Inleiding tot de beofening der pharmacie
Reudler, J. F. L
Onder den naam van phyllodien (phyllodia) verstaat men eene bladachtige vergreens van den stengel, gelijk men dit bij de cactus-soorten aantreft; zoo kunnen zich ook dikwerf takken bladachtig verbreeden, in welk géval men de bloemen of vruchten schijnbaar op de bladeren ziet staan. — Voorts kunnen de bladeren dikwerf eigenaardige vervormingen ondergaan, dat veelal af hangt van de stof, die hen omringt, gelijk men dit bij de waterplanten opmerkt, waar de bladeren, die onder het water blijven, dikwijls anders gevormd zijn dan de zoo-danigen, die boven water komen. Deze laatsten be-vatten dikwerf met lucht gevulde ruimten, waardoor zij op het water drijven. — Een ranlc (cirrhus) is een draad-vormig aanhangsel der plant, die zich spiraalswijs om de nabijzijnde voorwerpen vasthecht. Het zijn vergroeide plantendeelen, nu eens van den stengel, dan eens van een blad afkomstig. — Lorens (spinae) zijn vergroeide stengel- of blad-organen, die in een punt uit-loopen. Meestal ontstaan zij uit de takken, door ver- arming of achterlijk blijven bij het groeijen; somtijds ecliter ook door liet vergroeijen der bladeren. — Haren (pili) zijn bijkomende organen, die als aanhangsels der opperhuid te beschouwen zijn. Ontbreken zij op een of ander planterideel, dan beet dit glad (laevis). Staan de haren ver van elkander, dan noernt men zulks verstrooid harig (pilosus). Vormen zij een zacht overtreksel, dan noemt men dit zachtharig (pubescens); toollig (lanatus) noemt men de bedekking, wanneer de haren digt bij elkander staan; viltig (tomentosus), wanneer zij een zeer digte bedekking vormen. De bladeren zijn meestal aan de onderzijde veel meer met haren bezet, dan aan de bovenzijde en bezitten die zelfs dikwerf van onderen als zij van boven geheel ont-breken. Een blad, dat aan den rand met duidelijk zigtbare haren bezet is, heet gewimperd (f. ciliatum). Een deel, waarop lange haren in bun dels vereenigd zijn, sheet gebaard (barbatus). De sterke haren, welke vele bladeren bedekken, doen deze ruigJtarig (hirsutus), of vloJckig (villosus), of scherpharig (strignosus) zijn. — Steicels (aculei) noemt men alle stekende punten der opperhuid, b. v. bij de roos. — Wratlen (verucae) zijn aan de opperhuid vooruitspringende celgroepen. — Klieren (glandulae) zijn zoodanige celgroepen, die eene eigenaardige stof afscheiden; meestal bevatten zij eene sterk riekende olie. Somtijds zijn de klieren in de bladsubstantie verborgen; wanneer de door hen afgescheiden stof door de bladsubstantie heen zweet, dan wordt het blad Cleverig (viscosus) genoemd. 80. Knoppen (gemmae) noemt men de nog niet ontwikelde stengelleden en op elkander gedrongene bladeren. Alle takken, zoo wel zij die bloemen, als zij die bladeren dragen, komen uit een knop voort. Gewonlijk zijn zij in den oksel der bladeren geplaatst, en heeten dan okselknoppen (g. axillaris). Ook is er steeds een aan bet einde der takken geplaatst, dien men eindelingschen knop (g. terminals) noemt en die de voortzetting van den tak bevat. Behalve de knoppen in de bladoksels kunnen echter op sommige planten op onbepaalde plaatsen ook knoppen ontstaan, die men dan bij-komende knoppen (g. adventitiae) noemt. Schoon nu in de oksels van alle bladeren knoppen ontstaan, zoo komen deze toch niet altijd alien tot ontwikkeling, even als dit bij de grassen en bolgewassen, wier stengels ook meestal enkelvoudig zijn, hetgeval is; terwijl bij de palmen slechts de eindelingsche knop tot ontwikkeling komt. — Wanneer men een knop in de lengte klieft, bemerkt men binnen in eenkegelvormig ligchaam, zijnde het verkorte stengelgedeelte, dat men de as van den knop noemt, en waarop de jonge blaadjes digt op elkander gorgen staan. In ons klimaat zijn de knoppen met een omhulsel (perula), uit sehubachtige blaadjes, sc/mb-ben (squamae, tegmina) bestaande, omgeven, die echter op de knoppen der onderaardsche stengeldeelen, gelijk ook bij de meeste gewassen en bij de meeste planten der warmere landen ontbreken, in welk geval men den knop naakt (nudus, inperulatus) noemt. — De ligging der blaadjes in den knop ten opzigte van elkander, hangt van den stand der blaadjes. Aderen aan den stengel af, even als de wijze, waarop ieder blad in den knop gevouwen is, van zijne gedaante en grootte afhangt. Men noemt dit de bladplooijing (vernatio). Somtijds is bet blad allecn (147) langs de middenner opgevouwen, en lieet dan enkel-voudig gevoutoen (fol. conduplicatum), of het is meer-malen gevouwen (fol. plicatum), of de randen zijn naar binen opgerold (fol. involutum), of wel naar buiten opgerold (fol. involutum), of het gansche blad is, het zij regts het zij links, opgerold (fol. convolutum), het geen vooral bij de meeste grassoorten plaats heeft, terwijl bij de varens het blad van den top tot de basis opgerold is; men noemt dit slakkenhuiswijze opgerold (fol. circinatum). 81. Wanneer wij nu tot de beschrijving der voort-plantings-organen overgaan, dan behoort  dat hij bijna onmerkbaar wordt, dan sheet de bloem zittend (fios sessilis). Staat de bloem an het einde der hoofdiis, dan heet zij eindelings (ft. terminalis. Staat zij op de bij as, dan heet zij zijde- lings (fl. lateralis). — Komen de bloemen ieder afzenden kontorlijk uit de bladoksels te voorschijn, dan heeten zij verslrooid (11. sparsi); haar stand dan naturlijk van den stand der bladeren af. Staan de bloemen daarentegen slechts op sommige deelen van den stengel, en vormen de bloemdragende takken als het ware en afgesloten geheel, dan noemt men dit eene bloeivnjze (inllorescentia), waarvan de vorm van de plaatsing der takken, dus ook weder van de bladeren afhangt. De bladeren, die aan dat gedeelte van den siengel staan, die tot de bloeiwijze behoort, zijn van de gevvone stengelbladeren onderscheiden door mindere breedte en fijnere constructur, en dikwijls ook door de kleur. Men noemt ze schutblaadjes (bractiae). Zijn deze schutblaadjes sterk ontwikkeld en kielvormig, dan noemt men ze bloemscheiden (spathae); staan zij digt bij elkander en zijn de bloemen ook digt bijeen geplaatst, dan zijn deze laatsten als het ware door het schutblad omgeven; men noemt het schutblad dan een omwindsel (iuvolucrum). Yallen de schutblaadjes na de ontwikkeling der bloem dadelijk af, dan heeten zij vroeg afvallend (br. caducae). Somtijds verarmen zij ook tot kleine schubbetjes of mislukken geheel. De voornaamste bloeiwijzen zijn de volgende: de aar (spica), wanneer de spil zittende bloe-men draagt, zoo dat zij cylindervormig is. Somtijds kan de aar uit zoogenaamde bloempa/cjes (spiculae) zijn zamengesteld, wier bloempjes echter zoo klein ziju, dat elk bloempakje op zich zelf eene bloem schijnt uit te maken, die dan te zamen de aar daarstellen, zoo als bij de rogge, tarwe, enz. — Het bloemcatje (amentum) verschilt alleen van de aar daar, dat de bloemen, die het zamen stellen, meestal onvolkomen zijn, en later, nadat zij uit-gebloeid hebben, met spil en al af-valleu. De aar staat ook regtop, terwijl het Katje ban-gend is. Vele onzer boomen, de populier, wilg en. Dagen katjes. — Bij de Jcolf (spadix) zitten de bloemen digt bijeen op eene vliezige verdikte spil, terwijl zij meestal door een peperhuisvormig schutblad, de scheede, (spatha) omgeven zijn. Men ziet dit bij den aronskelk. Bij den tros (racemus) zijn de aan de spil bevestigde bloemen duidelijk gesteeld, zoo als bij het meibloempje, waarvan de bloemen alien naar eene zijde gekeerd zijn (fl. secundi) en daarbij overhangen. Dit laatste hangt alleen van de mindere of meerdere slapte van den bloemstengel af, waardoor de bloemen of knikkend (cunus) of hang end (nutans) worden. — Bij de piuim (panicula) is de spil doorgaand, doch zij draagt vertakte bloemstelen, waardoor de bloemen of knikkend (cunus) of hang end (nutans) worden. — Bij de piuim (panicula) is de spil doorgand, doch zij draagt vertakte bloemstelen, waardoor de bloemen of knikkend (cunus) of hang end (nutans) worden. Ar- van de vertakking der onderste het sterkste is en langzamerhand minder wordt; men ziet dit bij de haver enz. Staan de bloemen der pluim zer digt bij elkander, zoo als bij de syring, dan noemt men dit een bloemspies (thyrsus). — De bloemtuil (corymbus) heeft even als de tros gesteelde bloemen, doch de stellen der onderste zijn zoo lang, dat zij met de bovenste genoegzaam gelijk staan, zoo als bij de vlier. Zijn de stengelleden van zoodanigen bloemtuil zeer verkort, dan ontspringen de bloemen een plat of gewelfd vlak vormen; dit noemt men een bloemscherm (umbella), of enkelvoudig scherm (u. simplex), ter onderscheiding van het zamengestel-de scherm (u. simplex), waaruit het zamengeste. Idem scherm bestaat, liegt den bloemschermögliche (umbelliferae), terwijl (150) De vau deze bloemschermögliche voorziene planten schermdragende (umbelliferae) heeten; venkel, schierling en. Daar de bloemstelea bij deze planten als uit een punt ontsprinigen, zoo moeten ook de schutblaadjes, in wier oksels zij staan, digt bijeen staan en een krans om den stengel vortnen, dien men omwindsel (involucrum) heet, terwijl, wanneer de afzonderlijke schermen ook nog zulk een omwindsel vertoonen, men dit omwindseltje (involucrum) noemt. Niet altijd zijn deze omwindsel aanwezig; zij kunnen geheel en al ontbreken. — Zijn de sten-geldeelen, die de bloemsteeles dragen, en ook deze zeer verkort, dan staan de bloemen zeer digt ineen gebrongen en Vormen een ronde of langwierpige opeen-hooping van bloemen, zoo als bij de klaver; dit heet dan een bloemhoofdje (capitulum). — Zulk een bloemhoofdje kan zich echter ook geheel anders voordoen, wanneer namelijk het stengellid in plaats van in de lengte te groeijen, zeer verbreed is, waardoor dan het bloemkorfje (anthodium) ontstaat, zoo als bij de zonnebloem, paardenbloem en. het geval is. Het stengelgedeelte vormt hier een koek- of schijfvormig ligchaam, vruchtbodem (receptaculum) genoemd, dat van onderen omringd is door de schutblaadjes der bloemen, die het draagt, welke den of meer kransen om hetzelve vormen. Op dezen vruchtbodem zijn de bloempjes ingeplant. Neemt men deze weg, dan ziet men op den Vruchtbodem dikwerf alleen de lidteekens der ingeplante bloemps; de vruchtbodem heet dan naakl (recept. nudum), of hij is met stoppeljes (paleae, recept. paleaceum) voorzien, die de binnenste tot de bloemen behoorende schutblaadjes zijn. De bloemjes, die op den vruchtbodem staan, zijntalrijk (151) En meestal zeer klein. Zij, die boven op den vruelitbodem staan, worden schijfbloemen genoemd; zij die aan den grand geplaatst zijn en er als stralen over heen gaan, straalbloemen; dikwijls zijn de straal- en schijfbloemen ver-schillend gekleurd. Daar bier vele bloemen schijnbaar eene enkele bloem uitmaken, noemt men zulk een bloemkorfje ook wel een zamengestelde bloem (fl. compositum). De verschillende organen, die de bloem zamenstellen, verdeelt men in twee soorten: de zoodanige die eigenlijk tot de voortbrenging van het zaad dienen, en de zoodanige, die alleen dienen om deze organen te beschutten. Deze laatste noemt men bloembekleedsel (perianthemia). Zij maken het buitenste gedeelte dev bloem uit. Komen al de deelen van dit bloembekleed-sel in vorm en aard genoegzaam met elkander overreen, dan noemt men het eenvoudig een bloemdek (perianthium), perianthium. Zijn de binnenste deelen echter van eene meer teedere kleur of structuur, dan noemt men die bepald bloem (flos), het buitenste den Jcell (calix). De eigenlijke voortplantingsorganen (organa reproduiva) onderscheidt men weder in de zoodanige, die het stu If meel (pollen) dragen en die den buitensten krans uitmaken, meldraden (stamina) genoemd, en de bladen, die deu inwendigen krans vormen en die meesten enkel ligchaam schijnen uit te maken, dat men stamper (pistillum) noemt. Wij heben dus, de bloem van buiten naar binnen beschouwende, eerst den Jcelk, dan de bloem, of wel alleen een bloem, dele, vervolgens de meeldraden, en eindelijk den stamper, terwijl hierbij nog het stengoldeel behoort, dat de bloem draagt, en dat de as der bloem uitmaakt en vruelitbodem (receptaculum) genoemd wordt. Evenwel bestaan niet alle bloeinen ait deze deelen. Sommige zijn niet volmaakt (fl. imperfectus). Bij eenige ontbreken de voortplantigganen; men noerat die geslachtloos (A. neuter). Ontbreken alleen de mannelijke organen (de meeldraden), dan heeten de bloemen vrouwelijk (fi. feminini); ontbreken de vrouwe-lijke (de stamper), dan heeten zij mannelijk (fl. masculi). Zijn echter de mannelijke en vrouvvelijke organen beide in de bloem aanwezig, gelijk meestal het geval is, dan sheeten de bloemen tweeslachtig (fl. hermaphroditi). Plantensoorten, waarvan de eene plant mannelijk, de andere vrouwelijke bloemen draagt, heeten tweehuizig (pi. dioe-ciae). Staan de mannelijke en de vrouwelijke bloemen op hetzelfde individu, dan heet de plant een/mizig (pi. monoecia). Van het bloemdek (perigoniuin) kunnen de za-menstellende deelen met elkander vergroeid (p. monophyllum) of van elkander gescheulen zijn (p. polyphyllum). Ook kan het bloemdek regelmatig (p. regulare) of onregelmatig (p. irregulare) zijn, ter wijl het, naar zijne kleur of structuur, kelkachtig (calyceum) of  de buitenste bladeren, daar waar de buis zich vernaauwt, is ingeplant. Bij de lipbloemige, zoo als bij de orchids, bestaat het bloemdek uit zes blaren, waarvan de drrie buitenste en de twee binneuste digt bij elkander staan, en den vorm van een helm vertoonen, waar tegenover een enkele slip staat, die grooter dan de andere bladeren, en meestal verschillend gekleurd is; men noemt dit blad het lipje (labellum); veelal draagt dit nog aan zijn buis een honig afscheidende spoor (calcar). Bij bet bloemdek van de pijpbloem (aristolochia) is de buis zeer ontwikkeld, en de zoom meestal onverdeeld, en als schuin afgesneden. — Behalve de zesspletige bloemdekken, zijn er Nog driespletige, vierspletige en vijf- deelige. — Het kelkachtig bloemdek onderscheidt zich van het bloemachtige daardoor, dat de blaadjes hier groen en kruidachtig zijn; er bestaan echter tusschen de kelkachtige en bloemachtige bloemdekken vele overgangen, daar somtijds de bladeren die het bloemdek zamenstellen van buiten en kruidachtig, van binnen anders gekleurd en bloemachtig zijn. — Het kelkachtig bloemdek is meestal klein en onanzienlijk, en wordt steeds gevonden bij de katjesdragende gewassen, de bloeiwijze onzer meeste boosorten. De bladeren, die het bloemdek der grasgewassen daarstellen, onder-scheiden zich door ecne drooge schubachtige geaardheid en doordien zijn niet in kransen staan, maar met elkan-der afwisselen. Men Noemt ze kafjes (valvae). Bo- vendien wijkt liet bloemdek bij de grasgewassen geheel in vorm van dat der andere planten af. De Jcelk (calyx) wordt door eenen enkelvoudigen bladerkrans gevormd, en wel van die bladeren, welke den buitenste krans uitmaken; zij komen in vorme bei meest met de schutblaadjes overreen. Somtijds naderen ook de onderste schutbladen digt bij den kelk elkander, en vormen dan den zoogenaamden bijkelk (calyculus), zoo als bij de malvaceae; somtijds bestaat de kelk uit twee bladkransen, zoo als bij deaardbezie; somtijds zijn de kelkbladeren even als de bloembladeren gekleurd, en alleen door eene naauwkeurige beschouwing van de bloembladeren te onderscheiden. Somtijds zijn de kelkbladeren even alkander vergroeid, en noemt men den kelk cenbladig (monosepala). De vrije, niet met elkander vergroeid, vallen d ikwijls na het openen der bloem af, zoo als bij de papaver. — Aan de met elkander vergroeide kelkbladeren onderscheidt men de buis en den zoom, welke laatste, door het getal zijner insnijdingen, het getal der met elkander vergroeide kelkbladeren aanwijst. Bij sommige planten met vijf kelkbladeren loopt het oneven blad in een spoor (calcar) uit, zoo als bij de oostindische kers. Somtijds zijn de deelen van eenen eenbladigen kelk niet alien even vermet elkander vergroeid, zoo als bij vele vlinder- en lipbloemen hebben. Deze onregelmatigheid vertoonen ook de deelen der kelken van de zamengestelde bloemen. 85. Debinnenste, meer teedere krans van het bloem-bekleedselt. Heet bloem (tlos) of bloemkroon (corolla). Ilij komt alleen bij de van een kelk voorziene bloem voor. De bladeren der bloemkroon, bloembladeren (pe- talae) staan steeds afwisselend met de kelkbladen, dat wil zeggen, zij staan in de tusschenruimten der kelk- bladeren. Alleen bij de bloemen, waar de kransen vanhet bloembekleedsel zeer talrijk zijn, staan de blade- ren spiraalswijze, zoo als bij de cactus-soorten. Men onderscheidt aan het bloemblad, den nagel (unguis) waarmede het aan het stengelgedeelte bevestigd is, en de plaat (lamina), die de uitbreiding van het bloemblad vormt. Deze plaat is dikwijls, even als de bladeren, niet gaafrandig, maar ingesneden, gespleten, vindeelig, enz. — De bloemkroon kan even als de kelk regelmatig en onreg elmatig zijn. De bloembladeren kunnen ook, even als de kelkbladeren, met elkander schijnbaar tot een enkel blad vergroeijen; zulke bloemkroonen noemt men enbladig (coroll, monopetalae) in onderscheiding van die, waarvan de bloembladeren niet met elkander vergroeid zijn, die men veelbladig bloemkroonen (coroll, polypetalae) noemt. Onder de onregelmatige bloemkroonen komt vooral de vlinderbloem (flos papilionaceus) in aanmerking, die bij alle peuldragende gewassen (le-guminosae) voorkomt. Zij bestaatuit vijf bloembladeren, die naar hunnen stand en vorra verschillende namen dragen. De beide onderste, die meestal gedeeltelijk door hunnen rand met elkander verbonden zijn, noemt men het scheepje of de Tciel (carina); de beide zijde-lingsche heeten de vleugels ( alae), en debovenste, die meestal teruggeslagen en opwaarts gerigt is, de vlag of wimpel (vexillum). — Bij de l'abboten (labiatae) wordt de bloemkroon tweelippig (c. labiatae) genoemd, wanneer zij bcstaat uit vijf bloembladeren, die dusdanig geplaatst. zijn, dat eene tweespletige bovenlip tegenover eene driespletige onderlip staat. Bij de gemaskerde bloemkroon (c. personata) is de bloemkroon (c. personata) is de bloemkroon (c. personata) gedeelte, het verliemelte (palatum), gesloten. De tongvormige bloemkroon (c. ligulata), die bij de zamengestelde bloemen voorkomt, bestaat uit eene gespletene buis, die uit vijf vergroeide bloembladeren zamengesteld is. — Overigens kunnen de bloemkroon denzelfden vorm als het bloemkroon. Ein dünne kleine kroon, klokvormig (c. rotula), klokvormig (c. rotula), kroesvormig (c. urceolatum), zijn. Yeeltijds treft men in de bloemkroon nog kleine organen van verschillende gedaante aan, die, daar zij eene zoete stoff ascheiden, honigbakjes (nectariae) heeten. In een een regelmatige bloemvolgt op den krans der bloembladeren, welke weder met de bladeren der bloemkroon afwisselen en dus tegenover de kelkbladeren staan ; evenwel staan zij in die bloemen, welke een groot getal meeldraden het geval is. — Men onderscheidt aan de regelmatige helmdraden twee deelen ; een steelvormig scheede-gedeelte, de drager of helmdraad (filamentum) genaamd, en het helmknojpje (anthera), ’t welk meestal een tweehokkigvliezigzakjeis, dat het stuifmeel bevat, en dat het eigenaardige gedeelte van den meeldraad uitmaakt.  doet zich in vele planten een verschil in de lengte der meeldraden voor. Zoo bezitten al de gemaskerde bloemen en lipbloemen vier meeldraden. (157) Waarvan twee aanmerkelijk lauger dan de beide andere zijn. Men noemt deze meeldraden tweemagtig (st. dydynama). De haauwen dragende gewasseu bezitten zes meeldraden, vier lange en twee korte; men noemt deze viermagtig (tetradynama). — De vergroeijing der meel- draden heeft meestal aan bet onderste gedeelte der helm- draden plaats. Somtijds zijn deze tot een bundel te zamen gegroeid, en dan noemt men ze eenbroederig (st. monodelpha) ; zijn zij tot twee bundels vergroeid , dan heeten zij tioeebroederig (diadelpha); somtijds zijn zij in drie of meer bundels vergroeid, wanneer zij drie of meerbroederig (st. tri- of polyadelpha) heeten. Ook kun- nen de helrnknopjes met elkander vergroeid zijn, terwijl de meeldraden vrij blijven, zoo als dit bij de zamenge- stelde bloemen plaats vindt , die men dan ook synanthe- reae noemt. Somtijds zijn de meeldraden met den bui- tensten krans der bloembladeren vergroeid ; men zegt dan dat zij op de bloemkroon of op het bloemdek staan; verre de meeste staan echter op den vruchtbodem. Het helmdraadje, dat meestal draadvormig verdund is, draagt aan zijn einde het helmknopje, dat er op eene eigenaardige wijze, door middel van het bindsel (con- nectivum), op bevestigd is. Dit bindsel is veelal eene smalle strook, die de hokjes van het helmknopje even- wijdig aan elkander verbindt ; somtijds is het ech- ter vergroeid, waardoor het helmknopje eenen eigen- aardigen vorin verkrijgt. — Het openspringen van het helmknopje, waardoor het stuifmeel (pollen) ontlast wordt, geschiedt meestal door eene dwarse spleet, die dikwerf reeds , als een naad , vooraf zigtbaar is ; in cnkele gevallen geschiedt dit openspringen echter ook ( 158 ) door kleppcn (valvae). — Het stuifmeel is meestal een fijn geel gekleurd poeder, dat zeer verschillend van vorm is; bij de orchideae en asclepiadeae is het echter geen los poeder, raaar te zamen gekleefd. De bladeren van den binnensten krans, die de bloem zamenstellen, zijn de vruchtbladeren (f. carpellaria); zijn staan op den top der bloem, maar kunnen zich toch, door de gedeeltelijke vergroeing der buitenste kran-sen, als lager staande voordoen. Deze vruchtblaren nu maken of elk op zich zelf een enkel orgaan uit, of wel de geheele krans is tot een enkelvoudig orgaan vergroeid. Zulk een orgaan heet stamper (pistillum). Een enkelvoudige stamper bestaat uit een vruchtblad, dat buisvormig vergroeid is, en van onderen een holte vormt, bet vruchtbeginsel of de eijerstok (ovarium, germen) geheeten. Hierin bevindt zich het eerste beginsel van bet zaad, en wel aan een der wanden als een knopvormig ligchaam, zaadJmop of Eitje (ovulum) geheeten. Het vrije einde van het vruchtblad vormt den stempel (stigma), die met klierachtige haartjes bezet is, ten einde het stuifmeel te kunnen opnemen. Tusschen beide bevindt zich meestal nog een steel vormig verlengsel, de stijl (stylus), dat echter ook ontbreken kan, in welk geval de stempel onmiddellijk op het vruchtbeginsel staat. Bij de zamengestelde stampers is de geheele kransvruchtblaren tot een enkel orgaan vergroeid, dat zich echter slechts tot den vruchtbodem bepaalt, daar de stetepels gescheiden blijven. — De verdeeling der vruchtholte bestaat in hokjes, wier tusschenwanden gevormd worden door  rand van het vruchtblad, die de vruchtholte zamenstelt, gevorrad, zoo dat in den regel de zaadknoppen langs de randen der vruchtblaren liggen; somtijds zijn de eitjes echter aan een, zich mit den bodem van het vruchtbeginsel opheffend zuiltje (columna, columella) bevestigd. Het eitje bestaat verder uit een celachtige hern (nucleus), die in een dubbel vlies, zaadhuid (epispermium), besloten is, welke aan den top eene fijne opening, het poortje (microphylum), heeft. De verschillende deelen van het eitje nemen met betrekking tot het aanhechtingspunt onderscheidene rigtingen aan, die op de verdere ont- wikkeling van het zaad eenen grooten invloed uitoefen. Dij eenen enkelvoudigen stamper Is naturwissens Slechts een stijl voorhanden; bij de zamengestelde zijn de verschillende stijlen meestal vrij, en slechts zelden tot eenen bundel vereenigd. Deze bundel vormt een holle buis, het stijlkanaal genaamd, waardoor de stempel gemeenschap met het vruchtbeginsel heeft. — De stempel (stigma) bevindt zich aan het uiterste gedeelte van den stijl (st. terminale); somtijds is hij echter meer zij-delings geplaatst (stigma laterale). Hij is of onverdeeld en vormt dan een bolrond ligchaam of tweelippig (st. bilabiatum). — De zamengestelde stamper heeft (160) meestal een veldeeligen stempel, welke verdeeling met het getal der haar zamenstellende vruchtbladeren overreenkomt. De stempel is behaard, en zweet meestal een kleverig vocht (160) Uit, waaraan het pollen hangen blijft, doch meestal heeft dit niet over de gansche oppervlakte van den stempel plaats, maar is tot een gedeelte beperkt. 88. Na de bevruchten heben er bij de verschil-lende deelen, die de bloem zamenstellen, eene reeks van veranderingen plaats, die ten doel heben om het zaadte doen rijpen, dat is tot voortbrenging eener nieuwe plant geschikt te maken, en daarmede eindigen, dat bet zaad zich van de moederplant afscheidt, waarna de plant zelve dikwijls sterft. Die deelen der bloem, welke daaraan deel nemen en daarbij meestal zeer in omvang toenemen, noemt men vrucht (fructus). Het wezenlijke doel is intusschen de vorming van kiembaar zaad, waarin reeds het nieuwe plantje, in zijn eersten aanleg, met stengel en bladeren, bevat is. Dit is echter niet altijd bet geval, en dikwerf is de vruchtvorming bij die planten het volkomenste, die geen kiembaar zaad. Ad geven, zoo als bij vele om hare vrucht gekweekte planten. — De veranderingen, die de verschillende deelen der bloem na de bevruchting ondergaan, hebben vooral op het vruchtbeginsel betrekking. Dit neemt meer en meer in omvang toe, en ondergaat in den aard zijner zelfstaudigheid verschillende veranderingen. Daar waar het vruchtbeginsel met den kelk of met het bloemdek vergroeid is, dat is, waar het vruchtbeginsel zich onder den kelk bevindt, onderstaand is, pemen de deelen van den kelk of van het bloemdek ook. (161) ing deel, ja zelfs groen, dikwerf de niet tot de bloem behoore, na de vruchtvorming nog voort. Gewöhnlich echter vallen die deelen der bloem, die aan de vruchtvorming geen deel nemen, spoedig na de bevruchting af; vooral is dit met de bloemblaren en de meeldraden het geval; ook vallen de stijl en de stempel spoedig na de bevruchting af. De vervorming van de vruchtblaren, die het vruchtbeginsel daarstellen, tot vrucht, heeft vooral betrekking op de massa der vrucht, waardoor zij nu eens saprijk of vleezig, dan weder houtachtig, lederachtig, vliezig of perkementachtig wordt, terwijl ook de binnenste eu buitenste lagen van het vruchtblad van verschillende geaardheid kunnen zijn. De vruchtblaren ondergaan gedurende het groeijen menigvuldige veranderingen, maar hun aantal blijft hetzelfde. Somtijds echter komen niet alle eitjes g Et guerde het groen tot ontwikkeling, in welk geval ook de hokjes, waarin zij besloten waaren, zullen vergroeijeu. De bouw der vrucht hangt geheel en al van den bouw des stampers af, en daar bij deze het vruchtbeginsel verschillend gevormd is, zoo moet men ook verschillende soorten van vruchten hebben. Zoo heeft men enhelvoudige vruchten, waar het vrucht beginsel uit eon vruchtblad gevormd is, en zaviengestelde vrucht beginsel uit meer vruchtblaren gevormd is; deze laatsten splitst men weder in de zoodanigen, waarvan de vrucht onverdeeld is, en de zoodanigen, waarvan de vrucht in hokjes verdeeld is. — Ten opzigte van hare vastheid verdeelt men de vruchten in vleezige vruchten (fructus baccati), droog vruchten (fructus sicci), die vliezig, leerachtig of houtachtig zijn, en in steenvruchten (fructus drupacei), wier binnenste gedeelte zoo hard als hout is, terwijl de buitenste deelen meer vleezig zijn. — Naar de wijze, waarop de vruchten zich na liunne rijpwording gedragen, verde Et Men zei wesgottene of niet openberstende  Bijeengevoegde vruchten (fructus aggregati) zijn de zoodanigen, waar vele alleenstaande vruchten tot con ligchaam vergroeid zijn. Op deze verdeeling berusten de verschidende vruchtsoorten, wier vorm en eigen-schappen dikwerf zeer verschillend zijn, doch die wij bier niet nader kunnen beschrijven. 89. Die rijpe zaad (semen) bestaat, even als de zaadkuopen, uitde kern (nucleus) en de zaudhuid (spermodermis). — Het steelvormig verlengsel, waarmede het op den zaadkoek bevestigd is, de navelstreng (funiculus umbilicaris), is gewoonlijk slechts draadvormig, maar somtijds ook tot eene vliezige massa opgezwollen, die bet zaadrok (arillus) senoemd wordt. Zoo is de bekende foelie de zaadrok van den muscaatnoot. — De zaadliuid (spermodermis) bestaat meestal uit twee vliezen, waarvan bet buitenste, de uitivendige zaadrok (testa), de uiterlijke eigenschappen van het zaad bepaalt, daar hij nu eens glad, dan eens gestippeld, harig of van een vliezig aanhangsel voorz.  eens zijdelings van de kiem geplaatst is, of door de kiem ingesloten wordt. Deze zelfstandigheid is zeer verschilend van aard, en ontbreekt in de zaden van sommise planten geheel. Let embryo maakt het wezenlijke geheel van het zaad uit. Zaden, waarin dit ontbreekt, het leeg, en kunnen geene nieuwe plant voort-brengen. De kiein bestaat uit het orgaan, dat de as der plant moet uitmaken, en uit het beginsel der zijde-lingsche organen. De as ontstaat uit het stengeltje (cauliculus), welks onderste gedeelte, als het begint te kienen, het worteltje (radiculus), vormt. Boven op het stengeltje staan de zaadlobben (cotyledones), die de erste beginselen der bladeren vormen. Het aantal van deze zaadlobben staat met den verderen vorm, dien de plant bij hare ontvvikkeling aanneemt, in het allernaauwst ver- band. De verschillende organen, die de plant zamenstellen, zijn dus de wortel, de stengel met zijn das bevruchtingswerktuigen, waaruit veder een nieuwe plant kan ontstaan. Er bestaan echter ook gewassen, die men als op een minderen trap van volkomenheid kan beschouwen, en die zich niet door eigenlijk zaad, maar door middel van zaadkiemen (sporae) voortplanten, zijnnde enkelvoudige celvormige voortbrengselen, die zonder voorafgaande bevruchting ontstaan en geen spoor van de aanstaande jonge plant bevatten; hiertoe behoore de wieren, zwammen, mossen en varens. Daar bij deze planten alle bloernorganen ontbreken, noemt men ze bloemlooze planten (plantae cryptog). amicae), in tegenstelling der hooger georganiseerde, die men bloemdragende (pi. phanerogamicae) noemt. De bloemlosen planten onderscheidt men verder in de zoodanigen, waarin, duidelijk onderscheiden, wortel, stengel en bladeren aanwezig zijn, en in de zoodanigen, waarin deze afscheiding geen plaats heeft, maar wier gansche ligchaam uit eene gelijkvormige massa bestaat, die men loof (thallus) noemt. Van daar dat men de cryptogamia verdeelt in blad- of stengelvormende, waartoe de mossen en varens behooren, en in thallusvormende, waartoe de wieren en zwammen behooren. Bij de blad- vormende bloemlosen planten komen de wortel, stengel en bladeren, wat hunnen grondvorm betreft, geheel met die organen der hoogere plantenklassen overreen. De wortel bestaat meestal uit vezelige bijwort. els, terwijde de stengel of kruidachtig is, of een verkorten wortelstok, of wel een houtigen stören. Ook de bladeren komen met de gewöhnen typen der bladeren van andere gewassen overreen. — De thallus vormende cryptogamia stellen een ligchaam daar, dat naar alle zijden voortgroeit, dikwijls aan zijn onderste gedeelte, dat wortelachtig verdikt kan wezen, vastzit. doch ook somtijds energens aan vastgehecht is. De eenvoudigste vorm van het loof bestaat daarin, dat het uit enkele losse of wei-nig met elkander verbonden cellen bestaat; somtijds bestaat het uit eene aaneenschakeling van buisvormig verlengde cellen, en is dan draadvormig, of het is een dun vlies, of steviger met eene wel onderscheidene bovenste en onderste vl. akte, in welk geval het bladachtig sheet; ook kan het stmiJcachtig zijn, wanneer het duidelijke vertakkingen draagt. (167) 91. Ten einde de talrijke raenigte individuen, die de plantenwereld ons aanbiedt, te kunnen overzien, is men wel genoodzaakt ze in zekere groepen te rangschikken. Men kan zulks langs twee verschillende ween doen, het zij dat men een bepaald gedeelte der planten als verdeelingsteeken aanneemt, en daarnaar de planten verdeelt naar de werkelijke verwantschap, die tusschen al hare oo-anen onderline; bestaan. Het eerste noemt men een een natuurlijke rangschikking. De rangschikking zelve heet men systeem. Sedert 1583, toen caesaepinus zijne rangschikking bekend maakte, werden er vele knustmatige voorgesteld, waarvan die van linnaeus de beste is en nog gevolgd wordt, daar waar. Men van het kunstmatig sjsteem gebruik maakt. Linnaeus nam als onderscheidingskenmerk de onmisbare bloemdeelen aan, en in de eerste plaats, de mannelijke geslachtsdeelen, waarom zijn systeem ook geslachts • of sexueel systeem, (syst. sexuale) genoemd wordt. Hij noemde de hoogere afdeelingen van zijn systeem klassen en orden. De kenmerken der eersten worden aan de meeldraden, dus aan de mannelijke geslachts-organen, de orden aan de vrouwelijlice geslachts-organen, ontleend. Al de planten zijn in 24 klassen verdeeld, die op het aantal, de plaatsing, de vergroeijing, de gedeeltelijke of  Q -S kJ * •£ J.2, <2 lllll 1 - * •5 8 Ji ^ _5> <b,J^> ^ 8 ^ q ^ tq o fe) q q H^CO^lOCt-COFFiOH ^ *P ^ *£ ^ 111 ! <3 1 s.s ^ *§ « ss #*5 't,'5 1C £. * Sfil | H i».2o I S, £.2' 3WI) s « 8* •uopiaijosoS.tad aa^s nop ui: a uopu.ipjaojq ■unuwcqq oS^qotqsaaAi) qoj;\p -uamacqq aSt^qaiqs ”?? to .3 ( 169 ) De verdeeling der klassen in orden is de volgende : Klasse 1 — 13. Be ordeu worden nnar liet getal stampers of naar dat der stijlen of stempels gevormd. 1 stamper. 2 stampers. 3 " 4 » 5 C 8 9 ' 10 12 ■ meer dan Stampers. Orde 1 Monogynia. 2 Digynia. 3 Trigynia. 4 Tetragynia. 5 Pentagynia. 6 Hexagynia. 7 Heptagynia. 8 Octagynia. 9 linnagynia. 10 Decagynia. 11 Dodecagynia. 12 Polyagynia. 12 Polyagynia. Deze orden zijn niet alien in elke klasse aanwezig, meestal slechts de twee een der overige. Klasse 14 en IS. ("Didyna-f Naaktzadige. De orden worden door) niet aedekt. De eigenschappen der door. Met haauwtjes. Vruckt bepaiild. 1 namia. Met haauwen. Orde 1 Gymnospermia. 2 Siliculosa. 2 Siliculosa. In de zoogeuaamde naaktzadige planten liggen de zaden niet onbedekt, maar de vruchten zijn eenzadige. De haauwtjes onderscheiden zich van de haauwen, door-dien de eersten genoegzaam even breed. Als lang zijn; de laatsten daarentegen veel langer zijn dan breed. Klasse 16 — 18. De orden worden naar het aantal en de plaat- sing der meeldraden gevormd. 5 vrije meeldraden. 6 7 8 " ■ » 10 12—19 » 20 en meer vrije meel- draden op den kelk- rand staande. 20 en meer vruclit- bodem. Orde 1 Pentandria. " 2 Alexandria. " 3 Heptandria. " 4 Octandria. " 5 Decandria. " 6 Dodecandria. " 7 Icosandria. " 8 Polyandria. " 8 Polyandria. " 8 Polyandria. " 9 Polyandria. " 10. " 10. " 11. " 12. " 13. " 14. " 15. " 16. " 17. " 18. " 19. " 20. " 21. " 22. " 23. " 24. " 25. " 26. " 27. " 28. " 29. " 30. " 31. " 32. " 32. " 32. " 33. " 34. " 36. " 37. " 38. " 39.  vruchtbaar. I Iletzelfde, maar 1 de straalbloempjes > » 3 Pol. frustanea. \ onvrucbtbaar. J Straalbl. vrucbt- 1 baar ; scbijfbl. > onvrucbtbaar. J 1 Straalbl. twee- slachtig; ieder bloempje voor- zien van eenen bijzonderen kelk. J 4 Pol. necessaria. 5 Pol. segragata. IDe orden worden gevormd naar bet aantal en de plaatsing der meeldraden, zoo als in klassc 1 — 13, en naarbunne vergroeijing, zoo als in ldasse 16 — 19. Zij dragen ook dezelfde na- men, docb daar niet alle orden in ecne en dezelfde klasse voorkomen, is baar aantal veel ldeiner. Klasse 24. C Orde 1 Filices (varens). _, l // 2 Musoi  Fungi (zwammen). Verder worden de planten in de verschillende orden naar de algemeinen structuur der bloem verdeeld. Men noemt dit het geslachten (genus), terwijl deze geslachten weder in soorten (species) verdeeld zijn, wier kenraerken van die der vegetatieve organen afhangen. 93. Dit siste, hoe vele vorderne, het aanbiedt, het ook eigensacken, het ook eigensacken, die wij hier niet zullen ontwikkelen; genoeg zij het, dat het in den laatsten tijd meer en meer door het natuurlijk systeem verdrongen is. Ook zulk een sijsteem werd door vele plantkundigen ontworpen. Dat, hetwelk de jussieu in 1789 ontwierp, werd echter vrij algemeen aangenomen, doch later door dat van de oandoij.e meer en meer verdrongen. ’t welk op zijnc bcurt door dat van endeichten. (171) schijnt te zullen verclrongen worden. Het natuurlijk systeem berust, gelijk reeds gezegd is, op eene onderlinge vergelijking van alle deelen der plant. Naar deze gelijkenis worden de planten in zelcere groepen, die men familien (fam Iliae, ordines naturales, noemt, verdeeld. De jussieu heeft in zijn systeem 100 zulke familien aangenomen; de candolue telt er 205, terwijl endlicher er 275 rekent. De hoofdverdeeling geschiedt in de naturilié systemen ook in klassen, die echter in de onderscheidene systemen verschillen, naar mate de onderscheidene systemen verschillen, naar mate de onderscheidene systemen verschillen. — Daar de plantaardige voortbrengselen in de pharmacopoea neer. naar bet systeem van de candolue gerangschikt zijn, zullen wij dit eenigzins nader beschouwen. De caédolle, die zijn stelsel in 1813 bekend maakte, verdeelde de planten eerst in vatplanien, of dezulken, wier elementaire vormen zich op een hoogen trap van ontwikkeling bevinden, en in celplanten, die slechts uit celweefsel zamengesteld zijn. Deze laatsten worden in bladloose planten verdeeld. De eersten verdeelde hij in planten wier hout van buiten aangroeit (exogenae), en in de zoodanigen wier hout van binnen aangroeit (endogenae). Deze laatste verdeeling berust echter geheel op eene dwaling. De exogenae worden nu weder verdeeld in de zoodanigen, wier bloemblaren in kelk en bloemkroon gescheiden zijn, en in de zoodanigen, die slechts een bloemdek hebben. De eersten worden onderscheiden, naar gelang de bloemblaren al of Niet met elkander vergrosseid zijn, en naar de plaatsing der  afgeleid, zoo als de umbelliferae, composiiae, leguminosae, en. In de pkarmacopoea neerl. zijn de geneeskracktige planten naar dit systeem gerangschikt, echter met eenige daarin later aangebragte wijzigingen. De familien, die ons de daarin opgenomen planten geven, zijn de volgende: Dit de eerste afdeeling: Vaatplanten, plantae cellv,-lares, of zigtbaarbloeijen. de, phanerogamae. Istconderafdeeling: Plantae exogenae seu dicotyledoneae. Iste klasse: Exogenae thalamijlores. Istc familie: Ilanunculaceae. Van deze familie levert ons eene der horden de helleboreae, de Aconitum napellus, waarvan afkomstig is het herba aconiti. De 5de familie, de Memispermeae, levert de Cocculus palmatus, waarvan afkomstig is de radix columbo. De 9de familie, de P apaver aceae, leveren de Chrtuloniiim majus, waarvan afkomstig is de herba chelidonii. Papaver rhoeas, u n „ u JJores papaveris rhaeados. Papaver somniferum, » „ „ capita et semina papaveris albi en het opium. De 1 0^ familie, de Fum,ar aceae , levert de Pumaria officinalis, waarvan afkomstig is herba fumariac. ( 174 ) De ll^6 familie , de Cruciferae , wordt in verschil- lende horden verdeeld; daarvan levert de 2<le horde de Nothoriceae , de CocJilearia officinalis , waarvan af korastig is de Jierba cochleariae. Armorada rusticans , u n n « radix armor aciae. en de 3^ horde, de Ortoplaceae, de Brassica melanosinapi , waarvan afkomstig is semen sinapeos nvjroue. De 16dc familie, de Violaceae, levert de Viola odorata , waarvan afkomstig is de Jlores violarum. Viola tricolor , // // u u Jierba violae iricoloris sen jaceae. De 18de familie, de Poly galeae , levert ons de Poly gala amara , waarvan afkomstig is radix et Jierba polygalae amarae. Poly gala senega, // // u radix senegae. Krameria triandra , u // u radix ratJianniae. De 22ste familie, de Caryoyhillaceae , levert de Saponaria officinalis , waarvan afkomstig is Jierba el radix sapo- nariae officinalis. De 23ste familie , de Lineaceae , levert de Linum usitatissimum , waarvan afkomstig is semen lini , farina lini en oleum lini. De 24stc familie , de Malvaceae , levert Althaea o ffiicinalis, waarvan afkomstig is radix et Jierba althaeae. Malva rotundi folia , // // u Jierba malvae. De 26ste familie, de Butneriaceae , levert de Theobroma cacao , waarvan afkomstig is de semen cacao , waarvan men de butyrum cacao vervaardigt. De 27ste familie, de Tiliaceae, levert de Tilia gi andi flora yan ^ejc|e js afkomstig de fores tiliae. Tilia parvifora , j De 33stc familie, de Aurantiaceae , levert de Citrus aurantiim , waarvan afkomstig is folia , fores et cortices auranliorum. // fructus citri recentes et cortex citri interior. Citrus medicus, De 4-J*stc familie, de Meliaceae, levert de Canella alba Sioartz et Murray, waarvan af komstig is do cortex canellae alba. De 45ste familie, de Ampelideae, levert de Fit is vinifera, waarvan afkomstig zijn passulae majores. Fitis vinifera var. aporyna, // // "passulae minores. De 50stc familie, de Zygoyhyleae, levert de Guajacum officinale, waarvan afkomstig is lignum guajaci et resina guajaci nativa. De 51stc familie, de Rutaceae, levert de Rutaceae graveolens, waarvan afkomstig is de herba ruthae. Tot deze familie behooren, volgens de candotile, ook de Diosmeae, die thans eene afzonderlijke familie uit-maken, en die ons leveren de Galipea officinalis Hanc., Van welke beide afkomstig is de Galipea Gusparia st. Hill? C cortex angusturae verae. Barosma crenatum Kuntz, waarvan afkomstig zijn foliae diosmae crenatae. De 52ste familie, de Simarubeae, levert Simaruba amara Hayn, waarvan afkomstig is de cortex sima rubae. Quassia amara Linn., n r u lignum et cortex quassiae amarae. 2de klasse, Exogenae Calyciflores. De 62ste familie, de Therebinlhaceae, wordt door latere plantkundigen in meer familien verdeeld. Daarvan leveren ons de Anacarchiaceae. Rhus toxicodendron, u n a u foliae rhrois toxico-dendri. En de Birceraceae Boswelia serrata, waarvan afkomstig is de olibanum. Balsamodendron myrrha Ehrenb. waarvan afkomstig is de olibanum. Amyris plumieri de C'and. 