Herinneringen uit de loopbaan van een Indisch officier
Willem Adriaan Rees
Overigens vond jong en oud daar gelegenbeid om zich te amuseren; bet hing er maar van af of men zich in dien kring ongedwongen wist te bewegen, en of men zijn aanspraak op europesche beleefd-beidsvormen niet te hoog opverde. Evenmin moest men over za-ken of ernstige onderwerpen spreken; nog veel minder rekenen op en algemeen gesprek, met geest, spitsvindigheid en redetwist ge-kruid. Die een vrolgk gezigt medebragt en over alles kon lagchen, die zich Heine onbeleefdheden niet aantrok, noeh ^'ngevoeligbeid an den dag legde bij beleedigingen door vrouwen aangedaan, die niet te hoog hoUandsch sprak maar veel maleische woorden gebrükte, kon er zeker van zgn niet te veel door de dames uitgelagchen te zullen worden. Was hj daarb^ nog «en goed en onvermoeid dans^, wist hg nu en dsm een maleische aardigheid of jeu-mots op zgn pas te brengen, dan stond hem de weg tot aller harten open. Mijn voorstelling aan master Smitt en zijn echtgenoot was nog al vreemd. Be huis Heer op een wiststoel in de voorgalerg zittende, riep kapiten Mailand al by bet opgaan der trappen toe : I. 11 244 kende, liepen de sinjo's met zekere gejaagdheid af en aan, en lieten niet na in elken spiegel zich met een ylugtigen blik te overtaigen dat hunne lokken en boor<jes nog in den vorm hingen of stonden. Beeds lieten de eerste roulades op de klayere-net van Dragman en bet stemmen van een viool zich hooren ; de präs zou dus spoedig beginnen. Was man plan echter nicht om meinen reeds op de baaft te begren ; mjn protestuk in het dansen, dat wist ik wie, moest toch aelegd worden ; d i e n dans ontkwam ik niet. Maar vooraf wenschte ik nog nader kennis te maken met het niet dansende publik, en ging tot dat einde aan een ronde tafel m^ schjnbaar met platen en prachtwerken bezig houden, terwgl ik luisterde naar de gesprekken die in mgn nabjheid gevoerd worden. De oudere dames schenen de preek van den laatsten zondag te bepraten ; een althans zeide : "I e 1 e (die) domine Dammers p o e n j a (zijn) preek toch b a a i (bgzonder) krachtig, he!" "Ja," bevestigde een ander, ))d i a p o e n j a (zgn) stof zoo baai-baai gekozen ; en hg spreken zoo van orang poenja ('s men-schen) gelukzaligheid en van toewan Allah poenja (Gods) barmhartigheid." "Niet plezierig naar de kerk ; zoo vroeg aankleeden!" merkte een derde aan. A p a (wat) aankleeden! z66 maar; pakkej bad joe {baadje aandoen) zonder corset." Ja! moet zoo lagchen verleden; zoeke de tekstwoorden Tan Lucas in de Psaimen! £an maar niet vinden. En die nonna m o e k a koetjing (met het kattegezigt) kijk zoo kwaad!" Ik betoel (regt) bl^, hier geen bisschop, hoor!" Gouvernement moeten beskaam (beschaamd), kassi masoksa-toe bisschop (dat het een bisschop toelaat)." Orang bilang (men zegt), hij isdezoon van een ^zeren smid." Apa ietoe (wat is dat) toch, in partibus infidelium?" Niemand kan de vraag beantwoorden. Een galante sinjo begeeft zich naar den kapitein MaHand, die op eenigen a&tand met een paar heeren zit te praten, en informeert zich bg dezen naar de beteekenis van dien vreemden titel. ))Iii partibus infidelium?" zegt de kapitein zonder aarzelen; ))wel, dat is net of de koning jou kolonel maakt van een regiment dat m Rusland gesneuvold is." Om die uitlegging wordt braaf gelagchen. Vreezende bei langer oponthoud aan die tafel verpligt te worden mij in het gesprek te mengen, nam ik een boek en ging aan de andere zøde der binnen-galerij op een ledige sopha zitten lezen. Niet lang daama kwamen een paar jonge meisjes nog bijgende van het dansen, uit de achter-galerij om voor een spiegel in mijn nab^beid, baar kapsel na te zien en een oogenblik te praten. Ik verdiepte mg gebeel in de lec-tuur en werd naauwelijks opgemerkt 1). To that, uw baar krul kei (als) bondenstaartje; ikwiltoer soek (vaststeken) voor u, Cato!" Betoel banjak storie ('tis regt lastig; toe long (belp mij) dan, Marie!" Terwjjl Marie baar vriendin de kruUen vaststeekt, gaat Cato voort met spreken. "U moet weten wat een soesa (moeite) met mijn baar; poe- kol ampat (om vier uur) Melatti kom maarniet. Melatti is boofd-- pijn; allemaal poera poera (voorgewend) weet je. Ik straf baar met kassi minom obat (medicijnen te laten drinken). Mama zeg "laat Mina helpen." Baai! (goed); ik zeg "zoo maar k la Sino- sia (chinoise). Jy weet niet, wateen tjelaka (ongeluk) die Mina; dan minjak (olie), dan ajer (water), dan ikat (vastbinden), dan boeka bombali (we^r los ma ken), sampej (totdat) ik zeg pigi per sejtan (loop naar den duivel) en geef bem een stoot." Cato moet er nog om lagcben als zij aan de drift denkt, waarmede zij haar meid bebandeld beeft. Ziezoo," zegt Marie, "sagbagoes (nu is 'tmooi). Als die officier kom, jang bisa maijin mat a (die met de oogen weet te spelen, die lonkjes werpt), bij lakas (spoedig) verlief met jou." Robert beeft mij later bekend, dat bij het volgende gesprek grooten-dees getrokken heeft uit de B i a n g-L a 1 a van 1853. DE SCHRIJVER. 246 Laat hij verlief met mijn; ik speel den gek met hem." "Toch soenggoe (underdaad) een mooi man." "Altgd hj wandelen, als ik met mama schep8atoe(een)avond-luchtje d i (aan het) zeestrand. Mama zeg, als hg kapitein, kan; sakarang terlaloe moeda (nu is hg nog te jong)." "Ja, hoor eens; gisteren ik 'zeg aan mama : svoor wat naar schoolgaan? soeda poesing (ik ben alduizelig)yandietjerita's (vertellingen) van de geschiedenis, van de setelefie (geographie) en van le p^re, des p^res, o p^re." Papazeg: misti kassi sam anak edukatie jang baai (ik moet een goede opvoeding an de kinderen geven), anders dapat di blakang Batoe(krijgik van achteren een) knagende worm (anders zal 'tmg later berouwen). Mama zeg: baai, blijf maarthuis; plezierig, he? Sekarang- (nu) huishouding doen en frekedel maken, en...." "En naar komedie gaan?" "Neen! ik wil gaan, mama geef niet. Wat is dat, altoos thuis Bliven! wat zg spelen?" Ja, hoe kan ik zegen? T j o ba jg ziet, soenggoe jij verschrik (als gy het zaagt, zoudt gy er stellig van schrikken). Die Fran- sen zoo slim, van aUes zg ken. Gister avond z^ spelen van die madame blansie. Ja! die madame blansie net als spook, p a k e poe^ih sadja (geheel in 't wit gekleed). Astagah! toen zg kom, ik denk spook soenggoe soenggoe (stellig en zeker). Jg moet weten, madame blans, dat is witte vrouw, t a u (sweetje)!" )Tapi (maar) hoe ken zg spreken? zij zingen (toch) maar. Ma-ma zeg: » j^ blijf thuis; jij ken toch niet verstaan Frans. T j o b a jg bent hollandsch meisje (als gg een hoUandsch meisje waart) jij kent verstaan." ))Als zg we^r speel, jij moet vragen; barangkali (misschien) mama geef." »Eapan hari (verleden) ik heb wel gezien die meneer met die nonna, jg weet wel, die nonna die dans op de tou. Ja, brani, he! Zg loop over die hoof van de menschen. Astagah! ik kan niet begrgpen, zij niet beskaam. Die heeren kijke maar, kgke maar. Als ik zoo doen, ik dood, t p u! vni. Krijgsmans correspondeiie. *t Mag vreemd gevonden worden, in herinneringen uit een militaire loopl3aan loftuitingen te hooren op het danstalent van dames, toch gevoel ik mij sterk om, des gevorderd, te bewijzen. dat 't niet slechts geoorloofd, maar zelfs mijn pligt is om hulde te brengen aan een klasse van vrouwen, die zich beroemen kunnen menig jeugdig soldatenhart veroverd te hebben. Eere, wie eere toekomt! De non- na's zgn vobnaakte danseressen ; zij dansen niet, maar zweven ; zij rusten met ongekunstelde bevalligheid geheel in den arm, dien gij om baar tenger, buigzaam middel slaat ; zij voegen hare bewegingen zoo juist naar de uwe, dat gij zelf meent te zweven ; hare aanra- kingen zgn zoo zacht als de ligte stof van het golvend kleed, waar- mede zj zich tooijen ; de bloemengeur die uit haar kleeding u te- genkomt, heeft iets bedwelmends en doet u onwillekeurig denken aan de tooverkracht van den groenen t o n k o n g, van den d a u n p a n d a n g, der r a m p e j, die de liefde opwokken; gij vergeet de warmte, den täd, de wereld om u heen en zoudt u dood dansen als de muziek geen einde maakte aan de betoovering. Als ik zegedekun-de preekte, zou ik mijn jonge makker moeten waarschuwen voor bet gevaar aan dat dansen verbonden, en hen, die op een bal een levensgezellin kiezen, herinneren dat het leven geen danspartij is. Voor het overige, leverde het genoegen in de achtergalerij geen andere bijzenden op, dan de aardigheden van een opgewonden sinjo, die de quadrillefiguren in het maleisch afriep. Bij het kom- mando ))la poule" — ajam — (kip) scheen hetde gewoonte te zijn om te lagchen, even als bij het ))dos- a-dos," dat ofechoon vrij plat vertaald, echter burgerregt had verkregen, op voorwaarde dat de noima's de oogen half ondeugend, half beschaamd nedersloegen. Eeu toegevouwen stuk papier, waarschjnlgk uit den zak geyallen van een sdnjo die, na het doorzweeten van de bedak-laag op zgn gezigt, behoefte aan z^'n zak doek gevoelde, was door m^ van den marmeren vloer opgeraapt. Juist wilde ik mg naar den eigenaarin- formeren, toen kapitein Mailand mij ter zijde nam en het papier vroeg. Na er een oog op geslagen te hebben, zeide hij: ))Dat is van Krijgsman! stellig een liefdes-declaratie; niet onbe-langrijk voor u, die dit vollge wilt bestuderen Lees 't mens voor.' Ik maakte zwarigheid ; maar Mailand ruimde die uit den weg, door Krijgsman. zelf er bij te roepen. ))Krygsman! gy zgt verliefd op Nette-Ko!" Krjjgsman, wel gevleid door des kapiteins belangstelling, wierp echter een schuchteren blik op mij. "Wees maar niet bang voor dien heer; gg kunt vrg spreken." "Nu ja, betoel, ik verlief met gaar (Krjjgsman verwisselde gewoon-lijk de g met de h). Als ik denk aan gaar, dan mgn gart haat ik, tak" en als ik schrgf, mgn gand haat »8ik sak/' — Soeng-g h, kapitein! ik staat in vuur en vlum voor Nette-Ko; wil mj los maken van gaar en ik word goe langer goe vaster. Als ik spreek z|j wil niet goorten aan mg, en als ik gaar vraagt »waarom T dan zjj durft zegt »ah! pigi per sejtan, orang bodok"(loop naar den duivel, domkop). Wat! mg is zoo dom toch niet! goe gg zoo iets kan zeg!" "Dat begrijp ik ook niet, zegt de kapitein, gg Robert?" "Ik schudde het hoofd op een wijze die ontzettende verbazing moest uitdrokken, hoe iemand Krijgsman voor een domkop kon a^mzien. Krijgsman vatte op eenmaal vriendschap voor mij op, legde vertrouwelgk zjn hand op myn knie en vervol" "Laatst ik wil geven een zoen aan gaar, en Nette-Ko kwaad; als ik mijn goofd nietterug gaal, ik zeker kloppe krggen." My dunkt, gy moest haar maar eens schry ven. Als zrj ziet dat ged het emstig meent, zal ze wel bgdraajjen. Een klerk op het residentiekantoor met v^jftig gulden'smaands is toch zoo'n slechte partg niet." Tot antwoord tastte Erijgsmati in z^n rokzak en ontwaarde toen dat het papier zich in mijne handen beyond. Nu verzocht hg mg zelf om eens te zien of de inhoud goed was. Ik had alle moeite om mg goed te houden toen ik de volgende regelen voor las: No. 1. Samarang, den 15 Maart 1843. Bglage Green. Mijne siele vriendinne! Godinne van mijn haart en heerlijke bloem van Samarang en ommelanden! Neem ik de vrijheid te dienen. Mgn haart is geheel vermolmd van het vuur, mgne gebeentens van het goede gevoelen, de trouw en eeuwige liefdegloed van Uw- Edel Gestrenge, zekerlijk toch te hebben liggen sugten en kermen, de borst opgepropt in verdriet, knagende te sweeren. Helaas! Uw-Edel-Gestrenges oogen, als ligjes die stralen, verhelderen alle dagen van mijn leven te hoopen, hoeveel meer des nachts te solKciteeren. Ik niet weet, o lieve Nette-Ko! wat in mij is omgaat, sedert ik bij u ben gedans een wals, drie konter-dans en een minnewet, en bennen samen bg malkaar geweest in de sociteit, mgn goofd en kop al draaijende zgn geworden; mgn haart te barsten. Ik niet meer ken schrijven op den kantore van den resident want mgn oogen is seer, en mijn pen is mg gelgkende swaar als een klapperboom, mgne beenen zeggen knik, knak Knootje! En niet ben kunnen loopen. Dus ik niet ben kunnen loopen. Dus ik uw vriendelgk verzeek mens te willen gelieven, de I. 11* consideratie beschouwen met mens te beganstigen, anders ik dood ga. Helaas!!! Helaas!!! Uw-Edel-Gestrenge trouwen minnaar en beminden siele vriend de minnaar van Uw-Edel-Gestrenge HENDRIKUS JACX)BUS KRU6SHAN oud 23 jaar. ))Prachtig, vriendje! ik kan er den pennist uit proeven. Sped haar dit document maar in de handen, dan klinkt de zaak." Erggsman werd bepaald »lekker'* ; hg schoof nog digter bij en had geen enkel geheim meer voor ons. "U moet weten, kapitetin! Mign meid, Lavia, als zij naar den passer gaat om pisang te koopen, zij blijft lang. Mina van Oswald zeg, zg nakal (ondeugend) is. Ik geduld. — Toen zg ziek. De dokter zeg, zg de koorts in haar beide melk; als ik geen geduld meer is, ik geef haar los. Nu zg is een huisje in den kampong, hebben twee keesten met barang-barang (goederen) weet-je!" "Dat's rojaal," merkte de kapitein aan. "Ja, kapitein! — die dokter een gek mensch! Verleden mjn moeder is sterk ziek. Ik dadelgk loopen naar den dokter en zegen: ))Dokter, kom gaauw, moeder is al tien stoelen afgegaan." Die dokter zeg: "laat ze er dan nog maar een tafel bg afgaan, dan zit ze in de meubels." — Waarom hg zoo raar?" — De confidenties van Erggsman beginnen plat te worden, maar de soiree is afgeloopen: het gekraak der rgtoigen over de kiezelsteen-tjes verkondigt het vertrek der bezoekers en breekt ons gesprekaf. — It is said of the speech of the men, "Mevrouw Smitt herinnert mij lagchende aan de afspraak voor den volgenden dag, en master »Sniitt herhaalt nog eens bg het handje geven, dat ik kan whisten. IX. Hollandsche sinjo's. Ik het noodig geacht een klasse der indische maatschappe af te schilderen, die over de geheele kolonie verspreid is en dikwijls op een kleine plaats den eenigen omgang van den post-kommandant uit- maakt. In het rijk der blinden is 66n-oog koning ; de hollandsche taal, zij moge ook schrikkelgk verbasterd worden, klinkt altijd nog aangenaam genoeg in de ooren van den Nederlander, en doet hem het gezelschap van den sinjo van tijd tot tijd boven de eenzaamheid ver- kiezen. De kennis der indische talen is over het algemeen te opper- vlakkig, het geschil in zeden en gewoonten te groot, om den officier tot gemeenzamen omgang met inlanders van stand te brengen. Onder diiizende Javanen levende, gevoelt hij zich in den beginne allien ; zgn behoefte om de taal waarin hij denkt, te hooren spreken, al is 't ook voomameljk uit eigen mond, voert hem onwillekeurig naar een opziener van een of andere gouvernementsknütur, doet hem een bezoek van een sinjo-pakhuismesser niet ontwijken. De omgang wordt wel nooit intiem, de onderwer Pen van gesprek zijn wel niet talrijk, de gedachtenwisselingen leveren wel weinig op, men keert doorgaans wel onvoldan naar huis of geeffc order den sinjo voortaan belet te geven als hij spoedig terug mogt komen, — geheel afbreken gaat echter moeijelijk. De kwade zgde van dien omgang voor den officier ligt in de noodzakelijkheid om af te dalen tot het peil van den sinjo, daar het dezen onmogelijk is zich tot de hoogte van den officierte verheffen; al te drink verkeer is om die reden af te raden, Laat de sinjo geraadpleegd worden by het aankoopen van paarden, over den pry's yan meubels, van inlandsche geregten, enz. en laat de officier trachten by den sinjo eenigen lust tot studie, tot lezen op te wekken, dan zullen zy elkander wederkeerig dienst bew^zen. Op risico van; any aan de veracbting van alle sinjo's prys te geven, geef ik voile toestemming myn übernehmen " aan hen ter lezing te geven. Die daartoe besluiten kunnen en den eenvoudigen inhoudbe- vatten, staan al boven het peil van den sinjo, dien ik bed Oel; zj behoeven zich het minder vleijende der karakterbeschry ving niet aan te trekken. Vruchtboomen verhuurd. Een jaar was weder voorbijgesneld. Het scheen wel, dat de Indianen zich onbegrijpelijk gelukkig gevoelden en zelven aan een een een wigen vrede begonnen te gelouven. Geen enkel ))overmoedig vorst" die de met het gouvernement gesloten contracten niet naleefde ; geen hondwillige bevolking" die de ))zegeningen der beschaving" niet verkoos te waarderen ; geen valsche profeet die particuliere boodscbappen van Mahomet ontving, of verschijningen had, of stemmen hoor-de, die bem toeriepen om de christenhonden te vermoorden. Een buitengewone kaknte en rust heerschte onafgebroken in dit b^ uit-nemendheid kalme en ruetige land. Als wereldburger deed het mij veel genoegen, maar als militair beviel het mij minder. Ik kom er rond voor uit : ik verlangde naar oorlog. Mrs. Cobden en Bright zuUen van znlk een bekentenis wel gruwen en aller brave menschen met hen, al zgn zgn ook geen kwakers ; maar ik had nu al zeven jaren niets gedaan dan mij op den oorlog voorbereid. Al wat ik nog Degelks verrigtte had een oorlogzuchtig doel ; wat ik het meest zag, — soldaten en wapens — was oorlogstuig ; wat ik las, had betrekking op den oorlog ;'s nachts droomde ik natuurljk van den oorlog, en speelde, in den slaap helaas! de schoonste rol. Er bestond evenwel nog een andere reden, waarom die rust, en die gewillige bevolking, en die ootmoedige vorsten mj begonnen te verdrieten. Die reden was de slakken-gang der promotie. Verbeeld, dat er twee jaren lang meer officieren van het leger in Nederland overgeplaatst werden, dan er vacaturen bet indische kwamen; die officieren waren alien ouder dan ik, oude tweede luitenants die dadelk kapitein werden, zoodat ik, na verloop van twee jaren, nagenoeg op dezelfde hoo^ stond als bij mijn benoeming, en mijn aanvankelijke iUusie van »spoedig carriere te maken" geheel en al in rook was vervlogen. Het belang van eenige individu's moest zwichten voor dat van hft leger, — dat was naturlik; maar ik heb de noodzakelijkheid, het nut van den maatregel om oudere officieren van Nederland naar Indie over te plaatsen, nimmer begrepen, begr jjp dien nog niet, en zal dien ook wel nooit begrjpen. Het ondoelmatige dier wijze van aanvulling ble ek toen tijde al zeer spedig ; want, terwijl elk transport bijna evenveel onde luitenants als onderofficieren en soldaten telde, moesten jonge- lieden die in Indie, ja in Nederland reeds hun officiersexamen af- gelegd hadden, jaren wachten op een luitenantsbenomme. Velen ontbrak het geduld om den langen proeftgd door te staan in de niet benijdenswaardige positie van onderofficier ; zij rekenden te vergeefs op eenige toegevendheid als zij een enkele maal aan hun pligt te kort kwamen, verloren met een provooststraf alle aanspraak op de epauletten en gingen voor den staat verloren. Allen werden bitter te leur gesteld, en zouden den ijver voor de dienst al vroeg verloren hebben, indien zy de dienst niet boven alles lief hadden. Bovendien — 'tis mij nimmer duidelijk geworden waardoor — waren mij nimmer duidelijk geworden waardoor — waren mij nimmer duidelijk geworden, da is waar ; maar ik wist niet naauwkeurig genoeg, h o e v e e 1 meer ik m j kon permit- teren, en daardoor werd misschien het budget wel eens overschre- den. De toko-houders hadden er ook schuld aan, omdat zg altijd vergaten de rekeningen te %nden. En dan geloof ik bepaald, dat onze huishouding niet geregeld ging, en een goede hollandsche huis- houdster de handen in elka^r zou geslagen hebben, als zij den gang van zaken bij ons, eens van nab^ had kunnen bekijken. Ik wil slechts ^n staaltje aanhalen, dat mijn vermoeden een schgn van waarheid zal geven. Op ons erf stonden verscheidene prachtige vruchtboomen (doe- 255 rian, inangistan,-djeroek, enz.) die afwisselend of^gelj- t^dig met bloesems en vruchten beladen waren. 'tWas echter zonnderling, dat wij nooit andere op tafel kregen, dan op den passer ingekochte. Vroeg ik al eens naar de reden, dan werd mj geant- woord : »b e 1 o m m a t a n g" of ))s o e d a h b o e s o k" ())nog niet rijp" of »al verrot"). Daar er toch steeds vruchten opgedischt waren, dacM ik er niet verder over na. — Op zekeren heeten middag, na een buitengewoon korte siesta, in de koele achtergalerij zittende te schommelen, zie ik een inlander, met mand en ladder over den schouder, dood bedaard achter bet huis omgaan, stilhouden, bet boofd opligten om zijne oogen eens over de boomen te laten gaan, en eindelijk de ladder tegen een volgeladen pobon mangis plaat- sen. Toen naar boven kHmmende, koos hg een tak uit, bond er zijn mand aan en begon te plukken. Daar ik dien man Nimmer te voren gezien had, kwam mg zijn handeling toch eenigzins vreemd voor, en niettegenstaande mijn luste-loosheid, die 't gevolg was van een korten, zwaren en benaauwden slaap, vroeg ik op kalmen toon en zonder iets in mijne gemakkelige positie te veranderen : ))S o e d a h m a t a n g?'* (al rijp?) De inlander plukte bedaard voort en scheen niet te hooren. "H khan! apa ietoeboewahsoedahmatang?" (He, vriend! zgn die vruchten al goed?) "S o e d a h!" kwam er een stem uit het lommer, maar op zulk een gerekten, verwonderden toon, dat er in opgesloten lag: "stel- lig en zeker! zouden ze ook soms niet rgp zijn." De inlander geeft, als hg wil, aan hetzelfde woord een geheel andere beteekenis door er zang in te brengen of door een letter- greep langzaam, slepend uit te spreken. Van dit »8 o e d a h" bjv. was de s e steUig vier heele toonen hooger dan de d a h, en duurde de s o e ook wel drie secunden tegen de halve d a h. Ik was dus tot de overtuiging gekomen dat de mangis rijp waren. Na een groote pauze (ik had het phlegma van Saters al aardig aangeleerd) begon ik weder: ))S a p p a k w e?'* (Wie zijt gij toch?) De plukker begon mij tamelijk lastig te vinden; ik hoorde altkans uit de bladen een kort ))e h" als een teeken van ongeduld, gevolgd door een Ig overstår geprevel. Hg ging echter door met plukken. ))Tjoba bilang sappa kowe?" (zeg toch een wie gij zgt) herhaalde ik vriendelijk maar volhoudend. Weer kwam er een geiluid, gevormd door de tong bij de tanden te- gen het gebemelte te plaatsen en die dan gelgktijdig bij het openen der lippen met een ruk er af te trekken, een geluid dat wilde zeg- gen : »tu m'emb^tes;" maar eindelyk volgde ergemel^kop: ))Soedaranja Sidin" (Sidin's broeder, vriend, kennis). "Apa soedaranja Sidin tra tau ini goewa poenja poenja poonhon?" (sweet Sidin's broeder dan niet dat dit mijne boomen zijn) vroeg ik. "Das sewa," (ik heb ze gehuurd) was het lakoniek antwoord. "Derri sappa?" (van wie) "D e r r i Sidin!" (van Sidin; weder op een toon die beteekende: van wie anders? "Myn huisgenooten waren inmiddels voor den dag gekommen en groen wat ik toch te verhandelen had. Er werd schrikbarend gelagchen toen ik mgne ontdekking mededeelde. Sidin moest voor den dag komen. Hg was ook al ontevreden omdat hj zoo vroeg uit zijn middagdutje geroepen was, en vond het maar de wjsste party om het verlegen air aan te nemen van een schooljongen, die kattekwaad heeft uitgevoerd. Hg bekende schuld; ja 't was zoo; hy had ze verhuurd. — En voor hoeveel? — Wei, voor zeventien oewang (dubbeltjes) per boom. — Niet onaardig. "Onderwjjl had de plukker zijn mand volgekregen en wilde den oogst naar zijn huis brengen, maar dit k." onden wij, met al onze Ijødzaamheid, niet toestaan. Wij aten de mangis op en vonden zehe, delicaat! — Sidin moest beloven dat hg 't noort weer zou doen, en bovendien zjn soedara nog tevreden stellen. XI. Vooroordeelen. Was mij dus niet onangenaam op een goeden dag een voorstel. van den directeur der genie te ontvangen om tijdelijk gede-tacheerd te worden bij de buitengewone geniewerken. Wat ik een jaar te voren bepaald geweigerd zou hebben, nam ik thans aan; de liefde voor mijn wapen was niet verminderd, inaar de lust groater geworden om — nu de vrede toch ongestoord bleef — iets meer te leeren van een ander wapen, iets anders te doen dan de beken-de infanterie-diensten. De gelegenheid was d^4r om aan dat verlangen te kunpen voldoen, de genie had officieren noodig om de versterking van Java tegen een buitenlandschen vjand met den vereischten spoed ten uitvoer te brengen; de genie zocht naar officieren van andere wapens, die zij met de leiding van eenige ate-liers of met de administratie en verantwoording der gelden kon belasten. Weinige dagen nadat ik het voorstel aangenomen had, kwam kapiten Mailand mij verteUen dat m^n overplaatsmg bij de genie afgekomen was (van het hoofdkwartier, dat h o o g Staat, komt alles A. Het was een felicitatie waard, meende hij; de genie betaalde goed, en 't kon noort kwaad iets van het bouwen te leeren, ak er toch niet te kloppen viel. Op de Westkust was hij ook eens een tijd lang met de geniedienst belast geweest, maar bij elke re.- genbui zakten zijnne borstweringen in elkander ; hj vertrouwde meer op palissaderingen. V66r dat hij er goed achter was, brak echter de oorlog met den Iman van Bondjol uit en toen kreeg h^ de han- den vol met beter werk. Verplaatsingen zu in Indi aan de orde van den dag. Het per soneel der officieren van het 10^ bataillon was in driejarennage-noeg geheel vernieuwd ; de overate Bulderhaus was reeds lang vertrokken ; van Krieger en ik waren de oudste luitenants geworden en dus geheel voorbereid op een andere bestemming. Die menig vuldige mutatien zu nadeelig voor de beurs der officieren (heigeen echter weinig beteekent) ; voordeelig voor het onderhouden van den militauren geest die, zonder gedurig nieuw voedsel te ontvangen, noodwendig l^dt b^ een langdurig verblijf op dezelfde plaats. De afwisseling van standplaats in vredest^d, maken den officier los van anti-militaire gewoonten ; altgd op den sprong staande, schept hj zich ook minder behoeften, gevoelt zich dadel^k te huis, verkragen van zelf den takt om personen spoedig te beoordeelen en een gemak om zich in verschillende toestanden te schikken. Die afwisseling, dat onzekere, maakt de poezij van het indisch krggs-leven uit. Heden bevindt g Ij op een levendige strandplaats, exercer op het effen exercitieveld, marcheert achter het hoommuziek lang de woning van zekere dame, met wie geg gisteren nog op het bg X waart — juist zoo als in Nederland van 1 January tot 31 December —, en morgen heeffe 66n snippertje van het militaire department, die papieren voorzienigheid, u in een geheel nieuwen toestand verplaatst. In Nederland bestätigen de mutatien in overplaatsingen van Leu- warden naar Maastricht, of van's Hage naar Doesburg ; hier hebt gij een ruim kwartier, een goede tafel en nog al gelegenheid om uit te gaan, en daar haast geen onderkommen, wel is waar een per- fecten kok maar weinig conversatie ; dat zijn er ongeveer de afwis- sehngen van het miUtaire leven, slechts nu en dan verlevendigd door een flaauw straaltje hoop op een algemeenen eurqpeschen oor- log, — de eenige kans om nog eens gebruikt te worden. In Indie daarentegen bezit elke plaats iets eigenaardigs. Gij kunt tien gamizoens-veranderingen ondergaan en telken reize in een geheel nieuwen toestand komen, een geheel andere taal hooren spreken, andere volken, gebrmken, zeden en gewoonten leeren kennen ; uw werkkring is even verschiedend van aard, laat u telkens nieuwe za- ken kennen en brengt er u van zelf toe om nolens volens veelzijdige kennis op te doen. Heden ondergeschikt en morgen eerste autori- teit ; van daag nog van top tot teen infanterist Wordt u op het overwachtst het werk van genist of artillerist opgedragen; nu eens neemt gij in de regtbank plaats tusschen de toga's der ambtenaren van justitie, dan weder treedt gij als notaris op en maakt akten, waarin het verzuim van een enkel streepje met een boete van 50 gestraffte wordt. Administrateur kunt gij op ieder uur van den dag worden, en hoe speciaal-militair uw opvoeding ook zij, belast men u zonder aarzelen met het civiel gezag. Men behoeft dus niet eens mihtaire expeditien mede te maken om de noodige afwisseling te ondervinden. Toegegeven nu dat het lo- gics , de tafel en de conversatie in Indie soms minder goed dan in 260 Nederland zgn , dat men d^iijr langer gteseheiden is vaa zijae famillie dan hier , dan; zgn dit toch sledits zakeub van aeeundaiu: belai^ , za- ken die geheel op den achtergroad staan b^ het be^^^ng , nnttig , werkzaam , vormend militair leven in Indi€. Daarom znllen m g n jongens op hun beurt ook naar Indie gaau , er wereld- en m^ischen- kennis opdoen in hun belang , en er nuttig zgn in bet belang van den staat ; ik beb hen in dien geest opgevoed en zg weten niet beter. Werd dit voorbeeld algemeen opgevolgd ; was de zwakte of de zoogenaamde liefde , maar eigenlijk bet bekrompen - egoisme der ouders , niet zoo groot ; werd de lust om naar Indi§ te gaan opge- wekt , in stede van de natuurljjke neiging te onderdrukken , Ne- derland zou een andere rol in de wereldgescbiedenis spelen. De ontwikkeling mijner denkbelden over dit punt, zal bier wei-nig baten, dat begrjjp ik zeer wel ; maar gelukkig oefent de na-tuurlijke loop der zaken reeds een zigtbaren invloed uit op den berg van vooroordeelen, die nog tusscben Nederland en Indie ligt. Winst-T^cjjag geeffc velen den moed dien berg over te gaan ; ieder die bo-ven komt, werpt een brok van den top naar omlaag, en reeds is de kegel ietwat afgeplat. De zware brok ))gezondbeid" ligt al in de diepte en meet aUeen nog onder den grond gestopt worden, cm niemand meer in bet oog te kunnen vallen. Men beeffe eindelijk begrepen dat bet in Indie niet ongezond is; men moest het wel begrjpen nu de sprekende bew^zen in iedere stad, in elk dorp van Nederland rondwandelen ; men is tot de overtuiging gekomen dat de indiscbe leverziekte niet gevaarlijker is dan de nederlandsche rbumatiek, dat er van de indiscbe dyssenteristen meer genezen dan van de nederlandscbe teringlijders ; dat voor de indiscbe strand-koortsen de nederlandscbe rot- of typbusko ortsen niets onderdoen, en dat bet vatten van koude, — die.rjjke bron van ziekte en dood in Nederland — nagenoeg onbekend en de gevresde togt in Indie geheel onscbadelijk is. Een andere brok, ))zedeloo8heid," is halverwege de helling blgven bggen ; de afscbaffing der slavernij, bet openstellen van eenige nieuwe predikantsplaatsen, het toelaten of vermeerderen van zendelingen, het benoemen van eenige van lieverlede los maaMen en eindelk van den top deden roUen. H^ zou wel den bodem der vallei bereikt hebben >>al8 men in Indie maar wat meer godsdienst bezat," maar dit vooroordeel »gebrek aan godsdienst" stoitte den brok in zijn vaart. Als men in Nederland algemeen zal gaan begr|jpen dat ))godsdieBflt" nog iets anders is dan Dzondags naar de kerk gaan /' en dat het ))naax ds k^rk gaan'' ondoenijjk wordt ))waimeer er geen kerk is ," dan zal de brok nog wel dalen ; als men zich indische toestanden duidemker zal kmmen yoorstellen, en de godsdienst des indischen burgers eens gaat onderzoeken , dan zal het welMgt niet meer euvel opgenomen worden , dat iemand , die een reeks van jaren geen anderen tempel had om God te dienen dan het groene gewulf van het woud waarin hij leefde , of het azuren hemeldak , dat zich iederen avond met schitterende diamanten tooit, — dat zoodanig persoon zich vergenoegde met zjjn godsdienstoefe- ning te houden in de vrije natuur en uit hare besehouwing stof tot emstige overdenkingen te putten ; dan zal men kunnen vergeten en vergeven , dat iemand die v e e 1 werkfee , n i e t loog , n i e t stal , nooit kwaad sprak, veel lief had — kortom die de christelijke beginselen vrjj wel volgde , ))geen godsdienst bezit." Misschien zal m®a nog verder gaan , en iemand 1 o v e n , die te midden van be- lijders of slaven van andere leerstelsels en vormgodsdiensten , te midden van stompe , dierlijke of zedelooze natuurgenooten , a c h- ting voor zich en zjjn geloofsgenooten weet op te wekken , door een waardig , voorbeeldig gedrag , en door geheel ))in den geest'» te leven van de christelflke godsdienst ))die h^ (volgens het weinig chriiBtel^ke id^e z^jner landgenooten) niet heeffc." Als men eenmaal in Nederland wat minder » godsdienst'' heeft ; d. i. In Indigestanem, brakheid an one indigesten meer beprovingen bloot den in Nederland; ieder Europaan offent er gezag uitenkan bänden straffelos n i e t braaf zgn; die daarom in Indi voor beproefd braaf bekend staat, is werkelgk braaf, is nusschien braver dan iemand van hetzelfde kaliber in een andere maatschappj geplaatst. Even zoo gaat het met hem die veel intelligentie, een buitengewönen moed, genie, enz. bezit; hj kan die in Indi vroeg oflaatten toon spreiden; hj vindt er bgna altjd gelegenheid om te schitteren. Maar ook de dief in Indig kan er oneindig beter stolen en steelt er ook meer dan de dief in Nederland, met gelgke kansen van ont-dekt te worden. Steelt de dief in Indig 100,000, en die in Nederland 100 gulden, — de eerste is daarom nog geen grooter dief dan de laatste, wien de gelegenheid slechts ontbrak. Dit nu wordt uit beoordeelingen en van daar die schgnbaar overdrevene reputatien van Nederlanders die in Indig leven of er geleefd hebben, van daar die onjuiste beoordeelingen door landsHeden die, stonden zu een in Indig zielen, welligt nog meer zouden uitblinken; terwjl zij, in het moederland blijvende, de gelegenheid missen zich-zelf te leeren kennen en nu met den grooten hoop de vooroordeelen tegende indische maatschappg deelen; die ongeloovig de schouders ophalen als er van de buitengewone verdiensten van den een of anderen oosterlings sprake is, en geneigd zgn om de geringste font een misdaad te verheffen. Van daar de zoo vaakgebezigde spreekwjjs : ))de man is Oostersch geworden," 't geen ten naasten Beteekt: »mj]n vroegere vriend of schoolkameraad is behebt met de gebreken die aan aUe Oosterhngen eigen zgn, en die ik Goddank niet heeft, om zich in Nederland weer te gewennen aan zgn oude kennissen; en de Westerling, om zgne voor-oordeelen te laten varen, althans ten opzigte van zgn ouden vriend, die bij slot van rekening a u fond toch dezelfde is gebleven. Maar ik dwaal te ver af. De vooroordeelen tegen de indische mächste, hebben mg reeds gebragt op de vooroordeelen tegen Oesterlingen die in Nederland teruggekeerd zgn, en dat lag niet in mgn plan. Als ik latfir mgne »Herinneringen" vervolg, zullen er de in- drukken van »Robert met verlof'ook wel in opgenomen worden. XII. Een indisch hospltaal. Er zijn woorden die, als ze maar worden uitgesproken, de men- schen een rilling door de leden jagen ; andere, die een gebeurtenis van lang vervlogen tijden helder voor den geest terugbrengen ; wader andere, die een wereld van gedachten of een reeks van herinnerin- gen in zich bevatten. Somwijlen staat zulk een woord in verband met de geschiedenis van een enkel persoon en oefent dan slechts op h em zijn magt uit : de woorden evenwel, die ik bedoel, hebben be- trekking op de massa, en onder deze bekleedt een eersteplaats het woord: Hospitaal. Hospitaal! — Moeders, zusters! ik zie u verbleeken, een kou- de rilling gaat u door de leden Gherinnert u E. Sue's beschränkt van het cholera-hospital, vväarin Dagobert's pupillen — die gj zoo lief hadt — omkwamen. Hospitaal! Vaders, brooders! een somber waas spreidt zich over uw gelaat; gj denkt aan het hospitaal te Wilna, waar de fran-sche soldaten zelven hunne bevroren voeten afsneden en die als vuile sokken op den vloer smeten; en al spreekt gg de woorden vaai bekpmmering, die op uwe lippen zweven, niet uit, het bespiedend oog uwer echtgenoot leest ze er duideljk op. Uw zoon in het hospitable als eongen! It is verschrückt, verschrückt, demissie, klinken als liefe- jährige muziek, in vergelykken met dat gewöhnlich woord : "h o s p i- taal!" Hospitaal en foltering, hospitaalendoodliser wel onderscheid tusschen? Een somber, vochtig gebouw in een morsige, afgelegen buurt ; een bedompte vunzige lucht die u in het portaal reeds te gemoet waait, die u op de borst slaat en uwe ademhaling belemmert; kou- de, hebzuchtige, ongevoelige gezigten van hospitaal-bedienden in droefgeestige hospitaal-kostuums ; ernstige, onontcijferbare gelaats- trekken van artsen ; slecht verlichte zalen vol schamele kribben, en daarop uitgehongerde, vermähren de grove, verkreukte, onoogelijke beddelakens waarop zij uitgestrekt liggen ; lijders, op wier holle wangen het woord ))dieet" te lezen staat ; lyders die u met wijdopengesperde, diep ingezonken oogen aanstaren, als smeeken zij om een we In lucht, verkwikking, comfort, troost! — is het dat niet, wat gij met uw geestesoogen ziet? Gemeldungst, dierbare herinneringen, doodzweet, snakken naar een troostwoord, doodstrijd, vergeefs tasten naar een vriendenhand, bewustheid genoeg om het doodvonnis door een ziekenoppasser te hooren uitspreken, en het laken v(56r den tijd over het hoofd te voelen gaan, en eindelijk de laatste snik; — profane handen, die het lijk van de windsels ontdoen, het naar de doodenkamer brengen, en van de doodenkamer naar de sn^kamer; — leve-doktoren die, in afwachting van den dokter-instructeur, zich vermaken met de gewillige ledematen van het nog warme ligchaam in Krosso'sche position te zetten; vulling van groote doodkisten met afgezaagde bee-nen en opengereten rompen van twee, drie of vier lyken; en een zwarte wagen die in het holle van den donkeren nacht met die afschnwelijke vracht wegrijdt; — gaan er geen gedachten van dien aard door uw ziel? Waarom heeft nog geen dichter de indisc Hezogen bezogen, waarom geen photograaf ze op papier of glas, met goud- of zilver-preparaten, duizendmalen afgedrukt; waarom heeffc nog geen Ne-derlander ze beschreven, tot eere der natie en tot geruststelling van betrekkingen, zooals Ida Pfeiffer het zelfs deed ten behoeve van hare landslieden? Zeker niet om het aan mij over te laten, als ik eens mijn eigene verpleging in een indisch hospital behandelde! Wilt ge u eenigzins een indisch hospital voorstellen? Denk dan aan een park met fijngebladerde tamarinde- en breedgetakte, digtgekruinde kanarie-boomen, die zelfs op het hetste keer-kringsuur het zachtgroene tap jt voor verzenging vrijwaren, en koelte en schaduw werpen op de wit bepleisterde villa's, die, hier en daar verspreid, er half onder verscholen Hagen; denk aan een boitanischen tuin met veelsoortige planten, aan welriekende voorjaars-geuren, aan de vriendeljke zon en aan honderden tjilpende vogels, dan zijt gij er... nog niet, al voeg ik er by dat dit park ten dienste van zieken en reconvalescenten, dat die villa's voor officieren en ambtenaren, dat ruime gebouw ginds voor onder-officieren en man-schappen bestemd is. Gj moet u nog een breeden rijweg voorstellen, en een groot yzeren hek dat dag en nacht gastvrij openstaat, en daar buiten weder boomen en pleinen met de w a r i n g i n in het midden, de waringin, zoo vereerd door de Javanen, de heilige boom die Stellig dadelyk ten hemel zou varen als zijne honderd armen zich niet aan de aarde vastklemden. Gij moet eigenlijk bg my in de voorgaJerij komen zitten, zoo wattegen Sy^ ure'snamiddags, als er gednrig een open wagen of bendy oprijdt, waaruit een kennis of kameraad springt, om u, of een ander, eens even »een haakte geven ; en dan de vrolijke en toch niet drukke beweging gade-slaan van wandelaars te voet, te paard en in toerwagens ; en dan het levendige tooneel in de verte, op het grasveld voor de regents-woning, waar uw bataillon, of uw escadron of uw battery exerceert. 