Algemene konst en letterbode
None
’t Is mogelijk , mijn Heer ! dat ik in mijne gevoelens * dwaal, en dus verzoeke ik UEd. mij daarover te onderrigten: want men mag niet ligtvaardig het pu- bliek doen denken, dat Kunstenaars meerder naar het zamenftel van cene fchilderij dan naar de waarheid zoeken. Het tegendeel is bij mij waar. Nooit heb ik eene Historifche waarheid geteekend , of vooraf mij in- gedrongen in alles, wat mij hiertoe kon verzekeren. In hope van UEd. voldoend antwoord en in ver- langcn van U te mogen kennen heb ik de eer mij te noemen , Mijn Heer! UEd. Dienstw. Dienaar, M. J. van Bree. Ecrfle Profesfor van de Aka - demie te Antwerpen* Vinden wij ons verpligt , om den brief van den Hr. van Br£e , op deszelfs verzoek, eene plaats in ons Weekblad interuimen, wij nemen met niet minder ge- noe- Digitized by Google % C 334 ) noegen deze gelcgenhcid waar, om het volgend Dicht- ftuk . ons toevallig ter hand gekomen, en op ec-ne zoo waardige wiize de verheven Schildcrralenten van van Br£e regt latende wcdervaren, aan onzc Lexers mede te declen: AAN DEN II E E R • M. J. VAN B R t E, SCHILDER. Wclk heilig vuur doorbmist mUnc ad'ren! Wic, die gcvoelt , van 3r£e, kan koud uw kunstwerk nadVen? Neen, wie het Ncgcntal van Pindus bulde doc, Bcwondcrt U, met ftarerde oogen, Eerbiedigr, Kunstenaar, uw godlijk kunstvermogen En kent U *t Priesterfchap dcr Tiende Muze toe; Dan, hy , die blikt — en peinst — en werkt naar welbchagen ; Die beclden denkt — en ftclt zc daar. Is van den band der Kunst onrflagen. Is incer dan enkcl Kunstenaar; Hy ziet, ja , door Natuur zich wel de fchoonfte wenken, Dc zaden tot ontwikk’ling fchenken; Z|jn geest neemt wcl haar wet, hocwel nict angftig, vraar, Maar zyn gdnie, ontbocid , verbeft zich boven haar; HU mint haar als vriendin, laat zich *cr door bezielen En eert haar, zonder flaafsch voor haar gebied tc knielen: Door nllcr Kunsten febuts , Minerve, voortgelcid, Gloeit hy van godltfk vuur; Verbcciding , niet te tcug’lcn, Vocrt, zwevende op Vemikkims vleug’len, Stoutmoedig ban in ’t ryk der mooglykhcid ; Doct hem in *t zuiver licht dcr hoogfle kennis deelen; Het gansch Heelal ftaat zijo vemuft ten doel ; HU mag als met de kracht van al ’t gefchap'ne fpclcn En fehept, uit eigen brein, de rUkfte tafcreelcn, Wier fchoon geen’ oorfprong kent , dan in zyn warm gevocl ! VanBri?eI vertrouw myn Nimf! — *er loopt geen vlclzucht ondcr — Duld, dat ze in U den eed’len man bewonder*. Die zoo, door zi jn talent, nog meer vcrSdeld wordt; Wiens ziel naar glorie dorst, naar waren roem blijft ftreven , Niet fleebts door *t blinkend aas gedreven, ' *t Geen Plutus al te blind vaak rock’ioos om zich Ron. <— _ BlyTj Digitized b y Google C 335 ) « Bltff, wakk*re Apclleszoon 1 diens toovorkracht bcwarcn; Snel op uw fchoone loopbaan voort; Bljjf zijn bevalligheid met Zeuxis klockheid paren ; Protogenes in vljjt en jjver evenaren En voeg allecn dus zaara wat in die drie bekoorr. — % Reeds fmaakt uw Schilder - geest den roem van welgelukking j E£n (lap nog flechts voor uw verrukking, En gtf behoeft geen hulp der Paphifche Godin, Geljjk Pygmalion, om aanzjjn, geest en levcn Ann uwe fchepfelen te geven; E£n (loutgewaagde vlugt voert u den Ether in, Om, als Japdtides , in de oppcrhemelflrcken , Aan *t heilig vuur der zonne uw* maalftok zelf tc ontfteken, Weir door den dikken damp des aardbols heen tc breken En aan dc beelden van uw hand De ziel tc geven en *t verftandl — * * 6 ! Mogt Augustus cernv op vlugge vlcug’len fpoeten ! Sloot ze eens aan ’t Heiligdom van Janus de jjz’ren poort 1 61 Mogt dit lauw’ren-kweekend oord Der Schoone Kunften rei, bjj vvelvaart, zien herbloeijen! £n U cn uwen roeni voor akoos aan zich boejjen ! Hoe gname lei mijn Nimf haar huldc, t* uwer eer. Nog vaak in *t glansqjk Koor van hare Zuster nefir! 1813. f v. W. HANDEL en ZEEVAART , LANDBOUW, HUISHOUDKUNDE en wat daar- TOE BETREKKING HEEFT. Ontdekking van ecn voorbehocdmiddel tegen de Zwartc Vlicg. Vele wetenfchappelijke ontdekk insen in bet algemcen en landbouwkundige in bet bijzonder waren wij aan bet geval verfchuldigd. Eenc waarneming, in Vriesland , in dit jaar gedaan, zal misfehien derzelver gctal Vergroo- ten en verdient in alien gevalle bekend geinaakt te wor- den, ten einde door herhaalde proeven derzelver waar- lieid C 33<> ) > heid en bet nut der ontdekking, uit haar voortgevloeid, te doen bevestigen. De Waarncmer heeft dan bij toe- val ontdekt , dat de Zwarte Vlieg , welke in groot aan- tal dit jaar aanwezig was op de veei bclovende Vruchtboomen, in die ftrcken van zijn’ tnin, alwaar Bejrberis tusfchen de Vruchtboomen in bloei itond, zich allcen p la a tile op de Berberis , welke zich geheel zwart vertoonden van de Vlieg, tenvijl de Appelboomcn , in derzelver nabijheid llaande , daarvan verfchoond blevenl De oorzaak van dit verfchijnfcl lchijnt den waametner toe daarin gelegen te zijn , dat de bloefcm dcr Berberis veel bonig bevat en de Zwarte Vlieg 0111 die reden aan dezen bloefem boven dicn der Apptlboovnen , welke minder bonig in zich vcrvat, de voorkcus geeft. * STERRE-en weerkundige WAARNEMINGEN. WEERKUNDIGE -WAARNEMINGEN, BUITEN HAARLEM. r BAKO- THER- | WIND- LIGHTS- l8l3 < ME- MOME- STREEK. gesteld- OctOb. { TER. | TER. 1 | HRID* f 29. y 42 O# t« 's morgens mist ; ao ^ s9. 8» | 52 0. Z« 0# vcrdcrs bewolkt. (29. 8 1 47 0. *s avoml-s zeer windrig. py. 7i f 45 0. t. z. ai V9. 7\ ; 58 z. t. 0. bewolkt. 129- 9* 1 43 z. 0. f29- 9l I . 50 0. N. 0. 22 <30. O 56 O. t. N. bewolkt ; ’s avonds zeer windrig. (.3°. oi 48 — f3°» ol 48 O. N. 0. beiroKRcn; wincing; 43 < 30. O* 56 — *s avonds iets regenachtig. C30. 04 50 — f.30. 0 46 N. 0. betrokken; iets dampig; 24 <29. gl 53 — tusfchen beide iets regenachtig. U9. 84 48 fag. 46. N. N. O. 25 < 29. 9 50 N. 0. bewolkt; zeer windrig. (30* o| 40 — f3o. 2 34 Z • 1 O • 2 6 <30. 2 45 0. N. 0. bewolkt; zeer windrig. I30. H 34 — Te Haarlem, bij A. LOOSJES Pz. Ter Drukkerije van V. Loosjes te Haarlem. ( Lange Vcerilraat W. 3. N. 6, ) m • Digitized by ALGEMEENE K O N S T-*sk5 EN LETTER-BO VOOR HET JaAR 1813. N°. 51. Vrijdag den $den November. t VdlgCfts KEIZERLIJK BESLUIT van den atfften September i8itg is de uitpave van dit Wbekblad definlticf mgejlaan * . t B E R I G T E N. * 1 J~IaArlem , den tyjtcn October . fiirecteuren en Lg* den van Teyler's SHchting hebben , in hunne Vergade* ring, hedeh gehonden, bedordeeld de drie Verhande- lingcn ter beantwoording der vrage, betreffende de le~ •tcnsVfijze y gcwoonteto en zeden onzer voorouderen vati de ^ roc g fie tijden af tot aan het einde dcr i6de eetcw * welke dit jaar voor 1 April waren ingekomen, em Waarvan A. was geteekend met het gezegdei Tot aan het graf is dcze vtereld voor ons alien ten Iccrfchooh B. — j (Test le me rite de deux qui loueht , qut fait Id prix dcs louanges. Ci — Momenta rerum fuff ecc rib enarrasfe . Bij meetderheid van fteihmen werd 'aan hec antvvoord C. de gouden Eereprijs toegewezeh, waar-» van bij de opening van het billet bleek , Schrijyer te zijn J* A* Streso, Predikant te Kampen. Wijders werd bedoten de Verhandeling B. als een Accesfit te doen drukken, en denSchrijver uittenoodigen fcijrf naani aan Teylcr's Genootfchap bekend te make it.* In dezdfde Vergadering werd geoordeeld, dat het anrtvoortJ op de Traag, betreffende den tegenwoordigen ftaat der* Schit* U* Deel. Y der* Digitized by Google ( 338 ) der konst , geteekend met het gezegde: Hij die gten Kunften mint is van gevoel ontbloot tnz. , geene ge- noegzame verdienften had, om met den uitgeloofden Eereprijs te worden bekroond. a 4» * * LEVENSBERIGT «• » VAN DEN HEER A. E. M. G R E T R Y. Frankrijk heeft binnen eenige maanden den diepzifl* liigften zijner Geleerden, den grootften zijner Dichters en den beroemdften zijner Componisten verloren. Naau- welijks was de grafkuil van Lagrange en Dclille gefloten, of de dood van Gretry dompelde de Lrette- yen en Kunften op nieuw in rouwe. Andr£ Ernest Modeste Gretry vverd te Luik den n February 1741 geboren. Zijn ware familienaam was G ret rick , volgens getuigenis van verfeheiden Luikena- ren. Toen hij van Luik vertrok , om zich in Frank- rijk te vestigen, achtte hij, van de kracht des voor- Qordeels tegen Componisten, aan gene zijde der Alpen thuis behoorende, volkomen bewust , het noodzakelijk, zijn naam te veritalianiferen. In zijne Esfais fur la Muftque heeft hij vele bijzonderheden wegens zijne eer- fte levensjaren opgeteekend, waaruit wij het volgende ontleenen. . Reeds jong bleek zijn aanleg voor deToonkunst, en *ven als meest alle beroemde Componisten was hij in zijne teedcre kindschlieid aan het bevallige van het tythmus ,cn de harmonic verkleefd. . De eerzucht van zijn’ Vader, die echter dezen aan- leg wiide aankweeken , bepaalde zich , om van hem een* Koorjongen te maken, maar reeds vroegtijdig Hep de- ceive zoo in het oog, dat verfeheiden vrienden dezer gmiiie zich yereenigden* om hem te bewe^en, zijn’ Zpon naar JEtome te zenden , waar deszelfs Toonkun- ftige opv^oeding baar’ vollen bellag kon bekomen. Ro- Digitized by Google . ( 33^ y me was eens de Hoofdftad der Wereld gevveest, toed was zij hct van de Kunsten geworden. Zijne Ou* ders vcrzettcn zich hier echter tegen , nit hoofde Van het zwakke ligchaamsgeftel , dat hij omdrocg, maar * zoo als hij zelf zegt , al had hij tc Voct moeten gadti en onder weg moctcn bedelen , hij had zijne partij gekozen * en volvoerde hct ontwerp zijner vrienden , dat zoo zeeV met zijn verlangen flroolue. Reeds bij de ecrfte les- fen, die hij, daar gekomen, ontving, ontdcktc meii zijne biizondete gefchiktheid voor de Toonkunst , en nit werden geene moeiten gefpaard, om den gang der vu- rige verbeelding van den veelbelovenden Kweekeling aan de getrouwc opvolging van de regelen der kunst te vcrbindcn. Na eenigen tijd de beste ftukkeri del* groote Meesters beihidecrd en van Cafali lesfen genomen te hebbcil , ftreef- de hij zclf de loopbaan in , en zijn ecrfte ftap was eenc zegepraal. Le Vcndemiatrici (de Wiinleestcrs) , ecu kiein tusfchenfpel , dat hij te Rome liet fpelen * ver- wierf een vleijend" onthaal, en de Componis: van twin- tig jaren drocg de goedkeuring van Piccini weg, die in dit ftuk iets meet dan vernuft vond, te weten* oorfpronkelijkheid. ' Eene omilandigheid* die op zidi zclve vfij onver-* fchiliig fchcen, ontrukte Italic een’ Componist, welke zondcr tvvijfel deszelfs tnuzijkalen roem zou vermeer- derd hebbert* Een Fransch liefhebber decide Grctrf de partituur van llofc et Colas mede. Deze boczemder hem de begccrte in, om in denzelfden fmaak te arbei- dcn. Alle jonge vcrnuften poogden zich toen onder de be- lcher ming Van Voltaire te ftellen. G retry begaf zich naar Geneve; hij deed Ifabelle ct Gertrude fpelen, welket muzijk hij veranderd had De Patriarch van Ferney tooride dadelijk beiang in hem te ftellen en meet* dan door ijdele loftuitingen. De hand, die Mcrope en Mahtmct gefehreven had , verwaardigde zich , om eene vrolijkc Opera opteftellen, ten einde den jongen Toon- kunftenaar een onderwerp te verfehaffen (* )* Deze Ope* (* ) Dezelve is in zijne Werken gedrukt* onder den ti- tel van: Baron d'Otrantc . Een zijner Verhalen: r Educa- tion <T un prince , leverde hem het onderwerp. Uic dezelf- de bron heeft men federt Us Bayaderes cn U Prince de Cata * He gepuf. y a Digitized by Google C 340 ) Opera, aan de Italiaanfche Tooneelfpelers aangeboden, under ecu’ verfierden naam , fcheen hun voor geene ver- tooning vatbaar; maar deszelfs nederige Schrijver wist door zijne aanfporingen niettemin den befehroomden gunfteling tc bewegen, om zich uaar de Hoofdltad te begeven; en dus was Frankrijk Gretry aan Voltaire verfchuldigd. In een* tijd , toen de hoop der roembejagers nog veel minder aanzienlijk was, viel het een’ nieuweling echter niet zecr gemakkelijk, om zich te doen opmerken: twee jaren verliepen ’er, zonder dat Gretry van eenig Auteur kon verwerven, dat deze hem een ftuk toebe- trouwde (f). Eindelijk haalde de Graaf yon CrcutZy Zweedsch Gezant te Parijs en een verlicht Befchermer van alle Kuuftcn , Marmontel over , om hem dien dienst te bcwijzen. Deze maakte daarop Le Huron , en een fchitterend goede uitilag was de belooning voor zijne gedienstigheid. Lucilc , Sylvain , t Ami de la Mai fori , Zemirc et rlzor , la Fausfe Magic venneerderden ach- tervolgens de lijst hunner gemeenfchappelijke zegepra- len. De eigenwaan van Marmontel heeft ons in zijne na- gelaten Mdmoires pogui te overreden , dat geen ander Dichter Gretry ftukken zou gcleverd hebben, die bij de zijne konden vergeleken worden ; men zou hem , wel is waar, onregt doen, bekende men niet, dat de lyrifche verzen van dezen Dichter een caeluur bezit- ten, die voor de Muzijk ten uiterfte gefehikt is, en dat zijn ftijl zuiverheid met juistheid paart; maar van den anderen kant is het 00k bekend, dat deze Tooneelftukken op vele plaatfen eene heimelijke koel- te doen blijken, die, zonder bchulp eener betooverende melodij, derzclver uitwerking zou benadeelen. Men paste zelfs daarop deze twee geparodicerde regels van Boileau toe: t Et tons ces lieux communs de morale t ran fie , Qjie Gretry rcchaujj a du feu dc fon genie , < Twee (j^Dalayrac ondervond, verfeheiden jnren lang, dezclf- de moeijelijkheden. De Hr. de la ChabeausfiZre , Officier bij hetzelfde Corps als hij , gaf hem het eerst een ge- dicht, om daar muzijk voor te zetten ( CEclipft totals Digitized by Google C 341 ) * Twee manner 9 wier talent voor de dramaturgic zee* veel onderlcheiding verdiende, arbeidden gezamenlijk met Gretrytn met den bcsten uitflag. De eene was een Engelschman , Dhell , een vrij oorfpronkelijk wezen, waarvan de beroevode Componist in bet reeds aange- liaald Werkje vcrfcheiden zonderliuge pasfeti verhaalt. Aan de Letterkunde door een’ te vroegen dood ont- rukt, liet hij (lechts drie Opera’s na; niaar alle drie bleven modellen , ' en een derzelve bovenal , VArnant Jaloux , zal altijd onder de Meesterilukken van Grciry gerangfchikt worden. Sedaine , nog meer der waarbeid gctrouw en drama- tifcher , ltelde vcrfcheiden llukken met hem zamcn ,■ en bovenal Richard , een melodrame , welker he- melsch fchoone Muzijk de geb reken doet over het hoofd zien en de belangrijkheid vermeerdert. Zelf een # man vol geest en vrij bevallig Schrijver , wist X} retry volkoinen den barbaarfehen ftijl van zijnen Schrijver op prijs te ftellen , maar wist tevens zijne groote ken- nis van het tooneei te waarderen; en l’omtijds matigden zijne raadgevingen bij Sedaine de groote zucht , om uit- werking voorttebretigen , door zulke vreemde middelcn , dat zij hem zouden bclagchelijk gemaakt hebben (*). Ik wil bij de menigvuldige zegepralen , waaruit zijne muzijkale loopbaan van dertig jaren beltond, niet af- zondierlijk ftilitaan (f); zijne voortbrenglelen zijn nict al- * i « * (*) Ik zal ’er een opmerkelijk voorbeeld van aanhalen. Na het goed onthaal, dat Raoul Barbe- Bleue was wederva- ren, kwam Sedaine op zekeren dag zijnen componist met geestdrift eene gedachte mededeelen, welke ten uitvoer gebragt, volgenshem, het ftuk honderd vertooningen meer zou verfehaffen. Hij bedoelde, om de drie lijken der vrouwen van Raoul , onthoofd op het tooneei te laten ver- fchijnen. Gretry had veel moeite , om hem te overtuigen , dat dit alleen te Marokko fchoon zou kunnen gevonden worden* r (f) Wij vergenoegen ons met eene naauwkeurige ^naar tijdorde gefehikte lijst hier onder te voegen van alle zijne werken : Bij de Opera : — C&phale et Procris , 1 775. — Andromaque 1780. — Colinette a la Cour , 1782. — L'Embarras des Ri - chesfes , 1782. -*• La Caravane , 1783. — Panurge , 1785.— Amphitryon , 1786. — A spa fie , 1787. — Denis le Tyran% J794. — Anacr&on , 1797. Bij deltaliaanfcheComcdie: — Le Huron y 1769. — Lucile y Y 3 1769. I Digitized by Google { 34* > Eileen in ons geheugen blijven hangen, maar bijna allc bij bet repertoire der Opera Comiquc gebleven , en le* yeren aan aanfchouwers van alle jaren eene onuitput-. telijke bron van vermaken op. Maar niet alleen op dezen Schouwburg behaalde G re- try zijnen roem. Verwierven zijne proeven in bet tra- giscb vak weinig bijval op het Lyriscb tooneel; bij wist zicb wcldra een vak te fcheppen, waarin bij zon* der mededingcr geblcvai is. Panurge cn la Caravan* deden dikwijls de razemij van Orestes of de opoffering van Iphigetiia verge ten, en Colt net te had meer dan eenen keer een1 talrijker Hofftoet dan de Koninginnen van Argos en Mycene. Met zooveel lauweren gekroond bad Grctry ech* ter ook naar letterkundige eerepalmen gedongen. Zij- % ne Memoir e$ ou Esfais fur la Mufiquc ftrtkten zijne penne tot eer. Een ander VVerk, gctiteld: La Vcritd cu ce que nous f times , ce que nous fommes , ce quo 7ious deyr ions it re , werd ftrenger beoordeeld en fcheen geene juist zeer gegronde en gezonde Staatkundige denk» beelden te bevatten. Meer verdienften bczic zoihlcr tvvijfel een ander VVerk, ten titel hcbbende: Reflexions iPuu folitafre ; zijn doel daarbij was eeue reeks Verges iijkingen tusfehen de Scboone Kuniten daarteftdkn. Men meeut, dat bet niet voltooid is, fehoon bij \t Verfcheiden jaren aan gearbeid heeft. Mij onledig houdende met de welgcflaagde pogingen van allerleijen aard van dezen beroemden man te ver- melden, verloor ik zijn huisfelijk leven uit bet oo§; docb bet levcrde weinig belangriike gebeurtenisien op, ep bet zal mij geinakkelijk vallen in weinige re-* gelca 1 769. — Le Tableau parlant , 1769. — Sylvain , 1770. — les Deux Avares, 1770. — L'Amiti a TEpreuve , 1771. — * Ziwirc et Azor , 1771. — VAvti de la Maifotiy 1772, — Le Magnifique , 1773. — La Rofidrc, 1774. — La Fausfc Magie , J775f — Le jugement de Midas, 1778* — L A want Jaleux x 3778. — Lrs Evinemens itu prims , 1779. — Aucasjin et A7- folettc . 1780. — L Epreuve villageoije , 1784. — Richard Caeur de Lion , 1785. — Les Miprifes par Rcsfetnblance , 1785, — Le Comte (T Albert et fa J'uite > 1787. — Le Rival Confident , 1788. — Raoul Bar be - Bleue , 17S9. — Pierre U Or and , 17 90. — Guillaume Tell , 1791. — Calls as , 1 794, — UKfclk > i.797. — £//«w. 1729, • / Digitized by Google C 343 > gelen iets daarvan opteteekenen. Was zime loopbaatv beftendig roemrijk , dezelve was echter met levendige fmarten doorzaaid. Hij verloor in weinig tijds achter elkander drie lieve Dochters, waarvan de eene , in zij- ne School opgekweekt , eene erfgename zijner lier ons beloofde (*). Hij zag, zes jaren geleden, zich eene beminde Gade ontrukken; onvertroostbaar over dit on- geluk, leed zijne gezondheid daaronder hevig, m feckr# dit tijKifbip deed eene uitleving , welke geene hulp kon vertragen, zijne vrienden voorzien, dat zij hem met lang meer behouden kondenv Hij had de Hermitagie van Montmorency ? voorhecn door J . J . Rousfcau bewoond, aangekocht ,. en bragt daar finds lange een groot deel van het jaar door. Hi) heeft , naar men zegt , in • zijnen uiterllen wil , ver-f zocht , dat zijn hart onder het borstbeeld van dien Wijs* geer, dat in. dit huis ftaat, mag geplaatst worden; want genoot Voltaire zijn eerfte eerbewijzingen , Rous - feau blecf het voorwerp zijner bellendige bewonde- » ring. Weldoener van zijne gehcele Fanlilie en aangenomen Vader zijner Neven en Nichten , die hij voordeelig vestigd heeft , en aan welke hij eene fortuin , door zulk, een eervollen arbeid verworven, heeft nagelaten , was hij bemind van alien, die hem van nabij kcndcn of tot hem- in eenige betrekking ftonden. Zijn karakter was echter niet * geheel vrij van eene overhelling tot fpofc-* ternij; maar dezelve deed hem nooit de grenzen etner geoorloofde boert overlchrijden ; en onaangezien ^ijnei* aanleg voor het Puntdicht , maakte *zijn geest nooit de gefteltenis van zijn hart verdacht.' / J Gelukkiger dan vele andere vermaarde mannen, heeft hij het genot van zijnen roem mogen hebben; talrijke eerbewijzen vielen hem , bij zijn leven , op allc de Franfche Schouwburgen ten deel; en altijd ftemde het publiek de hulde* van ganfcher harte toe, den eerwaardigen^grijs- aard toegebragt. De gunften van den Vorst vermeer- derden zijn aanzien en de welgefteldheid, waarin hij zich mogt verheugen; en op de openbare wandelingen wees de , • *. (*) Mej. Lttcilf Gritr-j , die de muzijk voor k 'Mariagt tT Antonio componeerde. . -A Y 4 Digitized by Google C 344 ) tfe sdgemeetlfe bewondering den vreemdelingen den Zan- ger van Sylvain en Lisbcth aan. Zijne lykftaatfie beftond uit zijne bloedvenvanten en talrijke vrienden; uit afgevaardigden van het Keizerlijk Inftituut, van het Confervatoire de Mufiquc en van alle Dramatifche Schrijvers, Componisten, Geletterden cn Kunflenaars, die Parijs opleveren. De (lippen van het lijkkleed werden door de I In. Mchul , Marf oilier , Bcrton en Bouilly gedragen. Onder eencn grooten toe- vloed van aarfchouwers voortgeireden , hield voor het ThSatrc Feydeau de trein, welke door eene talrijke muzijk werd voorafgegaan , ftil. De periftyl was met zwart bekleed. Ecn borstbeeld van Gretry , met laurieren bekranst, was op de eerfte verdiepi'ng ge- plaatst, en de * tooneelisten , in diepen rouw gekleed, ftondeit gefehaard voor den grooten ingang der zaal. Terftond daarop trad een hunner, de Hr. Gavaudan , voor en detd eene korte tnaar treffende aanfpraak, waarna een verborgen Harmonic -Corps de beroemde Trio uit Zemire Ah laisfez moi , laisfez moi la plcu - rer liet hooren. Ook bij de Keizerlijke Muzijfc-Aka- demie hieid de trein op , en het fterfelijk overfehot van den beroemden Gretry genoot ook daar van den Hr. Bicard, vericheiden Schrijvers en alle de Toonkunste* jiaars der Opera de verdiende hulde. Nadat in de Kerk van St. Roch de kerkcliike plegtigheden waren a/go leopen » begaf zich de lijkftoet naar het kerkhot van Pere la Chaifc , waar de Hr. Mehul, uit naam van het Infti* tuut, en de Hr. Bouilly redevoeringeu hidden , waarin de kunstverdienfte* des afgeftorvenen op eene treffende ivijze ontwikkeld werden. .. lets over de evenredigheid der B linden en Doofjlommen met de bevolktng van ver~ fchillende landen , door den Ueer ■ Friedlander , Med. Dr. Bij gelegenheid der uitnoodiging van Z. E. den Mi- nister van Binnenlandfche Zaken aan de Iin. Prefek- ten , om iedtr in huu Department op te inaken het ge- • ul Digitized by Google C 345 ) • , * , ■ tal der Blinden en Doofftommen, maakte de Heer Friedlander het volgend berigt deswegens op , dat voor alien, die zich met Staathuishoudkunde bezig hou- den, van het hoogfte bclaug is. - In Zwitferland , in het Kanton Zurich , dat omtrent ioo of 120,000 zielen bcvat, telde men 139 Dooven of Stommen. In Denemarken, waar zeer naamvkeurige nafporiu- gcn deswegens gedaan zijn, verkreeg men de volgende uitkomften : * ProvinciSn. Bcvolking. Getal der » Evenredigheid. • • Doofftommen. Holftein 818,621 • • 5i5 • . 1 : 1510* Zeeland 31 1,085 • • 165. . 1 : 1851. Fuhnen 160,164 W .113 • • 1 : 1417. Jutland, Canton • Aalborg. 104,986 • • 44 • • 1 : 2363* Aarhuus. 120,164 • • 61 • . 1 : 1969. Ribi. 97,5*5 . . 102. • 1 ; 950- .Wiborg , 36,557 • • 32 • . 1 : 835- In ’t gcheel 1,693,162 waarvan 1032 Doof- ftommen, dus 1 : 1583 , • Uit deze lijst volgt, dat het getal der Doofftommen zeer wijd uit een ioopt in plaatien, die digt bij elkan- der liggen. In Aalborg, bij voorbeeld, is de evenre- digheid als 1 : 2363, tcrvvijl in Wiborg, dat niet ver van daar ligt, dezelve bevonden wordt als 1 : 835. Het verfchil dezer evenredigheid moet dus van onder- fcheiden omltandigheden afhangen. De algemeene uit- komst geeft voor dit Rijk 1 Doove of Stomme op 1583 of 1584 zielen. Ik zeg Doof of Stom , want ik geloof niet, dat alle de perfonen, die op deze liist gebragt werden , bij lang na Doofftomgeborenen zijn. Ik heb in eene andere aanteekening gevonden, dat men in Duitschland omtrent 100 Doofftommen op 1,000,000 zielen rekent. Dit refultaat is waarlchijnlijk uit iijsten getrokken, die men daarvan in Oostenrijk heeft opgemaakt, waarin zich 1,106 Doofftommen van zeven tot veertien jaren bevinden. Men kan dus voor- onderftellen , dat ’er in Frankrijk omtrent 22,000 Doo- ven of Stommen zijn 9 waarvan 3500 Doofitonigcbo- renen. Y 5 * lk ( 34<S > , • Ik heb geene zoo voldoende berigten kunnen inwin- wen nopens het getal der Blinden, aangezien de blind- heid zeer dikwijls van onderfcheiden toevallen afhangt en dat zij niet altijd juist kan gekend Worden. Men tclde, bij voorbeeld, in het Kanton Zurich 260 Biin- den, die het waarfchijnlijk niet alien aan den Zwartea Staar te danken hadden. Ik zal hier nog cenigc feiten bijvoegen, meer om de aandacht op dit opderwerp te vestigen, dan omdat ik vast op die opgaven durf ftaat maken. Men meende , in 1803, dat ’t*r te {Copenhagen 1 van de 25 zielen door de fiphilitifche ziekte waren aangetast. De zdt- moord vermeerdert, volgens den Heer Callisen, in eene buitengemeene evenredigheid federt 1785. In 1790 telde men ’er 1 8 1 ; in 1795, 209; in 1800, 222; ea in J805, 267 Zelfmoorden. Men kan in het algemeeri 1 zelfmoord op 1000 overledened rekenen. In een’ tijd,. waarin de Confcriptie op vaste grond- llagen cn algemecnc begiufelen is gevestigd, ware het te wenfclren , dat men aanteekening hield van het getal pcrfonen van achttien jaren, die van den. dienst our*? Hagen worden , en van de foort der ziekten of gebre- ken, die daartoc aanleiding geven. Dus het getal per- foneu wet ende , van de eene of andere ziekte aan- getast, op dit tijditip, zou men dit met die van ein ander tijdttip kunnen vtrgeliiken, en zoo de toe- of a/- Hem ingdezer ziekte bepalen en misfehien deoorzakenkertn kennen, dicdeze?ve te weeg brengen. Dit onderzoek zou< niet alleen het geneeskundig toevoorzigt dienen, om deze oorzaken te verwijderen , maar 00k ten toetsiken , waardoor men de vordtringen .in de geneeswijze der krankten zou kunnen bcoorticelen. Men kan zelfs be- weren, dat zondci* zulk eene Geneeskundig Statistiek, de vragen, die zoo dikwijls gedaan en herdaan worden, nopens het nut der kunst, het nut van de wenng der kwakzalvcrii cnz. , altijd gedeeltclijk onbellist zullen hlij- ven ; . en een zoo vcrlicht Gouvernement ais het F run- ic he heeft ’er zeker belang bij, om deze nafporingeir te btgunltigtn. Denemarken cn Zwitferland hebbcit veel voordeel uit deze foort van navorichingen getrok- ken , welke de bertuurders en het publiek uilichtcn \ve- gens te nemene maatregelen. Digitized by Google Over je IJzrr-roest-kleurige Vlekken op de Blade- ren der Pereboomen, welke foortgelijk op geene andere Fruchtboomen gevonden worden; A « » Een onlangs in Holland xvaargenomen en voor de VruchU wording zeer nadeclig bcvonden gcbrek 7 en t evens de ntiddelcn tot hcrflcl * * ' DOOR 1 WILLEM van BARN E V ELD, Apotheher te Amjlerdam. In het laatst der mnand Julij, dczes jaars, vertoonde mij een mijner vrienden drie ii vier bladen van een’ Pereboojn* die met roodgelc of roestkleurige, onregelmatige vlekken t befmet waren. • Ik kende die verfchijnfel niet. Men verze- kerde mij intusfehen,, dat niet cen, maar verfeheiden Pe- ieboomen de eene meer de andere minder, op eene Buiten- plaats, in het Gein gelegen , ai het aangennme groen, door deze misklenrigheid verloren hadden, en dat deze Pere- boomen, hoe zeer anders bevorens vruchtdragende , mi geene vrucht droegen, terwijl zij in d it voorjnar nog zeer wel gebloeid hadden. Alfchoon die verfchijnfel niet zeer bekend is, en ik hetzelve nooit te voren had gezien, daar- van ook niets bij Schrijvers, zelfs niet in hee onlangs, door den Ileer Serrurier uitgegeven vdxvo^ng Fruitkundigkf^oor^ denboek van Forsheit en Schmit aangeteekend.vond, ont- dekte ik weldra van een’ mijner vrienden, dat hetzelve be- kend was, als een roestkleurig uitwas op de boomblade- ren. Het onaangenaam aanzien, ’t welk een fchoone groene Boomgaard door zulk eene tegennatuurlijke gedaante der bladeren verkrijgt, zoo wel als de onvruchtbaarhcid dcr boomen zelve, neemt al het bekoorlijke en het voordeeligo van een aangenaam Quiten weg. Dit denkbeeldfpoorde mij aan, om dc roode vlekken, op deze bladeren te onderzoe- ken, de oorzaak daarvan te ontdekken, en , zoo mogelijk, want dit moest toch het voorname oogmerkzijn, wegte- nemcn: mijne eerfle opmerking was , dat geene dezer vlek- ken bevonden werden op eenigen Boom, als alleen op do Pereboomen, zoo zelfs, dat de Appel- en tndere Boomen, naast de Pereboomen ftaande, geene de minste blijken daar- tan vertoonden, Eene tweedc merkwaardigheid was dcze% C 343 ) «ht deze vlekken zich nu drie jaren geleden aan ddn enkef- den Pereboom en flechts aan zeer weinige bladeren van dien boom hadden vertoond; — dat in het volgend jaar de ze boom met dc rocstkicurigc bladeren zeer bevlekt was en meer andere Pereboomen, in de nabijheid van den eerstge- melden ftaande, waren befmet geworden; dat in het derde jaar, namclijk in dczen zomer, genoegzar.m alle Pe- reboomen, fchoon in een’ anderen Boomgaard , vcrre af van den eerstgemcldcn , echter binnen dezelve Buitenplaats ge legen, aan enkelde bladeren, de befmetting was medege- deeld, en eindeiijk, dat op nog twee Buitenplaatfen , in het Ce/n, op eenen verren afllaiid van de eerstgemelde geJe- gen, in dit jaar dit onsangenaam verfehijnfei zich had geo- penbaard. U ft hetwelk, alles bij elkanderen genomen , m^cs inziens, genoegzaam bliikt, ten minfte het vermoeden of eene hooge waarfchijnlijkheid oplevert , dat deze onregel- matige roode vlekken, door befmetting worden voortge- plant ; en dat het inderdaad wel der moeite waardig zoude zijn, om de oorzaak van deze verfpreiding te onderzoeken ennaar middelen omtezien , om den voortgang niet alleen te ftuiten, maar, indicn mogelijk , uitteroeijen. Ik onderzocht dan, in het laatst der maand Julij ciezes jaars, met een klOin vergrootglas , en vervoigens door ecn meer vergrootend van cen etikeld Mikroskoop , eenige de- zer vlekken en ondervond aan dezelve, zoo aan de eenc a Is aan de andere zijde van het blad , eene platte verheven- heid , die eenige uitgebreidheid van het blad bad ingeno- men, echtcr op het ecne en andere bind grooter of klei- ner of onrcgelmatiger. Van alien echter was de klenr, bleckrood, aan de gladde zijde van het biad ; doch minder gekleurd aan de tegenovergcftelde zijde. De oppervlakte was oncffcn. Sommige birderen waren met een, anderen met twee of drie vlekken bezet: deze onefTene oppervlakte bad meestai in het midden eene meerdere verhevenherd, welke beftond nit een aautnl van tien, twintig rot dertig halfrond verhevene en d us uitpuilende topics, welke bo- venop een hoog bruin bijna zwart puntje vertoonden. Hoe- wel deze cellen in het midden van de roode vlek het me* nigvuldigst bevonden werden, zoo waren ’er toch meer an- deren over de vlek verfpreid, die ineer afzonderiijk befton- den en van het midden der vlek verwijderd waren. Ik ver- moedde, dat deze uitpuilende topjes, alien cvenredig van maakfel of vorin, zoo vele cellen waren, in ieder van wel- ken een Infekt zoude te vlnden zijn. Ik opende ’er onder het Microskopisch glas verfeheiden van met de punt van een pennemes , en bevond, dat zij in- derdaad hoi waren, doch ik vend daar niet in eenig diert- je; het zij dathctzelve, omwonden met vocht , niet te on- derfeheiden, het zij dat het vergrootglas, door deonbegrij- pe- Digitized by Google I C 349 ) * jtelyke kleinheid van het vooronderftelde Infekt , • daartoe. ontoereikend was; ik vond dat vooronderftelde Infekt niet# Somrtiigen dezer half bolronde ropjes, die ik voortaan cel- len zal noemen, omdat zij hoi waren, ofichoon ik’er gecn Infekt in vond, waren reeds van boven met eenc zeer klcine opening, voorzeker zoo klein als de punt van eene fpeld, voorzien. Het geheele compendium van cellen en zelfs de geheele roode vlek , die in de dikte vail het blad, gelijk ik gezegd heb, aan wederzijde van hetzelve verhevener en als gezwollen was, was voorzien van een lijvig, rosroodach- tig^, doorfehijnend vocht, hetwelk minder lijvig en minder gekleurd was, naarinate hetzelve zich nader bij het groene gedeelte van het blad bevond, waarover ik mijrie gedachten ftraks nader zal mededeclen. De roestkleurige vlek des binds was fomtijds met een zeer fijn donsachtig fpinfel overweven, en fchoon men die nlet op alle vlekken vond, vermoedde ik toch, dat hetzel- ve op alle bladeren aanwezig was geweest, en dat, het zij door regen of wind, het zij door behandeling der bladeren, daarvan was afgeraakt en verdwenen. Deze foort van fpin- fel kondigde reeds, zoo het mij toefeheen, aan, den arbeid van eenig Infekt. De eerfte verfehijning van deze vlek op het Perebooms- blad is, volgens getuigenis van den Tuinman, een zeer klein rood ftipje, hetwelk waargenoinen wordt kort na hec eindigen vap den bloeitijd des booms; dit ftipje wordt vail tijd tot tijd grooter en uitgebreider in het blad. Ik heb het ftipje, toen nog geen kennis van dit verfchijnfel dragende, niet gezien , doch het zal in een volgend jaar van belang zijn, dit ftipje met het vergrootglas te onderzoeken. In het midden van de maand Augustus , en dus veertien dagen later, liet ik mij andere rood bevlekte bladeren bezorgen, en bij het onderzoek bleek, dat alles, wat ik hier nu reeds gezegd en ondervonden had, in alien opzigte hetzelfde was, uitgezonderd , dat de cellen eenigzins grooter waren geworden, terwijl de roode vlekken van dezelfde grootte waren gebleven en geene verdere uitgebreidheid op hec blad hadden ingenomen. Zoo even beloofdc ik lets meer omtrent het lijvig, door- fehijnend, roskleurig vocht, dat zich In de vlek van hec blad bevindt, te zullen mededeelen: Dit vocht dan, hetwelk men in de opgezwollen vlek, bij hec doorfnijden der cellen, ontmoet, verfpreidt zich in de uitgebreidheid van het blad, zooverre zich deze vlek ver- toont, en ft^at , zoo het mij toefehijnt. In verband met de Ihppen, die door de vaten van het blad omloopen,en neemc ook het fijne weeffel van het blad aldaar geheel in: in dien ftaat kunnen de fappen van het blad, door den groei, zich met het lijvig vocht verinengeu: ook kan zich dit rood iij- Digitized by Google C ISO } trig vocht wederkeerig met de fapoen van het bind vermoft- ge n, en het eerst ontgonnen roode ftipje op het Mad uit- breiden, tot ecne grootere zoo zigtbare als ontfierende vlek, waardoor het bind tevens, op de bevlekte plaatfen, meer of min inkrimpt. Dat dft indercinad het geval is* blijkt daarnit , dat gcmelde roode kietir afncemt , naarma* te de vermenging van het groene plantfap, met het roodlij- vig vocht, zich in het bind, tot eenigen nfftnnd van het middelpnnt der vlek, dat is van het compendium der cel-* ien , vcrwijdert. Doze vermenging van het cene en andere vocht zou zich wnarfchijnlijk over de gcheele uitgeftrektheid \an het blad uitbreiden, ware het niet, dat de Iijvigheid van het vocht der cellen, uit zijn eigen natuur, tegenftand bood aan hec meer vloeibaar omloopend plantenfnp uir de takjes en He- len van het blad, in de fijne vantjes van het weeflel des blads overgevoerd; waarom dan ook deze vermenging van liet liivige met het vloelbare langzaam toegaat, en beperkc wordt; want ware het, dat de beide vochten even vloei- baar waren, dan zonde, naar den aard der vloeiftoflen, de vermenging gemakkelifker gebeuren en de kleur van het blad eenparig roodachtig zijn; terwijl zich nu deze roode Vlek bepaalt, op zijn hoogst, tot den omtrek van ecu Huiver of kleiner , cn dit lijvig vocht ligt wel aan een in- gefloten diertje tot onderhoud verftrekt. Deze meer of mindere grootheid der vlek hangt af van bet geta! der cellen. Is "dit getal groot , dan is de vlek groot, is dit getal klein, dan is de vlek klein, en zuIJkshe- wijst ten duidelifkfle, dat het rood lijvig vocht van de vooronderflelde infekten, die de cellen bewonen, zijnett oorfprong, en lige wel zijne kleur ontleent. Wil men ml deze op hec blad verhevene roode vlek een Fungus noe- mcn, ik heb ’er niets tegen, maar toch geve ik in beden* ding of de naam van Compendium Fungorum niet wel zoo goed dit verfchijnfel zoude uitdrukken. Het is toch geen enkeld cellerje, maar een aantal , dat, zoo het mij toe- fchijnt, tot eene hufshouding behoort. De wijze, op welke deze cellen ontftaan, fchijnt over- cen te komen met die van de Galnoot (CalU quercina ) of van de Scharlaken Bezien (Grana Kernies tinctorial enz. Deze Galnoten of zoogenaamde Bezien zitten, ge- lijk bekend is, dikwerf meer dan <;^n te gelijk op blad. De oorzaak van die foort van uitwas is bewezea voorttekomen van een klein lulsje of infekt, dat zich in het voorjaar op het blad nederzet, in dat blad infteekt* en, zoo men wil, een eitje legt, en waaruit een rond ge- Zwelletje, in den beginne als een ftipje, ontftaat, hetwellc allengskens grooter wordt, en waarin, bij den aangroei, Cen nit wormpje of made bij de Galnoten, en een rood bij Digitized by Google ( 35i ) de Schnrlaken Bezien gevonden wordt, hetwelk zijn* wa$- tiom verkregen hebbende, een klein gaatje boort, van bin- nen uit zijn hoi naar buiten : voorts in ecu vliegjc veran- riert, op zijn beurt voortteelt, en bij opvolging hetzelfde gebrek (als wij een voortbrengfel der nacuur een gebrek tnogen noemen^ te weeg brengt^ waaroin dan ook ieder Galnoot, ieder Scharlaken Bezie, aan eene der zijden een. doorgeboord gaatje heeft, waaruit hct wormpje zijne cel ontfnapt is, (Jtitt vervolg cn {lot in onzen ecrstkoimnden .) * » NIEU W - UITGEKOMEN BOEKEN. * 2900. Dictionnaire de Pochc Frangais et Jloflandais , etc. In i6°. de 9 feuilles un quart, tire it 4000 ex. Imp. <TA- dolphe Blusfe, k Dordrecht. A Dordrecht, chez A . Blusft et Fils • f 1 - 6 - : STERRE-en weerkundige WAARNEMINGEN. * , Warschauw, den 31 flen Augustus, Onze Stad heeft op bare beurt de rampen ondervonden, waarbij verfcheideir ftreken van ons land finds eenige dagen zooveel leden. De Weixel begon den 28ften te wasfen; in den voljjenden nachc trad hij eensklaps uit zijne bedding en rigtte de verfehrik- kelijkfte verwoestingen aan. De ze rivier heeft de brug vna Praga vveggevoerd en alle de vaartuigen medegefleept. Al- le de bruggen, zoo hooger als lager dan de Stad, ondergin- gen hetzeifdc lot. Praga ligt geheel van water omgeven; alle de wegen en lage gronden langs den Weixel zijn over- ftroomd.. Men zenat van alle kanten kleine fchuitjes , on aan gevaar blootgeftelde perfonen te redden ; zijnde ver- fcheiden huizen naauwclijks boven de oppcrvlakte van het water zigtbaar. De kasreelen van Lazicnski en Wilanow, met derzelver wandelingen, llaan onder water en zijn ver- Woest; de fchade, welke de wateren in de huizen der 011- gelukkige landbewoners veroorznakt hebben, zijn nog ann- merkeiijker. Men zag hier en daar gercedfchappen , huis- raad, vee enz. drijven en men heeft berigt, dat *er veel yolks bij is omgekomen. Gisteren eerst viel het water ea ontblootte de fporen van deszelfs noodlottige uitwerkfe- len. Cracau, den 29 flen Augustus . Wij hebben hier zulke Overftroomingen gehad, als in 139 jaren niet te zien waren. Verfcheiden honderde mekfehen vonden hun graf in de wa- teren en niets koa derzelver hevigheid wederftand bieden. Hut- Digitized by Google I I C 352 ) Hutten , huizen , groote boomcn , houtvlotten , werdeft medegefleept en de fraaije brug van ' Podgorze , na langen tiid de krachten van het water weerftaan te hebben, dac derzelver pilaren vernielde , werd zoo weggevoerd , dac men de plants zelfs niet herkent, die zij befloeg. De fcha- den zijn onberckenbaar. Cafimir , Judenftadt en Straden hebben gedeelceiijk ondcr water gcftaan; Podgorze geheel. In het dorp Plaszow zijn van 66 huizen ’er 30 met bewoners en vee medegefleept; alle dorpen aan de rivieren gelegen hebben In evenredigheid geleden. Sedert gisteren viel hec water , maar behield nog krachts genoeg, om huizen en boomen omverre te werpen. WEERKUNDIGE WAARNEMINGEN, BU1TEN HAARLEM* f BARO- THER- WIND- LOcirrs- 1813 < { ME- MOME- STREEK. CESTBLO- Octob. ( TER. TER. HE ID. f30. O 34 I 0. N. Q. voonnidd. bewoikt; 2 7 * ( 29* 9$ 41 1 0. verders betrokken; (29. 8* 35 1 ’er is lieden icts fneeuw gevaiien. r 29- 8 40 N. W. betrokken ; a8 « <29. 8 44 N. 0. t. N. voormidd. re^cn; I29. 8§ 38 N. 0. , Vs avonds helder. f29- 9* 34 0. N. O. 19 « (29. 9* 42 0. t. N. omtrcnt helder. 29 0. N. 0. ■ ? f29. 8 I 2 7 t Z* Z* i *• 30 s l 29. 61 39 z. t. Vv. beneveld; *s avonds zeer windrig* C29* 4i 1 37 z. r. 0. | r 29. oi 47 : 1 : • J N voonnidd. re^en en harde wind; 31 < ! 29. 0$ 5i — verders bewoikt , l29. M 45 w. z. w. ’s avonds buijig. Nov. f29. 2§ 42 z. w. 1 < (29. 3 i 50 w. bewoikt ; iets buijig. (29. 5$ 37 W. Z. W. I f29. 6k 44 z. w. windrig; bewoikt; a s (29. 6 50 w. t. z. cen we i nig buijig. C29. 5* 43 1 w. | Vs Morgens ten zcven ure 23 graden. NB. Het Dichtftuk van J. H. Mz. kan om redenen niet geplaatst Worden. NB. Op aanflaanden Dings dag zal 'cr vreder cen iY°. worden uitgegeven. Te Haarlem, bij A. LOOSJES Pz. Ter Drukkerije van V. Loosjes te Haarlem, ( Lange Vceriiraat YV. 3. N. 6. } Digitized by Google ALGEMEENE * * #• KONST- “V * « < • • a< » f i « | • * EN LETTER-BODE, , } - VOOR HET JAAR 1813. v *4 '> 4 ■ V *: . j sfW N°. 52. ; Dingsdag den 9 den November. : Volgens KEIZERLIJK. BESLUIT van den atfften September x8xr^ — t •• uitgavt van dit Weekblad dejinitief toegeftaan , >• * > , « B E R I G T E N. 