Polemische en Irenische Theologie: Bijdragen Tot Hare Geschiedenis
Christiaan Sepp
Afdeende en van wezenlijke beteekenisch schijnen mij toe de drie brieven over de zwarigheden der ver- eeniging van den godsdienst, welke J. d. van hoven in 1768 door den druk gemeen maakte. Hij had ze uit het Hoogduitsch vertaald, gelijk ze door den schrijver van den oorspronkelijken tekst, j. d. michaelis, in 1759 openbaar gemaakt waren in diens Syntagma Commentationum pag. 121 sqq. De vertaling kon ik niet bekomen; de Duitsche tekst ligt voor mij. Michaelis richtte ze aan den Predikant J. F. AURAND, secretaris der Neuwiedsche Unions-ac- demie, door graaf johann friedrich Alexander in het leven geroepen. Op klemmenden trant redeneert michaelis tegen alle pogingen tot vereeniging; hij wijst aan, dat geene vereeniging aangenaam wezen kan aan Christenen, die met voile overtuiging de leer van hun kerkgenootschap zijn toe- gedaan. ))Ich hoffe nicht — dus eindigt hij den tweeden brief, ))Seite 152 — dass die Verfechter der Einigkeit und Liebe, ))der Zartlichkeit und Schonung der Gewissen uneingedenck ))seyn werden. Sollten diese bey der V ereinigung leiden, so )ist es besser, wir behalten bey Einem Gott und Erloser und ))bey Einer Hofung unsers Berufs, ungeachtet der bruder- ))lichsten Liebe gegen einander, doch zwey Nahmen und ))getheilte Kirchengiiter, und man kenne nach wie vor an ))den Nahmen die Cantzei von der man die Lehrehoren kann, ))die man verlanget. 1st dis Trennung? 1st dis Lieblosigkeit?" Een herdruk der vertaling van deze opstellen verscheen in 1797 ter bestrijding van den bekenden voorslag der Remonstranten. Geen der in de laatste plaats genoemde stukken heeft over de vereeniging met de Dissenters gehandeld. Wat schade, zoo maar eene gewenschte toenadering, gegrond op waardeering van het goede, dat hen onderscheidende, op te merken viel. Misschien rijst bij den lezer de vraag op, of de aanbeve- ling van verdraagzaamheid, door koning frederik den grooten van Pruissen en zijn vriend voltaire gegeven, hier te lande geen indruk maakte en navolging vond? Nie- mand kan meer dan ik bereid zijn, om des konings tolerantie te huldigen en te buigen voor de overtuigende bewijzen dier verdraagzaamheid door johannsen bijeengebracht ^). Vol- gaarne erken ik de waarde der schoone bladzijden door NIPPOLD beschreven ter toelichting en aanprijzing van fre- derik's maxime, dat in zijn rijk ))jeder nach seiner Fafon ))seUg werden soUte" ^), maar ik blijf toch beweeren, dat dergelijke verdraagzaamheid weinig of niets gemeen heeft met waarachtige waardeering ; ik hoor in alle door frederik geuite woorden en genomene besluiten de taal van den wijs- geer van Sans-Souci, niet de uitspraak van den chri- STUS-belijder. Nogtans zij het goede genoten met dank jegens Hem, die den wijsgeer van Sans-Souci en den patriarch van Ferney verkozen heeft tot de profeten der verdra agzaamheid voor hun volk. Dergelijke beperking van den door hen verspreiden invloed geldt voorsteUing van de lange gezag zijns naams hier te lande. Geestig en juist schrijft mijn vriend hartog in zijne schets van de laatste dagen der heerschende kerk 3), als hij handelt over Voltaire's traite sur la Tolerance, waarvan de verta-ling 1774 drie drukken beleven mocht, dat je lange der tolerantie den man met wantrouwen aanzagen. 456 )voor wien het eenige verschil tusschen Protestanten en )Roomschen hierin bestond, dat de eersten tot God baden ))in slecht Fransch en de laatsten in Latijn, dat nog slech- ))ter was." En der die velen behoorden de schrijvers der Vaderlandsche Letteroefeningen, die van de Dan- ker, zelfs ELISABETH WOLFF. Aan denzelfden kundigen ge- schiedvorscher danken wij de opmerking, dat de vertaling van lessing's Nathan onder ons geen opgang maakte, daar men hem voor een Deist hield, even goed als volt aire, en )) velen niet begrepen, waarom hij als een wijze werd ge- ))roemd, die ten strijde trok tegen eene geopenbaarde gods- ))dienst." Volkomen stem ik hartog toe, dat de vertaling van nico- lai's roman, het leven en de gevoelens van den Eerwaar- den Heer sebaldus nothanker, veel meer de liefde tot verdraagzaamheid heeft gevoed, naardien daarin met spre- kende kleuren de kerkelijke on verdraagzaamheid geschilderd werd, gelijk nothanker daar van het offer. geweest is^). Wij willen niet vergeten, hoeveel goeds meer dan Een der ursprüngliche rechtsgeleerden voor het veld winen der waar-deering van andersdenkenden gedaan het voor het licht opgaan, zou het wasdom en vruchten in het leven roepen. Immer eerst als verdraag zijde mo est het licht opgaan, zou het wasdom en vruchten in het leven roepen. Immer eerst als verdraag zijde mo est het licht opgaan, zou het wodom en voor de kerk. Om kort te gaan: zoodra Jahrb. 1879, II. S. 206 de stiekke van het boek aldus omschrijft: >^die Hauptabsicht, die Entlauf der orthodoxen und heuchlerischen Geistiichen der Protestantischen Kirche, welche stets ihre eigene schlechte Sache zur Dachte ihres Standes, der Religion und des allmachtigen Gottes selber machen, *tritt fest und beslimmt im Lebenslauf des Helden hervor." invloedrijke mannen, die bij de gemeente groot vertrouwen genoten, de verdraagzaamheid aanbevalen op grond hunner waardeering van andersdenkenden, ging haar weldadig licht op. Twee namen vermeld'ik hier, gedragen door predikanten der Hervormde kerk, die tot de veelgeroemden van hun tijd behoorden. De eerste is die van bareuth, de andere die van hofstede. Eerstgenoemde, bareuth, hebbe hier vooral bet woord; als advocat der vaderlandsche kerk had hij veel gezag, en zijne verdediging van hare rechten als heerschende kerk, keerde van hem zelfs den schijn van latitudinalisme. Hij is bet die anders denkenden verdraagt, dewijl hij hunne gevoe- lens waardeert * Reeds is den lezer van Dr. hartog's genoemde schets een deel van zijn betoog bekend; laat het mij hier iets uitvoeriger mededeelen, gelijk het voorkomt in de ad- vocaet der Vaderl. kerk; of vrijmoedige verde- diger van derzelver Grondconstitutie, Her- formde leer; Aenzienlijke Bescherm-Heren; Regtzinnige Leraers, en standvastige Belijders, tegen de beledigende geschriften van dezen tijd, 2e stuk, bl. 72 volg. ))Met dezelfde gevoelens van gematigheid is de publycque kerk omtrent de rechtzinnige Mennisten bezield. Het zijn rechtzinnige Mennisten, die het met den beroemden j. rijs- DiJK , laest predikant der Doopsgezinden te A 1 m e 1 o , daer voor houden, gelijk hij in een zijner werken schrijft: Dat een stichtelijke zedekunde niet geiioeg is, maer dat jezus christus ook moet gekend worden in zijn persoon, naturen, ampten, staten, en zaligmakende weldaden, aengezien in zijn kennis de ware wijsheid legt opgesloten, waer voor alle de wijsheid, weleer in cebes tempel, of in de school van SOLON, SOCRATES, PLATO en ARiSTOTELES vcrmaerd, als Dagon voor de Arke Gods moet nedervallen. Dat jezus christus niet 158 alleen de bron van alle wijsheid, maer ook het eenige fun- dament der zaligheid is, in wien de ware weg ten Hemel alleen te vinden is, als zijnde die eeuwige God en eeuwige Zoon, die al van eeuwigheid den raad des vredes met zijn Vader hebbende ingegaen, en voovts in de beloften, scha- duwen, voorbeelden en voorzeggingen met levendige verw^en afgemaeld, zich eindelijk in de volheid des tijds geopenbaerd heeft, om als Borge en Middelaer de volkome verlossing van den gevallen zondaer uit te voeren door eene lijdelijke en daedlijke gehoorzaemheid , welke gelovig aengenomen en, integenstelling van de w^erken der w^et en eige geregtigheid, de enige verdienende oorzaek onzer regtveerdigheid of regt- veerdigmaking zijn. Het zijn regtzinnige Mennisten, die met den Eerwaerdigen J. BEETS, Bedienaar des woords te Hoorn, belijden dat alle menschen in adam het beeld Gods verloren; dat ze door Adam's zonde alle zyn vergiftigt en van een zondely- ken en Duivelschen aert geworden; dat zy volslagen on- magtig zyn, om zich zelven uit dien rampzaligen staet immermeer te verlossen; dat er van eeuwigheid een Verbond des vredes tusschen Vader en Zoon, onder mede getuigenis des H. Geest, gesloten is, uit het welk alle de weldaden door het Euangelium geopenbänder en aengeboden zyn; dat JEZUS, uit kragt van dat verbond des vredes, volmaektlyk gehoorzaemt heeft aen den gehelen eisch van Gods wet; dat hy, niet alleen de verdienende, maer ook de werkende oor- zaek van alle heil en zaligheid is, veranderende het hart kragtdadig. Het zijn regtzinnige Mennisten, die met den geleerden PIETER BEETS, waerdig Leeraer der Doopsgezinden te Hamburg en Altona, een Geloof prediken, het alle grond van vrymoedigheid om voor het aengezigt van den heiligen Opperheer te verschynen en alle verwagten om in zyn gunst aengenomen te worden, eniglyk vestigd op de teweeg 159 gebragte geregtigheid van den borg der zondaren, jezus CHRISTUS. Een geloof, waeraen niet alle deel hebben, die belydenis doen van de Euangelie waerheid, maar alleen dezulke, die in waerheid aen hunzelven bekend gemaekt, en onder een gevoel van zonden vernedert zijn; wien chris- Tus en zijn volheid dierbaer is geworden, zo dat zy oprecht- lyk en om niet, uit vrye genade, in zyn bloed begeerden gerechtvaerdigd en door zyn Geest geheiligd te zyn; die van gantscher harten, met verlochening van de wereld en der- zelven begeerlykheden, zichzelven in gehoorzaemheid hebben overgegeven aen  om zich, onder een gelovig uitzigt op den Goddelyken by stand, aen den wil van God, hunne heiligmaking te onderwerpen. Het zyn regtzinnige Mennisten, die met de genoemde Leraers erkennen, dat de Doopsgezinden hunne Belydenissen heben, op v^elke zy^), als goede borgeren en inwoonderen in deze Landen getolereerd zijn; die zich bedroeven, dat er zovele hunner Societeit zyn, welke de prediking van CHRISTUS personele hoogwaardigheid, de vrugt en kragt van zyn gehoorzaemheid, dood en lyden tot regtvaerdigheid — min paslyk in derzelver vergaderingen oordeelen; die bitterlyk klagen, dat men maer zeldzaem in de leerredenen van vele Mennisten-predikers op de noodzaekelykheid der verzoening en de vrye regtvaerdigmaking hoord aendringen. 1) Dit zyn <\e eige woorden van den Heer rysdyk in de Voorrede van zyne Godgeleerde Aenmerkingen enz. waer in beknoptlyk wordtaengetoond: (le)Dat de regtzinnige Mennisten geen kerklyke of geestlyke gemeenschap met de So- cinianen mogen, noch kiinnen oefenen. (2e) Dat de Mennisten hunne alom bekende en brave belydenissen hebben, naer dewelke, zo Leraer als Lede- maten hunner Gezintheid, zich billik en regelmatig behoorden te gediagen. (3e) Dat de Chiistelyke en loflyke Overheden van ons Vaderland in het waken tegen het verspreiden der Sociniaensche leringen niet te beschuldigen zyn; alles dienende tot nader opheldering en verdediging van de regtzinnigheid der ware Menniijten. 160 en dat diegene zelfs, welke nog al, met de meeste ernst, de deugd en Godvrugt aenpryzen, zeer spaerzaem van den hogen Persoon des Verlossers en van zyne aengebragte ge- regtigheid spreken: ja dat er, hetgeen (zegd de Heer j. beets) beschreienswaerdig is, yele zyn, welke zodanige leerwyze niet willen horen, of, hetgeen nog verder gaet, daermede spotten. Eindelyk, het zyn regtzinnige Mennisten, die de voetstap- pen drukken van den Eerwaerdigen en schranderen ouwe- JANS, vermaerd Leraer onder de Doopsgezinden te Rotter- dam. De leerredenen van dien Heer worden met zoveel stigting van de Gereformeerden , als van de zuivere Men- nisten gelezen. Zyne kerkgenoten, zovele met hem in dezelfde gronden staen, frequenteren dikwerf de publycque kerk en de Gere- formeerden horen hem van'sgelyk en met stigting, zonder daermee hun eigen Leraers te ontstigten. 'Tis nog niet lang geleden, dat een oud- of fungerend Diacen der Her- formde kerk zodanig door de regtzinnige en Godvrugtige redenen van den Heer ouwejans, op een Avondmaels dag, getoucheerd wierdt, dat hy de communie, niet alleen als een aenschouwer, maer ook als gebruiker, bleef bywonen; over welke gemeenschapsoefening met den Doopsgezinden hem zoveel ik heb konnen gewaer worden, nooit eenige kerklyke boete is opgelegd. Uit het verhaelde, en hetgeen te voren met betrekking tot de broedereh Lutheranen ge- zegd is, kan men opmaken de moderatie onzer tegenwoor- dige Geestlykheid nopens die Secten, die, ofschoon van de voorregten der publycque kerk versteken, egter niet dan in de min wezenlyke stukken van consubstantiatie, kinderdoop, eed, oorlog enz. van haer verschillen. Indisputabel is het, Dat noch de belyders der Augsburgsche confessie, noch de volgers van de leer van menno simons, in deze dagen, overhunne particuliere gevoelens, onder het gebied van den Gouverneur enigzins verontrusten. Wat de Remonstranten aegen, ook tusschen deze en de Gereformen is de gemöderten minder dan in vyf beendet; maer als ik my dus uitdruk, dan bedoel ik eigenlyke of waerachtige Remonstranten, die alleen in de vyf beendet, en in geen andere wezenlyke poincten van ons verschillen. Deze eigenlyke of waerachtige Remonstranten houden het wel daervoor, dat de oude polityque en kerkelyke procedures tegen hunne gelöstge noten niet richtig zyn geweest, en dat men dezelfde zeer verongelykt heeft Nu dit egter gebeurd is, en niet anders gedreseerd kan geworden, dan alrede geschied is, menen zy, dat men vergeeten en verge ven moet en aen de posterité niet wyten hetgeen door de voorzaten gedaen is, waertoe zich te meer verpligt achten, omdat zy by bun zelve geperven zyn, dat de tegenwoordige Politik nooit tot zulke uiterstens zoude konnen komen, als tot welke men in vorige dagen overgeslagen is. En dat ook zelfs, de voornaemste Leraers der publyque kerk thans te wel en te moderaet denken, dan dat zy zich tot zulke extravagantien, (gelyk zy ge-woon zyn te spreken) zouden laten gebruiken. Zo dikwerf zy hunnen vorigen staet, toen zy niet durfden vergaderen, dan in verborgen plaetzen en besloten vertrekken, vergelyken met derzelver tegenwoordige gunstige situatie, danken zy God en's Lands Overheid voor de ongestoorde exercitie hunner Religie met geopende deuren. T verschild hen voor het overige weinig, op welke wyze zy in het genot van zo veel vryheid gekomen zyn, als zy maer in de possessie mogen brennen. Het dunkt bun veiliger en wezenlyker te genieten dan te roemen. Het medegedeelde heeft wel geen commentaar noodig; BAREUTH legt nadruk op datgeen, waardoor genoemde man- 11 162 nen zich in zijn schatting aanbevelen, namelijk de verkondiing der waarheid, gelijk hij haar belijdt, of, om met zijne eigene woorden te spreken, ))de wezenlyke poincten". Verder te gan en ook te waardeeren de punten van verschil, dat is niet bij hem opgekommen, die den schijn opzich geladen heeft, als achtte hij het verschil van geen belang, als rekende hij het niet tot je wezenlyke pointen". Kort en krachtig liet zijn Rotterdammer ambtgenoot zich hooren. In de bekende verhandeling van dien ijveraar overhet klein getal der egte martelaren, staatbl.58te lezen: ))indien anders de wanbegrippen maar niet van dien) daart zyn, dat ze den grond en wortel der zaak raken. Op die veronderstelling zoude ik den weerlozen Doopsgezinden) daewelke men niet verwarren moet met de gewapende, dolle en goddeloozen wederdoopers, die in bet begin der Reformatie in ons vaderland en elders op deene verachtlyke wyze gewoed hebben en tegen welke zelfs MENNO SIMONS de pen heeft opgevat hunne egte Martelaiars niet betwisten. Men vindt in de Martelaiars boeken) der Doopsgezinden voorbeelden van mannen die, niettegenstand eenige weinige dolingen, rakende den kinderdo Op, ))menschwording van den Zone Gods en, in hun leven en ))sterven getoond hebben dat zy met vuur en geest gedoopt ))waren!" Het klinkt zeker vreemd als jokleine dolingen" te hooren bestempelen der Doopsgezinden gevoelens betref- fende den kinderdoop en de men sch wording van den Zone Gods, maar hofstede koestert blijkbaar de begeerte, om liever te denken aan hetg^en, wat vereenigt, en alleen de vrucht kan wezen van den vuur- en geest-doop. Onmogelijk is het bewijzen te leveren voor de stelling, dat de zienswijze dier mannen dadelijk haren invloed heeft doen gelden. In de dingen van het Godsrijk werkt het goede als de zuurdeesem in de mate meels. Ons zij het genoeg te weten dat er op dergelijke wijze gesproken is door Godgeleerden, die de verdraagzaamheid aanprezen niet uit staatkundige of rechtsgeleerde, maar uit beweegredenen door Christelijke gezindheden voortgebracht. Aan de afgelegde verklaring werd hofstede niet ontrouw, toen hij met onbetamelijke scherpte de pen voerde tegen den predikant der Doopsgezinden stinstra ; want stinstra werd door hem tot de Socinianen, tot de Ketters, tot hen, die buiten de gemeenschap der algemeene Christelijke kerkstonden, gerekend. Legt men op deze ten opzichte der Ketters gemaakte uitzondering nadruk, en eischt men van de 18e eeuw niet, wat de onze ter nauwernood toestaat, dan valt er alles goeds te zeggen van de rectorale Oratio de mutua Christiano-rum tolerantia, door den Leidschen hoogleeraar j. van DEN HONERT uitgesprokon. Hij neemt den kerkelijken toe-stand, zooals deze in werkeUjkheid is. Zwingli, luther, CALVIN en MENNO zijn hem de heroen die op de Grondslagen door de Waldensen gelegd de EvangeUsche kerk hebben opgebouwd. De onderscheidene kerkgenootschappen kunnen en moeten elkander verdragen, dewijl het vermengen van alle tot een gemeente,tmiskenning zou wezen van hetgeen elk in het bijzonder onderscheidt en nooit zou kunnen ge- schieden, tenzij met verkrachting van de stem des geestes. Want ieder kiest toch vrijwillig dat genootschap, met welks belijdenis hij van harte instemt. Telt van den honert nu de kerkgenootschappen op, hij laat dat der Doopsgezinden en Remonstranten niet onvermeld. Verdraagzaamheid kunnen de kerkgenootschappen naar zijne meening onderling ligtelijk beoefenen, indien ze slechts begrijpen dat het bestaande ver- schil geene kleinigheden of letterzifterijen betreft. Wat *) Vgl. JOH. STINSTRA en zijn tijd, II, bl. 88. 164 buiten die genootschappen staat, staat ook buiten de grenzen van het Christendom. Uit de bestaande confessies, zelfs uit die der Remonstranten blijkt, dat geen kerkgenootschapketterijen duldt: inde enim pateret, Remonstrantes nuUas communi Christianismo damnatas admittere haereses (pag. 30). Handig — ik weet geen beter woord — teekent nu van DEN HONERT die ketterijen, bepaaldelijk der Socinianen, als der Christelijke verdraagzaamheid niet waardig. Hij laat het oordeel over hen uitspreken door uyttenbogaert, Remonstrantium doctor nuUi secundus; door hugo grotius, unus instar omnium hoc maxime negotio mihi adpellandus; door episcophius, vir eruditissimus, nee levis in hoc negotio testis. Zoo sprekende en de verdraagzaamheid toepassende alleen o hen die aan de belijdenis hunner kerk getrouw blijven, levert hij eene apologie van zijne bonding in de hooggeloo-pen twistzaak met stinstra en tracht hij voor zich den eer-naam van verdraagzaam godgeleerde te winnen. En in warheid het goede werk der verbroede- ring bevorderd, jede met achting over de kerkgenootschappen der Dissenters te spreken en hun recht van bestan toe te kennen. Alle pogingen, die het doel heben, het bestand verschil tusschen de kerkgenootschappen op te heffen, moeten schipbreuk Ujden eji de gewenschte vrucht missen. Ik mag het beweren met het oog op den arbeid van alien, die de splitsing der Christenheid in onderschen kerkgenootschappen betreurd hebben als merkteeken eener jammerlijke verdeelde Christenheid. Dergelijke voorstelling is reeds van oude dagteekening ; in ons vaderland ontstond zij bij den aanvang der 17e eeuw aan de zijde van hen, die oog noch hart hadden voor het gewicht van het verschil tus- schen arminius en gomarus. De meening, waarin sommigen verkeerden, dat werkelijk eene nationale Synode den vrede kon bewerken, is toen op innemenden toon voorgedragen door DE LA HAVE, predikant bij de Fraosche gemeente te 465 'sHage, in een tractaatje, getiteld: den ghematichden Christen of van de matichheits, die men ghebruycken moet in religie verschillen, tot gheme den ruste der kercke, eenicheyt der Christen ende's Landts welvaren (1643). De auteur, grootendeels de la nouvelle des discours politiques et militaires volgende, was het gevoelen tönen, dat het verschil gemakkelijk te vereffenen viel; een steiling ook verkondigd door den mond en de pen der Remonstranten, die aan het dogma als zoodanig luttel waarde toeschreven. Hunne Belijdenisse verklaart dit uitdrukkelijk: «nergens hebben wij deze onze verklaring met anatomata bezegeld, noch ook het al te gewone damna-mus aan haar gehangen. Niet dat wij conscientie maken anathema te zeggen, waar de H. Geest ons voorgaat — maar waar wij den geest Gods niet zien voorgaan, daar staan wij met recht stil, sparen en begegren gespaard te te worden. Daarom spreken wij nimmer het anathema »uit over degenen, van wie wij geloven, dat zij alleenUjk »uit onwetendheid in doling verkeeren, indien zij overigens »vroom zijn, godvreezende, wandelende in oprechte con-scientie en zoekende de goddelijke waarheid, dat is, indien »ons dunkt, dat zij den Heere jezus lief he Bben en zijn Evangelie in waarde houden, alzoo dat zij daaruit alleen ))hunne doling zoeken staande te houden"^). De oudste Remonstranten hebben den godgeleerde niet verloochend, dien zij als voorganger op dezen weg huldigden. Het was niemand anders, of eigenlijk niemand minder dan ACONTius, de auteur der Satanae stratagemata, libri octo. Hoe de Remonstranten over dit werk en zijn schrijver 1) YgL ook het slot dier Bel ij den is, bij joa. tideman, de Rem on strantie en het Remonstrantisme (1851), bl. 82 vlg. Ordenfelden, heeft crenius in een kort bestek ons medegeld. Door hem wordt acontius genoemd: vir aeterna memoria dignus, quo Satanas isto tempore majorem hostem vix habituit. Arminius gedenkt zijner als: divinum prudentiae ac moderationis lumen. Hunne tegenstanders beweerden: acon'tius homo fuit ejusdem farinae cum Remonstmntibus et sociNO, totus in hoc, ut omnes sectas ad unam universalem revocaret, in qua, ut in area noae omnium specierum animalia includerentur et quamvis diverse utentia pabulo, conservarentur. Ik vertrouw dat de lezer begeerig zal zijn, om het werk eens mans te kunnen beoordeelen, waarover zooveel kwaad en goed gerucht is uitgegaan. Bayle maar vooral de chau- EPIE hebben ons de nauwkeurigste berichten aangaande GiACOMO coNTio, meer bekend onder zijn Latijnschen naam ACONTIUS, bewaard. Hij behioorde tot de gunstelingen van koningin Elisabeth, die hem, den vluchteling uit zijn geboorteland, in En ge land een gastvrij verblijf verleende, nadat hij eerst te Zurück, later in Straßburg had gone, Zoo d' koning in het minder als godgeleerde, dan als wis- en werktuigkundige in eere hield, zij waardeerde hoogelijk een door acontius nagelaten tractaat una essor- tazione al timer di Dio, dat acontius aan zijnen vriend j. b. castiglione geschonken had. Laatstgenoemde was Elisabeth's leermeester voor het Italiaansch en steeds door haar met achting bejegend. In het jaar 1565, dus kort voor den dood van acontius, verschenen de Satanae stratagemata. Te gelijker tijd Zag een vertaling in het Fransch het licht. De Latijnsche uitgaaf werd herhaald in 1582, 1610, 1618, 1620; te Am- Li. n. pag 30 sq. Ook een onuitgegeven brief van acontius vindt men bij CBENius. LL pag. 131 sqq. Beza's ongunstige meening, zeer verschillende van de door corranus gekoesterde, deelde ik mede Gesch.  hoofdzaken bepalen en vestig ter inleiding der mededeelingen, die ik wensch te gven, de aandacht op het hoofddenkbeeld des schrijvers, dat verdeeldheid zaaien en verdeldeheid voeden de lust en het leven des Satans is. Daarom rust hij niet, om twist en tweedracht op te wekken. Hij is het, die de menschen verleidt tot hoovardig heerschen over anderen en tot stout bedillen van afwijkende meeningen. Niets bevordert meer den bloei van zijn rijk, dan het heftig spreken over verschil-lende zienswijzen in den godsdienst. Hij houdt de aandacht op een punt, dikwerf een weinig beteekenend, gevestigd en doet andere gewichtige zaken gansch en al over het hoofd zien. Vredestichten haat hij. Quot exortae sunt olim sectae: creveruntque in immensum: quarum si initio in controversias lenitas ac mansuetudo adhibita fuisset, aliqua: si patientia, si modestia, si pads studium: ne nomina quam ad nos pervenissent unquam; nihil aliud. factu opus esse arbitramur, quam ut protinus classicum canamus, convitiis, probris, clam. Oribusque omnia repleamus, quicquid in buccam venit, cum nihil persaepe sit ineptius, videtur quod objiciatur aptissimum, ac sic bellissime xios officio nostro satisfacere et magnam nobis propterea deberi laudem arbitramur; prudentissimi videlicet homines, qui ad incendium extinguendum oleum afferamus. Qui juic, ubi considendum est consiliis, valeat arrogantia valeant clamores, atque una hie dominetur ratio, non quam sematiam satisguerunt, sed Dei spiritus. Quamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquamquam Sin humanitus tibi quid contingat, oculos tibi ita aperiat tantumque impertiatur luminis, ut agnoscere errorem possis atque abjicere. Wie naar de overredende taal vanACONTiusluistert, maakt dadelijk de opmerking, dat rijke ervaring hem de woorden van wijsheid heeft leeren spreken. En zoo is het. Lang ge- noeg had hij in Straatsburg vertoefd, om daar de ellende der twistgierigheid onder de zonen van hetzelfde huis te zien heerschen. Men herkent de portretten dier heethoofden, als vs^ij lezen: quicquid in mentem venerit, statim Satanas dat operam ut rem maxime gravem esse persuadeat, ut, nisi exploratum sit, quid teneas, constare salutis spem non posse arbitrere, equidem ita sentio: qui non vana curiositate, adductus, quo videllicet argutus evadat divinis de rebus disputator, sed vera erga Deum pietate, neque frigidissimo suae salutis desiderio in divinarum versetur lectione literarum, ei minime difficile fore cognit, quae futiles, inanesque sint quaestiones, quaeve baud indigua, quae explicentur. Hij kent den weg, die ter bereiking van dit doel een uit- nemende is; niemand kan loochenen, Christianae doctrinae finem ac scopum esse, aetemam vitam: ergo quicquid ad aeternae vitae adeptionem ulli esse usui poterit, id utile dicendum erit: quicquid autem ad id conferre nihil possit, contemnendum. Aan wie de bepaling? Aan een concilie? cum mihi nunc non cum pontificiis res sit, sed cum iis qui evangelicam restitutam volunt veritatem, non esse ulli con- cilio jus aut novas leges condendi, aut novos cultus instituendi, demonstrare multis verbis necesse non est. An de religionis controversiis saltem jus sit concilio, quid tenendum sit, statuendi? ac nisi hoc saltem facere posset, an ullus alius reliquus sit conciliorum usus? — Atqui errare posse concilia non dubitamus, quin imo saepissime errasse, nihil certius. Nos autem si impio cuipiam concilii judicio paruirimus excusatum iri nuUo verbi Dei testimonio certi sumus. Imo vero graviter monemur, vel coelesti angelo, si docere quid voluerit, praeterquam quod ab Apostolis sit traditum, fidem ne habeamus. Divina enim scripta proposita nobis sunt, ex quibus Dei voluntatem cognoscamus, quae ut recte intelligamus, docemur, sapientiam spiritumque a Deo petere. Conciliis ut acquiescere, nullum est, quod sciam, verbum. — Sequitur ut conciliorum judiciis acquiescere, nemo sit cogendus. Het medegale vide niet op acontius den schijn, also hij geen prijs stelde op de gemeenschap des gelofs, maar aan het individueele de hoogste waarde toekende. Inte- gendeel: hij waardeert de belijdenissen, mits deze aan bepaalde voorwaarden voldoen. Equidem, si inter quas ec- clesias de iis convenit religionis capitibus quae sunt ad salutem cognitu necessaria, eae item communem unam ha- berent fidei confessionem, ut quam re vera ad unum perti- nent quasi corpus, tam etiam viderentur, non improbarem. Est aliud quidquid quod in confessionibus istis se male habeat, nam quicquid illis asseritur, in eis jam ei verbo, si assidenti alii patef actum quid fuerit, prior Uiceat, nihil relinquitur loci, neque vero illi: Prophetias ne spernite; omnis probate: quod bonum est, tenete. Alikerend laat hij zich hooren over de verscheidenheid der belijdenissen. Intelligere quidem operae pretium fuerit, quid sit, quod quaelibet propemodum ecclesia suam malit confessionem conscribere, quam testari se aliam quampiam jam editam approbare. Forte id fiat nonnunquam miiiistro-rum ambitione, qui malint suam ostentare sapientiam, quam alienae acquiescere. Sed multo magis equidem fieri putem, quod qui confessiones conscribunt, omnia potius suis verbis exprimant, quam iis quibus Dei spiritus est usus, quo fit ut nulla non habeat aliquid, quod cuipiam non omnino satisfaciat, itaque malit novam cudere, quam ullam in universum probare. Als voorbeld eener belijdenis, gelijk hij ze wenscht, berept hij zich op het zoogenaamd Symbolum Apostolicum. Daarin roemt hij: non nisi summa Christianae pietatis com- Plectitur capita, ac certissima quaeque et in divinis Uteris cuiqui obvia; nullius ibi curiosae quaestionis est judicium, sive (ut hoc verbo utar) decisio. Itaque nemini scrupulum, quam ob rem non probet, relinquit. Op dit voorbeld lettende, worde de Confessie zoo uitge-drukt: ut non aliis utamur verbis, quam quibus ipse Dei spiritus sit usus. In het veroordeelen van eenig dogma, voorbeld de meeste omzichtigheid toegepast: de veroordeeling treffe alleen zulke dogmata, met wier verloochening de zaligheid zijn. De rechtvaardig des gelöst, verzegeld door de vergiftenis der zonden — ziedaar de hoofdzaak, en dus de hoofd inhoud der belijdenis; ziedaar het punt, waarin de beUjders des Evangelies samenstemmen, waaraan alle andere ondergeschikt zijn en als zoodanig van mindere beteekenis moeten geacht worden. Onder die zaken van minder belang rekent AONTius bUjkbaar ook doop en avondmaal en zooveel meer als in zijn tijd door de twistenden besproken werd. Noode sluit ik het boek, dat, al is het niet vrij van herhalingen, treffende bladzijden be vat en het werk is van een goed man, vol van heiligen geest. Ik ben niet de eerste, die aan den Nederlandschen lezer een uitvoerig verslag van de stratagemata mededeelt. Reeds uvtenbogaert deed het in zijnne Kerckelicke Historic, bl. 135 volgg. Diepen indruk had het boek op hem gemaakt. Te Geneve student zijnde, kreeg hij van den predikant goulard verlof, om van diens bibliothek vrij gebruik te mogen maken. Op zekeren dag ))vondt goular- ))DUS hem onverwacht in de Bibliothek overcomende, hem ))lesende in een boecxken, draghende den titel van Strata- ))gemata Sathanae jacobi acontii; 't welck goulardus ))siende, ruckte hy uytttenbogaert schielyck uyt de hand, ))seggende, dat 't selve hem niet dienstigh was, noemende ))'t selve librum omnium malorum pessimum". De 172 trek naar het verbodene was opgewekt. ))Een jaer daer naer, ))wandelende met denselven goulart te landwaert nae het ))dorp Sacconai, legghende aen den voet van den Jura, ))badt hy goulart, 't selve, also hy mogelyck haestelyck ))SOude vertrecken nae 't vaderlandt, eens met ghemack vol ))uyt te moghen lesen, alsoo hem dochte, dat hem 't selve, ))indien hy ten dienste der ker ))) Ken mocht berepens worden, seer nuttigh soude mogen syn. Dit veroorlofde hem gou- )LART, oordeelende dat syn oordeel nii wat ryper synde, ))'t selven soude moghen lesen met minder ghevaer" ^). Zoo dispreekt uyttenbogaert zelf. Te huis gekomen, haastte hij zich, het boekje op eene auctie te koopen, ))'t welck syne »ooghen in saecken, de kerckelicke regeeringhe belangende, ))eer opende ende in vele dinghen van dien tyt een groot »naedenken gaf '. Dergelijke waardeering heeft onder de Remonstranten op den duur voorstanders gevonden. In 1660 schreef poelen- BURG: multa coguntur infirmiores animae suscipere tanquam necessaria, quae ne vera quidem sunt, nedum divina aut necessaria. Est hie insignis astus, inter Stratagemata Satan ae merito reponendus, quae in hoc genere permulta felicissime pervestigavit atque detexit jacobus acontius, praeclaro opere cet. De denkbelden van acontius in hunne consequentie door te drijven, is het noodzakelijke en verdedigbare van het bestaan der onderscheidene Protestantsche kgenootschappen te miskennen. Meer dan een irenicus het bestaan der onderscheidene Protestantsche kgenootschappen te miskennen. Koenen moge zich aan deze font schuldig gemaakt; grotius zij hier voor alien genoemd. Koenen moge zich wat sterk hebben uitgedrukt, toen hij 3) onzen landgenoot voorstelde, alsof Leven, Kerck. Bedieninghe, enz. Voorreden. bl. 9 vlg. Präst. ac erud. vir. ep. pag. 921. Nederl. Stemmen over godsdienst, enz. V, bl. 29 volg. Ook afzonderlijk uitgegeven. deze den vrede wilde met terugzetting der waarheid; toch kann niet geloochend worden, dat grotius het bestaan der onderscheidene kerkgenootschappen een beletsel voor den vrede achtte, zoals hij dit met duidelijke woorden verklaart in zijnne brieven aan duraeus. Zijn de welbekende regels: Wie heeft dan, o Godt, Ons gemaekt dus sot, Dat wy schapen al, Die 66n Herder kennen, Ons ook Niet gewennen Tot 66n selven ständigen Niet van het, maar van zijn breeder v^tillem gedicht, ze mogen toch gerekend worden volkomen zijn gevoelen uit te drukken, gelijk dat bij herhaling door hem in brieven en in de annotata ad consultationem cassandri als- mede in de kritiek van rivetus' votum pro pace ecclesiastical) is blootgelegd. Mocht al de geleerde wereld het oor leenen aan hetgeen GROTIUS schreef, zijne denkbeelden, in de taal der geleer- 1) Vgl. Epistol. pag. 380; vooral 666. 2) Vgl. Oper. theol. HI, pag. 637 vlg. De aan deze bladzijden voorafgaande Syllabus litt. et epistolarum doctoruni aliquot ac piorum ^irorum ex quibus videri potest quam non sit difficilis in Religione reconciliato, si contra dicendi studium vitetur ver- dient onze opmerkzaamheid. De voomaamste plaatsen uit deze geschriften van grotius zijn bijeen-verzameld en vertaald door diest lorgion in het uitstekend onderzoek naar bet Catholicisme van hugo de groot, dat eerst verscheen in het tijd-schrift Waarheid in Liefde, 1857, kort daarna afzonderlijk verkrijgbaar en weldra door bevoegde beoordeelaars — vgl. van gilsb in de Gids 1858, I, bl. 357 vlg. — op hoogen prijs gesteld werd. De tegenspraak van rivetus was scherp en is vervat in den tekst van torn. Ill zijner Op. Theol. pag. 925 sqq. Noch hij, noch grotius hebben de taak der iraniek opgevat, gelijk zij ons voor den geest staat. Dieper ingaan in beider denkbeelden en betoogtrant is daarom hier geen vereischte. Dat na den dood van grotius salmasius de pen opvatte, om onder den pseudonym den voorgedragen, vonden geen open ooren onder de ge-meente. Ze waren deels viiicht van den indruk, dien de onverdraagzaamheid zijns leeftijds op hem maakte, anderdeels gevolg van zijnriendschappelijken omgang met waar-dige leden der Roomsche kerk. De Grotius Papizans van den Amsterdamschen predikant laurentius vierp mede een beletsel op tegen het gewillig luisteren naar den achtingswaardigen man, die uit het vaderland verbannen, door welen als een vereeling werd beschouwd. Ook herinner is mij niet in zijne opstellen plaatsen gevonden te hebben, waarin hij zich opzettelijk met de vereeniging der Protes-tantsche kerkgenootschappen be Zig houdt. Waar hij enkele malen over de Doopsgezinden spreekt, zal wel niemand hem van ingenomenheid met deze beschuldigd hebben. De hemkenmerkende miskenning der beteekenis en noodzakelijkheid van het bestaan der onderscheidene kerkgenootschappen, verhieven zijn ienische pogingen niet boven die van anderen in dien zin, dat zij iets eigenaardigs Nederlandsch droegen. Hij trok zijn hand van dien arbeid af ; ego cum vix aliud possim praestare majus, laborem tuum — schrijft hij aan duraeus, 24 November 4637 — adjuvabo seriis ad Deum precibus, sermonibus ad eos, qui aUquid possunt, quoties se dabit occasio. Niet toevaUig kan het zijn, dat uit den boezem van het genootschap, hetwelk hem duurzaam bleef eeren, de stem tot vereeniging later zich nog eens hooren deed. De later leven- van siMPLicius verinus zijn gevoelen openbaar te maken, heeft zeker niet veel gueds gedaan ter opwekking van belangstelling in het door grotius en Rivetus geschrevene. De vriend van salmasius, samuel suRBifeRE, had reeds in 1642 achter den Apologeticus van rivetus een brief doen plaatsen, geteekend guthbertus higlandus, ter bestrijding van het crurifragium prodomi Rivetiani. Wij onleenen deze bijzonderheid aan de M^moires sur la vie de sorbi^re, gedrukt v66r de Sorberiana, wier belangrijkste bladzijden ons den persoon en de gezelschapszaal van salmasius af beelden. Epist. pag. 380. de Remonstranten deden ten aanzien van het vredes-werk meer dan grotius gedaan had. De bekende voorslag van de groote vergadering der Remonstrantsche broederschap, briefsgewijze 40 September 4796 medegedeeld aan alle leeraars en opzieners der protestant- sche gemeenten in Nederland, nader toegelicht in een opstel van 47 Augustus 4797 1), beoogde niet slechts verbroede-ring, d. i. inwendige vereeniging maar ook samensmelting, d. i. uitwendige vereeniging der kerkgenootschappen. Scherpzinnig heeft wiederholt broes in zijn geschiedenkundig onderzog over de vereeniging der Protestanten in de Nederlanden 4822, bl. 264 vlg. de oorzaken aangewezen, waarom ))de groote onderneming ein-digde in — niets." Het genoemde geschrift behandelt als proeve van de taal eens wijzen zijn welverdiende eereplaats; het vloeit over van fijne en diep gedachte opmerkingen, doch het doet zich minder goed voor zoodra het historiesch de materie behandelt. Het wekt voor 'tminst bevreemding, BROES bl. 242 te hooren spreken over ))een juist te pas))gesproken vredewoord van een Ouden leeraar Mommus" en bij hem te vergeefs te zoeken naar geschiedkundige bijzonderheden, door welke zijn betoog het noodige licht zou ontvangen hebben. Maar de tijd, waarin het verscheen, 4822, had nog niet veel besef van de waarde der speciale onderzoekingen of het behandelen van historische bijzonderheden; hij luisterde met ingespannen aandacht naar de redeneeringen van den terecht hooggeachten Amsterdamschen leeraar, wiens boek, ho Newel Nachdem ersten, erstond als een geschrift van broes werden herkend. Het leverde de ernstigste bedenkingen tegen elke gezochte vereeniging, daar de schrijver het hoogst on- beraden het hoogst, gelijk hij zich uitdrukt, bl. 306; »van nu ))af, zelfs in den omtrek van eenigen korten tijd, de onder- »scheidene Protestantsche gezindten in de Nederlandsche »kerk tot eenene onverdeelde gemeente zamen te voegen". Ja hij aarzelt niet om »bijna aan de eendragtige scheiding de >voorkeur te geven boven de volstrekte eenheid". Desniettemin uitte de welsprekende reden, die bij het weede eeuwgetijde van het bestaan der Remonstrantsche kweekschool het woord voerde, den wensch, dichterlijk aldus vertolkt: Geen der jubel 7oIg' dit tweede: Het zij voor 't laatst beleefdl Voorzeker sprak daarin des amorie v. d. hoeven's Christe Ujk optimisme. Maar de geschiedenis der verloopen tijden had hem kunnen leeren, dat voortduur van scheiding op de proef gebleken was beter te zijn, dan ufterlyke samen- voeging. Ik sprak van een genomen proef: inderdaad men zal met mij instemmen zoodra men overweegt, dat de proef, die met het vereenigen van Evangelische Christenen uit onder- scheidene kerkgenootschappen tot het houden van gemeen- schappelijke samerikomsten genomen werd, den grond legde tot het ontstaan van een nieuw kerkgenootschap. Het eens zoo veel besproken Christo Sacrum te Delft erlangde reeds vrij spoedig na zijne vestiging het karakter eener zelfstandige gemeente, die als afzonderUjk kerkgenootschap werd erkend en voor Hare leeraren beproefde landstractemment te bekommen. Aan het slot van dit geschiedkundig overzicht wensch ik nog mijnen lezers te herinneren hetgeen op een der eerste YgL ROGGE in zijne schets van de lotgevallen dezer stichting in Calender voor de Protestanten, 1861, bl. 195 vlg. 