Teuthonista of Duijtschlender
Gherard van der Schueren
Shaft ifl vMtiftt bai alletnflt * tut t$ - (atonifte QBoittt-SDn* in to wit gum wraiflfkn ntui idf tt ft lange ta\it bflltai/ tt* mit itw&vb tin btintt juin »o»fd;<iii biinyn with Men kan derhalven onzen Schryver dezen roem niet betwisten, dat hy de eerfte geweest is, welke immer een Duitsch en Latijmch II oordenboek heeft zaamgefteld. En fchoon dit ten opzichte van het Duitsch en Latijmch H oordenboek buiten alle bedenking is, dewijl men niet alleen, niet wcet, dat er een ouder dergelijk Woordenboek van die eeuwe tot onzen tijd is overgebleven ; maar zelf nergens eenige melding gemaakt vindt, dat het immer voorhanden geweest is. Zoo is het ook omtrent het tweede deel van dit werk, of het latijmch en Duitsch Woordenboek, even zeker, dat dit ook het eerlte geweest is, het welk in die uitgebreidheid het licht zag; want die oude Vocabularii, waar van in de hier achter gevoegde nnnm- lijst melding gemaakt wordt, en van Wärtschijke waarfchijklijk flegts twee voor de uitgäve van den Teuthonista in het licht gekommen zijn, waren niet anders dan fchool- boe- (*) Zoo f» het Lit, a commentariis door v. J. Schueren zelven verklsurd in bet I. D. van dco Ttuin. op H. Hjflorien schrijvcr. en op S. Schrijrtr van fiyftoricn. Bocken voor kinderen, om het Larn te leeren; doch van der Schüler fchreef een Woordenboek, waar van manoen zich in hunne letterkundige offeninsen met vrucht konden bedienen. En wat het Woordenboek, ten tytel voerende: fo-cabularius Cbpiofus enz. betreft, (wann van hier achter ook breeder gelproken wordt.) dit werd, volgends aanteekening van Mr. J. Visfer, omtrend 1480. of mischien iets voorrede uitgegeven; doch het kotnt my niet waarfchijnlijk voor, that dit Woordenboek voor den Teuthonista het licht gezien hebbe. De inhoud er voorrede, door van der Schüler voor het tweede Deel geplaatst, fchijnt het tegendeel aanteduiden; ik althands beQuite daar ait, dat er nog geen volledig Latinsch en Duitsch voor handen was; want hy zegt met zoo vele woorden, dat zijo eenig oogmerk in het zamenftellen van dat tweede Deel alleen was om hun, welke de duttfebe benaming van deze of gene Latijnfche woorden niet wisten, hier in te hulp te komen. Had nu reeds een zoodanig werk Toen het Hcht gezien, van der Schüler zoude ziel zelven van dezen arbeid zieren, wenn der Schüler zoude ziel zelven van dezen arbeid zieren, wenn der Schüler zoude ziel zelven van dezen arbeid zieren, gewezen hebben. Thands zuallen wy den tytel of opfchrift, door van der Schüler voor zija Woordenboek geplaatst, in overwegning moeten nemen. Hy noemt zijn werk teuthonista of o e uts ch lender., en de reden dezer benaming voegt hy daar tevens by, in de woorden, welke hy terflond op dezelve volgen hat: ea ratione quod termini in capite rigor um a Theuthonico jitnt inccpti, en zoo ook in de voorrede voor het II. Deel: Teuthonifla vulgariter der Deutschlender nun" cupatur feuque intitulatur to quod inibi conferipti fnguli termini in vulgari alamanico primo locentur ordine. Hy heeft derhalven dezen tytel voor zijn werk verkozen, om dat hy een Deutsch en Latijnsch Woordenboek gefchreven, of, om dat hy het Duitsch in «ene alphabetifche orde vooraan geplaatst, en dat door het Latijn omfchreven en verklaard had De opgegeven reden, welke onzen Schryver tot de keuze van dit opfchrift voor zijn werk bepaald heeft, verdient onze nadere aandacht, en geeft my aanleiding tot de volgende bedenking, dat namclijk van der Schüler, by den aanvang van zijn werk Gegen ander voor- nemen had, dan om alleen, dat gedeelte van zijn werk te geven, het welk wy thands het eerfte deel noemen, en dat ook, naar ons inzien, eigenlijk alleen onder <3en naam van Teuthonista kan begrepen worden. Tot dit gevoelen hebben ons de volgende redenen bewogen. 1. De door van der Schüren zelven opgege- ven reden, waarom hy zijn werk Teuthonista noemt, deze is eigenlijk alleen betreklijk tot het tweede deel. 2. De inhoud der voor- rede voor het tweede deel, daar onze Schryver zegt, dat, na dat hy op aan- zoek van zekeren ecrwaardigen en geleerden Prelaat, van wien wy reeds bl. 13. Digitized by Google VOORREDE. xv gewag machen, het vorig werk, dat is de Teuthonista, voltrokkcn had, hy het ook van gecne mrndere nuttigheid oordeelde het tweede ftuk zaamteftellen, waar in alle de hem voorkomende Latijnfche bewoordingen, en denn in de gcmeene, dat is zyne moedertale, verklanrd werden. Hier uit, dunkt my, volgt zeer zeker, dat, daar van der Schüler geendet ander aanzeige gehad heeft, dan alleen om een Duitsch en Latijnsch Woordenboek te vervaardigen, de eerfte aanleg van het werk ook alleen daar toe bepaaJd was, als zijnde door den meergemelden gefchiedfcnryver alleenh'jk> daar toe aangezocht, zoo als wy kunnen opmaken uit de aanspraak aan denzelven in de voorrede voor het eerfte ftuk, indien men deze vergelijkt met de onmidlijk voorgaande woorden. 3. De Schryver noemt het tweede deel een fup-plementum 9 in de voorrede voor dat ftuk; eene benaming, welke zeker niet ta pas zoude Romen Indien hy niet, na de voltooying van het eerfte ftuk, nader-hand nog tot het zamenftellen van het tweede befloten find. 4. In de voorrede voor het tweede ftuk verklaart van der Schüler, beide de dee/en voor een- werk % en wiJ, dat zoo wel het tweide, als het eerfte onder den naam van Teuthonista of DeutschJender begTepen worde: Pronuncio hec utraque prefencialia opera — hoc unico vocabu/o, jcilicet Teuthomfta, alamanka quoqae interpret acione der Duytschlender nuncupanda. Eene verklaring, die zekerlijk noodzaaklijk was, gemerkt dereden, voor het opfchrift van het eerfte deel gegeven, met den inhoud van hetzelve wel liclit voor een afzonderlijk werk konde aanzien. Hy echter, overtuigd, van de nauwe betrek-king, welke de beide ftukken met elkander hadden, is daarom genoodzaakt geweest dezelve voor een werk te verklaren. By deze redenen zoude ik. nog anderen, opgemaakt uit vergelyking der voor- rede, zoo voor het eerfte y als tweede, ftuk geplaatst, kunnen voegen; docra de cpgegeven zijn ons reeds genoegzaam, om ons gevoelen voor bewezen te mogen rekenen. Hoe zeer van der Schüsse, in den aanleg van die werk, voornens ge- weest moge zijn, om alleen, als hier toe flegts aangezocht, een Deutsch era Latijhsch Woordenboek zamteftellen, had hy echter zeker, voor dat het eerfte deel de pers verliet, tot het schryven des tweeden deels reeds befloten, dat ik hier uit opmake, om dat in het eerfte des fchryvers naam niet gevonden wordt. Dan te recta: begreep hy, dat het van de uiterfte noodzaaklijkheid was, om zoo wel een Latijnsch en Duitsch, als een Duitsch en latijnsch Woorden- boek zynen landgenooten te fchenken, en dat het laatst door hem vervraardrgd ftuk, hun ook tot een zeer nuttig gebruik konde ftrekken, gelijk hy in zyne, voor dat ftuk geplaatste, voorred e nader betoogt. Ten aanzien van deze Voorrede zal ik hier bepaillardijk niets aanmerken; maar den Lezer tot dezeven, om daar uit eensdecls nader bevestigd te zien, Wit wy te voren, omtrent de befcheidenheid van onzen Schryver breeder heb be» Digitized by Google xvi VOORRE. ben aangetekend, zoo wel als den doorgaanden toeleg, om zyne onbedreven medcbroedcren te leercn; terwijl ik hier allecn maar wil doen "opmerken zyne naarftigheid en onvermoeide vlijt, om, zoo veel hem mogelijk was, nog ten IXUte zyner landgenooten te arbeiden, nict tegenftaande door heni reeds aan het verzoek, dat men hem gedaan had, ten overvloede was voldaan. Ook mogen Avy hier in nog ten duidelijkfte ondekken het goed oordeel van onzen Schryver, dat, wilde hy volkomen zijn oogmerk bcreiken, hy door alleen het eerfte ftuk te fchenken, maar gedecltlijk aan zyne meening voldoen zoude, hierom heeft hy dan te recht beftoten tot het zamenftellen van het tweede ftuk, of het La- tijnsch en Duitsch Woordenboek. En zoo noodzaaklijk het zamenftellen van het tweede deel ook moge geweest zijn ten tyde van y. d. Schueren, nict min- der nuttig is het zelve thands voor ons gebruik; want niet alleen, dat men daar in verfcheiden latijnfche woorden van de middeleeuwe aantreft, welke by anderen wel een te vergeefs gczocht worden, maar ook vindt men in dat zelfde ftuk zeer vele duitfche woorden, ter verklaring der latijnfche benamingen bygebracht, welke in het eerfte deel echter niet voorkomen, waarom ik, even gelijk van der Schueren, de beide deelen voor een werk verklaarde, ook deze beide ftukken voor onze Taalkunde van de uiterfte noodzaaklijkheid rekene. Tot hier befchouwden wy alleen den arbeid, welke van der Schüler tot bet zamenftellen van zijn Woordenboek befteedde, en leerden hem dus allecn als Täkundigen kennen, waar in wy hem boven alle zyne tijdgenooten zicn umtcn. Dan, daar en boven heeft dezelfde Schryver zich, in een geheel an der vak van letterkunde, verdienstijk gemakt; wy ontmoeten in hem ook eenen, naar den tijd, in welken hy leefde, zeer ervaren gefchiedkundigen. Getuigen hier van zyne Kronijk, welk werk volgends aanteekening van paquot Memoir, pour servir a VHifloir. Litt. op de aangeh. plaats, dit opfchrift haat: Chronicon in quo Principum C Uveu ftum et Mar ken/turn origo et progresfus, usque ad annum m. cccc. UU deducitur. Deze Kronijk, door onzen Schryver dus tot het begin der regeeringe des tweeden Kleeflchen Hertogs gebracht, is eerst door zekeren Jan Louwerman, tot den jare 1590., en daar na door Jan Turck tot op 1637. vervolgd. By tksciienmaciier in Syllab. Au£tor. voor de Ann Cliy. en by denzelven Annal. Cliy. p. 427. vindt men van deze Kronijk van der Schueren uitdruklijk melding gemaakt. Schoon dit werk, welks grondflag door onzen van der Schueren gelegd is, zoo als Paquot meent, nimmer ten al-gemeenen gebruik e is uitgegeven, moet men echter van de voortreflijkheid van dat ftuk zeer gunftige gedachten opvattcn, daar het aan fV. Tefchenmacher in het oprtcllen van zyne Annales Cliviae ten bake verftrckt heefc, waar uit men beiluiten mag, dat dees Schryver dit Chromcon zoo nauwkeurig zal bevonden heb-ben, dat hy zich hier van met vrucht konde bedienen. En zeker gecn wonder, dat van der Schueren in ftaat was, om de gefchiedenislen der Kleeflche Vorsten nan vvkcurig te boek te ftellen, daar hy, zoo wel als de lbhryvers der bide vervolgen, zcker uit hoofde hunner arabts bedieningen, den noodigen toegang zullen gehad hebben tot die echte ftukken. Werk wäre uit alleen een werk van dien Aire naar behoore is optemaken. Doch laat ons tot des fchryvers eerstgemel werk, te weten den Teuthonista, wederkeeren, en wel byzonderlijk tot de eer- fte uitgave, reeds in de xv. eeuwe in het licht gekomen. De eerfte uitgave van dit Woordenboek, door van der Schüren zelven in het licht gegeven, mag te recht voor een der eerfte en zeldzaanifte voorbrenglichen der boekdrukkunst gehouden worden, daar reeds beid de deejen in den jart 1477. ter openlyke uitgave in gereedheid gebracht waren. Deze tijdsbepaling echter der eerfte uitgave van den Teuthonista, zoude misfchien aan zommigen kunnen toefchynen niet overcen te komen met de eigen woorden van v. d. Schüren, welke de voorrede, voorrede, voorrede; daar leest men: Incipit Vocahularius, qui intitulatur Teuthonijia, vulgariter dicendo der Duytschlender, ta ratione quod termini in capite rigarum a theuthonico funt incepti EDICIO quoquk huiusmodi operis COMPLETA EST de anno domini m. cccc. lxxv. de mense march. Schoen deze woorden in de daad duidelijk en klaar zijn, fchijnt echter hunne beteekenis by zommigen niet wel begrepen te zijn, en zy hebben dus aanleiding gegeven tot verfchillen de gisfingen, en daar op gebouwde verklaringen. Eenige hebben die woorden zoodanig opgevat, als of dezelve den tijd der uitgave van het eerfte deel behelsden, en ftelden dus, dat het zele in den jarc 1475, doch het tweede deel, twee jaren later, te weten in 1477. het licht gezien hebbe, dus dacht onder an-deren onze Boonznjer, gelijk blijkt uit zijn bericht voor den Teuthonista, alwaar hy bl. 8. zegt: het eerjte fftuk], wear in het Duch: voor, en het Letijn achter Jlaat, wierd uitgegeven in 't jaar 1475.; het tweede, met het Latijn voor, en het Duitsch achter, volgde het eerjle in 7 jaar 1477. En hier in was hy voorgegaan door v. Lelyveld, welke op I/uyd. Pr. II. D. bl. 98. fchrijft, dat de Teuthonista te Kculen gedrukt is 1475—1477.; en panzers Annal. der Deutf. Litter, f. 103. zegt medc, dat de uitgave van het L Deel in den jare 1475. Plaats had; ja zelfs bringt de Moogl. saxe Onom Liter, par. If. p. 476. de geheele uitgave van den Teuthonista tot den jare 1475; doch dat deze alien zic'.i hier merklijk vergist hebben, vertrouwe ik vokloende te kunnen bewyzen. Indien men ilegts de woorden van v. d. Schueren met aandacht leest, zal zich al anstonds aanstellijk zwarigheid tegen dit gevoelen ondocn, byzonder wanneer wanneer acht flaan op de a door y. d. Schueren hier bygevoegde, nadeie tijdsbepaling, in deze woorden: de mtnfe MarciL Het moct immers terftond bedenking baren, hoe het niogelijk zy, dac men reeds, op hec eerfte blad van die work, zoo nauwkeurig den tijd bepalen konde, wanneer hec eerfte deel de drukpers zoude verlaten. Om deze zwarigheid uic den weg te ruimen, wil richey Nachr. You dum Teuth achter het Idiotic. Hamburg, p. 436. deze woorden dus vcikla- ren: dat hier mede niet wordt te kennen gegeven, dat hec eerfte deel in dat jaar voleindig is; maar dat men, van dat jaar af te rekenen, met het drukken een aanvang heefc gemaakc Dan die gevoelen komc my in hec geheel niec aan- neemlijk voor, en ik vacce niec, hoe de woorden completa eft immcr kunnen genomen worden voor aanvangen, ergens een begin mede maken; wane fchoon ik niet ontkenne, dat het Lattjn in de middelwein vry wat mishandeld is, en men zommige woorden in ongewoone beteekenis heefc gebruikc, zoo zal men echcer niet licht aantreflen, dat de fchryvers van dien tijd het een of ander woord in eene juist tegenftrydige of omgekeerde beteekenis bezigen. Ik zoude daarom van oordeel zijn, dat in de boven aangehaalde woorden van y. d. Schüren noch op den tijd, wanneer men eenen aanvang maakce, om die work cer persfe te leggen, noch van de volcoing door de druk Persé volsterem volsterem volsterem worden, en dat der halven in deze woorden: Edicio quoque huiusmodi open's completa eft de anno domini mecclxxv. de menfe Marcii, alleen geogd wordt op den tijd, wanneer bepaaldlijk van der Schüler zelf de laatrte hand an zijn werk gelegd heefc; hy had dit in de maand Maart van den jare 1475. geheel afgewerkt en ten einde gebracht. Op deze wyze verklaart van der Schüler zelf het woord Edicio in het If. D. van den Teuthonista, daar hy Edicio vertaalt door klerynghe, en Edere door famenfetten, cleren. Zie het II. D. in Edo. en dus zal edere librum by hem beteekenen, een boek zamenftellen, k/aar maken, in gereedheid brengen; in cen woord, schryven. In den zelfden zin, in welken y. d. Schüler hec woord Edicio gebmikc, vinde ik edere 00k in mijn HS. van hec Speculum Historiale van Vincentius, welk affchrift in 1421. is vervaardigd. Zie myne Voorr. voor Maerlants Sp. Hi/!, bl. 53. daar lees ik op hec einde der cweede afdeelim*: Explicit fecunda pars speculi Historialis, kd it a a reverendo fratre stneentio de or dine Predtcatorum. en zoo fchreef Trithemius Libell. de Stud, et script. prop, by eccard Corp. Hi/lor. Medii cevi Tom II. col. 1842. Item ad instantiam cujusdam Principis coepi fcribere magnam illud arduumque opus fteganographia, quod octo lib The foret terminandim. Complei autem duos, et tertium inclnayi, incertus et reliquos edere debcam, quoniam et maximos requirit laborem, fudorem, vigiliam, induflriamquc fum ergo de consolatione dubius. Hier mede meen ik de boven aangehaalde woor-den van onzen Schryver genoegzaam coegelichc, en bewezen ce hebben, dat de-zelve geenzins kunnen verfbaan worden eenige becrckking ce hebben cot de openlyke uicgave door den druk van hec eerfte deel van den Teuthonista, en dac der-halven de beide deelen van die werk ce gelijk in den jare 1477. in hec licht verfcheacn zijn., Al. Alhoewel wn der Schleren, uit hoofde zyner ambts bediening, zich op dien tijd zekerlijk in Kloef, de verblijfplaats der Hertogen van dien naam, zal hcbben opgchouden, w;ts hy echter genootzaakc, zijn werk elders ter dnikpersfe te bezorgen, dewijl op dien tijd dc boekdrukkunst in Kleef, niet alleen niet tot die volmuaktheid gekomen was, om een werk van 4ie uit gebreidheid te kunnen opleggen; maar zelf daar ter plaatre nog geheel niet geheel niet geheel werd; waarom hy dan ook zijn Woordenboek by zekeren Arnold thtr Hornen (*) in Keulen ter drukpersfe bezorgde, geldk in het flot van het tweede deel gemeld wordt. Het werk zelf beftaat uit twee deelen in folio, naar de wyze der ouden, of, gelijk wy hetthands, naar onze gewoonte, noemen zouden, groot quarto. De bladzy- den zijn in twee kolommen gefcheiden, en het geheele werk met eene oud duitfche letter, op zeer zwaar papier, gedrukt, en, gemerkt de boekdrukkunst toen nog in hare eerfte beginfelen was, zoo is echter die werk met zoo veel nauwkeurigheid behandelt, als men immer in een boek, in dien tijd reeds in het licht gekommen, zal aantreffen. Van de gefchilderde voorletters, welke hier, zoo als genoegzaam in alle boeken van dien tijd, gevonden worden, en waar van Schagen in het aangehaald bericht breed voerig handelt, zal ik thands niecs meklen, als zijnde dit niet Alleen aan den Teuthonista, maar aan alle boeken van dien tijd eigen. Deze fieraden werden, naar goedvinding van den fchryver, of liever van den fchilder, daar bygevoegd, in zoodanig cene kleur en vorm, als hy misfchien zelf goedvond, of zoo als hem door den eigenaar van het boek bevolen werd. Run, moet reeds ten lyde, dat v. d. Schutren dit werk by hem ter persfe zond, rry vermaard ge- wiest zijn, ten minstte had hy reeds eenige jaren deze kunst geefend, zoo alt ons Mijkt u'c een werk, in 1471. op die boekdrukkeiy vervaardigd, het welk tot oplchritt heeft: Quell tones de quodlibet Fratris Theme de Aquino de crdine fratrum predicatorum. Colonie per ArnoUum ther Hutnen 1471. in folio. Men vindt van dit werk gewag gemaakt by maittaire Ann. Tyfiogr. Tom. 1. p. 306. Het zal waarfchijnlijk het zeHde zijn, dat, schoon met eenig verfchil in den tytel, gevonden wordt in de Catal. des Liv. de M. de la Valliere Tom. I. N. 518. en « 9. Mr. Jacob yisfer deelt my bier omtrent nog deze byzondeiheid mede, dat dit het eerfte boek U* dat cocr thtrntn met byvoeging van het jaartal is uitge^even ; maar dat hy center veel vroe* . fer reeds de boekdrukkunst geefend heeft, dewijl dees oudheidkenner notf zes afzonderlyke werk- jea, in 4°° door ther Hotnen gedrukt Bezit, welke hem voorkomen, de erstelingen van deszustellen, kunst geweest te zijn. Digitized by Google XX VOORREDE. Woordenlijiten, welker eerfle handek de Termini's Grecorum, de andere de partibus indeclinabilibus en die achter het tweede deel gevoegd zijn. Daar de eerfte uitgave van dit Woordenboek, gelijk ik reeds heb aangemerkt yonder de vroegfte voortbrengfelen der boekdrukkunst gerekend wordt, behoest men zich ook geenzins te verwonderen, dat de weinige afdrukken van dit werk, welke nog voorhanden zijn, thands als zeldzaamheden (♦) bewaard worden, en dat dit boek derhaJven zeer weinig bekend is, en niet alleen, dat men hetzelve thands als zeldzaam te boek mag ftellen; maar waarfchijnlijk heeft het reeds zeer vele jaren onder hun getal behoord- Hier van dus dit noodzaaklijk gevolg, dat men van dit werk byna geene afdrukken weet, en althands hier te lande flegts twee op de Boekery te Utrecht, en een by Mr. Jacob Visfer in den Hage berusten. Met zoo veel recht als dus dit werk byms onder de zeldzaam voorkomen-de boekea mag geplaatst worden, even zeer verdient het ook, in Duitschland zelve, onder de byna niet bekende werken gerangfchikt te wordem Richey Nachricht von dem Teuthonista, achter zijn Idioticon Hamburgenft p 432. (uitg. van 1755.) zegt: Sftur iwp Exemplaria bavonfabt id; bit yat moot* itkntf jün fdini bai giSct fl<tokt. Rickey fehreef dit bericht, wanneer hy reeds den hoogen ouderdom van 76. jaren bereikt, en zynen post van Hoogleeraar 50. jaren waargenomen had. Dit waarlijk zoo uitgebreki tijdvak, waar van hier gefproken wordt, zee dezer aanmerkinge geene geringe kracht by. De eerfte der twee afdrukken, van welken hy gewaagt, wordt gevonden op de boekery der hoogefchole te Kiel. De andere werd in den järischen 1750. uic de boekverzameling van Mft Stamped, voor de stad boekery te Hamburg voor 60 X 4 6 aangekochc, en is daar nog te vinden. Beide deze afdrukken waren echter niet volledig, dewijl aan den eenige beiden, aan den anderen op einde eenige beiden. Een afdruk van dit werk zoude ook, gelijk ik by Richey, uit Kcuffelinus Comment. Hamburgenf. p. 200. vinde aangcteekend, in de Ilammerfteinfche Boekery voor-handen zijn. En ook zoude de Iloogl. Ch. Qottl. Schwartz bezitter geweest zijn van eenen afdruk van den Teuthonista, welk werk, gelijk uit panzers jinn, der alt. Deutf. Litter, f. 104. blijkt, in de Catal. Biblioth. Schwartz, te vinden is P. U. De verbazende aeldzaambeid Tan dit werk noodzaakte onzen Boomajn, om van den Teu-rioniita, ten zynen gebruike, een zeer nauwkeurig aflchrifc te vervaardii, van hetwelk ik my jn de uitgave van dit werk bediend heMie; dan daar Eidler, den opfertrenden zelven niet uitije-zonderd, voor eenige mijflagen, hoe gering ook, varbaar is, wilde ik my op dat afchrift allen niet verlatrn, doch hehbe tot de uitgave van het werk, ten mynen?ehri:ike, verzocht en gncd. gunflig bekomen eenen der afdrukken, welke op de boekery te Utrecht betusten, voor welke Ytiendclykc mededeeling ik hier o^eulijk myne dankbaarhcid betuige. Digitized by Google VOORREDE. xxi P. II. p. 173. N. 25. Voorts zegt Rickey 9 dat hy in gcene der beroemdfte boekvcrzamelingen immer eenigcn afdruk van dit Woordenboek gevonden hccft, dan alleen in de Bibliotheca Bente/iana, welke in 1702. te Amfterdam verkocht is. Dit werk word: in de naamlijst dezer bockverzameling gevonden ondcr de Liter. Human, in F. p. 5. N. 66. onder dezen tytel: Gerardi de Sclmeren y Vocabularium Vieutonico-Latinum et Latino -Theutonicum. Colonial 1477. Behalven deze afdrukken is er nog een, weleer de eigendom van Fr. Junius, en door hem by zijn overlyden, met verfcheiden anderc kostbare handfchriften en boeken, aan de boekery te Oxfort gefchonken, en aldaar berustende. De reden van de verbazende zeldzaamheid van dit boek, geloof ik gelegen te zijn in hot buitengewoon gering getal afdrukken, welke van dit werk waarfchijnlijk zijn opgelegd. Hier aan immers wordt de voornaarafte oorzaak der zeldzaamheid van verfcheiden boeken toegefchreven door vogt, Catal. Lib. rar. axiomat. special. §. 1. Caufa raritatis — est — pracipue e'xiguus impresforum exemplarium Humus; Paucis fait em exemplaria veteres artis typographic magisteri excudere solebant. Hier van dus 00k, dat van dit zoo zeldzaam voorkoraend werk, by zeer weinige schryvers, zoo wel vroegere, als latere, eenige melding wordt ge-xnaakt; zoo dir riciiey in het begin van zijn bericht, dit Woordenboek te *echt noemt: fo«aa* frlttn*/ unb faff w>n «0<a Hiftoricis Lexicorum ftwaaname wttf Onder de ouden akruius, vinde ik niet een, welke van dit boek gewag maakt; mischien zoude iemand willen beweeren, dat de Schryver van de gemma vocabclorum, Daventri£ 1497., in zyne voorrede, op net Woordenboek van y. d Schueren het oog had, wanneer hy zegt, dat in vroegere tyden nietanders dan Latijnfche Woordenboek voorhanden waren, welke door bet Latijn alleen omfchreven en verklaard werden, dat deze echter, om hunne wijdloo-pendheid en duisterheid, den tragen en weinig ervaarnen eerdcr verdriet en na Latigheid, dan vermaak en orden aanbrengen; waar op hy dus vervolgt: Hoc vero pofteriores advertentes interpretation duplici consultum opus egregium edidtrunt. Door die interpietatio duplex verstond decs Schryver (zoo als uit het vervolg blijkt) een Latijnfche en Duicfche omfchryving of verklaring der woorden; juist derhalven een werk zoo als het Woordenboek van der Schueren was ingericht Voor dit gevoelen zoude men alverder kunnen bybren-gen, dat de ongenoemde opfteller dezer Gemma niet alleen een groot werk bedelde, zoodanig als het werk van v. d. Schueren te recht genoemd mag worden; maar 00k te gelijk een werk, dat voor minvermogenden te kostbaar was om zich aangehaalde woorden, vervolc de Schryver aldus: quo [opere] fane bene nummath et loculerrtis, fed pauperibus propter open's magnitudinem atque precium provifum consultum consultum. Mierom dan 00k verledigde dees Schryver zich tot het zamenftellen van dat kleiner en minder kostbaar werk, dat dus 00k voor min vermogenden verkrijgbaar was. Dan hier tegen moet ik aanmeiken, dat de zoo even aangehaalde woorden uit de R E. Voorrede voor de Gemma Vocabulum 1497. overgenomene zijn uit de uitgave van dnt zelfde work van 1489., en dat aldaar hec woord conflatum met eene hoofdlcttcr, aldus Conflatum gelezen wordt, wanr uit dan ten duidelijklte blijkt, dat hier melde op zeker werk gedocld wordt, hecwelk oulings onder dien naara begend was, en alhoevvel ik niet wete, dat er eigcnlijk een Woordenboek onder dezen tytel of opfchrift voorhanden geweest is, is het echter vry zeker, dat de Schryver der Gemma hier het oog had op het werk, tot opfchrift hobbende: Vocabularius copiofus et flngularis unus ex diver/is dUigentifjime theutonicatus, gedrukt omtrend 1480.; zie visser Naaml. bl. 58. Het blijkt uit de voorrede voor dat dock, (welke ik hier achter (*) in haar geheel zal invoegen, op dat men hier over te beter zoude kunnen oordeelen,) dat deze Vocabularius na de dood van den opfteller, welke hier niet genoemd wordt, is uitgegeven, en de Schryver der voorrede bedient zich, ter aanpryzing van dat werk, on Der anderen erst van deze uitdrukking, dat men aan dat Woordenboek te recht den naam van conflatus vocabuhrum geven mocht, en vervolgens zegt hy: litterarum qui-yis amator — hum fecum habeat Conflatus. Het is derhalven hier uit zeer waarfchijnlijk, zoo niet volkomen zeker, dat dit Woordenboek meer onder den eigenlyken tytel van Vocabularius Copiofus, in dien tijd, zal bekend geweest zijn, en dat dus hierotn de Schryver der Gemma Vocabuhrum in de voorrede zich mede van het woord conflatus zal bekend hebben, om zynen lezer te beter te doen opmerken, van welk werk hy hier gewaagdc. Daar het dus ten duidelijkfte blijkt, welk boek in de bovengemelde voorrede bedoeld wordt, kan men veilig befluiten, dat de Schryver der Gemma Vocabuhrum, althands het oog niet op den Teuthonista gehad hebbe. Onder de latere Schryvers zijn er, welke van het Woordenboek van ran der Schüler gewag maken, zoo wel onder de boekbefchryvers als anderen, welke dit werk in hunne fchriften aanhalen; onder de eerften echter vindt men er verfcheiden, welke het bock zelve nimmer onder de oogen gehad hebben, gelijk uit het verflag, dat zy ons van dit werk geven, ten duidelijkfte blijkt, en dat al wederom een bewijs oplevert voor mijn gezegdeo, omtrent de zeldzaamheid van dit Woordenboek. Tot dezen behooren althands Valerius andrras (f) en foppens (O, welker misflag ik hier boven bl. 7. reeds heb aangetoond, een misllag, dien zy niet wel konden begaan, indien zy het werk zelve had- fehleikt kennt, denzejen hier ein openlijk dank zeg. Dew naamlijst kwaro ray roor hi?r eene zeer voegzame plaau te vindwi, vertrouwende, dat dezelve den letter-minnarui ook niet onangetraam zijn zoude. den. Digitized by Google V O O R R E D E. xxm den ingezien, dewijl dan de voorrede, door v. d. Schueren voor het eerfte deel geplaatst, hen beter zoude onderrecht het beter zoude onderrecht heben. En alhöre het naricht van paquot C*) omtrent den per loon van onzen van der Schueren, vry wat nauwkeuriger is, zoo heeft hy echter, even min als zyne voorgangers, dit Woor- denboek nimmer ingezien; want daar hy van Boxhornius zept: 11 paroit t avoir Ui: (den Teuthonista namelijk.) vervoigt hy: mats il ne dit pas ft le Latin y itoit joint, quoique cela foit fort probable. Hetzelfde bordeel moct ik ook ten opzichte van maittaire (f) vellin, welke, schoon hy niets omtrent het boek, of den opfteller meldt, en alleen het opfchrift en flot des werks inlast, zoo begaat hy echter daar in niet alleen verfcheiden misflagen: onder anderen worde hier de uitgave van het II. D. bepaald tot het jnar 146.7., in plaatfe van 1477., en hy deelt ons hier zyne gedachten mede omtrent eenen, zoo hy meende, beganen misflag door den letterzetter de lezing zoude ook zeker, indien er zoo ftond, bedorven zijn. Dan zoo wel de afdnik, welken ik thands voor my hebbe, ala de opgave van andere Schryvers, toonen, zoo in het een als ander, duidelijk het tegendeel aan, waarom ik befluit, dat Maittaire het gemeld opfchrift en Hot van den Teuthonista door eenen anderen heeft doen afchryven, zonder dat hy almede het werk zelve heeft onder de oogen gehad. En pars, Naamr. der Batav. Schryvers, bl. 35a. in n. zegt alleen, dat hy meent gelezen te hebben van en Diflhnarium Teutonicum van G. van der Schuere, van den jare 1477.; zoo dat dit werk by hem nauwlijks meer dan by naam is bekend geweesr, Nauw-keuriger is zeker het verflag, door den HoogL saxe Onomaft. Liter, par. II. p. 476. van den perfon van onzen Schryver en zijn werk gegeven, schoon dess echter, gelijk v. Lelyveld op Huyd. Pr. II. D. bL 100. reeds te recht heeft opgemerkt, zich hier in grotiges vergist, wanneer hy in de Anal. par. fee. ad pag. 477. schrijft, dat er nog eene Zwolfche uitgave van den Teuthonista van 1479. zoude voorhanden zijn. Dit reeds door van Lelyveld bondig wederlegd zijnnde, zal ik den lezer tot die aanteekening wyzen. Het meest voldoende en te gelijk het nnuwkeurigst, schoon kort, bericht omtrent dit werk van der Schueren, vindt men in panzers Jnnal. der dltern Deutf. Litter. N. 85. f. 103. hier uit bliikt allerwcgen, dat hy met het werk is bekend gewesen, en het zelve by het ftellen van zyne omfchryving heeft ingezien. Eene zeer breedvoeiige befchryving (van deze hebben wy hier boven reeds gewag gemaakt.) van den Teuthonista, zoo wel als van den perfon van, der Schueren zelven, g.iven m. schagen in het Noll. Magaz. II. D. II. Stuk. bl. 430 — 433. en nog aldaar II. D. III. Stuk. bl. 738. en volgg., en richey Nachricht von dem Teuthonista, geplaatst achter zijn Idioticon Hamburgenfe; waar by men nog vögen kr,n de meergemelde aantekening van F. van Lelyveld. Met zecr vecl lof sprak ook morhof Polyhijl. Liter. Tom. I. Lib. IV. Cap. IV. %. 4. p. 749. ("•) Mimoir. pour [try. k rHiftotr. Utter. Tom. Ill p. 14* (t) Ann. Typegrap. Tom. 1. p. 31. Digitized by Google van Iiet Woordenboek van v. d. Schueren, en hy plaatstc onzen Schryver onder den rang der genen , welke ter befchaving der Duitfche Tale gearbeU hebben , daar hy '/oo wcl van v. d. Schueren , als van eenige ce voren genoemrle Schryvers, zegt: Pattt fane ex kit, non negleclum a Cermanis utiqnam fu<t lining fluJium. Met getal der Schry vers, welke van den Teuthonista m hunne werken gebruik gemaakt hebben, is in de daad, in aanmerking der voortrellijkhcid van die boek, zeer gering. De eerfte plaats onder dezen verdient zeker de groote taalkenner Francis cus Junius , dees hceft in zijn Etymologicon Anglicanum , uitgegeven door Edw. Lye> Oxfort 1743., op meer dan honderd plaatfen, ter vcrklaring zoo van verouderde Duitfche, als van Latijnfche woorden der middclecuwe, van het Woordenboek van onzen van der Schueren gcbruik gemaakt. Zekerlijk geen gering bewijs voor de waardye van dit werk, daar het aan eenen man van die uitmuntende bekwaamheid zoo dikraaals ter voorlichting moest verftrekken. Ja zelf ichijnt het my toe, dat Junius dit werk zeer hoog geacht heeft, daar hy zynen afdruk, waar van ik hier boven bl. 21. gewag rnaakte, met aanteekeningen vcr- rijkt heeft (* ), gelijk men leest in de naamlijst der bocken, door Junius aan de boekery te Oxfort gefchonken, by foppens Biblioth. Belg. Tom. I. p. 298.: Vocabularius , qui inferibitur Teutonifta, edit, 1475. Cmoest zijn 1477.) f° 1 ' cum not is j un 1 1. Meermalen 00k bedient zich eccard in not. ad LL, Salicas van den Teuthonista, zoo als niet aUeen uit onderfcheiden plaatfen blijkt; maar gelijk hy zelf uitdruklijk meldt in not. ad Leg. Sal. Tit. XIX. p. 44. Gerardus Schurerius DicKionarium Latino-Germanicum et Germanico-Lati-num co/ifecit, quod Teutoniftam injerip/it, aliquoties et in hoc opere a nobis cita-tum. Eens flegts wordt dit werk van onzen Schryver aangehaald door keysler Antiq. Septent. et Celtic, p. 454. schoon hy center ter goeder ure dit boek opfloeg, en daar uit niet alleen nader overtuigd werd van den misflag, door ande-ren begaan; maar 00k zyne gedachten volkomen bevestigd vond. ihre Glojjf, Suiogoth. in v. BaJJIare, bedient zich 00k van den Teuthonista, en smethius kende 00k denzelven; hy rnaakte van dit werk gebruik Oppid. Bat ay. p. 141. Dat Kluit dit Woordenboek in zyne aanteek. op Hoogflratens Geflaclitl. w. Priesterfchap aanhaalt, heb ik hier boven reeds gezegd : hy bedient er zich 00k van in zy-ne aanteek. op de ww. veete> vout en zegen. Welke Schryvers nog, schoon zeer paarzaam, van dit Woordenboek gebruik gemaakt hebben, is, uit het, ter zyner plaatfe, reeds a Angeckende, gebleken; waar by ik hier alleen voege, dat ik voor eenige jaren eenen der afdrukken der utrechtfche boekery inzide, my van dit Woordenboek 00k bediend hebbe in de Taalk. Mengel. onder de zinl'p. L. P. E. A. bl. 156. en in myne aanteek. op Maerlants Sp. Hijl. onder anderen bl. 93. en 130. (•) Wenichlijk ware he* zeker, dat wy de aanteekeningen ran dezeu. grooren tailkcnner kon-cta tnachrig worden, om daar van by deze uit?,ave gebruik tc maken; dan onze, reeds herhaalde, anpe vtiidL- inoeitc, tot hier toe, vriiehtloos geweest zijnde, nocdigen wy by dezen alle Taalminariairen, oos, in deze-n tijd, eenen gunftigen wcg aan te wyzen, ten einde althands dm door mijo verhn^en volJaan, cn vooral onze Le:terkunde bevorderd worde. Digitized by Google At nu de taal van onzen Schryver betreft, dat is het Duitsch, hct welk in zijn Woordenboek voorkomt, dezc is, daar hy dezelve zyne moedertaal noemt, die, welke ten zynen tyde in Kleef gefproken werd: ©a* Ztutfrt zegt richey Nachr. von dem Teuth. f. 434., « |i<fr Ubimtt/ unb »<l*rt « Mb Thcutonicum, bAb Theutonicale, talb Alamanicum «nwt/ ttt (Mne £l«rif$e g)iutwt-fywtt<; want om met van lelyveld Mnteek. op Huyd. Pr. II. D. bl. 199. hier 00k om Keulen te denken, dit kan, uic hoofde der zekere bepaling van des Schryyers geboorte-plaats, gevoegd by de opgave, dat hy zyne moedertaal fchreef, niet in aanmer-kingkomen, en het schijnt 00k, dat van Lelyveld hier meer onzeker is, wat te kiezen, dan ons dit bepaaldlijk voor zijn gevoelen te willen opgeven. Dan het lijdt thands geenc bedenking, dat men door de moedertaal van onzen Schryver geene andcre te verftaan hebbe, dan die, welke in Kleef gerproken werd Hoe nauw nu deze taal op dien tijd met de onze overeenkwam, kan men hier uk ot>maken, dat de kundige kiliaen, inde voorrede voor zijn Etymologicon, ae taal der Klevenaars, Gulikers en Gelderfchen onder den zelfden naam betrekt, en de Sicamberfche noemt; onder welken naara het Woordenboek van van der Schueren 00k voorkomt by den grooten fr. Junius Etymol. jfngl. V. Baboon: Maxime hafacit Mud antiqui vocabularii Sicambrici, quod intuitur Teutonifta. Om nu deze nauwe overreenkomst, tusfchen de moedertaal van der Schüler en de onze, nader te bevestigen, is de bepaling door achtet. Rachr. f. 434. onzer byzondere opmerkinge dubbel waardig; daarbrengt hy de taal van onzen Schryver tot den Nederhijnfchen tongval, en omfchrijft dezelve nader als eene vermenging van het Hoogduitsch en Vlaamsch, dat is Nederlandsch: Richey befchouwde dus de moedertaal van v. d. Schüler, als ware zy eene middeltaal, (dat ik my zoo eens uitdrukke.) welke de verwant-fchapping tusfchen hct Hoogduitsch en Nederlandsch uitmaakte. Eene annmcr-king, welke ons terftond overtuigt, dat wy de moedertaal van van der Schüler ook in zekeren zin onze moedertaal mogen noemen. Was nu, gelijk wy zoo even opmerkten, ten tyde van Kleef en Gelderland nog zulk eene nnuwe overreenk. omst, hoe veel te fterker mogen wy dezelve niet llellen ten tyde van onzen Schryver; daar immer de ondervinding algemeen leert, dat, hoe meer men na den oorfprong van verwantfchapte calen opkhmt, hoc llerkcr men de overreenkomst tusfchen dezelve bevinden zal. Hec Duitsch derhalven, dat wy in het Woordenboek van v. d. Schueren aantreffen, kan men in eenen nauweren zin met Richty tot dei nederrhijnfchen tongval brengen; doch, in eenen miraere betee-kenis, behoort die taal tot den Oud Nederfaxifchen of Oud Nederduitfthen stam; zoo dat dit werk door 4 k*Luit op Hoogfiratens Gejlachtl. w. Priesterfchap, en door van lelyveld aantetk. op liny dec. Pr. II. D. bl. 98. te recht genoemd wordt een Oud Nederduitsch of Nederfaxisch Hoordenboek, erj. door panzers Annal. der etith. Deutscher Litter, f. 103. een Nederfasisch IVoor- denboek: Zoo 00k noemt meerman Orig. Typograph. Cap. V. $.9. p. ua., van het Woordenboek van y. d. Schüren fprckende, de taal der Klevenaars, dat is de moederta^l van onzen Schryver, de, Nederfaxifche. Het zal dus niet onvoegzaara ziih, eersr, die Nederfaxifche taal nader te doen kennen, om dan vervolgends de betrckking, welke zy op onze meedertaal heft, te overwegen. De Nederfälle tätig, dezelfde, welke wy zoo. Even de Oud Nederduitfchein noemden, was van ouds de moedertaal der bewooners van de lagere stärkeq van het eigenlijk gezegd Duitschland en der naastgelegen Landen. Zoo vihdt men deze zeer nauwkeurige onderfcheiding opgegeven door 'i, c. adelung, in de voorr. voor zijn uitmuntend Vorderb.' der Ilobg Deutfi Mu.nda. §. 5. daar hy zegt, dat het thands eigenlijk gezegd Hoogduitsch in twee voorname of hoofd- diafcclen moet onderfcheiden worden, te weten, in het Opper- en Nederduitsch dicdctl. Wanneejc reeds dit onderfcheid gerekcnd moet worden plaats gehad te hebben, en welke daar van de porzaak en bcpaling is, tocnt dees Schryver in de aangehaalde voorr. §. 7. en vcrvolgcnds. Een dezcr Hoofd - dialeclen nu heeft altijd in Duitschland zelvc de overhand gehad, en toevallige omdandigheden, welke Adelung mede opgeefc, hebben aan het Opper- of Hoogduitsch daar den voorrang gegeven; en hier door is by g evolg het Nederfasch of Nederduitsch dialed aldaar geheel in obruik geraakt. Had nu net geval de zaak in dit opzicht eenen anderen keer doen nemen, dan zoude dat zelfHe Nederfasch dialect het tegenwoordig eigenlijk gezegd TJoogduitsch geweest zijn. Van deze zoo aanmcrklyke verandering, of Iaat ik liever zeggen verbastering, in de oude Hoo^duitfche Tale ingeflopen, gewagen zeer vielc Duitfche Schryvcrs, wcllcer gevoelen door de reeds bygebrachte aanmerking niet weinig wordt toc^elichr ; zoo moetcn althands de woorden van schottelius von der Teutf. Haubtfpra- chc f. 152., als hicr op doelende, verftaan worden, wanncer hy zegt, dat de Duicfchers zich eene, naar hunne mcening, betere uiefpraak verkozen hebbende, eenen vloeycnder, fisfender en hooger klauk aannamen, en daar door aan hunne woorden eene Imgduitfche uhspraak begonnen te geven. Hicr op doelde 00k wachtehus Prof, ad Germ. §. 49. Hoc unum adds, falli cos, qui exifli. mant Digitized by Google VOORREDE. xxvu mm ijoioma, quo hodie tittitur, efe primevum ilud, quo primi Germania, Coloni uft junty Mamfeflum enim eft — Linguam pumigemam, priusquam ad uos yenlliet, mutationes in via vbiijfe maxim as et incredibiles. Gunder deze, zoo verbazende en otigeloofiyke veranderingeD-, gelijk fiachterus die noemt, wordt voornaamlijk gedoeld op het gehee, in onbruik raken van het Nedcrfaxisch dialed, welks verwaarlozing eenter zeer velc; als 'bcjammerenswaardig voordra-gem Hooren wy onder andcren ecoard fJiflor. Stud. Etym. Cap. X. p. ipo. Merita cum Clarity. Io. Mollus, n in tjagbge ad Hifioriam Chebnefi Qimbric. Cap. 1U- S- Mijerm fa'Wtf* Saxonicx foricm deplormnus., (Hier op iaat Ecc#r4 dc woorden van JSIoiierus zelve volgen J : Qu* cum omnium Genua-pi* diakctorum yetuflisfima fit, gravisftma et incorruptissima, imp pa Imam etiam selegant i& ceteris, reddat duliam, uliumati tamen Misnico, fikifjs Juis et blandi, iia/um purum pirilwm Unofitms. ift. aminos fe noflratium iofwuanti y habe- tur, templisque ac curiis mo ij>fi> / w:e dmibus exula. cr^antziu* Saxon, hi I, Cap. i. was zeer te onvrede, dat de Saxen zich ook raocite gaven, om het gekreitsch of harder geluid dex hoogers Duirfchers na tc volgen. £n bern-mar i) us raupauciius fchreef eene geheele veihaiidelmg over de onbillyke verwaarlozing der Nedcrfaxifehe Tale. Qvi* uutiflijcr fi^ro^uni bcc VU&cutfi** fvutfe ) Het opfchrUtv deier verhandeling (dat ik dit iu het voorbygaan opmerke.) leert OTIS, war, wy door de Vlaiduitfclie Tale te veillaan hebbea,. dat deze namelijk jiiet'anders beteekent, dande taal aan de imvoondors de* Jagere gedeeltens van Duitschland eigeri, zoo wel als het ons bevestigt de (boven opgegeven omfchry- ving der Nederfaxifche Tale. Ook moct ik hier ten dezcn opzichte.nog byvoe- gen, dat de fchryvers van het SD«W> am 23kw. fftttberfo aswcrb. uitgegeven te Bre- men 1767. in hunne vobrrede opmerkeo, dat tocn reeds het Nederfaxisch, gedurcnde anderhalve eeuw, niet raeer in eenige fchrifcen gebruikt werd. Ja de gewichtige arbeid, wclke de geleerde d. von stade befteedde, om de duistere woorden in de Bybejvertaling van Uitlierxe vorklacen, had hier uit alleen zynen oorfprong. Luf/w was een Keckrlax, aukluno voorr. §. 10. Ily fchreef dus in zyne nipederta'al, en hediende zich van zeer vcle { woorden, \ve,lkc het iN«Jderfaxi5ch eigen waren; doch die met de yervyaarlozing Dicr tale geheel in on-bruik raakten, en hier door werd dew vertiUing den Duitfcher zelven nader-hand byna onverftaanbaar. Ik kan my niet omhouJcn, om twee getuigenisfen, door v. it A d e Erl. f. 3. bygebracht, hier in to vocgen: als eene van vors-tiui fpecim. tbfirvaHW. k Ung. Vernac (J. e. German.) Cap. 18. /; ver-sone iBibhorum Germaniea LutUef i non pauca spint vuabula, quae ho J;e vix amplius ufurpentur, quae no/JHs hominibus vix aliunde, quam ex ilia fofh vorfione mta funt. En van rromayer Polymath. Theolog. p 10. 