Algemene konst en letterbode
None
De Haudeibeirekirchen van deze Nederlandfche Gewesten met Digitized by Google C S4 J net bykans alle Natien van den Aardboden, gaven eene zeer natuurlyke aanleiding, dat deceive, van tyd rot tyd, door on - derfchetdene reizigert bezngt, en a I zoo ook, even dibwyls, Hit verfchilleode ook punten zyn befchouwd geworden. Zoo vele dier reilbelcbryvmgen den Recenfent onder bet oog zyn gekomen, deelen zy meest alle in het pewone lot van een a 1 te vlucbtig overzicbt, dat zicb tot enkele byzonderheden be- paalt, welke op eene zeer verfcheidene wvze kunnen beoor- deeld worden, zonder dat zy tot de regtmatipe fchatting van land en volk iets afdoen. Het zyn de dnizenderleie, schmar geringe, wyzigingeo, in Digitized by Google C S4 J begningen. de gewoonten en zeden, welke, hoe zeer den reiziger vaak ontflippende; eigenlyk derzelven bevoegd tnaken, cm over bet volks - karakter te oordeelen. Gebrek aan gelegenheid daartoe heeft daarom, ook zeer dik-werf, bet gevolg, dat lof in plaatze van berisping wnrdt uit-gedeld, en afkeuring geldt voor veering. De Schryver dezer aangekondigde Reis heeft Z’Cb hierin, zoo het oris toe-fchynt, zeer veel van zyne voorgangeren onderfcbeiden. Hy bezekt dit Land met een kunstkeorig oog; docb onder bet geluJe van eenen Inboorling, die met zaken en oroftandighe-den van naby bekend is, op wiens oordeel hy zich fchynt te nogen verlaten; docb van het welk by echter, daar hy met eigen oogen ziet, durft verfcbiilen. Aan bet gebruik van een aa tal bas'aardwoorden, (zoo als harmonisch, idee, genie enz.) door den VertaJer overgenomen, Zouden wy eer.en Duitfcber vermeiden, die indedaad doortrokken it vao dat edele kurstgevoel, bet geen recht geeft op eene Home beoor- deeiing, en waar door zicb bet aantal van dien Larn. daartf keo- merkt, bet geen onze Gewesten tbans meer dan ooit be- zoekt. Dit eerfte Deel betreft hoofdzakclyk de befchrvving van het meikwaardige in de Stad ufmfterdam en enkele plaatfen over het Y, waar van de mededeGing welligt voor de mectte Bewoners van bet tegenwoordige Holland zel beknoptbeid, als door de konstmatige sanmerkingen, welke door der. Reiziger by elke gelegenheid gemeld gemaakt wotden. Het is verdeld in tien Uneven, wier laat- fte den togt uit gemelde Koopflad naar Utrecht bevat, en ook van daar vele wetenswaardige byz onderheden opgeeft. De flyl is orderhundende en over het gehtel ernstig: ook de boert, hier en daar aai’gebragt, treft haar doel. Voorts, is dit Stuk verficrd met een twaalftal Afbeeidingen, betreffende gebouwen en gezigten; terwyl een achttal anderen zich tot kostumen en kleeder- dragt bepalen, welke onder het opzigt van den beroemden Kuyper geteekend, door den voortrefle-lyken Portman in het koper bewerkt, en aJzins naar waar-heid geklturd zyn. De uiivoering vooral derdfiederleiekor.itrn de Acordhotiandjche Weeding, ea die van dea Hernhut- Digitized by Google C 3ffJ > Niet weinig vond dea Recenfent zyne eigenliefde geflreeld, als inboorling en bewoner van een Land, as Niet weinig vond dea Recenfent zyne eigenliefde geflreeld, als inboorling en bewoner van een Land, as Niet weinig vond dea Recenfent zyne eigenliefde geflreeld, als inboorling en bewoner van een Land, as Niet weinig vond dea Recenfent zyne eigenliefde geflreeld, als inboorling en bewoner van een Land, as Niet weinig vond dea Recenfent zyne eigenliefde geflreeld, als inboorling en bewoner van een Land, as Niet weinig vond dea Recenfent zyne eigenliefde geflreeld, als inboorling en bewoner van een Land, as Niet weinig vond dea Recenfent zyne eigenliefde geflreeld, als inboorling en bewoner van een Land, as Niet weinig vond dea Recenfent zyne eigenliefde geflreeld, als inboorling en bewoner van een Land, as Niet weinig vond dea Recenfent zyne eigenliefde geflreeld n welks ver en vorderingen in bet vak der beeldende konften de Schryvtt en zoo hoogen lof toekent; re meer, daar deze voortgang, by gebrek van openbare aaomoedlgiog alleenlyk het uitwerkfel inner genoemd worden van afzonderlyke perfoneo, die, door hanne bekwaabbeden en konst-min, eenen zoo voordeeiigea invloed op den aigemeenen geest hebben weten te bewerken. Or, der de veie belangryke berigten is ons de opgave wegenc den Snifter dam fchen Kruidtuin, en ook wegens bet Badhuis, in de Plantaadja dier Stad, zeer merkwaardig voorgekotnen. Gaarne deelen wy bet ist alhier tot ee proave van inhoud en flyl mede. „Niettegenstand bet Best us Puklics, met gonden lette- „ren in den gevel te lezen, is de oorfpronk en aanleg het „werk van eenige gegoede Particulieren, by intekening on- „dernomen an tot (land gebragt. De inrichting, die zeer „ doelmatig is, voorziet In dezen, door middel der konst; „in alien, wat elders de natur vermag. Bebalve de gewone „ koude en wkrme baden, kan men zich, op elke wyze door „ zynen Geneesheer voorgefehren, van allerleie geneeskracht- „tige damp- of druip- baden bedienen. Hiertoe zyn twintig „Badkamers aangelegd, waarvan de twee vieugels van het „ gebouw änder een afzonderlyk tieniai, voor eene der fekfe, „ bevatten. Derzelver volkomene afleheiding, door den rui- „men middengang, die Ter wederzyde mat de vertrekken geene de minstême gemeinhaf beeft, belet niet alleen alle krenking der vrouwelyke zedigheid; maar de ingangen der vrouwelyke zedigheid; maar de ingangen der vrouwelyke  mededingster beeft naar „ van by voorkeur door het gegoedfle gedeelte „ van het Publiek bezogt te worden. De menigvuidigheid „ der dus genaamde berbergeo, rondom de Stad gelegen, ,,'en insgelyks tot openbaar vermaak beftemd, rocb derzelver „ onderfeheidenlyke wyziging naar de verfchillende klasfen t, der Ingezeteneo, beleucn geeuszins, dat ook in id deftig- Digitized by Google l, fte eerie men gef trig Tin aildrleie liederf pll&te'Vtmff, wd. "Kann den gmnd oplevert der vervderrg van bun, die zifft wen, by uiiHwitmp* den rytei «n fatfoenlyk tone gef, nen. In her Bdhui* is dir gcenszins het geval. Visissiea, ligt het geheim eenigtyk in de huishnude’vke inr ch ing ea "het Jtorgvoldige toemorzigt Tan detzelfs Hewoner «n tyre "„ Vrouw, wcke ten paar nrdenljle en zwr hnpffche liedeh „ zyn. De verteerirrgen, ’t it waar, belopen fcnter bet dubs. „ be'd der gewnfte; ma*f kiesCbbefd en gntde fnmk, zo6 f, wel all het vethefflelte, zullen zicb dtarentepen alhier oofc „ dobbel kunnen Wvredigen. Men vindt hier eindetjk, bel I, halte het nodige ve'Myf voor orivervoerbare Lyders, een j" Par fraîje zalen, en eerie riège aangelegde wai delplaats, „die, hoe kleen ook n*»r evenredigheid van het gebouwj ,, echter in zyne foort allerbekoorjykst zal worden.” HANDEL en ZEEVAART, HUISHOUDKUNDE EN WAT DAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇA� Keizer 44 prCt., dito 4 prCt • Ipaaje 5 prCt.. dito 4 4 losb. van 1807. tnpciani. Anmiiteiten prCr. Franfche Ref. GeconfolkL remen • Dito Cert. by K.&H. YVisTdcoura. 4*1*0. 4* <4if 9°i ‘ 954 96 *4 «4 *4 67 a| 6611*7 3 Op Londen. — Parys. 35 5 »o % 534*4 Binnenlakdsche. Motaaffche Reput liek. Nuestra Schuldbrieven > 3 pfCt. • •. v 43 *i dko a a4 prCt.. 37ft j laurenten uit deheffingvan * » 3iprCt. 48{i| 'Bit de hefling van . 1800. a 3 prCt.. 4<|t 4 diro iltoi. a ^4 prCt.. 484*4 dito Domcinen. 4 I'fCt. 67 i > 70 dito Vrywillig a $ pCU 68414 •'"Jr. t)wo ' Referenzten Losb. na den Vrede. Holland. Obkgarien ea Receptierten a 5? *i sf prCt. Dito vrywiBig a 5 prCt. Zeeland. Obligation a sj prCt. Vrletlani. Obligation a 2 prCt. Vrletlani. Obligation a 2 prCt. SfER* Digitized by Google C 3<J7 ) STERRE- en WEERKUNDIGE *; * WAARNEMINGEN. A Verfchilltndc vaarnmingcn wcgtns dc nieuwe Digitized by Google C 3<J7 ) STERRE- en WEERKUNDIGE *; * WAARNEMINGEN. A Verfchilltndc vaarnmingcn wcgtns dc nieuwe Digitized by Google C 3<J7 ) STERRE- en WEERKUNDIGE *; * WAARNEMINGEN. A Verfchilltndc vaarnmingcn wcgtns dc nieuwe Digitized by Google C 3<J7 ) STERRE- en WEERKUNDIGE *; * WAARNEMINGEN. A Verfchilltndc vaarnmingcn wcgtns dc nieuwe Digitized by Google C 3<J7 ) STERRE- en WEERKUNDIGE *; * WAARNEMINGEN. A Verfchilltndc vaarnmingcn wcgtns dc nieuwe Digitized by Google C 3<J7 ) STERRE- en WEERKUNDIGE *; * WAARNEMINGEN Plaqueet Vesta. Sedert dat de Heer Lalande, de Neef, aan het Nitionaal Instituut van Frank ryk keunia heeft gegeven van de ontdek-king eener nieuwe Planeet, op den 29 Maart, door den Heir O Iters, te Bremen, die dezelve Vesta genaamd heeft, heb-ben de Sterrekundigcn van Parys niet eene enkele gelegenheid laten voorby gaan, om die Pianeet, welke, met behulp der verrekykers, eene Star van de zesde grootte fchynt ta zyn, waartenemen. 'Reeds den 27 April gaf de Heer Burkhardt, aim de Klisfe der Werenfchappen, eine erfte schätzt van de Theorie der Planeet. De während der uitmiddelpuntigheid schätzt nog nötig zu. De Heer Burckhardt schätzt den österreichischen Op. 16, dat is, für die van Mars, doch minder dan die van Mercuries. De middelbare afiand schätzt het om- frecken het, 6 te zyn, te waren; een weinig minder dan die der Planeten Ceres, Pallas en Juno. Voorts, de leigte van het perihelium naby 348°; de poitiè des knoops naby lot®, doch metr onzeker, om dat de Planeet zich in hare große breedtens bevindt. De belting mot weinig van- 7®. verfchillen; het geen nagenoeg de helling van Mercuries is. Volgens de laarfte waarnemingen, voorgelezen in de zitting van den 18 Mei. Morte de uitmiddelpuntigheid zyn 0,093331, gelyk die van Mars; de middelbire afiand 2 36; de om-loop 3 jaren, 3* maand; het Perihelium 250° ao'; de knoop 103* 19' 40"; de helling 7* 7' 30"; de middelbare ano-malie joa 6* 48', dco 14 April op 0,94069 middelbaren tyd, te Parys. Deze elementen zullen genoegz^am zyn, het zy om do erste nieuwsgierigheid te voljnen; het zy om de Pianeet weder te vinden, byaldien het flechte weder eene lange (faking in de waarnemingen te weeg bragt. De Heer Burckhardt zal, om dezelveu te volmaken, uachten tot dat de Pianeet een grooter boog van haren loopling zil hebben befchreven. Om den invioled der perturbation van Jupiter le kunnen befallen, heeft de Heer Burckhardt de vier Iterken berekend; zy gaan über den letzten bekennen tot nog tönte Uechts eene verandering van weinige seconden, voor den tusfährt der waarnemingen. ’Er zal een meer aanmeryke ongelykhe Worte plants hebbeu, afbangende vaa de quadraten der Digitized by Google t -3» ) der uitmlddelpontigheden; maar zy is op een lang tvdperk, verarderr weinig, en men kan haar voor het tegenwoordige verwaarlozen. Den a6 April heeft de Heer Schraeter van Lilienthal, met een Telescoop van 13 voeten, die a'8 malen veremotie zeer repelten den schonbareo diameter van de Planeet Pestm gemeten, en dien bevonden (lechts o" 488 te bedraeeu. Dat is namely known by a given number of leaves, those weinig verfchillend van dien des vierden wachters van Saturnut. Het is een zeer aarmerkelyke bvzonderheid, dat een zoo kleine diameter eene fcbitterinp hebbe, welke de Planeet zoo gennkkelyk doet Cien en waarnemeo. WEERKUNDIGE WAARNEMINGEK, BUITEN HAARLEM. f baro I the*- I smrr.K | Locwra- l) teg < ME- 1 HOME- | PER 1 OESTEtO- - Mci. ) TEE. j TEE. | WIND. 1 HRIO. rs9. H a 7 <J> 9 > ;o oj 60 I 2 w.v.w. voormidd. betnkken;Hardewind} jp ’snanrdd. omtrent holder ; S3< ’savonds betrokken. pc. u 18 < 30- o *co. 81 59 'w. z. w. voormidd bewolkt ; 66 j z. verder omtrent betrokken. 54$ w. z. W. }29- 7 9. 7 58. N. N. 0. bald-wind: betrukken j 56 meejt regenaditig. 5* • i .29 7 30 V9- 7 1 tlQ- 9 54 1 n 0. zwaie tegen; ’s morgens ttorm- 63 0. z. 0. achrig; rs middags hardc wind 47f z. z. 0. cn ’savonds belder. f30. o 31 52 1 z. 0. ’s morgens omtrent heidcr; 60 1 Z. t, o. , verder bewolkt ; 52} ' z. 0. 1 tu«fchen t'eide iet« regen. Juny f 30. I I < 30. o| (30. 0 5 j 63 54 1 z. 0. | bewolkt ; ’s middags zware regenbuijen. 0. N. 0. • £3C.. 0 * te i g 60 50 J Z. W. | j — j bewolkt. GEBOORTE-, TROUW- en STERFLYSTEN. Het getal der Dooden , gedurende de laatstverlopene Week, is geweest; te Hmfieriam 155; en te Haarlem 11 > onder welke lnatften 8 beneden de la jaren. Ts Haauim, bx A. LOOSJES Pz. Digitized by Google A L G E M E E N E K O N S T- E% letter-'bode, VOOR HET JAAR 1807. n°. 04. fa* 13  A N D S C H E. II a r derwyk. By een Koninglyk BeQuit van 37 det verlopene maand is, in plaata van den overledenen Hr. R. ForstEn, Mtdicin * Dr. ejusdemque facultatis Prof. Prim. Med. Theoretic et  L D eel. A a t3tm exhibens interputationem Eptstolae Pauli ad yOalatas. Was de algeirneene verwachting zoo door den lof vaa buitengewone naartligheid, fchranderheid, fmaak en gekerdheid, dezen Candidaat door al!e zyne onderwy- zers uit eenen mond toegekend, als door de overrui- gende bewyzen daarvan, in z\ ne hoogst voortreffe- lyke Disfertatie, Welker waarde wy in ’t vervnlg na- der bopen te doen kennen, allerwege ten toon gefpreid, reeds ten boogfte gefpannen, dezelve werd door de wyze, waarop hy zyn link tegen de wel uirgewerkte bedenkingen van onderfcheidene beflryders en under ^eze ook van den Hooggeleerden Heere M. Tydeman, verdedigde, nog zeer aanmerkelyk overtroffen. Met eene vlugheid en vaardigheid, ichier evcnarende aan die, waar mede een geefend Franschman zyne moe- dcrtaal gew On is te fpreken, en tevens met een zuverheid van taal, welke den opzettelyken en ver gevorderden beoefenaar der Latynfche Letterkunde tot eere zou verständigen heben, ibet eenen rykdom boven-dien en bondigheid van bewysredenen, welke duidelyk aantoonden, dat hy ailes, wat voor en tegen elk ge-deelte zyner Disfertatie te zeggen vlel, met voile helderlieid voor den geest bad, wederleide hy op het zegevierendst alle daartegen ingebragte bedenkingen. Dtp-celyks gaf hy daarby doorflaande blyken’Van die zeigheid en beftheidenheid, welke volgens de eenparige getuigenis van alien, die hem kennen, het bevallig Gerfel zyner lofFelyke hoedanigheden uitmaken. Met de Jiarteiykfte goedkeuring derhalve zag de talryke en aan -zienlyke Vergadering dezen Candidaat op eene onder-Ifcbeidande wyze vereerd door de tegenwoordigheid der Edele groot achtbare Heeren Curatoren, en de Edelachtbare Regering der Stad Leyden, welke beide Ligchamen de plegtigheid op dezelfde tlatelyke wyze by-woonden, als by AkadctniTcbe Redevoeringen gebrui-kik is, gelyk mede de Senaat der UniverGSfe rich', "Voor de eerfle reize by eene gelegenheid van dieftkard, in corps naar de Gehoorzaal vervoegde, gevolgd door den Candidaat en zyne Paranytnfen. Ook in andere spzigten werden, gelyk wyme met genoegen vememeit, de buitengewone en uitftekende verdienften van dea Heer Borgkr, door de beide eerstgenoemde ar.nzien-lyke Ligchamen op eene onderfcbeidende wyze er-kend. - , • ; I • t F. A. voN Humboldt’s Proefnemingen met den Braarwynstekn. ' De HeeT von> Humboldt , na met verfchillende mid- delen verfcheiden proeven op de Zenuwen van Kikvor- fchen te hebben genorncn , om door derzelver bevoch- tiging, met de eene of andere fcheikundige bereiding, de meerdere of mindere daar van afhangeode vatbaar- heid van dczelven voor den Galvanifchen prikkel af- temeten , oordeelde het dieoftig , zich ook tot den Braakwynfteen te bepalen, waar van hy een verlchyn- fel zag, het welk hy getuigt, met geene vooraf waar- genomcne organifche beweging » te kunnen vergely- ken. — Het einde der dyezenuw ( Ncrvus cruralis ) van een zeer levendige wyfjes Kikvorsch legde hy in eene fterk verzadigde waterige oplosfing van den Tartarus •metidus; — na verloop van eenige feconden beipeur- de hy eene 'byzondere beweging, niet zoo zeer eene trekking of eigenlyke inkrimping of verkorting der fpier- vezel, als wel eene fiingerswyze beweging, een nori- zomaal heen en we£ r flingeren ysn gcheeT den fchen- kel zoo wel als van deszdfs byzondere deelen. Dit flingeren werd allengskens fneller, en ging over in eene beving ( motus tumulus") eene golvende vibratie det fpiervezel ; ten laatlter ontftonden eenige werkelyke con* tractien van de buitenlie.dikke’ fptffr ( vastus externus ) en eincjelyk hield alle beweging op., Nu tern maakte de Heer v on Humboldt gebruik van A a a den Digitized by Google C 37* ) den Galvanifchen prikkel; dan hy befpeurde eene vol- komen onopwekbaarhcid , die door de bevochtiging van bet Oleum Tartan (Wynfteen - Oiie , of beter: vocht van Wynfteen -Zout) na verloop van vyf rainu* ten herfteld, en eindelyk door het Zoutzuur ( acidum muriaticum ) gebeel vcrnietrgd werd. By een diergelyke proeve op een’ anderen fchenkel, was de mows tremulus, wel is waar, ook aanwejig, maar min duidelyk. Eenige contractien der Len denpier wezen het oogenblik van overprikkeling aan. Deze proeven (dus eindigt de Heer yon Humboldt) lee-ren niet alleen, dat dezelfde ftof, die de Maagzenuwen prikkel is voor de Zeu wen van een, aan de willekeur onderworpen en vry, ligchaamsgedeelte, maar zy bewyzen ook ontegenfprekelyk, wat wy na het gebiuik van den Braakwynfteen gevoeien, dat ’er eene weldadige schudding van het geheele Bloedvaten- en Spierengeftel geboren worde. Deze Waarneming van Humboldt, hoewel geen in bet oog loopende plaats In het ryk der ervaring bekleedende, diem echter tot opheldering van vele byzonderheden, aan bet Zenuwgeftel eigen, en draagt veelligt iets by tot eene gepaste aanwending en beoe-fening eener gezonde theorie. Dat er eene byzonderre bewerktuiging tot leven vereischt wordt, wetenwy; dat de Zenuwen de voornaamfte geleiders van ’t ge-Voel zyn, en dus tot maatflaf kunnen ftrekken der meer pf min hevige werking van prikkels op het ligchaam, leert ons de ondervindig zoowel als de natuurkundig toysgerige befchouwing van den mensch: doch, daar wy de quantitative en qualitative werking dezer prikkels alleen uit deervaring (a posteriori) kunnen leeren kennen, en deze kennis op de genezing van zeer veleziektens, een’ verbazenden invloed kan he Bben, zoo Jean het den beobachtenden der Geneeskunde Dimmer onverfchillig zyn, of hy al of niet door Proefbemingen op den regten weg worde geleid, ter zoo veel rogelyke Iuiste -afmeting van den graad der levensjtracht van let zieke voorwerp. Het is genoegzaam bekend, dat de Braakwynfteen (in vele gevallen ) een’ heilzamen invloed op her lig- * chaam Digitized by Google € 373 9 i chaara des lydera heeft, hoewel deze werking ten on* regte , door velen , eenig en altoos aan deszelfs braking- verwckkende eigenfchap, en dus aan de omlasting naar boven wordt toegefchreven , zonder dat zv acht flaan op de verandering, die juist door de voortgebragte fchud- ding in het geheeie iigchaam wordt veroorzaakt. Door bovengemelde proefnemiDg ten minfle zi?n wy een ver- fchynfel, het welk zonderiing genoeg is, om de ge- heeie zaak mecr in oogenfchyn te nemen, en daar de- zelve op het levend menfchelyk Iigchaam niet kan be- werkftelligd worden, is veelligt dit de eenige oorzaak, waarom velen de dwaling zoo lang bybiyft, als ware de Tart. Emct. alleen daarom heilzaam , om dat zy de Maag van het overtollige flym, van gal of andere rais- fchien daarby nog wel verdichte ftoffen ontlast. — Door middel van een onbevooroordeeld onderzoek zullcn wy f moeten toeftemmen, dat de Tart. Ernet. een byzondere (fpecifieke) prikkel voor de Zenuwen zy, die eene algemeene beweging ten gcvolge heeft. tioedanig nu deze beweging gefchiede, laten wy, als niet volltrekt tot ons beftek behorende, daar. Dar eene eigen bewegingskracht (vis mttoria') die verfchynfel bewerke, laat zich gemakkelyk tegenwer- pen, wanneer men de beweging zelve als een uitwerk- iel befehouwt, veroorzaakt door de werking of invloed van deze of geene aanprikkelende (het zy uit- of ip-r wendige) oorzaak op een of ander levendig ligchaams- deel. Wat hier ook van zy; de oorzaak van dit ver- fchynfel kennen wy, flechts de wyze, waarop het zich aan ons vertoont, is nog duister — ten blyke daar van de menigte van verfebiilende vooronderftellingen dien- aangaande door den grooten Haller (*) by een ver- zameld , welke daarna nog door die van Prochaska , bed dots en anderen zyn vermeerderd geworden. Genoeg dat zonder Zenuwen geene bewegig mogelyk zy; waarom wy met Scarpa bet beftaan van <£e-cuwen in, of derzelver dadelyken invloed, op het hart geenszins in twyfel trekken. Elke bewegig heeft eene verandering der Zenuw in deszelfs eigendomroelyke menging en gedaante ten gevolge; dit vindt naturlykook bier plaats, waar de Tart. Emct, als bewegig verwekende of aanprikkelende oorzaak op dezelve werkt; maar de byz.ndere verandering, die de Zenuwen ondergaan, bepaalt ook weder het byzondere verfchynfel van bewegig, die wy befpeuren, en door Humboldt’s Proefneming waarneroen kunncn. Hier was gegen verkorting, geen inkrimping, maar eene algemein geweigend. — Dit fynt aanteduiden, dat Diet eea §laatfelyk gedetlte der Zenuw Iyd$, maar oogenbllk- elyk en op gelyke wyze geheel de Zenuw aangedaan, wordt. Ware de Nervus Crurahs van den Kikvoxscb in verband geweest met het geheel overige ligchaam, deze golvende bewegende had gewesen door het geheele Jigchaam plaats gegreepen, maar in dit geval, aan zich zelve bykans overgelaten zynde, moest na- tuurlyk de golving, aan het einde der Zenuw gekomen zynde, en niet verder voortgezet kunnende worden, in eene (lingering, eeue borizootale bewegende veran- deren. De beurteiligke overgang eener deeds toenemende füllen flmgerswyze bewegning in eenige beving, vervolgens in eenige contractien van den Lendenfpier en eenige volflagen werkeloosheid laat zich door de wetten van prikkclbaarheid en opwekking oplosfen; de contractien, krampachtige zamentrekkingen der (piervezelen, toonden het oogmblik van overprikkeling aan, de invloed der Tart. Emet. was nict llerk genoeg meer om de waargenomen’ verl'chynfels verder vporttezetten, maar had de prikkelbaarheid der Zenuw zoodanig verfänderd, en uirgeput, d.u de anders zoo krachtdadige Galvanifche of Metaalprikkel Diets meer op het dee! vermogt. ’Er werd dus (vooronderfleld zynde, dat ’er nog prikkelbaarheid voorhanden was) een (terker prikkel vereis cht en in 't Oleum tartari gevonden, maar look, door dit middel het resrje vatbaarheid voor pri levels verminderd zynde, werd dezelve door het nog (ter-ser Acidum ihuriaticum ten voile uirgedööd. — Het deel had dus alle vatbaarheid voor ’t leven verloren, het was dood. Dat Humboldt by zyne twede Proefenribg nier zoodanig flaagde als by de vorige, fchynt tilleen van de te fchielyk uirgeputte prikkelbaarheid der Zenuw re hebben afgebangen. — Hoe zwak evenwel bet verfchynfel van beweging der gcheele Zenuw ook monge zyn, dat wy befpeuren, zoo kunnen wy er echter ten duidelyklte uit zkn, welk een gebruik men in r zom- Jätet. Kan waken, er tevens met hoe veel vruchts dit middel by toenemende ziele ongevoeltgheid, zoo ook by fchyndoden uit verfcheiden, en. kan worden gebezigd. 1. •..». ENIGE BYZONDERHEDEN NOPENS JAN van on H £ Y D E N, ; EN MENS KUNST-ARBEID EN UlTVlNDINGEN. (Getrokken, uit een Redevere van din Hter B. Bosch, Jeronimusz.) Jan van der Heyden, een bemächtigt Kunstenaaf van zynen tyd, werd geboren, te Gorinchem, in het Sir 1637, en overleed, te Amyltrdam, in den jär 1715. og zeer jong zynde, ondekte men in hem eene heer fchende drift fcot de Schilderkunst. Aan het onderwya van een Glas-Schilder was by de beginfclen dezer Kunst, doch aan zyn eigen onvermoeiden vlyt, en vluggen geest, de groote vorderingen, welke hy daar in vervolgens maakte, verfchuldigd. Hy zettede zich, al vroeg, hier ter Stede (Amyltrdam (*)) neder; zich verig bezig houdende met zyr ne geliefkoosde oefeningen, net Schnilderen: terwyl hy, in luipper - uren, noch eene menigte van allerleie Kun- digheden verzamelde, welken hem mährend tot zyne Uitvindingen ongemeinen te (lade kwamen. Zyn Schilderraaak bepaale zich voomamenlyk tot bet afmaleo van Binnen - gezigten der Steden; doch flechw (*) Alwaar deze Redevoering van den Heer de Batch it voorgelezen, eerst op den 29. Oktober 1799. in ’t Genootfchap Concordia et Liter: ate en vervolgens, den 11. Jail. 1800. by de Maatfcbappy Filin Meritis. At 4 Digitized by Google C 37. 3 Ifechts weinige derzelven zyn (Hpte navolgingen. Door eene levendige verbeeldingskracht bezield, kon hy zich Diet binden aan den toevalligen (land der Gebouwen: hy verfchikte dus, naar willekeur, de grootere en klei- Here partyen. Gelyk een geefend en vemuftig Landschapfchilder, de natur zulleode nabootfen, alle voorwexpen geen-zins flaafsch overbrengt, maar, zyne verbeelding onge-dwongen involgende, hier iets byvoegt, elders iets achterwege laat; waar door het geheel des te be-valliger wordt; zoo gingook van der Heyden, veel-malen, dus te werk. Een wanftaltig Gebouw, geheel llrydig met eene geregelde Bouworde, een anderzins aangenaam geval ontfierende, wierd weggelaten, en In deszelfs plaats, een welftandig of aanziellige gebouw ingevoegd: dan wederom moest bet meer afftekend gefticht voor eene geringere en bouwvallige woing wyken, om alzoo de bedelde Hoofdpany fterkerte doen uitkomen. Deze keurige en welgepaste vereeniging van Natuur en Kunst verdubbelt hier zoo wel de aanaacht van den befchouwer, als de verdienften van den Meester. Van der Heyden’s meeste Schilderyen, derhalven, als beftaande uit eene byeenplaatfing van verfchillende Gebouwen, welken hem, hier of daar, voorkwaraen, bet meest childerachtig vertoon te kunnen opleveren, wierden, voor het meerendeel, niet zoo zeer Gezigten naar het leven, als wel wezenlyke Ordonnantien. Behalven deze geestryke zamenilelliogen, vindt men echter ook zeer u Itmuntende ikken van dezen groten Meester, die. Door hem, in alle deelen dipt naar at leven gevolgd zyn. Dus fchilderde hy, onder an-deren, het prachtig en trotsch Raadhuis dezer Stad, met de nieuwe Kerk en Waag, de Westermarkr nevens de Kerk, met haar fieri yken, hoogryzenden, Toren: alles in den bes.en (land en houding, zoo wel als in den edelilen fmaak. Voorts wist hy, met een onnavolgbaren kunstgreep, i de verfcheidenheid van kleuren, in het Metzelwerk, zoodanig fmeltend te doen overgaan, als natuurlyk me- dewrocnt, tot de beste uuiycrjdng van Licht en Bruin, en gevolglyk tot onderdeunidg van het geheel tafe- rcel. Digitized by Google C 377 In de Natuur ziet men de Verlichtingen en Schadtren, van uur tot uur, aanmerkelyk veranderen, waar van de Kunftenaar zoodanig gebruik kan raaken, als hem meest dienilig toefchynt; dan, otn hier in wel te flagen, wordt een afzonderlyk gevoel en zuiver oordeelvereischt. Befchouwt men nu de voorftellingen van onzen Schilder, ook uit dat oogpunt, dan ontdekt men rasch,  zyn verlevendigd met belden van menfchen en dieren, door den bi-roemden Adriaan van de Vel- de, ’s mans voortreffelyken tydgenoot en byzonderen vriend, die dit deeds met zoo veel fmaak verrigtte, dat de levende vertooningen zich fchikten naar, en onderworpen bleven aan, den toon van het geheel, zonder ooit eene ongepaste voorkeuze te bed ingen. Ondertusfchen zou men hier uit ligtelyk opmaken, dat het onzen Kunftenaar aan bekwaamheid mangelde, om dusdanige levende Stoffaadjen te fchilderen; doch men ziet zyue Af bekendig van Branden, na het over- lyden van A. van de Velde voorgevalkn, niet alleen ryk geftoflfeerd, tn?ar zelfs de belden veelal in den iinaak van dezen Me Ester hehandelte: welke Stofffände undertusfchen voor het eigen werk vail van der Heyden wordt gehörden. Men zondere echter hier van af de Af beldingen en Prenten, door Romelyt de Hooge, op kosten en ter hulp van onzen Kunftenaar geteckend, en in koper gebragt. Aa 5 De De Tafereclen, van der Heyden, door A. van de Velde zoo beerlyk bezield » waren dus alcoos de. vereenigde kunstgewrochten van twee beroemde Meisters, wier penfeel - vruchten deeds de hoogachting en verwondering van alle ware kenners tot zicb zullen trekken. Ten blyke dezer achting, voor van der Heyden's Schilderftukken, diene flechts, om er niet verder overpitteweiden, het genoeg bekend geval van een buiten- landfchen kenner, volkomen bevoegd om kunstverdien- ften te beoordeelen, die voor een derzelven, schon gegen voor het uitnemendfte gewrocht van dezen Messer te houden, niet minder dan een zes- duizend Guldens betaalde. Over de Kerste Beginselen van groots t Ontdekkingen. Quit het Engelsch. Wanneer wy den oorfprong en de van tyd gemaakte vorderingen der tot heden toe gedane men- fchelyke uitvindingen en ontdekkingen naauwkeurig kon- den nafporen, dan zou het waarlchynlyk blyken, dat zy alien, of ten minfte grootendeels, aan zeer weinig bednidende oorzaken haar beftaan verfchuldigd waren, maar dat deze, door eene juiste, hoewel niet altyd zigtbare, aaneenfchakeling tot derzelver voltooijing aan- leiding gaven. Nimmer viel het een enkeld mensch of eene enkelde eeuw te beurt, haar te volroaken, ea even min mogt zich ergens een enkeld Land of Volk op dit geluk beroemen. Het Is myn doel hier niet te betoogen, dat wy hierin een zeer overtuigend blyk van de oogmerken der voorzieoigheid befpreuren, maar veeleer, daar over te klagen, dat Ùer geene middelen, die spocdig kunne worden te werk gerteld, te vindeit zyn, door welker behulp de eerfte denkbelden der meinen, en de owype ondekkingen van byzondere. Perfonen door vlytige tnedewerking van anderen Diet zoodanig voortgezet kunnen worden, dat zy Diet gehe-le eeuwen werksloos bleven, en ai bet mogelyk voor-deel aanbragten vermits zy niet onmiddelyk aange-kweekt en gekoesterd werden. Op de overige klasse van bet dierenryk het oog vestigende, doet zich vooral de onverwirkbare genspanal voor ons op, die ten dezeo aanzien tusfchen deze en de roenfchen beftaat. De dieren maken geene nieuwigheden of verbeteriqgap in hunae bolen en nesten; bet geen dezelfde foort van dieren over duizend jareo de deed, doet zy beden nog onveranderd. De mensch alleen is hiervan uitgezonderd; de staat, waar by zich bevindt, is aanhoudend voor verbetering vatbar. Men heefc hem in bolen, hut ten en paleizen lien wonen; men kan hem van tyd tot tyd op zyne voortgaande reizen door ongangbaar zand en diepe moerasfen voleen, tot op eenen gebaanden straatweg, langs welkeu hy in een prachtige wagen daar been rydt. Zyn flout bestaan Dedem heerd eerst de enge rivier op een plank doorkrufen, tot dat by op een flatig groot Schip den Ocean overvoer, en in lateren tyde zelfg zich aan de Luchfcheepvaart waagde. Waar zullen wy in het gesch gebied der Schepping iets vinden, dat baar deze gaaf, byzondere menfeben eigen, gelykt? Daar wy dps aan duizenden onzer medefchepfels, waar van de roeeste niet meer in leven zyn, alies tf danken hebben, wat een loutere naturflaat niet ople yert, en een bioot inftinkt niet daarftelleo kan, zyn wy verpligt voor de overige menfeben onze beste poginr gen aantewenden, om het aigemeen voordeel en weir zyn van het menschdom boven alies bevorderiyk te Voordeelen, die door vereenigde menfchelyke poginr gen worden daargefteld, moeten noodzakelyk wedetzyds gemakkelyk worden medegedeeld, en dit is doop de uitvindingen der Schryf- en Boekdrukkunst zer in de hand gewerkt. leder aandachtige waarnemer van inch zelven heeft veelligt ondervonden, dat ons fomtydg vele zonderlingen en nieuwe denkbeelden voor den geest komen. Worden deze nu flechts in bet geheugen bewahr, dan raken zy door den tyd geheel en al vej;loren, en wy geven ons te vergecfs moeite, dezelve we- weder in ons op te roepen. Wy hebben wel geene re%den, om bet terlies van iederen onbekookten inval te be- treuren; maar ongetwyfeld zyn ’er duizend ja roillieren belangryke gedacbten verioren gegaan, om dat hec an behoorlyke middelen, of veel meer aan daartoe bevorderlyke pogingen, ontbreekt, om dezelve te behouden. Er zijn mischien vele niet onvoldoende reden, om alles, wat wy ontdekkeu. Diet terstond aan. anderen medetedeelen; en bet is een grooten geest niet onwaardig, in stilte bet fpoor, waarop hy bet eerst ge-raakte, hoe iangs hoe verder na te gaan, of uit de band der Roem de belooning te erlangen, welke hy verwachten mag, die, zonder vreemde hulp, de verwachten paden der dwaasheid doorkruiste of ergens iets nuttigs en weldadigs voor de menschheid wist uit te vin-den. Want hy, die zyne ontdckkingen met zich in bet graf neemt, kan zich daar over niet verontfchul-digen. Ten einde dus voor de wereld niet voor altyd dat seen verioren ga, waarop de uitvinder, zoo lang hy feft, een uitfluiteD regt mag. Hebben, is het ändern Pligt, alle de kundigheden en het inzigt van zaken, dat hy by voorkeur de zyne kan noemen, op papier te brengen, ten einde andere menfchen van derzelver nuttigheid genot mogen hebben, wanneer by zelfs daar voor niet meer vatbaar is. En dit gaat niet alleen door omtrent ondekkingen, die reeds tot zekere rypheid gekomen zyn, maar ook omtrent zulken die tot dus verre op loutere gisflngen berusten, ja zelfs omtrent de zoodanigen, welker uit* voering tot nog flechts mogelyk is. Want ’er is dik- wyls meer fcherpzinnigheid noodig om eene vraag te doen dan die op te losfen, en het gebeurt byna dage- lyks, dat eene ontdekking onmiddelyk eene gisGng op de hielen volgt. Hebben hier Mede niet, alleen zoodanige nieuwe bntdekkingen en verbeteringen, waar voor de Natuur- lyke en INatuurkundige wereld vatbaar is, maar ook die, welke men in de denkbeeldige efr ZedekuDige wereld kan maken; en in een woord alles, wat verbe teing en uitbreiding kan ondergaan. To the men in England in de laatte jaren gesangen van verstheide på rfonen, die werkzaam zijn ter bevorderiog van het zelfde oogmerk, kan uitgewerkt worden. De naar het voortreffe vkon ontwerp van Sir John Sinclair ingto Landbouwkundige Maatfchappy (the board of Jgriculare) geraakte in den tyd van twee jaren tot land. Dezelve boudt zich bezig met alles, wat de kennis en uitoffens en voorheen onder duizend byzondere, met vooroordereien ingenotnea en achterhoudende perfonen, verstroord was, by een to voegen en het gebeel zoo in te rigten, dat daar door de verouderde dwaasheden verloren gaan, en de geheelen Landbouwkunde op Gede beginnfelen terug gebragt wordt, die niet uit de obeduidende vernnderflellingen van op haaikloveryen gezette en dweepzieke hoofden, naar uit de beproefde ondervinding van den verstandten, bedaarden en onzydigen praktifien Landbouwer entleend zyn. Het ware wel te wenfehen, dat mea met andere vakken van wetenfehappelyke kundighenden eveneens handelde. Hoe wenfehelyk de bewaring van de eerfte denk- beeiden voor de gefebiedenis en ter krachtige bevor- dering van nuttige uitvindingen zy, zal ik nog flecht® met een paar voorbeelden ophelderen. Wy zullen eena verondertlcllen , dat ’er ergens, onder de papiereo van een onderzoeklievenden opmerker van vroegere tyden, de volgende zeer oude aanteekeningen gevonden wa- xen : • ,, Men zag eenig brandend zand tot een vloeibarea flaat overgaan; en toen die klomp koud was geworden* vond men denzalven doorfehynend.” - Gefteld nu wyders , dat iemand de vraag geop- perd bad. ' J , . • •• . i „ Zou men niet eene zeer nuttige zelfllandigheid uit zand, of eene andere dergelyke lluffe kunnen maken, die door middel van vuur eene genoegzame breedte en dunheid bekwatn , en dan in ooze huizen kon ge- bruikt worden , om het licht door te laten en tevens d# koude af te weren?” . Onderftel voorts, dat iemand bet voigende had op» geteekend : „ By eene naauwkeurige befehouwing van het za» menftel en de beweging van een infect op bet water, OO*- ' K Digitized by Google ( 3!) ) ©htdekte men, dat Met eene dunue uitgefpreide zctf. rtandigheid naar om hoog ftak, welke wind vane e* jsnndcr moeiten het deed bewegen, en dat het zichoro- draaide, door alleen ten zyner pooten in eene teger?- ©vergeftelde rigring achteruit te fteken.” Wy zullen nu eenmaal veronderfteilen, dat by de/a opmerking nog de volgende gisfing gevoegd werd : * „ Zou men dit nier eenigermate np on/e bntcn in rtvleren kunnen toepasfen? Misfchien is het een losfe iirval; maar indian het dadelyk her gevai ware, zou men zich veel moeite kunnen befparen.” Deze voorbeelden zullen genoegzaam zyn. En wao- neer wy nagaan , hoe vee! door loutere gisfingen re weeg gebragt en uitgewerkt i* ; moet dit ons te fterker prikkel zyn, otn geene gedachten geheel te la ten va. ren, die hoe vergezocht ook tot eene fchrandere of nuttige uitvinding aanleiding aou kunnen geven. Zulke verfchytifels zyn zeker needs veel vrosger opj gemerkt geworden ; en had men telkens dergelyke waar- nemingen terftond bewaard, tpen 2y gfedaan werden , dan was zonder twyfel daaf door het gebied der men- fchelyke kennis-onuitfprekelyk uitgebreid , en het men- fchelyke geluk aanmerkelyk bevorderd geworden. Heeft men na dit sites nog meet redenen ter opwekling noodig, om zoo veel mogelyk ter verryking van ketmis mede te werken, dan bedenke men, tot welt een groot, algemeen nuttig en edel, doel de raensch geboren werd * die in ftaat was flechts een der opgefioerode waarnetnlngeu te doen. Daar uit blonk eene genoegzame dankbaarheid voor het hem gefehonkeni leven en vooral het hem in de wereld vergunde genotf door. En eveirwel kon geen van hun, die, volgens opze veronderftdling deze waarnemingen deden, gisfen, It# welke groete en nuttige ontdekkingen deze weinige Sedachten konden aanleiding geven. Ook moet de be-enking ons by onze pogitigen geen geringe voldoening verfehaffen, dat, wanneer wy zelf terftond de voord Ein Düsse vooruitzen, die daaruit eens kunnen voortsprui- ten, deze pogingen echter. wanneer zy met een goed ©ogmerk aangewend en dbelmarjg verder uitgebreid wor- den, onze namen niet alleen veelligt tot de nakomelingA fthap kunnen overbrengen, maar, net geen oneindig beter is, ook ter bevordering van het groote oogmerk en ons be- Digitized by Google c #3 y beftaan zullen dienstbaar worden* mm. on bet menscb. dom nuttig te zyn. HANDEL *k ZEEVAART, HUISHOUDKUNDE XN WAX DAAR TOE BETRIKKINO HEEFT. E Op Maandag den 8 Jaay 1807, in Amfierdam. BviTKITIAIRDSCHX. AmtrUa 5 prC*. " aecenTotid. by tap. ioo|*t 664 « 67I bora 1 4} prCt.. ( Andealan by Hop* AConp. •"t- . . • I04l*lcst Rutland 5 prCt. . 86$ • | Xwettai 5 prCt. . 56 »| Pcnemariun, Toll. 4 prCt 911*974 dito Lecn en Wlsftlb. 4 prCt. 97I t c8 dito Kroon 4 prCt. . 964*4 Rtixtr i prCt. . .474149! Kdzer 44 prCt. ; 49i*4) iflto 4 prCt. 4 42! 1 448 5«4^*5pfCt. . 954 tori dlco 4! )o*b. van (toy. nlet gena* Engetand. Anrndteiten 3 prCt. . «4 af Franfcht Rtp, OeconftBi. — renten 684169 Dito Cert, by K. A R Mill Wfafelcoars. Op Londea. . 35 J| 10 % — Buy*. . 6l|i| Binwinianbichb. MaUaffcke Rtpullitk. Rationale Scbuldbrieven 1 3 prCt. . . 4*1 >4 datoaafprCt. 1 . 374*4 Losrcntcn uit de heffing van o8l3ipra. 481*49 Wto uit de heffing r*n 1800. ■ 3 piCt. . 49ft 43 «Rto 180*. a j4 prf t. . 48 j » i dito Dometnen. 4 prCu 694 1 70 dito Vrywifflg a 5 pCb <841 4 Refcrmtien Losb. n* den. Viti. . Mut Holland. ' OUigatien *» Receplsfen a \ afprCt, . . 33i«SJ Dito vrywiBig a 4 prCt. M|ii44 Zeeland. Obligation t a| ptCt. $3f*s4 Vri aland. Obligatkn • a prCt, • . s< ■ M Agio van de Bank. « sAjwCb » #< GEBOORTE-, TROUW- en STERFLYSTEN. ! - Het geta! der Dooden , gednrende de laatstverlopene Week,' •Is eeweest: te jitnflerdam 195; en te Haarlem 11, ondor welfce laatften 4 beneden de ia jaren. •*.' • • '. STER- Digitized by Google C 3*4 5 STERRE* e*n" WEERKUNDIGE * WAARNEMINGEN. WEERKUNDIGE WAARNEMINGEN, T wio- £ t*07< M* Juny l tee. • BUITEN HAARLEM. THE. | ffllU I LWCHT*- MGMB- | P« I GESTEIO- TEE. 'WIND. J HEDV 1 {|i|l 59 I 60 | ,5f§ z. w. | bewolkt; tusfeben belde n. ; iets regen. N. N. 0. f3°« > 4 <3«- 1 1*0. If 54 | N. ti. w. { betrokken;'savond? bewolkt; 58 | ’snagts zwsre flortregen. 53,'W. N. w. ' f3°* « 5 <30. if 1 30. l| 58 1 0. [ ,.6S. ’ a' n. a ; oratrent helder. 55} N 0. f3°- 1 • 6 <30-0* 'so 9i 59 t «> ♦ ' 69 1 0. t. n. : bewolkt; ’savonds wuidrig. <0 '0. 1 * r&i tap 60 68 ?8 z 0. ( ’5 morgens vroeg regen; w. n, w.! verder bewolkt. N. 0. 