Polemische en Irenische Theologie: Bijdragen Tot Hare Geschiedenis
Christiaan Sepp
Predikanten-vereenigingen van Noord-Holland. te Amsterdam, plaats greep. De Remonstrantsche hoogleeraar DES AMORIEE V. D. HOEVEN stelde er voor het benoemen eener commissie, die belast zou worden met het onderzoek naar de mogelijkheid van de vereeniging der Protéstantsche kerk-genootschappen. Zijn ambtgenoot samuel muller, de Doops-gezinde hoogleeraar, verklaarde dat reeds de benoeming eener dergeUjke commissie eene verkeerde zaak moest het en de vrees wettigen dergenen, die het oprichten van predikanten-vereenigingen gevaarlijk achten voor de vrijheid en zelfstandigheid der gemeenten. Nog heugen mij de wijze woorden welke de predikant van Haarlem, liernur, bij die gelegenheid uitte : ernstig. waarschuwde hij tegen het anwenden van bepaalde pogingen tot vereeniging en deed dat een beroep op zijn vriend ullmann, die toen pas onze nicht-unirte kerkgenootschappen meer vielwillend tegenover elkander stonden dan de gemeenten der Unirte K i r c H e van Duitschland, waarvan vele onder het opgelegde juk der eenheid zich niet konden schikken. Wien bevreemdt dit? Elke dwang, van welken aard ook, doet aan het kerkelijk leven schade. Ik ga nog een schrede verder en beweer, dat zelfs synodale, provinciale en classicale banden nadeelig zijn voor de ontwikkeling van den bloei der gemeenten. Men zal meenen, dat ik, pleitende voor de souvereiniteit van elke gemeente, lucht geef aan mijne Doopsgezinde indrukken en overtuigingen. 't Kan,  kerkgenootschappen behoorende een væg aan te wijzen, waarlangs onderlinge vrede en hoogere eenheid gevonden kan worden, ik aarzel geen oogenblik. 13 Heb ik getracht uitvoeriger dan hering en joss over de irenische pogingen, die in ons vaderland aangewend zijn, te handelen, zoo wil ik de pen niet nederleggen zonder de middelen te noemen die mijns achtens tot het doel: verbroe- dering leiden kunnen. Al wat naar samensmelting zweemt of daartoe aanleiding geven kan, worde vermeden; de kerkge- nootschappen geeerbiedigd als gebouwd op een eigen beginsel , dat gewaardeerd zij als uitdrukking eener bepaalde over- tuiging; de naam van genootschap, gemeente of vereejii- ging aan geene secte geweigerd, dus aan hetgeen ontstaat recht van bestaan toegekend; geene polemische, alleen the- tische belijdenis der godsdienstige overtuiging; bereidvaar- digheid, om te erkennen, dat afwijkende denkbeelden even- zeer als die ons eigen en lief zijn verdedigd kunnen wor- den; geloof aan de kracht der waarheid ga gepaard met het diepe besef, dat de volheid barer schatten des men- schen deel niet is en hier niet worden zal. De zekerheid, dat in elke Christelijke belijdenis punten van overeenstem- ming met de onze te vinden zijn, trekke het oog nu en dan af van het verschil, voede de overtuiging dat alle Christe- nen in het heiligste, hoogste en heerlijkste samenstemmen en breide de schaar uit, die liefhebbende het kerkgenoot- schap waartoe zij behoort, van heeler hart het zegenrijk bestaan van het Christendom boven geloofsverdeeldheid erkent. Hoewel velen gewon zijn op smadelijken toon over dat Christendom boven gelofsverdeeldheid te spreken, wensch ik gerekend te worden onder hen, die deze uitdrukking waardeeren als de beschrijving — zij het ook eene gekrjkige — van een ideaal, naar welks verwezenlijking de be-lijder des Heeren streven moet. Wien de kerk of hun kerkgenootschap meer is dan het Godsrrjk, die kunnen nooit ware verdraagzaamheid beoefenen en ten voile het goede in anders denkenden waardeeren. Zoo vaak ik mij verkwik aan het schoonse voortbrengsel der poezij van ter haar en misschien mag ik wel zeggen het schoonste, namelijk de St. Paulus Rots en den inhoud der bij dat dicht-stuk gevoegde aanteekeningen raadpleeg, gevoel ik sympathie voor den grijzen Portugees, die onze aan den dood entkomene landgenooten vaderlijk verzorgde en hun, toen zij, dewijl in zijn huis de mis gevierd zou worden, zich wilden verwijderen, pmdat zij Protestanten waren, toeriep: )al zijt gij Protestanten, daar is toch ma Ar een God, die ons aller behoeder is". Diens grijärdas Christendom was werkelijk een Christendom boven gelöstverdeeldheid. De laatste moet bestan; maar verschil in gelösterem schädigen en scheiding in kerkelijk genootschappen behoft daarom geen oorzaak van haat en minachte te worden. In partiz zucht ligt de vloek der verdeeldheid. Verscheidenheid te dulden, dat wil zeggen haar te waardeeren, is een karaktertrek des Christens, evenzeer als het zich aankanten tegen partij-maken en partij-drijven hem onderscheide. De apostel PAULUS is ook hier onze voorganger. In zijn eigen brief aan de Romeinen, XIV, vs. 5, 6, schrijft hij: de een acht wel den (eenen) dag boven (den anderen) dag, maar de ander acht alle dagen (gelijk). Een iegelijk zij in zijn eigen gemoed ten voile verzekerd. Die den dag waarneemt, die neemt hem waar den Heere en die den dag niet waarneemt, die neemt hem niet waar den Heere. Die daar eet, die eet den Heere, want hij dankt God, en die niet eet, die eet den Heere niet en hij dankt God. Waardee- 1) Gedichten, le^deel (1878), bl. 125. 480 ring van gemoedelijkke overtuiging doet hem aldus zich hoo 1) Gedichten, le^deel (1878), bl. 125. 480 ring van gemoedelijkke overtuiging doet hem aldus zich hoo 1) Gedichten, le^deel (1878), bl. 125. 480 ring van gemoedelijkke overtuiging doet hem aldus zich hoo 1) Gedichten, le^deel (1878), bl. 125. 480 ring van gemoedelijkke overtuiging doet hem aldus zich hoo 1) Gedichten, le^deel (1878), bl. 125. 480 ring van gemoedelijkke overtuiging doet hem aldus zich hoo 1) Gedichten, le^deel ( ren; hij weet während der andersdenkenden verschuldig is; boven alles vraagt hij, of ware vroomheid tegenover God zich openbaart bij verschil van gevoelen. Is hij hier een ander man, dan hij zich vertoont tegenover de gemeente der Galatiers? Wordt hij daar door een anderen geest gedreven? In geenen deele: maar bij de Galatiers vereenigen zich zij, die van zijne zienswijze verschillen tot eene partij, welke de rust der gemeente verstoort en alles waagt, om haar gevoelen te doen zegevieren. Te Rome zijn het stillen in den lande, die niets meer verlangen, dan den Heere te die- nen naar den eisch hunner innige overtuiging, die er niet an denken anderen te dwingen en derhalve alle recht heben op het voile genot der Christelijke vrijheid. Helaas! hoe verde heben in den loop der eeuwen gewei- gerd, den Apostel op dit gebied als leermeester en voor- ganger te eerbiedigen! Hoe weinigen zijn verdiuagzaam ge- worden, geleid door den geest van christus. De ijver van SAULUS vindt meer navolgers dan de verdraagzaamheid van PAULUS. Ik lever voor die stelling een bewijs van betrekkelijk jonge dagteekening. Dr. ph. wackernagel, een man, wiens naam met eere verdient genoemd te voororden, schreef op een der bladzijden van zijn klassiek werk, das deutsche Kirchenlied von der altesten Zeit bis zu Anfang des XVII Jahrh, III, S. 439, bij de mededeeling van eenige liederen der Schwarmgeister und Wiedertaufer het volgende: )ich hatte sie in meinem früheren Werke Martyrer genannt, kann diesz aber jetzt mit ))ganzem guten Gewissen nicht mehr tun: sie stunden mit ))den wichtigsten Artikeln des Glaubens, die sie bekannten ))und um welcher willen sie litten, auszerhalb der Wahrheit, »auszerhalb der heiligen lutherischen Kirche". Indien het passende is te spre ) Kälte der heilige Luthersche kerk," is men reeds gevorderd op den weg, om het heilig te verwisselen met het alleen zaligmakend. Doch ook bij wackernagel herneemt de waarheidszin zijne rechten, daar hij niet aarzelt om die ))Schwarm- geister und Wiedertaufer" te roemen als ))einander in auf- ))opfernder Liebe dienenden". De zorg door hem aan de verzählen meling van hunne liederen gewijd, waarvan ik later proeven hoop te leveren voorgelicht door zijnen reuzen-arbeid, pleit voor den diepen indruk, dien hun leven en werken ook op hem hebben gemacht, een indruk voor welken hij te ont- vankelijker was, dewijl'liefde tot hun Heiland en Heer ook zijn binnenste vervulde. Maar waar de dogmatiek zich in alle kracht gelden laat, krijgt de Christehjke verdraagzaamheid nauwelijks het woord. Zacht van stem en bescheiden van bonding wordt zij gemakkeUjk overschreeuwd of op zijde gedrongen. Onder het gedruisch der heethoofden dreigt zij te verstommen. Ik eindig met de woorden van een man, die meer dan menig ander zich op het gebied des kerkelijken levens  nun so oder so gefarbt. Das aber ist hier verachtlicher Subject vismus. Die Leute wollen objectiv seyn, als ob am jingsten Tage nicht nach dem Subjecte allein gefragt wird, oder als ob es etwas Objectiveres geben konnte, als wenn wir nicht selbst leben, sondern christus in uns. Leben und Wirken des Dr. l. f. w. h. dargestellt von Lie carl HOFFMANN (1880), II, S. 47. DE VEKTALING DES NIEUWEN VERBONDS DOOR CAREL OATZ. Onder de door jan rieuwertz, Stadrukker en Boekverkekoper in de Beursstraat in 't Martelarbeek' te Amsterdam, uitgegevene werken zijn er zeker vele, die bete er verkocht en minder besproken zijn, dan eene vertaling van het N. V. aan wier inhoud en auteur de volgende bladzen gewijd zijn. Zij verscheen in 1701 onder den titel: het Nieuwe Testament of Verbond van onsen Heere JESUS CHRISTUS. Op nieuw uyt het Grieks vertaalt met de verscheide Griekse Lesingen vergadert uyt meer als 100 verscheide Griekse afschriften des Nieuwen Verbonds in een 8° deel; gevolgd door een kort vertoog aangaande het Nieuwe Testament van onsen Heere jesus christus herdrukt, vermeerdert en verbetert, terwijl nog in datzelfde jaar uitgegeven werd, met den naam des auteurs, CAREL CATZ op den titel, een sleutel of reden-geving, dienende tot bewijs van de vertaling des Nieuwen Testaments of Verbonds van onsen Heer JESUS CHRISTUS, op nicuws uyt het Grieks over-geset door catz. Ter kenschetsing van deze vertaling en haren Bewerker begin ik met eene waarschuwing: naar den inhoud des titels zou men hier de vrucht van veel omvattende kritische studien venvachten, opgezameld mit eene vergelijking van 100 handschriften. Niemand echter vergisse zich; de vertaler zou meer naar waarheid en voorzeker met meer bescheiden-heid zich geuit hebben, indien hij eenvoudig geschreven had, dat hij bij het bewerken zijner veilaling gebruikt had de Grieksche uitgaaf des Nieuwen Testaments van Dr. john Tell, op wier titelblad wij lezen: N. T. libri omnes. Accesserunt parallela spripturae loca, nee non variantes lectiones ex plus 100 Mss. codicibus et antiquis versionibus collatae, e Theatre Sheltoniano. De reeds genoemde "Sleute" ons het noodige hcht over de regelen en beginselen, welke bij deze vertaling gevolgd zijn. Catz heeft zich, naar zijn eigen getuigenis, op zuverheid van taal toegelegd; in plaats van ))hem" of ))hen" heeft hij ))zich'' gebruikt, als het op den eersten persoon slaat: b. v. jesus betrouwde hem aan haar niet, is, volgens hem, niet zoo goed ))Duyts" als: jesus betrouwde zich aan hen niet. Intusschen spreekt hij zijne overtuiging uit, dat ook de minst gelukte vertaling altijd nog zooveel goeds heeft, dat als men gelooft al wat er in staat en men in het leven getrouv^elijk uitdrukt, wat men van de ver- taling begrepen heeft, dat den ))zoodanigen van God zal ont- fermd worden". Desniettemin behoort men ook in deze zaak den vooruitgang in kennis lief te hebben, daar God, vsdens almachtige hand niet verkort is, licht geeft in de duis- ternis. Op de voornaamste verbeteringen, in de vertaling opge- nomen, wordt in dezen ))Sleuter' de aandacht der Lezers gevestig. Wij laten er enkele volgen, naar welke de overige gemakkelijk te beoordeelen zijn. Matth. I ys. 1, voor: het boek der geschiedenissen. Ik weet niet, zegt catz, een ver- taalder, die het zowel getroffen heeft. Matth. III vs. 2, voor: bekeert u; lees: doet boete. De boete toch onderstelt en sluit in de bekeering. Matth. III vs. 14, voor: Ik doope u wel met water. Zal men doopen, dan moet men het doen als de eerste Christen- nen, die geheel onder het water gedoopt zijn. Doopen en besprengen is niet hetzelfde. Matth. VI vs. 1: hebt acht dat gij uwe gerechtigheid niet doet voor de menschen. Gerechtigheid sluit het gerechtigheid niet doet voor de menschen. Gerechtigheid sluit het gerechtigheid niet de verzeichnen, dus hier al wat in het vervolg geboden wordt, in. Matth. VI vs. 10, voor: leid ons niet in de verzeichnen; les: laat ons piet leiden in verzeichnen. Matth. XV vs. 9, voor: leerende leeringen; lees: onder- wijzende leeringen. Matth. XIX vs. 16, voor: leerende leeringen; lees: onder- wijzende leeringen. Matth. XX vs. 23, voor: maar het zitten — staat bij mij niet te geven, maar dien het bereid is van mijnen vader; les: maar het zitten — komt mij niet te geven, 't en zij aan diegenen, dien het bereid is van mijnen Vader. Het is dus, volgens catz, uit deze plaats duidelijk, dat het door CHRISTUS zelven gegeven zal worden aan dien, dien het door CHRISTUS zelven gegeven zal worden aan dien, dien het naar  XXI vs. 31, voor: hoeren en toUenaars; lees: die hoeren en toUenaars geweest zijn. Matth. XXV vs. 36, voor: gij hebt mij bezocht; lees: gij hebt opzigt over mij gehad. Want het is niet geno^, een gevangene, kranke of weduwe te bezoeken, maar men moet ook acht geven, wat er van noode is; want het is veel beter den arme niet te bezoeken, dan hem te komen zijne armoede verwijten, of als een ijdelheidspreker, of als een gapert bij een troosteloozen sieken of gevangenen sich te gedragen. Matth. XXVI vs. 28, voor: mijn bloed, dat vergoten wordt; lees: mijn bloed, hetwelk voor velen zal vergoten worden. Sic de Vulgata: deze Griekse lezing lijkt veel duidelijker: als » vergoten word". Want christus' bloed werd nog niet vergoten. Matth. XXVII vs. 31, voor: zij leidden hem henen om te kruisigen; lees: zij leidden hem weg, om gekruist te wor- den. Anders , so is het , of christus andere sonde kruicigen. Matth. XXVII vs. 46, voor: mijn God, mijn God, waarom hebt gij mij verlaten; lees: mijn God, mijn God, hoe hebt gij mij zo seer verheerlijkt. Dit Sabachtani ii;i 't Sierisch, is hetzelve woort, dat staat vijf malen Joh. XII; ik heb Hem verheerlijkt en ik zal Hem verheerlijken. Die andere Griekse lesing aan de kant van Mark. XV vs. 34 : waartoe of waar- om of hoe verwijt gij mij '? komt mij ook so vreemt niet voor ; want als zij christus aan het kruys hangende, verweten en lasterden, Mark XV vs. 29, toen heeft christus afbree- kende van ))mijn God, mijn God" konnen gezeid hebben tot die Hem lasterden deze volgende woorden: waarom ver- wijt gij mij ; te meer dewijl men achter het woord ))God" een punt kan stellen in plaats van een komma; de stippen in het N. T. zijn geenzins zoo oud als het N. T. selven. Mark. IV vs. 11, voor: het is U gegeven te verstaan; lees: het is u gegeven te kennen of te weten; dat komt hier ook wel. Want kennen of weten is hier so veel als een seer naauwe vereeniging of gemeenschap hebben met Gods geest en met het Heiligdom. Mark. XI vs. 13, voor: want het was de tijd der vijgen-tijd. Het Griekse wordt vertaalt: daar, of niets: alleen de stippen bren-gen de verandering. Nu begrijpen wij, waarom de vijgen-tijd. Mark. XIV vs. 72, voor: en hij zich van daar makende, weende; lees: sich bedekkende, weende hij; als of petrus met zijn neusdoek of kleed sijn aangeicht bedekt. Van daar makende, vind ik niet in den tekst. Hand. II vs. 23. Desen, die door den bepaalden räd en vorkennisse Gods ons gegeven was: Sie le clerc, de ra-KAUER en felbinger's oversetting. Ik vind geen overgeven in 't Grieks, wel: gegeven. Het is ook een seer vreemde zaak, dat de Apostel petrus zal verwijten den Joden deze hunne groote misdaad, die se aan christus begaan hadden, zijnde CHRISTI daar toe aan hen overgeven door een bijzondere schikking Gods: zulken verwijt van den Apostel Likt immer 'T eenemaal onnosel en sonder fondament: want heeft God CHRISTUS hen alzo overgegeven, zij geen kwaad konnen doen, die christus gedood hebben: hoe kan ook een Mens anders doen als Gods-schikking over hem is? Maar de Apostel kon haar met recht hunne boose daden verwijten, met te zeggen, aldus: Desen die door den bepaal- den Raad en voorkennesse Gods ons gegeven was, of tot een present gegeven was, of geheel tot ons genegen was, hebt gij genomen, en door de handen der ongeregtigen aan het Kruys gehegt en gedood. Hand. Ill vs. 26. Daarin, dat sig een der van sijne boosheden afwende. Sie de Vulgata. Dat hij een der (van u) afkere van uwe boosheden past zo wel niet: want hier mede souden de kwade voet krijgen om te zondigen, en zij zouden altijd inbrengen: ik kan niet anders doen als ik doe, om dat God de boosheden noch niet van mij afkert. Daar staat zu duidelijk in de Schrift: dat God algemeen Genaden en Talenten heeft uitgedeld, en dat het nu seer wel aan de Mens staat met deselve te woekeren en winst te doen, ook sich te bekeeren en te beteren, daarom zal de verdoemenis over de kwaden rechtveerdig wesen. Ik kan niet vinden datanders de verdoemeriis rechtveerdig kan toegaan, als God altijd alleen sonder de Mens de boetveerdigheid werkt. Hand. XI vs. 26. En dat eerst te Antiochien de Christenen, de Discipelen Goddelijke openbaring deden: Dit ishet selve woord van Matt. 2, 12. Daar word het aldus van der Staten Overs, vertaald: Door Goddelijke Openbaring vermaand zijnde. Dit past ook al zwei met de kort daar op volgende reden, sie Hand. XI : 27, 28. Hand. XV vs. 39. En daar ontstont een verschil. Der Stat. Overset, vertaald dit selve woord, Heb. 10, 24. Opscherping. Verbittering past hier zo wel niet : het is ook niet te geloven, dat om sulken geringen voorval een verbittering soude ontstaan hebben, onder de Apostelen paulus en barnabas. Hand. XVII vs. 30. God de tijden der onwetendheid verachtende, past beter als overgesen hebbende. Want God veracht en haat de bijgeloovigheden en afgoderijen en v^ilse niet verschoonen met de selve over het hooft of door de vingeren te sien; nochte ook niet met de selve over te sien. Rom. IX vs. 12. Gelijk geschreven is: jacob heb ik lief gehad en esau heb ik minder lief gehad. Rom. IX vs. 17. Dog de Schrift zegt tot farao: want daarom heb. ik u opgewekt, opdat ik in u mijn kragt be-toonen soude en opdat mijn naam op de gantse aarde verkondigt worde vs. 18. So dan: Hij ontfermt over wien Hij wil; maar Hij verhard dien Hij wil. Aan den kant van vs. 18 plaatst catz de vraag: ))verhard Hij dien hij wil?" Van de autoriteiten, waarop catz zich beroept, heb ik den naam van jeremias felbinger, den welbekend6n Soci-man, een keer vermeld; vaak komt hij voor, even als Antitr., pag. 157 sq. 189 een beroep op de Vulgata en op de vertaling door biestkens uitgegeven, die bij de Doopsgezinden veel in gebruik was en op de Rakausche vertaling. Uit het noemen dezer autori teiten schijnt te volgen dat de auteur eerst Catholiek geweest, toen Doopsgezind geworden is en later de gevoelens der Socinianen met voorliefde omhelsd heeft. Straks onderzoeken wij, of deze gissingen welgegrond mogen heeten. Eerst sporen wij na, welk oordeel over het werk van catz geuit werd. In de twee maandelijksche uittreksels van p. ra- BUS werd, jaarg. 4701 bl 1101 volg. eene scherp afkeurende ankondiging van dit werk geplaatst. De toenmaals in Amsterdam levende gichtel deelt in een zijner brieven iets over de vertaling en haren auteur mede, dat over de geschie- denis van dit boek eenig licht verspreidt. Hij schrijft het volgende. Es hat ein Mennonit carl catz eine neue Uebersetzung des Neuen Testaments in Niederteutscher Sprache herausgegeben, da er von der Staatischen Version in einem und andern abgegangen: jacob hab ich geliebet, ESAU nie geliebet; mein Gott, mein Gott, wie hast du mich verherrlichet! 'an Platz verlassen; woriiber er gefanglich eingezogen; in die filnf Wochen unter der Erden bey Dieben und Mordern ligen miissen, endlich ist er vor einige Zeit ausgebannet, auch der Druck meist confisciret worden. In deze regelen wordt catz Mennoniet of Doopsgezinde genommen. Het zal echter ons niet moeielijk vallen het bewijs te leveren, dat gichtel zich niet nau Wärmerung uitgedruckt Heft, daar catz, toen deze vertaling in het licht verscheen, reeds als tegenstander der Doopsgezinden zich had doen kennen. Overigens is het oder erwärmernd over deze vertaling eenparig 1) Theosophia Practica, 1, S. 407. Long heeft in de Bibl. Sacra (1723) pag. 415 uit een opstel van j. fleeg (dat mij in het oorspronkelijke onbekend bleef) deze woorden overgenomen, die wij hier, als belangrijk voor de kennismaking metcATZ, afschrijven: est ille catz, natione Belgo-Hispanus prope Trajectum ad Mosam e nobili prosapia ut in religione Pontificia natus et educatus, a Patre vero exhaeredatus, vel ut ipse dicebat, deserens patrimonium propter christum: domi enim cum duriter propter enthusiasmum et talia tractaretur aufugit. Latebat meo tempore hinc illinc crebrumque cum illo sermones habui. Homo facie totus melancholicus, caeterum rudis, Latine parum doctus, Graeca nee intelligere, Hebraica nee scribere recte nee legere poterat. Unde nee ipse auctor est versionis N. T., sed pleraque opera will. HOMMAE, concionatoris quondam Mennonitarum Amstelodami, aliorumque secundum editionem oh. hart-SECKER, Ministri ecclesiae Remonstrantium apud Roterodenses, prodiere. Deze mededeelingen strekken ter aanvuUing van het door ISAAC LE LONG opgetekende in de Boekzaal der Ned. Bijbels, bl. 843 volgg. Niemand zal het mij euvel duiden, dat ik allereerst den aard der betrekking tracht te bepalen, die er bestan heeft tuschen catz en de Doopsgezinde Broederschap dier dagen. De geschriften van catz, die wij in handen mochten krij- gen, stellen ons daartoe in staat. In 1696 gaf hij een klein stukje aan het publik, welks inhoud ons den aard der betrekking, die er toenmaals tus- schen hem en de Doopsgezinden bestond, kennen doet. Het is getiteld: oogen-salf voor sommige Doopsgezinde, door CAREL CATZ, met noch een brief aan N. N. ook noch twee Liedekens, alles tot een maygift, voor alle Liefhebbers der waarheyd. Gedruck voor den autheur in de maand van May. In dit geschriftje vinden wij een verhaal beträchtende onangen, die sedert Zondag 4 December 1695 tüssen catz en de predikanten der Amsterdamsche Doopsgezinde gemeinte bij 't. Lam en den Toren hadden plaats gegrepen. In de Roomsch-Catholieke kerk opgevoed, had catz uit voile overtuiging deze verlaten. De beoefening van de H. S. schijnt hem tot dezen stap gebracht te hebben. Hij zelf verhaft, dat hij te Rome zijnde een hem dierbaren vriend, FRANCISCUS DE REPPE, dooF dczcn met haren inhoud bekend te maken, bewoog, om de heilige beelden en crucifixen van zijnne kamer te vervijderen. Hij betuigt zijn spijt, dat deze vriend later door de geestelijkheid zich heeft laten bewegen, om daarover boete te doen, hoewel zijn conscientie en de H. S. hem duidelijk het onwaardige van den beeldendienst geleerd hadden. Andere levensomstandigheden van catz bleven mij tot heden onbekend; wij weten alleen dat hij, te Amsterdam gevestigd, de kerkelijke Gemeenschap der Doopsgezinden gezocht heeft. Blijkens zijne eigen verzekerer werd hij door dezen met veel liefde ontvangen, boden zij hem bij herhaling geldelijke ondersteuning aan, welke hij echter weigerde, dewijl hij met les gven in het aanleeren van vreemde talen voldoende in zijn onderhoud kon voorzien. In de welwillende vriendschap van galenus abra- HAMSZ en de andere voorgangers mocht hij zich verheugen, en onder hunne goedkeuring maakte hij van -de vrijheid gebruik, om in de oefeningen of godsdienstige samen- 3) Deze bijzonderheid vermeldt hij in zijn boekje, de Heyligheyd en hare trappen, bl. 94. Een exemplar is in het bezit der Bibliothek van de Doopsgezinde gemeente te Amsterdam. 192 komsten, waarin het alien breeders veroorloofd was, een stichtelijk woord te spreken, ook zijne stem te laten hooren. Het op boven vermelden Zondag door hem voorgedragene schijnt mishaagd te hebben. Waardoor dat mishagen is op-gewekt, kunnen wij niet beoordeelen, daar het toen gesprokene wel in drk is uitgegeven — het verscheen zonder medeweten des autheurs ondeten den titel van Het Licht schynt uyt de Duysternis, of de verdrukte Waarheyd wederom verresen — doch ons nietonder de oogen kwam. Ik meen mij overtuigd te mogen houden, dat catz toen geheim meer gemaakt heeft van zijne meening, volgens welke elke kerkgenootschappe-lijke afzondering, elk dogmatiesch verschil afgekurd moest worden als de vrucht eener kleingeestige miskenning van hetgeen in de Christelijke openbaring hoofdzaak is, na- melijk: de liefde. Later kwam hij in geschriften  Stede bestaan; waarom hij begeert, dat aan hem en zijne geestverwanten en van de beide kerken der gemeente worde afgestaan, opdat zij daar naar hun overtuig konden samenkomen en oefening houden. Aan dit verzeek werd niet voldan; toch blijkt bet, dat CATZ bij de gemeente bleef, de samenkomsten bezocht en zelfs daar weder het woord voerde. Zondag 4 Augustus 1697 althans nam hij het woord ^), nadat er gehandeld was over Job. VII vs. 32 en gewaarschuwd voor den bitteren haat der geesteUjken; hij wekte de broederen op, om wel toe te zien, dat zij niet aan zoodanigen haat, die zich niet alieen in woorden maar ook in gebaren en uitwendighe- den dikwijls openbaarde, toegaven; hij betuigde zijne vrees, dat, indien christus in hunne vergadering zich vertoonde en optrad, Hij zoo diep niet zou gegroet worden, als dezul- ken, die rijk en aanzielijk zijnde nu en dan een woord spraken, terwijl onaanzienUjken nauwelijks met den hoed gegroet werden. ))Daarenboven" vervolgt catz ))recom- ))mandeerde ik, so haer alle, als mijn zelven, de voorzig- ))tigheid", enz. Het door hem gesprokene vond afkeuring; hij werd verzocht na afloop der bijeenk ) omst te blijven en toen scherp doorgehaald, dewijl hij het woord gevoerd had op eigen autoriteit. Doch in weerwil dier bestraffig schroomde hij niet den 25en Augustus van datzelfde jaar, bij de behandeling van Joh. VIII, te spreken over hetgeen daar vers 2 te lezen staat: »jezus kwam'smorgens vroeg wederom in den temper; hij knoopte daaraan de opwekking vast, om in de vroege morgenuren van elken dag, b. v. van 6 tot 7 uur Een der opzieners beschuldigde hetn van preekzuchtig, ja, ni6t wel bij het hoofd te zijn. De vergadering werd dti- stuimig en het gevolg van een en ander was, dat de kost^r ))Van die soogenaamde weereloose Mennisten" hem namens den keAeraad het bijwonen der oefeningen ontzeide, indien hij zich niet verbond, om voortaan het zwijgen te bewaren. Aan deze waarschuwing zich niet storende en de gevraagde belofte niet willende afleggen, werd hij uit den gang van het kerkgebouw gestooten en zoo hem de gelegenheid tot spreken benomen. Hij werd echter, naar zijn eigen getuige- nis, aan dergelijke bejegening gewend; vroeger toch was het hem gebeurd, dat hij in het gasthuis ais ziekentrooster optredende, daar door kerkelijk aangestelde krankenbie- zoekers werd gehavend, gesleurd, bij den mantel getrokken en uitgescholden voor Sociniaan: ja zelfs was het spreken met de zieken in het gasthuis hem ontzegd, dewijl hij geene aanstelUng als ziekentrooster van den kerkeraad bezat. ))Lieve vrienden", vraagt catz, ))waar heeft CHtilSTUs ooit ))geleerd, dat men eerst meet geexamineerd en tot rie'ken- )>trooster aangesteld zijn, eer men zieken en bedroefden mag ))gaari vertroosten; meet ik ook niet zien, dat Roomsche »priesters, Lutherschefti en arideren vrijelijk daar in- eii iiit- »gaan T Uit een 6n ander is ons gebleken, dat gatz tot de perso- nen behoorde, wier welgemeende of voorgewende ijver me'er lasten dan liefelijkheden teweegbracht. In eene kerkeKjke gemeenschap gevoelde catz zich niet te huis. De tijdin- gen, welke de nieuwsbladen nu en dan mededeelden be- treJBFende de zoogenaamde Philadelphische gemeente — hij beroept zich uitdrukkelijk op een bericht uit de Leidsche courant van 29 Juli 1697 — wekten zijne voile sympa- thie^). Hem komt het voor, dat vele lieden meer derwereld eer en aanzien bewezen dan Gode, den band der liefde bre- ken en alleen hun eigen secte volgen, maar anderen, welke daartoe niet behooren, hoewel deze God aanhangen, verlaten en daarvan zich afscheiden. AAn het verbreiden van dit inzicht zijn de beide werkjes gewijd, van welke ik mij reeds bediende. Het eerst versche- nen, Jesus Christus is de Saligmaker, enz., draagt tot tnotto dit kreupelrijm : Laet ons tot hem gaen, Laet ons bekeeren heden, Ketters, Joden en Heyden; Laet ons alien Hem hangen aen. De naam des auteurs is foutief gespeld cats, een font, die nog eens voorkomt, en op de laatste bladzijde met an- dete verbeterd wordt. Maar die groote font is eene kleinig- heid tegenover al het gebrekkige der redeneering, zoo men tiog van redeneeren spreken mag. De ))opdracht aen God »Almachtig en aen alle Christenen" heeft deze onderteeke- niiig: ))U.E. al te samen toegenegen en U.E. al te samen ))voetfeyl, c. cats". Ik moet gütig bekennen, dat der gelijke uitdrukkingen, als de schrijver betreffende zielven bezigt, liiijnen tegen- zin wekken: eene zoodanige nederigheid en zoodanig on- waardig spreken over zich zelven, neen, dat wordt niet ge- leerd iri de gemeenschap met jezus christus. Toch heette CATZ voor deze te ijveren. In zoover hij haar trachtte te Vferheffen en te doen waardeeren boven de zichtbare, de kerk- genootschappelijke gemeenschap, vraagt en verdient hij onze belangstelling. Zijn pleiten voor deze bepaalt de waarde van ^) Deze bifzonderheid oritleende ik aan een door catz in i6S7 uit^e^even bQekje^ Jesus Christus is de Saligmaker der wereldt, enz/' bl. 107 Yolg. ook in het bezit van de Bibliothek der Doopsgezinde gemeente te Amsterdam. 196 Zijn ascetische werkjes. De voorrede van het boekje jesus CHRISTUS is de Saligmaker der werelt, is, volgens zijn eigene verklaring getrokken, uyt een Boekje, genaemt rechte aenwijsinge tot de ware sichtbare Kerke Gods, enz. Het belangrijkste daarvan neem ik hier over, alleen met verandering van taal en spelling. ))Wij houden ])alle menschen, die gelooven en belijden, dat jezus is de ))CHRISTUS, de Zone Gods, voor onze lieve Breeders, 't zij »Papisten, Martinisten, Calvinisten, Mennisten of andere ))Christenen, hoe zij ook genaamd worden, al is het, dat ))velen van hen nog ongezond in het gelooven zijn, gelijk ))PAULUS dit van de Cretensen zegt (Tit. I). Al willen zij ))ons niet voor breeders houden, wij willen hen daarom niet ))minder achten; willen zij ons niet voor breeders houden, ))dat zij ons dan houden voor hunne naasten; willen zij ons ))niet houden voor hunne naasten, dat zij ons dan houden ))voor hunner naasten ezels; zien zij ons dan dwalen of in ))een ku il vallen, of order eenigen last bezwijken, danmogen )zij aan ons de wet Gods volbrengen, die leert, dat men ))niet alleen zijne breeders of zijne naasten, maar ook zijns ))vijands ezel, wanneer men dien ziet dwalen, te recht zal ))leiden, en als men weet dat die gevallen is of onder eeni- ))gen last bezwijkt, ophelpen en verlossen, gelijk geschreven ))is in de heilige Schrift, namelijk in Exod. XXIII en ))Deut. XXII". Aan de verbreiding van deze denkbelden wijdde catzijne geringe krachten. )0m christus wille", zoo luidt het slot dier voorrede, ))moeten wij allerlei Christenen liefheb-))ben. Och, of wij met waarheid mochten zeggen, dat wij verwerpen, schelden en verordenen niemand (in 't bijzon-))der) meer dan ons zelven: in het algemeen moeten wij bestraffen alle zonden en scheuringen, door deze in het >openbaar ten toon te stellen voor de geheele wereld, opdat >zij, die kwaad doen zich bekeeren zouden". Aan het slot dezer voorrede teekent zich catz: ))U.E. al>te samen toegenegene Vrient, een in 't cijfer". De inhoud van het werkje bestaat uit een samenspraak tusschen een rechtzinnige en een dwalende; eerstgenoemde spreekt als voorstander der gevoelens van catz, zich beroe-pende op de Schrift en hare uitspraken, die zonder de verklaring van eenigen godgeleerde aangenomen en nagezegd worde. Hij onthoudt niemand de vrijheid om het eene dog- Matische gevoelen boven het andere voor te staan, maar hij bestrijdt met ernst veler wijze van doen, die, hun ge- voelen voor het eenig ware houdende, anderen deswegens verketteren, en vindt den grond van het kwaad in het drij- ven der godgeleerden, die niet willen erkennen, dat elke waar geloovige van God geleerd en daarom bekwaam is, om tot stichting der breeders te spreken. Stichtelijke samen- komsten moesten en konden daarom op elken dag gehouden worden. ))Maar" zegt men: ))zelfs de bescheidenste secten )onder de Christenen, als Mennisten, CoUegianten, Kwakers ))en alle anderen, stellen daarvoor een bepaalden dag en ))bepaald uur! Wat briefje uit den Hemel", vraagt catz, ))hebt gij, Kwakers! om ten elf, Mennisten en CoUegianten ))om ten negen uur, Zondags alleen samen te komen". Ras lost de samenspraak zich op in een alleenspraak, wier beloop de lezer uit het medegedeelde gemakkelijk opmaakt. De toepassing van zijn gevoelen geeft catz in het kort daarna door hem uitgegeven opstel de Heyligheid en haare trappen. Daarin wordt van dogmatiek geheel gezwegen en het Christendom van zijn präsische zijde angeprezen, met aanhaling van dichtregelen van camp- HUYSEN, brieven van geestverwanten en plaatsen der H. Schrift. Tegen secten en sectenmakers ijvert hij vaak op veel te bitsen toon en vervalt zelf tot eenzijdigheid, die hij in anderen, welke meer waarde dan hij, aan het leerstel- lige hechten, scherp afkeurt. Op dien grond mede vind ik voile vrijmoedigheid, om te beweeren, dat hij bij de uitgave van de op zijn naam staande vertaling des N. T. niet meer tot de Doopsgezinden gere- kei;id mag worden. Want hoe vrij in sommige dogmatischei punten de meerderheid der Amsterdamsche gemeente ook dacht, de onverschilligheid van catz ten opzichte vafl de schriftuurlijkheid van den doop op belijdenis des gelöds, sloot hem buiten den kring der broederschap. Wij namen bl. 190 een citaat bij jacqu^^s le. long v Joqr- komende over, waarin beweerd werd, dat catz als geheel onbekend met de Hebrenwsche en Grücksche taal on- mogelijk de bewerker der op zijn naam staande vertaling wezen kan, maar dat hij slechts dien geleend en vstillem; HOMMA eigenlijt de vertaling geleverd heeft. Docb hier heerscjat stellig een misverstand: in 1694 was bij den boekhandelaa, JAN RiEUWERTSZ verschenen het Nieuwe Testament; van onzen Heer jezus christus, uit het Griekch vertaald door reynier rooleeuw, M. D. en van deze, vertaling heette homma de uitgaaf bezorgd te hebbeiji,, toen, ROOL^Euw's vrienden uit de nalatenschap van den vei^ler deze erfenis tot algemeen eigendom wenschten gemaakt te. zien. HoMMA was echter reeds in 1681 overleden. De door ch, hartsoeker, den Remonstrantschen predikant van Rotterdam (aldaar 6 Aug. 1683 overleden) geleverde verdächtig was reeds in 1680, dus langvoor (e van catz in handen van het publik gebracht). Hef men ook tegen catz den krachtigen arm van het staatsgezag ingroepen? De kerkeraad der. Hervormde gemeente leende in zijn vergadering van 28 April 1701 een listernd oor, toen de voprzitter Ds. hoi^et daaT:op. de, aand^acht vestigde, als op eene vertalifig, » waarin v^l,e. ))plaatsen van den tekst zeei: verdraaid wordeij" en bet voorstjel deed, Burgemeesteren der stad. uit te noodigen, oi^^ zorg te dragen, dat de verspreidif^g van de;?e vei;taling bejot, ^ier^, De verg^ideripg stemde het voorgesteWe toe en verzocht haren vocxrzitter, de bedoelde Qommissie bij de Regererring te yolbrenger. In de daarop gevolgde samenkomst van 12 Mei 1701 rapporteerde Ps. homoet, dat de exempl9,ren dier vertaling, door Rurgemeesters, Hoofdofficier en Sche- Penen waren opgehaald uit het huis des drukkers en de regeeryig haar genoegen betuigd had oyer den ijver des Herkhandels. Aangaande de gevangenneming van catz hebben wij buiten betugen gichtel bericht nergens letzt gevonden. De verdere leyensloop van catz bleef mij geheel onbekend. De door hem geleverde vertaling is, in den kwaden zin des woords, een curiosupi geworden. AUeen heeft hij gewiß dien arbeid niet volbracht: er bestaat groote waarschijnlijkheid, dat een ander en bekend person van die dagen, op dezen arbeid invloed gehad heeft. Ik bedoel den, toenmaals te Amsterdam verblijfhoudenden. OLGER of HOLGER PAULi ^). In een der brieven van gichtel. Die heut persönliche Te Amsterdam gekend heeft, wordt verhaftet, dat zekere P. — Die Rrief an pauli geschrieben hat, und Eli, Eli, lama sabachtani zum besten deuten wolle, weils schon 1500 Jahr in diesem Verstand bey den Christen ware gebrauchlich gewesen, dass es noch wohlstehen konnte. Voorzeker is hier die meer dan zonderlinge vertaling beobachtet, welke in, de overzetting van catz is opgenomen. Pauli echter was niet te bewegen, om ten aanzieren van dit en andere punten eenige dwaling te erkennen. Wij weten, dass de kerkeraad der Hervormde gemeentie y^-.n Agister dam tegen het verbreid^en. van de geschrifteni 1) VgL over hem (corrodi) Kritischer Geschichle des Ghilias-mus, m. 2er B. S. 322 flg. -) Theos. Pract. VI. S. 1410. 200 diens warhoofds den krachtigen arm der openbare macht inriep. Wei keuren wij het middel van bedwang af, maar in de verontwaardiging des kerkeraads deelen wij volkomen. Pauli was een man van vermogen, die voor eigen reke-ning zijne onsamenhangende boek. En liet drukken, eopconventikelen voor zijne chiliastische droomerijen aanhangers zocht te verkrijgen. ))Er treibet den Millenarium bey den Christen mit solchem Eifer, dass er alien die solchen nicht näheren werden, den Himmel wil zuschliessen und eben dadurch auch bald wird ausgepredigt haben. Deze verstandige opmerking van gichtel werd spoedig door de uitkomst bevestig. In of omstreeks 1697 te Amsterdam gekomen, uit zijn geboorteland Denemarken, verzekerde pauli verschijningen van de aartsvaders, pro- feten en van christus zelven gehad te hebben, diehemaan- toonden waarin de Christenen blind zijn en gezonden te wezen, om de Joden voor te bereiden op de komst van den waren Messias, die thans nabij was. In een van de mond- gesprekken met de Joden gehouden, betuigden zij, te willen gehoor geven, zoodra hij hunne schriften bewijzen konde, dat jezus waarlijk de Zone Davids te noemen is, terwijl volgens MATTHEUS JOZEF niet zijn vader geweest en volgens LUKAS MARIA uit den stam van levi af komstig was ^). Vol dwalende denkbeelden en droomerijen had hij Dene- marken verlaten, en een offer gebracht, dat hem zwaar viel. Denemarken toch — hij beweerde het — was het land, waar simran, Abraham's en ketura's zoon, zich had gevestigd. Vandaar leidde hij de benaming Cimbren als verbastering van Simmer ianen af. In z Jins oder huis huis betere dingen kunnen leeren. Zijn vader was de beroemde simon pauli, uit Meckelenburg af komstig. Dieos. Pract. v. S. 2401. Die te Kopenhagen grooten roem als professor in de medicijnen en koninklijk lijfarts ingeoogst had, en zijne moeder had den naam van fijne beschaving nagelaten. HOLGER of OLGER meende, dat zijn geslachtsmaam pauli door een zijn nazaat de taak opgedragen had, om zich het lot van de Joden met alle kracht aan te trekken. De naam, dien hij droeg, deed hem in zich zelven iets großen vinden. NDAo^ moet gering aanduiden; met het Hebreeuwsche eli, mijn God, tot een woord gevoegd ontstond de naam: pauli, eigenhjk pauleli; doch tot heden met opzet zoo wat verdonkerd, gaf deze te kennen: ))mij, den ))kleine is de Almachtige genoeg". NatuurUjk vielen het vroeg aangrijpende visioenen ten deel, waarop hij niet weinig roem droeg. Volgens deze waande hij zich tot koning van Polen bestemd, eene verwachting, die hem het plan deeed bntwerpen, om zoodra hij gekroond zou zijn, Turkije te vermeesteren en de Joden door Konstantinopel naar Kanan te begeleiden. Verijdelde de loop der dingen deze verwachting, eene nieuwe werd hem geboren, toen hij zich koning der Joden door Konstantinopel naar Kanan te begeleiden. Verijdelde de loop der dingen deze verwachting, eene nieuwe werd hem geboren, toen hij zich koning der Joden door Konstantinopel naar Kanan te begeleiden. En wande. Last on niet vergeten, dat hij, hoe verdiept en gestreeld door dergelijkeuitzichten, tijd en doorzicht behield, om allervoordeeligste zaken als koopman te drijven, zoodat zijn rijkdom aanmerkelijk toenam, tot hij eindelijk door zijne godsdienstige dweeperijen hart en oog voor aardsche dingen verloor. Hier te lande verkerende, verkondigde hij zijne overtuiging, dat koning willem van Engeland, onze Stadhouder, als veldheer zich aan het hoofd der Joden plaatsen zou. Hij twijfelt er niet aan, of koningen en keizers zuUen gaarne het hunne doen, om dat groote werk te laten gelukken. Voor 1720 zou de zaak in al haren omvang volbracht wezen, in dien zin, dat hij, pauli, als koning der Joden, en als voorlooper van den Mes-sis ziji^ taal^ va|eindigd heeft, en de li^essias op £|ar4e komt, om daar het duizendjarig rijk te vestigen. 