Algemene konst en letterbode
None
Parys, den 28 van Hintermaand 1809. Op Isle de Fracce s (tegenwoordig de Haven Napoleon), is een geleerd Gezelfchap, dat on afgebroken voortgaat, met in het al^emeen de Wetenfchappen, maar byzonder de Seheepvaait en de Aardrykskunde, in zoo verre die den Kooplandel betreffend, te beoefenen. In hetzelve Warden velc belangryke voorlezingen gcdaan; onder dey.c ud ienr eene van den Hr. Flinders vermeld te w » ". n. De/e Commacdeur der Engelfche Marine, d :ir a's Kryg^evangm gcplaatst, befchreff in eene deceive, iviidcMc de Scidpbreuk* die hy in het jaar Jor'i op eene Konnlhnnk leed, zoo :»)« *cr tusfchen Nieuw - 1 Inland cn JNieuw- Caledonie vele liggen. Teven* deeit hy z\ Vermeiden mede, dat ook hier de onkelukkige Lafbyrouse en de tv-Tc Franfche Fregatten verloren gingen, die afgezonden werden, ora hem op lie zoeken. Wee- Digitized by Google C *3 5 VEENEN, den selten Van fFtntermad 1809. Deref das denn hier het ge not gen, van door twee Fiekende voorbeldefi de achting te zien blyken, welke ih de Oosttnrykfcbe Staten ook voor raannen ont* Fiekende voorbeldenen als Schryvers onbetwistbaar «yn. De Gefchiedkenner de Baron Votf Hormayhr* werde for Keizerl. Koninkl. Hofraad, en de Heer vorf Ce llin, Schryver van Regulus, Coriolanus tnz., mede tot dadely ken Hofraad der Firiantie aangeleld. Berlyn. Men heeft hier berigren uit Rusland we- gens den Rusfifchen Collegien-Asfesfor Hedensirohm* die, ter vervaardiging ecner Befchryving van de in de Yszee omdekte Landen , van wege den Staat, daar been gereisJ is. Hy noemde op deze zynen ecrften togt derwaarts, die thans voleindigd is, een flechrs met Heesters begroeid Eiland: NUuw Siberia lea cinde zyne nafporingen tc gemakkelyker voorttezetten, laat hy aan den Chroma • vloed eene Winterwoning bouwen , en levensvoorraad , uit ganzen en visfch.n, byeenzamelen. Hy bereisde over de bevroren Zee met Rendieren eene length van 170 mylen. Merkwaardig 2yn in Nieuw Siberie groote iagen verfteende balken* vast als een dyk aaneengehecht, op den top van ecnen berg 4 die soo vademen hoog fs, gelegen. Levensberigt weg£ns - • J. A. N O S S E L T, Koninkl, Pruisf. Geheimraad, Do&or en Hoog* leeraar in de GodgeUerdMd \ te Uatle. (Getrokken ufr NieHceyeji's Leben , Charakut und Verdienjle JSosselt's &c). Den 2 Jen vati Bloeimaand 1734 werd Nosselte alie geboren. 2yn Vader was ten ajouielyk Koop. Fa foan C f 4 > rnfln en Opziener van het Winkeliers - gild. Eer, cernof by opdenvys?n dc byzordere Schole von Uaurr, e* bezochr op zyn tende j ar de Latyniche School van het Wehui. Deze School bezat, ^l\k ;diyd, oolc t cncnktle voon.cflllyke Leermeesters; maar wegens de yr..ore memgte kl.^len, weike de bui-engC'Vone toe-loop v:»n Lterlign noodig makcn, ook nier vveinig middelmat^e ; order de eerfKn w. s Kichtek, die 2k h naderhand in her Brun&wykf'che als Schoolwder-w\ zer met roem onderfchuden heelt. Een vroeger tyd-vak, vooral toen S. J. Baum Gaiuen de; hoogite kf^s- fcn.ondcrwees, en zyne leerhnen eene edele gees -dr?fe- nor Oudie wist inteb: c^croen, was veelligt glansry- ken torn althacs legden manner),- als J. D. Michaelis, Rtj>KE, Alkxander en Nathanael Baumg art f»\, MiTTF.LsiaDT en Tollner hier den girnd van hunne kundigheden, dat zy naderhand ook met darkhaarheid erkenden. Later heerschte over bet algenutn ook zucht voor ftudie en betoonde men weel vlyt in het beoefenen der Lntynfche taal, maar nog lang bleef het Grieksch veronachtd. Ne^selt wag dus gr.'O'endeels wat hy wist aan z>nen byzonderen yvtr verlchuldigd. In 1751 vertrok. hy naar de Uni-veifiteit, wa.r hy z-ich onder de Hoogteeraren in de G Angleter der geschiedenen opfertenen Baumgarten vorhanden, hoewehr het dem deze flehts in enkete v kken, het mina in de vtrkJar nag dcr H. Schrift bevredigen konnde. Dunder zyne School en Akademie-enverren waren van Struensee, daarna Koninki. Pruisch Staatsminister, en de Deenfche Legationsraad Clauswitz. Paar in zyns Vaders huis al tyd Srudenten gewoond had len, waren ook verfcheide naderhand bekende Alt-dorfVche Geleerden, Dietelmeyer, Riedeker en Bernhoid, zyne huisgenooten gewest. Die gat" aan-leiding rot een re»je, dat hy in 1755 over Jena, Co-burg, Erlargen en i\eu enberj naar Alrdorf deed. na viel hem zeer in de hand. Van vere ichcen hem alls woest en onbefchiald toe, zoo de huizen, als jnenfehen en hunre ramieren. Van naby vonJ hy alles juist het tegended. Hy ktvam- in gez-Jfchappen van Studenien, waar geen fpoor van onbefchaaidheid te omdekken was, en naar hy in het algemeen 'cr over konde oordeelen, was men hier vly tiger dan te Hatte. Te Ahdorf werd by RITERER'S ufeigeooot* als ker- kelyk Historic- en Letterkundige met roem bek^nl. Hier belludeerde hy naardi^j vooral de ke kelyke Gelchiedenis en oefende zich in het dispurerrn en n. k in het prediken. In Bloeimaand 1756 verhet hy Alt- dor f en ging over Regensburg naar Augsburg en over Stuttgart naar Geneve. Hier befl Ot hy, eonder te we. ten, boe zyn Vader het zou benen, een reisje na ir Parais te doen, waar hy in bet midden van Hooimaand aankwam, maar het welk hy helaas op dringend verzeek zyns Vaders reeds den 14 van Oogstmaand weder verlaten moest. Te Frankfort aan den Main ver-nam hy eerst het uitbreken van den zevenjarigen O ir-log en keerde nu overMentz, Giesfen, Marburg, Cassel, Gbuingen en Helrnliadt naar Halle terug, waar hy op het einde van SJagtmaand aankwam. Nu werd hy Magister en begon in Wynraaand 1757 voor'ezm-gen te nouden; openende vveldra eenen Uulegkundigen Curfus over het N. T. In 1760 reeds tot buitenge-wonen Prof, in de Theologie bevorderd, werd hy in 1764 naar Gouingen beroepen, maar door de toewy- zii g van een gewon Professoren en pl.iats in de fa-culteit voor Halle behouden. In 1767 verkreeg by de waardighcid van Doctor, en in 1768 een bernepraar Helms, toen Teller naar Betlyn vertrnkken was; en in 1771 andermaal een naar Gouingen, Schön zyn inkomen zelfs geen 400 Rhtl. beiiep, en de Cultator von Zedlitz, die hem als een Vieraad der Universit gaarne by dezelve wilde houdtn, hem llechts eene geringe bydrage kon beloven, bkef hy toch. Nosselt's edelmoedigheid bleek duidclyk uit de wye, waarop hy een ander bewys van achtirg en venrouwen van den Minister von Zedlitz aannam. Geweldadig onrzecte deze den Heere Semler, aheen, om dat hy tegen Bahrdt ichrecf, van het beftuur over het Theologisch Seminariura, en droeg hetzdve Wosselt op. Deze echter van de vordienden zyns von grangers overtuigd, aanvaardde het alleen np die vonrwaarde, dat aan Sbmlbk, tot deszelfs dood, het ganlche inkomen van het Seminarium zoude verbly-ven; het geen de Minister toeftond en beloonde — met een' beleclden brief. Belangelons nam hy dezen post op ditn voet waar tot in het jaar 1791, wanneer StM-oyeilced, in kwam dus zyne edelraoedige voor-waarde voikomen na. De invloed der tegenwnordigheicl van Dr. Bahrbt, te Halle, van 1780— 1787 en later in 1792, weloe fomtyds on Aargenarige gew aarwordingen in iN'ossf-li's gemöd op. Hy fto>rdc zich wel niet am de 1 sierly-ke aanvallen op zynen perfoon, welk die Docteur zoo zer in gefpre*ken, almanachen en andere ichimpfchrifien vtroorloofdc; hy achtte zich boven dczelve verheven, en het betere deel der Studenten was 'er onvergenoegd over; maar het griefJe hem, dat van de zyd der Curatoren deze zaak niet ernftiger behar.Jeid werd, en dat deze een' man als Bahrdt, van bekennen taknten, niet een anderen werkkring aanuezen, waardoor hy in ftaat zou geraakt zyn, om voor zich en zynen waarlyk beklagenswaardigen ftaat te zorgen en tevens nut te verfpreiden. Schoon hy dikwyls met anderen tegen de gevoelens en gefchr Iften van Bahrdt, die by voor schade, hiel, zich verzettede, kon geen perfonnierk bdang daartoe medewerken; want zyn roem als lioogleeraar by de Akademie leed niet het minster door B/hrpt; en in perfon trad hy flechts eenaiaal in gefchnft tegcn hem op. Tocn in 1787 het Opperfchoolkollegie dargeftejend en bet opzigt over de/ Univerfiteiten, die tot hiertoe alten onder een Opper • Curator geftaan hadden, 00k aan het selven venrouw.i werd, vloeide het kracbtige tegen-vroog van de Univerfiteit uit Nosselt's pen. Dir, met een ftrcnge Kabinetsorder beantwoord wordende, dacht men te Helmftadt en Gotiingen beide hierd< or den weg gebit-nd te zien, om hem ve bewegen tot het vcrUten der Hdllifche Hooge School. Maar, hoe vlei-Jend hunne a-nbiedingen waren, de Minister voif Zedjujtz wist voor hem eene aanmerkelyke verhooging van iikomen te beiverken, en alzoo HalJe van ^osselt te vcrzikeren. Maar nu verfcheen in den järe 1788, nadat Woll-Minister geworden was, het bekende Reliable- Edict, velks invioled in den beginne cp de Pultuiche H-^e bcholen niet gevodd werd. Tom nun irge- volgc daarvan etne oude Ichets der Christlike Leer had op^czocht, om dcztke t»*t eenen algemeentn Kate- fhi$mu* des lards te verheffen en Nossllt's roeeuing h'^r over g'.vraajjd weid, vcrklaarde hy ion. uit, dat fle^elvc dxirioc ongelchikt v* as. Weld: a kreeg hy nu |ast, pm cen Leubock van het Lesrttellii;c ucr Luter- Digitized by ■ c 0 ) fche Kerk, voor de Prussian Univerfiteiten te fchry- ven. Hy nam denzelven, hoewel ongaarne, op zich* maar onuieed zich editor weldra geheel van dezen arbeid. In der jäar 1794, enthält Nosselt, en unok Nie-aieyer op Jenzelfden dag, een beveifchrif von het Opperfchoolkollegie, door Wollner onderteckend f waarin hem te kennen werd gegeven, dat hy van *yne tot hiercoe verklaarde Theologische beginielen in de leerftellige voorlezingen zich zou hebben leomhnugen, en hiermede ftrydig handelende zich onverroydeJ*.aan casfatie zou blootftellen. Zoowel Nosselt, als Nieweyer, leverde daartegen cene bondige verklaring in, doch bekwani daarop geen antwoord, terwyl.dvze ceneti byna vleijenden brief ontving, die met de gedreigde casfatie eene vreemde tegenftrydigheid opleverde. De Heeren Hermes en Hillmer gaven echter hun plan, om de Theologische Faculteit te hervormen, niet op. Zy beweikten, dat hun eene Comroisfie werd opge- dragen, om onder andcren de Theologische Faculteit van Halle fcberp te onderzoeken; maar te Halle aan- gekommen, fcfuikte een opioop der Studenten hen af, ^11 vonden zy bet raadzaam den dag in hunne aan- komst reeds vroeg weder te vertrekken. Oaarop voJg* den bevelfchriften, eifchende en vootfehryvende eene aamcnemen Lcerwyze, en.bittere befchuldigimten we- gens gefchonden ambtspligt imhoudende. De Faculteit befloot dus zich tot den geheelen Staatsraad te keertn* «n Nosselt ftelde het klagtfchriit op, waarin, volgens Niemever, zich juistheid, rnoedige verdediging der regteu van Proteftamfche Leerarcn, en yver voor de instandhouding der Theologifche Gdccrdneid, aan be- icheidenheid en wa ardigheid van uitdiukking voortrefs felyk paarden. De Staatsraad stelle, na alles wysfe- lyk te hebben overwogen, de Faculteit in het gelyk en liet aan haar over, voor zich eene byzondeie Lcer- wyze te omwerpen. Met den angen der regering van Frederik Wilhelm III begon ook een nieuw tydperk voor de Hal-Jifche Hooge School, en zy had ook ecnen wddadigen invloed op het lot van onzen Nosselt. De gegenring, welke hem de Koning perfonallyk betuigde; de verpligtende brief, waarin de Opper-Curator von Massow den hem gefchonken titel van Geheimraad be- F 4 kend Digitized by Google C M > kend maakte, en de aanzienlyke vermeerderfng van het Fonds der Univerländer door de milddadigheid van den Vorst, waardoor ook zyn inkomen verheuen en opgeruimd maken. Intuj v fchcn namen zyne ligchamelyke krachten zigtbaar at, maar hy ging desn:etregenlra:mde (ottchoon ook ecn hevi-ge en aanhoudende hoest hem Digitized by Google Kwelde) met den grooten yver voort met het houden zyner Lesfen. Zyn dood werd door de akeligheden van den uitgebroken Ocv&ig en vooral de in Wynmaand bevolen unbanning Me'atte Siudemen uit Halle, befpoedigd. Op denuden van Lentemaad 1807 fluimerde hy den doodlhap zachtjes in, door ieder gelukkig geacht, dat hy met 4 moest helcven, het geen een' man, zoo verkleefd aan zyne Vrienden, zyn<-n Vorst en het Vaderland, nog dieper gegriefd z«m hebben. Godsdienftigheid was de grondflag van Nosselt's Jcarakrer, dat voorts gekenmerkt werd door ttrengheid in het b 6 rdeelen van den geest des tyds, door bil-lykheid in zyne gevoelens wegens byzondere meenin. gen, door frandvastigheid, vaderlandslieide, nederigheid en vele Hufsfelyke deugden. Als Godgeleerde, hervorzährende hy minder dan dat hy het goedc befehermde, bevorderde en bewaarde. Hy was een voorrefiellige Uitlegkundige, een groote kenner der kerkeljke Gefchiedenis, by welker beoefening hy aiics uir de bronnen zelve putte. Bovenal had hy eene zeer uitgettrekte boekenkennis. Hy helde byzcii- der over tot de Theologische Zedekunde en had zyne eigene wyze van haar te behandelen, en ging ook zy- nen byzonderen weg by de vorderingen, die hy in de Leerlteilige Godgeleerdheid maakte, en verwaarloosde ook andere vakken niet, die buiten zyne hoofdftudie omliepen. De voorlezingen die hy als Akademisch Onderwyzer deed, onder!cheidden zich door duidelykheid, juist- heid en orde. Zyr.e manier van voordragen was aan- genaam en Very, daar hy zich niet flaats aan het ge- i'chrevene verbond ; altyd gepast en vol waardjgheid, nooit gemanierd en gekuniteld ; maar uitgewerkt, en teikens wis hy aan dezeli'de voorlezmg kwam, verbieterJ of vermeerderd : zonder dus de gaaf te begotten, van zyne tuchoorders in vcrrukking te brengen, Digitized by Google Digitized by Google gaf de eenvoudige er'rst, het natutlyke en het hart*, lyke aan zyne lesfen eene groote waarde. Deze zeltlle eigenfchapprn rtnlen zichookinNossEt/r's fchriften overal dnnr. Hy fchreff inzuverLatyn, en zy- ne Moedertaal, en was verre af van de verwaandhcid van fommige, die de laatfle van te weinig belang keu- ren, om zich in dezelve een* goeden ftyl eigen Digitized by Google Te ma- ken. Behalve vele boekbeoordeelingen in orderfchei- de Journalen geplaatst, zagen verfcheide Werken van zyne pen het licht. Wy vergenoegen ons met de tt tels der in het Nederduitsch vertaalde hier kortelyk by- tevoegen : Waarheid en Goddelykheid van den Christelyken Gods- dienst, s Deelen 1770, en het Kort Begrip daarvan 1783. Gedachten over de Opvoeding tot den Godgdienst 1776. Korte aanwyzing voor ongeftudeerde Chiistenen ter verkryging van eene genoegzame zekerheid van hunnen Godsdienst 1784. en Deutlichkeit der Zedekunde tot voortplanting van Bekeering en Deugd 1803. NIEUW - UITGEKOMEN BOEKEN, AKADEMISCHE EN ANDERE SCHRIFTEN. Akademische Verhandelingen. Joannis Jacobi Canne- £teter, Langwera - Frifii, Disfertatio Chemico- Medica Jnauguralis de Farina et Pane, pub lice defenfa d. xiv Junii. d. i. Inwy dings - Verhandeling over het Meel en het Brood. Groningae apud R. J. Schierbetk, J Sep. Het is met een waar genoegen, dat wy deze doorwrochte en belangryke Verhandeling aan kondigen, waar mede dejonue Cannegieter, na een acnijarig verblyf aan Groningciu Hooge- school, z Nyne geleerde loopbaan inireedt, en waarin hy zjo wel door zynen goeden lnmk en groote vorderingen, als door zyne meer dan gewone bedrevenheid in de L:iiynfche tale en btlezenheid in de Scbrifien der OuJen, zich op de guofti^fie wyze vertoont als een waardig nfftammeling van een geflaciU, bet welk zoo veie beroemde manoen aau ons Vaderland hcefi ppgeieverd. In net eetfte Hoofdftak merkt de Schryver kortelyk aan f hoe de meelftoffe onder de veelvuldige voorrbrengfelen van het plameryk wegens bare voedende eigenfcnap, en de overeenjcomst barer beftaandeejen met die onzes ligchaams de eerfte plaats bekleedt daar zy of op zicb zeive, of door behulp derkunst, en wel voornamelyk tot brood gebakken zynde, een voedfei oplevert 't weik ten alien tydc vooriederen leeftyd gefchikt en aangenaam is; — dat, schoon deze ftoffe, tot bet bereiden van brood meer of min gefchikt, dour her geheele plan ten ryk is verfpreid, dezelve echter in geene plantewasfen overvloediger, beter en tot voedfng gefchikter gevonden wordt Dann in het können; — dat de kunsch, om aan bet können, nadat men deszelfs cuitig gebruik had leeren kennen, de beste berende te gebruik haben, en daar uit goed brood fe bakken, van kleine beginfelen langzamerhaud toenemende, cindelyk tot dien trap van volkomenheid is opgeklommen, dat wy thans, door de Scheikunde voorgeiicht, in staatzyn, om bet meel in zyne onderfcheidene bestaandeelen te ontleden, en deze ontjedirg op de verfchynfelen der broodgisting toete-pnsfen, weike wy by verfchiilende soorten van meel ondervinden. Il gebruik van bet koren, als voedfei, is vol gens de gedacrne des Schryvers aan het vroegfte meiischdoro onbekend geweest, en de ontdekking duarvan wordt door de Oudneid an hare Godin Ceres toegefenreven. Voorts handelt de Schryver (J 5 ei Iqq.) over de wyze, waarop men hetzeive waarfchynlyk het t^rst gebruikt hcbbe; — daarna over de nuttigheid en tyd der uit vindiog om door gisting een meer gefchikt brood te bakken, en door wien oudtyds die bereiding pieeg waargetiomen te wordsn; — vervolgens over de onderfcheidene brooden, uit rarwe bereid, by de Romeinen voornamelyk in gebruik; en ei:delyk over de verfchiilende graanfoortcn, door de oude Vulkeren daartoe gebezigd, dit alles uit de Schrifren der Ondcii aantoonende; en eindigt dit Hoofdftuk met aantcmerken, hoe nattig, hoe aangenaam, hoe beiamtlyk het zy voor eder een en byzonder voor befchaafde J.ieden, om ssicli een nadere kenois te verkrygen van die dir.gen, welke tot onderhoud onzer gezondbeid en leven dagelyks zoo veel toebrengen. Het tweedehoofdfluk bevat de Scheikondige ontleding des meels, — de w\ze, waarop het plantenlym daar uit gefcheiden worar, — de eigenfchappen van dit lym eu deszelfs nuttigheid tot virfchiller.de huishoudelyke gebruiken; de fchell vochten, wtlke op hetzeive werken en in meerderen of mifferen graa.1 opiosfen. De oplosfing door verfchiilende zuren van 23—27 heeft byzonder onze aandacht getrokken: wy vindn hier eene reeks van proeven, welke zeer belangrvk zyn, en welke de korte opgaven, daaeomtrent door andere leer- Warde. Het vielleicht overgezogenen zeezouten, hoedanig bet linnenbleeken gebrakt wordf, lost het plantenlym in die mate op, dat het biaauw papier Vr naauwelyks door aan-gedaan wordt — en de bytende potaschloog brengt in die op-losfing geene nederploffing te weeg — beiden werken zamea ter oplosfing van het plantenlym; en hoezeer de licht- en zuur-ftof het hare kunnen totbrengen, fchynt evenwel de eigen schap van dit zuur, waardnor het planrenlym, 'f geen het vlas zoo overvloedig annhinpt en het nieuw linnen kleurr, wordt opgelost, wel het meeste tot de witheid toetebrengen. — De Schryver verwondert z:ch met reden, dat, daar men het cut van azyn, en karnmeik in de bleekeryen van dit vermo- gen, om ntt plantenlym optelosfen, gewonlyk afleidt, men jn de werking van dit zuur jutet alleen de mededeeling van zuurftof als de oorzaak der bieeking wil befchouwd hebban. Vervoigens wordt de oplosfing van bet gluten in azyn befchreven, en 00k in net wynfteenzuur, en beioogd, hew de plantenzuren door dit oplosfend vermogen veel verfchillen van de mineraie zuren, die behoorlyk verdund, zoo als wy dezelve in wen dig toedienen, weinig op het plantenlym weiken. Hier uit zoekt de S. te verklaren, hoe de room van wynrteett ter losmaking en uirdryving van taaije lymige ftoffVn in de erste wegen, zoo veel voordeel aanbrcngt9 en waarom reeds in het vroege voorjaar de Natuur ons de veldzuring in zulk en overvloed geeft, om benevens andere heilzame krgidea het zyne toetebrengen ter genezing dier ongefteldheden, welke uit verstoppingen in den wintertyd ontftaan. Eindelyk, na korte lyk over de werking van het Pnospnorzuur te hebéen gefproken, gaat hy { 17 over tot de werking van het It 00!frofzuur op het plantenlym; en het blykt, dat water, met JkooJftofuzurgas bezwangerd, eere aanzienlyke hoevetlheid gluten oplost, waarom de Schryver het niet on waarfchyniyk eordeelt, dat de mineraie wateren een gedeelte van hun oplosfend vermogen in verstoppingen van den onderbuik aai deze ei^enfehap verfchuldigd zyn; ferwyl hy, by die gelefgrei-heid, de heerlyke deugden van dergelyke wareren oprelletidc9 2yne landgenooten ten fterkften aanfpoorr, om dezelve door de kunst te bereiden, ten einde met geringe kosteo voor te Jer een v^rfcrygbaar te zyn. Verders befchouw de Schryver de overige beltaandrelen d(S meels en by son der den ftyffel, de andere llecrm ter loops anroerende, om in het derde HoofjJee! de/e al>e meer hi 't byzouder te behandelen. Hicr wordt S 37 & fqq. gehandHd Over de eiwitftof {albumen), *t welk 00a m vcic meekfF*n gcyoodea wordt, en deoZeils eigenfenappen, van die van net Digitized by Google lym ewiipztos verfcbillende, aangetoond; by welJre eele^n- he,d by tevens doet opmerken, hoe groote oveieenkomT'er plaars hebbe w de beg.rfelen der meeluYfT.n en die der vVd! itis uil net diefenryk. het vierde begrnfeJ der meeloffen i^H-V ■! SChrynr stomachti*e of Hew fl)m,ch,ige ze Digitized by Google Und gheid, zeer veel overeenkomst hebbende met den Her 5te cinde, welks befchouwing van meer cewiet is volgt S 4V/ "amelyk de flymfoiker, de naturlyke gist der jprru.en. Vnigers de wsarnemingen van zynen Leermees'er ztff.de Schryver, is de hoeveelheid van dit beginfel zeer' yerfchi! cnde, mot Eileen naar den onderfcheiden bodem uaar op het koren groeir, maar in het byzonder ook naar den meer- deren of m.nderen tr,P van rypheid — hoe meer dir beeinfel rJa:.|S hoe fr, 'i we k het ware k*rakter vjn volkomene ryp. heid is, hoe meer gefchiktheid de granen tot gating hebben. en hoe minder mout of gist er by noodig is in de brande! rycn; het welk dan ook de reden is, waar om de inlandfche pni-en in de noor.jcKke gewesten des ryks nier die ftoeveeL Jjeid moutuyn oPlev< ren, ais wel die granen, die in een gun. ftiger chmaat getee.'d z>n, 6 Nn dus de beginfdcn des mee/s te hebben befcbouwd, be- fluit de Schr>ver, dat de meerdere gefchiktheid van het tar- wemeel tot de broodgiMing afhangt van de evenredigheid der begi. felen en byzorJer van de grootere hoeveelheid IvmHi fie. Hit være Hoofddee geschrieben, gis nærkendig en de verlorenen daar by Plaats hebbende, en hanntlet over net groor rot: dezer bewerking voor de gezondheid. In het være Hoofddee geefi de Schryver, vögena aa. lew dng van Parmkntilr, eenige denkbelden op, volgens weike ook and re, ter broedgistinnig gefchikie, meelloffen, 2ouJen kunnen verbieterd worden f dor r byvoepng van glutir.eufe ztlfrtanaigheden, en ecu goed fmakelyk brood opieverer. — Die jroven zwi evenwel niet naar des Schryver hoop en verwacMing uiréevallen. Hy eii cj'gt dezen zynen nunigen arbeid met eene dæiU fche befenryvmg dur brood, weike wy dælks gebruiken de. bereidigung en vervallching dair van kortelyk belchryvende, felyk ook het gebruik, niet alleen voor gezonden, maar voor. al voor zieken; gevende hy kortelyk de verfciiillfnde barksngen op, ueike voor genee-kuud;g gebruik uu de meelftof.fen bereid worden. Dit zy ger oeg, om onze Lezeren, zoo vielen diar toe gelegenheit iKbbui, rer lezirg dtzer Verbandeimg aan te sporen. Hft is waarlyk te bej.mmeren, dat derpelyke yitge. werkte AkaJem;lche Verhandlingen, weike zoo Zeer ter verbreiding v-n i.u;tige kundigheden dienen kunnen, niet algemceuer vcilpreid t wordeu. Eene venaling iu hei Hyll^viC^  Diet penoeg kupu-n aa prjzen. De jon^e Cannegibter geoiete in mime male de .-range* ttaamfte en voordeeii^fte vruchfen van z>nen Zoo wel befte-* den t\d, en vare fteeds vooit edele Schekunde, waartoe* hy Zulk eenen goeden aanleg loom te hebx'n, cn w;iar vhQ by den weJdidigen invloea op de Geneeskunde zoo zeer ge- - wJt , met yver te behdrtigen ! J. rUrKER, Hogezandx Groningflni Wsfertath Phar* maceuttco- Medic* Inaug*ralis de Jnfafis frsgid/s, rum tnngneft/i par audit, d. i. Over de koude aftrekfels § J tor middei van magnefta te bereiden. Groning* apud^. fenenia i*cy. De Verbindung, hoe klein ook dezelve zu, heeft nana tthnrje. Oe Schryver zegt met her groorfte rem, en mea ken uaarlyk den Geneesheeren dir riet (e dikwyls herinneren) dat namelyk de deugd van velen oi-zer beste geneesnv 1 lelen zoo zeer wordi benaJeeU dour de by ddrzelver verfcnillende fofrbereiJine»n aai gewenJe hitte. — Niet ;»i'c$*n worJen Je fyne fpeceryacMige bt*gi' felen d;iar d<>nr afgefchtMden % nvnr zelfc ook in Jj> geneesmiddelen, welke wei • ig v!»«- igs oe- z.iren, omftaat door re hnge koking dikwyls zulk eene gr te verandenrg, dat die -begii.feJen, waarin de genezenJe kncit gelegen is, in  aan het geneesrhidJel mode. Hy befchryft vervolgens de werking der magnefia op de kina, rbabarber, ipeca-cuanha, fuccinutn, en andere geneesmidelen, welke van enen olie icwigen of harSHChtigen aard zyn. Hy roemt zeer hit wateng afirekfel van kina met magnefh gewreven, geiyfc ook riet poeder, op die wyze bcvveri;f, waarval) wy ook onlargs uit eenen, door den Doer. Sncidler aan den Pri.f. Dassen gefchreven en in ons Weekbund medegedeei lenigheilige gegründig het liebben. Gegründig het het koud af- trek Digitized by Google treVfet fan barndeen onze aandacht getrokken: dc 6ebrvvef immers zegt met reden, dat in fommige gevaUsn d ar de b.rr.ftren zeer zou te pisfe komcn, de Gere«sheer dikwyls huiverip is oifl de tinctuur te gebruiken wegens de vcrhi ten- de eigenfchap van den wyngecsr, terwyl het poederzclf, hoe: fyn ook gewreven « wegens zyne geringe opIosbaarheiJ weinig Wrking heeft; bier in zal derNIve het door mognefia ge- maakt koud aftrekfiil kunnen worden *ani»cwerc\ Ongetwyfeld zyn deze proevcn, hoewcl, pelyk de Schryvetf *e!f er Kentj minder nitgewerkt, all we de belangrykheid der ftoffe zou vorderen de aandacht der Geneeaheeren zerwel wurde werden; en wy moedigen den Schryver ten fterkfte aan, on? dezelve gedurende de beocfening der prakryk voorttezetten. HANDEL en ZEEVAART, HUISHOUDKUNDE EN WAT DAAR TOE BE TREKKING HEEFT. P t r t e n der Effects h. Op Maandag den 5 van Sprokkeim. 1810, in Amftefdam. BuiTENLAHOSCRE. Aanrteeien by Hope & Comp. [ Spanfs 5f pi€t. by Hope & C. 44 * 4$ 98 a lea I dito dito nieuwe. 4.'! 4a 7°l 734 Portugal i by Hoj Rti> cnA 5 prCt. « Zw'ten 5 prCt. 4 Denemarkeits Toll. 4 prCt. 87 • 94 dito I ecu en Wisfelb. 4 prCt. v9 1 \ diro Rrrxm 4 prTu off * 97 van Owfcnry* 5 prCt. 3i* » 35I dito 4$ prCt. 3i* » 31I *t0 4prCu • 3^4* 3H Portugal, by Hope&C. by King Kingland. Anmiiteit..? pCt. niet gen* Frankryk Geconfolld. renter 5 prCt.. nict pen* Dito Cert. vyK.&V. -7. 7»f iond. Coup. Wisfelcours. Op Londen* nkt genoU - Parys. rationale Schuldbrieven t 3 dito Domeinen. 4 prCt. niet gen. dho a j£ prCt. 24 a as Kon. Negot. van i.'*^.* pCt. Losrenten uic de hentng van met op loop, premi by Af- 08 a 34prCt. *6\*27 M. ♦ 694073! Dito utt de heffing van 1 ReJcnptien Losb. n» den 1800. a 3 prQ. 26 a 27 I I Vn.de. niet gen. dito 1801. t 3§ prCU • a64 a 27 | Agio van de Bank. En LETTER. ANECDOTES. La Tour d'Auvergne. La Toor d'Auvage, een naruurlyke Zocm nit een Adc-Jvk oud Gefacht, was voor de Franfche Omwentclirrg reeds caperein, doch, vergenocgde zich na dezelve, gelvk hekend is, als gemeere te dicnen, en vcrwicrf door zyhe dapperheid den nam van premier Grenadier de la Prance en marchéerde, schoon reeds bejnnrd, fleeds met den ranfel op den rugs aan net hoofd zyner Kompagnie. Maar hy was niet aU len held, doch ook een geWrde. Tn 1797 zag ran het licht, getiteld: Or tripes Qauloijes, waar-in hy zeer naauwkeurig alle dc gewigtigte aanhalingen by-eenzamelde uit de oude Scforyvers, nm te bewyzen, dat by-na siie Natien der aarde uit Amerika oorfpronkelyk zyn. Men Zag daar uit, dat hy omträchtig talen verstond. Oole als mertch was hy zeer achtingwaardig, weeens zyne hulp-waardgbeid en belangfoosheid, waar van de Geschiedenis twee bleft. Na krygsgevangen by de Engelfchüsse geweest te zyn beloonde het Directoire zyne dienften flechr, en wydce hy zich dus in stille afzondering te Passey aan de Weienfchrppen; maar vernemende, dat de beroeme gelcrden Leirigant door de conscriptie van zyn' eenigen Zoon, de rtenn zyns ouderdoms, was beroofd geworden, verzochen en verwierf hy van het Directoire verlof, om zich in plaa'S van den jongcn Cjpfcrit te ftellen, vertrok dadelyk als geween Vader deszelfs Zoon terug Zeit matig levende en zich enkel met melkfpyzen voedende, had deze brave man weinig beschoeften, doch op zekeren dag by de annle aan allesnebrck hebbend, roemde een Volksvertegenwoordiger zynen invloei en bood hem zyne befcherming aan. Gy kunt dus zeer veet deen? Voorzeker was het antwoord; nu goed, hern m by, dan wensch ik gaarne voor my... „ Fen Regiment" vid het de Volksvertagen woordiger io de rvdf. „ Neen, #vu piar fchoeneu" aiuwoordde de belangroze verdediger zyns vaderlands. Letterkundige. Zeldzaamhbid. Onder de zonderliogfte en belangrykfte pelen des soevs behoort zonder twyfel de byzonderheid, jat twee der groorfle Dichters van de Zestiende Eeuw en van alle tyd^n, niet alleen in hetze'fJe jaw, msar 00k op deuzeifden dag overleden zyn. Shaklspear en Cervantes ftierven beide den 2^(teo) Tan Grasmaacd des jaars 161 6. STERRE- en WEERKUNDIGE WAARNEMINGEN. RUNDICE WAARNEMINGEN, BUITEN HAARLEM. 18 TO. f BAHO- I THIR- L0UW-< MB-  W. 5'4'2. t- w. I bcwulkr;'s avunds bctrokken. f.i- 1 » \6, z. z. w. 6 < 30. cf 3B betrokken; windrig. GEBOORTE-, TROUW- en STERFLYSTEN. Het getal der Doodeo, pedurende de laatstverige Week, is gewecst : te simftetdatn 233 ; dat der laatstverige 342; en te Haarlem 23, onder wdke laatften 7 beneden de 12 Jaren en 2 Militairefi. BEKENDMAKINGEN. JOH. van der HEY, Boekverkoorer te Amfterdafo, peefc gnris uit : PROSPECTUS van een NATURKUNDIGE WETENSCHAPPEM en KUNSTEN, z>l worden uiigegeven. T« Haarlem, bi A. LOOSJES Pf. Digitized by Google ALC. MEENE K O N S T- EN LETTER- BODE, VOOR HET J A A R itio. N°. 7. Vrydag den 16 van Sprokkclmaand. BERIGTEN. UlTLANDSCHE. Come, den uden van Louwmaand. Sinds eenigea tyd laat de Senateur Lucien Bonaparte, in de na buurfchap van zyn landverblyf, La Rvfinella gehe- ten, en niet verre van hier gelegen, weatr naar oud- heden graven, en Digitized by Google Is zoo gtlukkig jjeweest id de Herfsten Wynmaand van het atgeloopen jaar van trenige gebouwen, tot het aloude Tusculum behoorende, te ont-dekken, waarin, behalve eene groote meoigte klein auf-tiek huisraad seven grcore standbeelden gevondeft zyn > waaronder eene Muie is, zoo volkomen wel bewaardi en zoo overheerlyk fchoon* dat de Romeinfche Oud-heidkenners hare waarde op 20,000 Romemfche Daal-ders gefchat hebben. Ter zelfder plaatie is 00k een aarimerkelyk (luk van de Fries van een* ouden tempel, dat mede zeer fraai is, opgedolven, en men heeft Hoop, zco deze nafporingen met verttand beltuurd wurden, waaraan niet getwyfdd kan worden, het oude Tusculum in zyncn gehcelen omvang ontdekt en vele tot hier verborgen fchatten van kunst der oude Weareld te zullen zien. LDslzl. O Ita* Digitized Italie. In de Boekery van een der opgftieven Na- polirasr.fche Klonsters, heeft men eon Handfchnfr varr een Werk des Heiligen Thomas d'Aquino: de CoeUt- // hicrarckia, gevonden, dat eigenhandig door hem ge- fcb even is. N/Pfls, den r>6f!en van IJ'ynmaend I /. Luigi Se- me ^hm, Profesfor in de Schcikunde aan de alhier gLvesrtgde Univerfiteit, bewees heden in eene voorle- zirg Vol geieerdheid, dar de zoogenaamde Wigchcl- rocde^ hoezeer reeds hy de oudcn bekend, eerst in het einde van de zestiende Ecuw tot het ontdekken van onderaardfche. wateren en n.etalen is gebezigd gewor- den. Hy liet het hier echtcr niet by berusten, maar betoogde, ui: vtle ergcn ondervomkn gevaUen, waar- by vericheide Studenten tegenwoordig waretf gewe&t* dat de Wi^chelroedt meer dan eert verdichtfel van by- geloovige iYbeelding is, en beloofde bmnen kort ir* een byzonder daar over loopend Werk nieuw  van dezen ftaat <ie Cairgorum, 4,050 voeten hoog, en byna van dezelfde hoogte is 00k de Ben Lavers in Perthshire. De hübschen menfelke wendig is het huis van den bergepzigter Leai hills in Zaraarkshire in Schotland, zu 1564 voeten boven de Zee verheven. De Sna-fel op bet eiland Man, regt in deszelfs middenpunt uit-allekenfe, f? niet hooger dan 1740 voeten; alles gelyk jnta van zelfs begrypt Engelfche voetmaat. Digitized by Google Parts. Order den titel van Diatribe de Vlngenieur Seid Moustapha, far Pctat actuel de tart mi!itairc% du ginie et des ficnes a Conjiantinople is een nkutve druk a an eerT Werkje in het iicht gekomen, waarvan de oorfpronkelyke uitgave in de, door Sultan Selim III. te Scutari aangelegde Boekdrukkery gefchiedde. Die Heer Lavgles bezorgde dezen Paryfcrun druk. Hit Boekje, het welk de Turkfche Schryver in de Fran- fche taal opflelde, was ten tyde dat het uitkwaro, een 2eer aangenaarn letterkundig yerfchynfel, dewyl het de terugkomst der Wetenfiappen in een land, w.:nr- ijit zy federt 800 jaren verbannen waren, aankondigde. By de bekende treurige onwending, die met Selim III. alle hoop van dezen aard vernietigde, welke je be- xnirnaren der Wetenfchappen op eenen Vnrst gebou vi hadden, die door middel van zyn geest, kundigheJeri en kar frer byzonder gefchikt was, om by een aan verouderde vooroordeelen verkleefd volk de heilzaara- ©mwenteling in dezen te bewerken, kwam ouk de ver- lichte Schryver van dit Werkje om. Parys, den aq/ten van Lotrwmaand. tie Heer Pf- *anesi. een beroemd Romeinsch Plaat Fnyder, Riddef van de Noord Iter- Ode, voormaals Zweedfche Gezent te Rome, is alhier in den oderdom van vier-en-vfr tig jaien overleden. INLANDSCHE. Iyden, den 8fien van Sprokkelmaand. Heden hec ft de Hoogleeraar Matthias Siegenbeek de wa.irdig-heid van Rector Magnificus der Koninkjyke Unh-erli-teit van Holland nedergelegd en eene plegtige Rede, voering gchouden: in laudem Jani Doufae, dat isi tot hf van Johan van der Dots; en is wyders de Hoog. leeraar Mr. Eduard Os Hageman, Jur. Publ. & Priv. Profcifir als Rector Magnificus Uitgeroepen, uit eene Nominatie van Rector en Senaat, volgens fastige ge-voome, door Z. M. den Koning van Holland by anfähryving dtn 28 van Louwmaand tot dezc waar-dighcid verkoren en aangelleid. TOOVERKRINGEN * DOO* W. H. WOOLLASTON, Secret arts van de Koninklyk Maatfchafpy van Linden. De donkergroene kringen, die men in ottende Lande, fyen opmerkt, en algeneen bekend zijn onder den traum van Tooverkringen, heben eene zekere mate van gegen de p ogmgen, dikwerte te werk geheld, om derzclver oorfprong te verklaren. Men zal my wel willen vergurnen, de gevoelens ten dezen op-zogen gemaakt, niet te overwegen, maar dat ik my all en hepaal tot de waarncmingen, gedutende een verwir van eentge jaren op het land, door my zelven gedaan, wegens de achtervolgende veranderingen, die deze kringen ondergaan; waaroemingen die my toe-fchynen aanleiding te geven tot eene duidelyke en voldoende oplosfing van die zonderling vraagftuk. Het eerst, dat ik waarnam by dit onderioek, is het bellaan van zekere fungi (paddeftoelenj welke men altyd op deze kringen vindt, warmeer men dezelve in bet regte faizoen nagaat. Ik merkte aanhoudend deze kleine kampernoeljes (mousftrom) op en zag dezelve energens anders dan aan den buitenden rand van den donkergroenen grascirkel. In dit geval, was de breedte van dezen ring, gemeten in de rigt van den radius die door den zelven loopt, twaalf of veeruen dolmen-terwyl de paddeftoelen zelve een-buitenften kring bekten van vier of vyf  veut geraakte, eenen tweeden oogst voorte-brengen; die van het volgende jaar zou dua een? tweeden ring rondom het eerst middenpunt van groei vor-men; änder volgend jaar het voedfel van een zyde wegnemende, zou de nieuwe worten noodzaken zich by uitfluiting in de tegenovergeftelde rigtting uittebreiden, en dus door een middenpunt fchuwenden voortgang langzamerhand den kring vergrooten. De fter-Jcere wasdom van het kras zou het natuurlyk gevolg dezer wyze van aangroei zyn, dewyl de binnenfte band van den kring altyd met de overblyfelen van den gefroren van het v^rige jaar zou verrykt worden. Men vindt deze jaarlykfche vergrooting van den groenen kring duidelyk befchreven in de Verhandeling van Dr. Hutton, getiteld: Waarnemingen wegens ze-kere natuurlyke verfchynfelen van den grond in den heuvel van Arthur'sfeat by Edimburg Grammar. Edimburg. Maar dewyl hy de fungi niet fchynt opgemerkt te hebben, verhaft hy het verfchynfel als enkel eene byzonderheid der natuur, welker verklaring nog gevonden moet worden. "Wat de vergrooting van dezen kring van vegetate betrefr, zegc hy, deszelfs voortgang of loop fcheen my altyd plaats te hebben in de rigt van eene lyn, die het fegment zou vefdeelen, dat is, dat de evenmiddenpuntige- (conctntriqut) strepen nimmer binnen waarts, maar daarentegen altyd buiten waarta loopen, waar door de de ware oorzaak dezer verfchynfelen den Hr. Putton omglipt, Dr. Withering komt roy voor Jiaar ontdekt te hebben; maar deze bepaalt *yne aan- C 3 me* Digitized by Google I merlringen tot cene foort van Agarik (agarieus orctrrfct volgens zyne klasfe) en heeft deszelfs voortgahg met nagegian. „ Ik houde my overtuigd, zegt hy, dat de bruine onvruchtbare kringen, even als die welker grocn donner en de w sdom llerk is, welke men in de Wolan-den vindr, en tooverkringen geheeten wprden, veroor? nakt wordn door het beftaan van dezen. agarik. 