Algemene konst en letterbode
None
In der 1783 het jaarlyksch bertuur der Akademie gelukkig volbragt hebbende, zeidehy, by gelegenheid, van het overdragen van het Rectoraat der Akademie an den Hr. Nic. Ypey, een treffen Latynsch Ge-dicht opgetteld: Varis, five Carmen de variis, waar in hy tevens zyn eenig Dochtertje, dat, door de ine-ting over. Digitized by Google over. tfag met de kinderziehte befmet, aan die kwaal leden was, een lykofifer bragt (♦). On zynen post als Onderwyzer der studerende Jeugd feeter te roer te flann, leide hy zich niet byzonder op dz  waar te nemen, het geen hem de on- dervinding leerde naauwkeurig aan te teekenen, ja om even als de groote Engeifche Geneesheer Sydenham de geheimen der natur te leeren kennen. Aan dezen zynen onderzukekluat is men dan ook drie Geneeskundige, by onderfcheidene geleerde Genoot- schappen ingeleverde, en met den gouden Eerprys be- broonde Verhandelingen verfchuldigd; als eene by het Vaderlandsch Genootfchap Servanda CMbus: over de Pis' waarin wordt aangetoond, in hoe verre het bezien daar van nuttig voor den Geneesheer kan zyn, en tot welk bedrog dit bezien aanleiding geeft, indien men verder daarop wil afgaan; eene andere, by het Proef- endervinde/yk Natuurkundig Genootfchap te Rotterdam '9 het be flag op de tong, fomtyds van gezonde ' roeestal van zieken aanwezig, waarin onderanderen een valsch gcvoelen van Gal en us, wegens deszelfs ont- ftaan, beftreden wordt; en eene derde, in het Fransch gefchrevene , by de Geneeskundige Societeit te Parys, over de natur en oorzaken van de Sprouw (Aphtha) waarin de aard dier zweettjes verklaard wordt, derzelver verfchynfel szyn aangeteekend en geneeswyze geleerd wordt: welk een en ander openlyk bewys zyner geoefende kundi^heden, dan ook zyne verkryging van het Lidmaatfchap dezer beiden laatstgenoemde Maat- (*) Zie dit raeesterlyk Dicbtfluk, wegens deszelfs schonheid ook in meer andere taieu % b. v. in het Hoogd. door den vermaarden Goethe ovetgezet, met de Nederduitfche vertaing van M. F. Hoffman, id grf gvo. by I. Herdingh te Ley den, in 1787 uirgekomen: blykende uit bet Voorberigt van dezen Veriaier, dai de Hr. Coopmans, niette genftände het verlies van zyn eenig Docbtenje, zoo overtuigd bleef van het nut der Inenting, dat by daaroa twee zyner kinderen ook aan die kunsibewerking, en met gelukkiger geyoJg, ouder- uierp. Digitized by Google C 182 ) schappyen weldra ten gevolge had; gelyk hem reed* Vroeger donr dc tloll. Maatf. der IVctenf. in den jare X776, en daar na door het Provintiaal Utrcchtsch Gevootfchap, gehk 00k. nog laatftelyk door de Kciz. en Kon. dkadtmit der IVtunf. te Brusfel^ gelyke eer bewezen werd. Doch by leefde nict alleen voor de Wetenfchappen en Letteren; hy achtte het 00k zynen plätze a)s burger, dddr, waar de vryheid en het welzyn zyns vaderlands, naar zyn gevocien, gevaar liepen, zich voor dezelve in de bresse te ltellen; ja rekende het schon das schon das brygende onzydig te blyven. Toen dus in 1785 de gefchillen tusfchen de Staien van Vriesland en de Opgezetenen zoo hoog rezen, dat eeti deel der eerften, door gewapende burgers ondertteund, zich van de anderen, wier gezag door bezoldigde, krygslieden te Leeuwarden gehandhaafd werd, aficheur de en te Franeker afzonderlyk vergaderde, kon de Hoogl. Coopmans geen onverfchillig aanfchouwer blyven. Hy koos die party, welker zaak By de biliykfte keurde, doch werd met drie zyner Ambtgenooten het flagtoflfer zyner gevoelens. De Curatoren der Vriefche UniverGteit, namely k, behoorden tot de tegenoverge ftelde party en vervolgden hem deswegens, wanoeei hy tegelyk met de Hoogl. Manger, Valckbnabr en vau Kooten, zyn Ambt neder/eide, en met eene krachtige en aaqdoenlyke aanfpraak van zyne leerlirgen affcheid nam. Dus door den loop der omftandigheden geheel van Ambstbezigheden ontilagen, wydde hy al zynen tyd en yver aan zyn VaderJaud; maar achtte het by den in* togt der Pruisfen geraden met Vrouw en Kinderen den geliefden grond zyner geboorte te verlaten en nam de wyk naar Steinfurth waar hy met. meer uitgeweken Burgers door den Graaf zeer Liefderyk en menschleiend ontvangen werd. Na eenigen tyd daar vertoefd te hebben, begaf by zich, wegens eene ongefteldheid zyner een oder zijn huisgezin naar Akcn, waar zy kon daarna overleed, en door den Hoogleeraar in een er Geretbrmeerde Kerken, Vt Vaah begraveo werd. Dicp (*) Ein welsarend Dorp, in het voormalig Staatsher- to* Digitized by Google C i«3 ) Riep bedroefd over dit verlics, werd hy door veien fcyner Vrienden, die in Braband eenc fchuilplaats gc- 2ocht hadden, uitgenoodigd, ora tot hen te k,omeo en daar de zorg voor hunne gezondheid op zich tenemen. Hteraan voldeed hy te gretiger, daar Aken hem nu flechts zyo gemis herinnerde* Ook had hy zich over het onthaal in Braband genoten Diet te beklagen. Niet geheel onbekend met de Leuvenfche Geleerden, werd hem niet aJIeen toegeftaan de Geneeskunat door alle Keizerlyke Provincien uitteoefenen, édat overigena aan vreemdcliigen, zonder op nieuw aan de Leuvenfche Univerfiteit geexamineerd te zyn, ontzegd was), maar zelfs e Digitized by Google C i«3 ) Riep bedroefd over dit verlics, werd hy door veien fcyner Vrienden, die in Braband eenc fchuilplaats gc- 2ocht hadden, uitgenoodigd, ora tot hen te k,omeo en daar de zorg voor hunne gezondheid op zich tenemen. Hteraan voldeed hy te gretiger, daar Aken hem nu flechts zyo gemis herinnerde* Ook had hy zich over het onthaal in Braband genoten Diet te beklagen. Niet geheel onbekend met de Leuvenfche Geleerden, werd hem niet aJIeen toegeftaan de Geneeskunat door alle Keizerlyke Provincien uitteoefenen, édat overigena aan vreemdcliigen, zonder op nieuw aan de Leuvenfche Univerfiteit geexamineerd te zyn, ontzegd was), maar zelfs e Digitized by Google C i«3 ) Riep bedroefd over dit verlics, werd hy En openlyk Professor aan de Bruäelfche Aka- demie aangeboden, terwyl onder anderen de Graaf van Trautmansporfp Weinsberg hem als confute- rend Geneesheer aannam. Hy oordeelde het echter niet geraden, om het aan- geboden Hooglceraarsambt te aanvaarden, en verge noegde zich gedurende drie jaren met zyne practyk te £rusfil9 in welken tyd de Akademie der Wetenfcbap- pen dier Stad hem tot Lid aannam. Toen de fakkel met zyne vrienden een afgezondcrd en gerust leven. / Daar werd hem van wege Chrxstiaan VII., Koning van Denemarken enz., eene Professorsplaats in de Schei- kunde, aan de Kopenhaagfche Hooge School, aange- boden, welke hy, toen niet voornens weder naar zyn Vaderland terug te keeren, gaarne aannam, en dan ook t Gogen, een klein nur ganz beworten Meldungen, waar de leden der onderfcheide-e Protestantfche Gezindheden, die, neu der der Predikanten, in een ommtrees de genoemde Stad wonen, huone kerken hebben, en Zondags ter preke gan. By de Fanriiiewapec. werd het Yolgend opfchrlft ge-voegd : D. M. WilhelminjB. Catharine. Lfwb. Conjugis. dilec- tisfim. ob. diras. in. P atria, dis fen fi ones, fecum liber is* que. peregrinantis. Anno, aetatis. XXXIV. die. XX -V*- vembris. uffuisgrani. fuprem*. pasfae. H. it. P. C. Cadso. Coopmans. Frifimt. M4 Digitized by C 184 3 tok in 1791 met zyn huisgezin naar de Hoofdplaats van het Deenfcht RyK vemok. Na ruim twee jaien al* daar lesfen te hebben gegeven, werd hy, in dtzelfde hoedanighdd, by de Deenfche Hooge School te Kiel verplaatst; doch verzocht en bekwam reeds in 1796* met behoud zyner halve wedde, ten bedrage van aroo Fl., als penfioen, zyn ont Digitized by C 184 3  Hertogdom Schies- wyk met de zynen nederzettende. Hier bleef hy tot op het jaar 1807, wanneer by ein delyk in het Vaderland terug keerde en zyn vctblyf to Amfterdarn koos; alwaar hy zich tot aan zyn overly, den met de praktyk der Geneeskunde onledig hield, Aldaar maakte een onverwacht toeval, binnen kort, en zotider genoegzaam voorafgaande bedlegering, op den 5dcn van Oogstmaand dezes jaars, een einde van *smans werkzaam en nuttig leven: nalatende als We-duwe, Vrouwe Jacoba Elizabeth Stavenisse Pous, net welke hy in 1808 hertrouwd was, en drie nog io leven zynde kinderen C*)* van de vyf, door hem in 0 zyn eerfte Huwelyk verwekt met de Adelyk. Konk- vrouw Wilhelmina Catharina Lewe, uit den Hülse Middelftum, waaraan hy zich in den järe 1775 door den echt verbond, en welke hem, gelyk reeds te vo» Ten gemeld is, gedurende zyne uitlandigheid * ontviel. Al spoedig na zyne aankomst in Kopenhagen* #af hyaldaar een eerfte Dcel van zyne Qpuscula Pfiyfico* Medica in 't licht, behelzende zyne lesfen over de Art. femereiding (Lectures Pharmaceuticae); in het Voor- berigt van welk Stück by zich popens zyn perfoop, afkomst en byzondere Lotgevallen, met zyne toenma- lige landgenoten nader bekend trachtte te maken, en waaruit wy dan 00k de meeste byzonderheden dien- aangaande, tot op zyn vertrek naar Dencmarken, heb- ben overgenomen. Of op dit Eerfte Stukje een tweede en meer anderen gevolgd zyn, is ons onbekend; schoon wy reden hebben, om 'er aan te twyfejen; gejyk wy pok niet weten, waar en wapneer en in welke taal nog deze (*) Nam. een Zoon (Eduard Willem Coopmans, Gezant- fch#P* Sacreuris van Z. M. dea toning  uulandigheid gefchreven, als die over den aard en bewerling van tie Turf, en over de Eigenfckappen van hct water der Quutzu, benvqns hU maken van Zout, gedrukt zyn. Buiten deze en de reeds vooraf opgenoemde geleerde profaifche Werken, heefc ook de overtedene, verfcheidene blyken gegeven, zoo in zyn Paris, ais andere Stukken, voor zynen fmaak en bekwaamheid, bcide in de Latynfche en Hollandfche Poczy. Jammer, dat ook begonnen Heldendicht op Czaar Peter den GroQten (getteld Petreis), waarvan reeds de twee eertfe Zangen waren afgedrukt en onder zyne vrienden conded, onvoltooid gebleven is, daar dit beginzoo veel goeds beloofde! Wy befluiten deze korte fche Ts van'smans levenen geleerden arbeid, met eeuige weinige trek ken van zy»karakter als Mensch, welker mededeeling wy aan een'zyner gemeingeworden verfchuldigd, en door dezen., gedurende een byna veertigjarige kennis en verkeering, waargenomen en opgemaakt zyn. „ De overledene allezins verdienstedele, Coopmans bezat een vlug  vor de vindingrykenden, het der Hollanders en oder hübschen Vormittagenschiffen. (Afajr het Hoogduitsch van Prof. C. F. Haug.) (Pervolg en flot van blad. 171.) Peter de Groote, aan wiens onvermöide oefingen, fling en vlyt op de Hollandsche Timmerwerven, Rutland zyne ware grotoed en befehavende te dankea heeft, erkende volkomen en ftelde prys op dezen roem-waardigen Nationalen geest der Hollanders. Onze groote Schiller heeft in zyn beroemd Ga^biedkundig Werk (*) over de Nederlanden, voof het Nederlandsch National Karakter een onvergankelkend Gtdenkteeken geflicht. Temvle en Cogan wissen de Nederlanders 00k in het wetenfchappeJyke t* waarderen. Esmznard in zyn fraai Gedicht: La AT*,ligation (f); Foster in zyne belaagryke Reiza lang den Rhyn; Sander in zyne — voornamelyk op Naturlyke Historie en Leiterkunde betrinken hebende, — Reize door Frankryk en de Nederlanden; Grabner in zyne Brieven over de Vereenigde Nederlanden, uit een Zeden- en Letterkundig oogpuntbtfchouwd; en nog vele andere, vooral d'Albon en Pilati hebben de verdienften der Hollanders ten vol* erkend. Zelft eene Vrouw, de beroemde Lady Mont Auge, oordeelt juister en met een fyner gevoei over het National Karakter en de hoedanigheden der Ne- (*) Qefchichte des ab falls der Verelnlgtea Niedefland en. C t ) Door den Dicbter Witsbn Geysbeek, in het Hollandsch vertaald en met aanmerkiog uitgegeveo in iSotf. 1 Digitized by Google Nederlanders, dan zoo menig fol-difant GeJeerJ* ei gtaatkundige Aristarch of Pedint van latere tyden. Doch men zou al höchst hong, dravende woorden en fraai klinkende zegwyzen houden, wanneer ik nict tevens ten oogmerk had, de meest in het oog loopenden Gefchiedkundige bewyzeti voor de vindingrykheid der Nederlanders, en hiet grooc aantal hunner uitwindingen en ontdekkingen, aan te halen, en tegelyk wegens de uitftekendtte genien Jczer Natie, die sis Uitvindcrs als Schcppers van Stelfels ein Theoricn, als groote Geleerden en Dichters of als uit-xnuntende Kunftenaars- gevien beroemd waren, unriere opeideringen te geven, Natuurlykc Historic, Natuurkunds, Piskundt Genceskundc, Schilderkunst, Handwe r ken en werktuigelyke Kunften van allerleijen aard, Fabry ken en Manufacturen zyn het voornamelyk. ke, be neve us de Talkunde, en zoo wel de Latjnfcht als Hollandfche Dichtkunst, de uitftekendtte mannen, zoo in de Gefchiedenis der Kunften als Letteren van deze Natie, hebben opgeleverd. Het oogmerk en de loop van eene Gefchied-Oordeelkundige behandeling, laat wel geene volkomen ftelfelmatige, naauwkeurig mar het wetenfchappelyke «f kunstvakken afgedelde en tergelyker tydC^«/^/i^gerangfchikte voordragt toe* daar ik eigenlyk alleen een zoo volledig mogelyk overfeigt der fiollandfche uitvindingen en ontdekkingen en van de merkwaardigfte mannen in de boven vermelde vakken zou daarftellen; doch ook bier zyn de byeen-voegingen zoo veel mogelyk doelraaug, en naar de verfchillende vakken gerangfchikt, om overtuigend het befluit op te maken, dat de uitvindingen en ontdek-kingen, welke den menfchelyken geest tot eere verstrecken, by de Hollanders veel en menigvuldig zyn, van welke den Hollander de eer by uit flatting en dikwyls ook gemecknfchappelyk met andere Natien toekomt, ofichoon Busch in zyne Gefchiedenis der uitvindingen en ontdekkingen, waarin hy dikwyls den Hollander ten voile regt laat wedervaren, Uechts een klein getaj. derzelve nocmt. Ook Beckmann heeft in zyne By- dragen tot de Gefchiedenis der Uitvindingen, van de Hollanders eervolle melding gemacht. Hoe veel hebben (om flechts nog een gewigtig piwt aan te roeren) de onvermoeide pogingen der ontelbare Nederlandfche Maaschappywi, voor Geleerdfaeld en Kunst. Digitized by Google C H8 J KuRstf tot aankweekhig van Kunften en Wetenfchap-T pt n, tot bevordering van den Koophandel, de Fabry- ken en Maoufac turen, en van nieuwe Uitvindingen en Ontdekkingen, door belooningen en eerbewyzen van allerleijen aard niet bygedragen?.... Hoe oneindig nuttig zyn (om flechts eemge aantehalen) de Maat- fchappyen van Haarlem en Amfieldam die Tot Nut van / Algcmctn, de Natumalc Huiihoudelykc enz. van Hare fichting af geweest,  van eene volgende Gefchiedkundiga proeve zynf PROGRAM MA. VOOR HIT JAAR 1*10. (Perveg en fot van Hadz. 175.) Ondertusrebeo vervacht nog bet Genotfehap, volgeos bet Fragramma des vengen ja;rs, Voor deo eerften September igio: Eene beamwoording der Vraag. vorderende eene duidetyke epgave van den -war en aard des Geloofs 9 viaardoor mj% vol gens het Euangelie 9 dee/ krygen san de Ferzoening) door jszus Chrjstus aangebragt > en eene aanwyzsngy dat dat die weg jusst gefchikt is ter vetheerlyking va* G)4 en ter bevordering van de heiligmaking en ^elukzaitg- heid* Gelyk onk een kort begrip van de Christelyke Geloofs- en Zedeleer 3 zoo ver die uit de Brteven van den Jfpostel Joannes kan vtorden opgemaakt. Voor den I a at (fen 08 ne'er i8'o Eene naauwkeurige opgaaf van de Gronden voor het left a an der Engelen, uit de Leer en de Gefchiedenis van Jezus en de riposte len afgefel En voor den laatften December 18 ro. JEcn beronp, dat de Inftellingen van den Israelii When Gedsdienst, in het aan Mozes toegekende fVrtboek vervat, reeds van zynen tyd af zyn in gekrutk gebragt. Ben naauvikeurig onderzoek, wat wy, naar de Leer dee By eels 9 van den ftaat der zie/e, tusjchen den J 00 d en de wederopft anding der ligchamen 9 te denken hebben? En einvjelvk een bewys y dat de Doop en hot stvortdtnaaf, naar het oogmerk van Jezus Infteliing, door aile tydcie zeer were/d moeten voortduren. De Schry vers, die naar den Pries dingen, word en verwendig, hunne Namen niet by de Verhandelungen te fiellen jnaar dezelve met een verzeßen, en verzeßen een  Predikant te Rotterdam, en zich te Jchikkea naar de voorwaarden, in vongc Programmata opgegeven. Het Genootfchap herinnert de nuermaal herhaalde waar-fchouwing, in vorige Programmata gedaan, dat men zyne bekroonde Verhandelingen, noch afzonderJyk, nocb in een ander werk zal mogen uitgeven, zonder bewuslieing dezer Maat. Het Genootfchap behoudt aan zich het regt, om, naar goed-vinuen, en ten algemeenen nutte, gebruikte te ma ken van alie de ingekomen Verbandelingen, en dezelve, schoon er dePrys niet aan is toegewezeo, geheel of ten deele gemeen te maken, t zy met byvoeging der Zinfpreoken, door de Schryvers gebrüikt, t zy met uitdrukking van hunne. Namen, individu zy, daartoe verzocht wordende, dezelve gejieven te openbaren. HAN- Digitized by Google HANDEL en ZEEVAART, HUISKUTENETE EN WAT DAAR TOE BE TREKKING HEEFT. In N. 4$. van den Algero. JConsf- en Letter bode van jiog. hi. 346, is een berigt gepülarsr, van zeker door de Kerfte Kiasfe van het Koninklyk Inftirut van Werenfchappen, Letterkorde en Schoone Kunften uitgebragt rapport, o opens het ftuk van den Büttenlanden en het, federf den äre 1789, uitgevonden Binnenlandsch, of eigenfyk gezegde Amfterdomsch Cement, of tras, en waar ult Week, dat bet laatfte Cement, gebrand uitden zuiveren modder van het Y, eene zeer gefchikte ftof was, tot bet ma ken van waterdigte werken, en even zeer voldeed in zret- ats in brak- of zeewater. Sedert bet uitbrengen van dat rapport, is aan geztgde Kiasfe geen enkele grond van twyfel voorgekommen, welke cierzelver gevolgtrekkingen eenigzins zouden kunften doea wankelen. Daar het vooroordee! Tegen de Ärofterdamfche Cement of Tras, echter daar door niet geheel overwonnen was, bood zich dezer dagen eene gefchik te gelegenheid aan, om van. Tieszelfs voortreffelyke deugdelykheid nader proefondervindeiyk overtuigd te worden. By het thans plaats hebbende af breken der eerfte Kanit. Cement-Fabryk, by de Plantage te Amfterdam, werd name Jyk bevonden, dat de &ne, in den jare 17M, aldaar gemet-felde even, met beate Duitfche Cement, en de aidere met de Amfterdamfche roode Kunst. Cement, op dezelve Fabryk y io den jare 1790, en mitsdien beide na een' tydverloop van twintig jaren, vervaardigd waren. De eigenaars dezer Fabryk, den Minister van Binnetland-fche Zaken aangezocht hebbende, om deze ovens dooronpar-tyJige deskondigen. Tet laten onderzooken, beeft de Eerfte Kiasfe van bet Hollandses Institut van Wetenschappen, Letterkunde en Schoone Kunften, dan 00k, dadelyk aitgeno-digd, om zich daarmede onledig te houden. Dezelve Kiasfe dit onderzook onverwold aan der afver mfr- deleden, de Heeren Vrolik en Pabts van Troostwtk, op. Gedärgen hebbende, is uu het report van deze Commissarsen, waar van aan den Minister van Binnenläche Zaken is verstag gedann, gebleken: Dat zy Commissarsen sien, den vierden van Herfstmaand II., des avonds fen half zehn, zich begeven hebbende naar bet Eu. id, wasrop de voormalige Cement-Fabryk gewerkt heett, twee ovens tot op het waterpeil vonden afgebroken, waar van de eene gegd werd in den jire 178$, met beste Duiffche Cement, en de andere, in den jare 1790, met Amsterdamfche roode Kunst-Cement, gemetfeld te zyn. Digitized by Google Dat zy Tan deze beide ovens, fteenklompen bebben dottf aflaan, cn vervolgens deze be*rerking ze?e verngc*nde, in beide gevallen ontwyfelbaar gezien badden, dat bet food Afterdamsch Cement zich vaster met den fifteen vereinigen ein naauwer tot an ligcbaam verbonden bad, dan de Duafc. Eindelyk, dat bet roode Amfterdamsch Cement tot in het hart droog, de Duafc. Eindelyk, dat bet roode Amfterdamsch Cement tot in het hart droog, de Duafc. PikSN die Erricni. Op Maandag den 17 tan Herfstm. iSio, in Amfterdams. Aandeden by Hope & Comp. er.7. 94 1 1 Rutland 5 prCt. 59 a 60 Zweden 5 prCt. 44 MS* nenemarken, Toll. 4 prCt. 70 177 duo Leen en Wisfelb. 4 prCt. nice gen. Ditto Kroon 4 prCu 70 1 72 Keixer vin  4 5** dito Domeinen. 4 prCc S?I a S3? iico Vrywillifj a 5 p€u l8| 4 19 Kon. Negoc van 1&07. 6 pCt. met oploop. premie by AC loafi to a| Rednptien Losb. na den Vr-de... 14 tt5 Bank geld. *MffMI , NIEUW U1TGEVONDEN WERKTUiGEN Leppichs Panmelodicoi*. Te Weenen omhield zich in Lenremaand dezes jaaw Kunftenaar, uit Mudesheim in het Groot-Hertogdom vurzburg geboortig, en Fäanz Leppich geheeten. Deie heeft met behulp van een Wiskmrdigen t den Hr. Riffbilsen, na xele proeven, een nieuw Muzyk-Irftrument met toetfen oit-gevonden, dat by den naam van Panmelodicon geefi. Volgens zyne bevlndingen geeft alles in de natur geluid, dat in trilling gebragt kan worden. In bet Werktuig, dat by vertoont, zyn bet koperen haakvormige, met den haak tegen een klankbodem gekromde staven, van evenredige dikte, wanneer zy door middei der toetfen nader aan een draaljeode. gegen, maar ook met entstanden konnen worden. Oak flatten tan talk geven geloid, even als bouren en. Van de metalen schon looden (hven de zuverste toonen op re veren. Dit Instrument, schon het den omkring der Muzvk niat reel verwydt, en een goed Orgel niet overcreft, is echter, wegens de zachteid en liefelykbeid der toonen, die niet fnydend en nadeelig voor zwakke zenuwen zyny als die der Harmonica, merkwaardig. In een openlyk Concert beeft de Hr. Leppich bewezen, dat de Panrnelodicon door aodere Inflüssek worden, en roor de menfchenftem zer gefchikt is. GEBOORTE-, TROUW- en STERFLYSTEN. Het getal der Dooden, gednrende de Lastverlope Week, sgeweest: GEBOORTE-, TROUW- en STERFLYSTEN. Het getal der Dooden, gednrende de Lastverlope Week, sgeweest: GEBOORTE-, TROUW- en STERFLYSTEN. Het getal der Dooden, gednrende de Lastverlope Week, sgeweest: GEBOORTE-, TROUW- en STERFLYSTEN. Het getal der Dooden, gednrende de Lastverlope Week, sgeweest: GEBOORTE-, TROUW- en STERFLYSTEN. Het getal der Dooden, gednrende de Lastverlope Week, sgeweest: GEBOORTE-, TROUW- en STERFLYSTEN. Het getal der Dooden, gednrende de Lastverlope Week, sgeweest: GEBOORTE-, TROUW- en STERFLYSTEN. Het getal der Dooden, gednrende de Lastverlope Week, sgeweest: GEBOORTE-, TROUW- en STERFLYSTEN. Het getal der Dooden, gednrende de Lastverlope Week, sgeweest: GEBOORTE-, TROUW- en STERFLYST Te ulmfierdam 123; en te Haarlem 12, onder welke laatflen 6 beneden de 12 Jareo en 2 Miiitairen. STERRE- en WEERKUNDIGE WAARNEMINGEN. WEERK0NDIGE WAARNEMINGEN, BUITEN HAAILEM. tStO. f BARO- j THER- 1 STREET i LOCHTS* Herfct-* MB- MB- IB U?. 9 1 I 5* 54 . 0. z. 0. tewo/kr; j — j meest bctrokken; z. w. ; tusfchen bcide regeru 13 f.io 0 i <3o. o| | 1 56  vcrraaarden Boekdrukker Bodoni, van Parma, eena Jaarwedde heeft toegelegd van dneduizend Francs. Ook verzekert men, dat Zyne Majefteit denzelfden Minister gelast heeft, de middeien voorteilaan, om door Bodom eene uitgaaf te doai maken van de Odys. Digitized by Google * fia van HomeMjs, gelyk aan de onlang uitgekomeaa uitgaaf van de Mai, door denzelfden Drukker. Parts De Heer Leroux d'Agincourt, die gedurende vyftig jaren zynes levens de bouwftoffen eener C.cfchiedenis der Kunst, van haar verval tot hare opkomst in de zestiende Ecuw verzamelde, en op zytie kosten atc koperen Platen daar voor graveren liet, zal binnen kort dit Werk in het l Digitized by Google icht geven, en alzoo den on: erfällen arbeid van Wwkelmann voltjonen. Van den Hr. Michaud verwacht men eene Geschieden der Kruistogten en van de Lille en Mad. de VAN Koz ter gelyker tyd een Gedicht fur la Canverfattm. Teyden, den zoften van Herstmaand, Verleden Maandag, den 17den dezer Maandag, hielten Genootschap van 15, Beuw, Natuur-, R*km en Teeken-kunde, op den 17den van Herfstraaand des Jaars 1785. En dus nu jus vyf - en - twintig Jaren gelegen, m deze Stad geves igd, onder de Spreuk: MathefitSctenuartm Gtnitrix, op de Gehoorzaal der Lat, niche Schdle, ten bywvan deszelfs aanz.enlyke Befchermheeren, Zyne Exceilentie den Heer Mr..oHAN Meerman, f nhur van Vuuren en Dalem, Commandeur van U tonintijke Ordc der Unit, W.Gewaalvan Ktwftcn en Wetenfehappen, en den Ed. G™^*™£- Heer Mr. Dirk Rudoleh Wvckerheld J^dom, Kidder der Ktninklyke Orde van de Unte Zetter dezer Stad, all mede van den E d. Achtbaren Heer Wöhrend der Stad, Mr. W. Kluit, Oud- und Untergang en nog werkelyk. H™0™1' J£* 7?" to Genootfchap, deszelfs Jaarlykfche be Zderxi* ter uitdeeling der Eerbelooingen, by Be- 4uh van'Bcftuurderen. toegewezen, aan zoodamge Jon- "™ „„„ We]ke, by het onderzoek naar de gemaakte CdSog«Tde5 Aao^weekingpi, bevonden waren bo- ven'hunne Mede-Leerlingen uit te munten De "pen nV der Vergldering gefchiedde door des C^ootfchap" ■ Secretaris, den Heer Ad«anus van ?Mt Snofk, met een beknopt Verhaal der Letgevallen man hit Genootfchap Mathefis Seientiarum Genttrix, van gedurinde den geheelen tydkring van ^ vyf- err twin ig jaren, en by wendie vervolg ens zyne AanfpraaJt tot Digitized by Google C 195 3 6e verdienftelyke Jongelingen, welke met Eereprysefl stonden beloond te worden, elkVak, op eene by^on- dtre wyze, aanfprekende, eo bun de bun oe^kcnde belooningen uitdeelende, fiamelyk in de Bouwkunde: a«n Corn. Jac. Mulder ^ een P. van Camp en bouwkun* de; en a an Jac. la Bret* een Philips Doorzichtkunde. *ln de IViskundc: aan J, C. Richer , Covens over de Globen; aan J. A Muller , Oftervalt Geographifche On- derwyzingen; en aan A. N. Wcyting , blasfierc Meet- kunde. In de Rckcnkunde: aan jf A Aencit Rckcnkunde; aan AT. />. ^. Zto/aar en 5*. Mcerburg^ ieder een v<w #3* Rekcnboek; aan /V*- wfe en Cr\ S/iggers, ieder de twee iaitlte Stukjes van Brunt over de Rekenkunde; aon Bos , ' P . Goedeljde % D Colet en /J. Willacrt van Hartrup^ ieder de twee eerlle Stukjes van Brunts Rckcnkunde. In de Tcckcnkundt : aun il/ /7. Harteveld en G fo, ieder een Wei tcrbeeld; aan Pommee* J. H.van den Brand , Musfcrt^ J. Dikshoorn , ^. /\ Bosman* H van der Mark en B^Grotncveld, ieder een fofcib* Voorrs werj <y>k door den Redenaar de Afllcwee- k*Iing ^« v<7« </tr Tas s die, U't boof.ie zyner vorde- ring in de TeekenkunJc1 , wa.udig is geoor eeld, ont ter zyner verdere vol roa king in bet V-k van Teeken- kunde bevorderd te worJen naar de Teeken /Ikademic^ alhier gevestjgd onder de Spreuk : /lr> /E >ulu Naturae qp eene trefrendt wyze met die bevordcring gcluk ge- "wenscht. • Niet minder ueffend was des Redenaars Aanfpraak tot drie Jongelingen, welke den vtrdicnlielyken Leer- fneester ia de Rekenkunde, NTontaonb, in het afgc- lopen Jiar hadden gcashfteerd in het onderw\s dcr Re* k^nkunde en daar voor door Belhiurderen- met eeo aan* zicnlyk Boefcgdchcnk zyn vereerd geworden, naroelyk H. J. Eigeman* met een Lulofs Natuurkundige Be- fchouwinx des Aardkloou; S. C. Cocbcrg, een Desagw hers Natuurkunde, en D. Peister met een 's Grave/an- ds, cerftc Beginfelen der Nutuurkunde. De dankb;tuigingen, voor de ontvangene Eerbelungen, werden, zoo voor zich zelven ais voor hubne Medeleerlingen, op eene bevaiiige wyze gedaan door te Jodgelingen % C. Mulder s J. P. de Leu, J, Pri- vie, J. van dtr Tat en S. C. Coeberg. De Redenaar beflot vervnlgens op eene trefftrnife nfryze zyne Aanfpraak, deze Algemeene Vergadering ea de vyf-en- twinrig Jarige gedachtenis des Genoot-chaps, al bet weJk, met een zigrbaar genoegen door eene zeer aanzieniyke schare van T>ehoorders was by-gewoond, en in de beste orde eindigde. LEVENSBERG WEGENS DEN HEER PIETER LEONARD van de KASTEELE. De Heer PIETER LEONARD van de KASTEELE. De Heer Pieter Leonard van de Kasteele, in het jaar 1749, uit een zeer deeflag geflachr, in's Gravenhage geboren, werd van zijnne vroege jeugd door be-lt wame Leermeesters behorlick voorbereid, om zichr naderhänden met vrucht op de Letteroefeningen toetelegen. Op de Utrechtfche Hoge School genoor hy het und er nach dem an in der fcheidene takken der Regtsgeleerd-heid, waaraan hy zich alleinneest wilde toewyden. Eo wie kenn er aan twyfelen, of een hooglchatter van bondige geleerdheid verzuimde in geenen deele de lesen van zulken, die hem in Taal-, Oudheid en Ge-fchiedkunde op den regten weg konden brengen en houden? Eene meer dan gewone zucht voor deit Godsdienst was oorzaak, dat hy Gelyk toen och an- Getrokken uit de aanspraak, gedaan ter opening der jaarlykfche Vergadcring van de Afaat- /chappy der Nederlandke Letterkunde te Ley den, door derzeher PoorziS* ter den hooggeleerden Heer J. W. TE WAT. dik- Digitized by 197 j diktenst, p^agten te doen, de G^dgeleerdc leefen van den vermaaruen Bonnet met aanhoudende naarftigheid bywoonde. Welke vorderingen in meer dan 6tn vck der Wetenlchappen gemacht haben, kon genoegzaam blyken nit zyne Verhandelinge, ter verkrygingen van bet Mees-terfchap in de Regten, in 't jaar 1771 uitgegeven, in het openbaar verdedigden en opgedragen aan Prins Wil-X,em, den Vtfdtn, wicn hy tocn roemde en befcbreef, aan een* fteunpilaar v;m de Godsdienst, van de hand-havinge des Regts en van de Wetenfchappen. In deze Verhandelinge, bevattende fommige Regtsgeleerde Mengelingen, gaf hy doorflaande blyken van meer dan ewone bedrevenheid in het Natuurlykc Regt en de Zedenkunde, in de vroegere en latere Regten en gewoonten van ors Vaderland, en in de Romcinfche Regtsgeleerdheid. Het verkreiten Bägerfchap in de Stadt Gouda fcheen het den weg te zullen banen tot den eenen of anderen Eerpost in dezelfde Stad. Hy bleef echter zyne woonplaatfe in den Haag houden, maakte aldaar geengeringen opgang in de PJeitzaal der Hooge Geregtshöven, en verwierf zich weldra de achtinge van vele aanzienlyke en kundige Mannen, die prya op ware verdienen w sten te ftellen. Van hier, dat de Heeren AfgevaardigJen door de Algemeene Staten van de Vergaderinge, waarin over de keuze van eene nieuwe Pfalmberyminge tot dienst en openbaar gebruik voor de Nederduitfeene Hervormde Kcrke in ons Vaderland, in jaar 1773 zou ge-raadpleegd eh bcfloten worden, 00k den Heere Van de Kasteele a! Amanucnfis tot hunnen byftand verkochten. Hoe hy zich van dezen belangryken post gekweten hebbe, behneve ik met te zeggen, maar blykt ten duideiykrte uit de dankbetui^inge, door den Voorzitter der Kerkelyke Afaevaardigden tot het werk der PfrKberyuinge (*) in de laatrte byenkomfte aan hem en den Heere Visser voor derzelver medewerkinge piegnglyk gcdaan. „Eindclyk mag ik/* dus fprak de Voorzitter, „un niet ongegroet laten, die met u we net- Digitized by Google C 1*8 3 gefnedene pen den Ed. Mog. Staatsgemagtigden tätend. Wy warderen ook uwc uitlrekende dierflen, in dit work bewozen; vvy zeggen udank voor uwen c.inzamen omgang en vriendschapelken: uwen uwar, uwe ongemecne kennis van Dicht en Taalkuri-de en alleilci g' Iccrdheid, zdIIlti we blyven hoogfchatten en met roem geder.lun." En voorwaar, «rie was echikter. dan de Heer van de Kasteble, ora de and te helpen bieden a}n de bezorgingen der hoogzt-Doodige, /en, Tints mecr dan eene eeuwe, aller/rerkst liegeerde, betere Pfalmberyminge, daar by reeds in *t jaar 1771 had doen blyken, dat zyn Dichteilyk verinogen verre boven bet middelmatige was? De Proe- Digitized by Google C 1*8 3 gefnedene pen den Ed. Mog. Staatsgemagtigden tätend. Wy warderen ook uwc uitlrekende dierflen, in dit work bewozen; vvy zeggen udank voor uwen c.inzamen omgang en vriendschapelken: uwen uwar, uwe ongemecne kennis van Dicht en Taalkuri-de en alleilci g' Iccrdheid, zdIIlti we blyven hoogfchatten en met roem geder.lun." En voorwaar, «rie was echikter. dan de Heer van de Kasteble, ora de and te helpen bieden a}n de bezorgingen der hoogzt-Doodige, /en, Tints mecr dan eene eeuwe, aller/rerkst liegeerde, betere Pfalmberyminge, daar by reeds in *t jaar 1771 had doen blyken, dat zyn Dichteilyk verinogen verre boven bet middelmatige was? De Proe- Digitized by Google C 1*8 3 gefnedene pen den Ed. Mog. Staatsgemagtigden tätend. Wy warderen Ve van Stichtelyke Mengel - Poezy, toen door hem en den uitmumenden van Alphen vervaardigd en in licht gebragt, werd door hunne Kunsrgenooten met graagte onvangen en met fmaak gelezen. De tweeds drink dezer Proeve, in 't volgende jaar uitgegeven, werd met geen m ndere goedkeuringe door alien ont-vangen, die de eerlte uirgave niet hadden kunnen magtig worden. Niet minder behaagden de beide vervolgen van die zelfde Proeve, naderhand zaroengevoegd, en onder een' algemeenen titel te voorfchyn gekommen. Hoe van de Kasteele langer in den Haag zyn vast verbis f hidd, gelyk hy deed tot in 't jaar 1782 en hoe hy dagelks grooteren opgang als HeftsgelctT~ de maakte, hoe men hem gereeder inriep tot vele andere Gewigtige werkzaamheden, ook tot het waamroen van den post vm Fiskaal by den Hnogen Zee-Kiygsraad in de zaak van den Schout by Nacht. I can in here gerade jaar gerade hy meer in de Politieke wereld, door zyne aanftellirge tot Raad en Nullis dür Staat Haarlem: in de waarneminge van welk Ambt hy bleef volharden tot omtrent het einde des jaars 1787, waarin groote verandringen ten a ari-sen van het Staatkundige in ons Land waren voorgc-VaJlen. Na dien tyd leefde hy eenige jaren Ambteloos, maar piet werkeloos. Want ten jare 1790 gaf hy zyne Gt-Zäigen in een afzonderlyk Boekdcel uit, en, dne jaren later, het eerfte Deel zvner Vertalnge der Gedichun v<t* Oifim* van welk W<*rk het tweede Deel wel zeer verre gevorderd, doch niet voleindigd is, en dcrhalve «og niet in 't licht gekomea. Digitized by Gedürerjde zyn verblyf in den Haag, trad hyfoi Huwelyk met Vrouwe Geeriruida Craeyvaiscer, welke in 't jaar 1780 overledeu is, kort na de geboor- te van eenen Zoon, Jacob I. AR EL % thans Fiskaal by het Hof van Holland. Vier jaren daarna henrouwde hy met Vrouwe Maria Bernardina Gall6, toen Weduwc van den Ileere Nikolaas van Leyden, welke, met hare eenige Dochter, en met'sMans Araks gemelden Zoon, het genu's van haren geliefden Echt- genoot op cjene Christelyke wyze blyft betreuren, hi de blydc hope van haren Man eens weder te tien* wanneer geween en fcheidinge voor ceuwig zullen ge- weken zyn. Na de groote Staats Ornwentelinge in den aanvang des jaars 1795, geraakte de Heer van de Kasteble aridermaal in 't bewind van Zaken, en bekleedde vervolgens vervolgens verfcheidene posten. Eerst werd hy Voorzitter van het Stadabeftuur te Haarlem, daarna afgevaar-digd tot de Vergaderinge der Provifionele Representanter van Holland: waarin hy, bepaaldelyk als Lid van de FinancUe Commissäre, 00k medewerkte tot de vastftellinge der Nationalc Vergaderinge, van welke hy zelf, door een aantal verklingen van onderfcheiden plaatfea. Lid geworden is, en, na den dood van den Heere Pieter Paulus, eerfte President. By de ver-anderinge van zaken op den aaften van Louwmaand 1798, verkoos hy niet in eenig openbaar bewind te blyven. Hy keerde echter, k ort daarna, tot hetzelve we-der, federt den fpoedigen omraezwaai van zaken den i^den van Zoraerroaand deszelfden jaars. Toen werd hy eerst Lid van het Intermediate VVetgevend Ligchama, naderhand Lid van de eerfte, en, vervolgens, van de tweede Kamer van het Vertegenwoordigend Ligchama. By de oprigtinge van het Kollegie van Thefaurier Gtneraal en Radcn van Financie van Financie van Financie van den Heere. Raadpenfionaris Schimmelpennock, wanneer hy dezen post met dien van Staats-Haad verwisfelde. Ten tyde der komfte van Zyne Majefteit den Koning tot den Hollandfchen Troon, is hy benoemd tot Staats-Haad in gewonen dienst, en geworden Prefidente eerst der Aufdehnt van Wetgevinge, naderhand van die der Financie by dien zelfden Raad. By het vertrek de. Rollings naar Amfterdam, als zyne Honfd- en Hof- plaatfe, kon van de Kasteelb niet befluiten deti Haag te verlaten, verzocbt hierom zyn omllag a)s Staats-Raad in gewonen dienst, en bleef Staats-Raad in buitengewonen dienst, en werd aangefteld tot Proficient der Commwifie van verevening en betmling van den achterstanden. Midlerwyl was by met onderfcheidene an- der gewigge cn geheime Commissie belast ge worden. Onder alle de verdere posten, van tyd tot tyd door hem bekJeed, was ook die van Curator der Koninklykc Untverfiteit van Holland, binnen deze Stad, waanoe hy in 't jaar 1796 aangefteld was, op welken hy, uit zucht voor de Wetenfchappen, een' hoogen prys ftefde, en dien by behouden hee ft tot zynen dood toe, den zevenden van Grasmaand dezes jam voorgevallen, Het was geen wonder, dat een Man van zoo groot aanzien en van zulke kundigheden, ook in aanmerkinge kwam, om, in zynen laatften leeftyd, met blyken van ach tinge en eere bekroond te worden. Wanneer de Koning van Holland de Ridder Orde der Unie loftel- de, werd hy tot Commandeur van dezelve benoemd. Na de oprigtinge van het Koninklyk Infiituut van We- tenfchappen, Letterkunde en fchoone Kunften, is hy benoemd tot Correspondent van deszelts tweede Kiasfe, byzonderlyk befterad voor de HolJandfcbe Taa/-, Dicht-, Gefchied- en Oudheidkunde. Niemand twy- felt, of hy had alie regt op die benoeminge, gelyk op het Lidmaatfchap van de Leydfche en andere Maat- fchappyen, uit hoofde van de kundigheden, die hy in gemeide takken bezat, en in welker beoefeninge hy, ender veelvuldige ambtsbezigheden , ten alien tyde bleef voortvaren. Behalve 'sMans fchriften, te voren gemcld, dragen hiervan gttuigenis het ontworpen HcU dendieht* onder den naara van Henoch , de vertalinge van eenige Oden van Klopstok en Wieland, door hem in 1 jaar 1798 uitgegeven, wyders zyne voorge- romene Vertoogen over het Lyden van den Heere. Christus , en net groote aandeel , 9t welk hy had aan de verzamelinge der Euangelifche Gezangen tot dienst der Hervormde Kerke in ons Vaderland. en waar on- der ook verfcheide gevonden worden, door hem zel- ven ppgefteld , die nog na zynen dood met nut en ttich- tlngi in den openbaren en huisfelyken Godsdienst door vo- Digitized by Google C 501 ) * velen gelezen en gczon*cn worsen, dfe ook zyne gedachtenisfe, nadat hy geftorven is, leveddig zullen coen blyvcn. PROGRAMME De Maatfchappy: Tot Nut van 't silgemeen, hiel op dell 7den en Sften van Oogstmaand hare jaarlykfche Algemeene Vergadering, welke, op den eerften der genoemde dagen, del morgens ten 9 ure, in de Lutherfche Oude Kerk alhier, door den Voorzitter, den Wel-Eerwaardigen Heer A. H van Gilder, Leeraar der Vjereenigde Doopsgezinde Gemeinen- te alhier y geopend werd vmet eene Redevoering, ten ond- werp bebbende: Een Setoog of sfanwyzing > dat de Be* j c ho u wing van da werken der Natuur, of der Sc helping 9 eene juiste aanleiding is tot wezenlyk vermaak en genesen voor den redely ken mensch; welke Redevoering voorafgegaao, afgewisfeld en belloten werd met een keurig Vo- le aal en Instrumentaal Muzvk Gekoraponeerd en gedirigeerd door den Heer J. L. P. L. Frbobel. Onmiddelyk na den afl >op der Redevoering werdeo door den Voorzitter, de Gouden Eerepenningen ter hand gefteld, •an den Wel-Eerwaardigen Heer H. W. C A. Visser, Leer aar der Hervormde Gemeente te ^skrechtum % en aan den Secret >ris v.>or den Wei-Edelen Heere J. F. C Sebas- tian, Med. Dodt. en dirigeerende Chirurgyn Major by het groot Hospital te Ley den, aan bun in den verledenen jare door Beoordeela^rs toe gelezen; beneveos de eere- blyken aan zoodanige perfonen ais welke zicb, door het be- dryven van edelmoedige daden, de verkryging derzelve had- den waardig gemaakt, zynde van riezelve tegenwoordig ge- weest: Samuel van der Schell. Adrianus H'aarmans, Joseph Schoonhoven, Karl Leentje en Kornklis Kaempff. . Deze plegtigneid werd vereerd Ccot de tegenwoordigbeid -van een der Leden vao het Achibire Collegie van Heircn Wethouderen, van den WeNEdelen Geflrengcn H er Hoofd- Officier en eene Commisfie uit het Achtbare Collegie van Heeren Schepenen dezer Stad ; mitsenders van CoramisOen uit de Eerwaardige Kerkenraden der Luthersche- en Vereenig- De Doopsgezinde Gemeenten, uelk r beide Kerkgebouwen wederom , ten dienfte der Vergadering , verleend waren , en eene Commisfie van Heeren Curatoren van dezer Suds Ar- Jnen-Sccoien. N 5 Digitized by Google ( 9M ) Pes namiddags ten twee ore, in de Groete Kerk der yercenigde Doopsgezinde Gemeente, de eigenlyke werk- zaamhcoen der Vergaderiog begonnen zynde, werd, na bet voorlezen van den zakelyken inboud van het Atgemeene Ver- flag der in het afgeloopene jaax voorgevallene zakeo, door HoofJbeftuurders voorgeltzen bet volgende berigt wegens in- gekomene Prysverhandelingen , en daar over gevelde leoor- dee'ingen, als: Dat op de Prysftoffe: I. Een natuurlyk beteog der voertrfe/ykheid van den mensch y eene Verhandeling was ingekomen. geteekend met 4e Spreuk: Kanst du nicht Allen ge fallen durch deine That und dein Kunstwerk , mach 'es Wewigen recht ; vielengefallen ist fchlimm. Schiller. Dan dat dezelve eenparig door Beoordeelaars der bekroo- tiing onwaardig was gekeurd geworden. a. Bevaitende de Prysftoffe: Eene duidelyke en treffende veri faring van dat dee/ der JLvar.geUtn y het we ike onder den naam van Berg -Leer* re dsn van Jezus Mend ftaat. — Dat op dezelve medd {lecha 66ne Verhandeling was ingekomen, geteekend met de Spreuk: Mooit heeft een mensch alzoo gefproken , als deu mensch. Dan dat dezelve door de groote meerderheid der Beoordeo- laars, insgelyks der bekroonii)g ouwaardig is geoordeeJd ge- worden. 