Records of South-Eastern Africa : collected in various libraries and archive departments in Europe
Theal, George McCall, 1837-1919
Indien 't tot het besteck eenes Eeisbeschryvers behoorde, uitweidinge over de Voor- en tegenspoed te maaken, myne bedenkingen van dezen tyd verschaften ryke stoffe. Wat verscheelt, dacht ik, wat verscheelt het leven der menschen,onderling veel, en wat zyn de lotgevallen wonderbaarlyk onder-scheiden hier op Aarde! de een is een speelpop van 't geval, en een ongelukkige telg van alle rampspoed, daar den ander gebooren schynt tot geluk, hy leeft een leven van vermaak en dartelheid; hy hoort, maar kent geen wisselvallige slagen van 't Fortuin, en oordeeld des dat zyn kennis en vermogen, de uitwerkende oorzaaken van zyn geluk zyn; hy overweegt niet, dat alle streke van 't geluk moeten te zamen loopen: dat zelfs alle omstandigheden gelyk. Mosten werken, om ons te doen wezen 't geen wy zyn. Een enkel toeval, maakt een schok in 't rad van de Fortuin, en doet ons by de uitkomst zien, dat de ervarentheid alleen ons lot aanwyst, en van agteren onze feilen ontcyffert; dat geen bekwaamheid, maar de Voorzienigheid van alles de eere komt, waar van ik duizende bevindelykheden in myn levensloop, tot overtuiginge zoude konnen te berde brengen; en in 't vervolg zal nog blyken, hoe wonderbaarlyk de uitkomsten zyn geweest, dat zelfs 't mogelyke voor geen sterveling te voorzien was. Wie had, of kon nu eenige hoop hebben, om ooit van dit Eiland te geraaken? 't volk meest verstorven, net Vaartuig Ten halven op stapel, de Timmerman buiten staat (alzoo de Avegaar gebroken was) en 't meeste gereedschap gestolen. Baadeloos waaren wy. In zulke omstandigheden leert men zielven en zyn onvermogen best kennen, en dan is de toevlugt tot God, zonder wiens by stand men niets kan uitregten. Agt maanden hadden wy dus doorgebragt op dit Eiland, en wie zag uitkomst te gemoet! de een wilde naa de Koning, de ander aan de strand verblyven, op hoop of 'er een Schip kwam. De meesten wilden aan 't Hof, en op 't Eiland bly ven; want als men daar toe genegen is, zoo krygt men daar van's Konings eerste vrouw, een dagelyksonderhoud van Vleesch en Melk, en begeert men 'er te blyven, zo verdeelt hy de manschap hier en daar, en geeft hen land, slaven en een vrouw tot vermaak en hulpe, hier voor verbind men zich aan hem, om ten alien tyden. Wanneer 't vereischt word, als Veldheer ten Orlog te trekken, en zyne Vyanden te keer te gaan, zyn volk te onderwyzen, daar men bekwaam toe is: dit is de hulde en vergelding voor zyne goedheid. En waarlyk hebben is een aanlokkelyk land, em men kan 'er regt Aardsvaderlyk leven hebben. Trou is men allerwegen zynen Overigheid verplicht. Maar gaat deze liefdigheid der Heidenen niet veelen Christenen te boven? Hier is geen aanzien van perzoon, of veragte armoede bekent; myn nog dyn, de bron van alle onheil en verdrukking, kent men niet; 't geld, de God der Wereld, word hier niet aangebeden: maar een onnozele eenvoudige levenswyze, daar niemand hoeft te liegen nog te bedriegen, om gewin, is hier te vinden. Liefdadigheid en hulpe den vreemdeling te bewyzen, daar in gaat de Vorst 't gemeen voor, in 't kort een algemeene herbergzaamheid en gastvryheid vind men by een siegelyk: maar dit alles was niet vermogend, om ons dit voor het waare geluk te doen erkennen. leder had de uiterste begegerte om weder by zyn Natie te geraaken, schoon de meesten, wanne Er zulks hun al gelukte, hun leven in een Zee van zwervende kommer moesten eindigen: zo dwaas is de begeerte der menschen, dat zich dezelve altoos uitstrekt tot dat geene het welk buiten hunne magt is; dit wenschen is zo haast niet vervuld, dat hoop genieting is, en ons voor weinig tyd wel wat geruster steld, of men haakt weder na wat anders, en alle genoegen des, hier uit geschept, is kort van duur, volgens den aart van 't menschelyk gestel, dat alle ogenblikken in vorm verandert: nu heeft het, straks ontbeert het weder iets anders, en dit verandert zoo lang tot de rol des levens afgeloopen is. In deze droevigen en naaren toestand verbleeven wy nog eenige dagen op de strand, niet weetende wat ons te doen of te laaten stond. In deze onzekerheid hoorden wy op een' nagt een groot geschreeu van Volk aan de strand, tot ons naderen, en by ons komende stonden wy verwondert te zien, dat het de Engelsche waaren die met het groote Schip van hier waaren verzeild. Deze verhailden hoe dat him Schip by de Noordhoek van Madagaskar was gestrand, en aan stukken geborsten. Zy tot 125 man ann land geraakt, en besloten hadden om met malkanderen van het wrak een vaartuigje op te slaan, en terwyl zier hier mede bezig waaren, hunne slaven, met de Inlanders te zamen hadden beslooten, om him alien op den middag, wanneer zy te slaapen lagen. gezamelyk op 't lyf te vallen, en te vermoorden, 't welk zy ook ter bestemder tyd volvoerden, en alien tot op een- en twintig, die zich met de vlugt nog behouden hadden, op dit Vaartuig, en na een langdurig zwerven, en veel uestrae elende, genoegzaam uitgehongert, en naakt hier ter hou kwaamen. Veelen hadden hunne Diamanten nog behouden, alzo zy die altoos by zich droegen; anderen hadden niets. Des morgens waaren zy alzo veel verwondert over onzen toestand, als wy over de hunne; ziende ons met zo weinige manschap nog overig, en dat in zulken naaren stand. Het eerste van onderhandeling met de Zeerovers was ruilebuiten; zy hadden kleeren noodzakelyk, en daar waaren wy rykelyk van voorzien, ieder speelde hier de rol van een groot Koopman. Diamanten verruilden tegen oude plunje; men zag hier naa geen veinig, of op een caraat of drie, maar na de groote, en de veelheid: een of twee min of meer, brak geen koop; rokjes en broeken waaren nu op de hoogste markt gerezen. Twee a drie dagen hier na verscheen 'er nog een Vaartuig met Portugeezen en Franschen, van dezelve Compagnie als de eerste, welke meede van het gestrande Schip een Vaartuigje hadden toegestelt. Wy zagen dat de Franschen de eerste van boord jaagden, die al zwemmende naa den wal naderden. De genoem-de Engelschen Halden gevallig hin Zeiltje in top, om het te Records of South-Eastern Africa. 455 droogen, wanneer wy in een kanoo in 't Vaarwater waaren, enkel om inspectie van dit Vaartuig te neemen. De Franschen wierden hier op bevreest, en meenden dat wy hen wilden afloopen, lieten uit vreeze nun Anker vallen, en gaven zich aan ons over, zonder eens scherp te zien, ook hadden wy hier geen gedagten toe: en dit was het middel waar door wy van het Eiland zyn geraakt. De Portugeezen vervoegden zich by ons, en de Franschen vereenigde zich by de Engelschen, welke na 't Hof gingen, en lieten ons dus lang aan de strand in rust blyven. Terstond beslooten wy met malkander, 't Väartuigje met onze losse planken op te boeijen, en 'er een dek op te maaken, daar ons de Portugeezen in behulpzaam waaren; wy gingen zonder vertoef te zaamen aan den arbeid, en voltrokken ons werk binnen de 7 of 8 weeken, en waaren gereed om Zee te kiezen en naa Mozambique over te steeken, en alsdan onze reis verder tot aan Rio de la Goa of de Kaap voort te zetten. De Rovers dit vernemende, en onze zwakheid kundig, kwamen met alle man af, en vielen ons bot op 't lyf, beroovende ons van de engilden Juweelen, en van al bet geen wy nog hadden: dit gedaan zynde dwongen zynde dwongen zynde ons met 't pistool in de hand Alle aan boord te gaan, en terstond Zee te kiezen; dit geschiedde om dat zy bevreest waren dat wy by den Koning over hunne behandeling klaagen zouden. Wy haalden oss Zeiltje by, en zeilden de Rivier af tot in Zee, en zogten wat zuidelyker een haven in te loopen, om ons van water, brandhout, en Victualie te voorzien: alsmede het Vartuigje dat lek was, te calefateren, en verder ons in staat te stellen om een zo gevaarlykeonderneeming, met twee en twintig man, en een Zee van 160 mylen breet, over te steeken. Ons Vaartuigje ondertusschen was in een zeer gebrekkelyke toestand ; het had geen meerdere groote dan een gewoone Boot, 'Was daarenboven zeer rank, en gelyk wy zeiden reeds lek : wy hadden een verloopen Kompas, doch Anker nog tou, en maar een slegt Ka-zeiltje van oud doek, zonder eenige Lyfberging dan in de oopen Lucht ; zo dat wy geen storm konden tegenstaan : daarenboven weinig voorraad tot de Reize, eeniglyk hadden wy een weinig vleesch dat tegen het vuur. gedroogt was, en nog een weinig overschot van onze oude Ryst. 'Was waarlyk een harde post, maar de nood, die geen gevaar kent wanneer 'er hoop van uitkomst te gemoed gezien word, dee Y dit schoon en vrugtbaar Eiland vaarwel zeggen, staat ons let van deszelfs gelegenheid, de aard van 't Land, en Zeden der Inlanders, te melden. IV HOOFDSTUK. Overtogt van Madagaskar naa de Sangubaarsche kust. Aanlanding op Mozambique. Wedervaaren aldaar, en beschryving van 't Land en Volk. Nadat wy dan door hen gedwongen waaren Zee te kiezen, liepen wy by 't land langs, om een Baay op te zoeken, daar wy verder water, brandhout en Victualie voor de reis konden krygen. Wy liepen het een kreekje voor, en 't ander na in, doch konden energens Volk vinden, dan zwervende Bandieten, daar wy eenige bossen groene Pisang van inruilden, en onze twee vaatjes water vulden, en wat brandhout kregen. Met deze sobere voorraad, moesten wy, gedwongen, de reis onderneemen, zynde met ons twee- en twintig perzoonen sterk, als 13 Portugeezen, 1 Zwart, en nog 8 van ons eigen Volk. Wy rekenden, dat wanneer wy man vyf mutsjes water daags uitreikte, wy er een groote veertien dagen mee konde strekken, en daags de man wat ryst, (zynde nog van dezelve, welke wy van de Zeerovers gekregen, en altoos bewaart hadden tot de reis, alzoo wy op het Eiland gekregen konden bekunden. omen, twee Pisangs, en een stukje van 't ge-droogde vleesch : verder gaven wy ons over aan de Goddelyke Voorzienigheid, en staken met ons vaartuigje Zeewaard in. My was bewust dat Mozambique omtrent Oost en West van oms gestrekt lag, en by gevolg onder een en dezelve meridiaan als de plaats van waar wy vertrokken ; de wyte van de overtogt tot de Sangubaarse kust giste ihnen te zyn : verder maakte ik een quadrant om de Zons hoogte te neemen. Na dat wy omtrent agt dagen hadden in Zee geweest, verminderden wy het rantsoen van water, tot op vier mutsjes, om dezelve des te langer te kunnen strekken. Veertien dagen verloopen zynde, en dus lang in de open Zee gezworven, daar wy nog geen tekenen van land be merktte, begon het Volk zo wat te morren, gelyk het in zulke tyden gaat, de een zei, is hy Stuurman hy weet er de d.. van : de ander het zyne, en dus sprak ieder na hy gezint was. Deze misnoegheid wiederzählend aangezet, door de Portu-geezen, die het Volk wys maakte, dat zy er gemeldet 10. 12 Records of South-Eastern Africa. 457 of 14 dagen op zyn langst over zeilden; dit duurde zo al tot den 16 dag, en nog zag men geen land: ik wierd zelfs ook verlegen, rädpleegde met de Konstapel, alzoo wy beiden Stuurlieden waaren, en om de waarheid te zeggen, wy wisten geen van beiden de reden; wy hadden altoos goede wind gehad, en tot nog toe bekwaam Weer; 't scheen 'er zomtyds wel door te gaan, en wy ordeelden, dat wy land moesten zien, kortom ons bestek was uit. Het is waar op ons Kompas konden wy geen staat maaken, en de miswyzing was by gis; de Zon daar konde Vast op gaan, de stroom kon ons verleiden, de oorzaak was ons onbekend: maar hier was het Volk niet mee te vreden; zy begeerden te weeten hoe ver wy nog van land waren, en dat was onomgelyk hen te bepalen; onze toestand was des elendig en deerniswaardig. Voor hitte, koude, regen, wind en onweer, moesten wy bloot staan, en hadden geen ander beschut, als den blooten Hemel; een randsoen daar men even het leven door houden kon, en dan moest het nog in den tyd al meer en meer verminderd worden, om dezelve te verlengen. Of men ziek was, gelyk er een in de kooy lag, die smagtende van dorst, om een mutsje water verzogt tot zyn laaffenis, zoo wierd het van alle man geweigert: 't was een man over board, een eeter te minder, gehen drop meer als wy, gelyk hy ook met geduld zyn dorst moest läden tot het grandsoen wierd uitgereikt. Wy zeilden al voort tot den 18 dag, en zagen nog niets als water en lugt. Hier en daar pitsjaarden zy weder, onder malkander, gelyk het in zulk een tyd altoos geschiet, eder brengt het zyne toe, zy wilden wy belanden zouden, en hoe ver wy nog van de wal waren. By zou nog een dag of twee kunnen tegen houden, en. Ik vreesde wanneer dit praaten eenige aandrift kreeg, de woede niet te stillen zou zyn, en oordeelde derhalven best, hun met een troostelyke redeneering in hunne gedagten te herleiden; en zieide hen, dat ik aan zekere tekenen vermoedde naby 't land te zyn; en dat wy onze toevlugt tot God, en niet tot de wanhoop moesten neemen; dat men nooit aan zyn almagt, (zelfs wanneer alle hoop ten einde scheen) moest twyfelen; dat ik door ver-scheide voorbeelden van Schipbreukelingen bevestigde; toon-ende dat wanneer alle hoop en hulp ten einde scheen, als dan God veeltyds een onverwagte uitkomst gaf; dat wy in dit gevaar niet door ons eigen toedoen, maar door and Er er te gedwongen waaren, en wy derhalven ons beste moesten doen, en verder de zaak aan Gods alwyze bestiering overlaten, zonder daar tegen te murmureeren. Met deze en dergelyke redenen, zette ik hen wat ter neder, maar een hongerige maag en overwonnen van vreeze, is met geen praaten gered. Nood kent niemand nader, als die zich zelf er in bevind. Geen gezag heeft dan plaats, als de hoop in wanhoop verandert. Dus hobbelde wy tot den 20ste dag al voort, wanneer ik in 't vallen van den avond van de pleg hoorde land, land, roepen. Ik keek terstond nit en zag rafeling in 't water, en in den horizond een zwarte streek, 't welk dus stand hield en niet veranderde; des net zig in 't kort als land op dee. 't Yolk wilden toen met geweld het op?t land aan zetten, maar dewyl 't onder de wal bankig en mistig was, en de wind begon op te wakkeren, oordedeik, en de Konstapel best het dezen nagt over en weer te houden, tot aan den dag, om dus te beter, indien wy voor Mozambique waaren, 't land te kennen, 't geen de Portuguese mede goedvonden; die daar by voegden, dat zo wy maar een myl boven Of beneden 't zele aanlanden, wy van 't landvolk zouden gedood worden, als hebbende die een doodelyke haat tegen de Portugeezen, en dat zy zulks, als zynde Wilde Kafiers, an verscheiden van hun Volk, die door ongeluk op hunne kust waaren vervallen, hadden beproeft. Inmiddels wakkerde de wind, de Zee verhefte zich, de een travaat was niet over of wy zagen weder een ander opkoomen; wy dreven den nagt op Gods genade, zonder zyl of tryl, dus heen; want ankeren, schoon 'er goede grond was, konden wy niet, alzo wy er geen hadden. Wy hadden dien nagt, een vreesselyk Weer, van Eegen, Wind, en een gestadige opvolgende Blixem, en wierden doornat, en verstyft van de koude. Menigmaal dagt ik, als het Vaartuig zo vreeselyk in Zee stampte, daar mee gaat er een plank los, en wy na de k elder; want het was maar met houte pennen aan malkander vastgehegt, daarenboven zo lek dat wy den geheelen nagt, met de mutsen en nappen die wy hadden, 't water 'er moesten uit-hoozen. In dit alarm verliep de nagt tot dat den dag aankwam. De Zon een half uur na gissing, boven de kimmen zynde, zagen wy het land vlak en klaar voor ons uit. De tafelberg van Mozambique, en de kleine Voor-Eilanden, wees ik de Portuguese-en aan, die dezelve mede verkende, aanstonds Ora pro noUs zongen, en wel vyf- en twintig Kruissen sloegen. Kort daar na, de wal wat genadert zynde, zagen wy de vlag van 't Kasteel waaijen : toen was de vreugde op de aangezigten te leezen, en ik was de beste Piloot van de wereld, doch ik dankte Gode inwendig, voor zyn gunst en groote goedheid, die Hy in dezen nood aan ons verleende. Op den middag kreegen wy de gewoone Zeewind, die ons tot binnen de haven van Mozambique bragt. Terstond kwam alle man aan. Strand om ons te zien: de Gouverneur en een siegelyk was verwonderd over het Vaartuig en ons stout bestaan, om zulk een Zee met zoo veel manschap, en zulk een wrak Scheepje over te steeken, en ons aan zo veel gevaaren bloot te stellen; doch onze aangebragte Portugeezen, onderrigten hen, wat Volk, waar van daan, en hoe wy genood- zaakt waaren geweest, deze reize te moeten onderneemen. Dezelve Portugeezen waren omtrent two jaaren te vooren, aan't Eiland Don Maskaryn ten Anker leggende, van de Zeerovers genomen, by gevolg Ooggetuigen, toen wy van hens overrompelt, en mede genomen wierden: zonder dat, hadden wy hier van een slegte reis gekommen, want alzoo wy geen bewys hadden, om aan te toonen in wiens dienst wy waaren, en wat Volk, zo zouden zy ons voor Zeerovers hebben aangezien, en wat zy ons voor Zeerovers hebben aangezien, en wat zy ons van merkelyk nut waren: zoo wonderlyk werkt God, door zyne Voorzienigheid, 't geen deervarendheid, die 'er op merkt, in alien gevallen bekragtigt. Wy wierden alien in 'Kasteel geleid en geplaatst, van Spys en Drank in de eerste dag of twee sober, dog dikwils verzorgt, en dit was nodig voor onzen toestand, want  verzeichnet, dat hy ons nu geliefde te vrywaaren, en van 't nodige by stand te doen, mits dat ik en de Konstapel, volgens gewonte, voor de onkosten zouden tekenen, en wy dan onze reize naa ons Comptoir of naa de Kaap zouden voort zetten. De Grouverneur stond verbaast toen hy dit voorstel hoorde, en vroeg of wy geen bevinding genoeg hadden, van 't Vaartuig, dat het nergens toe bekwaam was, als te sloopen, en of wy met ons leven speelden. Meer dergelyke redenen bragt hy by, en eindelyk sloeg hy ons verzeichnet, met dat wy zoo lang onder zyn bescherming konden blyven, tot dat 'er een Schip k Wam, en wy daar op konden overgaan naa Goa, of naa Damon, of elders; en anders met een Engelsch of Fransch Schip, om zoo naa het een of ander Comptoir te geraaken, en hyons inmiddels van 't nodige zoude voorzien. Hier voor bedankte wy de Gouverneur beleefdelyk, en terstond wierd ons een verblyplaats aangewezen in het Fort, en wy benevens de Soldaaten onthaald; doch, dit was zo veel als nodig was, om 't leven te onderhouden. *Kadjang uit het Water, en's avonds wat Eyst met Klappusnoot, dit was de geheele week zo; des Zondags wat Kerry met Visch, en buiten de Vasten, wat Vleesch of Spek. Nach eenige dagen verblyf alhier, wierden van ons de meesten blind, en veelen geraakten aan de graauwe Loop en Persi, door bet veelvuldig eeten der Vrugten, en het drinken van het Water, dat geheel Salpeterig en brak op dit Eiland is, en in de regen Kadjang is een zoort van groen Erretjes, dog veel kleinder dan eenige die by ons vallen. Kerry is by hen Sou{ e, welke zy maken van Visch, Vleesch, Hoenders, enz. in welke Soupe zy veelerhande Speceryen doen, als Kurkuma, Komynzaat, Indiaansche Peper, enz. welke zy vry smakelyk weeten te bereiden. Eords of South-Eastern Africa. 461 Mouson in groote bakken word vergaderd, want van versch Water is dit Eiland niet voorzien. Men heeft er een put, doch 't Water daar in is brak en ongezond : niet lang waaren wy hier geweest, of ik, nevens eenige van ons Volk, geraakten in 't Hospital, alwaar wy deftig wierden behandelt : de paters dienden zelfs voor Doctors, en Ziekenbezorgers. De galderyen, daar de Zieken lagen, waren lugtig en rein, de Slaapplaatzen, omtrent agt voeten van malkander, en nevens elk de vereischte gemakken ; daarenboven een slaaf, die ons van heet Theewater, en 't nodige verzorgde, als wy let eischten. Des morgens wierden wy van de Doctoren bezogt en geviziteert, en afgevraagt wat wy begeerden te spyzen, 't welk van een iegelyk wierd opgeschreven, en des middags, als ook des avonds, door den P Eater zelfs ter hand gesteld, die daar zlang by bleef, tot dat men het zyne genuttigt had, en vervolgens in een lam pet voor en na de hand en had gewassen. Op deze wyze wierden ons ook de -Medicynen gebragt, en die het noch hadden de lichamen door de slaven gereinigt. Niemant kan, schoon hy het vermogen al heeft, zo wel opgepast, nog bezorgt worden, als hier de Zieken, zonder onderscheid, 't zy Portugees of Vreemdeling onthaalt worden. Het was de eerste nagt dat ik, in slaap zynde, wakker wierd gemaakt, van een Pater, en dus nog half slaaven de flikkering van een Vuur, 't geen ter zyde my in voile gloed brandde: maar de ontsteltenis vermeeerderde grootelyks, wanneer drie of vier sterke slaven my terstond op het lyf vielen, 't eene been sterk uitrekte, en de Pater, my met een gloeijend Yzer onder de bal van de voet, niet ongelyk een Smit de hoeve van een Paard brand, drukte: zoo dra ik dit zag en nog pas half gevoelde, schreeude ik als een Varken dat men by de ooren trekt, doch de Pater ging zyn gang. Het pene bezogen zynde, sloegen de slaven met oude muilzoolen een Anker slag, tot dat het Pater genoeg scheen; toen het andere were mede gelyk het eerste, en dit gedaan zynde, ging Pater by een ander, en zo voort tot alle die geene welks gezicht duister geworden was, en deze kunr benodigt scheenen. Ik vermoed dat om dat ik beter wierd, gelyk ook de anderen. De geheelen nagt was ik nog in vreeze, of de Pater nog eens de vizite mogt komen doen; de dag gekoomen zynde, zocht ik buiten 't Hospital te geraaken, en kroop zo goed als ik kon naa de deur, maar die vond ik voor my gesloten, en bevond daar naa, dat men 'er wel zonder vraagen kon in geraaken, dog niet zonder verlof weder buiten koomen. In korten tyd wierden wy weder hersteld, en verzogten aan den Prior van 't Klooster dat wy weder mogten naa het Citadel keeren, dat ons den vriendelyken Pater toestond, indien wy ons genoegzaam in staat bevonden van zulks te doen. Hy geleidde onen aan de deur, alwaar de Portier hem ons goed, dat wy er hadden ingebragt, volgens zyn lyst vertoonde, en ons toen wierd ter hand gesteld: dus ging ieder naa gedaane dankbewyzing, weder heen, na zyn bescheiden plaats, daar wy het veel geringer bevonden. Dit Klooster waar in het Hospital geplaatst is, word voor een der rykste van geheel India geschat; alles is even geschikt en in orde; de standplaats, op den buitensten hoek des Eilands, met een gro Otige Voorgrond, van binnen de Galderyen, ruim, zinnen, en rein; de behandeling aan de Zieken over-treffelyk, zonder aanzien van Perzoonen; het was te wenschen, dat onze Hospitälen met zulk een naam mogten veredelt worden. De Compagnie spaart er geen kosten aan, doch eigen belang der bedienden verslegten dezelve zodanig, dat die er bevinding van heeft gehad, er best van kan oordeelen. One sober onthal in 't Kasteel was well genoeg om 't leven te behouden, maar de natuur haakt wel eens na een versnapering, en daar hadden wy geen middelen toe om te koopen: niemand won iets, ieder verkogt van zyn armoedje zoo veel als hy missen kon, om hier voor wat verfrissing te koopen, want wy konden met de gewoone kost tot geen herstel van kragten geraaken; een gielyk verlangde maar na de komst van het een of 't ander Ship, en wenschte om maar weer, ook van dit Eiland voort te raaken. Dit duurde zoo al eenige weeken dat wy op deeze wyze sukkelden, wanneer ik gelegenheid kreeg om voor de Mooren Kaarten te tekenen, daar ik een stuivertje mede verdiende, dat wy als dan met malkanderen. Als breeders, ook te zamen verteiden, en ons wat te goed voor deeden. Ik geraakte ook in kennis by een Kapitein, wien ik in de Navigatie, volgens de wyze der Hollanders onderwees, daar moest ik verscheide maalen by eeten en wierd 'er beleeft van onthaald. Anderen leerde ik het gebruik van eenige Mathematische instrumenten ; als ook een Priester die ik de behandeling van 't Astrolabium, en kennis van de Globen leerde ; zoo dat ik voor my nu het hoekje te boven scheen. Deze Pater vroeg my, op een tyd dat ik hemonderwees, en wy over het een en 't ander in gesprek raakten, of ik genegen was om in's Konings dienst my te begeeven, dat 'er dan gelegenheid was voor Ingenieur En hyme voordragen. Hy twyfelde gezents of hy zou my daar in kunnen dienst doen; de wedde was 50 Portugeesche Pardaux's mands. Ik be-dankte hem voor zyn beleefde aanbiedinge, en wenschte dat ik gelegenheid kon vinden om van hier te vertrekken, en nog een by myn eigen landaard te geraaken. Een Vreemdeling, zeide ik, is altoos, wanneer hy eenigen opgang maakt onder vreemde Natie'n, en dat wel inzonderheid wanneer men in G-odsdienst verschilt, in gevaar, en jalouzy berokkent doorgaans zyn bederf; waar op de goede Pater my aanzag, en tegen my zeide, gy hebt gelyk, en doet beter dat gy u by uw eigen Natie voegt, als dat gy liter bleef by de Portugeezen: zy haaten uwe Natie, en zyn trots en ho-vaardig; daarenboven Zed Goa u niet dienstig zyn; en uw land, Icent nog weet men van geen Inquisitie. Hier mede eindigde de Pater, en wy verdreven den overigen tyd met andere gesprekken. Veel vriendschap heb ik van dezen Heer genoten, geduurende myn verblyf op dit Eiland. De tyd verloopen zynde, dat men hier het Goasche Schip verwagt, ontbood ons de Gouverneur, die ons zeide, dat wy nu op de ter Beede leggende Vartuigen moesten zoeken mede te vaaren, en ons Fortuin elders gaan zoeken. Leder deed zyn best om op een van de Moorsche Schepen, voor de kost dienst te doen, en den een raakte hier, den ander daar, na Damon de Diu, enz. Dus namen wy ons afscheid van malkander. Drie vertrokken, en wy bleeven nog met ons vier perzoonen, afwagtende tot een ander gelegenheid. 't Eandsoen wierd ondertusschen schaars in 't Kasteel, en wy kregen weinig of niet om van te leven. Voor my was wel geen zwarigheid, want ik kon de kost hier en daar verdienen, maar myn arme med egezellen moesten ook leeven : dus maakte ik weder Kaarten, en 't geen ik daar mede won, daar leefden wy te zaamen van, doch smalhans bleef by ons Keukenmeester ; doch gelykikikik reeds in een voorige omstandigheid zeide, wanneer 'er een gelykheid is onder malkander voeld men zyn elende zoo treffend niet, * leder Portugeesche Pardaux of Kyksdaalder, is omtrent 18 stuivers Hollandsch. 464 Records of South-Eastern Africa. en wy waren nog al wel te vreden. Dus sukkelden wy tot den 20 Augustus, wanneer op 't onverwagts het Konings Schip op- daagde, en alhier ter Reede kwam. Dit Schip van 't nodige voorzien zynde, wierden wy op 't zelve door den Gouverneur geplaatst, om naa Goa overgevoert te worden ; doch eer w * Y ons tot de reize begeeven, zal ik den nieuwsgierigen Lezer in 't kort een beschryving van 't Eiland Mozambique en deszelfs gelegenheid, grond en aard van 't land, en der Bewoonders niededeelen. Gelegenheid van '£ Eiland Mozambique. Het legt in het Koninkryk van Mangale op de kust van Sangubaar, op de Zuider breete van juist 15 gr: het strekt Zuider en Noorden langs het vaste land, omtrent een vierde myls van de vaste wal; is in zyn lengte een half uur gaans, en omtrent 400 Koedeii op zyn breetst, en een en een vierde myls in zyn omtrek. Het heeft een schonen groote inwykende Baay strekende langs het vaste land. Tusschen het Fort en den Noordhoek van de Baay, leggen twee witstrandige, onbewoonde Eilanden. Deze Baay is een veilige haven voor veele Schepen, bevryd voor alle winden, de haven heeft 8, 9 en 10 Vademen goede Anker grond, en loopt verby 't gezicht der Stad, leggende de Schepen tusschen de vaste Wal en 't Fort. Omtrent Een Musquetschoot van de Wal, in 't inkomen, moeten de Schepen het Fort zu dicht verby varen, dat men met een steen van de Wal er in werpen kan; het staat op den hoek van 't Eiland, op een hoogte, aan bakboort, als men de Baay inzeild. Het heeft vier bolwerken, en aan de Waterpoort een Waterpas, daar 8 kartouwen op staan. Dit Kasteel kan met zyn geschut van alle de punten de haven van binnen, en de aankornende Schepen van buiten bestryken. Aan de landzyde kan men niet dan met 2 a 3 man naderen, en dat langs de eene gordyn daar het Waterpas is; voorts is het romom uitgegraaven, en onnaakbaar. Deze uitgraaving is een drooge graft, de muuren van dit Kasteel zyn by de 20 Voeten hoog. Kegt over dit Kasteel Aan de Noortzyde, legt nog een Waterkasteel, daar 24 geheele kartouwen op leggen, tusschen welk en 't Kasteel de Schepen moeten verby varen. Geen Vreemdeling verniag zich verstouten om boven op de Eecords of South-Eastern Africa. 465 Bolwerken te gaan, om dezelve te bezien, gelyk ons ook altyd belet is ; het is doorgaans zwak van bezetting en landvolk voorzien; alzoo 'er veele door de ongezonde lugt sneuvelen, en door ongeregelt leven verzwakken. Omtrent 600 schreden van 't Kasteel, daald men af tot in het Dorp, 't welk in een dal zich uitstrekt tot het Klooster van St. Domingo, waar in het vermaarde en ryke Gasthuis staat. Dit Dorp vervat omtrent 250 Huizen, meest op der Portugesezen wyze van steen gebout, niet hoog nog aanzienlyk. Behalven de Portugesezen, heeft men een kamp voor de Inlanders; deeze huisjes of hutjes zyn van Strook, en met Adap bedekt; daar is een doorgaande straat, de anderen zyn enkelde zysteegen en smalle doorsnydingen : agter deze heeft men Tuinen. Daar zyn drie Kerleen in dit Dorp, dewelke groot en met Orgel voorzien zyn : als de St. Antonis, St. Dominions, en de St. Gabriel's Kerle ; ook is er een in 't Kasteel. Daar zyn ook drie Kloster s : der Paulinen, Dominilcanen, en een van Geestetyke en Wereldlyke te zamen. Ik Tieb my dikmaal verwondert, dat de meeste Schryvers, en zelfs de Portugeezen, dit Dorp een Stad noemen: ik heb het zelve meer als 50 maalen omgewandelt, en overal onbeslooten gevonden. Daar is wel een streek vervallen muur, strekkende van den hoek van 't Eiland, aan de Oostzyde, ter lengte van omntrent 50 Koeden, en omtrent twee voet boven den grond: maar dit beschoude ik eer een borstweering te weezen, als een muur van een Stad. Het was by myn tyd genoegzaam tot puin vervallen: verder is 't rondom open, en door de kil van 't vaste land afgescheiden. Dikwils gedenke ik nog aan 't voorneemen van Kapitein Teylor, toen hy stormenderhand met zyn Volk Mozambique wilde overrompelen. De meeste durfden uit vreeze Heut niet onderneen, daar zy anderzins zo veel ongeloofbaare blyken van zeer groote onderneemingen hadden durven geeven. Zoo veel kan 't vermoeden doen, als men onkundig van de magt is: het is wel waar de Citadel is onverwinnelyk en sterk in defensie, en wel voorzien van geschut, maar doorgaans zwak van Volk: wat kan dan sterkte dienst doen? behalven de schrik die zy voor dit Volk hebben; zoo dat een Zeerover zoo goed is als drie Portugesezen. Ik twyfel niet of zy hadden 't zonder veel verlies ingekogen, indien zy, volgens Teylors raad, 'er maar op ingezeild vi. 2 H Hadden, tot in de haven, en 't Volk doen landen. Wat tegenstand konden een party Mooren, Inlanders en makkelyke Paters tog doen? 't Fort kon hen in 't Dorp geen hinder doen, en de Schepen konden zy zoo naa onder den Wai gekort hebben, dat het geschut hen weinig beschadigen kon. Een onnoemelyke schat hadden zy tot buit gekregen, en dan de Stad of Dorp in brand gestoken hebbende, hadden zy immers een Portugees kunnen dwingen, met spring, by nagt hen weder uit te lootzen: maar dit alles in 't verby gaan. De lugt van Mozambique is warm en zeer ongezond, boven dit is er gebrek van versch Water. Door de droogte is het landdor en onvrugtbaar; daar is egter een Bosch van Klappus-boomen. Men heeft er ook Go aves- Limoen- en Citroenboomen, en andere Indiaansche Vrugten. Geen Moeskruiden zyn er, dan in de kleine Hoven der Portugeezen. Op 't geheele Eiland große, ryst of andere graanen, die tot behoßigheden, voor een Europeans leven noodzakelyk zyn, deze moeten van buiten aangebragt worden: zoo dat 'er voor een arme Zwerver niet veel te krygen is. De Inwooners des lands zyii zwart, klein van postuur, en hebben doorgaans wollig hair op 't hoolt, ruw in leven en zeden. De overige Bewooners zyn Portugeezen, doch meest aldaar van Zwarten geteeld: deze geneeren zich met den Koophandel, even gelyk de Mooren, die hier als Faktoors en Kooplieden, drie jaar zich mogen ophouden, en dan weder naad Indie'n, als Damon, Suratte. En een daar zy 't huis hooren, keeren. Deze verruilen hunne Indische Waaren tegen Goud, dat ik hier zo overvloedig gezien heb als op een plaats in geheel India. Dit Goud gieten zy in groote staaven, en zenden het jaarlyks met hunne Schepen naa India. De Portugeezen hebben nog veel onderhoorige Comptoiren op de Ostkust van Afrika, als op de kust van Sofala, in de Eivier Cuama, Monomotapa, en meer andere plaatzen, daar zy met kleine Väuren op vaaren en handel vedeville. Deze zyn dranken, gemeene kleedjea, snoeren, koraalen en andere kramery; hier tegeu ruilen zy Eliphantstanden, Amber en voornamelyk Goud, en dat met zo veel voordeel, dat de Gouverneurs, die hier maar drie jaar blyven, als dan met een Koninklyken schat door-gaans naa Goa oversteeken. Dit Comptoir stelt alle andere de wet en prys. De Portugeezen zyn de eenigste Christen Natie, die de geheele Oostkust van 't Goudryk Afrika (zo ik meen Salomons Ophir) alleen be- zitten, en 'er de vrugten van plukken; zy houden de plaatzen, daar zy den handel dryven, zoo geheim, dat zy zelfs de breetens der Comptoiren verleggen, zo als ik zelfs by toeval in hunne Kaarten heb ontdekt, en aan de Hooftstad van Monomotapa nu by de nieuwe Kaart te zien is. Het was te wenschen dat de Hollanders hunne Kaarten zo wel in agt namen, als zy de hunnen doen; zy zouden zo gemeen onder de Engelsche en andere Volkeren niet bekent zyn. By hen heeft zelfs in 't zetten van hun bestek, niemand toegang, buiten de Piloot-Moor en Stierlieden. Dit is het geen ik den Lezer, als het merkwaardigste, nodig achtete te berigten, alzo deze kust van geen Hollanders, dan by toeval, word aangehaald: en dewyl den ty D van 't vertrek op handen is, zo begeeve ik my aan boord van 't Konings Schip, om de reis naa Goa te vervolgen. V HOOFDSTUK. Overscheping van Mozambique naa Goa. Wederaren op dien Tocht. Aankomst te Goa. Ontmoeting op 't Fort Marmagom van de Kapitein van en Ostendisch Retourschip, en krygt gelegenheid om 'er mee naa 't Vaderland te raaken. Zyn twee Reisgenooten bedienen 'er zig van, doch 't Schip ontvaart den Schryver met 2 van zyn gezelschap. Gemoedsbeweging erzogen het zien wegvaaren van het zelve. Verder gedrag te Goa tot zyn vertrek, met een Moorsch Vaartuig, naa Karrewaa. By de vier Maanden hadden wy op Mozambique ons dus soberlyk geneert, (wy met ons vier perzoonen die Compagnies dienaaren waaren, en een Ostendenaar, zynde een van de Zee-rover, welke het Schip op Madagaskar verloren hadde, en zedert dien tyd zig by ons had gevoegt wanneer wy, op ordre des Gouvernours, aan 't Boort Van is Konings Schip wierden geplaatst, om met het zele, gelyk wy zeiden, naa Goa overgevoert te worden. Jaarlyks vertrekt zulken Schip uit Portugal naa de Brazil; daar men gemeldet zig weder voorziet van Water, Brandhout en andere noodzakelykheden. Hier koopen zy ook zoo veel slaaven als zy op hunne bodem konnen bergen. Van daar steken zy naa Mozambique over, als zynde de gewoone verversch- 2 H 2 468 Records of South-Eastern Africa. plaats, gelyk de Hollanders de Kaap de goede Hoop gebruiken, en van daar op Goa, daar zy bet hunne verhandelen, met groot voordeel. Vyf honderd van deze slaaven waaren 'er aan dit boord, behalven de Militairen en Zeevarenden; de eerste zoort zyn alle Bandieten, welke voor hunne begaane misdaad. Naa de India worden gezonden, en voor een getal van jaaren, of wel hungeheele leven, aldaar moeten blyven, geschikt na den aard van hunne misdaad. Onder dit Volkje moesten wy huishouden. Daar word voor al het Volk op geen Kee gekookt, en in Zee maar een zober randsoen verstrekt: namely, 'er word eens in 't etmaal ryst met klappusnooten gekookt, en uitgedeld, aan ieder bak het bepaald randsoen. Vyf of 6 mutsjes Water krygt eder man, 't welk men voor 't Vat uitdrinkt; anders krygen de Bandieten niets, maar de Matroozen krygen weekelyks hun randsoen van Spek, Vleesch, Wyn, enz. daar ieder Bak mede leven kan, naar zyn goedvinden. Verder koopen zy aan de wal 't geen zy tot de reize nodig hebben voor hun baksvolk, en kooken dagelyks ieder voor zyn bak. Zy bezorgen zich ook van water. Daar zyn gemeenlyk 2 a 3 Kombuizen op ieder Schip. Wy die niets hadden Dann onze klederen, en geen geld om iets te koopen, vonden een groot verschil hier in de huishouding, of by de Hollanders, daar de Kok driemaal schaft. De eerste wellekomst onder deze broederschap was, srnaalen en schelden; de Kok schafte niet, en het slaaven was elendig, alzo door de menigte van slaaven en volk, nergens plaats voor ons was te krygen, daar wy het lichaam konden nederleggen: overal wierden wy weg gejaagt en getrapt, ja zelfs in de rust of mars mogten wy niet slaapen. Ik wil wel bekennen, dat i nooit meer tyd aan malkander honger, elende en veragting hebbe ugestaan, dan op deeze Goasche reize, die by de twee maanden gedruck. De derde dag ligten wy het Anker, en gingen onder Zeil; ieder was verheugt, behalven wy, die er ook geen reden toe vonden. Hoe ongelyk zyn de standen der menschen, in een en het zelve leeven? Hoe verscheiden worden wy aangedan in een en het zelfde geval? Wat vereischt er niet, om zich in alle ontmoetingen, gelykmoedig te gedragen? De Stoische Leeringen mogen de menschen boven de Lotgevallen der Wereld verheffen, maar voor my, ik heb dezelve tot niet in de Records of South-Eastern Africa. 469 praktyk kunnen oeffenen, inzonderheid in tyde van groote hon- gersnood, en natuurverdervende rampen. Voor 't overige heb ik my nog al redelyk in myn ontmoeting, die al vry zwaar zyn geweest, kunnen voegen. In voile Zee zynde, wierd 'er onder het Volk een goede Scheepsordre gehörden. Slaan, schelden, nog die ongelykheid die men by de Hollanders, en andere Nation, onder de Schepel- ingen, gewon is te offenen, heb ik by hen niet gezien: ieder weet zyn werk, en heeft zyn vaste post die hy waarneemt. Wanneer 'er gecommandeert word, geschiet het zagt, zonder slagen, en het zyn Monsieur Soldates, en Marinieres. Dagelyks word 'er de Mis gedaan, en's avonds een Ora pro nobis; voorts leeven zy vriendelyk, dog zoort by zoort. Wy hadden een goede Wind, die ons binnen de agt week en, tot op de 14 graden Noorder breete geleiden, en na 54 dagen gezeild te hebben, zagen wy het hoog gebergte van Dellagaate. Tweed dagen, zeilden wy by de Wai heen, wanneer zich de haven van Goa op dee. Terstond wierden de gewoone seinen, door schieten van 't Schip, en van 't Kasteel d' Aguade beantwoord: eu wy geraakten nog dien dag onder het Fort, op de Ree, ten Anker. Zoo haast als dit viel, lieten de Matroozen alles staan, en maakten zich gereed, om na den Wai te gaan. Het duurde geen uiir, of daar kwamen Vaartuigen met Inlandsche Matroozen aan boord, even gelyk op een Oost- Indisch Retourschip, de Sjouwers doen. Het Hep al tegen den avond, wanneer wy van boord gehaald wierden, en op 't Kasteel Marramagom gebragt, alwaar wy moesten blyven tot nader ordre vaft den Vice Hoi. Wy wierden, gelyk het ander land. Volk on the bald; dat was op zich zelze te veel om te veel om te sterven, en te weinig om te leeven, wanneer men er enkel van bestaan moet, en geen geld heeft om wat anders te koopen; niet ongelyk de Soldaten te Batavia van den Bakmeesters bezorgt worden, met Kadjang en Boonen. Zeevaarende. 470 Records of South-Eastern Africa. EAMPSPOEDIGE KEIZE O. I. SCHIP DE NAARSTIGHEID, IN DE TERUGREIZE VAN BATAVIA OVER BENGALE NAAR HOLLAND, WAAR VAN DE SCHEPELINGEN ZIJN T'HUIS GEKOMEN DEN 13DEN JUNY 1760 MET 'T SCHIP SCHOLTENBUB. DOOR JACOB FKANCKEN, DIE DEEZE REIS ALS KRANKBEZOEKER HEEFT BYGEWOOND. TE HAARLEM. 1761. II HOOFDSTUK. 