Dr. Herman Bavinck
Hepp, V. (Valentine), 1879-1950
En wat nu den overigen pastoralen arbeid aangaat: speciaal op huisbezoek zich toeleggen, deed hij niet, ofschoon hij dit deel van zijn ambt volstrekt niet verwaarloosde. In de kerkeraads- vergadering van 1 Augustus 1881 stelt een ouderling voor, dat het huisbezoek voortaan niet enkel meer gedurende den herfst en den winter zal geschieden, maar ,,dat de leeraar met de ouderlingen te allen tijde zullen werken aan huisbezoek, zoodat de officieele afkondiging van den kansel komt te vervallen’”. De praeses merkt hierbij op, ,,dat wordt deze wijze van bezoek in de gemeente con- scientieus behartigd, zij zeker meer bevredigen zal dan de vorige”. Natuurlijk onttrok Bavinck zich aan zulk een conscientieuse behartiging niet, gelijk trouwens onderzoek ook uitwees. Toch heeft hij in den tijd, dien hij er doorbracht, de geheele gemeente niet bezocht. Bepaald moeilijk viel hem het ziekenbezoek. Hij had het zoo noodig, dat een ander het gesprek gaande hield. Hij schikte zich het liefst in den rol van luisteraar. Bij zieken kon hij dat niet PREDIKANT. 99 volhouden. Daar moest hijzelf spreken en blijven spreken. En daar- aan kon hij zich maar niet gewennen. Des te liever verkeerde hij in het gezelschap van hen die veel wisten mee te deelen uit den schat van hun hart, die blijken gaven van een ongeschokt geloof. Hij, de vaak geschokte, hoorde dan niet zonder jaloezie toe. Naar die vromen nam hij cok vrienden, die bij hem kwamen logeeren, mee. Vooral prees hij de bijbelkennis en geestelijke ont- wikkeling van vele Franeker vrouwen. Zoo kon hij uren door- brengen bij de moeder van den lateren Ds. Andrée (thans te Werkendam) en bij een paar gebrekkige ongetrouwde zusters, die ’s Zondags in een wagentje naar de kerk gereden moesten worden. Daar genoot hij. Daar ontving hij. Ook de gemeente van haar zijde liep de pastorie niet voorbij. Voor een ongetrouwd predikant kreeg hij zelfs veel bezoek. Oud en jong wist het: men was bij hem welkom. En toen de meisjes hem op zijn verjaardag een cadeau hadden gegeven, noodde hij ze op een gezellig avondje. Er werd chocolade geschonken en gezongen. Ook de voordrachten ontbraken niet. Bavinck zelf hield enkele voordrachten, z66 luimig, dat één der meisjes, naar ik uit haar mond vernam, het ernstig stuk, dat zij bij zich had, niet durfde reciteeren, omdat het bij dien avond voor haar gevoel niet paste. Behalve het kerkelijk leven in engeren zin had ook de Jongelings- vereeniging zijn belangstelling. De kerkeraadsnotulen van 1 Augustus 1881 vermelden: ,,Er wordt gesproken over de wenschelijkheid, dat ook de jongelingen der gemeente een zelfstandige vereeniging moesten oprichten evenals onze jongedochters gedaan hebben. Algemeen wordt deze wenschelijkheid toegestemd, doch door den voorzitter wordt opgemerkt, dat zijns inziens het minder op den weg des kerkeraads ligt zulk een vereeniging op te richten, maar dat onze jongelingen zelf het initiatief moesten nemen om die vereeniging daar te stellen. En is ze eenmaal opgericht, dan zou de kerkeraad eenige leiding moeten en gaarne willen verstrekken. (Met) deze opmerking kan de vergadering zich (mee) vereenigen en besluit in deze, dat de kerkeraad geen vereeniging in het leven roept, doch dat ze (hij) onze jongelingen zal opwekken dit zelf te doen en belooft dan hen met raad en daad bij te staan’. Hiermee bewoog 100 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. Bavinck zich dus tamelijk wel in de lijn van de latere ,,Bonds- idee’. De jongelingen gaven aan den wenk van den kerkeraad gehoor. Zij ontwerpen een reglement en onderwerpen dit aan des — kerkeraads oordeel. Er dient — zoo meent dit college — nog iets. ingelascht en verbeterd te worden. Later kan Bavinck de broeders mededeelen, dat deze zaak in orde is en de veranderingen, welke de kerkeraad in het reglement wenschte aan te brengen in welwillendheid waren aangenomen”’. Wilde Bavinck geen kerkelijke Jongelingsvereeniging, ten opzichte van het Christelijk onderwijs nam hij een tegenovergestelde houding aan. Nog geen maand is hij in Franeker of de klacht wordt geuit, dat vele ouders hun kinderen naar de openbare school zenden. Daarop vraagt Bavinck of ,,het onderwijs op de christelijke school kan concurreeren met het alhier gegeven staats- onderwijs”. Hieruit proeft men Bavinck. Dit was steeds zijn eerzucht, dat onze inrichtingen bij andere niet zouden achterblijven. De broeders stellen hem in deze gerust. Toch blijkt het met die christelijke school niet geheel in den haak te zijn. Een half jaar later deelt Bavinck als praeses van den kerkeraad mede, dat de Commissie van evangelisatie-belangen aan de christelijke school de huur heeft opgezegd. Volgens hem is dit een gevolg van de godsdienstige richting van het hoofd der school, ,,waarmee ook wij, Christelijke Gereformeerden, niet kunnen instemmen’’. Hij vraagt daarom, wat zij als gemeente hebben te doen. Alle kerke- raadsleden spreken hun gevoelen uit. En dan vervolgen de notulen: Na alles gehoord te hebben merkt de Voorzitter op, dat er zeer zeker belangrijke financieele zwarigheden aan het oprichten eener school verbonden zijn en dat hij nog te weinig met de gemeente bekend is om over haar al of niet vermogen in deze te oordeelen, doch mocht de bestaande schoolcommissie zich als zoodanig ont- binden en de school van Christelijk-Nationaal, zooals die thans alhier bestaat, worden opgeheven, dan acht spreker het voor onze gemeente roeping niet alleen, maar ook een zeer gewenscht oogen- blik om een gemeentelijke school te stichten, om deze reden, dat wij in deze de anders ongenoegen wekkende concurrentie niet in het leven roepen’’. Hij toont zich hier dus een beslist voorstander van een gemeentelijke d.i. kerkelijke school. Moet hier misschien PREDIKANT. 101 ook de oorsprong worden gezocht van zijn sterker sympathieén voor ,,Gereformeerd Schoolverband” ,dan voor,,Christelijk Nationaal - Schoolonderwijs” in later dagen ? Wie de kerkeraadsnotulen doorleest — en het zijn er niet zoo- vele, want de kerkeraad vergaderde in den regel slechts eenmaal in de vier weken ten huize van J. F, Tuinstra—valt het dade lijk op, dat niet zoozeer van Bavinck de eigenlijke leiding uit- gaat, als wel van den ouderling L. Hofstra. Deze neemt gedurig het initiatief. Bavinck brengt weinig of geen ver- anderingen in het gemeentelijk samenleven tot stand. Van refor- matorische neigingen geeft hij geen blijk. Als zijn oordeel wordt ingeroepen, dan spreekt hij zich uit. Zelf stelt hij weinig aan de orde. Maar wanneer hij van advies dient, vindt hij bij allen bijval. Tegenspraak ontmoet hij niet. In Franeker hadden op Zondag evengoed begrafenissen plaats als in de week. Bavinck verklaart zich tegen die gewoonte, omdat ,,de dag des Heeren er niet door geheiligd, maar veeleer ontheiligd wordt” en is van gevoelen, dat de kerkeraad zich moet beijveren dit gebruik te doen verdwijnen. »Allen vereenigen zich hiermede’’. Alkoholisme was niet alleen een kwaad buiten, maar ook binnen de gemeente. De flesch verscheen 00k bij sommige broeders nog al dikwijls op tafel. De censuurgeval- jen betroffen meestal deze zonde. Uit niets blijkt dat Bavinck met profetischen ijver hiertegen heeft getoornd. Toen er echter twee zaken bij den kerkeraad aanhangig waren, het eene van eene vrouw, die drank verkoopt, ,,bij wijze van kroeg houden en openlijk den dag des Heeren ontheiligt’’, het andere van een man die ook wel drank slijt, maar op minder aanstootelijke wijze, merkt Bavinck op: ,,Het is noch volgens den bijbel noch volgens de uitspraken der synode aan te wijzen, dat drankverkoop zonde is en daarom kan de kerkeraad met X in deze niet kerkrech- telijk handelen, maar moet alleen de tucht van vermaan op ge- noemden broeder toepassen’’. Zooals te verwachten is, eindigen op dit punt de notulen: ,,Algemeen vindt deze verklaring van den voorzit- ter instemming en wordt daartoe besloten’. Kerkrechtelijk stond de jonge dominee nog niet bijster sterk. Wie zal er hem een verwijt van maken? De Leidsche hoogleeraar Prins had hem de be- noodigde kennis niet bijgebracht. En ‘toenmaals werd ook in de 102 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. Christelijke Gereformeerde Kerk het kerkrecht nog weinig beoefend. Men verwondere er zich dan ook niet over, dat, wanneer besloten is om de kroeghoudster, bovengenoemd, af te snijden, Bav inck met de vraag komt of dit ,,bepaald met het gewone formulier moet geschieden”’. Ouderling Tuinstra merkt op, dat bij twee dergelijke gevallen vroeger het formulier werd gelezen. Bavinck heeft er echter bezwaar tegen en herinnert zich, dat in Kampen iemand zonder het formulier is afgesneden. En vervolgens betoogt hij: ,,hoewel het formulier objectief wel te verdedigen is, komen er op onderwerpelijk gebied uitdrukkingen in voor, die hard en nog al moeilijk zijn’. Daarom adviseert hij ,,deze afsnijding te doen zonder het formulier; alleen haar aan de gemeente bekend te maken, met het noemen van de zonde, waaraan zij zich schuldig maakte”. Alzoo geschiedde natuurlijk. Dat hijzelf echter zijn tekort aan inzicht in kerkelijke aangelegenheden wel besefte, blijkt uit een geval, waarin hij zich tot den kerkeraad wendde om raad. De classis Dokkum maakte bezwaar, dat naar de Generale Synode jemand afgevaardigd was, die geen afgevaardigde was geweest naar de particuliere Synode. B avinck wist niet wat daarop te antwoorden. Maar de broeders ontsteken licht. ,,De ouderling Tuinstra zegt, dat indertijd Ds. Gispen ook benoemd was tot lid der synode, hoewel ook geen afgevaardigde van de provincie. De synode heeft echter geen bezwaar gemaakt en heeft Z.Eerw. zitting verleend, terwijl de ouderling Hofstra opmerkt, dat men met het benoemen van afgevaardigden naar de synode niet ge- houden was om juist leden van de provinciale vergadering te benoemen”.Nu is Bavinck uit de ongelegenheid. ,,De voorzitter dankt voor de gegeven inlichtingen’’. Legde Bavinck over ’t geheel groote welwillendheid aan den dag, zoodat zelfs de moderne predikant Dr. A. C. Duker later verklaarde, dat hij Bavinck in Franeker had leeren kennen en waardeeren’), toch kende ook zijn lankmoedigheid grenzen. Op een der kerkeraadsvergaderingen brengt hij ter sprake, dat zekere zuster sinds geruimen tijd niet meer ter kerk komt. En dan gelooft hij, ,,dat wij haar lang in liefde en geduld 1) Schiedamsch Kerkblad 13 Augustus 1921. PREDIKANT. 103 hebben gedragen, doch dat aan dat geduld en liefde een eind behoort te komen’. Hoe het Bavinck te Franeker bevalt ? De correspondentie met Snouck Hurgronje maakt het gemakkelijk deze vraag te beantwoorden. Van uit Franeker heeft hij een der merkwaardigste brieven uit heel deze verzamelirig geschreven. Lichten wij de be- langrijkste passages eruit: ,,Wat zijn de tijden voor mij veranderd, als ik aan Leiden terugdenk. Toen bijna geheel vrij en voor mijzelf werkend, dikwijls, behalve een tijd lang voor de examens, geheel naar eigen lust en keuze. En thans, van alle zijden gebonden, met zorgen voor anderen overladen, tot gids en raadsman voor velen aangesteld, enkele oogenblikken slechts mijzelf, bijna altijd anderen behoorend. Als ge eens bedenkt, dat ik elken Zondag 2 keer preeken moet, 4 catechisatién ’s weeks heb te houden, verder aan huis- en ziekenbezoek veel tijd moet wijden en dan soms nog een friesche begrafenis heb te leiden, dan behoeft ge niet meer te vragen, of er voor eigen studie veel tijd en gelegenheid overblijft. Toch doe ik mijn werk tot dusverre nogal met lust. Een enkele maal wensch ik den vervlogen studietijd wel eens terug. Maar meest vind ik me hier in Franeker goed op mijn gemak. Wat mij ’t moei- lijkst in mijn werk valt, is om mij altijd op te heffen tot en te blijven op de ideale hoogte van mijn geloof en belijdenis. O, altijd met het heilige te moeten omgaan, steeds tot gebed of tot dank- zegging, tot vermaning of vertroosting geroepen te worden, en dan dikwerf zoo weinig zelf in die telkens wisselende toestanden te kunnen inleven, dat valt hard, kweekt een gevoel van onvoldaan- heid en dikwerf van onverschilligheid. Ik begriyp het thans nog beter als vroeger, hoe onder het gewaad van den geestelijke een diep onheilig, gevoelloos en huichelachtig hart wonen kan. Behalve dit ernstige en drukkende bezwaar van het predikambt, is er nog eene schaduwzijde aan verbonden, die ik ook diep gevoel, en dat is, dat men altijd ,,dominee”’ is en nooit eens recht ver- trouwelijk meer spreken kan. Althans zoo gaat het mij. Tot dusver heb ik hier nog niemand gevonden, wien ik dat vertrouwen mag en durf schenken. En dat valt me hard. Thuis ben ik alleen, op mijn kamer, en buiten ben ik altijd de ,,dominee’. 104 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. De gemeente is over het algemeen echter wel goed. Alleen zijn er nog enkele minder aangename nawerkselen van vroeger tijden. Voor eenige jaren stond hier een predikant, die bepaald eene uit- zondering maakte in heel onze Kerk. Bijzonder scherp van ver- stand, kon hij ’t met onze belijdenis niet vinden, stoorde zich daar ook niet aan en preekte gelijk hij goedvond. Bovendien maakte hij zich schuldig aan zeer groot misbruik van sterken drank — _ alles te zamen maakte, dat hij eindelijk werd afgezet. Mijn voor- ganger, Eskes, had met die vrienden van den afgezetten predikant erg te strijden. En nog zijn er, die wel de zonde van dien vroegeren predikant Pieters veroordeelen, maar toch zijne leer nog handhaven. Vandaar is er hier — wat in onze Kerk anders nooit voorkomt — nogal verwarring en verschil van meeningen. Vooral de trouwe aanhangers van Pieters zijn wat vocrnaam, beelden zich heel wat in en meenen knap te wezen. Tot dusverre kunnen ze zich echter in mijne prediking nogal vinden. Vooral zoek ik door gesprekken hen hier en daar, waar ik hun gevoelens afkeur, terecht te brengen. Met geduld en liefde kan er veel gedaan worden. Velen zijn echter onder mijn voorganger van de gemeente afgegaan en hebben zich aangesloten bij de gemeente van Ds. Mooij, volgeling van P. Huet, die naar ge weet de ,,leer der volmaaktheid” drijft. Maar genceg hiervan. Dit zal u alles ook minder interesseeren. En toch kan ik u anders niet veel schrijven. Over mijn studie ben ik spoedig uit- gepraat. Dogmatiek en Ethiek blijven de vakken, waar ik nog *t meest aan doe. Hist. kritiek ligt thans geheel braak bij mij. Ik ben niet op de hoogte van de litteratuur, althans niet van de tijd- schriften, waar hier geen aankomen aan is. Maar voorzoover mij toeschijnt, komt er tegenwoordig niet veel belangrijks uit. Als ge soms ergens van weet, dat voor mij nuttig is op ’t gebied van hist. kritiek enz. dan houd ik mij voor mededeeling aanbevolen. Ik zit hier ver weg hoog en droog in ’t Noorden. En al ben ik hier goed thuis, hier heel mijn leven slijten, zou ik niet gaarne willen. En gij studeert altijd maar voort. De afstand tusschen u en mij was altijd groot, maar wordt steeds grooter nog. Groot niet alleen op ’t gebied der kennis, want och, ik neem af bij den dag en word soms moedeloos en gij wordt een kolossus van geleerdheid. Maar ook op ’t gebied des geloofs. Eerlijk gezegd, ik word en ben steeds meer PREDIKANT. 105 *,gereformeerd”. Menig voorbarig oordeel van vroeger spreek ik thans niet meer uit. Ik heb meer eerbied gekregen en meer piéteit voor het geloof en den geloofsarbeid der eeuwen, ik ben bescheidener geworden in mijn meeningen, en ben eenigszins afgedaald van ’ hoogmoedig standpunt om alles te toetsen aan mijn verstand en aan mijne rede. Ik leer meer en meer inzien, wat er in het geloofs- beginsel, dat ik nooit verzaakt heb, ligt opgesloten, en hoe het zijn consequentién trekt naar alle zijden. Ik geloof vaster dan ooit, dat de gemeente van Christus, waarvan ik slechts een eenvoudig lid ben, een eigen leven heeft, van alle soorten van leven zeer ver- schillend, en dus ook een eigen belijdenis, wereld-, levensbe- schouwing, ook een eigen wetenschap, althans in principes. Dat wil niet zeggen, dat ik me zoo maar bij *t oude neerleg, het ,,naive” nu maar tracht te grijpen, en met holle frases me tevreden stel, och neen, maar door onderzoek ook door onderzoek van de historie onzer Geref. Kerk is mij gebleken, dat wat vroeger door mij voor holle frase gehouden werd, dit allerminst is. Misschien klinkt u dit, evenals mijn vorige brief, vreemd. Maar voor u is ook dikwerf niets beteekenend, wat voor mij ist leven der ziel. Van verschillend beginsel uitgaande, komen we, de lijnen en consequentien door- trekkend, steeds verder van elkander te staan. Dat kan niet anders. *t Is ook goed en noodig. Ik moet zelf er langer en dieper over nadenken. Maar al gaan we verder uiteen steeds in geloof en be- lijden, ik hoop dat tegelijk daarmee vriendschap en waardeering ons altijd nader brengen zal”. Elk woord van dezen briet is bijna interessant. Men weet hieruit, hoe hij over Franeker denkt : hij voelt er zich op zijn plaats, maar hij zou er niet altijd willen blijven. Men verneemt, welk een hooge opvatting hij heeft van zijn ambt: hij betreurt het, dat hij daarin steeds blijft beneden de ideale hoogte van zijn geloof en belijdenis. Men wordt ingelicht, hoever hij staat met eigen studie: hij heeft er weinig tijd voor. Men ziet hem bovenal geestelijk groeien: hij maakt zich steeds meer los van de historische kritiek, noemt het hcogmoed alles te willen toetsen aan zijn verstand en rede en legt de voor een Gereformeerd predikant wel typische bekentenis af : ik word en ben steeds meer »Lereformeera’’. Soms denkt hij met weemoed terug aan den tijd, toen hij zich 106 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. geheel aan de studie kon wijden. Maar de liefde der gemeente en de zegen op zijn arbeid vergoeden hem veel. Snouck Hur- gronje was benoemd tot lector aan de Indische Inrichting te Leiden. Bavinck feliciteert hem hiermee, al had hij hem gaarne iets meer waardigs gegund. ,,In zoover is toch altijd de aanneming dezer betrekking gewichtig, dat gij van nu af aan meer in den eigenlijken zin voor anderen begint te leven’. Zoo schrijft hij. Hij vindt, dat Snouck Hurgronje toch altijd beter af is dan hij. ,,Er behoort zelfverloochening toe, om dien vrijen studietijd gewillig prijs te geven en er niet maar in te berusten, maar het goed te keuren, dat hij voorbij is en met alle kracht te doen, wat onze hand vindt om te doen. Ik denk tenminste nog wel eens dikwijls met leedgevoel aan mijn vroegeren studietijd terug ; en het valt mij menigmaal moeilijk, van voor mijn lessenaar op te staan, en te gaan, waar catechisatie of krankenbezoek of begrafenis mij roept. In ieder geval hebt ge het dan nog veel beter dan ik. Zeven uur les is toch niet veel. Maar ondankbaar mag ik toch niet wezen. ’t’Gaat mij tot dusverre goed, beter dan ik durfde denken en verwachten. Mijne prediking blijft niet zonder vrucht. De liefde der gemeente valt mij ruimschoots ten deel. De leerrijke, treffende ervaringen, die ik soms heb, vergoeden veel, en leveren ook een kennis van ’t menschelijk hart, die niet is te versmaden. Dat alles heb ik boven u voor, en zou ik niet gaarne (nu van achteren bezien) gemist hebben. Maar ge begrijpt wel, dat dat alles mijne studie zeer benadeelt. Gij vraagt mij, wat ik speciaal werk tegenwoordig. Ik wou, dat ik daar een goed antwoord op geven kon. Behalve de werkzaamheden mijner gemeente, moet ik nog al dikwijls elders spreken. ’t Wemelt van uitncodigingen, om te spreken voor het Christelijk onderwijs, voor Jongelingsvereenigingen, voor Zending etc. etc. Zooveel mogelijk sla ik ze af. Maar ’t gaat niet altijd. En dan moet men er voor werken, op reis gaan en keert men met weinig lust tot den arbeid terug. Als ik werk, werk ik nog Ethiek. Ik heb mij voor- genomen en ben er mee begonnen om de voornaamste kwesties daarin eens voor mijzelven te bestudeeren. Aan O.Test. kritiek doe ik niets meer. Het is nog bij goede voornemens gebleven. Waarom verschijnt Kuenen’s Inl. le deel nog niet ? Ik word hier PREDIKANT. 107 ook weinig gewaar; is er op dat gebied in den laatsten tijd wat belangrijks verschenen ? Gij zult mij een grooten dienst doen door mij hiermee een beetje ,,op de hoogte” te houden”, Niet altijd echter kan hij zich er even gemakkelijk bij neerleggen, dat van voortgezette studie zoo weinig bij hem terecht komt. Hij klaagt in een anderen brief aan zijn vriend: ,,Ik heb het land aan mijzelf. Ik doe niet, wat ik moest, wat ik tot op zekere hoogte nog kon doen. Mijn pastorale arbeid neemt veel tijd in beslag. Maar ik laat ook menig uur verloren gaan. Hoe, is licht te begrijpen. Dan roept me dit, dan dat. Van geregelde studie is geen sprake Een eenigszins uitgebreid onderwerp aan te vatten en flink te bestudeeren is haast onmogelijk, of liever, ik heb er den moed niet toe. Zoo vermindert de lust tot studie. En wat er dan nog gedaan wordt is een zich verliezen in kleinigheden, lezen van courant- en tijdschriftartikelen, dat zoo ongeveer niets geeft. Daar hebt ge wat jammerklachten, die uit het hart zijn geweld. Er moet spoedig verandering komen, of anders loopt ’t mis. Gelooft ge wel, dat ik in ernst erg tegen je begin op te zien en me in je schaduw niet meer durf plaatsen ?” Onder het briefschrijven wisselt echter zijn stemming weer een weinig. Want hij gaat voort: ,,Ik troost me hiermee, dat ik in mijn predikantsbetrekking niet ongezegend arbeid. Als er van die oude vromen tot mij komen, die me zeggen, hoe ze door mijn woord gesterkt en vertroost zijn, of anderen, die nu een gansch ander leven kennen en leiden — dan is me dat een bemoediging en ik ontvang dan den indruk, dat ik toch niet gansch nutteloos op aarde geleefd heb en leef. En zulke oogenblikken zijn dan on betaalbaar en kunnen door niets anders vergoed worden’’, De gemeente van Franeker werd inmiddels ontrust door een beroep naar Amsterdam, op haar leeraar uitgebracht. Het kon niet anders, of de opgang, welke hij daar maakte, moest door de geheele Christelijke Gereformeerde kerk in ons land bekend worden en de gemeente in de hootdstad zelfs verachtte zijn jonkheid niet. Maar Bavinck vertrouwt het (7 Maart 1882) aan zijn vriend toe : ,, Voor het beroep naar Amsterdam zal ik waarschijnlijk deze week bedanken. Alleen de grootere drukte zou mij het aanne- men onmogelijk maken, veelmeer nu ik nog amper een jaar hier ben”. 108 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. Men zal wel begrepen hebben, dat men het met een korreltje zout heeft op te vatten, als hij verklaart, dat hij zijn studie ver- waarloost. Zijn artikelen in ,,De Vrije Kerk’, waarvan hij in 1882 eindredacteur werd, wijzen dit wel anders uit. Allereerst gaf hij daarin uit de lezing, welke hij te Kampen voor het Studenten- corps had gehouden. Zij beweegt zich op het gebied van de ethiek en draagt tot titel: ,,Het rijk Gods het hoogste goed’'). Riekt dat op zichzelf reeds wat Schleiermacheriaansch en zou hij zich in latere jaren stellig niet meer zoo hebben uitgedrukt, in al deze artikelen is de invloed van Schleiermacher onmiskenbaar. Bavinck begint met Schleiermacher te loven, wijl hij aan de oude ethiek, welke in deugden- en plichtenleer opging nog de goederenleer heeft toegevoegd.”) Hij bejammert het, dat uit de protestantsche Theologie de term ,,rijk Gods’ geheel is verdwenen en vervangen door dien van ,,onzichtbare kerk’”’. Achter- eenvolgens behandelt hij: hetwezen van het rijk Gods; het rijk Gods en de individu (enkele) ; het rijk Gods en de gemeenschap (kerk, staat, cultuur); de voltooiing van het rijk Gods.’) Van het rijk Gods geeft hij deze omschrijving: ,,het rijk Gods als het hoogste goed is de eenheid, het inbegrip, de totaliteit aller zedelijke goederen, van aardsche en hemelsche, geestelijke en lichamelijke, eeuwige en tijdelijke goederen”.*) En wijl het geestelijke en eeuwige, om werkelijk en niet alleen in de gedachte, in de verbeelding te bestaan, altijd persoonlijk moet wezen, zoo is het rijk Gods een rijk van vrije persoonlijkheden. Elks persoonlijkheid is daar ten volle ontplooid en beantwoordt aan haar bestemming. Alle drang is er buitengesloten. Het is het rijk des geestes en der vrijheid. Het physische is zuiver instrument van het ethische.®) Maar het heeft ook aanspraak op den naam van rijk. Het is het sociale rijk bij uitnemendheid, waarin het gemeenschapsleven zijn hoogste ont- wikkeling en zuiverste openbaring verkrijgt.6) Dit rijk is niet, 1) Jg. 1881, bl. 185—192; 224234. 271277; 305—314: 335—360. 2) bl. 185 v. 3) bl. 192. 4) bl. 225. 5) bl. 227. 6) bl. 228. PREDIKANT. 109 maar wordt. Elk lid in dat organisme van het rijk Gods is een persoonlijkheid, maar dat rijk zelf is in zijn geheel ook weer een Persoonlijkheid, want ,,de persoonlijkheid is het oorspronkelijkste aller systemen, , das Ursystem”’, gelijk Stahl haar noemt.t) En wat nu de plaats van den enkeling (individu) in dat rijk aangaat : de mensch is »selbstzweck’’, d.w.z. heeft een doel in zichzelf. ,,Dat doel is om altijd ten volle zichzelf, d.i. persoonlijkheid te wezen, om alleen te gehoorzamen aan die wet, welke door God ons gegeven tegelijk de wet onzer eigen persoonlijkheid is en in het geweten nog Zwak zich laat hooren’”’.?) Door nu aan het tijk Gods te arbeiden, worden we volle persoonlijkheid.*) Dat moeten we ten allen tijde doen. Tijd is op zichzelf een ledige vorm en dus »vervelend’’, Maar hij is gegeven om hem te vullen met eeuwigen inhoud en dus zelf ,,eeuwig te zijn in ieder oogenblik’’.*) In de gemeenschap zijn drie levenskringen te onderscheiden: de staat, de kerk en de cultuur. Elk dezer drie ontwikkelt de menschelijke persoonlijkheid Maar een bijzondere zijde. De staat regelt de verhouding der menschen onderling. De kerk normeert hun verhouding tot God. De cultuur die tot den kosmos, de wereld.Als vierde mag hiernaast niet het huisgezin genoemd. Want het huisgezin is de grondslag en het type dezer levenskringen, Het huisgezin op aarde vertoont het zuiverste beeld van het rijk Gods.5) Ten laatste loopt dat rijk Gods uit op het duizend-jarig rijk. Daarna komt de crisis. En dan daalt de nieuwe hemel en de nieuwe aarde van onzen God af.®) Het ware een goedkoop ondernemen op deze artikelen afbrekende kritiek te oefenen. Maar dan zou men moeten wegcijferen, dat men hier met jeugdwerk te doen heeft en dat B avinck bij verdere ontwikkeling de markantste dezer stellingen, wel niet met uit- drukkelijke woorden, maar toch in feite, met tegenovergestelde beschouwingen, heeft herroepen. Wat voor ons doel alleen waarde 1) bi. 230. 2) bl. 271. 3) bl. 273. 4) bl. 274. 5) bl. 305 v. 6) bl. 358, 359. 110 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. heeft is dit, dat hieruit te constateeren valt, hoe Bavinck niet tot die categorie van denkers behoort, die, gelijk Calvijn, bij hun eerste optreden hun systeem reeds gereed hebben. Waarom Bavinck zich destijds tot Schleiermacher aangetrokken gevoelde, komt aan het licht in een referaat, dat hij op verzoek van de Centrale Pastoraal-Conferentie, op 16 en 17 Augustus 1881 te Utrecht voordroeg over: Het vddr en tegen van een dogmatisch systeem.1) Daarin weerspreekt hij de beschuldiging, dat een dogmatisch systeem zou getuigen van bekrompenheid, zou leiden tot verkettering en slechts zou passen bij een koud, formalistisch geloof.*) De Schrift is wel systeem, maar geeft geen dogmatisch systeem.*) Kerkvaders en Scholastieken kwamen aan het dogmatisch systeem nog niet toe. De eerste, die een systema- tisch geheel bood, was Calvijn. En in ,,onze’” eeuw is het Schleiermacher geweest, die uit het ééne principe ,,de verlossing door Jezus van Nazareth” zijn ,,Glaubenslehre’’ op- bouwde.*) Om die stelselvorming uit één principe nu bewonderde hij Schleiermacher. Hij had hier ook Hegel kunnen noemen. Maar in Scholten had hij gezien, hoe een theologie, op Hegeliaanschen grondslag opgetrokken, geen levensvatbaarheid had.Hij stelt dan ook — en hier heeft de kritiek van O pzoomer blijkbaar vrucht bij hem gedragen — dat dit ééne principe niet mag ingelegd of opgedrongen worden, maar zonder geweld of dwang uit het werkelijk gegevene moet worden afgeleid.®) En z00 genomen heeft een systeem niets tegen, maar alles voor.®) Een dogmatisch stelsel behoort aan drie eischen te voldoen. Het moet zijn: schriftuurlijk, kerkelijk en aktueel. Verwaarloozing van een dezer leidt tot schade.”) Of Bavinck, waar hij voorop- stelt, dat maar één principe het juiste kan zijn,’) dat van Sc hlei- 1) Gepubliceerd in de Vrije Kerk, jg. 1881, bl. 449464. *) bl. 449. &) bl. 459; Syobl, 454) 5) bi. 455° v. $) bl. 456. 7) bl. 458. 8) bl. 456. PREDIKANT. 111 ermacher voetstoots overneemt ? Volstrekt niet. Schleier- macher, zoo betoogt hij, heeft nadruk gelegd op het christelijk bewustzijn. Maar maakt men dit tot eenige bron, dan wordt het systeem subjectief, individualistisch.1) Evenwel blijft Bavinck in gebreke aan te geven, wat dan wel als het eenige principe dient te worden canvaard. Alleen had hij te voren verwezen naar Kuyper. ,,En het is daarom een alleszins treffende, heerlijke gedachte, waarmee Dr. Kuyper zijne uitlegging van het Antirevolu- tionaire Program besluit, dat op theologisch, moreel, juridisch, sociaal en politiek gebied het leven nooit tot op den bodem gepeild is, zoolang het onderzoek nog niet in God zelven d.i. in de belijdenis Zijner Heilige Drieéenheid kwam te Trusten’’.? Van de theologische richting in ons vaderland, welke zich ten nauwste bij Schleiermacher aansluit, de Ethische, keert hij zich echter beslist af. In een artikel, dat een paar maanden later van zijn hand in hetzelfde tijdschrift verscheen en tot opschrift droeg: Gereformeerde Theologie, schetst hij de drie richtingen, welke sedert het begin der 19de eeuw waren ontstaan : de Groninger, de Moderne en de Ethisch-irenische.*) Van de eerste oordeelt hij: zij bleet aan den ingang van het heiligdom staan, miste historischen zin, had geen methode, geen principe, geen systeem. Van de tweede : zij schitterde als een meteoor, maar verdween ; zij kwam, zag en ging heen. Van de derde: » Hoe meer men over de Ethische richting leest, hoe onduidelijker en nevelachtiger gestalte men van haar krijgt’’.*) Deze kritiek werkt hij nader uit.) Maar als hij aan de positieve uiteenzetting van de Gereformeerde theologie toe is, voelt hij zich zwak.*) In een tweetal artikelen over: 1) 462. *) bl. 452. 3) bl. 497—509. De I achter het opschrift zou nog verdere artikelen doen ver- wachten. Dit is echter niet het geval. Het wordt voortgezet onder anderen titel : De Wetenschappelijke roeping onzer kerk. 4) bl. 499. v, 5) bl. 506—509. 6) Uit het artikel : De Borgtocht van Jezus Christus, bl. 549—558, geschreven naar aanleiding van een boekje van Ds. S. A. van den Hoorn over dit onderwerp, Jicht ik alleen de woorden : ,,Niemand minder dan Dr. Kuyper schreef aangaande deze studie....’. 112 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. De wetenschappelijke roeping onzer kerk begint hij met een lofrede op de Scheiding. Waren de Groninger, Moderne en Ethisch-irenische richting een protest tegen de ,,onbevredigende, oneerlijke halfheid en onbepaaldheid van het eerste vierde onzer eeuw”, ,,de scherpste, oorspronkelijkste en zegenrijkste reactie tegen dat krachtelooze supranaturalisme was de Scheiding’”’. ,,De gemeente, die zich toen afscheidde, is in de volgende jaren gebleken veel wetenschappelijker te zijn en veel dieper theologischen blik te hebben ontvangen dan allen, die toen den naam van Theologen droegen’’.') De Christelijke Gereformeerde kerk is alle gebreken, welke haar bij haar ontstaan aankleefden, ontgroeid. Dat kan als een bewijs voor haar gezond- heid gelden. Zij behoeft niet polemisch, maar kan positief te werk gaan. Zij heeft dat voor boven de Gereformeerden in het Hervormde kerkgenootschap.*) Doch wanneer hij vervolgens de vraag stelt: hebben wij een theologie, die beantwoordt aan de behoeften van onzen tijd ? dan dingt hij op den lof, welken hij daareven zijn kerk kwistig heeft toegezwaaid, zddveel af, dat er weinig van overblijft. Op bovengestelde vraag, zoo zegt hij, moet ,,meer dan ons lief is het stilzwijgen bewaard worden’. Geen enkel belangrijk theologisch werk is uit onzen kring verschenen. Wij hebben geen betrouwbare handboeken. ,,Zoo huldigen en beoefenen wij een eclecticisme, dat op den duur niet dan nadeelig voor onze kerk en haar beginsel door- werken kan. Zelfs aan bestudeering en doorwerking van de Gerefor- meerde Theologie heeft het bij ons al te veel ontbroken. Indien in den lateren tijd onze oogen meer open gingen voor de schatten daarin verborgen, dan is dit toch voornamelijk en allermeest te danken aan den machtigen invloed van Dr. A. Kuyper’.*) Komt Bavinck zoo met zichzelf niet in opmerkelijke tegenspraak ? Doch dit daargelaten, dit woord klinkt als een kerkelijk program. De kerk moet breken met haar eklekticisme op theologisch gebied. Zij heeft te zorgen voor een 2elfstandige Gereformeerde Theologie. Want ,,een kerk zonder Theologie is een lichaam zonder hoofd”. 1) Jg. 1882, bl, 89. 2) bl. 90 v. 3) BI. 97 v. De cursiveering is van mij. V. H. PREDIKANT, 113 Behalve een tamelijk elementair artikel over de: Synodale Kerkinrichting, waarin hij met het oog op de komende Synode van Zwolle handelde over het recht en de nuttigheid van synodale vergaderingen, bezorgde hij te Franeker nog de zesde uitgave van het oude vermaarde werk der vier Leidsche professoren Polyander, Rivetus, Walaeus en Thysius: Synopsis Purioris Theologiae. In de voorrede, met haar zwaargebouwde Latijnsche zinnen in het begin en de Bavinck typeerende, korte, uit het Hollandsch vertaalde zinnen in het vervolg, prijst hij de harmonie, welke er tusschen de vier genoemde godgeleerden bestond, alsook hun metho- de, die vrij is van alle hardheid, futiliteiten en scholastieke hallu- cinaties en toch in scherpzinnigheid en fijne argumentatie voor die van geen ander handboek in dien tijd behoeft onder te doen. Spreekt hieruit niet een ideaal, dat hij ook bij eigen werk wenschte voor oogen te houden ? Aangaande deze uitgave berichtte hij aan Snouck Hurgronje: ,,Of ik dan aan studie niets doe ? Ik heb voor eenigen tijd de zorg op mij genomen voor de 6de uitgave der ,,Synopsis purioris theologiae” van Walaeus c.s., die onlangs bij Donner verschenen is. Ik deed dit, om daarbij wat studie te maken van de Geref, theclogie. Daar ben ik nu wat beter in thuis dan vroeger. En het heeft op mijn eigen theol. ziens- wijze nog al invloed gehad. Ik zeg zelf, een gunstigen. U zou het misschien anders voorkomen. Helderder dan weleer zie ik-in, dat tusschen (laat mij de bekende termen gebruiken) Reformatie en Revolutie, op elk terrein, in beginsel en methode beide, op de be- schouwing van God, mensch, wereld enz. elke »,Vermittelung”’ of verzoening onmogelijk is. Als ik iets doe, denk ik thans over deze kwestie na. Zoo beweeg ik me dus in de »Prinzipienlehre’’ der Theologie. Daar moet ik eerst wat mee in het reine komen. Voor ik ooit met een eigen werk optreed, moet ik weten, wat ik wil en waar ik sta. Ik heb dat vroeger niet geweten en in Leiden niet geleerd. Het wordt waarlijk tijd, dat ik dat besef”, Met reden, het werd tijd. Want de Synode van Zwolle stond voor de deur. En Bavinck wist wat daar kon gebeuren. Op de vorige synode, die van Dordrecht in 1879, was de kwestie 8 114 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. der uitbreiding van het aantal docenten reeds ter tafel geweest. Men had haar toen saamgekoppeld aan die van de traktements- verhooging der docenten. Het advies der curatoren luidde: ,,wij zullen geen vermeerdering van ’t getal Docenten wagen. Wel zou het wenschelijk zijn, ja, noodig, als al de lessen gegeven zouden worden zooals ’t behoort; doch het gemis van de noodige gelden, in verband met de ongunstige tijdsomstandigheden, oefende een grooten invloed uit op hun besluit. Ingeval de Synode tot ver- meerdering van ’t getal Docenten mocht besluiten, dan meenden de Curatoren hun voorstel tot verhooging der traktementen te moeten intrekken’’.1) Hoewel de docenten niet tot een eenparig praeadvies konden komen, besloot de Synode toch in den geest der Curatoren.’) Toch was hiermee de zaak niet van de baan. Vdoor de Synode van Zwolle (1882) was door de Curatoren aan de kerken een circu- laire gezonden, waarin op vermeerdering der inkomsten voor de Theologische School werd aangedrongen, teneinde het aantal »leeraren” met twee te kunnen uitbreiden. Eenige particuliere Synodes ondersteunden dit voorstel.*) Natuurlijk werden er buiten de officieele vergaderingen om reeds namen genoemd. En dat die van Bavinck ook daaronder behoorde, spreekt vanzelf. Hij rekende trouwens ook op een benoeming, al was hij verstandig genoeg in te zien, dat de onberekenbare factoren in zulke aange- legenheden niet zoo weinige zijn. Had hij ook geen recht erop te rekenen ? Was hij niet de eenige doctor in de Theologie in de Christelijke Gereformeerde Kerk ? Had hij in 1880 het hoogleeraar- schap aan de Vrije Universiteit niet van de hand gewezen ?*) Hij sprak dan ook te Franeker zijn verwachting wel uit. Zelf afgevaardigde naar de Synode, beloofde hij ouderling Hofstra, dat wanneer die kerkelijke vergadering zou beslissen in voor hem gunstigen zin, hij dit dadelijk hem zou berichten en het adres zou schrijven met groote letters, in het tegenovergestelde geval echter met kleine letters, zoodat Hofstra zonder den 1) Handelingen van de Synode 1879, art. 148. *)Z. w. art. 154: 3) Hand. v. d. Synode 1882, art. 161. 4) Hierover later meer. PREDIKANT. 115 brief open te maken, reeds kon weten, hoe het besluit was uit- gevallen. Teekent dit niet eenigszins de spanning, waarin Bavinck zelf leefde? Het voorstel der Curatoren vond op de Synode geen tegenkanting. Wel drukte de particuliere Synode van Groningen het de Generale Synode, gelijk het heette, ernstig op het hart, geen nieuwe Docenten te Kampen te benoemen, voor de financieele krachten gevonden zijn. Maar de Synode oordeelde, ,,dat de raad van de provincie Groningen, op zichzelf beschouwd, wel behartiging verdient, aangezien men geen toren moet bouwen zonder eerst de kosten te hebben overrekend; maar meent toch met het oog op de ge- schiedenis, die achter ons ligt, en op God, wiens het goud en het zilver zijn, in den toestand der Schoolkas geen bezwaar te vinden, om thans zoovele Docenten te benoemen, als in het belang onzer Theol. School noodig worden geoordeeld’.') Men ziet, dat de Synode zich over het getal der te benoemen Docenten nog niet uitsprak. Zij hield er rekening mee, dat daar- omtrent nog enkele voorstellen lagen. Zoo bracht Zuid-Holland ter tafel: ,,De Synode biede aan onze beide oudste Docenten, wegens hunnen hoogen leeftijd (als blijkk van waardeering in alles wat zij voor onze kerk geweest zijn), hun eervol emeritaat aan, met behoud van hun tractement, met den wensch, dat beiden onze Theol. School met hunnen raad en invloed, blijven dienen’’.?) Een wenk, zou men zeggen, aan de heeren Van Velzen en Brummelkamp om heen te gaan! Blijkens de toelichting was dat evenwel de bedoeling niet. Als de afgevaardigden van Zuid- Holland bun voorstel nader met redenen omkieeden, doen zij dit — zoo melden althans de handelingen — op zeer vereerenden en ge- voeligen toon. Men achtte het onedel om hun, op hun hooge jaren, geen aanbod te doen ten einde hun met behoud van eer en be- zoldiging een welverdiende rust te geven. De kerk mocht de laatste krachten van twee zoo waardige dienaren niet eischen.*) Beide heeren verklaren nu, dat zij van hun zijde aan emeritaat geen be- 1) Z. w. art. 165. 2) Art. 168. 3) Art. 169. 116 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. hoefte hebben. Het is hun wensch: ,,staande en strijdende te sterven’’.*) Hiermee waren twee dreigende vacatures overgedreven. Maar even tevoren was er reeds een vacature geschapen. Als men in de Handelingen leest, dat Docent Steketee, ,,inaanmerking nemende, dat zijn fysicke krachten ontoereikend zijn om te kunnen voldoen aan de veelzijdige en veelomvattende eischen, aan een nauwgezette vervulling van de betrekking van Docent aan de Theol. School verbonden”,?) eervol ontslag vraagt, dat hem dit wordt verleend onder dankzegging voor de toewijding, waarmede hij zich steeds aan zijne taak heeft overgegeven’’*) en dat hem een jaarlijksch wachtgeld van twaalfhonderd gulden wordt verzekerd, tot tijd en wijle, dat hij een betrekking naar zijn keuze aanvaardt,’’*) dan lijkt dit heel onschuldig, ja, bijna edelmoedig. Immers, hij was nog maar tien jaar aan de School verbonden. Maar in een geheime zitting, waarbij zelfs de docenten niet tegenwoordig waren, werd er kwaad tegen hem gebroed. En ’s avonds, na de zitting, perste men hem een aanvrage om ontslag in te dienen. Men beschuldigde hem, dat hij niet doceeren kon. Hij kon dat niet toegeven en toen hij zag, dat men tot elken prijs van hem af wou, zeide hij ten laatste, dat men hem dan maar om gezondheidsredenen ontslag moest verleenen. Gelegenheid om zichzelf voor de Synode te rechtvaardigen, werd hem niet geboden. Zelfs zijn mededocenten, die zijn heengaan betreurden, kregen op hun vragen geen bescheid.°) En Bavinck schaarde zich later openlijk aan hun zijde. Hij betreurde het, dat Steketee zich hoe langer hoe meer terug- trok. Hij vroeg : ,,Waarom is hij toen niet aan den arbeid gebleven. en heeft hij niet door de vruchten van zijn geest de synode in het ongelijk gesteld, en de kerken, overtuigd, dat zij zichzelve en hare School van eene kostelijke, onwaardeerbare kracht hadden be- roofd ?”’®) 1) Art. 169¢ 2) Art. 163. 3) Art. 164. Sy EAS te 203: 5) Beschouwingen van een Christendenker. Levensbericht van A. Goslinga bl. XVI. 8) Z. w. Ter Gedachtenis van H. Bavinck VIII. PREDIKANT. 117 Toen dan deze droeve historie haar beslag had verkregen, besloot de Synode drie Docenten te benoemen.!) Eerst werd een zestal geformeerd, waarvoor D. K. Wielenga 39, L. Linde- Hwoom -33, H. Beuker 32, Dr: H. Bavinck 315) A; Brummelkamp Jr. 25 en J. Hessels 22 stemmen op zich vereenigden. Alsnu werden tot Docenten gekozen Dr. H. Bavinck en D. K. Wielenga beiden met algemeene (39) stemmen. L. Lindeboom met 32 stemmen.2) Als hun secundi werden gesteld J. Hessels en H. Beuk er.’) Den benoemden Docenten werd drie weken als tijd van beraad toegekend.*) Maar Bavinck behoefde zich zoo lang niet te bedenken. Tijdens de Synode moet Bavinck reeds officieus te kennen hebben ge- geven, dat hij deze benoeming wenschte op te volgen. Daarmee was, naar hij zeide, zijn bede in vervulling gegaan. Tegenover den kerkeraad van Franeker liet hij zich in denzelfden zin uit. 