Onze eeredienst
Kuyper, Abraham, 1837-1920
Meer dan een ging zelfs vaak ter kerke op, zonder dat hij, uit de 204 GODS TEGENWOORDIGHEID. kerk huiswaarts gekeerd, naar waarheid zeggen kon, ook maar een oogenblik de tegenwoordigheid zijns Gods gevoeld te hebben. Soms verloopen er dagen, zoo geen weken, dat iemand, die toch gelooft, 's avonds op zijn kniee'n liggende, en zich afvragende: ,,Hoe dikwijls heb ik vandaag aan mijn God gedacht?" eerlijk zal moeten erkennen : ,,Ganschelijk niet." En versta nu wel, dit zeggende, spreken we nu niet van de lieden der wereld, maar van de vrijgemaakten des Heeren van zijn volk in engeren zin. Ook behoeft de een den ander daarbij niet te verdenken. Laat een ieder veeleer zijn eigen leven en bestaan doorzoeken, zooals God zelf het doorzoekt en doorgrondt, en de zelfaanklacht zal niet uitblijven. Doch juist daarom is het nu zoo van het hoogste aanbelang, dat althans in de ,,vergadering der geloovigen" zulks anders zij. Juist omdat de wereld ons zoo afleidt, en onze bezigheid ons zoo veelszins verstrooit en van onzen God vervreemdt, is het zoo noodig dat hiertegenover een tegenwicht geboden worde, en dat tegenwicht moet altoos geboden worden in onze Diensten. Indien de geloovigen zelfs in hun saamvergadering niet tot een staan en verkeeren voor het aangezichte Gods komen, en de tegen woordigheid van den Heilige niet ontwaren, wat blijft er dan van hun gemeenschapsoefening met den Heilige over? Men gaat dan op, omdat het zoo gewoonte is, om met de breeders saam te zijn, om den man die prediken zal te hooren, om de gehoorde preek te beoordeelen, en goed of af te keuren, en zooveel meer, maar dat men, als we het zoo eens mogen uitdrukken, op audientie bij den Koning der koningen is geweest, leeft niet in het bewustzijn. Daaruit is dan ook te verklaren al wat met de eerbiedigheid niet is overeen te brengen. Het te laat komen, en voor het Amen weg- loopen. Het zich 6f slordig of pronkerig kleeden. Het hangen op zijn zitplaats. Het dutten en slapen in de kerk. Het noodzaken van de kerkmeesters dat ze borden moeten ophangen, om het bevuilen en bespuwen van de vloeren te voorkomen, en zooveel meer. Dit alles is door en door ongereformeerd, omdat het alles in on- verzoenlijken strijd is met de diepe grondgedachte, dat men voor Gods aangezicht verschijnt, of gelijk we het uitdrukten, bij den Koning der koningen op audientie gaat. Schuld hieraan heeft zeer stellig ook de vaak onnatuurlijk lang ge- rekte preek, die bijna elk ander stuk van den Eeredienst wegdrong, of althans al het overige slechts als franje bij het laag afhangende kleed der predikatie voegde. BELIJDENIS VAN ZONDE. 205 Maar toch de grondoorzaak van het euvel schuilt in het niet meer inzien, niet meer beseffen, niet meer ontwaren, dat in de vergadering der geloovigen God zelf verschijnt om zijn volk te zegenen, en het is juist dit alles beheerschende feit, dat door de benedictie tot uiting komt. XLVI. Belijdenis van zonde. Doordien het besef teloor ging, dat men in de vergadering der ge loovigen voor het aangezicht van den levenden God verscheen, en dientengevolge de Benedictie niet langer als een Vrede zij u! van Gods zijde gevoeld werd, is uit onzen Eeredienst ook de belijdenis der zonde ganschelijk verdwenen. Men versta ons wel. We zeggen niet, dat in het ,,lange gebed" niet ook wel veelal be lijdenis van zonde voorkwam, noch ook dat in de predikatie niet zeer dikwijls op belijdenis van schuld werd aangedrongen, maar wat geheel wegviel en uitsleet was de afzonderlijke handeling, waarin de Gemeente schuld- en zondebelijdend zich voor haar God stelde. Dit kwaad ging zelfs zoover, dat de uitgevers er onze liturgie om vervalscht hebben. In de nieuwe uilgave van onze Liturgie, gelijk ze, dank zij de goede zorge van Prof. Dr. Rutgers, en den accuraten arbeid van Dr. H. H. Kuyper, thans weer in ouden trant bij de Flakeesche Boekdrukkerij het licht zag, komt weer als vanouds voor: Eene openlijke belijdenis der zonden, en korter formule des gebeds," Daarvan nu heeft men gemaakt: ,,Een kort gebed voor de predikatie in de week" zoodat een hoofdzaak: ,,De belijdenis der zonde," uit den titel geheel wegviel. En evenzoo deed men met het breedere stuk, dat oorspronkelijk ten titel had, en ook nu weer heeft : Eene algemeene belijdenis der zonden, een gebed des Zondags voor de predikatie," doch waarvan in alle gewone uitgaven gemaakt was: ,,Gebed des Zondags v66r de predikatie." De geheele idee, dat de Gemeente opzettelijk en openlijk belijdenis van zonden zou doen, sleet er alzoo uit. Toch hebben de uitgevers hier niet alleen schuld. De schuld ligt 206 BELIJDENIS VAN ZONDE. ook bij de predikanten, en niet minder bij de Gemeente, en zelfs bij de Engelsche en Schotsche praktizijns, die hier te lande zoo grooten invloed verwierven. De praktizijns stonden in rusteloozen kamp tegenover den overdreven vormdienst der Engelsche Bisschoppelijke kerk, en dreven, in hun eenzijdigheid, hun verzet tegen dien vormendienst zoover, dat ze van geen enkel formuliergebed meer weten wilden, en een wdominee" niet telden, zoo hij niet ,,vrij bad". Die richting drong daardoor ook ten onzent door. Een formulier gebed gold al spoedig voor een ,,dood gebed". Alleen in het vrije gebed school leven. Men achtte toch dat de Heilige Geest alleen op het oogenblik zelf den prediker biddende kon maken, en ontzeide zoo aan den Heiligen Geest de mogendheid om op den bidder door den arbeid der vaderen en door voorafgaande indenking te werken. Hij moest er zoo maar gaan staan, en zoo maar bidden. Dat alleen was het ware. Hierbij nu werd ten eenemale voorbijgezien, dat er onder menschen tweeerlei aanleg is, den eenen zou men kunnen noemen : den Intel- lectueelen, den anderen : den artistieken. Den artistieken aanleg nu vindt ge verbeeld in de fontein, die vanzelf ontspringt, den intellec- tueelen in pomp of put, waar het water alleen door pompen of putten uit naar boven komt. Nu kunt ge een prediker hebben, die ver van God leeft, maar artis- tiek van aanleg is, en die zal op staanden voet, o, zoo wegsleepend bidden. En daartegenover zult ge kunnen hebben een innig vroom prediker, maar die intellectueel is aangelegd, en die als hij zoo maar bidden moet, dorre en onbezielde woorden voortbrengt. Dan ligt het dus volstrekt niet aan het werk van den Heiligen Geest, maar aan den zeer uiteenloopenden aanleg. Maar de Gemeente dit niet wetende, zag het artistieke ontspringen van de gebedstaal voor werking van den Heiligen Geest aan, en veroordeelde de intellectu- eele inspanning van den anderen bidder als onmachtig prevelen. Dit nu bracht er den prediker toe almeer het formuliergebed te laten varen. Wie een formuliergebed bad werd niet voor vol aange- zien. Dat was zich behelpen, omdat men het zelf niet kon. En over- mits men nu gemeenlijk met zijn oogen dicht veel vlotter spreekt dan met zijn oogen open, ontstond dat ,,lange gebed", dat thans almeer inheemsch werd, en dat zoo vaak eer ontstichtend dan stichtend werkt. In de week een kort gebed, maar op Zondag een lang gebed. En zoo dit gebed niet ook den indruk van Jang" maakte, deugde het niet. BELIJDENIS VAN ZONDE. 207 Toch ware dit nog minder geweest, zoo de predikers vooraf de beide formuliergebeden terdege bestudeerd hadden, en nagegaan wat er inzat. Zoo zouden ze hebben leeren bidden. En dan zou het terstond bij hen hebben vastgestaan, dat het allereerste wat in zulk een gebed op den voorgrond moet staan is de openlijke belijdenis van zonden. Maar ook dit deed men niet, en we hebben predikers gekend, die reeds jaren lang het ,,lange gebed" uit zich zelf gebeden hadden, zonder dat ze nog ooit de moeite namen, om dat rijke formuliergebed dat vooraan in onze Liturgische gebeden voorkomt, aandachtig na te lezen. Op die wijze is toen feitelijk het alle Zondagen ,,openlijk belijdenis doen van schuld" er uit geraakt, en de uitgevers, de praktizijns vol- gende, hebben zich toen veroorloofd, om uit den titel dat :„ Open lijke belijdenis van zonden1' maar stil weg te laten. Aanleiding hiertoe gaf te meer de wezenlijke fout, die in onze Liturgie begaan is, dat men namelijk deze Belijdenis van zonden niet apart hield, maar met het Gebed voor de ,,opening des Woords" ineen deed vloeien. Dat heeft men in de Fransche en Waalsche kerken niet gedaan, en ook niet in de Engelsche kerken, gelijk dit ook in andere kerken buitenaf geenszins het geval was. Daar hield men de Belijdenis van zonden afzonderlijk, en liet een kort gebed voor de ,,opening des Woords" volgen op de aankondiging van den tekst. Ook in de Liturgie van a Lasco voor de Nederlandsche Vluchte- lingengemeente te Londen opgesteld, zijn het Gebed v66r de ^opening des Woords" en het Gebed van Belijdenis van zonden, twee geheel op zich zelf staande gebeden (Editio Kuyperi II. p. 82 en 85). Juist de vermenging in onze Liturgie gaf alzoo aanleiding, dat men het eerste stuk : de Belijdenis van zonden, glippen liet, en er te kwader ure het ,,Gebed voor de nooden der Christenheid", dat anders na de predikatie kwam, vaak mee saam deed vloeien. Hoe rijk en treffend die Belijdenis van zonden ook zoo nog in onze Liturgie was, moge blijken uit de eenvoudige mededeeling van haar inhoud. Ze luidde aldus : o Eeuwige God en allergenadigste Vader, wij yerootmoedigen onszelven uit den grond des harten voor uwe hooge majesteit, tegen welke wij zoo menigmaal en zoo gruwelijk gezondigd hebben, en bekennen, dat, zoo Gij 208 BELIJDENIS VAN ZONDE. met ons in het gericht wilt gaan, wij niet anders dan den eeuwigen dood verdiend hebben. Want behalve dat wij alien door de erfzonde voor U onrein en kinderen des toorns zijn, ontvangen, uit zondig zaad, en in onge- rechtigheid geboren, waardoor allerhande booze lusten, tegen U en onzen naaste strijdende, in ons wonen, zoo hebben wij nog bovendien met de daad uwe geboden menigmaal en zonder ophouden overtreden ; nalatende wat Gij ons geboden hadt, en doende wat ons klaarlijk verboden was. Wij hebben alien als schapen gedwaald, en hebben grootelijks tegen U gezon- digd, hetwelk wij bekennen, en het is ons van harte leed. Ja wij belijden, tot onze vernedering en tot prijs van uwe ontferming te onswaarts, dat onze zonden het getal van de haren onzes hoofds te boven gaan, en dat wij tien [duizend talenten schuldig zijn, waartegen wij niets hebben om te betalen ; waarom wij ook niet waardig zijn uwe kinderen genaamd te wor- den, noch onze oogen op te slaan ten hemel, om onze gebeden voor U uit te spreken. Nochtans, o Heere God en barmhartige Vader, wetende dat Gij den dood des zondaars niet begeert, maar dat hij zich bekeere en leve, en dat uwe barmhartigheid oneindig is, die Gij bewijst aan degenen die zich tot U bekeeren; wij roepen U van harte aan, in het vertrouwen op onzen Middelaar Jezus Christus, die het Lam Gods is, dat de zonde der wereld wegneemt, en bidden U, dat Gij wilt medelijden hebben met onze zwakheid, ons om Christus' wille onze zonden vergevende. Wasch ons in de zuivere fontein zijns bloeds, opdat wij rein en sneeuwwit worden. Dek onze naaktheid met zijn onschuld en gerechtigheid, om de eere uws naams. Reinig ons verstand van alle blindheid, en onze harten van alien moedwil en hardnekkigheid. Dit alles, o genadige Vader, bidden en begeeren wij in den naam van Jezus Christus, die ons alzoo heeft leeren bidden : Onze Vader, die in de hemelen zijt, Uw naam worde geheiligd. Uw koninkrijk kome. Uw wil geschiede, gelijk in den hemel, alzoo ook op de aarde. Geef ons heden ons dagelijksch brood. En vergeef ons onze schulden, gelijk ook wij vergeven onzen schuldenaren. En leid ons niet in verzoeking, maar verlos ons van den booze. Want uw is het koninkrijk, en de kracht, en de heerlijkheid in dereeuwig- heid. Amen. Is dit niet schoon, niet roerend, niet aangrijpend, en verarmt ge de Gemeente niet, als ge deze treffende taal uitruilt voor een los op- komende belijdenis, die de predikant zoo z66 uit zich zelf moet voort- brengen ? De vraag dient dan ook ernstig overwogen, of we niet den besten weg zouden opgaan, zoo we deze afzonderlijke, openlijke Belijdenis van zonden, en dan liefst in vasten vorm, in de Gemeente terug- brachten. Zelfs zouden we de vraag durven stellen, of niet veel zonde in de DE WET DER X GEBODEN. 209 Gemeente gekeerd, en veel verootmoediging gewekt zou zijn geworden, indien Zondag aan Zondag, in alle onze kerken, in zulk een taal, waaraan ieder van der jeugd af gewend was, onze schuld aan den Heilige ware beleden. XLVII. Qe wet der X geboden. Moeielijkheid levert de vraag op, welke plaats de voorlezing van de Wet der Tien Geboden in den Eeredienst moet innemen. Dat ze in den Eeredienst behoort te zijn opgenomen, is buiten kijf. Het oordeel hierover is eenparig. En het is niets dan achteloosheid en onaandoenlijkheid voor het heilige, zoo in enkele ook van onze kerken de voorlezing der Wet soms achterwege bleef. Hiermede is niet gezegd, dat deze voorlezing in elken dienst moet plaats hebben. Als de geloovigen tweemaal op elken Zondag saam- vergaderen, moeten deze beide diensten als een geheel en in ordelijk verband worden genomen. Maar, hoe ook bezien, op elken Zondag moet de stemme Gods van den Sinai in de vergadering der geloovigen naklinken. Alleen op die manier toch wordt de Wet der Tien Geboden levens- lang op zulk een indrukwekkende wijze in het geheugen en in het hart der geloovigen ingeprent en ingefundeerd, dat die Wet met hun bewustzijn saam kan groeien, en als ware het, onafscheidelijk wordt van hun zedelijk besef. Gutta cavat lapidem. De druppel holt den steen uit. En naar dien goeden regel kan ook alleen door bestendige en gestadige voorlezing de Wet zoo vast in het zedelijk bewustzijn indringen, dat de Wet der Tien Geboden de zedelijke vastheid voor alle handeling worde. Maar al is hierover het oordeel van alle liturgen eenparig, bij de vraag hoe, waar, en wanneer die voorlezing geschieden moet, gaan ze uiteen. Er zijn er, die deze voorlezing v66r den dienst door den Voorlezer willen doen plaats hebben. Er zijn er, die deze voorlezing willen doen plaats vinden in den dienst, maar v66r of althans in verband met de Schuldbelijdenis. En er zijn er, die deze voorlezing wel in den dienst, maar afgescheiden van de Schuldbelijdenis, onder het oogpunt der 14 210 DE WET DER X GEBODFN. dankbaarheid bezien willen, en ze daarom plaatsen bij het uitgaan van den dienst als hij ten einde loopt. Korter gezegd, er is drieerlei opinie, al naar gelang de Wet gelezen wordt, voor den dienst of in den dienst, en in den dienst v66r of na de predikatie. Nog is er wel een vierde opinie, maar die niet meetelt, de opinie namelijk van hen, die achten dat het verband er niets toe doet, mits maar de Wet gelezen worde. Soms hing men ook de Wet in de kerk op twee groote borden op, dan behoefde ze niet voorgelezen te wor- den, maar kon men ze lezen van het bord af. Dit nu is geen opinie, die op liturgisch gebied meetelt. Liturgische studie toch vraagt niet enkel wat er alzoo gedaan moet worden, maar ook in welke volgorde, en in welk verband een en ander moet plaats hebben. Die vraag komt, bij eenig nadenken, op elk terrein aan de orde. Zelfs bij onze middagmalen. Wie soep, vleesch met groenten en rijst eet, zal niet zeggen : hoe die drie volgen doet er niet toe, maar oor- deelen, dat de soep voorop moet gaan en de rijst nakomen. En dit volstrekt niet alleen ter wille der gewoonte, maar omdat bij het nemen van soep ook te letten is op de vatbaarheid van de maag om het voedsel op te nemen. Fijnere koks rekenen daar zelfs in bijzonder- heden mede, en vragen zich bij elk gerecht af, welk soort van spijs het best na de pas genoten spijs volgt. Evenzoo gaat men te werk met zijn kleeding. In den winter moet ge aanhebben een dikke jas, een gewone jas, een vest, een lijfrok enz. Maar wie zal nu zeggen, dat de orde waarin ge die onder- scheiden kleederen aantrekt, er niet toe doet? leder toch gevoelt, dat men de zachter en fijner kleedingstukken op het lijf draagt, de ruwere daarover heen. Zoo nu is het bij alle ding. Er moet bij stoffelijke dingen altoos gerekend worden met de gesteldheden van het lichaam, en zoo ook bij geestelijke dingen met de stemming van onzen geest. We ontvangen van wat we hooren of meemaken zekere aandoeningen en gewaarwordingen. Die aandoeningen en gewaarwordingen zijn anders bij den zang dan bij het gebed, bij de predikatie anders dan bij het Sacrament, bij de Geloofsartikelen anders dan bij de Wet, en zoo ook anders bij het hooren van Gen. 1 en van Rom. 8. Het is daarom nu, dat de Liturg met den aard van die gewaar wordingen en met de soort van die aandoeningen rekening houdt, en nu zich de vraag stelt, in welke orde en in welk verband deze aan- DE WET DER X GEBODEN 211 doeningen en gewaarwordingen moeten worden opgewekt, om de juiste stemming te voorschijn te roepen. Doet men dit niet, dan breekt men door wat volgt af wat pas door wat voorafging was opgewekt, en bereikt zijn doel niet. Men wordt juist Liturg door op dat onderling verband te letten, en aan die juiste volgorde zijn aandacht te schenken. In een winkel staan de onderscheiden meubelen op rijen bijeen, maar in uw vertrek schikt ge ze, en iemand die in zijn woonkamer tafels, stoelen en kasten als in een winkel op een hoop in een hoek zette, zou toonen van het meubileeren van een kamer geen verstand te hebben. Toch is het juist dit, wat door velen, die naar orde noch verband vragen, in het algemeen gedaan wordt, ze plaatsen een deel van wat komen moet voor en een deel in den dienst, zonder nadenken of zonder leidende gedachte. De voorstanders dezer ordelooze bijeenvoeging en afdoening sluiten we dus buiten het geding. Zij tellen niet mee. Met hen rekenen we niet. Ge moet niet alleen u rekenschap geven van wat in en bij den dienst hoort, maar ge moet ook indenken, op welke wijze een en ander te doen is, op wat toon, met wat stem, door wien, in welke orde, in welke opeenvolging en in welk verband. En eerst zoo ge ten opzichte van dit alles tot een conclusie zijt gekomen, waarvan ge wetenschap- pelijk rekenschap voor uzelven en voor anderen kunt geven, zijt ge Liturg. Anders niet. Hier gelden alzoo tweeerlei factoren. Ten eerste, van Gods zijde de bepaling, welke deelen in den dienst moeten voorkomen, En ten andere, van 's menschen zijde, hoe ze op elkaar volgen moeten naar eisch van de stemming die ze teweegbrengen, om zoo het juiste ver band te leggen. Reeds hieruit volgt, dat zij die het lezen van de Wet v66r den dienst doen plaats grijpen, een zeer zwakke positie innemen. Zulk een voorlezing toch kan geen andere bedoeling hebben, dan om hen die er alvast zitten op nuttige wijze bezig te houden. Doch dan is ze ook buiten de vergadering der geloovigen geplaatst en be- doelt ze niet alien, maar alleen hen die er alvast zijn. Met name niet den predikant en de ouderlingen die met hem binnenkomen. Die toch zijn er dan nooit bij. En voorts zijn er dan ook niet bij die velen, die pas op het laatste oogenblik binnenkomen. Niemand toch is gehouden er te zijn voor 212 DE WET DER X GEBODEN. het oogenblik dat de dienst begint. Dan eerst wordt de vergade- ring geopend. Later mag men niet komen, maar vroeger behoeftmen er niet te zijn. Immers voor dit vroeger is geen tijdstip aangegeven. Het kan vijf, het kan tien minuten, het kan een kwartier zijn, al naar gelang een predikant voor den dienst veel of weinig opgeeft te zingen en te lezen. En ook naar gelang met de Wet begonnen of besloten wordt. Al zulk lezen van de Wet voor den dienst is daarom onverdedigbaar. Het is oneerbiedig, want het voegt ons niet de stemme Gods van den Sinai als tijdvulling te bezigen, ter loops te laten weerklinken, en te laten uitgaan eer de vergadering begonnen is. Het treft geen doel, want het doel moet zijn alien te bereiken. En het staat buiten alle verband, want aanstonds wordt de indruk er van weggenomen door de sensatie van het begin van den dienst. Erkend moet dan ook worden, dat de Liturgen die onze Liturgie opstelden, op dit punt tekortschoten, iets wat te minder vergeeflijk is, omdat ze in andere kerken zooveel beter voorbeeld hadden, en gelijk Dr. H. H. Kuyper in December in de Heraut aantoonde, Calvijn zoo heel anders was voorgegaan. Zij toch hebben de voorlezing van de Wet eenvoudig niet geregeld, en ze daarmede aan de willekeur van de officianten overgelaten. En overmits nu de predikanten, over hun komende predikatie in spanning, begrijpelijkerwijs zoo spoedig mogelijk tot hun predikatie wenschten te komen, was het hun welkom, dat al het andere afgedaan was, eer zij begonnen ; de lezing uit de Schrift, de lezing van de Wet, de lezing van de Geloofsartikelen, en liefst ook de Voorzang. Na Votum, Benedictie en Gebed, konden zij dan aanstonds aan hun pre dikatie toekomen. Blijft alzoo alleen de tweeerlei methode, om of de Wet voor de predikatie in verband met de Schuldbelijdenis en Absolutie te lezen, of wel de Wet na de predikatie te lezen als regel van leven, die aan de geloovigen bij het verlaten van het bedehuis wordt medegegeven. XLVIII. De Wet der X Geboden. (Slot.) Gelijk door Dr. H. H. Kuyper in ons no. 1902 zoo nauwkeurig is DE WET DER X GEBODEN. 213 aangetoond, had reeds van Calvijns dagen af de voorlezing der Wet plaats, niet in het teeken van Vraag 3, maar in het teeken van het Derde deel van den Heidelberger Catechismus. Het zij ons geoorloofd de resumtie van zijn zoo belangrijk opstel hier in le lasschen. Of de Gereformeerde Liturgie op dit punt krachtens het Gerefor- meerde beginsel werkelijk herziening eischt, zal later in de artikelen over de Liturgie worden uiteengezet. Wat wij thans alleen wilden aantoonen, om tot behoedzaamheid in het afbreken te manen, is 1°. aan wien de gewoonte van onze Gereformeerde kerken te danken is ; 2°. waarom dit gebruik karakteristiek is voor de Gereformeerde Litur gie ; en 3°. welke belangrijke plaats oorspronkelijk aan dit voorlezen der Wet in den Gereformeerden eeredienst werd geschonken. De gewoonte om de Wet elken Zondag voor te lezen is niet eerst in later tijd in onze Gereformeerde kerken opgekomen, maar laat zich vervolgen zoolang er een Gereformeerde kerk bestaat en valt met haar oorsprong saam. En dit is te opmerkelijker, omdat wij in dit voor lezen der Wet niet te doen hebben met een Roomsche traditie, die gedachteloos gehandhaafd of liever geduld bleef, maar met een in- stelling, waarvan het vaderschap omnium consensu aan Calvijn moet worden toegeschreven. Nadat aldus de ,,inleidende dienst" was afgeloopen, volgde een kort gebed om zegen bij de predikatie des Woords, welk gebed sloot met het Onze Vader. Na de predikatie volgde het dankgebed, waarin tegelijk de nood der Christenheid aan God werd opgedragen. De gemeente zong nog een psalm en keerde, na den zegen ontvangen te hebben, naar huis. Over de Geloofsbelijdenis spreekt de Liturgie van Calvijn niet, maar, indien Valerandus Pollanus getrouw weergeeft wat te Straatsburg geschiedde, dan werd de Geloofsbelijdenis gelezen na de prediking. Ook in de Liturgie van de Palz heeft zij daar haar plaats. Eerst Datheen bracht haar over aan het slot van het gebed v66r de predikatie, en later werd in de Nederlandsche kerken het ge bruik algemeen om de Geloofsbelijdenis in den middag of avondpre- dikatie te lezen. Ook het bekende besluit der Synode van Dordrecht in 1574 genomen, dat de Geloofsbelijdenis 's morgens en de Wet 's middags zou gelezen worden, heeft hier geen verandeing gebracht. De gewoonte bleef : 's morgens de wet en 's avonds de geloofsbe- lijdenis. Hiermede is de gang van Calvijns liturgie geschetst. De gedachte, die aan haar ten grondslag ligt, zal daarmeee duidelijk zijn. 214 DE WET DER X GEBODEN. Waar de Gemeente vergadert, is de eerste roeping : zich te veroot- moedigen voor God. Men komt als zondaren voor zijn heilig aange- zicht. Erkenning van schuld en de bede om genade gaat daarom voorop. Maar de Gemeente is niet een Gemeente van heilzoekenden. De kerk is niet Heilsanstalt, maar Heilsgemeinschaft. Het is de vergade- ring der geloovigen. Daarom wordt de vergiffenis der zonden aan de geloovigen verkondigd in den naam des Heeren. Daaruit volgt vanzelf de roeping van dankbaarheid, Wie genade ontving behoort heiliglijk te leven. Bij de absolutie volgt daarom de voorlezing der Wet. Ook daarbij trilt nog in het Kyrie Eleison, d.i. het : wHeere erbarm U", de heugenis der zonde na, maar de overhand heeft de bede : Schrijf uwe Wet in onze harten, opdat wij leven als uwe kinderen, d.i. de bede om heiligmaking. Dan volgt de bediening des Woords met voor- en nagebed, waarin het Onze Vader als het eigenlijke gebed der Gemeente wordt opge- nomen, letterlijk in het v66r- en met omschrijving in het nagebed. De Apostolische Geloofsbelijdenis, waarin de Gemeente haar alge- meen ongetwijfeld, Christelijk geloof belijdt, is het slotakkoord. Het is een weerklank op het gepredikte Woord ; het ,,Amen, wij gelooven", dat de Gemeente na het beluisteren van Gods Evangelic voelt oprijzen in haar hart en uitspreekt met haar lippen. Want het geloof is uit het gehoor, en het gehoor uit het gepredikte Woord. Maar het laatste woord is niet het Amen der Gemeente, het is de Hoogepriesterlijke zegen, waarmede de Gemeente der geloovigen in vrede wordt heengezonden. Heeft Ebrard te veel gezegd, toen hij de Liturgie van Calvijn als een meesterstuk van ,,grossartige Einfachheit" prees? Hieruit blijkt tevens, dat de keuze van voor of na de predikatie, op welker spil wij in een vorig betoog het geding stelden, nog een wijziging toelaat, en nog scherper kan gesteld worden, als de keuze tusschen de Wet als prikkel tot schuldbelijdenis en de Wet als regel der dankbaarheid. Wie historisch op Calvijn teruggaat, 7720^ dit zelfs doen, want Calvijn nam de Wet zeer beslist als regel der dankbaar heid, en liet haar voorlezing nochtans voor de predikatie plaats grijpen. Dat wij, in afwijking hiervan, de keuze stelden : voor of na de predikatie, heeft dan ook daarin zijn grond, dat de XII Geloof sartike- len en de Wet ons voorkomen in andere orde te moeten volgen, dan Calvijn dit vooralsnog in practijk bracht. DE WET DER X GEBODEN. 215 Hoezeer we toch instemmen met den lof o.a. door Ebrard aan Calvijn toegebracht voor zijn rijken Liturgischen zin, en al kan tegen- over de verachters der Liturgie niet genoeg op Calvijns woord en voorbeeld gewezen worden, toch volgt hieruit nog geenszins, dat de keuze van volgorde, die Calvijn deed, onberispelijk was. We willen dan ook reden geven, waarom o.i. Calvijns methode op dit punt verbetering vraagt. In de hoofdzaak had Calvijn onbetwistbaar gelijk. Is de schare in het kerkgebouw, niet een groep hoorders, maar een nvergadering der geloovigen", dan kan de Wet niet onder hen optreden als een tuchtmeester tot Christus. Dat is wel haar roeping bij een Evangelisatie of bij Missie, maar niet in een vergadering van mannen en vrouwen, die juist daarom saamkomen, omdat ze belijden tot Christus gekomen te zijn. Want wel ontkennen we niet, dat ook de geloovigen nog telkens door den Spiegel der Wet in hun schuldbesef verdiept worden, noch ook dat er in de kerk vele onbekeerden mee opkomen, die nog niet met bewust geloof tot Christus gekomen zijn, maar dit [verandert daarom het karakter der vergadering niet, en kan er dan ook nooit het stempel op drukken. In de Liturgie nu geeft het karakter der vergadering den toon aan. Het onvolkomene komt in de predikatie aan de orde. Is en blijft alzoo het karakter der vergadering, dat ze het stempel draagt |van een vergadering van geloovigen te zijn, dan kan ze als vergadering niet nog pas tot Christus geroepen worden. Ebrards opmerking, dat de XII Geloofsartikelen, en niet de Wet, na de predikatie komen, omdat het geloof uit het gehoor is, munt dan ook niet uit door juistheid. Paulus toch bedoeft in Rom. 10 niet de predikatie onder hen die reeds gelooven, maar het kerygma dat tot Heidenen en Joden uitgaat. In een vergadering der geloovigen daarentegen weerklinkt de Wet als Goddelijke regel der dankbaarheid, en wel als regel der dank- baarheid voor de practijk des levens. Nu gaan de geloovigen tot die practijk des levens over, niet v66r de predikatie, maar na de predikatie, als ze het kerkgebouw verlaten. Daar, bij het verlaten van het kerkgebouw, en bij het terugkeeren tot de practijk des levens, is alzoo de logische en natuurlijke plaats, om den regel der dankbaarheid, d. i. de Wet, te laten uitgaan. Of men daarvoor nu de eene maal de voile Wet, en de andere maal het kort summier der Wet neemt, doet niet ter zake. Hoofdzaak 216 DE WET DER X GEBODEN. is maar dat de Gemeente bij haar teruggaan in het leven, voor de zegenspreuk, aan den regel der dankbaarheid herinnerd worde. leder zal toestemmen dat dit de natuurlijke volgorde is. Volgt men daarentegen Calvijns methode, dan krijgt men eerst de schuldbelijdenis, daarop de absolutie, en dan kwam de Wet, niet als gesproken tot de geloovigen, maar als door hen gezongen, bij elk vers met een Kyrie Eleeison afgewisseld, en besloten door een bede om heiligmaking. Daarna kwam dan de predikatie, door kort gebed ingeleid. Straks volgden de Geloofsartikelen. En zoo ging men, na den zegen ontvangen te hebben, uiteen. Dit nu loopt uitnemend, indien men dezen Liturgischen dienst als een afzonderlijk deel neemt, en van de predikatie als tweede deel losmaakt. Dan toch moet in dat Liturgische deel niet alleen schuld belijdenis en absolutie, maar ook de regel der dankbaarheid voor- komen. Doch dan moet daarin ook de belijdenis der XII Geloofs artikelen worden opgenomen. Eerst zoo ware de Liturgische dienst compleet. Doet men dit daarentegen niet, en plaatst men de XII Geloofsarti kelen na de predikatie, dan loopt de Liturgie niet af, dan vormt de Liturgische dienst geen afzonderlijk geheel, dan wordt, gelijk het hoort, de geheele dienst in een Liturgisch kader ingesloten, beginnende met het votum en pas eindigende met den zegen. Doch dan vervalt ook alle reden, waarom de regel der dankbaarheid vlak op de abso lutie zou volgen, en door de predikatie uit de herinnering zou worden teruggedrongen, tegen het oogenblik dat men het leven weer ingaat. Daar komt bij, dat Calvijn zelf op die wijs de Wet niet in haar eigenlijk karakter als regel der dankbaarheid kon handhaven, ze toch weer tienmaal door het Heere, erbarm a onzer! laat afwisselen, en haar dus toch weer als prikkel tot schuldbelijdenis laat optreden. Zoo worden de juiste grenzen uitgewischt, schuldbelijdenis en dank baarheid vloeien door elkander, en de stemming die men te voor- schijn wil roepen, wordt verward. Van tweeen een toch, de absolutie heeft zin of geen zin. Heeft ze zin, dan slaat ze terug op de afgelegde schuldbelijdenis, en kan men op dat oogenblik de geloovigen niet meer in de stemming van het Kyrie Eleeison laten terugzinken. De absolutie moet vrijmaken. Vrij van het drukkend gevoel van schuld. En is dat doel werkelijk bereikt, dan is het onzuiver toch de Gemeente onmiddellijk daarop weer tienmaal om schuldvergiffenis te laten smeeken. SCHULDBELIJDENIS GEZONGEN OF GESPROKEN. 217 Dan beduidt dit, dat de Gemeente de absolutie met aannam, er niet in gelooft, en daarom toch om schuldvergiffenis, keer op keer, blijft roepen. Alsdan zou de eerst niet aangenomen absolutie, na dat tienvoudig smeeken, om zondevergeving, moeten herhaald worden. Want wel kan men zeggen, dat het Kyrie Eleeison niet uitsluitend doelt op schuldvergiffenis, maar op hulpe bij de Wetsvolbrenging, zooals ook de Engelsche Liturgie dit geeft, maar dit gaat tegen de beteekenis van het woord in. Eleeison doelt op verzoenende genade. Zeer terecht merkt Dr. H. H. Kuyper dan ook op, dat hier nogmaals de toon van schuldbelijdenis te beluisteren viel, en juist dat nu is met de wezenlijke aanvaarding van de absolutie niet te rijmen. Ook in de apostolische epistolaire predikatie komt de prediking van den regel der dankbaarheid altoos achteraan, na de predikatie des Evangeliums. Schier elk prediker gevoelt zich gedrongen, op het slot zijner pre dikatie in een vermanenden toon te komen, en tot het stuk der dank baarheid over te gaan. En juist aan dit paraenetisch slot der pre dikatie sluit zich dan de Wet zoo gereedelijk aan. Vooral het ,,zingen" van de Wet achten we een misgreep. De Wet zingen we niet elkander toe, maar ze wordt ons in den Naam des Heeren HEEREN, en dus door zijn Dienaren voorgehouden. Altemaal redenen, waarom we, in afwijking van Calvijn, de Wet als regel der dankbaarheid oordeelen beter geplaatst te worden na, dan voor de predikatie. XLIX. Schuldbelijdenis gezongen of gesproken. Valt alzoo de voorlezing van de Wet v66r de Predikatie uit, om hare plaats na afloop der Predikatie te vinden, dan staan we nu voor de vraag, welken gang de Liturgische handeling dan behoort te nemen tusschen het Votum en de Predikatie. Onmiddellijk op het Votum moet, gelijk we reeds aantoonden, de Benedictie volgen, maar dan komt, in de tweede plaats, na de Bene- dictie de Schuldbelijdenis^ en na de Schuldbelijdenis moet, bij goede Liturgische regeling, de Absolutie worden uitgesproken. 218 SCHULDBELIJDENIS GEZONQEN OF GESPROKEN. Die Schuldbelijdenis nu kan tweeerlei vorm dragen. Ze kan of door den Voorganger als tolk der Gemeente worden uitgesproken, of door de Gemeente zelve. En indien dit laatste, dan kan ze, of door de Gemeente worden gezongen, of worden uitgesproken. Dit laatste is in de Engelsche bisschoppelijke kerk door het Book of Common Prayer ingevoerd. Er is dan een gebed van schuldbelijdenis, dat een ieder gedrukt voor zich heeft in zijn kerkboek, en dat de meesten door de lange gewoonte uit het hoofd kennen. In dat gebed gaat dan een der pre- dikanten voor, en volzin voor volzin, spreekt de geheele Gemeente hem overluid na. Zeker een ideale vorm, maar die, helaas, bij de uitvoering al spoedig haar ideale schoonheid verliest. In kleinere kerken, met een geoefende Gemeente, waarvan bijna elk lid het gebed van buiten kent, gaat het nog even. Maar bij grootere samenkomsten, en als de meesten de woorden nog pas uit het boek moeten lezen, raakt al spoedig de eenheid van toon teloor. Wat de een uitspreekt is voor den ander eerst een lettergreep, straks een heel woord, ten slotte twee of drie woorden vooruit, en zoo ontstaat er reeds halverwege van het gebed een wezen- lijke onstichtende verwarring. Dit leidt er dan toe, dat velen maar halfluid gaan spreken, anderen meesmuilend fluisteren, en weer anderen zich ganschelijk stil houden. Zij die in het koor en vlak vooraan zitten, bidden dan mee. De anderen hooren het aan. En het gemeenschappelijk overluid bidden bepaalt zich al spoedig tot een zeer kleinen kring ; terwijl zij die het enkel aanhooren zulk een gegons van klanken te hooren krijgen, dat ze eenvoudig niet meebidden kunnen. Ook waar ze beproeven, om in stilte voor zichzelf te bidden, worden ze door dat 'gegons gestoord. Doch al ziet men af van dit droef verloop, zelfs ook in kleine kerken is dat saam overluid bidden toch niet stichtelijk. Het zou dit alleen kunnen zijn bij zoo melodieus en harmonisch ontwikkeld volk, waar men vanzelf volkomen gelijke maat in het spreken hield en onder het spreken alien in eenzelfden toon bleef. Dan zou erslechts een stem, harmonieus gevarieerd, gehoord worden, en alien zouden in die eene stem hun persoonlijke stern laten invloeien. Maar zoo melodieus en harmonisch zijn noch de Engelschen noch wij in onze uitingen. Men hoort bij zulk overluid bidden van meer- deren tegelijk altoos allerlei stemmen, die dooreenwarrelen, en die velerlei stemmen spreken op allerlei toon. Schel en dof. Hard en zacht. Klagend en hoog. Gevoelvol en mat. En die variaties van SCHULDBELIJDENIS GEZONGEN OF GESPROKEN. 219 spreektoon geven ten slotte zulk een onaangenaam geheel, dat men in zijn eigen spreken zijn ziel niet meer hoort weerklinken. En ten leste wordt het een machinaal opzeggen, zonder dat het hart in de woorden uitvloeit. Vooral bij een Schuldbelijdenis nu is dit hinderlijk en storend. Reeds op zichzelf zijn lang niet alien die daar staan of neerzitten, op dat oogenblik, in een stemming van verootmoediging. Niet weinigen moeten eerst door en onder het gebed in die stemming komen. En dit nu blijft onverbiddelijk uit, als de wijze waarop gebeden wordt aan het opwekken van die stemming in den weg staat. Hier past het plechtige, en zulk saam overluid bidden staat juist aan dat plechtige in den weg. Men hoort dit in de Engelsche kerk dan ook dadelijk, zoo men het opzeggen van zulk een Schuldbelijdenis vergelijkt met het bidden van het Onze Vader, met het bidden van het Glory be to the Father enz., en met het Amen. Als de Gemeente overluid het Amen uitspreekt, na de Geloofsbe- lijdenis enz. dan is dit een plechtige klank. Men hoort een stem. Het is welluidend en treffend tegelijk. Ook het ,,Glory be to the Father, to the Son and to the Holy Ghost, world without end" is alien zoo van der jeugd bekend, en zit er zoo muurvast in, dat, ook waar het niet gezongen, maar gesproken wordt, dit uitspreken plechtig en wel luidend toegaat. En hetzelfde mag in den regel ook getuigd van het Onze Vader. Ook dit kent ieder zoo vast, en het valt in zoo korte volzinnen, telkens eene bede, uiteen, dat gemeenlijk ook bij het over luid saambidden van het Onze Vader geen stoornis intreedt, en de geheele uitvoering, als we zoo zeggen mogen, stichtend aandoet. Maar zoo is het niet met de andere gebeden. Ze zijn er te lang voor. Ze zijn vervat in volzinnen, die niet genoeg rhythmisch afloopen, Men kent ze niet vast genoeg. En het gevolg is, dat wat stichten moest eer ontsticht. Blijft alzoo geen andere keuze dan tusschen een gebed uitgesproken door den Voorganger, zoodat de anderen geheel zwijgen, of ook een Schuldbelijdenis die gezongen wordt. Onze vooralsnog bestaande Liturgie koos voor de eerste, en gaf daarvoor tweeerlei gebed, het eene langer, het andere korter, maar in elk geval een formuliergebed, en op dit laatste moet nadruk worden gelegd. Zoo ergens toch, dan is bij de Schuldbelijdenis alle vrij gebed van den Voorganger misplaatst. Als de Voorganger zoogenaamd ,,vrij 220 FORMULIEREN VOOR SCHULDBELIJDENIS. bidt", moet wie dit mee zal bidden, eerst onder het hooren van wat hij bidt, in die bede inkomen, en onderwijl dit gelukte, is de voor- biddende prediker reeds weer verder. Dit zou nu nog gaan, zoo de Voorganger bad in zeer korte volzinnen, en met uitsluiting van alle tusschenzinnen, en tusschen elke twee zinnen een oogenblik van zeer korte rust liet volgen, maar bijna niet een prediker bezit de gave om dat te kunnen doen. Juist bij het improviseerend spreken neigen we vanzelf tot langer zinnen, met tusschenzinnen doorvlochten, en die zijn voor het meeschuldbelijden ganschelijk ongeschikt. Bij zulk een Schuldbelijdenis moet elke inspanning om den zin te vatten, gemeden worden. De geest in ons moet volkomen rustig kun nen zijn, en dit nu is alleen mogelijk, zoo er eene vaste formule van Schuldbelijdenis, die we van der jeugd af kennen, en die, omdat ze met zorg opgesteld werd, zoo kon worden gesteld, dat ze in korte rhythmische zinnen, gedachte na gedachte tot uitdrukking brengt, en die gedachten zoo op elkander laat volgen, dat ze van een vast uit- gangspunt, langs geheel ordelijken weg, de ziel op een bepaald eind- punt doen aankomen. Een formuliergebed is hier alzoo volstrekt onmisbaar. Alleen het formuliergebed van Schuldbekentenis kan tot het doel leiden ; kan prediker en Gemeente vereenigen ; en aan de Gemeente zelve het ge- voel geven van aaneensluiting, van saambinding, en van het komen tot eenzelfde uiting. Juist het formuliergebed geeft bij het schuldbelijden het gevoel, dat de prediker bidt in aller naam, voor alien en als aller tolk. Hij spreekt het dan wel uit, maar het zijn de gedachten, overleg- gingen en stemmingen die in de Gemeente op dat oogenblik leven. Het zijn haar woorden, en hij is haar orgaan. Een andere vraag is het intusschen of het kortere en het langere gebed van onze Liturgie hiervoor geven wat ze geven moeten. Doch daarover nader. L. Formulieren voor Schuldbelijdenis. Formeel zijn de gebeden in onze Liturgie niet gelukkig uitgevallen. we kunnen verder gaan en zeggen, dat ze, altoos formeel genomen, niet beantwoorden aan de norma der Heilige Schrift. FORMULIEREN VOOR SCHULDBELIJDENIS. 221 Of is het niet zoo, dat de kerk van Christus voor haar gebeden steeds, ook wat den vorm betreft, het Onze Vader als norma te eeren heeft ? In dat Onze Vader nu heerscht van het begin tot het einde de dus- genaamde gnomische dictie, d. w. z. het bestaat uit een reeks van op elkander volgende korte smeekingen, die zonder tusschenzinnen, veelal zelfs zonder verbindingswoorden, op elkander volgen. Niet dat het enkel uit smeekingen bestaat. Integendeel het begint met een aanroeping, en voegt bij die aanroeping een belijdenis. Bij de bede om schuldvergiffenis haakt het een verklaring onzerzijds aan. En aan het slot loopt het uit in een doxologie, ook al komt het ook voor in een vorm, die deze doxologie weglaat. Maar ook die aanroeping, die belijdenis, die verklaring, en die doxologie, ze zijn alle kort. Ze loopen in zeer korte zinsneden af. Ze kennen geen tusschenzinnen. Ze zijn op het eerste hooren te volgen. Ze zijn licht in het geheugen te prenten. Ze staan op zichzelf. Ze redeneeren niet, maar uiten en betuigen. Voorts heerscht er in het Onze Vader juiste volgorde, symmetrie, en proportioned verband. Het is niet onverschillig welke bede voor- opgaat, en welke volgt. De drie eerste beden staan symmetrisch tegenover de volgende. En elke bede neemt juist zooveel plaats in, dat het geheel schoon in zijn proportion afloopt. Die gnomische dictie nu in het Onze Vader vindt ge op zekeren afstand in alle gebeden der Heilige Schrift terug. Ge vindt ze in de verzen afgedeeld, en gevoelt dat die indeeling niet kunstmatig is aangebracht, maar in het gebed inzit. Zeker een gebed als van Salomo bij de inwijding van den tempel, of als dat van Ezra en van Nehemia is veel langer, en haalt niet in schoonheid van harmonic bij het allervolmaaktste gebed. Maar toch zelfs in die langere gebeden blijft rhythmus heerschen, zijn tusschenzinnen zeldzaam, en komt het telkens op een bepaalde bede neer. Het is en blijft bidden. Bidden op een wijze, die als vanzelf is te volgen. Bidden in zekere orde en met vasten gang. Hieruit volgt, dat het bidden in de kerk des Nieuwen Verbonds niet achter Salomo en Ezra mag teruggaan, maar zich als richtsnoer veeleer dat hoogere ideaal te kiezen heeft, dat Christus ons zelf in het Onze Vader voorhield. En daaraan nu beantwoorden de gebeden in onze Liturgie niet in die mate als men wenschen zou. We maken geen aanmerking op den inhoud dezer gebeden, we oefenen nu alleen critiek op nun vorm. 222 FORMULIEREN VOOR SCHULDBELIJDENIS. En dan kan kwalijk ontkend, dat ze veelal vervat zijn in te lange volzinnen, die de Voorganger niet dan met moeite, in een adem lezen of voorbidden kan, en waarbij slechts een enkele onder hen die mee- bidden, zonder te groote inspanning van het denken, den gedachtengang volgen zal. We wenschen in de keuze onzer voorbeelden hier spaarzaam te zijn. Het is altoos pijnlijk een stuk uit een gebed als mislukte proeve aan te halen. Toch kunnen we — zal gevoeld worden wat we op het oog hebben — er ons niet geheel van onthouden, en kiezen dan als voorbeeld de twee breede volzinnen uit het gebed voor den Kerkeraad, en uit het gebed voor den Kinderdoop. De derde volzin uit het gebed voor den kerkeraad luidt aldus : Dewijl wij dan nu hier in uwen heiligen naam verzameld zijn, om, naar het voorbeeld der Apostolische Kerken, van die dingen, die ons voorkomen zullen, aangaande den welstand en de stichting uwer Kerken, volgens ons ambt, te handelen ; waartoe wij onszelven belijden onnut en onbekwaam te wezen, als die van nature niet vermogen iets goeds uit onszelven te denken, veel min in het werk te stellen ; zoo bidden wij U, o getrouwe God en Vader, dat Gij, naar uwe belofte, wezen wilt in het midden van onze tegenwoordige vergadering met uwen Heiligen Geest, die ons in alle waar- heid leide. En dan de eene al doorloopende volzin waaruit heel het gebed voor den Doop bestaat : O almachtige, eeuwige God ; Gij die naar uw streng oordeel de onge- loovige en onboetvaardige wereld met den zondvloed gestraft hebt, en den geloovigen Noach zijne acht zielen uit uwe groote barmhartigheid behouden en bewaard; Gij die den verstokten Pharao met al zijn volk in de Roode Zee verdronken hebt, en uw volk Israel droogvoets daardoor geleid, door hetwelk de Doop beduid werd; wij bidden U, bij uwe grondelooze barm hartigheid, dat Gij dit uw kind genadiglijk wilt aanzien, en door uwen Heiligen Geest uwen Zoon Jezus Christus inlijven ; opdat het met Hem in zijnen dood begraven worde, en met Hem mogeopstaan in een nieuw leven; opdat het zijn kruis, Hem dagelijks navolgende, vroolijk dragen moge, Hem aanhangende met waarachtig geloof, vaste hope en vurige liefde ; opdat het dit leven (hetwelk toch niet anders is dan een gestadige dood) om uwent- wille getroost, verlate, en ten laatsten dage voor den rechterstoel van Christus, uwen Zoon, zonder verschrikkingen moge verschijnen, door Hem, onzen Heere Jezus Cnristus, uwen Zoon, die met U en den Heiligen Geest, een eenig God leeft en regeert in eeuwigheid. Amen. Er komen in onze Liturgische gebeden nog andere, evenzoo zeer FORMULIEREN VOOR SCHULDBELIJDENIS. 223 lange volzinnen voor ; maar we bepalen ons tot deze twee, als onder leeraars en ouderlingen meer bekend. Deze twee volzinnen nu bestaan gelijk men ziet, de eerste uit 14 regels druks, de tweede uit25regels. En nu is het zeker waar, dat deze beide lange volzinnen, doordien ze telkens voor onze ooren herhaald werden, er allengs zo"6 in zijn gegaan, dat ze voor velen bij eenige inspanning, zeer wel te volgen zijn. Maar toch wat principieel verschil niet met het formeel schoone dat ons in het Onze Vader als norma is aangegeven. Onder het bidden moet er geen herseninspanning zijn, geen onklaar- heid of beneveldheid in de opeenvolging der uitdrukkingen. Veelmeer moet het volgen van den gedachtengang zoo weinig moeite kosten, dat de ziel zelve geheel onbelemmerd in heilige spanning kan geraken en in zichzelve kan verzinken. En hieraan nu beantwoordt ook de Schuldbelijdenis in onze Liturgie niet, zoomin in haar korteren, als in haar langeren vorm. Er is te veel in. Er is van dat vele te veel in een enkelen volzin saamgepakt. De ziel bereikt haar rustpunt niet, om uit die ruste in een opeenvolging van korte smeekingen tot haar God te komen. Zeker ze staat als gebed veel hooger dan wat we uit het gebed v66r den kerkeraad en het gebed vodr den Doop afdrukten. Onder onze Liturgische gebeden is het een der uitnemendste, en de volzinnen er in zijn betrekkelijk niet overlang. Maar toch ook zoo voldoet het niet aan den eisch, die te stellen is, wanneer honderden en soms dui- zenden geloovigen tegelijk, in een gebedsvorm, hun schuld voor God, willen belijden. In zijn langeren vorm bestaat dit gebed uit negen volzinnen, die in de nieuwe uitgave achtereenvolgens, 8, 11, 14, 14, 3, 3, en 4 regels beslaan. Men leest daar toch : O eeuwige God en allergenadigste Vader, wij verootmoedigen onszelven uit den grond des harten voor uwe hooge majesteit, tegen welke wij zoo menigmaal en zoo gruwelijk gezondigd hebben, en bekennen, dat (zoo Gij met ons in het gericht wilt gaan) wij niet anders dan den eeuwigen dood verdiend hebben. Dan volgt : Want behalve dat wij alien door de erfzonde voor U onrein en kin- deren des toorns zijn, ontvangen uit zondig zaad, en ongerechtigheid gebo- ren waardoor allerhande booze lusten, tegen U en onzen naaste strijdende, 224 FORMULIEREN VOOR SCHULDBELIJDENIS. in ons wonen; zoo hebben wij nog bovendien met de daad uwe geboden menigmaal en zonder ophouden overtreden, nalatende wat Gij ons geboden hadt; en doende wat ons klaarlijk verboden was. Alsdan : Wij hebben alien als schapen gedwaald, en hebben grootelijks tegen U gezondigd, hetwelk wij bekennen, en het is ons van harte leed ; ja wij be- lijden, tot onze vernedering en tot prijs van uwe ontferming te onswaarts, dat onze zonden het getal van de haren onzes hoofds te boven gaan, en dat wij tienduizend talenten schuldig zijn, waartegen wij niets hebben om te betalen waarom wij ook niet waardig zijn uwe kinderen genaamd te worden, noch onze oogen op te slaan ten hemel, om onze gebeden voor U uit te spreken. Daarna : Nochtans, o Heere God en barmhartige Vader, wetende dat Gij dendood des zondaars niet begeert; maar dat hij zich bekeere en leve, en dat uwe barmhartigheid oneindig is, die Gij bevvijst aan degenen die zich tot U be- keeren ; wij roepen U van harte aan, in het vertrouwen van onzen Middelaar Jezus Christus, die het Lam Gods is, dat de zonde der wereld wegneemt. 