Een bliksemschicht der XIX eeuw
Charles, Rudolf, editor
Wanneer de man, schrift de heer Michon, zich in de betrekvkingen van gezag en magt tot hoofd van het huisgezin aangesteld vziet, wanneer de vrouw hem gehoorzaamheid verschuldigd is, dan is deze ondergeschiktheid niet de huldiging van het regt des sterksten, wmaar eene voorziening van de geestelijke en zedelijke wet, die in juist vomschrevene bewoordingen het bewohnten vaststellen wien der beide vechtgenooten het bewohnten. Hierin ligt niets “beleedigends voor de gade. Wanneer zij het opperbestuur, het wette-vlijke oppergezag niet bezit, waarvan de natur haar het regt gewei-d heeft, door haar meerdere zwakheid te laten, enz.” Mijnheer de abt, ge vertelt ons daar dat het oppergezag des mans niet de hul-diging is van het regt des sterksten, en cenige regels verder zegt ge-niettemin, dat dit oppergezag voortspruit uit de zwakheid der vrouw, dat wil zeggen: dat gij het vddr en tegen, beiden beweert; Wordt het dan toch eerst met u zelven eens. De heer Michon zegt verder: "Hoe verheft zich de vrouw, wanneer wij in den Heer gehörzaamt! Welk een eerbied hetoont zij den echt-genoot niet die haar heer, haar hoofd is, even als Christus de Heer wen het hoofd is der kerk! De man zal ongetwijfeld blijven gebieden womdat dat zijn regt is; maar hij zal gebieden zoo als men hem gewhorzaamd heeft, in den Heer." Maar, mijnheer de abt, wanneer de echtgenoot van dit reget wil af-stand doen? "De man, die gebiedt," zal mijnheer de abt antwoorden, "vervult between moeijelijke taak, maar het is zijn pligt, den schepter te voeren wvan dat beminnelijke en vreedzame gezag, dat de godsdienst hem toe-wvertrouwt." Men dient dus wel te begrijpen dat de christen echtgenoot, die niet gebiedt, zijnen pligt niet vervult, en aan de godsdienst ongehoorzaam is. Wanneer de gade ongelukkig is in haren echtgenoot,” zegt de heer Michon elders, “dan moet zij met verdubbelde zorg hem hare schuld wbetalen van teedere bezorgdheid, van onvermoeibare liefde. Zij dient whem te beklagen, wanneer hij onregtvaardig zal zijn, zij moet hem wzegenen wanneer hij haar slecht behandelt; zij moet hem de diepe bit- wterheid van haar gemoed verbergen, zij dient terstond hare tranen te wdroogen en eenen glimlach op hare verwelkte lippen te voorschijn te wroepen.” En deze geveinsde, valsche en lage zedeleer, deze zedeleer voor den slaaf, wordt aan fransche vrouwen verkondigd! Met welke vrouwen gaat de heer Michon dan wel om, om te verze- keren dat onze kunne, “zwak en teeder is, slechts door het hart leeft, wdat de bespiegelende arbeid niet voor haar geéigend is, dat eene wijs- wgeerige vrouw haar zedelijke kunne afzweert, omdat de vrouw zeer wweinig door de gedachte leeft?” Dat wil zeggen mijnheer de abt, dat ge te midden van uwe spitsvondigheden en uwe Zoetsappige zinsneden, ons zeer beleefdelijk de gevoelens van wuwe voorgangers herhaalt, namelijk, dat de vrouw zedelijk beneden den man staat en hem onder- danig moet zijn. Ge zijt een allerliefste naprater van Paulus, en wat mij betreft, ben ik u dankbaar mij teksten te hebben geleverd, om de onveranderlijkheid van het leerstellige in het christendom aan te toonen. Ik moet mij thans met den heer Monod bezig houden: Deze is vooral een mengsel van Tertullianus, van Thomas van Aquino en van Paulus. Hooren wij wat hij zegt: De vrouw is eene gezellin, die God den man heeft gegeven om zijn waanwezen te veraangenamen en om het te verdubbelen, terwijl zij whet verdeelt. Wüt den man genomen, is zij hem het leven verschuldig dat haar völlig ademhalen en den naam dien zij draagt. Met welk regt, of ik vzou eigenlijk moeten zeggen met welk gevolg zou zij hem den eersten vrang betwisten? Haar toestand door geboorte, is een toestand var vvernedering. Eene roeping van liefde jegens den man, in eenen ne vnderigen toestand naast den man, — dusdanig is de zending dei vYOUW. Maar de vrouw, wier vorming eene gebeurtenis van ondergeschikt wbelang en om zoo te spreken, eene huisselijke gebeurtenis is, de roem van den man zijnde, is den man verschuldigd zich in den betrekkelijk nengen grens van onzen aardbol, als eene nederige gade in haar’ huis-whouden af te zonderen. De vrouw moet nog slechts alleen leven om het kwaad te herstel-widen dat zij den man gedaan heeft (door de zonde). De vrouw is de tweede geboren en is de eerste geweest om te zon-wdigen; eene dubbele reden dat zij zich nederig houde, stilzwij gend en # onderworpen.” Men moet vooral in het oog houden, volgens den heer Monod, dat de vrouw ongeschikt is voor staatszaken, voor kabinetsbeslommeringen; zij heeft overigens eene menigte eigenen, die zich alleen onder den invloed van het Evangelie kunnen ontwikkelen. «De Christin is w niet alleen de beste der vrouwen; zij is terzelfder tijd ook het meeste wvronw. De schrift alleen heeft de vrouw gekend en begrepen; zij die wzich wil vrijmaken is onwaardig, zij die ten haren behoeve al de wyregten van den man vorderen, willen haar vernederen en haar op- vofferen, omdat men in de plaats van eene zending, die zij te ver- wvullen heeft, eene andere wil stellen, waarnaar het haar niet verguanc wis te trachten. Neemt vrijwillig en blijmödig, zegt de predikant tot de gehuwde vrouwen, veene nederige en afhankelijke plaatsing nevens uwen echt- genoot in... ik zeg u dit niet, maar het is God die het u beveelt...... vdit is de voornaamste verpligting der gehuwde vrouw.” WLaat uw echtgenoot, naast. God, de kern van uw aanwezen zijn wverlies zachtkens met uwen eigen naam ook uwen eigen roem, uwer veigen wil... Tracht u in het duister terug te dringen, en door stil v2wijgendheid te omhullen.” En thans mijne lezers, beroep ik mij op uwe rede. Daar de zelfstandige vrijheid van den man en van de yrouw een der belangrijkste termen is van het door de menschheid op te losser vraagstuk, vraag ik nu welke leer, de wijsgeerige of de Christelijk het meeste tot deze oplossing met betrekking tot de vrouw bijgedrager heft? Zij die de kunnen gelijk verklaart door de rede, of zij die de vrouy minder redelijk verklaart te zijn dan den man, die wil dat zij steed: en overal minder zij dan hij en hem On der dortigen, en omdat zij de tweed geboren is en omdat zij het eerste gezondigt heeft. Zij die tot de vrouw zegt: In u blinkt even als in den man een von der Godheid; even als hij zijt gij voor wetenschap ei deugd, of zij, die tot haar zeyt: Gij zijt de oorsprong des kwaads, di bron van alle boosheid, een verborgen verderf, een schadelijk geslacht de poort des duivels, de weg der ongeregtigheid? Zij die, de vrouw in den gang der natür latende, hare volmaakt het stelt in de uitoefening van alle pligten en van alle toewijdingen der gade en der moeder, of zij, die in het huwelijk eenen minderen staat ziet, en de onvruchtbare maagd als het toonbeeld der vrouwelijke yolmaaktheid stelt? Zij die de vrouw onophoudelijk aanspoort zich door deugdzame hundelingen te louteren en niet door opzien, die slechts bemoedigenden woorden voor haar heeft, die haar aan hare zedelijke kracht, aan hare waardigheid doet geloven; of zij die haar vernedert en in den mond van de zonen der vrouw onwaardige en grove beleedigingen legt tegen de kunne waartoe hunne. Moveders behoorden? Zij in wier gevolgen de heer Troplong de verzwakking van het op- pergezag in het huwelijk bij de Romeinen betreurde; of zij, die de vrouw ten tempel uitdrijft als ongeschikt en onrein, en haar beveelt haren gade te duchten en hem haren heer te noemen? In het stellen dezer vragen ligt reeds hare oplossing. Niet alleen is het Christelijk ideaal valsch, niet alleen vernedert het de vrouw; maar het dient ook tevens, als na het wijsgeerig ideaal ontwikkeld, om een waarheid te bevestigen, welke men in zekere scholen voorbij- ziet; namelijk dat de menschheid, wel verre van eenen onafgebroken en geregelden gang te volgen in den weg der ontwikkeling, kan staan blijven, ja, wat nog betrerenswaardiger is, zelfs achteruitgaan kan. Daar het Christendom, geheel op de erfzende en zijne gevolgen als eenige verklaring voor de vleeschwording en de verlossing berust, en de vrouw, ten gevolge van deze zonde voor altijd aan den man onderworpen en tot een voortdurende boetedoening veroordeeld is, konde en kan het Christendom, zeg ik, zonder onlogisch te worden, zonder zich zelf te vernietigen niet aan de bevrijding der vrouw arbeiden; dit te verwachten, zou even goed zijn als op perziken te rekenen van eenen wilden moerbeziénboom, of vijgen van eenen distel. Hen weinig na-gedachte over deze leerstelling zou verscheidene schrijvers terug gehouden hebben deze onhoudbare stelling neder te schrijven, dat de betrekkelijke vrijheid waartoe de vrouwen in het Westen gekomen zijn, hat werk is van het Christendom, en zij zouden elders de werkelijke oorzaken gezocht hebben van het verschijnsel datzijnaspeurden. Waartoe eener leer de eer te geven van hetgeen haar niet kan toebehooren, van hetgeen haar verhindert te verleenen? De leer begrippen der vrijheid, in het Evangelie vervat, zijn de oorzaak van den graad van vrijheid der vrouwen, zullen sommigen mij tegenwerpen; dus het Christendom, enz..... Gedurende de afgeloopene ecuwen is het Christendom in den staat van broeding gebleven, spoedig zal het zich onder zijn ware gedaante vertoonen; wat er waar in is, dat zijn de leerbegrippen van vrijheid; de geheele bijbel is slechts de zinnebeeldige voorstelling van deze leer- begrippen, zullen mij anderen tegenwerpen. Den eersten antwoord ik: De Grieksch-Romeinsche wijsbegeerte had vé6er het Christendom verkondigd: De ecenheid van het menschelijke geslacht en de broederschap; De gelijkheid der menschen en der kunnen met betrekking tot de rede en de deugd; ‘ 112 De vrijheld van de ziel, of zij het ligehaam van eenen vrijjen of van eenen slaaf bewoonde. V66r het Christendom had zij voorgeschreven: De zelfverbetering, het geduld, de zachtmoedigheid, de weldadigheid, de vergiffenis van beleedigingen, de regtvaardigheid, de billijkheid, de kuischheid, en het gevoel van eigenwaarde. Is de Evangelische zedekunde boven de hier geschetste zedekunde verheven? Zijn hare vrijheidsleerbegrippen verhevener dan die der wijs-begeerte? Neen. Het zijn dezelfde, want zij heeft ze van haar overgenomen; wanneer het dus waar ware dat het Evangelie tot de vrij-heid der vrouwen bijgedragen had, dan zou ik mij niet daarvoor ne-derbuigen, maar wel voor den geest der menschheid, die er de wijsgeerige overlevering wel in heeft gelieven te steken; ik zou mij daarom niet voor het Christendom nederbuigen, dat de minderheid en de onderworpenheid van mijne kunne geheiligd heeft: het Evangelie is niet het geheele Christendom en nog veel minderde de zedekundige leerbegrippen die het bevat. Den anderen zal ik antwoorden: Dat wat het Christendom kenmerkt is de leerstelling van de erfzende, van de verlossing. Gelooft gij aan die zaken? dan zijt gij Christen, gelooft gij er niet aan, dan zijt gij slechts inconsequente rationalisten, die nog door de vereeringen uwer kindschheid verblind zijt. Gij zult niemand overtuigen dat eene godsdienst nooit bestond, wanneer zij sedert acht-tien honderd jaar bestaat. Wanneer zij magt genoeg heeft bezeten, den voet op het hoofd der koningen te zetten; Wanneer zij hare algemeene staten, haar bestuur, haar bestuur, hare eerdienst heeft gehad; Wanneer zij een tal van doctoren, en eene ontzaggelijke menigte leerboeken heeft voortgebragt; Wauneer zij nog onder uwe oogen leeft, zich beweegt en handelt. Gij zult nooit iemand overtuigen, dat gedurende achtien eeuwen, zoo vele geslachten, die om gered te worden, gelöven moesten, niet-temin niet hebben kunnen te werden komen wat het voorwerp van hun geloof moest zijn: neemt men het stelsel van het zinnebeeldige aan, dan spreekt men eene beschuldiging uit tegen God, dan stelt men zijn eigen verstand, boven den geest der geloovige menschheid; dan vergruist men het Christendom tot stoff, door even zoo veel Christenijke sekten te maken als er hoofden zijn. Het Christendom bestaat niet in de leerstellingen van vrijheid die het gemeen heeft met de wijsbegeerte en die het aan haar ontleend heeft; het bestaat hoofdzakelijk in dat wat het fürstige bijzonder eigen is. dat wat het tot Christendom maakt, en dat ons in eeneindrukwekkende overlevering medegedeeld is; daarin aanschouw ik het, daarin vat ik het op om het te heoordeelen, en in die overlevering vind ik het leerstelsel dat de vrouw tot de minderheid in waarde en tot de voortd-rende onderworpenheid veroordeelt. Wanneer uwe rede zich verzet en udte leerstelsel doet verwerpen, onde udan van de leer waaruit het. Vrouwen die mijne woorden leest, gelöst niet langer dat gij voor uwe vrijheid iets aan het Christendom verschuldigd zijt of verschuldigd kunt wezen. Zijn geopenbaard en onveranderlijk leerstelsel kant zich hiertegen aan: aan de rede alleen, deze Goddelijke bloem der menschheid zijt gij alles verschuldigd en zult gij alles verschuldigd zijn. Zij is het die in hare worsteling tegen de verdrukkende leerstelling, de porten verbroken heeft van den kerker waarin zij gedurende zoo vele eene gevangene gezucht heeft, om u het wijseeerige ideaal over te brengen, dat wij verpligt zijn uit te breiden, en welks uitkom-sten onze pligt en ons regt van ons eischen in werkelijkheid te doen treden. Het Christendom heeft gezegd, buiten de kerk is er geen heil: “uw regt zegt u: buiten de rede, buiten de bevrijding, is geen voor-uitgang mogelijk. eae Sivas tek. Dobe S.C Ebel NG. Tweede Brief aan den Abt Gratry, PRIESTER VAN HET BEDEHUIS DER ON BEVLEKTLE ONTVANGENIS. DOOR CH. LEMATRE. Mijnheer! Ge hebt op bladzijde 10 van uwe Inleiding tot het werk Over de Kennis van God, gezegd, dat ge voorbedachtelijk het vraagstuk van het Pantheismus en de Schepping, in dit eerste gedeelte der wijsbegeerte onaangeroerd zoudt laten. Dit was eene voorzigtige voorbehouding; maar, aangezien het niet mogelijk is over God en zijne oneindige magt te spreken, van het standpunt der christelijkke godgeleerden, zonder van de schepping te gewagen, zijt gij medegesleept geworden dit te doen, en ik moet u op het terrein van den woordenstrijd volgen, waarop gij dit vraagstuk gebragt hebt. De leerstelling der Schepping behoort uitsluitend tot de christelijke godgeleerdheid; vddér haar had nog geene wijsbegeerte, geene godsdienst an de menscheliike rede voorgesteld in strijd met de axioma: niets is van niets gemaakt, te gelooven dat het geheelal uit het niet werd voortgebrast. Wann er men in de geschiedenis den gang van het christelijke en de trapsgewijze ontwikkeling van zijn, bepaald in tegenspraak met de klaarste en stelligste bevindingen der rede. Al de beslissingen der concilién en der pausen, die op leerstellige gevallen zijn, hebben voortdurend tot gevolg gehad dat,onder de betwiste gevoelens, diegene de bovenhand behielden, welke hette-genstrijdigste waren tegen de orde der naturijke waarheden. Geschiedd dat, ten cinde aan de rede allen toegang iot de verborgenheden te ont zegen? Was het bij gebrek aan alle gevolg genberekening, het uit- werksel van eene blinde en overspannen dweepzucht, die de gelooviger aandreef het edelste hunner vermogens ten offer te brengen, en hun verstand te verminken om zich der gunsten van God meer waardig te maken? ik zal deze vraag niet oplossen. Hoe het ook zijn moge, men heeft het onverständbare en het onge- rijmde tot een stelsel verheven, en de grootste verdienste des christens is geweest, datgene te geloven, wat het klaarblijkelijkste tegen de rede aandruischte. Intusschen is deze trap van vermetelheid of van zelfver- loochening, van de zijde der godgeleerden, niet van den beginne a bereikt geworden; en alvorens uitdrukkelijk vastgesteld te zijn, als een bepaalde tegenstand tegen de voorschriften der rede, hebben bijna alle leerstukken, gedurende eenen langeren of korteren tijd, in de onzeker- heid der tegenovergestelde denkbeelden kunnen zweven. Met het leerstuk der Schepping is dit het geval, gelijk uit uit uwe eigene woorden en uit de aanhalingen Dlijkt, die gij van de gevoelens der erste christen doctoren gemaakt hebt. De ouden,” zegt gij, bl. 255 van het eerste deel, “hielden staande dat niets van niets komt, het-sgeen ook de waarheid is, wanneer er geene oneindige magt is, maar vbestaat er eene oneindige magt, dan ligt die oneindige magt juist in whet scheppen, dat wil zeggen, in het voortbrengen van hetgeen niet bestond, of het voortbrengen uit niets.” Zie hier reeds terstond bij den aanvang eene dubbelzinnigheid, weshalve ik u, Mijnheer de Abt, eens even bij de woorden wil doen verwijlen: voortbrengen hetgeen niet bestond of voortbrengen uit niets. Hoe is het mogelijk dat gij deze twee uitdrukkingen met elkander verwisselen en als van gelijke beteekenis beschouwen kunt? Het is toch klaarblijkelijk, dat eene zaak voortbrengen die nog niet bestond, iets ents is dan eene zaak voortbrengen die nog niet bestond, iets ents is dan eene zaak voortbrengen die nog niet bestond, iets ents is dan eene zaak voortbrengen die nog niet bestond, iets ents is dan eene zaak voortbrengen die nog niet bestond, iets ents is dan eene zaak voortbrengen die nog niet bestond, iets is dan eene zaak voortbrengen die nog niet bestond, iets is dan eene zaak voortbrengen die nog niet bestond, iets is dan eene zaak voortbrengen die nog niet bestond of voortbrengen kunt? Het is toch klaarblijkelijk, dat eene zaak voortbrengen die nog n ak uit niets voortbrengen. De mensch vervärligt iederen dag zaken die niet bestonden, hij maakt een schilderij, een standbeeld, een kunstwerk, onverschillig welk, hij brengt zelfs zijn gleichzeit, vorzügens de wetten der voortteling, maar dit alles is niet van niees gemaakt, zij zijn gevormd van bestaande bouwstoffen, vervärligt en niet geschapen. Met de scheping, zoo als deze door de godgeleerdheid aangenomen wordt, is dit echter het geval niet; daar deze bestaat wit het voortbrengen van iets uit neds. Het dubbelzinnige van de uitdrukkingen uit niets maken, en maken wat niet bestond, is inderdaad te grof, dan dat de meest alledaag-sche en de minst oplettende geest er niet door getroffen wierde, Men moet wel eenen staat van genade, den godgeleerden geheel eigen, bezitten om dit niet te bespeuren. Ook bewonder ik het vertrouwen en de zekerheid, waarmede gij verder op bl. 249 en 250, deel I, herhaalt, in de zinsnede welke volgt op die, waarin ge den H. Augustinus aan-haalt, en die ik met behoud van de hoofdzaak alhier verkort doe vigen: » Wanneer men eindelijk Augustinus naslaat om zijne denkbelden wte vinden over den oorsprong der dingen, over de scheping, over wile betrekking van God tot de schepselen, van de schepselen tot God, wdan moet men daar voornamelijk de heldere en strenge kennis van vden grooten doctor bewonderen; eene inderdaad wiskundige kennis zvan het oneindige, van het eindige en van hunne betrekking. De H. wAugustinus zegt stoutweg, zich steunende op het Katholijke geloof, yen ook, omdat de rede het wil, en dat Het denkbeld van het onein- wdige het bevestigt: God heeft alles gemaakt van niets.... wanneer men wzegt: God heeft alles gemaakt van niets, dan zegt men niet anders dan undit: hij had niets buiten zich om zijn werk te verrigten, hij heeft het wgemaakt omdat hij het gewild heeft. Dit drukken de kerkvaders aldus uit: hij maakte de wezens die niet bestonden. De H. Augustinus komt u zeer stout voor, te hebben durven zeggen: God heeft alles gemacht van niets, wanneer de grieksche kerkvaders zich bepaalden bil te zeggen: God ee de wezens, die niet beston- den; maar gij schijnt mij zelf zeer stout toe, mijnheer de Abt, of lie- ver zeer loszinnig, door te beweren dat de grieksche kerkvaders en de H. Augustinus hetzelfde gezegd hebben. Hun gevoelen over het schepingsfeit is lijnregt tegenovergesteld en tusschen dezelve bestaat geheel het verschil, dat bestaat tusschen een mogelijke en een onmogelijke zaak, tusschen een feit in overeenstemming met de ondervinding en de rede, en een feit dat er mede in strijd is; tusschen den naturilijken arbeid van eenen bouwmeester die een gebouw zamenstelt met de grond- stoffen die onder zijn bereik vallen, en het bovennatuurlijke werk van eenen toovenaar, die met cenen slag met zijnen staf paleizen of betooverde eilanden schept, gelijk ons zulks de sprookjes melden. Gij hebt ongelijk gehad, gelof mij, over de grieksche kerkvaders te spreken, die wat dit punt betreft, zeer redelijk zijn, en die zich tevereden stelden met te verkondigen, dat God de wezens gemaakt had die niet bestonden. Door hun gevoelen tegenover dat van den H. Augustinus te stellen, die beweerde dat God alles geschapen had uit nieis, toont g@ij ons maar al te duidelijk, dat van den beginne de christen doctoren elkander niet verstonden, en dat zij omtrent de schepping geheel verschillende denkbeelden hadden. Wat Augustinus betreft, het is klaarblijkelijk dat hij niet dubbelzinnig sprak, hij stelde het vraagpunt gakkelijk neder, hij draaide niet om de moeijelijkheid heen, en toen hij op eene onverschrokkene wijze verzekerde dat God alles had geschapen uit niets. gaf hij zich de moeite niet dit te bewijzen, hij geloofde het, juist omdat het strijdig was met de rede, volgens zijn grondbeginsel Credo quia absurdum. Wet staat u volkomen vrij te handelen even als hij, maar gij moet ons niet zeggen, dat de H. Augustinus w iskunstig bewijst hetgeen hij stellt. - Wanneer ik u de dubbelzinnigheid aanstoon, waarin ge vervallen zijt, ‘door de woorden met elkander te verwarren: van niets maken, of de ‘wezens te maken, die niet bestonden, dan het ik het voornemen niet op dezen grondslag de ernstige woordenstrijd op te trekken over het dageléerde leerstelsel der schepping; het is ook evenmin op de ver- -schillende uitleggingen die de (anlephdicert van den tekst van Genesis -gemaakt hebben, dat men den strijd moet gronden. De Bijbel is slechts 8 *. In der gezag voor degen, die er aan geloven; de wetenschap verminde? Dagelijksch het aantal geloovigen, en dan zelfs, wanneer het volkome bewezen was, dat het woord, dat de handeling van God in den aar vang der wereld aanduidt, niet in het Hebreeuwsch beteekent, dat bh: den hemel en de aarde geschapen, maar alleen dat hij ze gevormd heefti dan zou de onmogelijdheid van het feit eener schepping, daarom toc’! nog niet voldoende wijsgeerig bewezen zijn. De wijsbegeerte moet di betoog putten uit redenen, die regtstreeksch voortvloeijen uit den aaré van het oneindige zelf. | In deze orde van denkbeelden wil ik tot u spreken. Ik zal u voor eerst zeggen, dat de schepping, eene handeling zijnde, voor het onei dige der godgeleerden eene volstrekt onmogelijke handeling is. Dooi hem enkelvoudig in zijne ondeelbare eenheid te maken, hebben de god! geleerden hem juist eene dusdanige constitutie gegeven, die hem geene handeling, welke ook, veroorlooft. Het is waarlijk niet voldoende, te bestaan, om te handelen, er moet ook een voorwerp bestaan waarop de handling uitgeoefend kan worden. Geene enkele handeling is mogelijk, daar waar geene twee termen bestaan, een voorwerp en een onderwerp. In de betrekking van deze twee termen is de begrijpelijk toestand, de wet der werking, de wet die hare mogelijkheid aan het oog der rede’ bepalt, gelegen. Het is, dus alleen wanneer de toestand van betrekking tusschen verscheidene termen bestaat, dat er, in de orde der fei-ten, voorgesteld door die der denkbelden, eene werking bestaat, hetzij van den eenen der beide termen, hetzij van beide termen op elkander: een toestand die, tot twee termen beperkt, om eene enkele handeling, begrijpelijk te doen worden, zich tot in het oneindige uitstrekt, wan-neer de menigvuldigheid der termen bestaat. Daar, waar slechts een term bestaat, daar is de wet der werking dus niet aanwezig, en de werking die niet mogelijk is, is ook niet begrijpelijk. De rede die in de afzondering van dezen eenigen term de noodige elementen (hoofd-stoffen) niet kan vinden tot eene betrekking, vindt er evenmin de mogleijkheid tot eene handeling; 2ij weigert, zij ontkent de magt daartoe an het alleenstaand wezen. Het enkelvoudige wezen, verstoken van be-trekking Is dus een wezen, dat volkomen onmagt is te handelen: dusdanig is uw oneindige, het oneindige der godgeleerden. Door zijne enkelvoudigheid en zijne oneindigheid te verkondigen, hebt gij hem tot eene eeuwigdurende rust, tot eene eeuwigdurende onmagt gedoemd. Gij hebt tevens daardoor erkend dat er geene handeling, geene gebeurtenis, geen verschijnsel in hem, buiten hem en door hem mogelijk was. Dit oder de rede tegen de enkelvoudige, ondeelbare en alleen-staande oneindigheid der godgeleerden velt, is volstrekt en oppermagtig; zij beroept zich op hare eigene wet, omdat zij zelve alleen door eene betrekking bestaat en dat hare verrigt niet alleen licht in het opsporen van de ware betrekking die tusschen de denkbeelden en het zijinde bestaat, maar ook om door hare essentie zelve de voorstelling van alle soort betrekking te zijn. Kunnen de godgeleerden zich op de rede beroepen in eene verhever orde van haar onbekende hettekkingen, wanneer zij ons zeggen, om hun enkelyoudig en alleenstaand oncindige aan deze uitspraak te mmttrekken, die het tot eene volstrekte werkeloosheid doemt, dat hun zod door zijne oneindige magt de wereld en al wat onder het gebied van den vorm en den tijd valt, geschapen heeft? Ik zal hun antworten, dat geene orde van betrekking ongenaakbaar voor de rede is, wan- aeer de termen slechts gesteld zijn; dat de oneindige magt van het meindige wezen slechts eene zijner eigenschappen is en zijn  uitende kracht péstaat, daar waar geen tegenstand is. De wetenschap op de ondervin-ling gegrond, bevestigt aldus den vooruitgestelden bewijsgrond, waar-loor de rede de handeling der scheping onmogelijk verklaart in het aiet en bij gebreke van eenen tweeden term, even als de werking of te uiting van eenen kracht, welke ook, onmogelijk is, bij ereke van eenen wederstand. Hen oneindig, enkelijk, op zich self stand wezen, dat op niets kan werken, werkt niet; de oneindig deid van zijn wezen, die zich tegen het bestaan van een ander wezen verzet, verzet zich ook tegen de uitoefening van zijn magt; deze is, um dit geval niet en zonder eenig mogelijk gevolg. Wanncer men yooronderstelt dat het oneindige handelt, dat het den tweeden term schept die tot zijnne handeling noodzakelijk is, dan vooronderstelt men lat het oneindig in magt niet oneindig in zelfstandigheid is; men verdaart dat het niet oneindig in alles, volmaakt en volledig is, men yernietigt het denkbeeld van het oneindige als zelfstandigheid door het lenkbeeld van het oneindige als magt, men ontkent wat men van het ullezins oneindige, het volstrekte en volständige oneindige verzert. Das de gij allen, onvoorzige godgeleerden, wanneer gij de schepjig erkent; gij doodt of liever, gij verminkt uw oneindige, en op de vijze gelijk gij het maakt, door het tot schepper te maken, is er meer mact dan zelfstandigheid in en bij gevolg overtreft zijn vezen. Hebben de godgeleerden, die de scheping uitgedacht hebben, ten inde een veel grooter denkbeld van de magt van hunnen God te gereen, dan noort er aan gedacht, dat als een dusdanige handeling voor et oneindige wezen mogelijk ware, deze handeling die zij hem toe- lichten, de vernietiging van zijn oneindigheid door zich zelven en het eitelijke bewijs zijn er onvolmaaktheid zoude zijn? Kan het oneindige, dat het volledige wezen, dat, al wat bestaat, is, lat is zijn essentie, volgens de omschrijvingen die zij er van geven, les bevat, wat stelligs en werkelijks in de geesten en in de ligchamen yestat een enkel stofdeeltje, van welken aard het ook zijn moge aanich zelven toevoegen, zonder inbreuk te maken op zijnne oneindigheid? Wanneer hij het konde doen en hij hadde het gedaan, zou hij dan Met, na deze scheping minder zijn, dan hij te voren was? Zou hij niet en gedeelte van het oneindige wezen geworden zijn, n stede het oneindige geheel en al te zijn? In het geschapene stof Deelije en in zijnen Schepper zouden, na de schepping, twee afgeschende dene wezens bestan, waarvan de eene zelfstandigerwijze de grens di anderen ware; er zouden dus twee eindige wezens zijn, en het ee noch het andere zou op zich zelf het oneindige, het volstrekte al zij Wanneer de schepping geen onmogeliik en tegenstrijdig feit ware my zijn eigen bestan en zijn oneindigheid; dan zou het wezen voor schepping, voorondersteld, volledig en volmaakt, door het scheppen ve iets zijn eigen wezen hebben verminderd; hij zou zich zelven het kermerk der volmaaktheid ontnomen hebben, hij zou slechts een gedeel zijn van zijn wezen, in plaats van het algemeene en in zich zelf bstaande wezen te zijn. Zonder mededingers in het bezit van het be staan, zou hij zich eenen mededinger hebben gegeven, zelfs in ee stofdeeltje. Wanneer voor “a overige het oneindige kon scheppen, wanneer hé in een gegeven eosenblicky iets aan zich kon toevoegen, hetzij in we zen of in zelfstandigheid, dan zou het alle oogenblikken eene ontelbar menigte wezens kunnen scheppen, en oneindig kon het alle oogenblikken eene ontelbar menigte wezens kunnen scheppen, en oneindig kon het oneindig toevoegen, hetgeen ongerijmd is. De rede brengt terstond al die ijl bespiegelingen, al die tegenstrijdige vooronderstellingen tot zwijgen voor haar hetstaat het oneindige, het is volledig en volstrekt, het be sluit in zijn eeuwigdurend bestaan al wat is, even al wat mogelijl is in het zelfstandige; want er is niets mogelijk, wat niet in hetzely. is, en bij gevolg kan het niet scheppen en schept niet. De verschijn selen zijn geene scheppingen, maar de uitingswijzen van het béstaan De schepping van het geheelal, dat een ander oneindige zou zijn, 200 wel als de schepping van een enkel stofdeeltje, wanneer dit mogelij] ware, zoude de zelfinoord van het oneindige zijn. De godgeleerde weten dus niet wat zij doen, wanneer z I de oneindige groothesid e magt van hunnen God willen bewijen; door hem meer te doen verrigten dan hij kan, meer dan hij moet, dooden zij hem. Om het oneindig wezen in zijne geheele volheid, in zijne geheele oneindigheid te bewirren, moet de rede het onder hare bescherming nemen, en vooral d: godgeleerden verhinderen hem eene dwaasheid te doen verrigten of lieve toe te kennen, door het geheelal of wat het ook zijn moge, al zij heen stofdeeltje te scheppen; want alsdan zou hij niet meer bestaan want hij zou niet meer oneindig zijn. Deze zijn, mijnheer de Abt, de juiste, strenge redenen, die de wijs begeerte aan het godgeleerde van de scheping tegenoverstelt. fene dergelijke handeling is voor het oneindige eene onmogelijke en widersprekelijke handeling; hierin is noch spitsvondigheid, noch dubbelzinnigheid; dit is eene duidelijke en naauwkeurige voorstelling: het oneindige kan niets scheppen, omdat het oneindig is. De klaarblijke-lijkheid van deze waarheid vormt ze tot eene daadzaak. Wanneer gij alleen wijsgeer waart, zoudt gij ze ongetwijfeld aannemen; maar gij hebt verschillende kleeden, onder uwen wijsgeerigen mantel draagt gij het opperkleed van den godgeleerde, en gij hebt met de beste trouw ter wereld, hieraan twijfel ik niet, door de formulen der wiskunde met die der verborgenheidsleer te vereenigen, het middel meenen te vinden om te bewijzen, dat het oneindige schepper kan zijn, aangezien het door te scheppen niets anders doet, gelijk ge mij zult tegenwerpen, dan za-ken Maken, die, hoewel zij door hem gemaakt en geschapen zijn om zijn bestaan en zijn magt te verkondigen, toch juist als of zijn niet bestonden kunnen aangemerkt worden; op zoodanige wijze, dat scheppen en niets doen volmaakt een is. Ik wil u in uwe vreemdsoortige betoogen volgen en trachten het licht te midden van dezen wiskundig mystieken bajert te ontsteken, waaruit gij gemeend hebt hetbewijs voor de schepping te voorschijn te kunnen doen treden. Ik zoude mij misschien hebben kunnen onthouden verder te gaan; maar ik gevoel iets dat mij tot u trekt en mij aanspoort, al mijne krachten in te spannen om u geheel en al tot de rede te bekeeren, wanneer hiertoe mogelijkheid bestaat. Het is overigens ook niet onnuttig te doen zien, dat men de wiskunde en de verborgenheidsleer, die niets met elkander gemeens hebben, niet vermengen moet. In laat hier de zinsnede volgen, waarin ge deze vreemdsoortige vermenging maakt, deel I, bl. 248, 249. "De meet- en de stelkundigen v stellen en dat wel noodzakelijk, de volgende formule: eene hocveelheid, whoe groot ook, aan het oneindige toegevoegd, voegt.niets toe, en deze wandere: eene hoeveelherd, hoe groot ook met het oneindige vergeleken, vis niets waard. Dit drukt eene tekst der Heilige Schrift uit: Mijn wwezen is niets voor u, o mijn God, en dit zegt ook de H. Augusti-wnus: Waarom eene eindige zaak, hoe groot 2tj ook moge etjn, bij het w oneindige vergeleken?" Aatigezien gij op eene equatie tusschen de twee boven aangehaalde wiskundige formulen en de geheimzinnige formule van de Heilige Schrift, waarom ge de commentaren van den H. Augustinus voegt, uwen voornaamsten bewijsgrond ten gunste der schepping vestigt, zal. ik deze formuien ontleden en gij zuit zien wat er van uwe equatie over- — bihift. Wat de wiskundige formulen het, waarin de term van he t onein- ' dige voorkomt, moet ik u zeggen, mijnheer de Abt, dat ge u wel wachten moet, het oneindige der wiskundigen met het oneindige der ' wijsgeeren te verwarren, en zelfs met het oneindige der godgeeren. Het wiskundige oneindige is niet het volstrekt oneindige, het al der wijsgeeren; evenmin is het oneindige der godgeleerden dat der wijsgeeren, maar in een bovennatuurlijke entiteit (zelfstandigheid) afgetrokken en verpersonlijkt. Het wiskundige oneindige is een betrekkelijk on- eindige. dat iedere grootheid voorstelt, even als iedere onbepaalde hoc- veelheid van een orde, welke ook; en in alle gevallen waarin het voorkomt, is het in waarheid slechts eene onafgebakendheid (indéfini) en niet het volstrekte en wijsgeerige oneindige. Ware dit zoo niet, dan zouden de meet- en stelkundigen redelijkerwijs deze formulen niet kunnen stellen: eene hoeveelheid, hoe groot ook, tot het oneindige toegevoegd, voegt niets toe. Daar ook werkelijk het volstrekt oneindige uit zijnen aard derwijze is, dat niets buiten hetzelve bestaat of bestaan kan, is het onmogelijk daar tegenover en daar buiten te stellen eene hoe- veelheid, welke ook, hoe groot Of hoe klein ook, omdat deze hoeveel-heid, wanneer zij bestaat er in en cen gedeelte er van is. Wanneer — men werkelijk voor het oneindige eenen term, welken ook, in tegenoverstelling van en vreemd aan hetzelve, stelde, dan zou het oneindige niet meer bestaan, omdat het zou opgehouden hebben het volstrekte alte zijn, door de tegenwoordigheid zelve van eenen anderen term verschillend van en tegenovergesteld aan hetzelve. Het volstrekte oneindige, dat der wissgeeren, is dus niet. het oneindige der wiskundigen 4). Is, hoe groot het ook zij, dat aan de voorwaarden van het opgegevene voldoct. Wanneer het gebeut dat men de oneindige hoeveelheden, waarvan- wij spreken, aan dezelfde bewerkingen onderwerpt als de ecindige hoeveelheden, dan geschiedt dit omdat men ze eerstens beschouwt, als eindige waarden te bezitten, onobaldijk kunnende groen; en het zijn de oneindigen  dan weder onbepaald zijn, al naar omstandigheden: ilc zeg dus kort en zakelijk dat het valsch is, dat de wiskundigen het oneindige mede cene plaats in hunne berekeningen inruimen. In de orde der zamengevatte grootheden, dat wil zeggen die, wier eenheden na- drukkelijk beperkten zin heeft, met betrekking tot de nataur zelve dier een- beden. Nemen wij de ruimte eens tot voorbeeld: s De twee takken van eene parabool zijn oneindig, dat is waar; maar deze oneindighe van de twee takken der kromme is niet alleen’ beperkt in een denkbeldig gedeelte van de ruimte, die het vlak vormt; maar zij omvat daarenboven nog slechts een zeer beperkt gedeelte van dat vlak, een reeks wiskunstige punten. Kyenzoo is het met het regte vlak iusschen de beide zijden van eenen regtlijnigen hoek vervat, het beslaat slechts een gedeelte van het vlak, en des te meer slechts een gedeelte van de ruimte, dat er verre af is de oncindige ruimte te kunnen voorstellen. Bn evenzoo ook met betrekking tot den oneindigen (of beter gezegd onafgebakenden) omyang, vervat binnen de oppervlakte van eenen oneindig  zou zij slechts deze alles heeft, niets toevoegen aan hetgeen volledig is. Voor het overige schijnt mij de toevoeging van hoeveelheid, hoe groot ook, die nicts aan het wiskundige oneindige toevoeg, afgescheiden van alle andere reden, een slecht gekozen bewijsgrond ten gunste van het leerstelsel der schepping; omdat in dit geval, en door het den zin te geven dien gij er aan geeft, er geen sprake is iets van niets te maken, maar niets van iets te maken, hetgeen juist het tegenovergestelde is. Wat de tweede formule betreft die gij voor uw betoog van de schep- ping inroept, ook deze zal zich tegen u keeren, en gij zult ten tweeden male den misgreep hebben begaan, u op de wiskunde te hebben beroe- pen, om iets te bewijzen wat in strijd met de rede is. In waarheid, wanneer eene hoeveelheid, hoe groot ook, met het on- eindige vergeleken, nietig is, is dit klaarblijkelijk slechts vergelijkender wijze aldus, en er volgt daarom niet wit, dat deze hoeveelheid niets zij; want wanneer eene bepaalde hoeveelheid niets ware, alleen omdat zij niet aan eene onbepaalde en onafgebakende hoeveelheid kan vergeleken worden, dan zou hieruit volgen dat deze zelve geen voorwerp van ver- gelijking kunnende zijn, de twee termen der formule, door dezelfde be- weeereden nietig zouden worden. Ge dient er dus van af te zien, mijnheer de Abt, de schepping te bewijzen door de wiskundige formulen. De stel- en de meetkundigen gebruiken ze met regt in den bijzonderen en bepaalden zin dien zij er aan hechten; maar men moet ze niet toepassen op zaken waarop ze veene betrekking hebben, en waartoe zij nict kunnen aangewend wor- den. Het volstrekte oneindige is het voorwerp niet van de wiskundige wetenschap: wanneer de meetkundigen en de stelkundigen op het on- eindige stuiten, hetgeen hun ieder oogenblik gebeurt, omdat alles wat het voorwerp hunner studién uitmaakt, als grootheid en als hoeveelheid in het oneindige vervat is en er een deel van uitmaakt, is dit toch alleen slechts onder de voorwaarde van het onafeebakende; en in dit Hen oneindige, zelf zamengesteld uit eene oneindigheid van oneindigen, of naar wille keur uit een bepaald getal oneindigen. Ziedaar tot welke wartaal de wiskunstige taal zou leiden, die zoo heldere en zoo weinig godgeleerde taal, wanneer men onder deze benaming van oneindige niet over-eengekomen ware te verstaan de afwezigheid van grenzen, in cenen eigenaardigen, geheel betrekkelijken zin, dat wil zeggen, in werkelijkheid, het onafgebakende. Ik besluit dus, om deze reeds lange noot te eindigen, dat de wiskundigen slechts het betrekkelijke ecindige beschouwen, dat zij dit zelfs in werkelijkheid nict in hunne berekeningen invoegen, en dat de godgeleerden dwalen, wanneer zij het met het volsirekt oneindige verwarren, ten dienste van hunne leerstelsels. Deze noot is mij gegeven door eenen mijner vrienden, den wiskuudige, Guillemiu; die in deze zaken oneindig beter te huis is dan ik. 429 geval drakken zij steeds docr cen ontkennend teeken, de onafgebakende grootte en hoeveelheid uit, welker grenzen zij door dit teeken zelf er- kennen, niet te kennen en niet te kunnen kennen. Wat de kennis be- treft van het op alle wijzen, in iederen zin oneindige, van het volstrekt oneindige, van het in zich zelf bestaande wezen, gelijk gij het zelf om- schreven hebt, deze behoort slechts tot dat gedeelte van de algemeene wetenschap, dat door de wijsgeeren bearbeid wordt, en dat onder de namen van bovennatuurkunde of leer der wezens, zich bezig houdt met het bestaan van dat wezen, met zijne constitutie, zijne eigenschappen, zijné wijzen van zijn en van handelen, tot in het oneindige onderschei- den, en waarvan het gezamelijke het verschijnsel van het geheelal voort- brengt. De wijsbegeerte is aldus boven de wiskunde zelve verheven, die in de menigvuldige zamenstelling van het geheelal, dat alle moge- lijke getallen en in eene zijner eigenschappen, de uitgestrektheid, die alle mogelijke grootheden bevat, hare reden van zijn en haren haar zelve onbekenden oorsprong heeft. Als wetenschap der wetenschappen , beheerscht de wijsbegeerte, die haar onderling verband is, ze allen; zij bepaalt en stelt voor ieder harer den aarden de uitgestrektheid van haar gebied vast. Der wiskunde voornamelijk laat zij dit over ten aanzien der zaken die geteld en gemeten worden, voor zooverre zij geteld en gemeten kunnen worden, Op haar gebied is de wiskunde oppermagtig, en kan al die formulen bezigen en al die verrigtingen in het werk stellen, die voor haar noodig zijn om tot haar bijzonder doel te geraken, namelijk tot de kennis der betrekkingen, die tusschen de bepaalde grootten en hoeveel- heden bestaan; maar de magt harer formulenstrekt zich niet verder uit. De wijsbegeerte, die de rede in hare hoogste opvatting is, behoudt zich de beslissing voor die haar toekomt over de werkelijkheid der zaken, die door de formulen der wiskunde zoowel als die der bovennatuurkunde voorgesteld worden, wanneer het betreft het bestaan van het algemeene en oneludige wezen, en van al de gedeeltelijke aanwezens die het be- vat; maar in geen geval kan de wijsbegeerte het bestaande, al ware het slechts een stofdeeltje, en met des te meer reden het gansche geheelal als niets, of als niet bestaande beschouwen. 