De zeden der wilden van Amerika [microform] : zynde een nieuwe uitvoerige en zeer kurieuse beschryving van derzelver oorsprong, godsdienst, manier von oorlogen, huwelyken, opvoeding, oeffeningen, feesten, danzeryen, begravenissen, en andere zeldzame gewoonten, tegen de zeden der oudste volkeren vergeleken, en met getuigenissen uit de oudste grieksche en andere schryveren getoetst en bevestigt
Lafitau, Joseph François, 1681-1746
Behalven dezc gemaklyke en geniene Genceskunde was 'er een andere , die eants tot den Godsdienll behoorde. Men was ze aan Apollo verfchuldigt , die omdeze reden die God dfer Geneeskimde was, gelyk hy het van den Oorlog, vanhec danlFen, en vande Mu- ziiSk- was. ,> Ily was het, volgens de getuigenis van Diodorus van Sicilienj J, die de vinder van deze genezing-kracht wa<: , die door de kunft 3t van waarzegging gcfchied en waar door dc zieken eertyds gene- ,, zen wierden. » Men iiad zonder twyflfel ten tyden van dezen Schvyver al het vertrouwen op deze waarzeggings-kunll verioren, "t geen het woord eertyds te kennen geeft , en of zy w as niet mecr in gebruik, of de zieken vonden 'er dezelfde baat niet meer by. Zy isevenwel in dezen zin zodanig niet afgcfchaft , ofmenkannock met v/aarheid zeggen dat de Dodoren na dc meeile van onzc xiek- tens meer raden , als dat zy ze kennen zonder van die gene te fpre- ken, daar zy niets van wtten en met raden ook geen gat doorzienj maar 't is hun fchuldniet, en het kan niet anders zyn. It is door een overblyfel van de verwarde kennis van de verwarde kennis van de verwarde in 't algemeinen te kunnen zeggen, dat zy een gave Gods was, en na aan de waarzeggery quam ; dus fchynt Hypokrates deze Geneeskunde, daar een weinig duiverary of waarzeggery onderliep, met de natuurlyke en gemaklyke te verwarren- Men moeczevenwel niet door malkander gojen want zyzyn zeeronderfchey-den, en onze Wilden, naauwkeurige en getrouwe waarnemers van de gebruiken van de eerlie tyden » wetenze volmaakt wel te onderfcheyden, en oeffenenen noch zo ten naaften by als zyze in de eer-He inflelling ontfangen hebben. In alle de zickcens waar van zy menen de natuurlyke oorzaken te wett, en daar zy gecn geheim in vermoeden, maken zy er ook geen voor haar gcnezing, en uicgenomen enige gemene bygelovig heden, die zy in het plukken en bereiden der kruiden waarnemen, bedienen zy zich zonder vcel omrtandigheden van die gcnen, wier kennen zy kennen, en ftellen zckere natuurlyke hulpmiddelen te werk, die by hen in gebruik zyn. Zy treden hunnc hurten niet uit om Doktoren tezocixen, alle mannen en vrouwen zyn daar Doktorerf, 't gten evenvvel niet belet dat men die geenen aan-spreekt die den grootrtcn naam iicbben, voor al zo zy in de genezing van een diergelyke ziekte, als men genezenwil, gellaagt heben. Maar zodra er eenig vermoeden is dat de ziekte door de ongeruftheden van de ziel veroor^aakt isi die om enige zucht en verlangt diez niet verwerven kan, 'tzy dat zy zich in den droom geopenbaart heefc of niet : indien de zieke of /yn vricnden in de kop hebben gcilokcn, d.u de ziekte de uitwerking van een to very of andere poets is, dan negen zy hun tocvlucht tot de boren-na-tiiuriyke Genceskunde, en ftellende v aarzcggereiren te werk, die niet railien zich in deze gdegenheden te docn geldcn, en al de bedrie-veii dat hadden ly noch cenedie tot den Godt-dienlt behuor-de. Sicit.m. Hippt-trates m Epi/i.ad Philo- Paraumque quehw betHriH 4"''#i p. 67 apud merdf riaUm: 48 » ZEDEN DER WILDEN Vande Naiuur- lykege- nees- kunde derWil- dCD. Theria- kcl- water. geryen vanhun kuft in 't werkftellen omdp bezwcring, diedod ver oorzaakt aan den genen daar zy op geworpen is, te ontdekken en weg te nemen. DERDE HOOFTSTUK. Herr zou een wetenswaardige enfchone flof zyn van de Natuurlyke Geneeskunde der Wilden te handelen. Beyde de Amerika's in haar wyde uitgeftrekcheid zyn vol wonderlyke planten, waar van er enige speciBek voor zommige ziektens zyn » en waar mde zy verwonderlykc kuren doen. Maar behalven dat een Miffionaris weinig tyds heeft om zich op deze ontdekking toe te leggeii, en dat ny het zelfs vreeft te doen, uit vrees van de bygelo-vigheden en de zotte inbeeldingen der v711den ontrent hun een-voudigfte hulpmiddelen te fchynen voor goed te keuren, zyn zy 'er zelfs zeer agterhoudende med « en endekt heefc, of waar van de kennis in zyn geilacht erfielyk Gegenstand Zo ik evenwel daar tcr plaatze was gebleven, zou ik niet gewanhoopt hebben daar eenige nutte ondekkingen in te doen, waar toe de bezigheden die ik gedurende myn verblyf, had my geen tyd hebben overig gelaten. De genezing dor qietzuren is het mecfterfluk van hun operatien; en zy werken hier ontrent zulke wonderlyke zaken uit dat zy byna ongelooflyk fchynen. Jk zou er verfcheyde voorbeelden van kunnen aanhalenj maarik zai my met twee genoegen, daar vele menrchen getuigen van geweft zyn. Het eerfte is van een willden Abcnaqui) die in den dconk gequetil zynde, en de darmen opgefneden, door die van zyne Natie, die liem te Montreal trakteerden, genezen wierd tegen Het gevoelen der Doktoren en Genesamtes aan. Het andere is van een van onze krygslieden, die tegen de Natie der Outagamis of Völken ter oorlog was getrokken. Hy wierd met een vuurfchoot in 't bellorjnen van een dorp van Kikapous getroffenen. En zyn fchoudern was aan Auk gefchoten. De gene die over hem ging kort daar na omgebracht z,ynde, Wiinneer y uit onvoorzichtigteid te ver was afgedwaalt om kruiden te zoe-ken, wierd hy naderhand Hegt opgepull, en had vccl van den honger en andere ongemakken van een reis v.in meer als zeven hondert mylen te lyden, wa.ir na hy te huis quam met een wonde, die na meer als zes maanden dat hy die gekregen had voor ingekankert kon doorgaan. Men ondernam de genezing evenwel, en schoon hy zo flecht was, dat ik gcnoodzaakt was hem do hiatlle facraTinten te bedieren, en dac er zo 't fcheen n. Etats gocds van en y, o veroudcrde wond te hopen was, quam hy 'cr evenwel van op, en kreeg zyn gezondheid weer, daar een Koropeaun miirdiicn duizcntmaal den bek by zou hebben ingefchoten. Zy maken een theriakel - water voor Ic wonden, dat deewondsryke werkingen doet. Deze kompoiltie gefehied op velerhan-de wyzen. De een is van eenige wond -  schilfers van de verbryzelde beenders, en de ziers van de pylen, die men door de kracht van de heelmidde- len ziet uitvallen. De zieke bcgint met dit water te drinken, dat al het voedzel is dat hy nutcigt zo lang hy in gevaar is. De Dokter na de wonde bezichtigt te hebben drinkt 'er zelfs ook van, op dat 'yn fpog daar mee gemengt zy, voor dat hy de wonde zuigt of met den mond befproeit. De wende wel gefpuit zynde, dekt de Dokter die zo toe, dat niets a.in het (iukkende vleefch raakt; ten hoogften legt hy er ccn kng van medicinalen kruide om, die hy tot een p p remaakc heeft. Zy ftellen valt dat alle vremde lichamen, die aan de won- d'e raken, dezelve verflimmeren zouden, en de humeuren in mate-rie veranderen, welke zich cm het verband zeitende het iel zou invreten, ermolfemen en vergiftigen, en de genezing vergiftigen in plaatb van ze te vordcren. Men neemt het verband regulier van tyd tot tyd weg, en mert hernieiwtde z Ifde operarie, die zo krachtig is, dat men aan het vices die wiide ui waiien niet zict, die men weg moet doen vre-ten; de lippen van de Wand zal altyd kleurig, het viele schon akyd frisch, en mits dat de zieke een goed dieet houde, en geen buften porigh. Den begii, is hy gaauw gcnezi n. Zommig belden zich m dat de Wilden geen zout gebruiken-de, veel zocter en beter vleefch 'ebben als wy. Die kan tot Jmn genezing helpen, k beken't, maar ik licl valt dat  zyn will had. In 't algemen zyn hun uitwendige hulpmiddelen goed. M ar in hun braak en buikziiiverende middelen flagen zy zo wel niet. Zy moeten daar al een goede dofis van innemen, eer die eenige kracit hchben. Ilct zyn als zecr walgelyke dranken van klisten, en die de maig verzuipen. Daarenl^oven mcnen zy niet genoeg eepurgere to hebben, zo zy geen ilerke mcdccynen iimemen, die hen krachtig. Mocde Dokter d'.' wtm- haitivit. Dewi;- df n ila- inde brcu-l(t.ri, vcr(iui« ftiiiRctj en arm o» heu bicuke. ZEDEN DER WILDEN tig aaotaften, en een paard zouden kunnen ombrengen. Zy hebben onelndig vcel gehcimen voor ziektens, daar wy eer-tyds byna geen hulpiniddel toe zagen. Een Wildeman te Miilili. makinak gcnas in aclit dagen tyd:. een van onze. Endelincen van en garantieid over garantieid, garantieid, die hem aan al zyn leden lam zu leiden, en hem verplichte zich na Quebec te laten vor; men heelt 't geiieim geweaten, maar ook weer verloren. Ai wat ik 'er van onthouden heb is dat hy in de uiepe moerairen een wortel ging zoeken, die iiy vervolgens met dulle kervel mengde. Ik heb een Wildin ter plaatze daar ik Zendling was gezien, die men my verzerkert dat zich van een volkome gezette waterzucht genezen had; ik heb verzuimt uir haar re horen hoe en door wat middel zy geholpen was. Zy hoeden en genezen zich van de Venus ziekteris, die de Luropeanen uit Amerika na turopa overgebracht hebben, met geraipt heilighout en faliufras Ilet zonderlinglte hier in is, dat zy de gewoonte hwbben van een Mut in liec bol'ch voor die gene op te lechtenj die van deze Ichand ae quaal anpetatt zyn, en ze uii het midden van het voik af te fcheyden, gelyk de joden met die gene omfprongen die met mela ishcid belmet waren In de zydwce en in alle de ziektens, daar eenige ftekende Pyn is, trathten zy pyn door verdryving te bi ekcn, en werken op de andere zyde. In de koortzen lemp. ren zy de hitte en komen de ylhoofdigheid voor door koudebaden van me-dicinale kruiden, die cegen de hitte aanwerken. De dieet is by hen gelyk over al een groot hulpmiddel , maar zy gaat idtyd niec te vcr, isniet algcmeen, en beUaat dikwiJs nict als in de onthouding van eenige ipyzen, die zy Ichadclyk voor de ziekte geloven te zyn, daar men van aangetalt is \'oor de komft der I uropeanen kendtn zy gcen aderlating , zy Voor a« .^eten zelfs onder malkander zich daar noch niet van tc bedienen, dr^Eu- ^^^^ "^y vervullen dat gebrek met fcarificatien , die zy met fchti pe ftenen zonder ond ;rfcheyd op alle delen van het lichaam en daar hun de quaal fchon in 't werk l\ellen. Vervolgens 1, ggen zy 'er uitgeholde kauwoerden op , die men met meer eigenlci ap Ciuiir- bita kan noemen als de glaze, en zy vullen ze mec zaken die licht vlam vacten , en ftekcn 'er den brand in. Dit was en is hcdendaacs noch een zeer gemeen hulpmiddel in Egypte en by de Ooltcrrchc N'olkcren Zy houdcn vecl van doorbytende , en inbrandende middelen die zo zeer in Ooftindicn in gebruik zyn , maar in plaats van de la- pis inierna/is bedienen zy zich van rothout , dat zo lierke hitte nict geeft als het groene Zy weten van geen klifteren , en ik weet 'er maar een voor- uceld van , dat Vader Gamier my gezegt heeft van een Ullde- man van de hoge landen na de Oucaouakken toe, gchoort te heb- ben , die dicrgelyke kompofities maakte Hy dc d ze in een blaas, wair aan hy een riec valtmaakte, en hy zette het klillecr met de blaas Aerk tot malkander te perllen. ror«'a- rcn wi- flen ly van geena- derlateii VIER- V A N A M E R I K A. VI. BOEK. 48^ VIERDE HOOFTSTUK. Heit zweten is hun gemeinste hulpmiddel « en dat zy ^t meefte ffebruiken. Het is even dienlUg voor de zieken en voor de gezonaen» die zich hier door van hun overtolle vochten onda- Aen» welke hun gezondheic kunnen bedorven hebben, of in 't vervolg hun ongemakken zouden kunnen vcroorzaken. Het Aookhuis is een kleine ronde hut, zes of zeven voeten hoog, daar zy zeven of acht perzonen in kunnen bergen. Deze Hut is met matten en vellen bedekt, om 'er de buitcnlucht uit te houden. Op 't midden van de vloer legt men een zekcr gecal fte- nen, die men in het vuur heeft glocient laten worden, en daar boven hangt men een ketel met koud water. De gene die zweten willen treden naakt in de Zu Hue, voor xo ver als de eerbaarheid toelaat, en hun piaats genomen hebbende, verondertlicht zynde dat zy daar niet van geheimen zaken moeten handelen, volgens het gebruik daar wy haaft van fpreken zullen beginnen zy uittermate te woclen, en ieder zyn bedeuteten. En nademaal zy ontrent de wys en de woorden zeer verfclullende zyn, maakt die het vremdfte en verwandte muiiek uit dat men horca kan. Van tyd tct tyd als de ftenen haar kracht beginnen to verliezen, wekken zy die weer op, befproeiende ze met een weinig koud water uit die pot. Dit water raakt zo dr.i de i^enen nict, of daar ryft een damp uit, die de gantfche Hut vervulc, en de hitte veel vermeert. Zy gooien elkander ook van die koude water in ^t aangezicht, om niet qualyk te worden. In een ogenblik loopt bet zweet met droppels van hun gantfche lichaam ) en als hunzweetgaten ter degen open zyn > en de zweet op zyn fterktfte is, lopen zy al zingende ait dc Hut, en dompelen zidh in de Rivier > daar zy in zwemmen en veel gewoel maken. Zommige, voor-naillard de zieken, vergenoegen zich metkoudwater te laten be Progen. Men zou zeggen dat de tegenllrydighbid van een bovenmatigft hirte met liet koude water hen bevangen nioell en doen Herven mille können zelfs dat er een eerlyk menlch van Herven zou; maar zy heben de erreidenheid dat hun zulks soed doet, 't geenbeter isals al de rec'eneringen die men hier over doen kan. 'Is gemakt te gilten uit het geen Heiodotus vatl de zuverinigen der Scythen verhaftet, dat zy op de zelfde wyze hun zweetmiddelen namen Hoor wat hy zeg. „Wanneer de Scythen „ hunne doden begraven heliben, reinigen zy zich gelyk wy zegen gen zullen; eerft iiet hooft, en vcrvolgens het lichaam op de ty volgende wyzc. „ Zy ncmen drie ftukken Iiout , die zV over malkander doen „ hellen, ron'om hangen ze hairc dekens, en werpen gloeiende ,, flenen in een kuip , die \ midden van dcze brokken hout en J, deze haire dekens inllaat. Nu groeiter by hen een foort van ,» hennip, dat zeer na vlas gclykt. Zy ncmcn het zaad van deze Van hun iweet- midde* len. Zon. derlinge wyze van iwcten. Mftdie der ou- de ver- geleken. Hembt. ?•? & J I. D E E L. hen Strat:o Ilk. 5 f. I0(j. Hetgc bruik der war- roc ba- den by deuu- den zeer geuieei.* Dewil- den houden veel van Trcoide 484. Zft III je N D.Iv K W I L DEN. >) hcnnip en legeen het onder dczt> machine en deze dekens ; en ,1 ter zclfder tjird i^'ulfen zy \r (.o qen uan^c)v>i^cn rfi^^ vun j dat ,, 'cr by de Grieken zulk uitmuntent parflitm niet gevonden word. ,j^ P^c Scythep lc|iieew\v<jq 1)^9 v?f wonc^erin^ over dezen lekke- I, vea f^ivk uit, ?p dU dicnt hua in. p(u>yts van, een bad ; want zy u wa,lJctVi:B nooic h^^ Uc.(?a;\n\ > «n ^een at^ de Vrouwen baden j» ZVCll. Men kan in dezp RcfqlVYvip^ d? {^pokhut en de wyze om met Aencn te, %wccea kIsiAr oncfcriVl^vy'lW » 'T^'^'^'' Hcrodotas heeft dit op zyn manier wrcpU ; ci^ hcl JjLunxc ^,i\pts nict waarfch^rnelyk VQor ^ df^c l^y d? ycyiUt:^ de n\t[flf, ztch UodU zouden baden. De Lacvémoniers ein dn V-Wiiupi^rs zwqetten op de zclfde wy-ze, gelyk Straiio ons Iqfrt. „De Volkcren vim Lufiranien > ze^e;t 3, /')', die de oevcrs van de DuerQb<;Voyt\?n> hebbcn na men ver30 zckcrt te eneniaal de zclfde ^Q^T»vukv?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n?n? Hoffen de middien om te werten en de doorwaaflTeming te bevorderen tot grote volmaakilicid gebracht. Het zwecen is niet allejen geneesniiddel by de Wilden van Nord- Ankerika, maar ook ccn, gebryik van de burgerlyke belebte. held, en millchien von den Gp.i!sdienll, om de vremdelingen te ontfangen. Want zu dra een vremdeling aan^ekomen is, en een weinig gegeten het van het ^een \r voor de handftaat, doet men h^m onderwyl dat ii^en een nicuw c pot voor hem kookt om |iem te pi^thalen} en tcrwyl dat men de zwcethut klaar maakt, en de flepep gloeit, pp een zinlyke mat neerzitten; men trekt hemde koq(fp,n «9 Aphoenen uit, men fmeert zyn voeten en benen; ver- vdgens dp^ men hem in het flookhuis treden, en de meefter van ^e Hut, 4ie hem ontfangen heeft, treed 'er met hem in. Daar, als in een heiligdom van waarheid, verhandelen zy de gehein)fte zsh^Vit hy geeit al de Redenet van zyn reis te kennen, en hy beantvi'Qprd gemeejilyk in alle oprechtheid de vragen die men liemdpcf. Zo men merkt dat hy liegt, en zyn gcvoelens of de waar-twid van de zaken, daar men neni na vraa^t, ontveinfl, gelaat men zich het niet te merken; het gebruik wil dat hy daarom even vflndelyk en teleeft onthaalt wprde, en dit bckt nitt dat men hem op :^yn vertrck niet met gefchcnkcn en goederen overlade, als of inen reden had om wel over hem voldaan te zyn. Pe Wilden doen ook hun zieicen met takken van fparrebomen zwgten I die zy in een grpte kctel doen kokcn, waar van zy den damp op een topyt, daar zy op gaan leggen ontfangen. In Amtrika gdyk elders maal^t men mcer werk van de genecs-middelen die van verre komen, als van die men by de hand heeft, een die alte gering schynen, ojii dat ze te gemeen zyn. 't Gaat met de Doktoren als met de l^ruiden; een vremde heeft altydden voQir^g, men denkt dat Jiy verllandiger is, zonder te weten waarom: het voorordccl is voor hem, dit's genoee : op de?en voct ftellen de Wilden cen hulpmiddel dat nieuw is, voor cen be-Wnt; en zy gebruiken de Doktorcn van cen andcre ISatie lievcr als die van hun eigcn land. Zy gcven lich giaag onder de han-den van de Europcancn, zy laten ilch icU' Under noodemodykehleid en om een ander eelleichap te houden aderlaten: zy nemen onze braak en purgerniddeelen om den naam dicn  die over de gemeinen wetten der natur hochgefüllten auge. Zien worden: ook volgen zy de zelve niet in het voorjchry ven van de hulpmiddelen toe genezing van deze buiten-gemeinen ziektens. It is de Ciell, waar mee zy voorgeven omgang te hebben, is hun inbecldine; die door de verrukking gaande ijemaukt word, waar in zy of wezentlyk of geveinlt v^rvallen, daar zy cer mee rafablegen, als met een ovencreenkomend hulpiniddel tot den tegen-woordigen liiat der zieken. Ik hel) reeds in 't breede in 't aptyk?! van den Godsdienft van deze Waarzcggcrs ofQiiakzalvers gelproken, welke de ongelukki-ge ovcrblyftelen van een een eerloze kunH oyer gc-erft hebbende, die langen tyd het Heydendom op de been gehouden, e>i gedurehde 70 veel eeuwen oneindige Natien bedrogen heeft, noch volhardert om dc nicnrtchen te bedriegen, mak^ndc een quaad gebruik of van hun godloos vertrouwen op dc we?;ently ke werkingen van de boze geelten, of van hup zotte lichtgelovighcid aan 4er zelver dienarcn, die hen door guigchelary eq om den tuin leyden. Laten-de dan änder de vryheid om van deze Gezweerders te oordelen wat hy wil, zal ik nicts als de wyzc befchryven die zy gebruiken om de zieken te genezen, welke ongelakkig genoeg zyn om in hm handen te vervallen. De Bczweerder voor dat hy zyn operatic begint, bereyd zich eenftookhuis, zoo als ik ze belchreven hcb, of een diergelyke hut van zes of zeven vocten hoog, die verftrekt voor hetgeen men in het Heydendom Myta'^c^ Penetralia noemde, dat duillere plaatzen waren, daar mende godspraken gaf. Dit ondcrfcheyd is *er evenwel tuflchen het (lookhuis en deze Hut, dat deze van boven licht ontfangt, ^oor een gat waar door de Geeft inkomen kan, daar de eerftgcnoemde overal toe is. De Waarzegger verbergt zich in dIt Jieyligdom met lyn zak , waar in hy behalven zyn tabak en pyp altyd met zich draagt *t geen ik zyn Oiaron en zyn Manitou genoemt neb, die men als zyn Talisman^ //. /)££/.. ,r, V Z* nen gencct* niidde. Iciieti Doktu. rcn. Qeneel« kuiidc doorde Waar- 2eK«crf olDc- iwcfing Hoede Jong. Icrs hnn nczwe« riiigeq in't werk aellCDi 488 ZEDEN DEK WILDEN f.l'ij; !'.!■■ . 1 ncn of Tovcrkaraktcrs kan aan/ien, waar in al /.yn kracht bcftaat. Behalten dit maikt by dikwils ccn lort van ten drunk die licm voorbcreyd om de indrukking van den (jccU tc ontfangcn, op dc zelfdc wyze als dc Pythilchc NX^aarzcglUr Lauricr kaauwdc, Vor dat xy met Apollo raadplecgdc i en op den heiligen dricvoei * kom, oflicvcr daar in gon^ onizicli tc Verbcrgen. Want Ichuon men gctncenlyk den DelphilicJien diicvoet voor ccn tafcl of Hoel mcc • Athencus, in hcc x")'. bock zcgt, dat men twee foortcn van diic voctcn endcrfchtyildc, 't ccn was ccn bckcr en hcc amlcr ccn kctd, of om bf ci tc zcgi^cM ctii loorc van ccn pot, wicns onderllc dccl op dric voctcn lulltc. Zy dicndcn oni wyn in tc docn. Zy Wien de belonning v.in de ovciwitinaus in Uc fpclcn dicaan liicchus tocgcwyd warcn, en zy warcn ciycn aan Apollo en Bacchus: aan Apollo tcr ODii.iak van dc zekcrhcid van zoinmigc zynir Godl'pra kcn : aan BacchuJ, om dat dc wyn de waiirhcid doci zc^'g n, en dat men gc- mecnlyk van dcgccn, die dc waarhcid fprckcn, zcgt, dat zy t^ I'ripodcy uit den dricvoct fprckcn. Maar dit waj dc Pythifchc dricvoct nict, gclyk Scmus van Delos, dien Athencus op dczc plaats aanhalt, duidclyk zcgt. De zclfdc Schry vcr ("prcckt van ccn andcr (oort van dricvoct, dat ccn miizick inftrumenc was, dus gcnocnu, om d.it hct na Je gcdaantc van den D D clipulchcn dricvoct gemwkt was j dczc was ccn vinding van Fyih'goras van Zacynthus. Maar behalten dat hy txii Schry vcr aanhaalt welke zcgt dat dit spedtuig ccn van die gene was, die men nict wift ot ooit in wczcn gewcell waicn, of dat hct zu wcinig in gebruik gewcell was, dat het byna I'encmaal onbckent wasj de bcfchryving die *cr Athencus naderhand van gecft is lodanig, dat men 'cr wcinig bericht van hct niaakzcl An den Pythilchcn dricvoct van kan kiygcn. Men zict diievoctcn op dc mcdailjcs en oudc gcdenktekcns. Dezc dricrtallen dndcrlleunen gcmccnlyk ccn foort van labruM of kuip, die tot hct wywitcr gc-fchikt is, of ook wcl om Offer -piangingcn in te ontfangcn > want men zict dik-wils ccn Offcraar dc fchaai voor over houJcn boven hct Labrum. It was ook d; Pythische dricvoct nict, en, schoon hy tot de Waar, cg; cry en Wissen, blykt hct klaar, dat hct die met wai welke de Pythische Waarzc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc'zc Cl was, waar op dc Pythilihe Vurzegler klom of zutcn ging, 't gcn wcinig met den ilaat van cen | cifcioii over ccn komt, die in razcrny vcrvicl. Dezc tafel, vocgcn zy 'er by, was iQiid. jOni dc/.c rondc gcdaantc tc bcwjzcn halcn zy Ennius aan, die hct vcr. wClfzcl Van den Hcmcl Cortinam call noemt , tii Scvcrus , die den top van Iict Theater in dc rondc gcniaakt, van buiten bol ch van binncn hoi (ortinam Tlca- iri nncmt. Nu zo Uat wair is, moct men hier uit befluitcn dat iict gccn men Cvtiim nocmdc-gecn tafcl W;is daar men op kon gaan zittcii \ tiiaai ecu dck- klccd, en icts dat als ccn boog of verwulfzcl gcmaakt was. Nu komt dit alks uit i»^? liet ^en ik van dc tent van onze Bczwccrdcrs gczcgt htb. Du^ zal Ji dricvoct niets nndprs Z) n als dc houtcn die men oprccht , die iiec li^eliaain v.in hct gcbbuw uitmakcn, en die nergcns tix; dicnen als om dcvellcn, waar nuc inert zcmoet dckkcn, tc ondcrftcuncn, ipfum fit.lentaiiulum cui iwpomb.itur Cor- ti»a\ gclyk Fabri zcgt : en men zal dit woord (lortina door hct wnord Op-rcn- /W« lj:«lc:»gcn, d.iarzig Plinius van bcdient hceft om hct tcbeduidcni m doov lilt van jIuIxj wpytcn vcrilaan, maar tapyten van Leer, volgcns de uitlcqginiy 4^j;'«i- IfiJ.oius v.mgcett. Cortina /unt aula a ^ id cfli;tladf ^cllibust didaaarifi VAN A M K R I K A V I. li O E K. 489 met (Irie of vicr vocten aanzict , gclyk jamblichius zegt , geloof ik volgcns hct (U nkbeeld (Ut ik 'cr van niMk , dat de gewydc drie- voct ccn i.ibcrnakcl wns , byna gelyk Herodotus de /wettplaats dcr Scythcn hcLft bcrducvcn, l)cUaande uii drie llukkcn, die om- ht)og te /a ..en qiiatncn, en cm laag 7,ich verfpreydden , die men nadtrliand im-i vcilen , bchangzels of tapyien tocdektc , 't geen Jiicr aan dooi dc Latyncn den naiiin van Cortina een gardyn j deed gevcn. De W.i.cgger dus vcr klaar v.ynde begint de Lie te roeren die hy in de band heefi, en tc /ingen om den geell aan tc roepen, die hem /.yn tcgenwoordii^heid doet gcvoelen gclyk liy ecriyds deed door een dwarrclwind, ccn geloci van 'i aartryk. en een he-vige Icliiidding van »lcn rabcrnakel, daar liy in gcllotcn is. \ a-dcr le Jcune de \V idle Mikmakktn op de jacht zynde gevolnt.was by ecri van de/e vertoningen tegcnwoordig. Hy /egt dat iiy /.ich in 't cerll inbeclde dat hct dc U aan!,egji;cr was die de/.e tent 7.00 fcluidde; dat zulks cvenwcl nict naliet hemgrotc vcrwondeiing tc vcroor/akcn, hebbende in hct oprcchten van die tent jongeluiden «/.itn Zweten van de vermögenen en arbeid die zy in 't work ilclen om die valt te maken. Un dat hy daarcnboven nict kon begypen iioe ccn mcnfch allecn die to hcvig en zo lang na maikan-dcr knn fchuddcn, en krachts gcnocg hebbenom dicn arbcydt t« verlbian. Maar hy voegt ""cr by, dat de Wilden, openhartig met hem frekenden, heni hidden verzekert, dat 'er de Bezweerdcr geen deel aan had : dat hct gel)ouw zomtyds zo vail was, dat een mcnfch hct naauwelyks bewegen kon, en dat wanncer hct op zyn hevigllo gefchut wicrd, dac de top van de tent tot op den grond boog, men 'cr van ondcren de arinen en bcnen van den Bezwetf-dcr zag uitkomen, zo dat hct Klaar blcck dat by 'cr niet aanraak- tc. Wat hier van zy, dan begint de Bezwecher in die verrukken van den godlyke razern van vervallen, die de Heydenen irt hunne Pythia's, Sibyllen, en Waarzeggers gewaar wierden, dah doet hy alio de wonderwerken of guigctielaryen, waar me by de ogen der omllanders verblind, die de eigen aan de macht van de eigen de konfandern geell toefchryven, welke alle zyn leiden bewegt, en in hem verkt. 't Is ook in de grottlle hevii;heid van de eichuldigen dat hy hct vonnis velt over den läat van den zicken, en over de hulpmiddelen die hem dicnen. Dezc fouvcreinc remedicn om de gezondhcid werde te krygen zyn /ang feeften en maaltyden, dann leryen van verfcheydc foorcen: een voornamentlyk, waar in Zy elkanderer bezweren als om malkan-der te doen omkomen, en waar in men er verfcheyde ziet, die men men men zou dat waarlyk 'tcj k uit den neus en mond bloed-den: hct zyn fpelen met de schottel, kolf, en Aroohalmen: hct f'il van Onmnboitarori of iiet seft der Zotten, en diergelyke dingen mecr, die hoe buitenfporig zy ook zyn, zoo dra hct de Waar/xgger ireordonneert heeft, op ftaanden voet met zo veel vorgviildigheid en naaukeurighcid uitgevonden worden dat hoe Z 3 on- Ichfy. ver heeft evil in< ilcr deiik« btcU vmihct maakxc'l VAIldl'll iJelptii. fclitii diievdct Rithii Kt-iiiteii. /itUt mm AtU ptr i\.4 1634. Wat »oor »oor 1734. Wat »oor 1735. Remedies By voice Fchryst. 490 ZEDEN DER WILDEN De lie- worden erbar- iDclyk geplaagt DeI3e- iweer- der wyd den Au- tcurdan diequaal aao. De waar- zegger voor- fpeltgt- ongiemeen de xaak ook is die hy eifchc, alles in bewcging is oin zc tc vinden > en fiat het enkel vonnis van den lie/wccrder zom- tyds vcrfciieydc dorpen te zamen in roer licit. De zieke, die gemeenlyk ineer rull als iets andcrs nodig heeft, is gcdurende deze wrede plechtigheid, hoe lang die ook duren mag, aan al dit geraas blootgellcit, dat alleen in laat zou wezen om hen de Icop gek te maken of will heel omhals tc brengen. Ilec geraas is noch niet met al, maar deze elcndige fcheptels zyn aan 3ie Quakzalvcrs ovcrgegeven, die hen blazen > zuigen, met een dollemans drift die delcn van het lichaam knypen, daar zy 't mee- f te pyn in voelen, zo dat zy eer na bculs geiykenen als na Dokto- ren. Zomtyds doen zy ze met hen in de zweethuc gaan : op an- dere tyden aoen zy ze danlfeu en fpelen.- dikwils doen zy ze met langzame fchreden midden over de gloeiendo kolen in de huttcn gaan> zonder dat hun het vuur de minile ietzel doet : eindelyk zy matten hen zodanig af, dat zy zieker zyn van de bczwering als van de zickte zelfs. Men verwacht van den Waarzegger dat hy verklaare wie hem betovert heeft : dat hy ontdekke waar in het beliaat : dat hy den ftaat van de ziekte voorzegge, en, zo 't mooglyk is, die geneze. Het valt die van de Natie gemaklyk de perzoon die oorzaak van de quaal is te openbaren. Zy hocven 'cr maar een van die gene te noemen die een quaden naam hebben , en die gehaat of vcf - dacht zyn. Wie dat zy maar uit zulk een hoop noemen zyn zy ver- zekert van gelooft te worden, en het gcmeen pleizier te doen. Een vremd bczwcerder zou een weinig verlegener ftaan ; maar hy draagt zorg dat hy voorheenenigegeheimconderrichtingen neemt. Zonder zelfs zo veel voorzorg te gebruiken , word hy altoos wel door een menigte van luiden onderrecht, die hem hun vermoedens openbaren , en nadcrhand zot genoeg zyn om te geloven dat hy waar gezegt heeft, of llim genoeg om zich zo te gelaten. 'Valt den läszweerderer noch gemaklyker het. Toverkarakter tfr ontdekken en het aan te wyzen. Hy hoeft het maar van te voren te bereyden en te verAeken daar het hem goed dunkt. De meelte tyd evenwel haak hy het uit het lichaam van den zieken. 't Zyn zodanige tekens als hy goed zal vinden, kleine bcendertjes, hai- ren, flukken yzer ofkoper die hy in zyn mond lleekt, en 'er be- hendig weer uithaalt, na dat hy den zieken gebeten heeft dat hy hem alle kennis doet verliezen; waar na hy veinfl: dat hy het uit de vvond heeft doen komen, en gelukkig genoeg is om dezen elen- dig te doen geloven dat liy hem veel goeds gedaan heeft. Zo iiy hem eenig braakmiddel heeft ingegeven, dat Bequam was om hem lot de darmen toe te doen uitlpiiwen, dat hy eenig geronne bloed looft, eenige zwarte of materie-achtige itoffeo, dit is de Oikottj de bozc geeft of de betovering, die Hem quynen deed. Hy toont het met blydfchap aan, en is dapper in zyn fchik dat hy een 20 wreden vyand overwonnen heeft. De Voorzegging is eer gelukkig als ongelukkig, en geeft altyd frote hoop. Sterft de zieke daarna, 't is voor zyn cige rekening. )ie Waarzegger heeft duizent redenen om zich tc redden. Hy Mer- lieft VAN A M ^ R.^ 1^ A. VI. BOEK. ^i nezing. Rod/, fort. H,ji Murale dct /iutil- Icsliv. 2, f.14. Heft er lyn, awzien i;vi?ii ^^w » Qo w.ov^ daarom niet te flcchter mcniiik betalt. Is 4e i!chul4 van de bttovering, die boyen aHe hulp- deGe-mi^del was, pt' lets wpitentlyks dat de li)C2;wcerder vaorgdclireven hj(d, 't geen na/sn nict na^ekoinqn heefc. Om kort tc giun dedo- de heefc altyd ichyld, ^.ni het ongelukkig lot van deze clendige Ichepzels, die ^'l^^^'ils i;pv /.cU'der t\;d dat mcii, liun gcne/Jnc; yoorfpelt den geell geven, » Hiin t^Wi-^ blinde V^olkcicn, dien de Duivel in zyn llavcrny lioud, d- vlic/xn niec van de ogen licht(;n. Zy hebben a^yd iuin v^ftioii\<fen op \\\\w talichu \'J0icccn. Ichoon dui-zent voorbeclden Jipn, pöel'ien gc]c9rt hebben, (l;u mci> ond^r I^un handen niet geneezpii, word,, dac 'er gemcenlyk nictf, waakelb;iar-der is als hunnc VopEzegyipgon, en aat zy dUvvvils clkandpr tc-genfpreke\i, vvanneer 'er Y(?i,-lclicy4e ^'aaizc^gcri^ to zampn zyn, often m\nl\e\i d^t zyzo bcvviuipelt xyn als de V>V''Hp1s cli<? de yal-^che Goden door dci:\ mood van hun jpricUcisf 9^1 Pyciipnilli^n ga-ven. Wann? de Kar^lT!e^\ ^ocvlucht tpp hun rjC7AV99rders nemen, venellen ^y J\I,cyd dexe pliph^iglK-id met een ((^ticV'indc aan den Duivel, waar v.in il; i^^ l\e^ artykel va^^ den tio^bdienil ve^ds ge-fprpken heU.,> Yqi^v ;i\, Z9gt dv l*rcdil>an!: Rochefort, qioet de J, hut waar in de t|pyc ;^"ia\i ^al, netjes tqebercyd zyn : op de « kleine tafel, die ^y j\Jia/i(^fw. tipe^i,en » mpi.cc de Anakri voor " Mahoyof legsen> d^l is t^ zeggfn een Offtrande van IvalFat; et) J, OuicQw vopi;^ den Ijiftzcn geeU, 9n z,clfs de cefilclingpn van hun " hpven, ZQO hec dc vruchtc tyd is. Aan ti*-" cei "Je kaint van de tent inoctqn qojf zq vcel kleine ftoclen zyn, "Is, "er personen by deze verfocielyke ak;ie "egenvveor4ig zujlcn zyn". „Na dit tpertel komt de Bqyt; (c^ie nooic djt werk der duifter- „ nis als by nacht doet \ na zoigvuldinlyk al bee vuur van de tent „ en dp onileggendc plaatzen te hp|iben dopn i^iidov^n, in deze „ duiftere I'pclonk, en op Het zwakke fcliynlll;) van pen aangefto- „ ken end tabak, dat hy in de hand hecft, zyn plaats hebbende „ gevonden « fprcekt hy eerft cenige onverl'taanbare woorden uit : „ vervolgens ftampt hy met zyn linker voet verfcheydemaal op den grond, en het endje tabak dat liy in de hand heeft, in den mond geftoken hebbende, blaaft hy vyf of zesmaal den rook daar van weg, dan hetentje tabak tuilchen zyn handen wryven- de, ftrooit hy Het in de lucht. Waar op de Duivel, door deze 5, aperien opgeågt, den top van de tent geweldig beenden, beenden, of eenig ander verværk gedruis makend, ten 5, eerllen vcrfchynt, en onderfcheydentlyk alle de vragen, die „hem door den Boye gedaan zyn » beantwoort. „Zo de Duivel verzckert dac de ziekce van den genen, waar over men hem raadpleegt niet doodlyk is, nadert de Boye en J-, de Gccll die hem verzeelt den zieken, om hem te verzekeren, J, dat hy haaft genezen zal zyn: en om hem met die hoop te voeden, „rakcn /y zaclu de pynlvKlle delen van zyn lichaam aan, en die „en wcinig gcdriikt hebbende, vcinzen zy daar doornen, ge-3, kneiisdc bccndertjes, llukken hout en lleen uit te perllen, die, „na het zcggen van doze rampzalige genccsmeeftcrs, de oorzaak j> van zyn quaal waren. Zom- ZEDEN DER WILDEN Zomtyds bevochtigen zy ook met hun aaflem het zwakke „ Zomtyds bevochtigen zy ook met hun aaflem het zwakke Deel, en het zele eenige reyzen gezogen hebbende, maken zy den länger wys dat zy door dit middel al het venyn dat hy in 't 5, licham had, en dat hem quynen deed, za zich getrokken had- den. Eindelyk tot beiluit van die duivelary wryven zy het gant- fche lichaam van den zieken met het fap van de vrucht Jumpa, dat hem gants donker bruin verft, en dat als het teken en zegel van zyn genezing is. 