad benoemde in commissie de Heeren cornelis houthoff, JOHAN DIDERICUS VISSCHER, CASPARUS GORIS eri JACOBUS TiJKEN, doch in plaats van eerstgenoemde , die ontslag vroeg, GERARDUS KULENKAMP. HouTHOFF was sints 4749 pre- dikant te Amsterdam; visscher sints 4722; goris had zijn intrede gedaan in 4729, tijken pas korte dagen geleden 8 Januari 4744 en kulenkamp in 4733. Laatstgenoemde is de meest bekende; zeker zou hij vreedzamer dagen doorleefd hebben, indien hij alleen toegegeven had aan zijne ingenomenheid met de uitlegkunde, vooral die des 0. V. — hetgeen hij daarvoor deed, bezorgde hem in 4739 eene beroeping tot hoogleeraar naar Bremen, de stad zijner geboorte, aan welke hij echter geen gevolg meende te moeten geven — en zijn drift tot polemiek bedwongen, althans beteugeld had^). Nu echter, in dit geval, zouden hij noch zijne ambtgenooten het kettervuur aanblazen. De commissie, en op haar ad vies de kerkeraad, legde de verklaring af , dat hoewel het werk in vele opzichten niet overeenkwam met de leer der Hervormde kerk, maar ver- scheidene onrechtzinnigheden bevatte, waaruit bij gevolg- trekking wel iets ten laste van het geschrift kon worden opgemaakt, het niet gerekend kon worden strijdig te zijn met de wetten des lands en te behooren tot die boeken, wier verspreiding verboden moest worden. Wij behoeven niet te vreezen , dat de Eerw. mannen , naar wier advies de Amsterdamsche kerkeraad in deze zaak luis- terde, met onachtzaamheid zuUen zijn te werk gegaan. Deurhoff — men weet het — had bij zijn leven zich Van zijn ijver iegen de Hernhuttersche beweging in ons vaderland gaf ik verslag in Johannes Stinstra en zijn tijd, II. bl. 93 volgg. 214 nooit kunnen zuiveren van de smet der ketterij en onge- hoorzaamheid, hem door den kerkeraad aangewreven, en het is niet onwaarschijnlijk, dat de heer hoofdofficier, of liever dezen hadden opge-stookt, op de anti-Deurhoffsche stemming des kerkeraads gere- kend hadden, toen zij den voorgenomen druk van Job verklaard zochten te verhinderen. Men kan zich de teleur- steUing van van collen denken, en, keurt men het ook af, het laat zich licht begrijpen, dat de genoemde hoofdoffi- cier een anderen weg zocht, waarlangs hij hopen kon de rechtvaardiging van den door hem gedanen stap te vinden. Hij zond het corpus delicti naar Leiden ter keuring aan de theologische faculteit, toenmaals bestaande uit jan WESSELIUS, JAN VAN DEN HONERT, JAN ESGERS. Prof. VAN DEN HONERT was just dennen en zal ook war-schijnlijk wel in deze zaak penvoerder der faculteit geweest zijn. Zij had het in deze dagen met zaken van dien aard vrij volhandig. In Juni van datzelfde jaar hadden de Staten van Vriesland ook haar advies gevraagd over de tegen den Doopsgezinden predikant van Harlingen, Ds. Johannes STINSTRA, ingebrachte beschuldigingen van Socinianisme, gebouwd op diens vijf predikatien over de natuur van Gods Koningrijk en terwijl zij bezig was, om aan deze zaak hare aandacht te wijden, kwam het verzoek van den Amsterdamschen hoofdofficier in. Doch haar dec anus van den honert wist van geene vermoeie-nis; bovendien heugde hem nog de ijver, waarmede wijlen zijn vader, taco hajo van den honert, weleer tegen deur-HOFF gestreden had, en van zijns vaders ijver was hij, vooral tegenover het Socinianisme, ten voile erfgenaam geworden. Den 43den juU zond de faculteit haar advies den hoofd- Officier toe. Dat advies luide voor het werk zer ongunstig. Laat ons den inhoud er van beknoptelijk samentrekken : wij worden dan met deurhoff's werk tevens meer bekend. Dein hund van deurhoff's geschrift is lasterijk tegen de Godheid van jezus christus, onzen Heiland. Want deur HOFF ziet in jezus christus niets meer dan het eerste en volmaaktste schepsel Gods, die als eene machine Gods will heer vorwärts volbracht en slechts in zooverre waarachtig God genoemd mag worden, als Hij, ook voor bestaan, zijn ziel en licham van God had en in beide de volheid Gods woonde. Diens licham wordt gezegd volkomen onsterfelijk te zijn, als bestaande uit ziilke vaste deelen, dat deze door gegen geweld konden ontbonden worden noch eenige hoUig heden daarin plaats vinden, waarom het niet in grove lucht, maar in eene fijnere luchtgesteldheid verkeeren moest, gelijk dan ook de christus bij zijn verschijningen in de dagen des O. V. altijd zich vertoonde in eene lichtgestalte, die met de grove lucht niets gemeen had. Bij zijn mensch wording, waarin deurhoff alleen machinale onderwerping aan den wil van God eerbiedigt, heeft Hij dat fijne lichaam afgelegd. Verder durft hij leeren, dat ))de Heilige Geest niet is )een personificatie van de liefde Gods mn christus, en dat men door de bespiegelende beschouwing »van het wezen Gods redelijker wijze tot de erkenning der ))heilige Driecenigheid k'omt, zonder dat men eenig regt heeft, ))dit leerstuk te houden voor eenig regt heeft des gelofs". Geloofsverborgenheit zijn, volgens deurhoff, slechts kunst- grepen der godgeleerden ; want wat men niet verstaat, dat kan men niet gelooven. Over de menschelijke ziel draagt hij het gevoelen voor, dat zij geenszins in elken mensch lets zelfstandigs is, maar elke ziel ))slechts modificatie is van de ))algemeene denking". ))Eene zakelijke vereeniging met God" is het hooge doel, waarnaar de mensch streven moet, het- welk de ziel, daar zij bij haar verhuizen van hier ))nog niet ))zuiver bolrond is", ook niet dadelijk na den dood bereikt, zoodat er van ))heiligen" in den zin van ))brave afgestorvenen" niet gesproken mag worden. Gaat alzoo het begrip der waar- achtige zaligheid verloren — even sterk ontkent deurhoff de eeuwigdurendheid der strafifen. Tot dit gevoelen is hij gebracht door zijn meening over het niet werkelijk strafbare der zonden, ontkennende hij zelfs de onzondigheid der Engelen. AUes is bij hem ))eene ))geordende bewegging, zamenbinding van lotgevallen", zoodat volg ))eene Ein het geben niets anders is den het geben niets anders is den het gemacht, verhältnisse van het gemacht, zijn  uiten wij vrij naturkommen de vraag: hoe de Amsterdamsche kerkeraad en de theologische faculteit zoo verschillend konden orden? Ik gelöt dat het verschil in dat oordeel zeer gemakkelijk vereffend wordt, indien men aanneemt, dat de kerkeraad, gedachtig aan de waarheid, dat dergelijke bespiegelingen, als van deurhoff, over zaken loopen, die met der Christenen gelöt niets temaken hebben, oordedelde, dedwaze beschouwingen van het boek gerustelijk aan de kritiek des tijds te kunnen overlaten; terwijl de mannen der wetenschap, DEURHOFF als wotenschappelijk onderzoeker veel hooger stel-lende dan hij verdiende, aan zijn geschrift eene waarde en beteekenis hebben toegekend, die wijsheid hun had moeten verbieden, daaraan te geven. Door dit advies gesteund, verzocht de hoofdofficier den kerkeraad de zaak op de aan-staande Noord-Hollandsche Synode, die in Haarlem, 18 Juli en volgende dagen stond gehouden te worden, ter tafel te brengen. Zonderling geno Gaf de kerkerad aan dat verlangen gehör, en machtigde zijne deputaten Ds. theo- DORUS VAN SCHELLUYNE, Ds. JOH. VAN DIEPENHEIM, ANTONY RUYGROK en JOHAN DE NEVE, predikanten te Amsterdam en te Muiden, de beide laatstgenoemden onderlingen in ge- noemde steden, de zaak ter harte te nemen. Wie eenigszins met de voornaamste dienaren der kerk in de 18de eeuw bekend is, twijfelt er geen oogenblik aan, of van schelluyne zal deze lastgeving met grooten ijver volbrengen. Want hoewel hij reeds den leeftijd der bezadigdheid bereikt had — hij telde 49 jaar — kende zijne bereidvaardigheid, om de eer van zijne kerk en van hetgeen hij de zaak van zijn Heer noemde, te verdedigen, volstrekt geene verflauwing. Niet op zuiver wetenschappeUjk gebied, maar op dat der ascetische literatur heeft hij zich als schrijver bewogen. Preken, vertagten van stichteilige geschriften, aanprijzende voorredenen bij het werk van anderen, schonk zijne hand o in groote menigte. Ere in dat opzicht aan zijne vUjt en goede bedoelingen. Zelfs nog kort v66r zijnen dood' — hij stierf 9 Maart 1776 — stelde hij eene voorrede bij de Handleiding tot het recht verstand en gebruik van's Heeren heilig avondmaal, voor, bij en na de bediening, door hendrik lussing, matthijs zoon; zoodat hij van zich zelven mocht zeggen: ))versleten te zijn i^in de dienst des Heeren". Aan van schelluyne gelukte het de Synode te bewegen tot het besluit, om twee barer leden, G. DE BiE en e. w^ebster, predikanten te Alkmaar en te Edam, naar's Hage af te vaardigen, met last, om daar bij den Raadpensionaris a. van der heim op het uitvaardigen, van der het op het gevoelen der Staten: r>de zaak van deurhoff is Overderd en zal zoo blijven; de Staten hebben te veelvul- Dige en gewigtige bezigheden, om over zaken van dien Das gewigtige bezigheden, om over zaken van dien Das gewigtige bezigheden, laten wij onopgemerkt; maar dat het antwoord Das gewidtige bewijs, betrachtet van den Heer van der heim voor hem en zijn geestver Wanden bitter te te klonk, behoeft geen bewijs. Alzoo is de zaak geeindigd? Verre van daar; de hoofdoffi- Cier zette haar voort, daagde van de velde en bracht de zaak voor de kleine rechtbank der Schepenen, 9 punten van ketterij noemende: 4°. Dat CHRISTUS een bloot schepsel is. 2°. Dat Hij was een machine waardoor God werkt. 3°. Dat God sprak met het taallid van den Eerstgeborene. Het machinaal bestan van een volmaakt onzondig schepsel. 5°. Dat CHRISTUS een schepsel is van God onderscheiden, bestaande uit ziel en lichaam. 6°. Dat de Heilige Geest geen persoon is. T. Dat de wonderwerken voortvloeien uit de eerste stip van 'beweging, die God in de stoffe gelegd heeft. 8°. Dat een wonderdaad geschiedt naar de wet der natür. Door het nu ontstane rechtsgeding leer en wij den verde- diger van deurhoff kennen, dien wij wel niet onder zijnne anhangers zouden durven plaatsen, doch volgaarne den lof toekennen, van zeer gezonde woorden niet slechts ter gunste van deurhoff's nagedachtenis, maar ten nutte van de zaak der vrijheid gesproken te hebben. Ik bedoel HERMAN NOORDKERK en zijn berocmd geworden pleidooi. Hem gelukte het, de zaak in reauditie voor de voile rechtbank 219 der Schepenen behandelende, het geslagen vonnis, volgens hetwelk van de velde ten eeuwigen dage uit Holland en West Friesland geben 219 den Annen en Petersen tot een boete van £3000 verordnet was, to doen vernietigen. Het toen door noordkerk gehörden pleidooi is weleer door MAURITIS CORNELIS VAN HALL besproken. Ik wenschlets anders te doen dan deze, die noordkerk beschouwt als Nederlandsch redenaar en letterkundige en de bewijzen voor zijn beweeren onleent aan schriftelijke aanteekeningen van het toen door noordkerk gesprokene. Van hall geeft in den tekst dier schriftelijke aanteekeningen een stijl en eene taal te lezen, die in gekuischtheid en rondheid met de beste voortbrengselen onzer hedendaagsche letterkunde wedijveren mag. Hij noemt als bron dier aanteekeningen de schriftelijke nalatenschap van monnikhoff; doch dan kunnen geene andere bedoeld zijn dan die in het handschrift, waarvan wij reeds spraken, voorkomen, en die wel een geheelte, maar geenszins het geheel van het pleidooi bevatten. De afküngerende ton, waarop van hall over de gedrukte uitgaven van het pleidooi spreekt, is niet in alle opzichten gewettigd; althans verdienen zij niet met een paar woorden als onbeduidend en verminkt ter zijde geschoven te worden. De gewoonte, die in de 18e eeuw vrij algemeen heerschte, om in de pleitzaal en op den preekstoel voor de vuist het overdachte voor te dragen, legde den redenaar de verplichtig op, om, wilde men het gesprokene lezen, of te berussten in hetgeen goed luisterende hoorders bij zijn spreken opteekenden, of zelf later het gesprokene zooveel mogelijk zich te herinneren en dan in drk te geven. Noordkerk het laatste niet gedaan; door hem zelven is geenerlei uitgave van het pleidooi geschied, hoewel er, zeer weinig ween. Heut mijne mag noemen, werd te Har- derwijk bij jan wigmans uitgegeven. De voile mag noemen,  mij onbekienden uitgever van dezen druk tusschen het pleidooi ingevoegd en zeker niet van noordkerk. Wanneer wij nu de door van hall medegedeelde stukken met den bedoelden druk vergelijken, blijkt het zonneklaar, dat de door van hall uitgegevene fragmenten een beschaafden tekst ons schenken, terwijl het in en na 4743 gedrukte, hoezeer hier en daar onVoUedig, slordig gestileerd, slecht geredigeerd, in tal van proeven de kenmerkende eigenschappen eener improvisatie vertoont. Daar geen enkel uitgever voor de openbare verspreiding van dit pleidooi van noordkerk octrooi gevraagd had, kon niemand hier het recht van eigendom doen gelden. Volgens het getuigenis van hen, die meer dan een uitgave hebben kunnen rädplegen, waren die uitgave wel niet gelijklui- dend, maar dit verschil overigens zoo weinig beteekenend, dat de onechtheid door niemand beweerd is. Nooit is een zijner vrienden tegen die afdrukken opgekomen, nooit bun inhoud dend, maar dit verschil overigens zoo weinig beteekenend, dat de onechtheid door niemand beweerd is. Nooit is een zijner vrienden tegen die afdrukken opgekomen, nooit bun inhoud dend, maar dit verschil overigens zoo weinig beteekenend, dat de onechtheid door niemand beweerd is. Nooit is een zijner vrienden tegen die afdrukken opgekomen, nooit bun inhoud dend, maar dit verschil overigens zoo weinig beteekenend, dat de onechtheid door niemand beweerd is. Nooit is een zijner vrienden tegen die afd Als zijns onwaardig verworpen. Maar is dan dat gedrukte pleidooi geene proeve van ware welsprekendheid? Zijn de voorstanders van zijn euchtige euchtige zijn roem, indien wij hem vergelijken met zijn tijd en naturliken niet van heer verwachten dat hij reeds den gezuiverden stijl der 49J° eeuw gesproken heeft. Bij den lagen stand van den spreek- en schrijftrant der vorige euw onderscheiden zich deze rede- naar gunstig, al droeg ook zijn taal bet kenmerkende van zijn tijd. Zeker klinkt bet niet welluidend, noordkerk te booren spreken, waar bij gewag maakt van de door hem zeer gelaakte bemoeiingen der theologische faculteit van Leiden, over de )4 Eerwaardige Jannen", zelfs van de )4 Jan Gads"; waarbij de redenaar de verklaring voegt: ))GAd was een van Jacob's zonen": maar zoo zich uitdrukkende spreekt bij werkelijk de taal van zijn tijd. Zal men bet pleidooi met billijkbeid prijzen, dan bouwe zich die lofspraak niet op de beweering, dat bier een zuivere taal gehoord wordt en een schoone periodenbouw bewonderd kan worden, maar op bet feit, dat verstaanbar, boeiend en met groote actua-liteit de beerschzucht der kerkelijke en bet drijven der bovenliggeende partij tentoongesteld is. Men boort bet den redenaar aan, dat bij, zoo pleitende, niet alleen een ambts-plicbt, maar een levensdaad volbrengt en bij slecbts den mond had te openen, om bet volgestroomde hart te ont-lasten. 't Zij verre van ons, scboonheid van stijl en zuiverbeid van taal klein te achten; gaarne sch aren wij ons aan de zijde van ben, die beide een yereiscbte noemen in den redenaar, doch daarin niet de kracht en de grond van de zegepraal der welsprekendheid gelegen achten. Hare aanbe- veling en aantrekkelijkheid liggen in eigenschappen die elken hoorder, ook den minder gevormden en beschaafden, moeten bekoren, namelijk, in het duidelijke van de voorstelling, in het boeiende van de schikking der zaken en vooral in het gepaste van de keuze des onderwerps, in datgeen, wat wij straks noemden, in de actualité. Zelfs de mondelinge voor- dracht, hoe voortreffeiljk zij zijn moge, neemt slechts een ondergeschikten rang in; zij is zeker bij machte veel gebreks te verbergen, maar zij is onvermogend, om volkomen aan te vuUen, wat van eene welsprekende rede in waarheid ge- eischt mag worden. Ik noemde noordk's pleidooi meer dan het volbrengen van een ambtspücht; ik noemde het een levensdaad. Om de rede naar eisch te waardeeren, herinnere men zich des redens daar levensloop. Afkomstig van eenen eenen eenen voorvader, die om des geloofs wille uit Duitschland herwaarts geweken, hier eenemde hulp genoten hadden, om hunnen zoon de weten-schappelijke loopbaan te ontsluiten, die hij gaarne betreden wilden en niet zou betreden hebben, ware niet krachtdadig hulpbetoon van vreemden toegeschoten, droeg hij der vrij-heid van geloofsovertuig een ruim harte toe en toonde zich van iederen vervolgde een vriend en beschermer. Het Udmaatschap der Luthersche kerk versperde hem den weg tot staatsbedieningen en sloot hem buiten die kringen, waarvan hij gewis het sieraad geweest zou zijn. In zijn binnenste huisde een sterk gevoel van wrevel jegens de kerkehjke heeren, die somwijlen schenen te vergeten, dat de verdraagzaamheid ook beho ort tot de plichten, die beoefend moeten worden. Buiten de Hervormde kerk staande maakte hij gebruik van de gelegenheid en de be- voegdheid, om haar menige harde waarheid te zeggen. Hadden de Staten van Vriesland den Harlinger Doopsgezin- den predikant stinstra, op aanklacht der Vriesche synode en ad vies der theologische faculteiten, wegens verdenking van Socinianisme, in zijnen dienst geschorst, noordkerk behoorde onder hen, die door deze handeling geergerd waren. De pleitbezorger en de mensch was een. Ook hier recht- vaardigde zich de spreuk: het hart maakt welsprekend. Daar is, dus ving hij aan, daar is in de samenleving ))niets edeler-^ dan de vrijheid; zij is de grondvest van dezen ))vrijen staat, de zuil waarop die gebouwd is, de ziel van ))alle rechtsgedingen; neemt de vrijheid om veilig het zijne ))in goed en gelof te bezitten weg, of berooft den pleitbe- ))zorger van die vrijheid, gij verwoest den staat en roept ))de dwingelandij in het leven. ))Let op het voorbeeld der eerste vierschaar, van welke ))de H. S. gewaagt. God dagvaardt adam en vraagt: waar ))zijt gij? Hebt gij ook van die verbodene vrucht gegeten?" ))Desgelljks handelt hij met kain : ))waar is uw broeder ))ABEL? Wat hebt gij hem gedaan?'' De Alwetende wist dit ))zonder vragen wel; nogtans, om tijd tot verantwoording ))te geven, de misdaad door eigen bekentenis te hooren en ))niet ongehoord te oordeelen, is dit ons even als alle woor- ))den Gods ten voorbeelde en als een richtsnoer voorgeschre- ))ven aan alle menschelijke rechtbanken, wier feilba ))) Arheid )en vervorterde der verdiente dritten, het bewijs der schulden )en het hoore der verdiente de noodiger behooreven". Bij vier punten staat pleiter achtereenvolgens stil: le bij het onregelmatige der procedure; He het onvoldoende van het Leidsche advois; Ille het ongepast beroep op's Lands placaten; IV© de ongegrondheid der bewijzen, tegen deur- HOFF uit diens werk over Job getrokken. De inquisitoriale wijze, waarop dat proces gevoerd is, gaf aan noordkerk stoff tot strenge berisping ; stellig keurde hij het af, dat, bij de uiteenloopende zienswrjze der beide schepenen, niet het voorbeeld gevolgd ware van het rechtsgeding tegen orestes' moedermoord ; toen daai- de stemmen staak- teiiy daalde de wijsheid zelve in de pleitzaal en beval door het bijwerpen van een witten steen — symbool der vrijspraak'in den evenaar hing, goedertierendheid dien naar de zachtste zijde moest doen overslaan. Doch vraagt hij, ja war is hier plaats voor goedertierend- heid? Reeds voorlang had prof. v. n. honert deurhoff onder de Atheisten genoemd en Deut. van schelluyne op de Synoden tegen de Deurhovisten gewroet. Maar al dat razen en tieren op de Synoden was vergeefsch geweest; want God den Opperheer heeft het behaagd Holland te behoeden voor bijgeloovige en lichtgeloovige regenten. Wei verre dat de wijze overheden lust toonden, om den haat der geestelijken te stijven, heeft een Enkhuizer burgemesster met recht gevraagd: "waarom zouden wij deurhoff's boeken verbieden? om ze duurder te maken, want men leest ze toch?" Maar — heeft wellicht de hoofdofficier gedacht — )>als »DEURH0FF geen kwaaddoener ware, zou der Schriftgeleer- den nijd hem niet overgeleverd hebben." Wat was hier hun plicht geweest? Bij het placaat van 21 November i745 wordt het recht van visitatie en approbatie aan de hoog- leeraren in de godgeleerdheid opgedragen; doch in welken zin? In dozen: dat onderzocht zal worden, of eenig work. Door een lidmaat der Hervormde kerk uitgegeven, iets bevat strijdig met de leer dier kerk. Over boeken door hengeschreven, die tot deze kerk niet behoore, zwijgt het plaat. Welke straf nu bedreigt het? Alleen deze: dat eir dan. Bij de eersle behandeling der zaak groor twee Schepenen, dedel en VAN DER DUSSEN, had DEDEL v66r, de ander tegen deurhoff's veroordeeling gestemd. Het gevoelen eens toen opgeroepenen, dat van franqois de wit, had de aaak ten nadele van deurhoff beslist. 225 Opelijk werd verklaard, dat zulk een geschrift niet mocht worden aangemerkt als uit den schöt der Hervormde kerkte zijn voortgekommen. De faculteit had dus, toen baar oordeel over het boek van deurhoff gevraagd was, moeten antworten, dat zij het niet kon erkennen als een plant op Gere-forifceerden bodem geteeld. Dat haar deubhoff's boeken dies noods Turksch noemen en ze eveneens lasteren, als de Inquisiteurs dat gewoon zijn te doen ten aanzien van de schriften van calvijn — een verstandig mensch lacht met zulke oordeelvellingen." En wie zijn de godgeleerden, die hier een oordeel gewold hebben?" Noordkerk deelt ter beantwoording van die vraag een beknopt overzicht mede van de vonnissen der ketterij, door den eenen hoogleeraar over den anderen uit-gebracht. Hij begint met prof, maresius, die zijnen coUega wittiści wissen, wie zijnen coUega wissen, te doorloopen. Te Harderwijk vinden zij eenen Spinozistischen Cremer, te Groningen van velzen, een hoofd der Hattenisten en een met allerlei kettlerijen be-smetten driessen. Gaan zij Vriesland in, naar Franeker, daar is de Sociniaansche venema, en voorheen de uit Zee land verdrevene van der waeyen. Utrecht wordt door den verdachten voget versierd. Beizen zij Holland door: Leiden praalde met den Spinozistischen wittjchius, ja nu nog met van den honert, diengrooten Sociniaanscben, (in superlative gradu, zooals stinstra ergens schrijft) met duivelarij besmetten ketter, en met dat toonbeeld vaQ o^voorzichtigheid, den Spinozist wesselius. Zeker : de Roomsche ker ker ken aan deze mannen het heilig officio niet bebben toevertrouwd. Wat wint men door Geneefsche inquisiteurs te kiezen? 70 jaar geleden verklaarde de liefderijke klasse vap Zeven- wouden, dat alle Coccejaansche leeraars Kerk- en Staats- 15 22() beroerders waren en verlangde hunne. verwijdering van de Academische zetels, opdat de oefenplaatsen der jeugdige Nazireers niet in kweekscholen van schadelijke nieuwigheden veranderen zouden. Wie van deze, hier en daar voor ketters verklaarde, hoogleeraren zal nu over deurhoff een vonnis vellen, daar het zelf s niet ontbreekt aan geleerden, * die DEURHOFF houden voor den grondigsten bestrijder van spi- NOZA, gelijk de schrijvers in de Leipziger Acten, over deur- hoff's Job sprekende, en colerus in het leven van spi- NOZA erkend hebben? Is dit zoo, hoe kan men dan op hem van toepassing maken het plakaat, door de Staten in 4674 tegen de werken van SPINOZA gericht? Doch neen — men Scheldt deurhoff een Sociniaan, en Sociniaansche geschriften te verbreiden is bij Statenverbod een ieder ontzegd.  lands gedrukte Sociniaansche boeken. Kan het tegen pontiaan v. hattem en diens geestverwanten uitgevaardigde plakaat van 4732 hier in aanmerking komen? Die zulke dingen bijeen paart, vermengt hemel en hel. ))Ziet — klaagt hij — zoo zwept de vervolging voort als ))men haar te paard helpt en zou de oude juichtoon der ))inquisiteurs wederom klinken, die, nadat zij het land ont- ))volkt hadden, God loofden voor het zuiveren zijner kerk; ))zoo wordt hetgeen de zegenrijke regeering der vaderen op- >gebouwd heeft, verdelgd, want deze lieten het geweten vrij ))te geloven wat het wilde en veroorloofden, dat men deed ))drukken wat men gelofde". 