Our great West; a study of the present conditions and future possibilities of the new commonwealths and capitals of the United States;
Ralph, Julian, 1853-1903
Volgens de hierboven opgegeven raiddoi- prijzen der padi had dus dat artikel eene waarde in 1856 van 1857 1858 1859 1860 if f 3,593,854 # 3,723,166 , 3,750,913 r 3,757,416 3,924,146 9 9 en voor het geheel van / 18,749,495 terwijl aan landrente van de  op- gebragt : A per landbouwend gesin: in 1856 / 11.94V, w 1867 jr 11.44V, # 1858 ^ 11J8 9 1859 r 11.— 9 I860 , 10.98 ^. per bouw met padi beteeld: *) in 1856 / 13.63 # 1857 .....# 13.76V, 9 1858 M 13.74 9 1859 ^ 13.63V, 9 1860 ^ 13.51 ^) lo 'de hier gegeven berekening is de heffiag der landrente, berekend per bonw, roim !</, galdca hooger dan die voor Pasoeroewan is opgenomen io de tabel, voorkomende op bladz. 653 vmn Dcd I van dit Woordenboek. Het verschil is daanu toe te schrljveo, dat hier de berekening is geauakt over het eyfer der bouws, die met p»di ago beteeld geworden; terwql in de b'edoelde tabel de bereke- ning voor de jaren 1855 en 1866 is gemaakt ovsr de hoeveelheid bouws, die gedieod hebben voor oft^ kultnur der bevolking, daaroniler dus b^grepei dc velden beteeld met aardvruchteD en aodere gevis- sen dan padi. De berekening b^ de bedodde tabei is dus niet juist, ofscbooo tot verontsehnld^iDg kso dienen, dat in de regeringsopgaveu voor de gemcldc jaren 1864 — 1855 de door de bevolking ^watiget kultnur gebesigde grondeu in een cqler zgn begie* pen, zonder vermelding hoe veel daarvan laci patii, hoe veel met andere gewassen beplani syn g^woidea. PA. 717 c, en berekend over de waarde van het padi-prodnkt : in 1856 18«/,oo '/o , 1857 18V, r ^ 1858 ...... 18V» # , 1859 18»/^ r , 1860 18 , Hoezeer het hiernit blijkt, dat de landbon- wende bevolking voor de heffiog der landrente zoo zwaar belast is als die van maar weinige residentien op Java, zoo is die heffing toch nog altijd gebleven beneden het Vj ^i^r pro- duktie. Wij kunnen dit te meer Toor zeker houden, omdat» gelijk hierboven reeds b op- gemerkt, de padi-prijzeu in het behandelde tijdvak als zeer matig te beschouwen zijn en dus ook de waarde der rijstproduktie, hoezeer in verbaud tot die padi-prijzen, door ons eer te laag dan te hoog is gesteld. De bevolking van Fasoeroewan is bekend als eene der meest -welrarende op Java en de heffing kan dus, ook uit dat oogpunt beschouwd^ niet druk- kende genoemd worden. Van de relden, die voor 's Gouyernements knltnres zijn gebezigd geworden, heeft de ge- heven landrente bedragea: in 1856 / 79,062.06 ^ 1857 77,313.47 ^ 1858 r 78,811.24 r 1859 ^ 75,133.96. , 1860 r 71,530.96 dat is per bonw: in 1856 / 12.76 9 1857 # 12.46 , 1858 M 12.67V, M 1859 r 12.24Vj M 1860 M 1I.64V, De aanslag in de landrente voor de ten be- hoeve van 's Goavernements kultures a%ezon- derde yelden is derhalve, per bonw berekend, niet 100 hoog geweest als die voor de met padi betedde velden. Deze nitkomst geeft aanleiding tot de yeronderstelling, dat de aanslag der land- renten yoor de door de bevolking yoor eigen kultuur gebezigde gronden niet is geschied alleen over de met padi beteelde velden, maar ook over die, welke yoor de teelt van aard- ymehten en andere drooge gewassen hebben gediend ^). In het artikel over de teelt van klapper- of kokosnotenboomen, deze yoor de inlandsche volking zoo belangrijke brou yan inkomsten, heben wij aangewezen, hoe de residentie Pascaroewan, wat den aanplant van klappers en de daaran in de laatste tijden ^egeven uit-breiding betrof, in het daar behandelijk drie-jarig tijdvak van 1856 — 1858, in vergelijk met andere residentien op Jaya, de meest ongunstige resultaten had opgeleverd, oisohoon ^ wij het buitengewoon ongunstige dier resultaten, waartoe vooral het jaar 1856 het zijne had bijgedragen, uit dien hoofde en bij gemis an de noodige ophelderingen van de zijde der regering, meenden te kunnen toeschrijven aan de eene of andere accidentele omstandigheid, zonder daaruit tot de gevolgtrekking te be- Hoeven te komen, dat Pasoeroowan voor de klapperteelt zoo veel minder geschiktheid dan andere gewesten zou bezitten. Het biijkt dan ook, dat aldaar die teelt sedert 1856 weder is vooruitgegaan. Het cijfer toch der yruchtdragende boomen is van 168,657 op 1°. Januarij 1856 steeds vooruitgaande geweest, zoodat  op 1". Januarij 1856 plotseling was verminderd tot 483,210 boomen op l^ Januarij 1857, telde . 506,583 boomen . 556,884 M . 600,818 M . 629,812 M op 1**. Januarij 1858 g, 1859 ,, 1859 , 10.52Vt 1859 10.59 1.. 11 — of gemiddeld ongevcer / 2 minder per bouw dan bg de Governement knltorea. 7M PA. en talrijke bevolking van Pasoeroe^^an niet groot, en daaruit laat bet zich dan ook ver- klaren, dat liier de prijs der klappernoten zoowel als der daaruit vervaardigde olie, blijkena bet regeringsverslag over 1800, zoo boog is als niaar iii weinig residentieu van Java. De veestapel dezer residentie is over bet allemcen zer guuslig. Uit hetgeen dicnaan-gaande in de regeringsverslagen wordt mede-gedeld, blijkt bet: 1°. dat bet cijfer der buffels bedroeg: in 1866 mannetjes. 18,511 wijjes 23,711 1858 mannetjes. 18,828 wijjes 23,921 1859 mannetjes. 18,574 wijjes 23,953 42,222 42,527 1860 mannetjes. 18,684 wijjes 23,537 43,221 2°. dat van bet rundvee: in 1856 stiercn. 45,652 toeijen 47,520 1857 stiercn. 46,762 koeijen 47,555 w 1858 stiercn.  b, g r runderen 6,482 g c, g g paarden 3,878 g Het is bekend, dat in bet Malangscbe, ecus afdeeliug dezer residentie, een zeer goed ns van iulandscbe paarden gefokt vordi De Gouvernements kultures in deze resi- dentie bepalcn zicb tot die van koffij, suiier en tabak. Wanneer wij bij de in bet artikcl Koffij') angetoonde resultaten, welke liepen otct bd tijdvak van 1854 — 1868, vo^eii die, wdke k de jaren 1859 en 1860 zijn Terkr^en, dan blijkt bet, dat bij de koffikultuur ingedceW zijn geweest: in 1854.... 29,187 huisgezinaen 1855.... 28,930 y 1866.... 29,216 if 1857.... 29,888 ^ 1858... 30,146 M 1859.... 30,174 1860... 30,790 die geplukt bebben: in 1854 , 1855 g 1856 r 1857 r 1858 g 1860 19,627,486 vraehtdnigeade boomec 20,126,306 g 20,1 98,35 JL, 21,123,009 g 21,160,009, 22,563,486 24,031,144 zoodat men per gezin te plukkeu bceft gc-liad 37,374 j 1; Zie dat artikel op bladz. 167 van Deel IF. In 1854 1855 1856 1858 1859 1860 In 1854 1855 1856 1858 1859  56 1857 1859 1859  en per gezin: .in 1854. r 1855. » 1856. t, 1857. „ 1858. M 1859. g 1860. 1,683,999.92 1,635,783.20 1,024,796.12 1,666,284.10 1,443,839.60 1,729,195.67 2,194,844.397, bijna / 8.15 9 9 8.20 If 9 8.23 ruim g 8.16 9 9 8.937, g » 9.68 9 9 10.237, ruim / 67.697j , 56.54 9 ^5.07'U 9 55.75 9 47.897, 9 57.307, 9 71.28 9 9 B 9 9 N Gedurende hot hier behandelde tijdvak wijst de totale aan plant van Pasoerocwan de vol- gendc cijfer saan, als: 1". dat der vrucbtdragende boomen: op ultimo Maart 1855 m geregelde tuinen 2,813,017 f de bosschen. .* 12,520,583 9 paggeis of kampongs 4,745,169 g 9 M 1856 M geregelde tuinen 3,099,750 9 de bosschen 12,438,805 w paggers of kampongs 4,705,214 ,9 9 1857 9 geregelde tuinen 3,425,211 g dc bosschen 12,439,495 a paggers of kampongs 4,386,346 w 9 9 1858 r geregelde tuinen. .<•... 3,445,798 . y de bosschen. . . 12,666,999 9 de paggers of kampongs 5,047,212 20,078,769 20,243,769 20,251,052 21,160,009 720 PA op ultimo Maart. 1859 in geregelde tuinen. • 3,445^798 , de bosschen. 12,666,999 9 paggers of kampongs 5,047^212 21,160,009 t 1860 , geregelde tuineiL 3,103,521 , de bosschen • • . 14,408,969 t paggers of kampongs 5,051,212 1861 , geregelde tuinen 3,394,283 , de bosschen 15,481,402 , paggers of kampongs 5,835,032 2°. der jonge, nog niet vruchtdragende boomen: « fl op ultimo Maart 1855 in geregelde tuinen. • de bosschen.  44 1856 vruchtdragende jonge 9 699 148 732 847 PA. 721 op ultimo Maart 1857  zijne rekeniug had, op het einde van het tijdvak het totaal boomen per huLsgezin bedroeg 909, dat is 177 meer dan bij den aanvang, en daarvan 114 vruchtdragende en 63 jonge boomen. Opmerkelijk is het, dat in de twee laatste ogstjaren, ofschoon de bevolking toen al meer en meer per pikol voor hare koffij ontving, het getal vruchtdragende boomen, voor den pluk van kkn pikol benoodigd, niet alleen niet is verminderd, maar gemiddeld over de beide jaren zelfs ruim 4^2 boomen meer heeft bedragen, dan het gemiddelde over de eerste vier jaren, toen het cijfer is geweest 114 boomen per pikol. Ofschoon Pasoeroewau, wat betreft de produktie per boom en per buisgezin, aan de spits staat van de Javasche residentien, zoodat de koffijteelt voor de bevolking der zoo voor- deelig i^ als ergens elders, zoo mag het toch, in yerband tot het zoo even opgemerkte, er voor gehouden worden, dat die teelt in ver- houding tot de krachten der bevolking tot hare uiterste grenzen is gebragt, en zelfs zou men de vraag mögen doen, of zij die niet reeds overschreden heeft. In ons artikel over de Koffij hebben wij aangetoond, hoe bijkans overal en zonder uit- zondering de produktie per boom afnemende 11. 168 708 148 702 146 748 146 802 107 861 856 848 894 909 was, naar gelang de werkzaamheden bij de teelt in het algemeen, maar vooral die bij den pluk, toenemende waren. Hier, waar men te doen heeft met eene bevolking zoo actief en werkzaam, als maar in weinige ge- deelten van Java gevonden wordt, zien wij hetzelfde verschijnsel, en dat nog wd in spijt van verhoogde betaling. Die zoo hooge opverering der werkzaamheden kan, dewijl het onaannemelijk zou zijn die te stellen op rekening van den vrijen, eigen wil der bevolking, niet anders worden toegeschreven dan aan de zucht der gewestelijke bestüren tot verkrijging van groote resultaten, zonder behoorlijk te letten op de wijze, hoe die verkreren moeten worden, als ook aan den prikkel der kultuur-procenten bij de inland-sche hoofden. Het komt ons voor, dat het en zoowel als het ander een bijkans onvermijdelijk gevolg moest zijn van de schandelijk betaling, die de bevolking voor hare koffij ontving en die haar weinig genegenheid voor de teelt moest doen krijgen, zoodat, wathaar daardoor ontbrak aan goeden wil, ijver, lust en zorgvuldige behand. Ling van pluk en aanplant, wilde men niet al slechter en slechter resultaten zien, van zelf moest worden gecommen door toenemenden dwang en toenemende uitbreiding. De teelt van suikerriet en de bereiding van suikerriet en de bereiding van suikeriet in Pasoewan resultaten opgeleverd, zoo gunstig als in geeue ander.e residentie op Java. Beeds in de eerste jaren na de in veering dier teelt stond Pasoeroewan bovenan; maar toen kon dit eenigzins toegesclireven worden aan de in denbeginne bestaande kontrakten, welke van dien aard waren, dat het belang der fabriekanten medebragt, zich meer op de vervaardiging .van veel, dan van ffoede suiker toe te leggen, hetgeen, daar de regering gehouden vas do gcbeclc produktie aan te ne- men tegcn de bij de kontraiten bepaalde prijzen Toor le, 2e en 3o soort van suiker, zonder inachtneniing van iusschen liggende nomniers, bij den lagen stand der marktprijzen, baar op de aanzienlijke Fasoeroewanscbe saikerprodnktie geen gering verlies deed lijden; gez^iregen nog, dat door de vaststelling van een maximum van plantloon, betwelk, zoo wij ons niet bedriegen, verschuldigd was over niet nicer dan 30 pikols per bouw, en per pikol minder bedroeg dan elders, de suikerriet plantende bevolking niets gebaat verd door hetgeen meer dan 30 pikols werd geproduceerd. Langzamerbaud ecbter werden de meeste kontraktanten gebragt onder de in 1847 door den Gouverneur-Generaal Rochussen vastge- stelde rcgeling, vaarbij, tegen vrije bescbikking over het een derde der produktie *), aan de fabriekanten werd opgelegd de levering van minstens twee derden, voor zoo ver daarlnede de uit 's lauds kas te verstrekken jaarlijkscbe voorscbotten werden gedekt, en mils die le- vering bestond uit de nommers 16 en 18 der standmonsters; terwijl ook bet plantloon ver- schuldigd zou zijn over de werkelijke produktie, met dien verstande evenwel, dat eene traps- wijze vermindering van bet plantloon zou gel- dcn voor al wat meer dan 80 en 40 pikols per bouw mogt worden gemaakt. Hierdoor viel de produktie der Fasoeroewan- scbe fabrieken, die bijna zonder uitzondering op - de oude wijze, dat is met open pannen werkten, wel eenigzins, maar zij berstelde zich spoedig van dien teru^ang, nadat eenige jaren geleden de vernieuwing of verlenging der bestaande kon- trakten de geJegenbeid verscbaft bad om de fa- briekanten tot bet bezigen van stoomtoestellen te hrengen. Uit een Bijvoegsel van bet Pasoeroewafuch Nieutot- en Adcerientieblad van 21 October 1862 blijkt van dien teruggang en latere tönig der Fasoeroewanscbe produktie, welke volgens dat stuk bedragen beeft: Die vrije  1861, 352,815.51 Die vermeerderde produktie is des te opmerkelijker, omdat, zoo wij ons niet bedriegeji, voor vele, zoo niet alle fabrieken de aaaplaft niet alleen niet uitgcbreid, maar veeleer vermindert is geworden, terwijl over bet ak: meen de produktie zelve uit boogere Domifiers beeft bestaan. Eene bekende zaak toch is het, dat uit eene boeveelheid suikerrietsap meer of minder suiier wordt gemaakt, naar gelang bet zooken is, om inferieure dan wel hoogere noai* meen te maken. Volgens den Indisrhen Almatutk voor kt jaar 1862, bad men in dat jaar in pBsof^C'^ wan de volgende fabrieken ^): a. Kegent^cbap Bangil: bouTs 1 . Rangoon Redj o, met een aanplant van 407 2. Ardjo Sarie, , , , #471 3. Ardi-redjo, # , ^ # 35S 4. Yoso Wilangon, # r # # 3«J7 5. De Hoop, w t , , 4S3 h, Regentscbap Fasoeroewan: 6. Djakatra Oost, m< 7. De Onderneming, < 8. Wono-Redjo, j 9. Kloeralian, j it een aanp lantvan 49D r . 425 r # 433 f , 3&S 10. De Goede Hoop, j 11. Gaijam, j 18. Bekassie Oost, j r . 345 r- #453 # J^2 13. Dankbaarbeid, t r , ^ 14. Soeko-Redjo, j 16. Kawis-Redjo, i 16. Sari-Redjo, j 17. Pleret, i f # ^<l r # «>« r # 1»0 f w 35i te zamen bouws 6,0C3 ') Eenige der hier voor den aanplant gegera egfers sijn genomen nit het hierboven versdJ Bgvoegset van het PasoeroeteamMek NtemttB- en U- verientiedlad, hetwelk die cijfers juister op(;edt hi de Almanak, PA, 723 In onze Yerdere beHndeliqg yan de Pasoe* roewansohe suikerprodokti^ zullcn wij ons be- palen bij het tijdvak van 1854—1860, aange- zien de tot das ver in bet licbt verscbenen regeringsverslagcn, waaiuit de meeste wetens- waardige bijzonderbeden, vooral met betrekking tot bet belang der bevolkiug bij de teelt, door ous gepnt moeten worden, niet todaten latere jaren daaibij op te nemen. Uit die yerslagen dan blijkt, dat Toor den aanplant gebezigd zijn: in 1854 6,435 bouws w 9 w 1855 1856 1857 1858 1859 1860 6,062 6,062 6,062 6,002 6,002 6,002 en bij de teeU ingedeeld zijn geweest: in 1854 . • . . 18,541 bnisgezinnen 1855 .. . . 19,149 1S56 .. . . 20,311 1857 .. . . 21,089 1858 .. . . 21,831 1859 .. . . 21,936 1860 .. . . 22,221 of gemiddeid per bouw: in 1854 2;8S bnisgezinnen , 1855 3.12 # 1856 3.35 I, .... 3.48- , . . . . 3:64- r 1857 ^ 1858 ^ 1859 M 1860 3:65 3.70 zoodat met elk jaar bet getal buisgezionen, dat in 1854 nog ver beneden bet bij bet kul- tuurstelsel bepaalde cijfer van 4 huiagezinneo iras, zoo is toegenomcu, dat in 1860 dat cijfer nagenoeg is bereikt. De produktie beeft bedrageu: in 1854 pikols 223,886.46 1855 1856 1857 1858 , 1859 M 1860 9 w 228,809.19 263,967.92 307,875.25 338,277.43 325,289.17 369,550.64 of per bouw gemiddeid : ' in 1854 pikols S4;79Vi r 1855 , 37.747, M 1856 r 1857 » 1858 M 1869 w I860 43.54V8 60.78V3 56.36 64.19V, 61.57 M Yoor plautloon van bet geleverde soikerriet beeft de bevolking ontvangen: m 1854 1855 1856 1857 1858 1859 1860 / 629,191.50 M 620,267.43 9 662,814.39V, t 723,314.82V, r 771,723.05V, » 756,213.29 M 812,755.22 betgeen neSrkomt: a. per bouw: in 1854 op . .. jr 1855 # • • • K 1856 jr • •. g 1857 jr • . • # 1858 jr • . • f 1859 . jr • • • t 1860 ^ . .. 5. per buisgezin *)  voor de bierboven gegeven sommen voor plantloon en de berekening van het genotene per huisgezin. Die landrenten reeds ign ingehonden. In het eerste geval sou men van het totaal der plantloon nog. rnjm / 76,000 's jaars moeten aftrekken en van hel genotene per huisgezin. SV, i / 4. Men ziet daaniit, dat, ia vedrwil van bet belangrijk toegenomen plantloon per bouw, dit weinig Terschil heeft gegeven op de belooning per buisgezin, hetgeen, zoo als naauwelijks be- hoeft opgemerkt te vorden, moct worden toe- geschreven aan bet met elk jaar toegenomen cijfer der bij de ieelt ingedeelde buisgezinnen, ofscboon de nitgestrektheid. Der aan plan tingen niet yermeerderd, maar zelfs verminderd is ge- worden. Oppervlakkig genomen zou men door de ge- geven berekeningen tot de slotsom komen, dat, in Yergelijking met de koffijteelt in Pasoeroe- wan, de suikerteelt aldaar, welke hooge ylugt zij ook genomen bebbe, Toor de beTolking min- der voordeelig is. Men moet evenwel niet uit bet cog verliezen, dat, behalve bet plantloon, de suikerfabriekage nog vele andere yoordeelen yoor de beyolking afwerpt, zoo als bet loon, dat in de fabrieken wordt yerdiend door de koeUes, die door de plaatselijke besturen worden geleverd en uit de bevoiking genomen, alsook bet snijloon, bet transportloon yan bet riet naar de fabriek, en yan de suiker naar de plaats yan afscbeep, gelijk mede bet leveren yan bamboe, krandjangs^ potten, brandbont, kalk en wat dies meer zij ; yoor al welke zaken de uitgayen der fabriekanten yoor bet minst gelijk staan met hetgeeu zij aan plantloon te betalen bebben. Yoor de teelt van tabak beeft men in deze residentie slecbts ^^ne onderneming, die werkt krachtens eene met bet Gouyernement aange- gane overeenkomst, met gebeel yrije bescbik- kiug oyer bet produkt. De aauplant yoor die onderneming heeft in bet tijdyak yan 1854 tot 1860 jaarlijks 141 bouws bedragen^ en daar- Yoor zijn ingedeeld geweest: in 1854 648 hnisgezinnen , 1855 , 1856 , 1857^ 1858 f 1859) 1860 705 736 705 715 dat is per bouw: in 1854 .. , 1855 .. „ 1856 .. M 1857>j 4.G0 bnisgezinnen 5.— 5.22 „ 1858 C , 1859) , 1860 5.07 De produktie heeft bedragen: in 1854 , 1855 , 1856 » 1857 M 1858 , 1859 # 1860 dat is per bonw in 1854. 1855 1856 1858 1859 1859 1860 Pikols 2,032.35 1,398.90 1,943.55 1,827.58 1,248.18 2,113.61 2,561.57 Pikols 14 41 9.92 13.78 13.07 8.85 14.99 18.163 De betaling, door de tabakplantende berol-king genoten, heeft bedngen: in 1854 , 1856 r 1857 , 1858 , 1859 , 1860 10,527.28 , 9,307.16 , 9,577.50 , 9,549.68 9,962.70 M 9,140.21 r 10,211.70 dat is: 0. per bonw: in 1854 1856 1857 1858 1859 1859 1860 74.66 66.— 67.92½ 67.72½ 70.65½ 64.82½ 72.42 b. per pikol: in 1854 1855 1856 1858 1859 1860 0 9 § » a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a 5.18 6.65/, 4.93 5.22/, 7.98 4.32/, 3.98/, r. per buisgezin: in 1854. 1855. 1856. 1858. 1858. 1859. 1859. 1860. 1861. 1862. 1862. 1863. 1864. 1865. 1866. 1867. 1868. 1869. 1870. 1871. 1872. 1873. 1874. 1875. 1876. 1877. 1878. 1879. 1880. 1881. 1882. 1883. 1884. 1885. 1886. 1887. 1888. 1889. 1890.  was voor de verponding in die drie jaren geschat op 150,000, terwijl de beffing der verponding had bedragen 1,125. De woeste gronden, voor velker ontginning cessie was verleend, hadden eene uitge strektien: in 1858 van 5,868 bouvs g lo59 # • • . 6,287V, 1860,.. . 3,841>/,. waarvan de produktie wordt opg^even te hebben bedragen: in 1858 koffij. suiker. padi tabak. jagong , 1859 koffij padi tabak djagong , 1860 suiker. tabak djagong , pikols 6,518.36 r 7,729.04 r 6,688.— . pakjes 127,750.— . stuks 490,500.— . pikols 9,180.88 # 5,824.— r 13,723.— * w 802.— . pakjes 418,948.— . stuks 238,006.— . pikols 5,216.— B 2,057.— 9 15,665.— . stuks 114,019.— aan pachtschat bad bet Gonvernement van die grouden ontvaugen: iu 1858 in geld, koffij.. pikols 4,382.72 895.88 in 1859 in geld, koffij.. , 1860 in geld. / ] 3,801.667, pikols 895.88 / 11,460.— Omtrent de consumtie van Ospagne in deze residentie kunnen wij geene juiste opgaveudoen, om dat nocb uit de jaarlijksche verslagen der regering, nocb uit bet Siaaisblad van Nederlatukch Indie blijkt, hoe veel opium, boven de bepaalde vaste hoeveelheid, aan den pachter extra is verstrekt. Met het jaar 1862 hebben die extraverstrekkingen opgehouden; voor elke residentie is toen een maximum der consumtie bepaald goworden. Voor Pasoewan bedroeg dit voor dat jaar 2,976 katti's. Oachoon nog onbekend met de sterkte der bevolking van Pasoeroewan in 1862, zoo mogen wij het er voor houden, dat de consumtie niet groater is geweest dan van 1 katti op 160 zielen en dat zij dus onder de Pasoeroewansche bevolking ver beneden het gemiddelde is gebleven. Pasoeroewan, een der dri e regentschappen van de residentie van dien naam, op Java, beslaande haar noord-oostelijk gedeelte, begreusd ten Noorden door de straat van Madura, ten Westen door Bangil, ten Zuiden door Malang en ten Oosten door de residentie Probolinggo. Het is verdeeld in de distrikten Ngempit, Tengger, Grati, Winongan, Kebou Tjandi, Wangkal, Redjasa, Djati, Porrong, Kraton en Kota Pasoeroewan of enkel Kota. Deze distrikten tellen te zamen 622 dorpen. Pasoeroewan, hoofdplaats van de resi-dentie, het regentschap en distrikt Pascong, aan de rivier Gerabong, nabij de zee, op 33 palen van Malang, 6IO72 van Batavia, 249Vj van Samarang, 427j van Soerabaja en 157 van Bajttjoewangi. De vlaggestok staat op r 38' 40" Z. Br. en 112° 55' 2" 0. L. In vrogere tijden was deze stad de hoofd-plaats van Soeropati, en werd in 1707 door den oorlog zeer geteisterd; thaos is zij, na Batavia, Samarang en Soerabaja, de voor-naamste plaats aan de Noordkust vau Java. Zij heeft breede straten, met nette steenen woningen van Europeanen en Chinezeu, voor welke op vele plaatsen tamariudeboomen staan. De huizen der Europeaen, die hier omstreeks 400 in getal zijn, staan o ostwaarts van de rivier en langs den grooten weg. De Chine-sche stad is westwaarts en vormt eene ruime. Id 1859 was het gemiddelde voor de opium-consumerende bevolking op 1 katli ruim 115 ziele. Zie het arlikel Opium. Straat yan kapitale huizeu; die der Arabieren en Javanen, met andere natien, licht zuld-waarts. Pasoewan is de verblijfplaats van den Resident, den Regent, den Secretaris der re-ident i en van een Kommies, Hoofd-Dakas, Ad j u no t- Hoo fd- Djaksa en YLo^^A-Panghoehe. Be Chinezen staan onder eenen Kapitein, de Mandharezen en Boeginezen onder een Hoofd, even als de Arabieren en Mooren. Verder zijn alhier gevestigd een Notaris en Vendumcester, tevens fungerend Havenmeester, een Land. Een Konimies-Ontvanger, een zoutverkoop-Pak-huismeester, een postkantoor met Postkommies en een agentschap der Soerabajasche wees- en boedelkamer. De Christen, die bijna alien Protestantsch zijn, heben een net kerkje, dat in 1854 verbouwd is en oostwaarts afgezonderd staat. De gemeenten wordt voorgegaan door eenen Predikant, die tevens belast is met de gemeenten in Bezoeki en Banjoewafagi twee malen's jaars te bedienen. De inlanders hebben eenen fraaije muske, die met eenen steenen bidtoren prijkt. Het residentiebuis is goed en ruim iningerigt, en in 1838 voltooid. Verder verdienen opmerking de passan, waarlangs de graven der Regenten liggen, de woning van den Regenten en de markt, zijnnde een groot plain, waarop loodsen zijn opgeslagen. De gevangenis werd in 1802 gebouwd en in 1835 en 1846 aan-merkelijk verbeterd. Er is eene Gouvernements lagere school en eene partikuliere onder w Toor de Fransche, Engelsche en Hoogduitsche tänen. Verder is er een school tot opleiding van zonen van Javaansche Ambtenaren. Dit is een goedingerigt gebouw, dat 100 leerlinen kan bevatten, welke onderwezen worden door twee onderwijers en twee kweekelingen. In Mei 1850 werd deze school geopend en zij moet voortdurend zeer wel voldoen. Ook is er een telegraafkantoor. In het zoo schoone societeitsgebouw was men in November 1860 druk bezig met de oprigt van een liefhebrijtooneel. Pasoeroewan is met gas verlicht. Te Pasoeroewan verschijnt geregeld een NieutS en Adtertentieblad. Over de rivier, welke midden door de stadstroomt, licht eeue groote, in 1829 voltoide brug, welke, even als de daarbij geplaatste hoofdwacht bet inkomen. Der stad verfraait. Het kleine fort Phoenix, dat vroeger aan de rivier gelegen was, is in 1845 wegens bonw-valligheid geslecht en vervangen door een meu steenen etablissementje, bewesten de rivier, te midden van een groot veld gelegen. I Dit heeft geene wallen, twee hoeken, twee rpndeleh en twee stukjes gesefaat en is bezet door 40 man, onder eenen Luitenant. Behalre deze bezetting is er te Pasoeroewan nog een aideeling Fradjoerits. Uit de Euiopeanen l«-staat er eene schutterij. De Officier van Gezondheid is tevens met de burgerlijke geueeskundige dienst en het opzigt over de vaccine belast. Nabij het fort staan groote pakhuizeo wav-over een Pakhuismeester gestekl b. Er behoort te Pasoeroewan eene kruisboot te hois. De rivier van Pasoewan, weike van de stad tot aan zee beschädig is en dns ab bet ware een kanaal vormt, biedt de gelegenheid saa tot af- en opvoer van produkten en goederen naar en van zee; jammer maar dat zij door bet van boven afkomende slib meer en meer ondiep wordt, zoodat, aangezien aan geene uitiiepiDg gedacht wordt, bij lagen waterstand het Tcr- keer met de reede moeijeUjk is, en soms geheel gestaakt moet worden. Zij is bij de stad 100 Englandsche voeten breed. V6dr den moBii ligt eene zandbank, en de mending zelre b naauw en ligt in striindgewas verscholezi. Het strand is zeer hellend vlak. De groote echepea komen op Vj^ paal van den wal in 5 a 7ti-demen water ten anker. De haven is den 3h Mei 1859 Voor den algemeinen banden open-gesteld. De bogt van Pasoeroewan, die aan de Zuid- en Zuid- Westzijde door hooj gegenste is ingesloten en aan de Westzijde laa^ land heeft, is tot 15 vademen diep. Aan de Westzijde echter heeft zij, op 400 ro^cn nn de kust, slechts 3 vademen. Deze bogt beeft eene uitgestrektheid van 7 zeemijlen Zuid-Oost en Noord-West en even zoo veei Noord-O«: en Zuid- West. De omtrek der stad is ongemeoi fraai ea bedekt met snikerrietveldcn. De groote ▼«§ loopt nabij het strand, een andie voert zuid-waarts naar Malang, een derdc Zoid-Oost naar Tossari. Pasoeroewan, dorp op Java, residestie Banjoemaas, afdeeling Bandjar Negara, distrilt Karang Kobar. Pasoeroewan, dorp Op Java, residentie Rembang, alegende Toeban, distrikt RengeL Pasoeroewan, dorp op Java, resideotie Banjoemaas, regentschap Poerbolinggo, district Tjahjaua. Pasoeroewan, dorp op Java, rcsidcrik Soerabaja, om de Zuid der stad, op een parti- kulier land, in het distrikt Djaba Xota, zaet 118 zielen (1857). Pasoeroewan, dorp op Java, residentie PA. Japara, aufdeeling Fati, distrikt Tjengkal Sewoe. Pasoewan, dorpje op het eiland Kam- bangan. Pasoetjen, dorpje op Java, residentie Samarang, afdeeling en distrikt Demak, aan zee. Pasoetjen, dorp op Java, residentie Japara, afdeeling Pati, distrikt Selowessi. Pasongongan, rivier aan de Noordkust van het eiland Madura. Pas-op, door de inlanders Karang Tinggel am genoemd, droogte in de Java-zee, op de reede van Batavia. Er slaat op het midden een baken. Pas-op, droogte bij Celebes' Ostkust, in de Moluksche zee, op 3' 18' Z. Br. en 122° 32' O. L. Pas-op, klip in den Archipel van Eiouw, an den noordelijken ingang der straat V van Rioaw, op 1** W N. Br. Pas-op, zie: Pan (Kieine). Pas-op, zie: Passerpan. Passa, dorp op bet eiland Amboina, schier- eiland Eitoe. Passage-eiland of Goehoean, gelegen in de Balabak-straat, ten NoordOosten van Banguey. Passage-eiland, eilandje ten Oosten van bet eiland Kangean, behoorende tot de resi- dentie Madura. Passage-eiland, eilandje in de Indische zee, aan de Westkust van Sumatra, op 2° 24' 30" N. Br. en ongeveer 3 mijlen bewesten kaap Sitoe of Petekalle. Het wordt door de inlanders Javoe genaamd, is laag, zandig en met eenige struiken bewassen, waartus- schen een groote boom staat, die op verren afstand zigtbaar is De vart tusschen den wal van Sumatra en dit eiland is gevaarlijk door de menigte banken en klippen, die zij bevat. Passage-eiland, een der Bündel-eilauden, ten Osten van Groot Obi, op I' 30" Z. Br. Passage-eiland, zie: Kaboug. Passage-eilanden of Goer an, eilaudjes ten Westen van Borneo, in de straat van Karimata. Passage-eilanden, twee eilandjes ten Osten van Sumatra, in de straat Docrian of Drioen, bij Klein-Doerian. Passage-eilanden, vier of vijf kieine einander einander einander, gegen tusschen de zuidpunt van Sangir en het eiland Sjiauw. Het westelijkste heet Karakitan of Passage-eilanden en het oostelijkste Pala. Het kanaal tusschen deze eilanden en de kust van Sangir is geheel zuiver, doch het is geraden het digtst bij Karakitan te houden, wijl er ten Westen van Sangir's Zuidpunt-eilandjes rotsen gelegen ziju, die des nachts niet gemakkelijk worden opgemerkt. De doortogt tusschen de Passage-eilanden en Sjiauw wordt beschonwd als gewaarlijk in den nacht. Passal, kap aan de Noord-Westzijde van het eiland Billiton. Passan, zie: Pasaman. Passan, distrikt op Celebes, residentie Manado, in de Minahassa, afdeeling Belang, met 6 dorpen, wa Aronder een van gelijken naam, met een bevolking in 1852 van ongeveer 1,400 zielen. Passan, dorp op Celebes, residentie Ma-made, in de Minahassa, distrikt Bentenang, met een school. Passangan, hoofddorp van het distrikt Pekalongan, op Java, residentie en regentschap Pekalongan. Passangan, punt aan Sumatra's Noordkust, op 6 mijlen afstands van Oedjong Badja, en kenbaar aan ecu kokos-bosch op liet uit-einde, dat door den mond der rivier Passangang in tweeen verdeeld wordt. Aan de mon-diug dezer rivier kan men, op Va ™ijl ^^^ de kust, in 15 tot 20 vademen ankeren. Passangane, zie: Mo en a. Passang Tenang, rivier en poststation op Java, residentie Bantam, Wester Begentschap, op 8 '/a paal van Anjer, 18 van Tjirin-gin, 30 van Serang En 60 van Lebak. De ri-vier vloeit nabij het poststation in zee. Passar, zie: Pasar. Passauran, zie: Pasawoeran. Passauran, zie: Pasawoeran. Passawoeran, dorp op Celebes' Westkust, koningrijk Boni. Passaic, dorp op Celebes' Westkust, ko-ningrijk Boni. Passaic, dorp op Celebes' Westkust, partikulier land ludra-majoe. Passekan Dessa, dorp op Java, residentie Rembang, afdeeling Toeban, distrikt, Rembes. Passeki, berg op Celebes, residentie Manado, in de Minahassa, distrikt Kakaskassen. Deze berg heeft in Februar 1845 witte klei-aarde en zwavel uitgeworpeu. Passeleurang, rif ten Noorden van het eiland iflores, tusschen Roesa Radja en Roesa. PA. Linguete, 5jnijle& Zuid-West ten Westen Tan Eoesa Linguete. Op dit rif verongelukte den 28<^ April 1824 het Nederlaudsche schoener-schip Calypso, gaudy van Amboina naar 6a-tavia. Een gedeelte der bemanning werd gered, en later gevangen genomen door de zee-roovers, doch, uitgezonderd drie Europeauen en zes Javanen, eindelijk weder op vrije voeten gesteld door tusschenkomst van den Badja Tan Bouerate. Passenet, eiland ten Westen van Soembawa, in de straat Alias. Basserpan, boofddorp van het distrikt Tengger, op Java, residentie Pasoeroewan, met een poststation. Passerpan ligt, volgens Ju50- HT7HN, 472 Rijnlandsche voeten boven de op- pervlakte der zee. Er is een zoutverkoop-Pak- hnismeester geplaatst. FasBi of Yar ken 8-eiland, aan de Westkust van Saleijer, ten Zuiden van Celebes. De Noordpnnt ligt op 6* 5' 50" Z. Br. en 120** 30' 5'' 0. L. Het eiland behoort onmiddell^k onder Saleijer en dekt de reede van dat eiland. De straat tusschen Passi en Saleijer is bevaar^ baar Toor schepen van 12 Rijnlandsclie voeten diepgang. Passi, een der Aijoe-eilanden» in den Mo- lukschen Archipd, op V N. Br. en 13r 11' 0 Passy dorp op het eiland Timor, rijk Sonnebait, ten Noorden van den berg Miomasso. Passian, dorp op Java, residentie Bantam, aan de Tjisimoet. Passigi, eiland in de zee van Celebes, bij Celebes' Noord-Oostpunt, niet ver van Tago-landa. Passi Kaja, eiland in den Molnkschen Archipel, tot de Soela-eihmden behoorende. Hetstaat onder den Sultan Tan Ternate. Passi Koron, eiland in den Molukschen Archipel, tot de Soela-eilanden beboorende, ten Norden van Mangoeli, op V 42' Z. Br. en 125' 52' O. L. Passinan, arieschap of ouderdistrikt op Java, residentie en regentschaft Soerabaja, distrikt Goenong Kendeng. Passo dorp op Celebes, in de Minabassa, afdeeling Toudano, aan den vrestelijken oever Tan het meer Tondano, distrikt Kakas, Noord-West Tan ICakas. Er liggen tien warme bronnen (Passo beteekent in de Alfoersche taal warm). Tan welke eene tot eene badplaats isingerigt, die door Tele lijders aan rheumatisms bezocht wordt. Deze is eene laanwe zwa-Telacktige bron, Lalendoengan gebeeten. Het dorp bad in 1852 eene beTolking Tan meer dan. Aidschlie Toeten boten de opperte der zee. Passo of Baguala, dorp op het eiland Amboina, schiereiland Leitimor, afdeeling Aoh boina. Er wonen 146 Christenen (1854) onder een en Regent, die den titel van Radja voert. Er is eene Christenschool met 45 schönen. Passo, zie: Baguala. Passo, dorp op Celebes' Koordknst, resi- dentie Manado, rijk Todjo. Passo, karopong op Samain, residesMe Palerabaug, onafbankelijk landscbap Lebong, marga Bermauie. Passo Berewokan, warme minerale bron op Celebes, residentie Manado, in de Mist- hassa, afdeeling Tondano, distrikt Kakas. Haar water is zeer beilzaaro  in de Minahassa, afdeeling Tobdauo, distrikt Kakas, met eene warme zwarelachtige bron, waarvan het water gedrooken wordt en heilzaam is tegen wonden en huidziekten. Passo Joekoeloh, warme minerale bnn op Celebes, residente Manado, in de Mina-hassa, afdeeling Tondano, distrikt Hembokeo, uabij bet dorp. Zij is heilzaam tegea huidziekten eu rheumatismus. Passongah, dorp op het Stundhough-eiland. Passorang, poststation op Java, residie Bantam, Noorder Bogentscheap, tusschen Anjer en Tjiringin. Passoron, of Passarongi, tivier op Celebes' znid-westelijke landtong, landsdiap Bonthain. Zij heeft baren oorsproog op denberg Lompo Batta. Passo Welong, warme minerale bron (f Celebes, residentie Manado, in de Minahassa, nabij Tatawang. Zij is zeer heilzaam teeeo huidziekten en rheumatismus. Pat, eiland in den A namhas-Aichipd, tot de Noord-Anambas-eilanden behoorende, residentie Biouw. Pat, eiland in Sumatra, residentie Padangsche Bovenlanden, distrikt Soepajang. Patadjang, rivier en dorp op Suniatn, i£ de Batta-landen, landschap Mandaheling. Patah (Boekit-^ b^ op Sumatn, r5:-dentie Palembang, landschap Pasemah Lebr, op de grens Tan Padang Goetji, die zich 5,000 Rijnlandscbe voeten boven de oppervlakte der zee Terheft. Patahan, dorp op bet einand Madura, aan bet Noorderstrand der afdeeling Madura. Fatahoenau, dorp en poststation op Java, reidentie Preanger Regentschappen, regent- scbap Limbangan, zijnde de 3® post op den veg van Manondjaja naar Garoet. Het dorp ligt 1,038 Kijnlandsche voeten hoog. Patah Pahangy onafbankelijk landscap op Sumatra, in bet binnenland van Siak, on- der bet bestuur van een Bandhara. Pataka, rolsteeneiland in de  Borneo's Zuid- en 'Oosterafdeeling, welke in de rivier van Bandjermasin vloeit. Patala, dorp op Java, residentie Gheribon, afdeeling Koeningao, distrikt Loerab Agong. Patalan, dorp op Java, residentie Djok-djokarta, afdeeling Mataram, distrikt Galoor. Patalan, poststation op Java, residentie en afdeeling Probolinggo, distrikt Soerober Kareng, 9 palen van Probolinggo, 49 van Bezoeki en 143 van Banjoewangi. De omtrek is bedekt met rijstvelden en suikerriet-tuinen; ook ziet men er vele veldeu met kaijan, kakara be-plant. De weg van Patalan naar Probolinggo is eene regte laan aau weerszijden met tama-rinde-boomen bezet. Fantales, einand in den Molukscben Archipel, ten Noord-Oosten van bet einand Manipa. Patallahy dorp op Java, residentie Ma-dioen, regentschap Ngawi, distrikt Djogorogo, op de oofitelijke grens. Patam Gambilan, berg op Sumatra, residentie Palembang, in het land van Oeloe Moesi, bij de grens van Benkoelen. Patang, zie: Pet an a ban. Patang, zie: Pakandongan. Patang, Rivier op Celebes, in wel noorden van het regentschap Pangkadjene. Pataniy distrikt en baai op de oostelijke landtong van het eiiand Gilolo, behoorende on der Sultan van Tidore. Er groen vele specerijen. Patani, zie: Tabo. Patapan, eilandje in de Lampong-baai, ten Noordeu van het eiiand Lagoendi. Patar, dorp op het eiiand Banka, aan de rivier Kendong. Patar, dorp op Java, residentie Samarang, distrikt Grogol. Pataran, landbuis op Java, residentie Soekraarta, op de oostelijke helling van den Merbafooe, op eene hoogte van 4,035 Kijnlandsche voeten. Patarangan, zie: Petarangan. Patasa, dorp op het eiiand Poeteran, residentie Madura. Patat, berg op Java, residentie Preanger Regentschappen, afdeeling Tjiandjor, distrikt Djampang Xoelon, in het Oosten Patata, onbewooad eilandje in den Mo- lukscben Archipel, aan de kust van Mauipa, ^/f mijl West van het strand van Loehoe ge- legen. Het stond weleer onder het bestuur van Samajlau, eenen in de Moluksche geschiedenis beroemden zeeheld. Patawang, regentschap op de Noordkust van het Sandelhout-eiland. Patea, dorp op Java, residentie Bantam, afdeeling Tjiringin. Patean, dorp in Borneo's Westerafdeeling, rijk Sekadouw. Pateban, dorp op Java, residentie Sama- rang, regentschap en distrikt Kendal. Pateban, dorp op Java, residentie Japara, afdeeling en distrikt Pati. Pateban, dorp op Java, residentie en re- gentschap Pasoeroewan, distrikt Wangkal. Patei Kemiri, hoek aan de Westkust van Sumatra, adsistent-residentie Benkoelen, dis- trikt Ipoe. Patek, dorp op Borneo's Noord-Oostkust, in de Tidoengsche landen, aan de Betajan- rivier. Patemon, dorp op Java, residentie Sama- rang, afdeeling Salatiga, distrikt Oengaran, met 66 inwoners. Patemon, poststation en dorp op Java, residentie Probolinggo, afdeeling Kraksan; het poststation in bet distrikt Paatou, en het dorp in het distrikt Padjarakan. Patemon, dorp op Java, residentie en re- gentschap Bezoeki, distrikt Binor, op de grcus van Probolinggo. Patemon, dorp op Java, residentie Be- zoeki, afdeeling Panaroekan. Patemon, dorp op Java, residentie Banjoe- maas, regentschap en distrikt Poerbolinggo. Patemon, dorp op Java, residentie Bage- len, afdeeling Ledok, distrikt Sapoeran. Patemon, suikermolen, aan eenen Javaan toebehoorende, op Java, residentie en regent- 730 PA. Bchap Soerabaja, distrikt Kota, blnnen de limi- ten der stad's voorsteden. Fatemon, zie: Petemoe. Patenahai, rivier in Borneo's Zuid- en Oosterafdeeling, distrikt Katingan, velke op den regter-oever iu de Sampa yalt. Patenang, dorp op Java, adsisteut-resi- deutie Krawang, op de grens der distrikten Soemadaugan eu Krawang, aan de Tjitaroem. Patendang, dorp op bet Saudelhout-eiland. Patenehai, zie: PatenabaL Patenga, zie: Paten gan. Patenga&n, dorp in Borneo's Westeraf- deeling, adsisteut-residentie en distrikt Mon- trado. De grond is vrucbtbaar eu levert veel rijst op. Patengan, meer op Java, residentie Pre- anger Kegentscbappen, afdeeling Tjiandjor, dis- trikt Djampang Wbtan, op den westelijken voet yan den Patoeba, volgeus Jukghuhn, 4,956 Rijulandscbe Toeten boog boven de opperrlakte der zee. Het is bijna rond, beeft eeue menigte klippige bogten en be?at kleine eilanden en een s»chiereiland. £r bouden zicb vilde een- den in op. Patengan, dorp op Java, residentie Soe- rabaja, afdeeling Modjo Kerto. Patengteng, berg op Java, residentie Preangcr Begentscbappen, afdeeling Baudoug, distrikt Timbangauteu, op de grens van Ma- djalaja. PatemoBter-eilanden of Poeloe Ten- gab, eilandeugroep in de zee vau Plorcs, ten Koorden van bet eiland Soembawa. Zij bestaat nit meest lage boscbacbtige eilanden, die zicb Oost-Noord-Oost en West-Zuid-West uitstrek- ken. Velen ziJD door rifien omringd en worden nooit van nabij genaderd, duar zij nog onbe- kend zijn. Het westclijke ligt op 7° 15' Z. Br. en 117'' O. L.; bet zuidelijke op V 34' Z. Br. en 117** 30' 0. L. en bet oostel\)ke op 6' 42' Z. Br. en 118° 40' O. L. Patemoster-eilajiden (Kleine), zie: Balabalakan. Paterongan, dorp op bet eiland Madnra, afdeeling Madura, dihtrikt Bangkalang. PateroBgan, partikulier laud en kampong op Java, tot de stad Samarang beboorende, met >eeuen Opziener der policie. Paterongan tclt 827 buizen. Paterongan, dorp op Java, residentie Soe- rabaja, afdeeling Sidbo Ardjo, distrikt Djeng- goUo IV. Paterongan, dorp en poststation op Java, residentie Soerabaja, afdeeling Modjo Kerto, distrikt Modjo Agong. Pathook, dorp op Java, reside&tie Djok- djokarta, 17'/4 paal van de boofdplaats. Pathook, dorp op Java, residentie Pasoe- roewau, 17 palen van Pasoeroewan, 50 van Maiang. Pati, regentscbap op Java, residentie Ja- para, begrensd ten Koorden door de afdedin- gen Japara en Djawana, ten Oosten door Dja- wana en Bembang, ten Zuiden door bet Sana- rangscbe regentscbap Grobogan en ten We^ten door de regentscbappen Koedoes en Japan. 