Algemene konst en letterbode
None
bl. 76 envo'g. — Op de?e verhandeling Voigt een Lyrisch Treurfpel, Gustaaf Wafa geheeten en ten onderwerp het bende de verlosling der Zweden van het juk tier den genoemden held, welk Trein-fpel door den genoemden held, welk Trein-fpel door den genoemden held, in verfen gebragt werdt, waaruit de Heer Meerman heizelve in gelyke, doch-rymelooze maat, verduitscht heeft. De Vertaler zwaaide aa*dit fluk eer,’ grooten lof toe, ter gelegenheid, dat hy van deftaat der fraaije ietteren in Zweden gewaagde, II. D. bl. 147 en i<j8. Offchoon niet in alien dccic met diet) lof kunnende in.lenimen, noch de navolging van deu fmaak, in dit Rule heer- Tie erfülltende, toot wenighe houdende, vordea wy edifef In betzüglich vele krachtig geteckende karakter en verheirte e geroelens en betuigen den geleerden vertaler onzen duk of de moeite aan de overbrenginge befleed. — D’t Treur'tvJ wordt gevnigd coor vier kortere By, gen, als ever de K a n<- fchatkafche honden, en dt ft ten- of ysvosfen van de ei'an- den in de ffj zee, en den Ooste/yken Oceaan ; eer de tacombee van Kiev ; gefchiedenis der Moscouf he pest in 1770—1779 ; en eitdeiyk over de Pnca P0I01 ica of spelix, sleeht, eene voiksziekte in PoJen en eenige aatigrenzeode Lin- den, waarby rich de ziekteflof, by aflcheiding, in de Jtarel plaatst en deze op eene geheel byzondere w Yze zoodanig aan Das doet kleven, dat zy volflrekt niet uit elkander gewikkeld of gekamd kunnen worden. — De Vlllfte of laaifte Bylage •indeljk befielst eenige Gedichten, tot de reize betrekkelyk, ten getale van vyr, waar onder drie oorfpronkelyke en van deze £Sn Frapscb, en twee vertaalde. Deze Gedichten zyn bet werk van de geleerende en kundige Echt- en Reisgencn te tan onzen geleerden Reiziger Vrouwe A. C. Moixtaus. Gaar- Oa z uden wy, door de aanvoering van eene enkele proeve nit deze Gedichten, ons verflag veraogenamen, ware bet niet dat deszelf meer dan gewone uitgebreidheid on* gebood ten einde te fpoeden. Akademische Veehandelingen. Specimen für die Inauguration, De exheredatione bona mente façõ, fecundunt principia Juris Naturae, Romani et patrii: quod publi erne ac folemni disquisitioni offer t Johannes Gmardu. Wot-Minch, Groninganus. *dd diem rxvii. Septemiris mdcccyi. Horn t. Groningae apud Wybe Wouters Mocccn. 8°. pp. *4. De bloei van de beoefening der wetenfchappen gaat voort man de Hooge School van Groningen; kenlyk zoo wel uit dp gedurige openbare berordermgen, en wel gefcbrevene proven van verkrcgene kunde, als mede uit de doorgaans wet gekozcne floffeu dier proeven. C*) A propos van ftoffcn voor Académ'. TWsftrtatJen. In ’t werden Ni'trni Van Uit jur van den Reccnf. ook der Rtcenfeiilen, onlangs Ungünstige. Cease. Voorrede betoogt de jeugdige Schryver de voortrefs feiykheid, zoo wel van bet Natuurlyk, als Romeinsch en Vorderlandscb Regt, en de noodzakelykheid om te onderfcheiden i uit welke bronnen het een of ander ingefteld regt is voortgevloeid, een geeft van het nut d:er onderfcheiding, in dez* Academische Verhandeling, een lofleiyk bewys. Het opfchrift derzelve verdtelc haar natuurlyk in drie hoofdftukken : i. Over de onierfing uit voorzorg, vo/gens de gronden van het Regt der Nat uur ; schoon dit opfonrift voor dit eerflehoofd- stufc fcbynt vergetefi re zvn. i Over die omSifing volgent de beginfelen van het Romeinsche Regt. a. Folgens het Vaderland The Regt. Te regt oordeeli de Heer Woldunch met CiCEfco, dat alle regtsonderzeek van bet Natnurregt moet worden aangevan-gen, en zyn onderzoek is hier, hi dit eerfte Hoofdftuk, volgens die Helling, zeer geregeld in eerfte Hole de Ghoot, grondig aan, dat de pligt vanOuderj, oon hun kroost op te voeden, een volkomenb pligt is. Hy handelt ook van die eerfte beginfelen der Natnur, ri vepdrn kut& (pinny, welke de Ouden deis mensch met de dieren oordeelaen gemeen te zyn, On gaac vervolgens over tot de befebouwing dier zedelyke beginfelen, welke den mensch meer byzonder eigen zyn, en die de zorg der Ouderen voor hotk, onwederfprekelyk, eisfehen: bet' welk Den jongen Schryver als van zelf, op den pligt tot bet onder-zoek ran eene tegtraatige onterving uit voorzorg, t’buisbrengt; welle ‘4 >'... /. 4 * ’ ‘en Anticriticut opgeflaan, die, na veel wysheid over dies te liebben uitge. (laid, b). 64. het deli Recenlbnt van de Disiert. van den Heer Rietbiro in de Algem. K. en Letteriode, 1806. bl. 264. inaar cens zecr en wel zoet walyk neemt, dat hy de ftoffe dier Disfeitatie onderft.an durft. van geene dagelykfclie keuze tc achcen; niaar die Niernv te nocmen. Bravo! Dat mag men eerst anticriticeren heeten! Hoe gelukkig is het niet voor dien Anti-Criticut, dat liem het onderfeheid tusfeben Nieuwheid en Nicuwiicid; tut* tien die voor ecrlte proeven der Jeugd; en voor weriten van gevormde man', nen, onbekend -i! Hoe gelukkig de inval, otn den Recent van die Disf. Maar I.ipenius te vcrwyzeh? No west men immers, dat hy ook ytennis »J.IP1N1US heefr.- Zou die Lipevius ook fbtmyds zyn eenigl’te bron.zyn V. Aiy-ders had hy toch de Diiquifitio Jurid. „De prnbationc, quae fit per librqs mercatorios Ji b. Borski Traj. ad Rhen. 1777, mede eene proof der Jeuga, wel bygebragt: dit ware hen) regt ter Inode gekomen. Hoe gelukkig is dit slies vuor den Anticriticut, om het gen. even, het voor hem oniitprekelyk genoegen te im..kcn, van ecnen hoogen burst te kunnen zetten, van coed-ioup en znnder de minrte beteu cring den,1'ccptcr zvner diepe wysbeid, over allc Week- en Maindwerkeu, met zoo veel kracht en ztvier, te zwaaiien! Een genocgm. Hem zoo diebaar, dat hy zells de drukfielen, als onvergevelyke inisdaden voor zynen ged.chteu regtbank daagt! Welk een geiuk. indel k, zoo veel onuitfprekelyker, al- bet niet ligt cenig gevaar van cndHge tvederiegging kan ioopui, inaar wel dat zync lexers nu en dan ee»s bunoe ichouden opbalen enz. C m > ♦elk onderzoek, volgens dc voorfchrifieb van het Nsfourregt, tier zeer wel bebandeld wordt, en met dezen regel befioten ; „ Dat alle zoodanige Ontgring moet geacht worden uit got - „ do voorzorg tm liefdt eefchied, en dus pligtelyk, te zvn, „ door wt-lke die Nalaienfchap aan den onterflen wordt ont- ,, nnmen, welker verkrygiog voor hem fchadelyk zoude zya.H, Z. f t5. op he tend. In het tweede Hoofdft. worden de voorfchrifien van het Rom. Regt voorgedragen. De Romeinfche Regtsgeleerden en Wetgevers bebben het bovengem. Nituurregt zoo kmchtig ge- itaafd, dat zy het verzuimen van Kinderen door Ouders ten hoogfte ftrafbaar oordeelden. Dit al wordt uitvoerig ontwik- keld, en met gepaste aanhalingen van wetten bevestigd, en vervolgeqs op de hoofdzaak, namelyk de ontirfing uit voor- torg, toegepait. Gelvk de Romeinfche Wetgevers het regt- matig keurden, dat Ouders voor hunne Kinderen zorgden, en deuzelven dus hunne goederen nalieten, om te kunnen be- ftaan; ilthans een gedeelte dier goederen, 'welke het wettige erfdeel of Legitime genaamd wordt; zoo hebben die zelfde wyze Wetgevers aan den anderen kant erkeot, du Der in der erste plaats redenen kunnen zyn, om kinderen geheel uit te fluiten; en in de tweede plaats, om kinderen zoo uit te fluiten, dat zy geen gevaar loopen, van het nagelaten geworden, en tot armoede te vervallen, mits te gelyk voor bun be/han gezorgd worde. En dit maakt het echte kenmerk van de onti’rving uit voorzorg uit, die geen vrucht van eenigen haat, maar integendeel van tedere liefie is; te weten, ais ’er goede gronden tot die voorzorg aanwezig zyn. Fiier roept de Schryver zyne bovengemelden regel in; beflist uit denzelven verfcheidene byzondere en bedenkelyke gevallen; ftwft die bedisfiogen met Wetten uit het Rom. Wetboek; en befluit dit hoofjltuk met het Voorftellen van eenige byzonderen gevolgen der Omerfing uit voorzorg, en van eenige ge-vallen, in welke die Onterfing hare kraeht verliest. In der deutschen hoofdftuk worden hieromtrent de Vaderlandfche Wetten ter toetfe gebragt. In der daar, daar die Omerfing uit voorzorg, zoo billyk, zoo regtmatig, zoo zeer met de Natuurwetten en het Rom. Regt overreenkommende it, kan het niemant verwondering baren, dat de Vaderlandfche Wetten onzer wyze en schranderen Voorouderen, met beide die soforten van voorfchriften, volmaikt overreenftemmen. Hubei. noemt die in zyn Hedtndaagsch Regt, eene Onteifing ter goeder meening. Van den Sands, van Leeo-wen, Groenewecen, de Groot in zyne lnleiding, Schoeez op die lnleiding, en audere Vaderlandfche Schry vers, door den Heer Woediungh bygebragt, bevestigen die overreenftemming, welke § 4. byzonderlyk omtrent het Groninger Landregt pog nader wordt bewe. zen, gelyk op het einde der Verbal Digitized by Google c m > Standeling, eene bepaling van deze Onterfing, volgens de *y* t'ae vfootzienint; van da' Landregt, wurdt vo 'rgt*dragen. De schtergevoegde Stellingen of Thées zyn ook wel geko- re; : wy pnderfebeiden onder dezelven 4e vierde, welke het <• Verfchil tosfcben Midde.'yk en Onmiddelyk opzet om het le- -,'?en le benemen, uu ae ftraffende Regisgereerdheid verbantt oak de vyfae, welke in hei Ci mineie, o k de uitftrekkeod* nitlegging. toelaat. De zevende Stelling ontkenr, dat de on* ‘derirheiaii’g tusfchen een reeds bezieldr en niet fcezielde vrucht {partus animat us, $t non animat us ) in de misdaad van afcettii.g der V'ruchr, by Digitized by Google c m > Standeling, eene bepaling van deze Onterfing, volgens de *y* t'ae vfootzienint; van da' Landregt, wurdt vo 'rgt*dragen. De schtergevoegde Stellingen of Thées zyn ook wel geko- *re; : wy pnderfebeiden onder dezelven 4e vierde, welke het <• Verfchil tosfcben Midde.'yk en Onmiddelyk opzet om het le- -,'?en le benemen, uu ae ftraffende Regisgereerdheid verbantt oak de vyfae, welke in hei Ci mineie, o k de uitftrekkeod* nitlegging. toelaat. De zevende Stelling ontkenr, dat de on* ‘derirheiaii’g tusfchen een reeds bezieldr en niet fcezielde vrucht {partus animat us, $t non animat us ) in de misdaad van afcettii.g der V'ruchr, by Digitized by Oe Rom. Regisgeleerden is aange-lösten geweest en. Wy wenfchen den jeugdigen Schryverget ok met deze erstellende, en een rjk genot van zjne inge-coglie kunde. HANDEL en ZEEVAART, HUISHOUD KUNDER EN WAT DAAA, Tut BETTERING HEEFT. Pktzbn obr Effects it. Op Maandag den 9 Maart 1807, in Amfterdam. Boitsnlandschs. Jmerika 5 prCt.. IOI * J dho 4 prCt.. 99I1 100 dito eeeonfnlid by Sap- : hotM * 44 pfOt. 68 « i Andcelen by Hope & Comp. enz. ici’Jatcxil Rutland 5 prCt.. SfljiSy Zvetten 5 prCt,. 94ft 4 D.iumarkcn. Toll. 4 prCt. 91 » dito t een en Wisielb. 4 ptCt. 97 1 1 98 dito Kroon 4 prCu. 96). | Keizer 5 prCt.. 514 5*4 BlNNIk . Bataaffche RepuNiek. Natinmle Schaldbricven a j Keizer 4; prCt. i dito 4 prCt. Ipemje 5 prCt.. dito 4i lo»b. van 1807. En/t eland. Annuiteiten prCt.. • Franfche Ref. Gecrmfld. renten.. Dito Cettif. by X. & H. Wisfefcours. Op Londen. 36 fl Parys. 5i| LAN DSC HE. Referencen los. na den Vn.de Holland. 44 MS 43 * 44 90 *osi 9«4»7 I <H4*4 5fl*l piCt 4»*Ma Obligation en Reperto dbo a?4 piCt. a«4»4 24 piCt. 3S| * 38 Eosrcnten uit deheffing van ! Dito vrywiBig a 1 prCt. 66 *4 . 98 a t4prCt 48*. i Zeeland. Dito uit de hefting van Obligatien a 24 prCt. 33 •34 x3-o. 1 3 prCt • 1 Friesland* dito 13f 1. a prCt.. 48 »4 \ Obligatien a 2 piCt. 70 14 dito ViywiUig a 5 piCu 68 14 Agio ran de Bank. Si. 1 GE* Digitized by Google C 175 ) GEBOORTE-, TROUW- en STERLING. Het getal der Dooden, gedurende de laarstverlopene Week, it geweest: te jlmfterdam 16a; en te Haarlem 8, on dor welke laa titan 3 baneden de ta Jaren. Volgena de jaarlylu, te Londen, in drk oiknmende Ge- nerate Geboorte- en Sterflyst, zyn van 17 December 1805, tot 16 December 1806, In de 137 Parochies in de Stad louden en Weitmunjier, mitsgaders derzeiver vrybeden, Gedoopt.. fejS 'psa'I'8 *amen 20380 Begraven.. jjVroXs^?. 87^ te “men '793* Van welke laatften overleden zyn: Beneden de a jaren 5405 Tusfchen de a en 5 jaren 2029 de 5 en 10 822 — de 10 en 30 1329 — de 30 en 40 1782 de 40 en 50 1793 de 50 en 60 1503 — de 60 en 70 1265 de 70 en 80 859 de 80 en go 4x4 — de go en too 99 Van 100 a — 104 1 En zulks aan de volgende Ziekten en Toevallen. Misgeboorten en Dood ter wereld gekomen 657; Verzwee-Tingen 93; Ouderdom 1380; Roortfen 13; Broterte en plotting 348; Kortemheid en Long-Teering 38a; Bedlegeri-ge 5; Gal 3; Bloedftorting 124; Breuken 24; Ranker 715 undpokken x; in het Kiambedde 235, Verkouwdbeid 12; Kolyk en Gripe enz. at; Uitteering 3996; Stuipen -3602; Hoest en Kinkhoesr 623; Kramp 3; Croup 44; Pisvloed 1; Waterzucht 763; Rwaadzappieheid 3; Roortfen van allerlei foorten 1354; Fistel 4; Vloeijing 4; Spaanfche Pokken 53, Jicbt 101; Graved Steepen Koude Pis ay; Harizeer 3; M ’S- vormingen en Kwalen van bet Hoofd 109; Geelzucht 63; Bo- ‘ (* ) De betetkenis vail (fit woord beeft men nergens kunnen vindeo. Digitized by Google Bekkemde Knken a; Slaapztekte 2; Aangroein? van de Lever 13; Krankzinniche'd 146; Mazelen 530; Mazelen 530; Miskraam 1; Kwyning 85; Geraakiheid 138; Hartkioppinp 4; Pleu- ris 24; Blurskoom 2; Huid - Lichtling 1; Zinking-Ziekte 6; Schurft 3; Kinderpokjes 1158; zeereKeel7; verrwerinpen 5; St. Anthonies Vuur a; Winden id; Verfiopping in de Maag 14; Tandkryging 481; Spruw 83; Gezwellen 1; Bort (Cholera) 1; Wormen 6. Wyders een aan verfchillende Toevallen, als: aan gebroken armen of beenen 3; kwetfuren en zware kneuzingen 5; Verbrand 36; Verdronken 133; door onmatig drinken 15; door Beulsbanden (*) 4; Doodgevondene 16; doodgevallen en door andere ongelukken omgekomen 74; Zelfmo Ordens s 31; door andere Vermoorden 3; door vergif omgebragten 2; verfchroeid door heet water en. 6; verfmacht 1; gestikt en gefmoord 7. STERRE- en WEERKUNDIGE WAARNEMINGEN. WEERKUNDIGE WAARNEMINGEN, 1807 J Maart r BARO- ME- {TER. BUITEN HAARLEM. THER- | STREXK | LUCHTS* NOME- | DIR GBSTSLO- TRR. 1 WIND.! REID. 4 ] ra9. 8f a> 7i [29 7 364 | w. N. w. ; voormuld. bctmkken; 41 { w. |'snamidd. regenschtig; * s* - 1 N. ''savonds fnccnw met wind. 5 < 1 ray. 64 iSJ 314 J N. N. 0. i 354 | N wolken; (heeuwbuijen. * ab n. t. w. « -1 [29' h 29. 3a l w. | 40 w. N. w. | woiken; Inceuubuijcn. 31 N. W. 1 7 < \ “y-i =9 81 39 9i 31 1 1 N. N. 0. ; -,8 | j bewolkt; (hceuw- en hagdbuijen, t 25 > M. t. 0.! 8 i [•29. 84 29. 6 U9 31 30 | z. voo iridd. holder; verder 38 1 z, z. w. betrokken; ’s avonds 34f ‘ z. w. fnecuw- cn tegenachtig. 9 \ 29. « Up. 1 34 10. t. N. zeer wiidrig; ’smoie. fiieeuwachtig. 37 I 0. N. 0. achtig; verde r hewoikt; 314 1 mee-t omtrem betrokken. I 10 i [■29. 9J 30. of 13C. If 1 314 | n. 0. i ’s morgens Ineeuwachtig; I 35j N. N. 0. verder bewolkt; 1 32 oment bet’okken. ’sNagts i:J grtden. "Nagts aa gtadcn. (•) 'Er zyn, in de Stad Londen en hct Graafftliap Surry, 15 pertbneta wider Bculshanden gdlcirven: waar van ecliter fledits 4, op de Sterflystcn, al besraven zyn aingegeven. Te Haarlem, bx A. LOOSJES Pz. Digitized by Google ALGEMEENE KONST- EN LETTER-BODE, VOOR HET JAAR 1807. N°. 1 a. Vrjdag den 20 Maart. Kort en voerloopig berigt van Kapitein Clark, in ten Brief aan diem Broeder, nopens den uit * flag van zyne Ontdekings - togs, langs de Rivier Misfouri tot aan de Zuid - Zee. He, Amerikaansch Congres in het begin van het jaar 1803 tot deze Expeditie befloten hebbende, met oog Amerika om de Rivier Misfouri van haar uitwatering tot haar deen opnemen, en van daar den kortften weg naar de Stille Zee te zoeken, was die tog, door den Voorzitter Jefferson, vervolgens opgedragen aan Kapitein Clark, onder de orders van Kapitein Louis. De Voorzitter had reeds met 19 February 1806 den uitflag van het eerfte gedeelte dezer Ontdekings -reize aan het Congres medegedeeld en daar by de Sterrekundige waanumingen en Landkarten overgelegd, welken het door de Reizigers waren toegezonden van het Fort Mandau, de plaats waar van y in Aug. 1805 dachten te vertrekken, om naar de Stille Zee aftezakken. De Brief van Kapitein Clark, gefchreven uit St. Louis, en gedagteckend 23 Sep;emb. 1806, bevat een tort verhaal der Reize. Hy maakt geene zwarigheid te verzekeren, dat hy met zyne Togtgenooten den meest bruikbaren weg hebben gevonden cm uit de LDeel. Mis- Misfouri in de Columbia te komen, welke laatfte, geflärk men wcet, in de Zuid-Zee uitloopt. Deze weg gegen, langs de Misfouri, tot aan den voet der zeer fnelle llroomen, die beneden de groote watervallen zyn, eene uitgeftrekteid beflaande van 2575 Engelfche mylen. Van daar loopt dezelve over het gebergte Rocky, tot aan een bevaarbaar gedeelte van de Kouskouske, ter lengte van 340 mylen, en vervolgens nog 70 mylen langs de laatfte rivier. Men vaart omirent 154 mylen op de ri-vier Louis. En 413 op de Columbia. De gebeele af-fland van daar, waar de Misfouri en de Misfouri loopen, tot aan de Zuid-Zee is 3555 Engelfche of omtrent iooo Franfche mylen. De 340 mylen, welken men over land afiegt, terwyl men over het gebergte Rocky trekt, zyn wel de rooeilykfte en gevaar-Jykfte van den togt, alhoewel men voor cen zeer geringen prys zich kan bedienen van de hulp der inboorlingen. De vaart langs de Colombia heeft onk het na-deel, dat dezelve driemalen wordt afgebroken door ktarakten, waar door men even zoo vcle keeren ve pligt is, de vaartuigen en ladingen over te dragen, eens ter lengte van 1200 en tweemalen van aooo mylen. Men kan echter, met het regte tydftip voor de reize te kte-zen. Te werden met, op het laatst van Juny, het gebergte Rocky over te trekken, en van 1 April tot midden van Augustus de Colombia te bevaren, zer vele moei-te uitwinnen en gevaren voorkomen. Wat nu de voordeelen betreft, welke de vereenigde Staten zich kunnen beloven uit de opening van deze toegangen, hier van gevm ons deze en geene plaatfen en den brief van Kapt Clark eemg denkbeeld. Men bespeurt (zegt hy,) Eb en Vloed op de Columbia tot op 183 Mylen boven hare uitwatering. Tot zoo verre kan zy veilig, door groote Chaloupen, bevaren worden, en tot op 155 Mylen zelfi door vaartuigen van 300 Tonnen, te weten tot daar waar de Columbia in de Muhonama loopt; eene rivier, die haren oorlprong reemt aan de grenzen van Nieu-w-Mexico." „Ik befchouw ffehryft Kapt. Clark verder deze vaart als zeer gefehikt, om den handel in peheryen grootelyks te bevoordeelen: daar men al het Bontwerk, welk de 19 Gewesten van Amcrika Oplevren, kan vervören naar den mond van de Columbia, en van daar jaarlyks met den 1 Augustus naar de Oost-Indien afiche- pert, thet dat gevolg, dat deze pelteryen ting vm (j&t te Kanton zullen aankomen, eer dezelve in Eng land fcunnen wezen, die men jaarlyks van Montreal af* zendt. Over de eoogena*mde Sacro Catino van Genua. Sedert vei euwen was de Stad Genua in het betit van een Achtkantige Vaas, bekend order den naam van de Sacro Catino (hcilige Schotel) dien men voor een Smaragd hield, en gevolglyk van onfehatbare waar-de. Dit Sruk is, in gevolge der jongfte Omwentelin-gen in Hialie, naar Parys vervoerd, en np order van den Keizer, den soften Novemb. a. p. in het Kabinet van Oudheden der Koningl. Boekery in bewaring gefleld. Over dezen Schoiel, die als een kosrbaar relieicbt schouwd wierd, had Vader Gaetano, een fehranderd Angustiner Monnik, in het jaar 1727, te Genua een Verhandeling in 't licht gegeven, waar in deze Geese-telyke, op zyne manier, trachtte te bewyzen, dat deze Scnotel een en dezelfde znu wezen, waar op het Passchlam voor onzen Zaligmaker en zyne Apostelert des avonds van ’sHeeren laatfte lyden was opge-discht. — Dezelfde Geestelyke verhaft, daar by te-vens, op welke wyze dit Kleinood in handen der Genueezen gekommen was, te w eten: 4, die van Genua hadden zich, in de eerfte Kruisvaart, en vooral by dd verovering van Cifarea, in 1104, byzonder onderfehren. De Stad wierd jingenomen. men verdeelde dert onmeetlyken buir, dien men ’er vond, in drie deelen, waar van ddn in niets meer dan deze Sacro Catino beftond. De gezameniyke Kruisvaarders kwamen overst, dat men de onverfehrokkenheid, welke de Genueezen betoond hadden, door aliereerst de belegerdd Stad te bekliromen, niec voeglyker konde belonnen dan met hen het e. Erfte te laten kiezens waar op dezenl den gezegden Schotel kozen. Men bewaarde dezen fchar, in een kostbaar kastjen, dat, in het dik van den muur der Hoofdkerk van Ge. M a nua, was ingehouveen. De fleutel wan dit kastjen waaren in bewaring gefteld van de aanzierJ kite perfonen der Republek. Niemand (tend bet vry dit Heiligdnm anteraken, er, flechts eenmaal ’sja.;rs. wierd her, op een der hoogfte Ftesten, den vt Ike ten too e gehouden. Uit hoofde dus van deze vonrzorgen was het den wertgierigen onmogd, kom te btprneven of deze SCho-tel, in der daad, uit een Snaragd beftond. Dit onderzoek is nu oniangs met alle oph-ttendheid in ’t werk gefteld, door eene Commissie u t de Klasfe der Na-tuurkundige Wetenfchappen van het Fransch Natinnaal Inftttut, bertaande uit de Heeren Guyton Vavquclin en Haug; volgens welker waamemingen het gebieken is, dat de zeliftandigheid der Genutefche SicroCa-tino, in niets anders, dan gekoleurd Glas beftaat. Met dit alles veruient het Stuk wel, om bewaard te wor-den, als ten fraai Gedenkftuk der Oos erfehe Glasbla-zery, in het beneden R^k: zynde het vry zeker, dat het Oosten vervoerd is in Het begin der lade Eeuw. De koleur is Olyfverwig groen, wat donkerder dan die van Pérdor. De zdfandigheid is aan den dikken kant, nader knmende aan het plasma der Duitfche Mineralogisten, dan aan de Smaragd van Peru. Tfäarnemingen v/egtns de inftorting van den Ru filter gedaan den Vften OSoler 1806, in het Canton Schnytz. DOCK THEOD. d e SAUSSURE. Door de werking van het water, de lucht cn.de vorst reigen alle bergen, om zich op te losfen, te verlagen, en tot den bodem der Zee terug te keeten, waaruit zy wiarfchynlyk zyn voortgekomen, en zich mislchien op nieuw vormen. Deze op’osfing gefehiedt meeital lings zoo langzame wegvn, dat zy onze waariiemiugen ontfnapt; maar ibmmige keerea kou- Dgitized by Google C 1*1 } kontfigt zy zich, door onverwachte inftortingeo aan, die erne geheele landstreek overstelprn, de inwoner verdelgen en niets dan het beld der verwosiing en van een bajert achterlaten; zoodanig was de inftortinp, die den aden September van dit ja. in het Canron van Schwytz plants had. Men heeft reeds verfcheide befchryvingen van die droevige gebeurtems; maar deze zyn onvoikometi, gene onnaauwkeu-rig, in al.en ontbreken juiste nafporirgen naar de oorzaken, die dezelve voortgebragt hehben. Deze Waarnemingen zou-d nuttig kunnen zyn, indien zy de bergbewoners gerust felden. Die op valfche verfchynfelen dergelyke ongevallen Gingten dochten, en indien zu dezulke daar van verwenden, die in een onveorzigtige gerüstheid aan een wezenlyk gevaar blevend. De eenigermate van zelfs ontstane inftortirgien, die in verfchillende streken hebben plaats gehad, teionen, dat de bergen, die eenen naby zynde val schon aan te kondigen, door de te grnote helling van hunne lagen en by gebrek aan verbmding hunner deelen, geeue inftortiogen vormen, in (last, oa eensklaps, de naburtge Jandftreek te verwoesreu, indien deze lagen met verfchilien in hunnen staat van op een hooping of in hun tamenstel. Zy veroorzaken zonder twyfel fteenstorthingen; mar deze stoningen gefchieden langzamerhand schier regematig; men necmt van dag tot dag  geene voor de bewoners dier streek geduchten geduchten. Maar indien het zamenftel van den berg onderfcheiden is, indien eene of eenige harde en overhellende lagen op eenige harde en in het water oplosbare lagen op volgen, blyst de harde laag onaangeroerd, terwyl die daar onder is, vergaat. Ten gevolge van deze oplosfii.vormt er zich in het binnenfte van den berg eene ledige ruimte, of opgevuld met eene zachte en onzamenhangende zelfftandigheid. De bovenfte laag nog in zyn geheel, dan een fteunpunt ont- brekende, fchilfert af, z*kt op eenmaal op alle punten in, de plaats van de opgeloste laag innemende, en ftort tot aan den voet v»d den berg, met eene fnelheid, gebvenredigd aan zynen graad van overiieiling en aan de verkregen beweging, by de werkelyke inzakkii.g. Zie daar eene ruwe fchcts der oorzaken, die de inftorting der Diablerets, die van den berg Cbede, digt by Servoz en eindelyk die der Ruffi of Ruffiberg te weeg bragten , waar over ik thans handel. Deze berg, waar aan men ook den naan van Rotsberg geeft, beftaat uit verfcheide kerfpelen ea landhoeven, die alle den naam van den berg dragen; maar deze verdeelingen zyn wil- M g lo* % Digitized by Google C il» ? leVeorig; zy ?vn door geene natuorlyke doorfhyding of vef- deelirg bepaald; dns zyn de namen van Gnippe, Spitzbuh) , Sreinerberg, on Rr'sfberg, welke men in eenige verhalen aan den ingeflnrten b rg gegeven heefr, flecbts verfchillende wei- den van den Riffiberg, door welke de fteenflorting gegaati it. Ik neem dair en bnven de laatfle benaming by vooriceur aan, boven die van Rosfberg, om dat dir verwarriug met den Rofzberg kori veroortaken , een zeer daar van onderfcbeiden berg, in de nabuurfchap van Stantz. De Ruffiberg it, volgens den Hr. Ebel 806 toifei boven de Zee en 586 toifcs boven het Zuger Meer of den bodetn der vallei van Arth verheven, waarin de berg gedeeltelyk is uedergeftorr. Deze vallei, ryk in weilanden, it fchilderachtig van ligging; door twee Mecren, dat van Zug aan de Noordwestetyke en dat van Lowertz aan de Zuidelyke zyde bepaa'd. Zy wordt door twee bergen gevormd, den Ruffiog ten Zuiden. Zy is een en en halve myl lang, en een vierde van een myl breed, aan haar Wetrelyk niterile by Arth, een dorp, aan den oever van het Zuger-Meer gelten; en een halve myl aan baar tegenovergefteld uiterfte by ft Lowertzfcbe Meer. De Ruffiiberg is zamengefield uit lagen van Poddingfleen en Cit lagen van Znndfleen, die naar den bodem der vallei van Arth afdalen, evenwydig met de helling van den berg ouder een* hoek van 25 graden. De gelykheid, die er in het zamenftel en de geftelrenit van den Rigi- en Ruffiberg heerscht, dass de Hören Ebel en Esther vermoeden, dass doze twee bergen cerrydj verwenigd waren; zy zyn beiden uir fleenen zamengefleld, door bet water gerond en uit zand door een gedeeltelyk kalkaar dig en gedeeltelyk leemaardig Ciment aan ten geroegd, dat Steer dikwyls rbod van kleur is. Deze Ciment, die very hard It, vergaat allengskens door de working van de lucht en het water, en de oppervlakte van de rott verrieling, bet voorkomen van een afgekaobelje fteenvloer. De fleenen, waarbit by bestaat, zynmeettaal geelachtig gewecken, by doorbraak zyn zy dof erf zamengedrongen, gelyk de kalkaardige fleenen van de Tweeda foort. Ik heb Ùer echter gee e verfleeningen in gezien. Men vindt daarin oofc Dog hoorfleen, quartz, roode jaspis, rondachtige zandfteen en eindelyk og granieten; maar de laatfle zyn ’er zeldzaam, sliyd rood van kleur en men zou die gemakkelyk met por- phyrfleenen kunnen verwarren. J-iet is opmerkely k, dat alfe deze fleenen geene overeenkomst mer de fteenfoorten van da digtit, bygelegen b.-rgen hebben, dib kalkaardig blaauw en van eet. eenig'zihs bladerig zamenflcl zyn. Het is bovendien op- mjnerkel)k,-dat hunne omtrek in alia opzigren noon boven de itevea a acht duimen gaat." Do De omwenteling, die op deze plaats die  afgebragt door de algemeene befdiouwing dezer landdreek. De indorting van den Ruffiberg heeft ten vyf uren des avonds plaats gehad. Zy is veroorzaakt, getyk men zulks reeds in andere berigten heeft opgemerkt, door den regen, die zoo overvloedig den geheelen Zomer in deze dreek gehalten is en wel byzonder de vier en twintig uren, die den aden September vooraf gingen. Dezeive hield evenwel des voormiddags op en op het oogenblik der gebeurteuis regende bet niet. De laftorting is niet voortgebragt door den val van den top des bergs op de onderde deelen; zy werd door een geheele bedding lagen gevormd, die van den grond tot den top van den Rufiberg, hier en daar 100 voeten diep, byna 1000 voeten breed eu omtrent eene myl lang zich van de onderde lagen beeft Iosgefcheurd en evenwydig met deraelver oppervl Augegleden is op den bodem der vallei, met eene zwakke helling, die onbegyplyk is by zulk eene zwakke helling. De Boer, die my ten gids verdrekte, by mynen uitdop op dezen berg, was getuige van het toonkel gewesr. Hy wooti-de op den weg der indorting te Ober-Rothen, een gehucht op de heiling van den Ruffiberg gelegen; hy was bezig met voor zelf hout te hakken, en omtrent vyf of zes fchreden van de plaats, waar de dorting gebeurde. Hy hoort eensklaps een gtluid, gelyk aan een donderilag en voelt ten ge-lyken tyd onder zyne voeten eene foort van trilling. Hy verlaat terdond de plaats; maar naauwelyks is hy vier of vyf schreden ver, of hy wordt door een luebtdroom ter neder geworpen Huy daat terdond weder op. De indorting was voltooid: de bvom, dien by kapte, bet buis dat by be wo on- C 1*4 > de, alles was verdwenen, en by z«g volgens *vne eigen woor- den , eene nieuv/e Schepping. Eene omzaggelyke Stofwolk , die bet oogenblik daarop voigde, wierp eencn Ouijer over de geheele omftreek. (Ilet vervolg in or.ze eerstkomende . ) NIEUW-UITGEKOMEN BOEKEN, AKADEMISCHE IN ANDERE SCHRIFTEN. I 4 La Cataflrophe du douze Janvier, propose tomme one calamitd generate : Sermon par I. Corinth XU. 26, frononcd le 25 Janvier , par J. Teissedre l’Ange, Pas- teur de I’Eglife PHallonne de Harlem. Imp’-mg au profit de Is Ville de Leyde. a Harlem cbez J. Enfchede et Fils , 1807. De Vervroesting van den tv/aalfden January , vtorge- fie/d alt eene algemeene ramp, in eene Leerrede over I Co- rinth XIF. 26. door J. Teissedre l’Ange, Leeraar iy do fHalfche Gemeente te Haarlem : in het Hollandsch vertaald door Matthts Siegenbeek. — Gedrukt ten voordeele der Stad Leyden. — Te Hiarlcm by J Enfthedd en Zonen , tbcy. Eene zeer vuortreffelyke Leerrede, overwaardig der moei- te, welke de Hoogleeraar Siegenbeek ter vertaling van dezel- ve genomen heeft. Gelyk de keuze van den tekst, En zoo een lid lydt , zoo lyden alle de ledtn mede — door hare aandoenlyke toepasleiykheid e:i den geest van echte Christely- ke menfchenliefde , dien dezelve ademt, alreeds een zeer gun- ftig vooroordeel inboezemt, zoo wordt dat vooroordeel op het ▼olkomenst bevestigd door de uitmuntende wyze, waarop die woorden door den Redenaar ontwikkeld, toegepast en asnge- drongen worden. „ De ramp der Stad Leyden overgekommen, is gemeinen aan het ganze Vaderland.” „Eene algemeene ramp vereischt algemeene hulpbetonitj-gon, algemeene pogingen.” „Deze deeloeming van den geheelen Staat is het eenige middel, om, die ramp tot wezenlyk het van het Vaderland te doen uitloopen.” Zie diar de drie bclangryke hoofdzaken, tot welker ontwickling de Redenaar, na eene korte maar fraaije ontvou wing zjner tekstwoorden, uit dezelve aanleiding neemt. Met byzopder genoogen bovenal lizen wy het eerfte gedeelte, waarm de menfchelykheid, de vaderlandtmin en de Christianke liefde women voorgefteld als zich vereenigende, om de ramp, der Stad LeyAlen overgekommen, te doen befcboa-wen, Als gemeinen aan het ganfte VaJerland. „ Dat Leyden, herfteld, opgebouwd, aan zyn’ ouden luister „ terug gegeven, aan de toekomende geflachten ten getuigc ,, ftrekke van de edele zclfsverloochening van het tegenwoor- „ dige en een gedenkteeken worde van de liefde van het Hol- „ Jandfche Volk, van de grootmoedigheid van zynen Koaing „ en van de eindelooze ontfermingen ran zynen Goo. Amen. Kerkelyke Redevoering over Luc. XIII. vr. 1—5. naar aanleiding van den verwoestenden ramp, welke de St ad Leyden getroffen heeft 00 den 19 January 1807. Ver- na ardigd en op dfn 18 J-tn deszelven jaart uitgejprekem door F van Teuiem, Leeraar ty de Remonfir ant tch-Oe- refermeerden te Utrecht. — Te Utrecht, by de IVed. J, van Terveen en Zoon, mdcccvii. De Kerwäarde van Teutem, door de vroegere uitgave van Leerredenen, als Kerkelyk Redenaar met fof bekend, neemt in deze Redevoering uit het bekende geval met de Galileers, ein fast van Pilarus onder het olferen omgebragt, na een kor-te opheldering van hetzelve, aanleiding, ein, met bellryding van bet onchristelyk deukbeeld als of buiteugewona rampen. Ms Anneer de loop der bedenkünstigen daar toe gelegenheid gaf, in ekelc byznnderheden kracbiig gefchilderd wordt. Veel goeds, waars, leerryks, en sticliteiyks z.-ker bevat deze Leerrede; doch wy kunnet met dit allts niet ontveinzen, dat dezeive 9ns minder dan vele. andere oplteilen van denzeifden Redenaar behaagd heeft, en, in ons oug, z >o met opz'gt tot de klaarheid en juiste omg, a'.s tot de kieschheid en zuverheid van denkbeldn, a'.s tot de kieschheid en zuverheid van denkbeldn, aan gelyk overhaastiug zyn toe te febryven. Bur, del van ^ianfpraken, Gebeden en Leerredenen % gedaan te Leyden, op dent achtienden en vyf en fwintig-Jien van Louvemand 1 807, door de Predikanten, /. Roldanus, L. Egeling, Prof. S. F. J. Rau, N. Schotsman, H. Proper en W. Brjes, op voordragt van den Ed Groot u. Ihb. Magistrat van gemelde Study uitgegeven ten kehoe.e van de ongelukkige Ingeztenen. Te Leyden, by i. en J. Honkoop, mdcccvii. Deze bundel van Aaufpraken en Lterredenen, ter gelegenheid van de vrecafelyke ramp, weike Leyden getroffen het, in die Stad zelve en voor het grootlle gedeelte door Leeraren uitgefproken, die zelve in die ramp een treurig aandeel badden, moet gewisfelyk by elk gevoelig mensch en Christen een dubbele belangstellung opwekkcn. Ook twyfelen wy geenszins of dezeive zal over ’t geheel met veel Godsdienstige nan— doening en Stichting gelezen worden, offen naturlyk niet alle opftellen eene gelyke waarde bebben. De vier eerlle Stukken in dezen bundel, weike op den eerlien Zondag na de ramp werden uitgefproken, zyn, gelyk de tydsgelegenhcid natuurlyk medebragt, enkel korte Godsdienstige Aanfpraken, waarby de Heeren Eoeung En Prof. Kau hunne gebeden gehörden, terwyl de oeide laallie Rod.-voeringeu, weike den tweeden Zondag gehörden, den vorm van gewöhnlichen Leerreoenen beobachtet. De Heer hält man alleen heeft by. zyne Aanfpraak een gedeelte der H. Scnrift, het zeggen 'namelyk van den Profeet amis, H. III. 6, zal 'er een kvtaad in de Stad zyn, dat de Ileere niet en doet?, tee groodiiage geugd. De i^ecricdeuen van de heeren Proper <*) n ei» <)-VVy zyn dOw ilien Heer verzoebt eene zmftorendt uitUting in zyn# Leeiw It den geleoft in God, gelöst oak in my; de laatste eene hoogst toepasselyke uiiboezemirg van den Dichter de Cllden Pfilrns, v. 15. Uwe knechten hebben ten nee/ge* al- ien a an hare Steenen, en hebben medelyden met haar gruil. By verre de mreste Redevoeringen zyn 00k de Pfiltenen en uezangen opgegeven, met welke de Godsdienstoefring aangevangen en geeindigd werd. De bepaaldheid van ons betek verbiedt ons by alle Stukken in dezen bundel fhl te ftaan; weshalve wy ons vergenoegen sullen met alleen van die gene eenig breeder verflag te doen, welke zich in ons oog byzonder onderfcheiden, zonder daarom aan de waarde der ovtrige, welke änder zyne eigene verdienften hebben, in het minstte te kort te willen doen. Onder de Anspruchken dan heeft die van den Predikant Ecir UNO voornamelyk onze aandacht tot zich getrokken, om de roerend-eenvoudige welfprekendheid, da edele kieschbeid eu keorigheid van ftyl, daarin heerfchende. Na eeue alleraan- doenlykfte en waarlyk Meesierachtige Schlldering van de ramp, staat de Redenaar kortelyk Ail by het denkbeeld, dat de AW lerhoogfte derelve befchikt heeft en het geen wy daaruit leo- ren moeten; waarna hy zyne toehoorders, ondarfcheldenlyk, too r zoo verre *y of meerder of minder in de ramp gedeeld hebben, tot danken en bidden opwekt, met aanwyting van *t geen, waar voor zy danken en waarom zy bidden moeten. Om een procve te geven van den hartelyken toon van Gods- vrncht, de kunftelooze welfprekendheidd, en edele keurigheid van ftyl, welke het geheel kenmerkt, zullen wy het begin der aanspraak hier afchryven : „Want Zal ik zeggen? wa.r- ,, mode zjI ik beginnen? met weenende klagten, of me; „ ootmoedige dankzeggingenp liefst met het laatfte. Geloofi <j, zy God I dat #y levend en onverminkt bier zyn, dat zyne „ genadige hand ons zigtbaar beboedde, ons vry deed gaan: ita dat omzettend onheil, in die jammerlyke verwoesting, wel- „ ke onze Stad getroffen heeft 1 Daar zaten wy Maandag „ middag gerust in onze huizen, of gingen op onze Stratetv, ,, deden onze bezigheden, bezochten onze vrienden; wy re- „ kend En onze kinderen vielen, in de schön, of in onze hübschen, niemand dacht, niemand vermoedde iets kwaads, en in oogenblik  Zy zyn niet meer, zy liggen gedektet, nog onder de puin, heopen bedolven, of zyn reeds onder de dooden gevondea, en opgeteid, terwyl een aantal gewonden, verminktea zucht, kermdt en met den dood worflelt. 01 allerdoenlyk fich. Die ons yoor de toekomst gedurig nieuwe, lang, bylyvende droefciiisfen en ellenden bedreigt. De God der gudeir gebood, en de Engel des doods en der verwoesting, vloog door onze Stad, klom in orze vengfleren, en rapte, weg, wat hem geboden was. Geloofd zy God, die ons, ons detu vryga m! — ja, imne Hoorders! Gy alien erkent, lift met my: de Heer heeft hilt gedaan! of twyfeld gy er aar? lecst net dan in u.n Bybel Yvie zegt vat, /set „ velk gefehiedt, (zoo 7) de Heere niet en tevee/t? Gast met uit den mend des Hilerhoogften het kvada „ en het goede? Zal 'er een kvaad in de Stad zyn, dap „ de Heere niet en doet? Ook de Leu rede van den Heer Bkoes, met welke de ban- del bell, ten uordt, is overwaardig, dal wy daar by eenigzin* Jsnger ftil ftaan. Dezelve is overryk in edele gevoelens en denkbcclden, en doet zoo het verstand als het hare des rede- naars de hoogfte eer a.n. Ook de flyl verdient om de defti- ge fjerlykhtid en mannriyke kracnr, daarin heerfehende, een* byzoi.dtren iof. Wy bebben reeds de, triffet de en toepasfdy- ke taal des Pf.iinucbter* vermeld, welke ten grontillage der Leere gelegi is. — fta eene korie en treffende inleiding, bepalt de spät eker de aandach.t z ner hoorderen by de drie voW gende byzonderheje.i, uit de tekstwoorden en derzelver zamei'bang ontieei d. i. De liefoe voor Jeru zalem en den Temple, door octaver verwoesting niet uttgedoofd, maar veeleer aangewakkud, 2. in de betuigu g vat. Jielde voor de verweste Mad en Temple is een fterk, zet r aanaoettlyk aangedrongegebvd om hetfit tirg en opbouwing; 3. de hoop op de herbourring duel den edumoedigen oemiunaar, onder het aandrmgen tt* > Tin zvne liefde, fot in de boogfte blydfchsp verrukt zyn en opgeK'gen. 