De mensch zoo als hij voorkomt op den bekenden aardbol [microform]
Stuart, Martinus, 1765-1826
151 op den grond gcdngcn zittcn , tot dat zij met den avond in riiinie huttcn gobragc en den ganfchen nacht door liuisdavcii bcwaakt wordcn (i). Jarcn lang vcrtoc- vcn dc rampzaligen fonuijds in dezcn ftaat van onberckcnhaar lijdcn hiinncr vcrbeei- ding, alvorcns dc opkoopcr cen gcnoeg- zaam aantal hecft bijccngcbragi , oni mcc zijne Cofjk , geljjk ze genocmd wordt, op te trekken naar de Rust, wannccr hcc uiccrst ligchaamslced dc working dcr vcr- beelding vervangt. i\Ict ;^\varen last bc- laden en bij zcvcntallcn aan Icdcren rie- mcn gcbondcn , ondcrvlndcn zlj fpoedig aan de, nu voor bet cerst ontkluistcrde, voetcn duldelooze kramptrckkingen bij hcc fnel voortgedreven gaan : de grootfte lij- dcrs mogen cvcnvvel den togt nict vcrtra* gen; men ontfluit hun flechts van bun ze- vental en men vcrgunt Iiun cenen trageren tred , tot dat zij , bekomen van hunne fmart , den ten achtergeblevcn wcg race zoo vccl fncller loop kunnen inhalen. De minftc vcrdenking van onwillighcid vvordc van de llrcngde gccsfcling gevoJgd, en dc (1) Park D. III. bl. 12 — 14. K 4 I5» l\IAM)INGUi:ZEN. de mlnftc iiitrustlng wordt nimnicr alvoo- rcns dc/e wrccdc bcprocving vcigund, tor- wijl ^ewapcndc manncn , met Ihaphaneni toci;criist , btj den gcringllcn fchijn van zaincnfpanninu; , onophoudclijk dcii dood drcigcn auii htc /cvcntal , hctwclk hun li locvcitrouwd (i). Met zvvakko j^cflachc dcclc gclijkclljk in allc dczc cllciidcn en wrccdhcdcn , en bezic in allc dcizclis aau- minniglicdcn, die bij befchaat'de volkercn 200 groote tooverkracht ocfencn , gccn vel^- mogen gcnoeg, cm dc vlccschvcrfchcurcn- de zvvcep van den drijvcr tc vcrbiddcn. De rampzaligc nt, alee, die hare cllcnde nict lanptr voort ken flcpen ondcr den last, die haar drukte, word als hallhrrig bchan- dcld, cm dat zi) bij het ontbijt de Mocnin^ of watcrgort wcigcrdc. Onvcrniogcn deed haar achteraan komcn, niaar nict zoo vcr» of men kon haar gejammer hooren over den pijn barer bccncn. Nu onthicf men haar van den last, dien men eenen andcrcn cllendeiing oplcgde, maar nu cok dwong reen haar in de voorhoede te blijven. Tei- Vi\]\ de Coffle, aan een beekje uiirustcnde en (i) Park D. \\\. bl. 31—25, 1" MANDINGUEZEN. >53 en zich met wiUkn Iioninj^ ■'villcnde voe- tlcri , (lour c<;nc fclirikkulijkc -nvcrni bijcn op lie vliiclu wcrd godrevcn , Mccf nea- LKE hcc wcreloos ll.icluollcr van dcrzclver wraak. Zij was mar den Ikooni gckro/cn, om zich dc bljcn met water van hct naakte lijf tc hoiKlcn, maar u\is tc kort gcfchotcn tcgcn hare vcrvolgers. Nu mhtcn haar de Sltitecs en kwamen liaar wcdcrvindcn, om hnar aan den dood tc untrukkcn , dicn z\\ minzaam /;i{,^ nadercn : men haaldc haar loo vecl angels uit dc liuid,als men Ver- mont , men wicscli liaar hct ligchaam cii vvrcef het met gckncusdc bladcrcn ; de wrcedhcid zclve fchccn barmhartig tc vvor- dcn en fprak goede woorden, om haar wc- der tc doen opilaan en den wcg to vervol- gen: raaar naauwelijks bctuigde nealkf. , liever tc vvillen ftcrvcn , dan ccnen llap vender gaan , of de wreedhcid wcrd woe- dcndc, bar^ede in fchrikkelijke bedreigin- gen los en vervulde die terllond allergruw- zaamst. De zv\eep deed nealee oprijzcn en met ramelijkcn fpoed voortgaan. Zou het dan ook hlootc haiftarrigheid van h'or gewccst 2ijn? Men zou die denken, rr./ K 5 zlj III ih Or 154 MANDINGUEZEN. 2ij het nogvier of vijf urcn uithoudc; men twijffclt hier niet aan , daar zij zclfs nu eene poging doct, om de Coffle te ontloo- pen. Maar ach ! daar zijgt zij in hcc gras nedcr en nu is de zweep zelve krachteloos, want die heeft de laatfte ftuiptrekkende kracht der nature bij haar uitgeput. Men zct haar op eenen ezel; de koppigheid van die dier werpt haar telkens af : nogians blijft zij den Slatees te veel waard, om haar achter te laten. Nu dragen haar twee flaven bij ver- poozinge op eene baar van bamboesriet, waarop zij met ftroken van boombast ge- bonden is. Het veelvuldig knippen op de vingers kenmerkt de eigene vertwijfeling der genen, die haar torfchen; de dag komt eindelijk ten avond , de nacht geeft haar rust, maar geene kracht genoeg, om zich den volgenden morgen overeind te houden ; men bindt haar nu als een lijk op den rug van den ezel , die haar telkens afwerpt en bij den laatften fmak eene zware kneuzing yeroorzaakt. Kang tegi , hang tegi, fchreeuwt hierop dc ganfche Cojfle uit, maar , in plaats van haar de keel af te fnij- 4«n, betwelk die kreet eischt, ontneemt nien fi»^ .MSS^ iajJiaiaaiiiJi: idc; men zclfs nu J ontloo- hcc gras chteloos, ide krachc 1 zct haar 1 die dier jftzij den achter te 'n bij ver- iboesriet, nbast ge- en op de twijfcling dag komc ;eeft haar om zich 2 houden ; p den rug fwerpt en kneuzing mg tegif '^offie uit, af te fnij- ontneemt njcn MANDINGUEZEN. i5sr inen dc ellcndige alle dekzel, en laac men haar leggen aan den weg (i). Affcbuwe- lijk voorzeker is de bloeddorst der DahO' mans , maar min ^ruwzaam dan deze wreed- hcid der flavendrijvers : het hart diens volks is eea tljgcrliart , maar dat der Man" d'uiguez£n is anders inenschlievend en zacht. Dc vreemdeling, die bij hun komc, be^ hoeft niet lang op de Bentang te blijven ilaan , om bij den cen eenen of andet en te worden genoodigd, de Slatee zelf is even gastvrij als tlk ander (a). „ Nooit ver- voegde ik niij — zeide ledvako — bij eene vroiiwe in welvoegelijke en vriende- lijke bewoordingcn , zonder een even wel- voegelijk en vriendelijk antwoord te krij- gen. Was ik hongerig of dorftig , onge- daan of ziek — dus vervolgt hij — zij maakten geene zwarigheid , om mij bij te ftaan, en bragten mij hare verkv^ikkingzoo ongedwongen en minzaam, dat ik, dorstig zijnde, den onaangenaamften dr?nk , en hon- gerig het groffte voedzel met dubbelden fmaak gebruikte Cs)-" (0 Park D. III. bl. 32--3r. (2) Park D. I. bl. 96. (3) I'ARK D. II. bl. 178. Gaar- ,'1 It J I lilJf 156 MANDINGUEZEN. Gaarno keeren wij , onder hartelijke ver^ vloeking van den krijg en de eigenbaat , die bronnen der vermelde gruwzaamheden , op LED yard's woorden terug tot het an- ders zoo beminnelijke karakter der Man- dinguezen , cm met genoegen te kunnen vertoeven bij het bevallige tafereel , het- welk ons deze menfchen in hun dagelijk&ch bedrijf vertoont. TerwijI de man zich mec d* visfcherij bezig houdt , is de vrouw vlijcig in katoenbewerking nabij hare hue onder de fchaduw van den overdierbaren Shea -"boom (i). ■. ., , ■■ . <- (i) Naar de P'- ^ bIj park voorkomend* H, II. bl. 15S en . M, bl. ($8. ^ J A- gMiS»'~ J A. J^flf/0^ !^^*»T*J« ./iVl^' M ATiTW I ?T G ir y, ;j K N. n I: I.- A- , ijtwiiBiaiaafc3Stt;v. :l «^« J A L O F S. lOenegambia , aan de westkust van Africa gelegen tusfchen de rivieren de Gambea en de Senegal^ doch zich over de laatfte uit- ftrekkende tot aan de woeftijn van Sahara , en ten Oosten aan Nigritie grenzende, wordt voornamelijk bewoond door de Ja- lofs, die zich niet minder van de Feloups en Foulahs , hunne landgenooten , dan van de Mandinguezen , hunne naburen , onder- fcheiden. De ligging van dit uitgeftrekte land cn- der de verzengde luchtftreek niaakt 'er de hitte groot, welke echter door de weste zee- j;.. I » i i»i 3 1^; ill illl i isS 1 A L O F S. zecwindcn dagelijks afgekoeld en door veclvuldigcn re^en op gezette tijden gcma- tigd word!, Hcvige ftormcn en fchrikke- lijkc onwciers uic hec zuidoostcn verge^ zellen de laatften en duren doorgaan^^ van Zomermaand tot Ilerfstmuand u^ort. Zandige woestljncn en hooi! geber;;!:e wisfelen de getlaante der binncnhnilcn af, terwijl de grond aan dc kusc vlak , vrucht- baar en wel doorfneden is.. DcKcivc brengc aldaar ook ecnen rijken voorraad op van de veikwikkelijkae vruchten zoo wel, al? v'ua de heili^aamite gencesmiddelen en hcc ftnakeiijkst voedzel ; terwijl de ingewan- dtn der aarde fchatten van onwaardeerbare aelfftoflen bevatten , en derzelvcr opper- vlakte bewoond wordt door k3meelcn,fcha- pen , runderen , paarden , bufFels , leeu- wen, tijgers, luipaarden en elei'anten, aapen, llangen , krokodillen , ftruisvogels en papegaaijen van velerleije foort. De wateren zljn vischrijk en de zee zelve bre;)gt duizenden barer bewoners aau de kust. Maar niet min talrijk is ook hier het heer van kerfdieren , hetwelk door de bosfchen const, en waaronder de miercn-foorten ° vcel- . ■. iiia^i^^ jj Jiso, j A L O F S. ^59 [in door :n gcma- rchrikl;e- j verge- aaiiLi van t. geber;;!;e ndcn nf, , vrucht- ,'C brengc c! op van wel , al := n en hct ingewan- irdeerbare er opper- ;Icn,fcha- Is , leeu- elei'ancen , ruisvogels )ort. De :lve bre-.igt de kusc. r het heer ; bosfchen :n - foorten vcel-. vcclvuldigst , de fprinkhanen verdcrflijkst zijn (i). Dc Feloiips zijn de onbefchaarLlfte en on- gcregeldllc redclijke bewoners van dit land , die een zvvcrvend levcn in de bosfchen lei- den en zeivc geenen handel drijven met de Europel'rs , maar zich daartoe doorgaans van onderhandelaars uic de BTandinguezen bediencn. Zij hebbcn eene geheel eigene taal en ftaan bekend voor menfchen van kwaadaardigen gcest, wier twisten doode- Hjk, en wier wracik erfelijk is, doch wier karakter loflijk blijfc wcgens eerlijkheid en trouw. De Fculahs daartegen hebben aanvallige gelaatstrekken , leiden een herder- lijk Icven , en onderfcheiden zich aan hun taankleurig vel en zacht zijachtig haar (a). De Jahfs maken een werkzaam , magtig en krijgshaftig volk uic , hetwelk door de flavcnhandelaars voor het fchoonfte A''^- ger-\Q\\. wordt gehouden. Zij hebben den ncus niet zoo plat noch de lippen zoo ver uitftekend als de overige Negers, maar munten boven alien uit door glinfterende zware- . Ci) Dapper's /lfncah\. 395 — 404. (2) Pakk D. I. bl. 8 , 32, ''^'-'■pM^'^'' 1^0 J A L O F S. zvvarthcid van IiinM. De vroiiwcn voof* ai zijn fchoon gcformd en wordcn zoo wel wegcns die voorrcgc , als uic hoofdc van hare ultftekcndc vatbaarheid en Iccrzaam- hcid veel hoogcr gcfchat in den vcrfocije- lijken mcnfchenhandel , dan de vrouwen van elders (i). ' De mans dragon fomtijds vi'itte broekcn met zeer ruime plooijcn om de bcenen en aan het lijf een rok , naar ecn koorklecd gelijkende, met zeer wijde mouwen; hier- in fchijnt bun praalgewaad te bellaan. Te liuis, onder hunnen arbeid en bij hunnc gemccnzanie vcrkeering , flaan zij flcchts een katoencn , bontgekleurde en eigen be- reide lap van anderhalf of twee ellen lang om den middel , die hun in de breedte toe over de knieen dckt. Nog een ander ftuk dock van dezelfde ftof en kleur dragen zij dan hierbij over het lijf, waarvan de bei- de einden met eenen ftrik van rood leder verecnigd worden op den regter fchouder en (i) Dapper, Africa \i\. / >^<f. Prevost D. IV. bl. 164 , 165. Park D. I. bl 31. L p. o N A R n I , Hildlhhe darflellung alter hekantcn rolker. Leipz. 1801. IK Heft, J A I. O t' S. i6i 1 1 rcn voor- I zoo wel lofdc van Iccrzaam- vcrfocije- vrouwen c broekcn )ccnen en koorklccd /en; hicr- taan. Te bij hunne zij flcchts eigen be- ellen lang reedte toe ander ftuk dragen zij m de bei- •ood leder : fchouder «n PREVOS T . I. bl 31. ier bekantcn Cn achtcr dcnzclvcn op den n^^ rcdcr- hangcn. Dc linkcrborst cn rdiouJcr blij- vcn hierbij ongcdckt even a!s dc armen cn de bccnen , maar over den linker fchouder dragen zij dan ccn roodicdereti draagband, waaraan zij op de regter heup eenc kleine patroontasch hcchten. Ilunncn hals en bet bovcnftc gcdceltc hiinner ar- men verficrcn zij met goudene ringen, waarin gekleurde ftecntjes cn ftukjes glas gezec zijn ; om hunne cnkcls en boven hunne polzen vcrkiezen zij vvitte glaskora- Icn. Hunne oorcn zijn met de zwaarfte hangers voorzien, die zij flechts krijgen kunnen , en bij wier dragt zij de ooren voor het uitfcheuren bchoeden door mid- del van eenen riem over het hoofd. Doven het voorhoofd wordt het haaf kort gefchoren ; van achtercn dragen zij hetzelve liefst in korte lokken , op ftroohalmen van twee of drle duim lang cpgerold. Somtijus dekken zij het hoofd met mutzen van dock, kroonsgewijze te Kamen gevouwen ; aan de voeten maketl zij zolen vast door middcl van goudcn of zilveren kettingjcs. De vrouwen dekken hcc onderlijf met VI. D EEL. L een 1^)1 J A L O F S. ccn hclikrblar.mv katocncn klccd, hetwclk zij om dc hciipcn flaan en tot over de kniccn latcn afhangcn ; het bovcnlijf en allc de ovcrige dcclen dcs ligchaams blij- vcn naakt , doch zijn met vclc verfierfelen gctooid, die zij even min als de bcvallig- heden harcr Icdematcn onder ecnig dekzcl willen vcrbergcn. Het voornamc fieraad is bij haar het fraaillc koraal- en glaswerk , hetwelk aan lange fnoercn geregen en in velerleijc wendingen en flingeringen om den hals, dc fchouders , borst , armen, handen en enkcls gedragen wordt; zoo dat het gcrammcl en gekletter van al dien op- fchik haar reeds van verrc hoorbaar en opmerkclijk maakt. I let hoofd en de ooren ondcrfcheiden zich bij haar in tooi en kapzel geenszins van der mannen dragt. De jonge, ongehuwde Negerinnen weten zich bijzonder kcnbaar te raakcn aan dub- beldc koraalfnoeren , die zij om den hals, kruifeling over de borst, en onder de ar- men door flingeren , wannecr zij zich in den uiterften praal willen vertoonen (i). De (i) DAP»Ea Africa h\. /^07 . Leowhardi Bildl. darflell. A, -^« J A L O S. 1^3 , hetwclk t over dc )vcnlijf en haams blij- ^crfierfelen le bcvallig- nig dekzcl imc ficraad I glaswerk , ;gen en in ringen om t , armen. It; zoo dac al dien op- oorbaar en ifd en de laar in tooi nnen dragc. nt^en weten n aan dub- n den hals, nder de ar- zij zich in men (i). De Leomhardi De woningcn der Jalofs zljn klclne ron- de hutjes met fpits tocloopendc dakcn, voorzien van flaapftcden, andcrlialvcn voce van den grond , met ecnc mac gefprcid en met een dun matje van biczcn gcdekr. Ook bij hun onderfchoidcn zich dc ver- blijven hunner Opperhoofdcn nict anders van die der geringeren dan in dci jl- ver aantal , even als bij de Mandingtiezeu. Met huisraad beftaat in hun wapencuig, vischtuig, kleine bijlen , ijzeren fchop>c9 voor den landbouw en eenige aarden pot- ten (i). DchalvQ de jagc en visfcherij is de hoofdbezlgheid der Jalofs de landbouw, dien zij niet flechts ten cigcn gebruiko oefenen , maar ook om den handcl te drij- ven met de granen, wclke zlj telen. De arbeid des velds kost luin weinfg moeite. In plaats van hunne velden te bemesten, lleken zij , eene maand voor den regentijd , op het laatst van Grasmaand of in het be- gin van Bloelmaand de lloppelen in brand , die van den vorigcn oogst zijn blijven llaan, en wier asch eene voordeeiige be- mes- (j) Dapper /tfrka bl. 40^, r ^ 4 i s .^it(iVGaKtst^Tmms^9^r^mms»m^ 1^4 J A L O F S. i: mcstinp; van ilcnprond u'tmaakt. Als d.iar- ra dc rcgcntijd aanvangt , komcn dc Ac* gers en Aegit'iunen met hunne kindcrcn in het veld. Dc man maakt met ecn haak- achtij; wcrktuig kicine gatcn in den grond; dc vrouw , wcike hcc zaadkoorn in een dock om den middcl draagt , lege het zaad in dczc gaten nedcr , en wordt door de kinders gcvolgd , die alio dc gatcn digt trcdcn , het geen met ccnc vaardigheid ge- fchicdt, wclke het uitwerpcn van het zaad met eene ftrooijcnde hand maar wcinig in fpoed tocgcefc , en nogtans de mecrdcre moeite , daaraan vcrbonden , met fchicr on- geloovclijke vruchtbaarhcid beioont. Met zestig of op zijn hoogst zevencig dagen is het koorn doorgaans rijp oni geoogst te warden. Omtrent dicn tijd fchieten de roode Turkfche boonen in bloci , wclke men doorgaans tusfchen de Ma'it inlegtCO* Meer moeite en zorg heeft de Neger van de bewaring zijner akkers voor den roof der vogelen , de verwoesting der wil- de zwijnen en elefanten en dc vcrnieling der ( » ) L E 0 N II A R D I J5/V«//. Vy?*//. J A L O F S. 1^5 Als dnar- ti dc Ac- kindcrcn ecn haak- :n grond; n in cen hcc Zand : door de ;atcn digt igheid ge- n hct zaad wcinig in mecrdcrc fchier on- ant. Met ; dagcn is ;coogst te ihicten de i , wcike InlcgtCO. de Neger voor den g der wil- vcrnieling der der apcn , wannccr zljn graan bcgint te zwcllen. Ilicr tcgon leu'gcn zij om hiinnc koornlandcn kicinc vcrCchanfingcn aan van paicn , die zcs voet bovcn doii groiiJ Ilaan en in vcrfchcidcnc liniiin gcri;;t vvor- dcn, tusfchcn wclke zich de vroiiwcn en kindcrs plaatfcn , om door aanhoudcnd gcfchrccuw den vljand af te keercn, waar- aan cchtcr de vogcis ras gcwoon zijn, die dan onvcrvaard in den akkcr vallcn , doch waartegen de iVfjgtfrj zich de mocitc gcven, om de koornaren te omwoelcn met (ijn (Iroo, ten einde nict allcs bij dozen roof te ver- liezen. Om de wildc zwijncn en clefanten af te keercn , die in eencn nacht hct groot- fte koornveld kiinnen verwocstcn, llcekt men des nachts vuren aan. Met overfchoc van den oogst wordt vcrruild voor ijzer, brandewijn, blaauvr katocn, kopercn bek- kens, mesfcn.cn glaswcrk (i). Het mcest gobruikelijkc vocdzcl der Ja- lofs is de Kouskous , waaraan zij zoo zecr gehccht zijn , dat zij zoiiden achten zonder hetzclve niet gegeten te hebben , fchoon A] zich allcrleije andere fpijs rijkelijk had- dcn (.1) Lronhardi BildU darftell, L 3 n "WMJBiill';." 1 66 J A L O F S. den laten voordienen. Dc toebereiding van dit voedfel kost hun veel moeite. Men zet eenen hoiuen bak op den grond van vijftien tot achttien duim diep met een houtcn Hamper van vijf voet lang; in den- zelven (loot men de Mai's zoo lang, dat dezelve den dop los laat; daarna wordt zij op het dekzel van eene mand in dier voego gcfchudt , dat oe wind de doppen weg- voert en het meel nederftort op een ftuk doek , daartoe op den grond gefpreid. Men herhaalt dit wannen meerraalen, tot dat het meel gezuiverd is , hetwelk voorts in een fchoonen houten bak gedaan wordt : in- middels ftaat *er eene aarden pot te vuiir, hetwelk tusfchen drie Iteenen aangelegd is, die eene treeft uitmaken , met water en vleesch , gevogelte , hoenderen of visch , het zij versch of gedroogd, en terwijl de- ze pot kookt , roert men het meel in den houten bak zoo lang met een weinig water cm, tot dat het eene brij wordt, die alsdan op eenen fteenen doorflag boven de te vuur ilaandc pot geplaatst en door de«:zelfs (loom gaar gekookt wordt ; dit gefchied zijnde wordt deze meelkoek weder in eenen houten hak gedaan met het vleesch- of vischnat over- s. toebereidJng moeite. Men ;n grond van iep met een ang; in den- :oo lang, dat rna wordc zij in dier voege doppen weg- op een iluk md gefpreid. raalen , tot dat elk voorts in an wordt : in- pot te vulir, aangelegd is , net water en •en of viscli, ;n terwijl de- : meel in den I weinig water dt, die alsdan en de te vuur de«:zelfs (loom efchied zijnde 1 eenenhouten » of vischnac ovej> J A L O F S. 167 overgoten , en na een kwartier uurs alzoo toegedekt geftaan te hebben , gelijktijdig, maar afzonderlijk, met het vleesch of den visch voorgedlend. Deze fpijsbereiding is der vrouwen werk en gefchiedt met de uiterfte zindelijkheid. Zij dienen ook het eten voor aan de gasten , die op matten in het rond gezeten zijn en den grond tot disch zoo wel , als zitplaats gcbruiken. Alvorens echter de fpijs genut- <igd wordt, houden zij de mans een kalc- oasfchaai met water voor, waaruit zij hun den mond wasfchen en de regterhand, die tot lepel en vork moet dienen ; dezelfde reiniging wordt ook na het eten herhaald. Ter plaatfe, waar men palmwijn heeft, wordt daaivan eenc kroes vol aangeboden: elders dient men flechts cene foort van bier voor (i). Gelijk de Shea - boom onwaardeerbaar is wegens het zuivcl, hetwelk hij levert, is de palmboom een zegen en fieraad voor de gewesten , waa:- hij bloeit. De bladercn le- veren dekzel voor de hiuten en hennip • ' voor (i) Dapj»er /Ifrica bl. 405, 407. Leon- HARD! Bilal. darflell. L4 tm J A L O F S, voor de vischlijnen ; de binnenfte bast worde tot dock verwerkt, debuitenfte tot mandjes en matten. De vrucht geeft palniolie , die als botergebruikt, of met den ascli van den JBatiaan-hoom vermengd in ;!eep wordt ver- kecrd ; maar de palmvvijn bovenal is des- zelfs keurigfte verkwikking. Om dien magf tig le wordcn , heefc de Neger al zijne vlughcid en bchtndigheid noodig. Daar de ruvvheid van den Ham het beklimmen met behulp van de armen en dijen niet ge- doogt, maakt hij zich eenen hoepel van bamboes, dien hij zich om het lijf en ora den boom vast fluit. Nu neemt hij dien hoepel in dc beide handen vast , zet zijnc voeten tegen den Ham , fchuift met den rug en de beide handen den hoepel telkens liooger , en beklimt alzoo den kruin des booms, alwaar hij even beneden denzelvcw £en gat , omtrent een halven duim diep, in den ftam boort , waarin hij een blad ileekt, tot eene goot gevormd, en onder dezelve zijne kalebas vasthecht , die hij ^an den arm gebonden medenam. Schoon de kalebas verfcheidene pinten vochts t^Qt^d;, loopt dez^lv^ in cenen naght vol, a * J A L O F S. i5p iast worde )t mandjes iiolie, die :1i van den ^ordt ver- al is des" dien mag-^ " al zijne ig. Daar 3eklitnnien n niet ge- oepel van lijf en ora t hij dieti zet zijnc : met den tel telkens kruin des denzelvcti uim diep, een blad en onder , die hy . Schoon jn vochc$ naght voU Over dag vloeit dit vocht zoo ruim niet, evenwel kan men geregeld eene maand lang twccniaal daags den palmwijn tappen zonr der den boom te benadeelen , welke milde gift van dcnzelfden boom verfcheidene ja- ren cchter een duurt , ten zij men langer dan eene maand aftapt , in welk geval de boom fterft of langer tijd tot hcrftcl noo- dig hceft. Na de aftapping wordt het lek- gat zorgvuldig gellopt ter voorkoming van ongedierte, wier uitbroeijing in hetzelve den boom zou dooden. — Versch getapc is de palmwijn als hui of wei in kleur en fniaak, doch eenen dag oud gest hij toe wijn , die eene gcestbedwelmendc krachc heeft en daarom boven de verfche verka- 2en wordt (i). Het nageregc van den Neger-ma&Ui)di& de pijp, dien de Jalofs rooken van hunnen eigen gebouwden en eigen bereiden tabak , en waarbij zij zich onderhouden met ver- tellingen. Vier- of vijfmaal daags gebrui- ken zij fpijs, doch altijd foberlijk Hun ge- (i) Prevost D. IV. bl.c;88 — 290. Win- ter u o t T o m »« * /f/jg-. radcrl, Lettero<ij\ voor 1805, hi. 64 — 66-. Mengelw^ L5 *■«»; ,^Q»^g»C»««>W>lMi« 170 J A L O F S. gewone drank is water en melk. De mans eten met hunnc zoons, de vrouwen afzon- derlijk met hare dochters, even als zij ook afzonderlijke hutten en flaapftedcn hebben, waaruit zij nimmer ongeroepen het verblijf van den man naderen (i). Zang en ens zija de voornaamfte iiit- fpanningen der Jalofs ^ waarioe zij hunne Folgars of Bals en Concerten hebben , en hunne Guiriots of toonkunftenaars , die eenen bijzonderen ftand onder hun uitma- ken en de algemeene danzen afvvisfelen met het aanheffen van lofliederen op den eenen of anderen der aanwezigen , of ter eere der vaderen en helden. De zanger wordt bcgeleid door twee fpeeltuigen, den trom- mel, die met de vingers geflagen wordt, en het ftaaffpel , hetwelk eenen aangena- men toon heeft. Behalve deze twee heb- ben zij nog verfcheidene andere fpeeltui- gen, die geblazen worden. Op de maac dier fpeeltuigen bewegen zich de danzers en danzeresfen , die hunne danzen altijd vergezellen door handgeklap en geneurie (i) Dapper /Ifrica bl. 407. Leonhardi BilJl. daifell. If . De mans wen afzon- als zij ook en hebben, het verblijf laamfte iiic- e zij hunne hebben , en snaars , die hun uitma- tvisfelen met p den eenen of ter eere inger wordt , den trom- igen wordt, en aangena- ! twee heb- ere fpeeltui- Op de maac de danzers ianzen altijd en geneurie in Leonharoi J A L O F S. 171 In den toon en trant der fpcehuigen. Som- tijds vvordc de gemeenfchappclijke dans af- gebrokon door eenen alleendanzer, die zich als dan door eene bijzondere muts van ftroo en gehecl eigene kleeding onderfcheidr. De Jalofs hebben ook hunne krijgsdanzen, welke zij met hunne fpceren en ontbloote zwaarden houden, doch alleen wnnneer zij door den paimwijn verhit zijn Qiy De taal der Jalofs wordt voor de wel- luidendfte iV?5;<?r - taal gehoiiden; ook Iteb- ben zij in dezelve vele beleefdheden en kieschhedon. Elkanderen ontmoetende la- ten het de Jalofs nict bij eenen vriendelij- ken handdruk , maar is het alcijd goeden dag 0^ goeden avond^ hoe vaart gij, zijn tiwe otiders , vrouwen , hinders wel / •— Het minfte fchimpwoord op deze betrek- kingen en bijzonderlijk het enkeld noemen van de teeldeelen der onders , ontikekt hunnen toorn zoo zeer, dat hun kinder- lijke eerbied meestal bleed vordert tcr vol- doening aan deszclfs fchcnnis (2), De huwclijken onder de Jalofs worden zon« (l) LaoNtfARDi, Bilill. darflcU. (?) L E 0 iN' 11 A a D 1 , midi. darjhil. ''*~W"'>*SSSE«iBW!a»«»li»*»«'- J Mlfattwm „— ■ I "i 17a J A L O F S. zondcr cenigc plegtigheid voltrokken, na dat de overecnkomsc met de oudcrs dec bruid door den bruidegom is gcfloten. De blijkcn van vroegere maagdelijke eerbaar- hcid worden zeer hoog gefchat. De ftrengr fie omhouding heefc in de zwangerheid en bij het zoogen phats, wijl men daaraan hec leven van het kind vcrknocht acht ; de veelvvijverij en geoorlofde gemconfchap met anderen maken deze vroiiwetijke inge- togenheid den mans gemakkelijk. De kin- ders kosten bij derzelver geboorte geringe fmartcn , maar hangen de moeders ondcr al derzelver arbeidop den rug, tot dac zij kun- nen loopen. De befnijdenis , onder bun als een middel ter bevordering der vrucht- baarheid in gebruik, gefchiedt eerst in hec vijfde of zesde jaar des ouderdoms. De lijken worden door gehuurde klageresfen beweend , en met de dagelijkfche gereed- fchappen, wapenen en klederen der afge- llorvenen onder eenen hoogen aardheuvel begraven, die met de kap van des geftorve- nen huis bedekt wordt. Trommelflagers zoo wel , als weeklaagflers, vergezellen de uitvaart , die na dezclve wederkeeren in het flerfhuis en het op niciuv vcrvullcn met fWl!bT«w»Hg'^;^g^-aff^gq?^ ■ J A L O F S. 173 rokken, na oudcrs der :floten. De ke eerbaar' De ftreng' igerheid en daaraan hec t acht ; de ;emccnfchap 'clijke inge- De kin- irte geringe ers onder al dac zij kun- onder hun der vrucht- eerst in hec •doms. De klageresfen che gereed- n der afge- aardheuvel es geftorve- •mmelflagers •gezellen de eeren in 'lec rvullcn met ge- geraas en gcfchrei. Acht dagen achter eon wordt dit rouwmlsbaar aan hct graf en aan het llcrfhuis herhaaid met het opgaan en ondergaan der zon, en gedtirende dien tijd worden de weduwcn of ovcrgcblcvcncn Jiiet verlat?n , maar altijd met gefprckken onderhouden , die echter vergezeld gaan van rijkelijk fpljs- en drankgenot. De trom- meiflagers zelve, die zulk een groot aan- dccl hcbben aan den rouvv over de afgellor- vencn , als in andere gevallen aan het ver- maak der ievenden, die de gezogte lieden zijn rondom den Koning en belangrijke dienften doen bij de verrigtingen deskrijgs, zijn alleen van deze uitvaart verfteken- Men waant, dat hun overfchot de aarde onvrucht- baar maken en hec water voor de visfchen bederven zou, weshalve men hetzclve In eenen hoilen boom zee. De vrouwen en hinders dezer menfchen deelen in de on- menfchelijkheid van hetzelfdc vooroordeel en ondervinden ook bij haar levea de ui- terfte minachting (1). De godsdienftige begrippen der Jalofs zijn gelijk die der Mandinguezen: ook bij hun (0 Dapper Africa bl. 408, 405. .^^h^^^"^^^^*^ Pi^'f-l ufm. jr4 J A L O F 5-. hun hcefc men B'lfchereen , die do Maho' wcdnanfche leer hebbcn aangcnomen en J\[ai'abouts ^ die alsPricfters onder inin vcr- kceren. Ook had dezelfde a l m a n n i AI3D KL CADER, Konlng van /oo/^ Tor- ra^ die het zwaard ter bekeering van Kas- [on trok , niet lang gelcden eenen even ern- ftigen handel mec damel, den Koning der Jalofsy over het {^eloof. Door zuchc ter uitbreiding van den Mahomedaanfchen godsdienst gedreven , zond hij zijncn Ge- zant aan damel, vergezeld van twee Di' fcherecn, elk met een mes aan het einde van eenen langen ftok in de hand. Zijncn last uitgebragt hebbende , legden de Jii' fchereen hunne mesfen neder, en vervolgde de Afgezant : „ met dit mes zal a b d el „ CADER zich vernederen het hoofd van „ damel te fchcren, zoo damel het „ Mahomedaamch geloof omhelst, en met „ het andere zal hij damel's hals affnij- „ den, indien damel weigert,dit geloof „ aan te nemen; — kies uit beiden." Da- mel verfchoonde zich van deze keus en ABD EL CADER viel met een magtig le- ger in zijn land. De inwoners namen de vlucht, na alles vernield te hebben, wat zij f 5-. J A L O F S. 175 ie de MahO' gcnomen en der inin ver- A L M A N N i 1 Foota Tor- ing van Kas- icn even ern- den Koning Door zucht medaanfchen ij zijncn Ge- fdXi twee Bi' an het einde land. Zijncn gden de Bi' en vervolgde ZaI A B D EL et hoofd van DA MEL het bclst, en mec ,'s hals affnij- irc, die geloof beiden." Da- deze kcus en :n magtig le- ers namen de hebben, wat zij I zij nict konc'en vervoeren; vooral zorgden zij , dc vvatcrwcllcn tc ftoppen. Dit deed den vijand fpocdig gcbrek krijgen en drong hem de watcren der bosfchen optczoeken , hij vond dczclvcn , Icschte zich den dorse en legde zich, van vcrmoeidheid afgemat, met den nachc ter neder : maar , eer de dag aanbrak, was hij alreeds door damel overvallen en verflagcn. Abd el cader. zelf werd krijgsgevangen; doch onderging eene bcliandeling van zijnen ovcrwinnaar , die de zangers niet ophouden te verhecrlij- ken onder de Jalofs en die den Europeh'r mec cerbied moet vervullen voor de edelaardig- heid van eenen Neger -Vor^t. Men fleepc den g'jvanp:en Koning in ketenen voor D A M E l's troon en werpc hem aan deszclfs voeten neder ; in plants van hem , naar '« lands gcbriiik , dcu voet te zetten op den nek en hem te doorfteken met zijne fpeer, fpreekt damel hem met deze woorden aan: „ abd el cader, antwoord mij ; „ indien de krijgskans mij dus voor uwe voe» „ ten had gebragt , wat zoudt gij doen? — -,, U mijne fpeer in het hart ftooten — • was „ het onverfchrokken antwoord, — en nu „ weet ik , dat hctzelfde lot mij wacht. — „ Niet i7G J A L o r s. »1 » »> 5? Nict alzoo — hcrvattcde damf, T.. --' Mijne fpccr is rood van hct blocd der uwcn, die in den ftrijd fnciivcliion , en ken zich nu wcl wcdcr doopen in uw cigcn, maar die zou mijne llcden nict herftcUen, noch de duizenden docn hcr- levcn , die in de bosfchcn (rcuvelden. Ik wil u niet in koclen blocdc flachien, moar als mijnen flaaf houdcn , tot dat ik bemerke, dat gij in uw cigcn rljk niec gevarelijk zijn zult voor iivve naburen en dan zal ik zien, wat ik over u be- fchikke." Drie maanden ilechts diuirde de flavernij van add el c a d e r : d a- MEL leende het oor aan de beden der in- woonders van Foota Torra , en gaf hiin hunnen Koning weder CO- De Jalofs w or den niet alien door den- zelfden Vorst geregeerd , maar zijn ver- deeld onder den Koning van Hoval of Do- fial en van Kajor. De eerfte wordt pe- meenelijk brac geheeten en heeft meer de binnenlanden in beheer : de laatftc, wien dc noam van damel of ha met algemeen eigen fchijnt, regeert voorname- lijlt (i) Park D. III. bl. 5°— 54* iliimK«liMI..!MLLIti.ii|iiii J A L O F S. »7; i M r. h. -* blocd der i^cldcn , en pen in uw Ileden nict docn hcr- fncuvelden. c flachien, , tot dat ik n rljk niec e naburen over u be- hts diiurdc IJER : D A- Icn der in- en gaf him door den- ir zijn vcr- val of Do' ; wordt }:e- heeft meer de laatdc, of II A MET : voorname- lijk tijk langs de kiist. De rcgcHng van da- MKL is erfelijk op zljnen breeder ofneef^ maar niet op zijncn zoon ; zlj is van vol- ftrckt willekeurigcn aard en befchikt eigen- dunkclijk over het Icvcn en de vrijhcid dor onderdanen. Terftond na zijnc verheffing is hct volk in den diepften etrbied voor den Vorst ; hij ci zljn gezin allcen im"^ "ch nedcrleggen onder Tendrcs » do welk dekzel men vlfegen en muggen I de flavernij is de ftraf van elk ander , die voorregt zou willen aanmatigen, gelijic cok voor ieder, die het waagde , zich , zon- dcr uitdrukkelijk verlof, op dezelfde mat neder te zetten , waarop de Koning zifc Maar weinigen is de toegang cot den Vorst vergwnd ; ook de aanftaande Troonopvol- ger moet zich naakt tot aan den gordel op den grond nederwerpen voor 's Konings voeten en dezclven kruipende en zich ge* durig ftof en eand op het hoofd werpende naderen , tot dat het hem vergunt wordc zich op te rigten; dan zelfs blijfi hij in de obtmoedigfte houding ftaan , durfc geen oog flaan op den Vorst , en werpt zich nog gedurig ftof op het hoofd. De houding yi. DEEt. M van "•w^^^^^affla^.^»w»^*""— I7« J A L O F S. van den Vorst bij hct gchoor is die def uitcrltc onvcrfchilli.'.hciJ ; hij mcrkt cchtcr zecr wcl dc bcdc op en fijceft daarna zijnen wil mcc de groocdc dcfcigiicid tc kennen. Aan vrccmde Gczantcn jijchoor verlccncn- de, gaat deze gczagvcrcooning met gcene mindere magt en praal gcpaard, zijnde dc Vorst alsdan omgcven met ecne lijfwacht , voor wclke ccn aantul paardcn gcrccd (bat met allerleijc koscbaaihcdcn opgetuigd en vooral met veelvuldigc Grisgris bchangcn, IVIilde giften moctcn de inlcldingen van alle Gezantfchappcn zijn : die dcr Europeera bevelen zich hct mccst in 's Vorftcn gunst door brandcwijn. De Koning heeft tot zijnc Scaatsdicnaars ecnen Kondi , als Oppervcldhcer , ecncn Croot'Jerafo tot Oppcrregtcr, en eenen Alza* of rrhatmcefter , onder wien de Al- kaidi < 1 bbi'cuurdcrs dcr lleden en dorpcn De regtspleging wordt zonder langwijlig gediog geoefend , maar heeft den roem niec van heilige onpartijdigheid. Ook dringt zi) den befchuldi^dcn , die zijne misdaad ont« kent , toe eene vuurproef aan gloeijend .. .. . ijzer, s. )r is die def mcrkt cchtcr daarna zijnen d tc kennen. or verlccncn- ig met gcene rd, zijnde dc !ne lijfvvacht , [1 gcrccd (bat opgetuigd en ns bchangcn* in gen van alle Icr Europeera Vorftcn gunst Scaatsdlcnaars Jhcer , eenen :r , en eenen erwien de^/- len en dorpcn ider langwijHg den roem niec Ook dringc zi) \ misdaad one* aan gloeijend yzer, IMAGE EVALUATION TEST TARGET (MT-3) 1.0 1^128 |2.5 |5o ■■" IMHB yt lii {12.2 1.1 u lift us - 1^ 11.25 1.8 U II 1.6 Photographic Sciences Corporation •SJ \ \\ 23 WEST MAIN STREET WEBSTER, N.Y. 14580 (716) 872-4503 f,' N' /> ,%> .V4 '."^ CIHM/ICMH Microfiche Series. CIHM/ICMH Collection de microfiches. Canadian Institute for Historical Microreproductions / Institut Canadian de microreproductions historiques ''H^'tdi ■•[ J A L O F S. 1?9 Sjzer , hetwelk hij , onfchuldig zijnde^ onbezeerd moet likken (i). Het meeste misdrijf wordc nogtans met boeten in Ha- ven of in goederen aan den Koning gebe- terd («}. De oorlogen, die de Jalcfs voercn, fchijnen raeer in overrompelingen enfcher- mutzelingen , dan geregelde togten enveld- llagen te beftaan. Zij voeren ook zelden groote krijgsmagt te veld: vijftien hon- derd voetknechten en twee honderd mi- ters maken hunne zwaarfte legers uit. Het voetvolk voert zwaard en fpeer, piji en boog, en treft , tot op vijftig tre*- den ver , zeer juist met vergiftigd wapen* tuig. De ruiters hebben zware werpfpie- zen en drie of vier fperen , die wijd op- fcheurende wonden maken ; zij voeren ook een zwaard en Moorsch mes van cen clle- boog lang en twee duim breed, en weren de flagen banner vijanden af op eenen ronden lederen beukelaar. De aanval is geweldig maar kortftondig ; het voetvolk fchiet het eerst deszelfs pijlen , daarna werpt (O Prevost D. IV. bl. Id/— .173, («) Daffer Africa bl. 414. M a 1, m^ l!M It- i' ' ^' % f'i' 3 ' ^.- •^:l !;•■ . .^iM -^ I So J A L O F S. werpe de ruiterij hare fchichtcn; weder- zijds ontziet men elkanders leven, om te meer gevangenen te maken , maar weder-, 2ijds verkoopt men ook zijne huid ten alfer- duurfte, hetwelk de gevechten , die altijd naakt gevoerd worden , zeer bloedig maakt. Twee of drie dagen na den anderen wor* den deze gevechten herhaald , waarna zij Priefters als vredemakers zenden en de getroffene voorwaarden bezweren bij ma- home o, voor zoo ver zj dien erkennen. De wederzijdfche gevangenen winnen tiiets bij den getroffen zoen ; zij blijven de fla- ven van hun, in vvier handen zij kwa- men, en deelen in hetzelfde lot, het geeu hun bij de Mandinguezen treft. Daar alle de vrouwen der dorpen, door weike hec .heer trekt, hetzelve volgen , ftrekt zich dit lot bij eene groote overwinning zeer ver uit en lijdt ook hier het tedere ge- flacht de rampzalige gevolgen van den veelvuldlgen krijg (i). Het verlies van *s Konings trommel is de grootfte fchande bij de nederlaag. De grootfte room der overwinning is de brand der meeeste dor- (i) Prevost D. IV. bl. 178—174. M a EGYP- '*«'«' T J A L o r s. i8i dorpen. Verovering van grond of fterkten behoort alhier nog niet tot het krijgs- doel (I). De Teekenaar heeft zich bij deafbeel- ding dezer menfchen voorgefteld, dat man en vrouw zich op weg begeven hebben, om elders r et hunne vrienden eenen krijgs- dans te houden, waartoe de vrouw den grooten oorlogstrommel en de man zijn krijgstuig medevoert. Zij worden door een onweder overvallen, hetwelk beiden vol angst op fnellen loop drijft. De platen bij dapper en de afbeeldingen bij LEONHARDi hebben hem toe de uit- voering van deze voorftelling in fitat gefteld. (O r>APPER 4firiea bl. 41a, 414, 'I* Mi \>. 4 ^ E G Y P T E. 