Een bliksemschicht der XIX eeuw
Charles, Rudolf, editor
Last ons voorts nog eens nagaan, hoe de sprekers zelven behandelt zijn. Verscheidene bekwam mannen zijn aan den kant der Vrije Gedachte opgestaan, en zij genoten eene nietige belooning voor het openbaar voorstaan van vrijzinnige zienswijzen. Hierdoor hebben zij zich tönen gruwel gemaakt bij de Spiritualisten, en wij hebben hen ten prooi gelaten aan hunnen haat, zonder iets van onze zijde in hun belang of hun voordeel te doen. Is dit goed gehandeld? Willen wij goede leermeesters hebben, dan dienen wij hen te betalen; verwachten wij van hen dat zij zich aan de zaak toewijden, dan dienen wij ons dit eveneens aan hen te doen. Wij behoeven geen groot aantal leeraren, maar wij behoeven mannen die eerlijk kunnen zijn, daarom dienen wij onze sprekers in de mogelijkheid te stellen eerlijk te wezen, door hun de middelen te verschaffen, op eenen betamelijken voet te leven. De stofleer is alom verspreid, doch om openbaar en krachtig het hoofd te kunnen opsteken, is Er een gezelschap leeraren noodig, die voor haar kunnen optreden, als overtuigd, dat zij door een geregeld zamen-werkend ligchaam ondersteund worden. Tot dat dit het geval zal zijn, zullen wij opwellingen van ijver en stoutmoedige daden zien, maar geene gegelde doortastende pogingen, die ons de overwinning kunnen verzekeren, Even als in het gevecht, zoo ook in den verstandelijken strijd, zullen tucht en volharding de overhand behouden over iedere ongeregelde massa, hoe talrijk, hoe moedig of hoe dapper deze ook moge zijn, of hoe heldhaftig zich ook de enkelen mogen gedragen, waaruit de ongeregelde massa bestaat. Wij hebben moed, kracht en onderne-mingsgeest; laat ons voor eene oordeelkundige regeling onderling zorg dragen en de overwinning is zeker. Thans hebben wij vele misslagen aangewezen; maar in het vervole hopen wij ook eene betere behartigend der belangen te zien. Het verledene is niet te herroepen, laat echter onze gedragslijn voor het vervolg bewijzen, dat wij voordeel we Ten te doen met de eenmaal verkregene ondervinding. Laat ons verkereign zijn, en laat ons zorgen dat men ons niet beschuldige, minder iver aan den dag te leggen dan de partijgangers der dwaling. Met de waarheid aan onze zijde, behoeven wij slechts aaneensluiting, om voor een einde te maken aan de Spiritualistische dwaling. Vises De Vereeniging werd den 1st Augustus 1857 gesticht. De vergaderer kommen worden geregeld des Zondags namiddags, ten 3/, ure, gehouden, in de Letterkundige en Wetenschappelijke Inrigting, Johnstreet, Fitzroy-Square, Londen. De toegang tot de vergaderingen is vrij. De bij-drage tot het idmaatschap der Vereeniging, is gesteld op zestig cents jaarlijks. The Investigator. BARON W. DE CONSTANT REBECQUE’S, SYNTHETISCHE OVERDUNKINGEN IN DEN GEEST VAN HET POSITIVISMK, BESCHOUWD DOOR Dt.) LO: UW; 1 See Ue Op reeNe ne Re Synthetische overdenkingen uit het positivistische gezigtspunt, over de wijsbegeerte, de zedeleer en de religie. Kort overzigt der positive religie der menschelijkheid, de meest religieuse en de maatschappelijkste van alle religiöse, de eenige die vatbaar is algemeen te worden, en die het daarom eens worden zal; tot een systeem gebragt of  de vertaling van den merkwaardigen titel van cen in de Fransche tual geschreven werk, dat als devies het motto voert: Diis extinctis, Deoque, successit Humanitas (na oplossing der Goden en van God, volet de Menschelijkheid), dat tot doel heeft de beschouwingen en de leer der zoogenaamde Positivisten te verdedigen en bekend te maken. De Schrijver is de heer W. baron de Constant Rebecque, te ’s Graven- hage woonachtig, die zijnen naam onder de Voorrede heeft gesteld. Zijn werk heeft in korten tijd twee uitgaven *) beleefd, en de inhoud is belangrijk genoeg, wegens de hoofdzaak, ook in eenen ruimeren kring bekend te worden, te meer daar het schijnt, dat juist in Duitschland hat daar het schijnt, dat juist in Duitschland hat daar behandelige en eerdieustige stelsel, naauwelijks meer dan bij naam bekend is. De Schrijver zelf stelt de vijf groote kultuurnatién van Europa: Frankrijk, Italié, Spanje, Hngeland en Duuitschland, in eene bepaalde rangschikking, die zij met betrekking tot het positivismus innemen, en wijst Duitschland daarbij de ondersie plaats aan, waarbij hem echter eene andere drijfveer, dan geringschatting van den Duitschen geest, moet geleid hebben; want hij toont zelf zeer bekend en ingenomen met de Duitsche letterkunde te wezen, en zijn boek wemelt van aanhalingen uit Duitsche dichters en schrijvers. De stichter van het Positivisme, of de positive eerdienst, of de eerdienst der menschelijkheid, Auguste Comte, is een Franschman, geboren in het jaar 1798, te Montpellier, thans te Parijs met der woon geworden, en zich onledig houdende met het opstellen zijner werken 8), Het woord ‘Positivisme’ moet hier in eenen ruimeren zijn genomen worden, dan in den gewöhnen, als het zekere, nuttige, werkelijke; hier beteekent het nog gezelschappelijk, medegevoelend, als mede gewöhnen, en werd door Auguste Comte gekozen, bij gebrek van een beter om de bedoeling van zijn stelsel uit te drukken. Comte zelf, wiens beeldtenis vooran in het onderhavige werk te vinden is, en wien het is opgedragen, wordt door zijnne volgelingen, nevens Gall, den ontdekker van de hersenverringen, als de grootste man der eeuw bewonderd. Comte heeft verscheidene werken geschreven: eenen Leergang der Wijsbegeerte, 1830—1841, in zes deelen. Een Stelsel der positive Staatkunde, in vier denen, 1851—1854; een Positivistisch Vraagboek, in een deel, 1852, en verschillende andere; waaronder ook werken over ontledende Meetkunde en algemeen bevattelijke Sterrekunde. Zijn eigenlijk vak schijnt. De eerste uitgave is niet in den handel geweest. In Maart 1857 verscheen bij dezelfde uitgevers, Gebr. van Cleef te ’s Gravenhage, een Nederduitsche vertaling van de tweede uitgave, eaGs Den 19 Januari. R.C. 8) Auguste Comte overleed den 5den September 1857, des avonds tusschen 10 en ‘dl uur. R.C. 4) De overige, hier niet genoemde werken van Aug. Comte zijn: Algemeinen Over- zigt over het Positivismas, een deel, 1848. Beroep op de Instandhouders, een deel, 1855, en Onderwerpelijke Begripsverbinding, waarvan alleen het eerste deel in 1856 verschenen is, bevattende: Het stelsel van positive Denkkunde of Verlandeling over de Wiskundige Wijsbegeerte. R. C, 8 ou de Wiskunde te zijn, en dit is waarschijnlijk de oorzaak, dat zijn stel- sel een min of meer wiskunstig en getalachtig karakter heeft. Te Parijs bestaat een positivistisch gezelschap, dat verscheidene verschiedene verschiedene verständigen uitgegeben het, waarin het Fransche Gemeenebest van het jaar 1848, het vraagstuk van den arbeid en eenige andere van het positivistische gezigtspunt besproken zijn. In Engeland, Holland en Amerika zijn gedeeltelijke vertalingen der Positivistische Wijsbegeerte van Comte verschenen ofvop het punt te verschijnen, en de heer Littré van het Instituut, heeft in den » National’ en later in een afzonderlijk werk over het Positivismus geschreven. Als de voornaamste voorloopers van A. Comte, in de geschiedenis van den menschelijken geest, die werkelijk moeten gestrekt hebben zijn stelsel voor te bereiden, worden opgegeven: Aristoteles, de heilige Paulus, de heilige Thomas van Aquino, Rogier Baco, Dante, Baco van Verulam, Descartes, Leibnitz, Fonte-nelle, Diderot, Hume, Kant, Condorcet, Joseph de Maistre, Bichat, Gall?), eene vrij bonte verzameling, die ten minste het voordeel heeft, dat er onder hen geen twist over  aardsch gezigtspunt. Comte will, volgens Constant Rebecque, geene nieuwe leer scheppen; hij heeft slechts demiddelen gevonden, den toestand der zedelijke en verstandelijke verwarring van onze eeuw te genezen en den toestand van het groote keerpunt te eindigen. Deze genezing ge- De heer E. Littré (van het Instituut) was een dergene, die zich op het einde van 1551 van den stichter afscheidden, op grond, dat zij in hem een groot wijsgeer verkondiger cencr openbaring of cenen hoogenpriester wilden zien. R. C, 2) Hoewel A. Comte reeds in Juni 1816 een zeer vrijzinnig stuk geschreven had, onder het opschrift: «Overeenkomsten tusschen het Staatsbestaur van 1793 en dat van 1816, opgedragen aan het Fransche volk,” bewogen zijne vrijzinnige denkbelden zich toen nog slechts op het staatkundige terrein. Wij vinden hem later onder de leer- lingen van Saint-Simon, die eene bijzondere voorliefde voor den jeugdigen wiskandige schijnt gehad te hebben, doch van wien hij zich im 1824 afzonderde, ten gevolge van een verschil over het »Stelsel van positive Staatkunde,” door hem in dat jaar onder zijuen eigen naam aitgegeven; bij gevole diende de naam van Saint-Simon als degen, die regtreekseh de wijsgeerige denkbelden bij hem ontwikkeld had, bullies dezen lijst van zijne yoorgangers te besluiten. in, Ge : schiedt door eene geestelijke en maatschappeliike wedergeboorte der volkeren, en dat wel in de positive eerdienst der men- schelijkheid. Dit denkbeld is niet nieuw, maar overoud, en vele groote mannen, schiedt door eene geestelijke en maatschappeliike wedergeboorte der volkeren, en dat wel in de positive eerdienst der men- schelijkheid. Dit denkbeld is niet nieuw, maar overoud, en vele groote mannen, schiedt door eene geestelijke en maatschappeliike wedergeboorte der volkeren, en dat wel in de positive eerdienst der men- schelijkheid. Dit denkbeld is niet nieuw, maar overoud, en vele groote mannen, schiedt door eene geestelijke en maatschappeliike wedergeboorte der volkeren, en dat wel in de positive eerdienst der men- schelijkheid. Dit den Die Comte in eenen eigenen Calendrier Positiviste opgesomd heft, arbeiden aan de onthulling en verwezentlijking er van. Bijna alle belangrijke mannen der geschiedenen komen daarin voor. Is een- maal het Positivismus doorgedrongen, dan zullen de bovennatuurkunde en de godgeleerdheid op eene lijn geplaatst worden met de sterrewig- chelarij en de goudmakerij; zij zullen alsdan nog alleen geschiedkundige waarde hebben, voor zooverre zij medegewerkt hebben het Positivismus voor te bereiden. Er bestaat een werk, waarin reeds sedert eeuwen het Positivismus moet verborgen liggen, het is een kostbaar werk, dat men vroeger in de Nederlanden het »gulden boekske” noemde, en A. Comte en verscheidene Positivisten lezen, volgens Constant Rebecque, dagelijks een hoofdstuk er uit. Dit boek is de bekende »Navolging van Christus, door Thomas a Kempis.” Men vindt vooral in dit stelsel zeer veel christelijke namen en voorstellingen vermengd. Zoo diende b. v. de onderwerpelijke menschelijkheid of menschenliefde den naam der heilige Maagd te dragen. De verhouding tusschen het Positivismus en het Christendom, schijnt niettemin tamelijk uiteenloopend te zijn. Met betrekking tot de heerschende erdenst en wijsgeerige voorstellingen beschouwd, vertoont zich de positivistische erdienst — en hierin ligt juist hare opmerkelijkheid, en voor den tegenwoordigen stroom der ontwikkeling ook tevens hare belangrijkheid — als godloochenen-de, stofeerende en zinnelijk. Wat men God, Schepper, Voorzienigheid, Opperwezen, enz. noemt, zijn volgens haar godgeleerde en bovennauturkundige instellingen, denkkundige kunstukken, vooronderstellin. gen, die in den beginne wel noodzakelijk waren, ter verklaring der ons ogewende verschijnselen, doch het thans niet meer zijn. Reeds Laplace en Lalande bevonden aan cene dergelijke verklaring geene behoelte meer te hebben. Wat vroeger God was, is thans de menschelijkheid, of de algemeene menschelijke voorstelling, voorzien met menschelijke eigenschappen, die men der menschheid moet terug geven. De zoogenaamde wet van oorzaken en gevolgen, of de vraag naar de oorzaak van God sp Kreis tegen het bestan van God. De mensch is niet een schepsel Gods, maar God is een schepsel des menschen. God wordt als een denkbeldig wezen aange- duid, waarvoor de positivisten een werkelijk bestaand in de plaats stel- len, Het hoogste wezen dat wij begrijpen kunnen is de menschelijkheid, en de godloochening staat.in niet het minste verband tot oneerdien- stigheid of onvroomheid ‘). De positivisten erkennen niettemin een zoogenaamd groot wezen, dat echter met dat, wat men gewoonlijk on- der groot of hoogste wezen verstaat, in genoegzaam geene betrekking schijnt te staan. Het is veelmeer van zuiver menschelijkken aard en schijnt, wanneer wij den berigtgever goed begrepen hebben, de alge- meenheid van alle denkende wezens of ook van alle groote gedachten, « gewaarwordingen en daden der menschen te moeten beteekenen, zoowel van de bestaan hebbende, als van de tegenwoordige en de toekomende. Het Groote Wezen verjeugdigt zich voortdurend in ieder nieuw geslacht, en de afzonderlijke schepselen zijn slechts zijn vergankelijke werktui-gen of dienaren. Door groote gedachten of dienen kan men echter ook zijn voortdurend werktui-werktig worden. Dit schijnt een van de algemeene werken der menschenliefde van alle tijden afgetrokken begrip te vor-men, heet daarom ook yoorwerpelijke menschelijk-heid en wordt in dezer voege onderwerpelijke menschelijk-heid, Het geheel vormt dus eene herleiding van het goddelijke tot het menschelijk, en dat niet alleen op eene beschouwende, maar ook 200 als wij verder uitvoerig zullen zien, op eene geheel daadwerkelijke wijze. Hoe hoog Gall ook bij de positivisten aangechreven staat, heeft hij toch, volgens hen, vele misslagen begaan, onder andere het toekennen van een hersenwerktig voor God en de eerdienst. Dit bestaat niet en Comte noemt deze toekenning eene » ongerijmde overtolligheid.” Stofvererende is de e Erdienst der positivisten in zoo ver, als zij al het geestelijke op aarde als onafscheidbaar van de stof beschouwt, zelfs het bewustzijn, Wat buiten de stof ligt, wat zonder haar bestaat of wat voor haar in wezen was weten wij niet, en hiermede hebben wij ook niet te maken. De wereld is niet voor den mensch geschapen, maar deze wordt door de wereld en door zijne omgeving beheerscht. Men kan de wereld zonder den mensch zonder de wereld denken 2). Het bewijs hiervoor heeft, zoo als bekend is, reeds voor langen tijd de Fransche geleerde Bayle op een uitstekende wijze geleverd; en toch moet men heden weder dagelijks het tegendeel hooren verzekeren. Bayle verhaft, dat ten tijde van den eerdienstoorlog in Frankrijk, menschen die bekend stonden als een streng zedelijk leyen te leiden, van ketterij en godverzaking verdacht werden en yoor slechte Katholijken doorgingen!! Aanmerking van den Schrijver. Schoppenhauer zoude eene dergelijke bewering zeer ongerijmd en onwijsgeerig vinden. Ongelukkiger wijze voor de wijsbegeerte echter is het geene bewering, maar eene natuurwetenschappelijke daadzaak, dat de aarde ten minste zeer langen tijd zonder der mensch bestaan heeft, Aanmerking van den Schrijver. Ten slotte verwerpt het positivismus al het bovennatuurlijke en bovenzinnelijke, en stelt als ce twee grootste wetten, welke met betrekking. tot den menschelijken geest ondekt zijn geworden; de eene door Aristoteles gevonden en door Gall en Broussais bevestigt: Nihil est in intellectu, quod non fuerit in sensu — en de andere door Comte gevonnden, dat al onze begrippen de drie tijdperken der godgeleerdheid, der godgeleerdheid en van het positivismus doorloopen moeten. Wat het vraagstuk nopens het voortbestan betreffend, de positive eerdienst, schijnt slechts dat door goede werken aan te nemen, die men gedurende het leven verrigt, en die door de levenden verder op het nageslacht overgedragen worden. De enkelen zijn werktuigen der men-schelijkheid, en in dezen zin onsterfelijk. Hun tweede leven zal van even langen duur zijn als onze dwaalster en de regeling van ons zonnestelsel. Het afzonderlijke leven is op zich zelf niets, maar alleen een bestanddeel van het gemeenschappelijke leven. Voornamelijk is het afzonderlijke leven, of het leven als op zich zelf staand wezen niets werkelijks, niets in overeenstemming met de natur, maar alleen eene afzondering, hetgeen b.v. daaruit te verklaren is, dat kinderen niet in den ersten persoon van zich zelven spreken en hun dit eerst allengskens geleerd wordt. De dood is slechts cene gedaanteverwisseling van de stof, en is noodzakelijk om de werktuigen van het Groote Wezen te verjongen en voort te planten. Niet in eenen ~onbegrensden en i Kouden hemel, die in den zin van de onsterfelijkheidsleer niet bestaan, om dat wij ons, volgens sterrekundige waarnemingen, reeds in denzelven bevinden — maar in ons zelven moeten wij bevrediging zoe-ken en vinden. Ieder dienaar der menschelijkheid heeft aldus twee op-elkander volgende aanwezens, een regtstreeksch, vergankelijk of het eigenlijke leven, en een tweede niet regtstreeksch, duurzaam, dat eerst na den dood aanvangt. Het eerste is ligchamelijk, het tweede geeste-lijk, dat wil zeggen in de harten en in de geesten van anderen. Het doel des levens is natürlich zelf ten doel. ' Willen wij nu weten wat het eigenlijke wezen der ~ positivistische eer- dienst” is, dan zien wij dat dit in korte woorden /werkdadige zede- _kunde” is, echter met zekere kerkelijke inrigtingen en uit de maatschap- pelijke verbroederingsleer geputte, gezelschaps- of staatvorm ,, 200 dat _wetenschap, wijsbegeerte en geloof weder, als gedeeltelijk in den eersten -aanvane der ontwikkeling, ineensmelten. Het wezen der zedekunde berust op de erkenning en de uitwerking der algemeene menschenliefde, na vooraf alle zelfzuchtige aandriften des menschen vernietigd te heb- ben, en de zedekundige grondstelling der positivisten luidt: VIVRE POUR _aurret (Leven voor anderen). Onder alle kennissen des menschen is de zedekunde de eerste en voornaamste, en al het overige strekt alleen haar te vervolmaken. Zij is zoowel eene kunst als eene wetenschap, De eigenlijke grootheid des menschen berust in het hart en dezelfs | veredeling in den geest der algemeene menschenliefde. De mensch be- zit zeven zelfzuchtige en slechts drie maatschappelijke natuurdriften, het stelsel van het Positivismus nu, moet de menschelijke natuur ; 42 ee ee in den staat harer hersenverrietingen allengskens dermate verarbeid | worden, dat de zelfzuchtige natuurdriften zich in de hun tegenoverge- stelde oplossen, dat wil zeggen in maatschappelijke deugden en neigin- gen. Is dit geschied, dan wordt de mensch van een zelfzuchtig tot het | werkdadigste, verstandelijkste en liefhebbendste wezen. Wij moeten er steeds naar streven, de zelfzuchtige door de maatschappelijke natuur- driften te overwinnen, en zijn wij geheel hierin. geslaagd, dan geraken wij in eenen toestand van onvergelijkelijke gemoedskalmte, die ons verschaft wordt door het genot, dat wij in deliefde vinden. Het grootste genoegen dat er bestaat is de opoffering voor anderen; nimmer wordt men moede lief te hebben. Lief te hebben is meer dan geliefd te wor- den; geven is meer dan ontvangen. De eerdienstigste mensch is hij, die het meeste van liefde vervuld is, die daarnaar handelt en al zijne handelingen tot een gezelschappelijk en menschelijk doel doet strekken. Het volmaaktheidsbeeld des levens waarnaar de positivisten streven, is: Liefhebben, denken en handelen te gelijker tijd. 4 De positive eerdienst omvat het geheele gebied der menschelijken gebieden der menschelijken gevoels, in drie groote afdeelingen gesplitst: 1 Zedekunde en dichtkunde of het rijk des schoonen; 2 wijsbegeerte en wetenschap of het rijk des waren; 3 staatkunde en nijverheid of het rijk des goeden — in overeenstemming met de drie groote hersenverrigingen, gevoel, verstand en wil, die wederkeerig in juiste verhouding staan tot de drie groote hersenafdeelingen (voor, achter en midden), De positive eerdienst erkent twee openbaringen van hare grondstelling of van de algemeene menschelijk, de eene door het Groote Wezen of door de vereeniging der gestorvene zielen, de andere door de vrouw, die de waarste en liefelijkste voorstelling der menschelijkheid is. De vrouw schijnt vooral bestemd in de positivistische maatschappij eene belangrijke rol te vervullen. Zij is het eenige wezen, waarvoor de positivist de knie buigt. Zij is de reinste uiting der menschelijkheid, en moet als de verzoenengel worden beschouwd tusschen het hoogste wezen en den mensch. De positivistische maatschappij berust op maatschappije grondsla-gen. De taak die zij te vervullen heeft is tweeledig, de hervorming van de opvoeding en de stelselmatige regeling van den arbeid. In de opvoeding moeten zich de drie reeds bekende tijdperken der geschiedenis herhalen; tot het Taar moet zij zijn godgeleerd, tot het 14% jaar bovennatuurkundig en voorts tot het 21ste jaar positivistisch. Alle heben een gelijk regt op algemeene ontwikkeling tot op eenen zekeren graad. Alle heben een gelijk regt op algemeene ontwikkeling tot op eenen zekeren graad. Alle is noodzakelijk, omdat volgens het gevoelen der positivisten, zich geene maatschappij geheel ontwikkelen kan zonder eenige priesterschap. Dat vooral de positive eerdienst niet alleen werkadige zedekunde, maar. Ook werkelijke eerdienst en kerk wil zijn, is ook daardoor te be-wijzen; dat zij eene vormdienst bezit, Men kan de menschelijkheid anbidden, gelijk men god aanbidt. Men kan in het algemeen ieder denkbeeld aanbidt en het zelfs in eene zekere godin-vrouw of eenen god-mensch verpersoonlijken voor diegen, die nog behoefte hebben an zulk eene uitwendige uiting van hunne vereering. Het Positivismus erkent ook engelen en beschermengelen; zij zijn verpersoonlijkingen van denkbeeldige begrippen, b. v. het begrip Goed, Waar, Schoon enz., en bezitten eene eigen vormdienst in de eerdienst der menschelijkheid. De drie beschermengelen van ons hart en onzen geest zijn liefde, vereering en goedheid, Daarom bidden de positivisten (A. Comte bidt, volgens bet zeggen van Constant Rebecque, driemaal daags), waarbij zij hunne voorornaamste beschermengelen aanroepen. Een Franschman, Longchampt genaamd, heeft een positivistisch geb edenbok vervärdig, dat geben den voor iederen dag der week bevat, ten gebruike van het huisgezin. De gebren zijn eerstens gewijd aan de vijf grondverbindingen, welke het hart van den positivist tot liefde voor het hoogste wezen en de men-schelijkheid verhefen. Deze vijf verbindingen zijn: kinderliefde, broderliefde, echtelijke teederheid, het heilige vaderschap en de huisselijke zorgvuldigheid. De twee daarop volgende gebeden zijn gewijd aan de vrouw en de menschelijkheid. Daarenboven is er ook nog eene personlijke vormdienst, weer gebeden echter aan geen algemeen voor schrift kunnen onderworpen worden, daar deze voor iederen persoon en voor iederen leeftijd verschillend zijn. Met het gebed wordt een dubbel doel beoogd: Vooreerst moet het tot eigene verbetering dienen, en tweedens brengt het hulp aan het Groote Wezen. De positivistische staatkunde is eene staatkunde van vrede en liefde. Een gemeinschappelijk band moet alle volkeren omvatten, een band van algemeene liefde en medegevoel, en oorlog, en alle strijd over staatkundige vormen zullen verdwijnen. De positivisten willen evenwel geene volksregering, geene omwenteling, geen algemeen stemregt, geene geelijkheid, maar naar het schijnt cene heerschappij des Geestes. Er zal een geestelijk bestauur over de volkeren bestan; overeenkomstig dat van den Paus, hoezeer tot geheel andere doeleinden bestemd. Gehörzaam-heid en vrijwillige onderwerping past den volke. Het werk van den heer Constant Rebecque eindigt op de laatste bladzijde met de Fransche vertaling van een bekend Duitsch gedicht, dat te dezer plaatse veel overeenkomst heeft met een vergoding van de algemeene menschenliefde: "Zoo magtig is de liefde dat God, de liefde zelf, Daarheen zich neigen moet waar hij geliefd zich voelt." Of lieven lijden zij, Yat weet is niet; Liefelijk het lijden is, Liefelijk het lijden is, Das zijn de korte omtrekken van een stelsel, dat volgens het be- Deze zijn de korte omtrekken van een stelsel, dat volgens het be- Deze zijn de korte omtrekken van heer ©, R., in de Nederduitsche aitgaye van het werk voorkommenden. RC weren van zijnen stichter, aan allen die in twijfel verkeeren, of die niets meer gelooven, terstond eene onvergelijkelijke gemoedskalmte, eene vroeger nooit gekende opgeruimdheid en zielrust moet schenken. Wij heben getracht deze omtrekken uit het boven aangehailde werkte voorschijn te brengen, zoor zoo ver ons dit mogelijk was, ten ge-volge van de dikwijls onzamenhangende en duistere uiteenzettingen, zonder te willen beweren, dat wij de bedoeling van den schrijver overal even juist begrepen hebben. Wij twijfelen echter geenszins, of onze zullen deze beknopte voorstelling met belangstelling gevolgd heben. Hoeveel wonderlijks het uiteengezette stelsel ook moge hebben, hat biedt niet minder belangwekkende en merkwaardige gezigtspunten an, voornamelijk in eenen tijd, waarin de wijsgeerige bespiegelingen over zoo vele ounderwerpen eene geheel gelijksoortige rigtig, als de hier blootgelegde denkbeelden hebben. Wat het algemeene oordeel over zijnne waarde of onwaarde betreft, hierin mogen wij den lezer niet voor- daaromtrent geveld heeft. Wij willen ons slechts de volgende kleine opmerkingen veroorloven. Wij betwijfelen geenszins of door een be- tere opvoeding uit den mensch niet een ander en beter wezen kon gemaakt worden, dan hij thans nog is; wij gelooven, dat men hem vrij van vooroordeelen en tot liefde van zijne medemenschen kan op- voeden, in plaats dat hij tegenwoordig met dwalingen gevoed en groot gebragt en door opvoeding en omgeving met een zelfzuchtigen, inhaltigen en wreeden inborst voorzien wordt, wij koesteren yoorts de hoogste achting voor het edele en waarlijk hooghartige gevoel, dat het geheele stelsel doorstroomt. Wij twijfelen echter aan de mogelijkheid van zijne toepassing, omdat wij aan de mogelijkheid twijfelen, de zelfzuchtige natuurdriften des menschen, welke door eene aankweeking van duizend jaren groot en sterk geworden zijn, derwijze door de maatschappelijke aandrijvingen te wijzigen, dat ieder mensch slechts genoegen vindt in de vervulling der pligten van de Algemeene men-schelijkheid. De geest van indruk, ontvankelijkheid en gevoeligheid, die het geheele stelsel bezielt, behoort niet te huis in onzen ijzeren tijd. Ons geslacht heeft sterke zenuwen, en wie het verbeteren will, moet krachtige middelen aanwenden, doch niet op zijne menschenliefde bouwen. Door eene langdurende geestelijke en staatkundige slavernij en eenen zelfzuchtigen maatschappelijken toestand bedorven, heeft het geweldige tuchtroeden noodig, om tot datgene ontwikkeld te worden, wat het Positivismus ten laatste er van wenscht te maken, eene gelukkige, vreedzame en maatschappelijke gemeenschap. De tijden echter, wanneer een dusdanige toestand van oorspronkelijken eenvoud op aarde zal we- derkeeren, zijn nog zoo verre af, dat het dwaasheid ware zich thans reeds met zijne inrigting te willen bezig houden. Ook zouden de on- miskenbare, geheimzinnige en eene inwijding vorderende bijmengingen, welke het stelsel bevat, eene wezenlijke hinderpaal voor zijne versprei- ding kunnen worden. Onze eeuw wil erkenning van gelijke regten en helderheid — helderheid in gedachten en helderheid in handelingen — en glimlacht over instellingen, die nog aan v rijmetselarij als anderzins doen denken. Daarenboven laat het menschelijke geslacht zich niet ee Og ee oe 45 volgens stelsels opvoeden, omdat het zelf door de natur niet volgens een stelsel voortgebragt is; zijn levens beginsel schijnt een onophoudelijk heen en weder slingeren tusschen verschillende meeningen, rigtningen en instellingen te zijn. De merkwaardigste zijde van het stelsel is wel te zoeken in zijn ontkennende rigtige, namelijk in de krachtige wijze, waarop het zich tegen de godgeleerdheid en de bovennatuurkunde verklaart, en dat wel reeds lang voor den tijd, waarin streng weten- schappelijke krachten den strijd tegen dit tweetal aanvaard hebben. Het is zeer opmerkelijk, hoe niet zelden eeuw zich kenmerkt door geestesstroomingen, die van verschillende kanten uitgaande, en in den beginne elkander geheel vreemd en onbekend zijnde, zich toch eindelijk in eene baan vereenigen. Men moge dus, ten besluite, over het Po- sitivismus denken wat men wil. dat zal men ten minste moeten Erkennen, dat het tot de "teekenen des tijds" behoort. Das Jahrhundert. Vian Dy Gra coli IN Ae oT DOOR Dik Akh lepine be Rs De onderdrukking der vrijheid, zoo waren ongeveer de stroeve woor- den die Louis Napoleon onlang sprak, is zoo lang geregtvaardig, tot dat er geene partijen meer bestaan. Wanneer men dergelijke beschouwingen uit den mond van zulke hoog geplaatste mannen verneemt, dan behoeft men zich niet meer te verwonderen, wanneer bij de nede- riger geplaatste menschen zulke duistere begrippen over het wezen der partijen heerschen, die van den tegenstand des geestes oogenblikkelijk tot daadwerkelijkheid, van de onverdraagzaamheid tot het banditendom der Orsini’s en Pierri’s overgaan, en daardoor een bewijs leveren van verstandelijke armoede, dat de geheele radeloosheid dezer ruwe naturen -afkaatst. Wanneer mea toegevend wil oordeelen, dan moet men aan- nemen, dat er in het rijk der denkbeelden bijzondere moeijelijkheden moeten bestaan, zich eene juiste voorstelling te maken van het wezen der partijen. Het tegenovergestelde is het geval op het g -afkalst. Ebied der werenden, wäardoor wij zien dat wij hierin niet alleen cen staatkundig, maar ook een wereldkundig vraagstuk op te lossen hebben. Getrouw aan de overtuiging, dat de huishouding der volkeren eerst duurzaamheid en voortbestaan erlangde, ‘toen zij tot voorbeeld de volmaakt verstandelijke huishouding van den wereldstaat koos, gelooven wij dat het onderhavige vraagstuk over de beteekenis der partijen naar waarheid alleen uit de natur te verklaren is. Twee groote grondbeginselen regeren onwedersprekelijk de wereld. Wij hebben zinnebeeldig als Viugt en Halt aangeduid, daar wij lierbij de twee bronzen paarden op het oog hadden, die boven het portaal van het koninklijke kasteel te Berlijn geplaatst zijn, en welke — wij steeds als de zinnebeelden beschouwd hebben van de beide bewegende krachten des Staats, vrijzinnigheid en behoud, die zoo eigen- aardig op de tinnen van een koninklijk paleis behooren, waarin alle partijen hare vereeniging dienen te vinden. Het een dezer grondbeginselen streft regtstreeks voorwaarts; het andere is de toom, die het tegenhoudt in het onbegrensde, in het ijle los te stormen. Dit is de grondwet der wereldschikking. Zij beheerscht alle sterren. Krachtens hunne tangentiaalkracht streven zij alle voor-waarts, onbekommend welk onheil zij zouden aanrigten, wanneer Zij eindelijkk met andere wereldlichmen te zamen stieten, deze of zich zelve uit de ingenomene plaats rukten, en daardoor den heilloossten in-vloed op de geheele wereldwerking uitoefenden, waar de eene slechts door de andere in aanwezen en zwevend gehouden wordt. Er is voorgezorgd, dat de sterren niet, om zoo te spreken, met het hoofd door » den muur loopen. Hene andere komt en oefent haren invloed uit door « de aantrekkingskracht, legt haar toom en gebit aan en verkeert nu de regte baan in eene kromme. Maar er komt niet eene alleen, neen,haar volgt een geheel leger, dat regtstreeksch zijnen invloed op de vlugteling uitoefent, om daardoor van alle zijden Inwerkende, de baan in eene kringvormige te veranderen. Het is eene deeling van kracht, die dit volbrengt, en plotseling worden de aantrekkende wereldligcha-men hunnerzijde aan dezelfde wet onderworpen. Ook de viugteling sie achter zich mede, en ongemerkt gehörzamen zij alle gezame-lijk, zonder dat men zou kunnen zeggen, wie heerscher of dienaar, wie regts en wie links zij. Alle vereenigd, hebben de gemeenschappelijk roeping te vervullen, elkander wederkeerie te schragen. Om een gemeenschappelijk grondbeginsel, het paralellogram der krachten, in betwelk de snijlijn de grenslijn tusschen Vlugt en Halt, tusschen voorwaartsstrevende en aantrekkende, ligchamen vormt, om deze regering geschaard, die, om zoo te spreken, hun wereldstaatkundig zwaarte- en vereenigingspunt is, geeft de eene der andere van hare kracht juist zooveel, als hare massa veroorlooft en vordert. Hoe ligter de eene is, des te sneller streeft zij voorwaarts, maar ook des te sterker wordt zij door de grootere a Angetrokken. Zoo verhouden zich massa en sieben, en eindelijk is de geheele groote werelddans niets dan een rang-schikken om zich zelve, dat wil zeggen om het gemeenschappelijke denkbeeld te kunnen bewegen. Thans eerst is het allen mogelijk geworden, zoo doenlijk alle zijden, ieder ligchaam toe te keeren, dat hun zowel leven als licht verschaft. In deze grootsche werking is ongetwijde het geheele toonbeeld gegeven van eenen harmonische vestiging van partijen. Jeder wordt voor zelf eenene partij, vereenigt zich eenen anderen tot eenen grootere, eenen geheelen stam van partijen. Maar ook dit blijft miet het laatste, het eenige. Myriaden zulke stelsels voegen zich om een nicuw zwaartepunt zamen, dat al weder niet in eenen persoon, maar in het paralellogram der krachten bestaat, groperen zich om een nieuwe zon, de centraalzon, en ook dan niet in het doode mechanismus. Even als de zonneweg de aarde in den loop van dui- zende jaren heen en weder slingert, even als de dag en nacht-eveningen voortschrijden en de poolster allengskens in een gelijk tijdsverloop hare plaats aan een andere inruimt, zoo is dezelfde ontwikkeling, dezelfde gestadige wisseling in het geheel, die vordert dat een wereldligchaam in een duizelingwekkend verloop van tijd, eindelijk eens in de plaats treden kan van Een ander, die vordert dat het levensvolle beiden van dag en nacht, van lente, zomer, herfst en winter, benvens alle wisse-lingen der organische vorming, voor het planetarische leven verwezenlijkt worden kan. Zulk een vorschende blik in den hemel geslagen, is tegelijkertijd een blik in de geschiedenen der volken. Hij bevindt dat het een volk slechts door het andere, de eene partij slechts door de andere werkzaam is, dat allen slechts door de solidariteit hunner belangen op het groote tooneel der geschiedenis werkzaam zijn, dat een eeuwig dalen en stijgen der individuen, familién, volken en partijen, naar gelang zij hunne roeping vervuld hadden, geene bezorgdheid moet verwekken, maar veeler met vreugde moet vervullen, omdat deze eeuwige wisseling tevens de onuitputtelijke bron is van de eeuwige menschenverjeugdiging. Geik de akker weder in nieuwe kracht opstaat, die eeuwen heeft gerust, even zoo treden volken van den wereldoogst af, om nieuwe kracht te verzamelen, terwijl zij voorloopig weder tot de natuur alleen terugkeeren. Maar niet alleen de blik die wij ten hemel slaan, leert ons de hei-ligheid der partijen; ook een blik op het planetarische leven vertoont niets anders. Waar zouden de kanonskogels heenzweven, die het tot moorden verdeelde geslacht tot heden nog elkander toegeslingerd heben, wanneer er geene kracht bestond, die ze weder naar de aarde terugvoerde? Middelpuntschuwende kracht en middelpuntzoekende kracht zijn de namen van de twee geesten, die de afgeschotene kogels even als meteoorsteen dwingen, uit het grenzelooze tot een bepaald punt terug te keeren. Waren deze krachten niet in voortdurenden strijd, dan zouden onze zeeen van onze aarde in den dampkring vallen, eb en vloed met hunne weldedige gevolgen zouden de werkzaamheid van hunnen strijd niet openbaren. Met welk een vernielend geweld moest niet de strem in zijne bedding voortbruisen, wanneer er geen oever was, die den dolleman beteugelde! Wrijving heet de magt, die dit bewerkstelligt. Zij werpt in d2n stroom zelve twee vijandige elementen. De golven, die langzamer vloeijen door wrijving langs den oever, gelijken den behouders, die de onstuimig voorwaarts dringende golven van het midden des strooms, zijne vrijzinnigen, dwingen eenen langzameren gang te nemen. Er bestaat op deze planeet naauwelijks een toepasselij-ker beeld voor de voorstelling der partijen. Het aanzijn der behoudende golven bestaat niet in het ophouden van de middenstrooming en het tot stilstand dwingen derzelve, maar in het matigen van haren voort-gang. Zij hebben beide dezelfde roeping: met elkander vooruit te gaan. Bestond het onstuimige dringen der middengolven niet, dan zouden zij, wier gang door wrijving vertraagd wordt, niet gelijk met hen het doel bereiken. Bestonden deze niet, dan zoude de vart en de drang des strooms een zoo ontembare vloed worden, dat hij in plaats van eene levensader den volken eene Scylla en Charybdes werd, verworsenden in stede van onderhoudende. Beide vereenigd, geleiden het schip rustig in de haven. In heide vereenigd, berust de geheelheid, daar in de enkele partij bij alle gelijkheid van roeping toch ook de verscheidenheid gesteld is. Zij verhouden zich even als man en vrouw. De eene noch de andere is in zich alleen de mensch; beiden te zamen vormen eerst den mensch, die in staat is zijnen gelijke voort te brengen. Zij verhouden zich even als de negatieve en de positieve pool in den elektrischen stroom. De vereeniging van beiden eerst ontwikkelt de levende vonk. Evenzoo bij den magneet. Deze toont tevens dat de pool haren aard verwisselen kan, de noordpool in de zuidpool kan veranderd worden. Overreenkomstig de stelling, die eene ijzeren staaftegenover haar inneemt. Zoo kan onder veranderde omstandigheden bet regtsche tot het linksche omgekeerd worden. Sie konnten der onzijdige streek tusschen beide polen, het centrum der partijen, werkt niet regtsch, zij is slechts aanwezig om de partijdige polen van elkander. verwijderte hehinden. In zich en voor zich kan men ze naauwelijks partij noemen, omdat zij geene partij aangrijpt; daarom kan zij ook niets tot afdoening brengen, en wordt, wanneer wij aan de centrale partijen der maatschappij denken, door beide partijen instinktmatig be- oorloogd. Zij gelijkt den evenaar bij de balans. Zijn doel is besten- dig het evenwigt tusschen de beide schalen te herstellen. Waar echter een evenwigt herstellen is, houdt de levende werking op, en dikwijls is alsdan de Brennus niet ver verwijderd, die zijn zwaard op de schaal werpt, om de eene met geweld te doen zinken. Daarom had Napoleon I gelijk, toen hij zeide, dat in bewogene tijden ieder partij moest kiezen en onzijdigheid een droombeeld ware. De regtvaardige, die steeds aan den evenaar van de balans, aan het midden tusschen de beide polen denkt, schaadt zijner regtvaardigheidsliefde niet, wanneer hij partij kiest. In het midden ligt wel is waar de waarheid; maar deze als het gezamelijke Is niet meer partij. Boven de partijen stand, is zij juist datgene, wat door de werkzame ineensmelting der partijen moet bereikt worden. Daar een dus niet het gezamelijke zijn kan, moet hij noodwendig partij zijn. Hvenmin als een man een kind kan baren, maar wel met een kind verwekken kan, evenmin is een enkele partij in staat iets voort te brengen, zonder eenen stelde. Daarom is al ons werken slechts eenzijdig, en slaat men eenen blik in de geschiedenis, dan hebben zich de menschen, de volken zelfs slechts eenzijdig ontwikkeld even als de individuen. Daarom dienden de partijen te bedenken, dat het gezamelijke nimmer door enkelen kan worden verrigt. Daarom vindt nog steeds iedere Goliath zijnen David, iedere Macbeth zijnen Macduff, iedere Napoleon zijn Waterloo. Het is verwendig dat de mensch, in weerwil van het eeuwige partijstellen van zijn geslacht, er nog maar niet goed toe gekommen is, de partijen om zich heen te erkennen, doch liever met dweeperii en onverdraagzaamheid, ja met gif, dolk, degen en kanonnen strijdt. Er bestaat. geen treffender bewijs voor de eenzijdigheid van het menschelijke geslacht. Op denzelfden grond is het onbeschofte Absolutismus de verpersoonlijkte onmagt op het staatkundige gebied, omdat het alleen meent — 49 te kunnen handelen en eindelijk toch slechts zijne eigene beperkte eenzijdigheid, die het door de natur opgelegd is, 200 geheel in tegenspraak afspiegelt. Daarom is het ook o} staatkundige en wijsgeerive, zoowel al op wereldkundige gronden cen armzalig droombeeld, dat onmisbaar ten afgrond moet leiden, wanneer men beweert, dat het despotismus zoo lang geregtvaardigd zij, tot dat alle partijen gezamelijk in de regeringspartij opgelost zijn. Dat zou wezen: eene onm ogelijkheid in de natuur te verlangen en het despotismus voor immer regtvaardigen. Ook voor de individuen vloeit daaruit een het deer voort; want wat Napoleon III weerhoudt eenen hand buiten zich te erkennen, is het juist wat ons met wwevel, toorn en woede vervullen kan, wanneer er zich onzer ontwikkeling, hindersissen in den weg stellen. Alsof de veer, die het ‘uurwerk in beweging brengt, niet juist kunst zij, wanneer zij eenen yorm, en dat wel eenen schoonen vorm, met andere woorden: eene schoone kluister aanneemt. Inderdaad, ook de enkele wil evenzeer als de geheele partij, alleen op rozenbladeren door het leven gaan. Doch — vrij is hij, die zich zelf gebonden heeft, zegt de dichter, Hij, die ook buiten zich zelf 1ets erkennen will, hij, die weet dat alles, wat bestaat, er behoort te zijn, om dat het er anders niet zijn zou, hij, die in zijn eigene zoowel als in eene andere pertij niets anders ziet dan de wet der keusverwantschappen; hij verdoemt niet onmiddelijk wat hem vreemd is en wat hij als vreemd niet zoo spoedig begrijpt, hij weet zich ook te verheffen boven den tegenzin van enkelen, gelijk hij zich verheugt over het medegevoel van anderen. Hij sweet het, dat beiden uit den zelfden eersten grond, de wet der verwant-schappen voortkomen, die zoo grootsch in het rijk der scheikundige leer werkt en handelt. In alles is de heiligheid der partijen ten duidelijkste uitgedrukt. Hij, die dezelve erkent. Heeft het hoogste maar ook het eenige standpunt der ware levenswijsheid gevonden. Hij, die door onzedelijke middelen eenen strijd tegen de vijandelijke partij begint, tast daarentegen zich zelf aan; hij heeft daardoor reeds de heiligheid zijner partij voor’shands opgeofferd, en moet noodzakelijk even zoo ten ondergang komen als het onbeschaamde despotismus. Noch het stelsel der Whigs, noch dat der Torys is het alleenzaligmakende grondbeginsel; ieder is een noodzakelijk gevorderd deel vau het geheel. Het een is, gelijk Engelands groste geschiedschrijver zoo juist zegt, de wachter der vrijheid, het andere de orde, het cene de bewegende, het andere de verzekerende kacht van den staat, het eene het zeil, zonder welke zij weinig zekerheid in den storm zou hebben. Het einddoel van allen kan slechts zijn Zich te dulden. Die partijen, die dit groote grondbeginsel alleen in dier voege verständig, dat men slechts verdraagzaam jegens de leden Zijnner eigene partij dient te zijn, gelijk dit tegenwoordig door ecne verklaarde uiterste partij geschiedt, vergeten dat zelfs de eigene partij uit enkele personen bestaat en er moeijelijk drie of vier menschen gevonden worden, die volmaakt dezelfde denkwijze hebben, en dat bij govolg voor deze soort verdraagzaamheid alleen de verlviwondee zelven overblijven. 