Maritime geography and statistics ..
Tuckey, James Hingston, 1776-1816
Befehlosen men immiddels de Ostkust der onde wereld, van 63° IN. Br, af tot voarbij de Even- pachtlin, dan vinden wij dsarin een reeks von groote inhammen'en baaijen, en hiernevens een sane tal BinnenzeeEn, afeeperkt door ketens van cilan> den en banken, tusichen welke er flechts nasuwe den kromme kenalen door Joopen. Aan de Westkust yan hetzclfde vaste land vertoont er zich daaren- tegen nicts van dat alles. Van de Laplandiche WNoordkaap af, tot aan de Kaap de goede hoop, ziin er in den wal geene aanmerkelifke kloven, dan welke door groote rivieren verwekt worden, en de monden der Middeliandfche en Ostküste, over welker vorming men zeer verfchillend denkt (O.) Als men voorts de Ostkust van het nieuwe vaste land tusfchen 10° en 60° N. Br. gadeflaat, ont- moet men er 41 mede zulke groote kloven, en daar- nevens liggende ketens van eilanden en banken, als langs de Ostkust van Azie. Straat Davis en Hudson’s baai beantwoorden aan de zee van Tartarije, de Golf van S.' Laurens aan de Zee van Japan En de Westindifche eclanden perken de Golf ven Mexico met de sangrenzende wateren evenzeer af, &le de Lieu-Kieu cilanden en de Groote Aziati- che Archipel de Zee van Corea en de Chinecfche en Sundafche zecen. iets desgelijks veronto er zich aan de Westkust van Amerika, welkc, alg men de Golf van California uitzondert, van Kasp Hoorn af tot aan de Prins van Wallis kaap, con boiwerk van {eile rotfen opievert, dat onmiddelliic aan den Grooten Ocean paalt (*.) De opgenoemde kloven in de Oostkust der beide vaste landen worden, door suFrow en spären, aan de geftadige beweging des Occaans van het Oose ten naar het Westen toegefchrevens en deze. gisfing words veriterkt door de waarneming, dat de kust van Azia flerker ingefcheurd is, dan die van Amerika, on dat zulks uit het verichl der hoeveheid van water in de Groote en Atlantifche oceanen afgeleid ichijat te moeten worden. Tevens zou, volgens Ge sisfing, bet land onder den Evenaar, waar ev de fterkfle beweging in het water heerscht, jaist het meeste ingef Google Cheard heben möchten worden, zog als dit in der das het geval is. Intusfchen hefte men de beide Occanen, gedurende eenige eenwen. 108 INLEIDING yeene verdere inbreuk op de kusten ten Osten van hen zien makens Dit kan de gisfing schijnen te beftrijden; maar daartegen flaat er zich aanmerken, dat het ophouden der werking van het water op de gezegde kusten aan den vasteren aard kan worden toegefchreven, welken derzelver overblijficlen, na het wegfpoelen der losfere deelen, waardoor zij yoor-maals vereenigd werden, thans enkel hebben; gelijk als de reden, waarom de kust van Terra Firma, ondanks het regtreekfche aandringen van den Atlantifchen Keerkringsftroom op haar, niet is weggefpocld, in de keten van rotfige banken, die haar beveiligt, gezocht kan worden. Maar alle-bedenking tegen deonderftelling van BUFFON verdwijnt gtheellijk, als men haar flechts dus wijzigt, dat men de kloven in de gezegde kusten niet zoo zeer door eene aanhou-dende gewone werking van den Keerkringsftroom voortgebragt rekent, als door een buitengewoon woe-den van dien ftroom, ten tijde van eene groote we-te Idramp, welke door cene Komete verwekt schijnt te zijn geworden, die het Zuider poolijs ganzelijk vermöcht, terwijl de Zon van haren kant den gewöhnen, Poolstroom uit het Noorden voortbragt, en tot eene ongemeene verhoo- ging van het water onder en omstreeks den Evensar medewerkte. Hoe groot men intusfchen ook het geweld achten moge , waarmee de Atlantifche Keerkringsftroom toen Op het thans verdwenene vaste land ten Noorden van Terra Firma kan ‘hebben ingeftormd, de Golf van Mexi- "Be ele; ee el gpeiokife: = = -inlelnge— ie pe Ope LF me INLEIDING 29 Mexico kan flechts gedecitelik door hem voortg> bregt zijn geworden. De daarin uitloopende Misfis- fipi moet im hare nabuurfchap feeds eenen widen mond hebben gehad , welke tot aan den Adiantifches Oceaan seikte. Evveneens moet de Zee van Corea flechts gedeeltelijk door den Grooten oceaan gevormd Zin , en haren oorfprong overigens aan de uitwate- ring der Gele rivier te danken hebben. Om dezelfde reden kan de vermelde wereldramp, hoe fchijnbaar ook de Roode zee een gewrocht van haar is, den Perzifchen zeeboezem flechts ten deole hebben voort- gebragt; en de rivieren, welke in de Middellandfche en Zwarte zeeén, de Oostzee, de Nederiandiche Zui- derzee het Kanaal tusichen Frankrik en Engeland, enz. uitloopen, ftaan tot die watertn in zulk eene naauwe betrekking, dat beider aanwezen zich door geene willekeurige onderftelling laat vaneen ftheiden. Wat nun de veranderingen aangsat, welke ein bin- men het bereik der Gefchiedenheiten 2an en in verfchil- lende zeckusten heben pleats gegrepen, van hoe weinig belang zij, in vergelikking met de voorge- melde, ook mogen schijnen te wezen, wij gaan thans tot derzelver vermelding over. De oevers der Mich dellandfche zee hebben aangewonnen en verloren. De haven van Alexandrie, aan de kust van Egypte, wordt dagelijks meer ondiep; en Damiate, welks wallen in de dertiende eeuw door de zee befpoeld werden, ligt thans vrij ver Iandwaarts in. Deze veranderingen schijnen door zeewaarts henen waai- jend zand uit de woestiinen, en flib, dat de Nijf aso JoN.L: B: LD. I'N’ Gi mecwaarts in voert,'en de zeo wederom iindwaared aa drijft, veroorzaakt te. worden. Daarentegen #8 het meer -Menzaleh daaromftreeks, het zij uit eem Janiiwaarts in breken van de zee geboren, het zij mit cen tak van den Nij], waarvan men het kanaal niet heeft in stand gehoud En den Landtong, dat Neubauen door mib gel van een landtong ean den Syriften wal vaste beclitte, is thans daarmede geheel vereenigd, dat eam natuurlijk gevolg van het wederzijds aanflijken der landtong is. Aan de Westkust vah Natolie hebben de bewoners van Milet en Epbege hunne fhe die eenige malen moeten verleggen, om de van hen wijkende zee te volgen. De valleij, door welke de Meander thans fronkelt, was blijkbaar eenmaal ceriaham der gee, uit welker bezinkfel de grond er evenzeer beftaat, als uit dat der rivier. Aan de Westkust van Griekenland zijn menige kleine eilanen met den vasten wal vereenigd gewotden{ tere wijl hey vermaarde {chiereiland Leucadia daarentegeni een island geworden is. In de Adriatifche zee ig bet water in de kust van Dalmatie en Hlyrie in gebroken » em vati de Acaliaanfche terugyeweken 5 Lom * (*) Eenfge Ouden hebben onderfteld, dat er outings een gtoote arm van de Middellandche zee tot aan de Vertnantde boofdfiad Van Opper-Egypre doordrong; maar niets bs ongerifmder, en de Evypiifche kust is, niet de opgemerkce kleine uitzonderingen, nog Z00 gee feid, als HeRODOTUS haar befehren heeft. In the midst of the town, the town's bustling streets, the town's bustling streets, and the town's bustling streets, all stand as a testament to the town's vibrant culture and vibrant culture. The town's vibrant streets, the vibrant streets, the vibrant streets, and the vibrant streets, all blend with the bustling streets and the vibrant streets. The town's vibrant streets, the vibrant streets, the vibrant streets, and the vibrant streets, all blend with the vibrant streets and the vibrant streets. The town's vibrant streets, the vibrant streets, the vibrant streets, and the vibrant streets, all blend with the vibrant streets and the vibrant streets. In the heart of the town, the town's vibrant streets, the vibrant streets, the vibrant streets, and the vibrant streets, all blend with the vibrant streets and the vibrant streets. The town's vibrant streets, the vibrant streets, the vibrant streets, and the vibrant streets, all blend with the vibrant streets and the vibrant streets. The town's vibrant streets, the vibrant streets, the vibrant streets, and the vibrant streets, all blend with the vibrant streets and the vibrant streets. The town's vibrant streets, the vibrant streets, the vibrant streets, and the vibrant streets, all blend with the vibrant streets and the vibrant streets. The town's vibrant streets, the vibrant streets, the vibrant streets, and the vibrant streets, all blend with the vibrant streets and the vibrant streets. Bikans gebeel toegeflijkt. Uit deze gecke ven daadzaken blijkt, dag de kusten der Mid dellandiche z6e over het geheel niet verloren hebbep, sasar meshelyk vorbreed zijn geworden; of het man met de Noordkust van Afrika, welker overenkomg anet haren onbckenden vorigen ftaat zich niet leat bee rekenen, anders dan met de Spaanfche, Franfche, Italiaanfche, enz. gelcgen zijn. Inmiddels behouden en aantal vermaarde havens, zoo als dic van Joppe,, Sidon, Marftille, Genua, Siracufe, Navarin, eng. de diepte, welke zij certiids hadden. Alwaarom er gce- wm CNL EIDING. gegen den te ftellen, dat de wateren der Middellandche zee over. het geheel afnem: De dusgenoemde. Landes, tuschen Baionne en Bordeaux, zija door den oceaan met zanditcuvels gezoomd, welke er eenige baaijen, die er: voormaals “waren, hebben opgevuld. Verder Noordwaarts aan - heft de zee de moerasfen der Vendee veriaten. In het Kanaal wordt de inham in de Franfche kust, -gan welken Mont S. Michael ligt, steeds ondieper; .maar nabij Dole :breekt de zee wederom het land in, . dat zij voorheen verlaten had. Eenige deelen der : Engelfche kust hebben afgenomen; elders is er al- daar nieuw land aangefpoeld. Dys acht men ge- smeenlijk, dat de Goodwin fands door een inbreken Ger zee in Iloo gevormd zijn geworden; terwijl eeni- : ge der beste zeehavens tusfchen de Theems en Beachy- -head in later tijd verflijkt zijn. Aan de kust van Lincoin {chijnt de zee beurtelings nieuw land aan- en wegeefpoeld te hebben. Dat de Nederlandsche kusten misführten meer ver- ‘anderungen orden, dan eenige andere; is algemeen bekend. In Vlaanderen had de Iperlee ou- lings ten mond een inham der zee, die zich tot aan Dixmude uitftrekre. Buiten Ostende ftrekte de kust -zich verder dan thans zeewaarts aan uit, en bevat tede Terftrepe, dat ten Westen van Ostende lag, en voor ceuwen wegfpoelde. Daar nevens fchijnt er een tweede inham tot aan Oudenburg landwaarts in te hebben geloopen, waarvan de haven der gee zegde {tad een gering overblijffel is. Van een der den INLEIDING asg dn inham is het Zwin bij Sluis n Vianderen thans nog overig. Deze droeg oulings den naam van Cincfala (*), en ftrekte zich aan den cenent kant tot aan Aardenburg uit, dat toen Koodenburg heette en eene voorname Koop‘tad was. Aan den anderen kant liep de Cincfala tot aan Brugge, dat eenen geruimen tijd lang de voornaamite handelftad ten Noorden van het Kanaal was. Vervolgens dreef Brugge zijnen handel langs e ““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““� Eine gegravene van de van daar reeds vroegtijdig naar Oudenburg liep, en liep de Cimcfala flechts tot aan Damme, dat zimen naam van eene aldaar aangelegde fluis met eene waldeyr ontleent, zoo als meer andere plaatfen den hbaren van eene foortzelijke Quis. Dat afiviten der Cincfala te Damme had in 11380 plaats, en Het was van de vroegtet tijden ef de schleid-Mucor cusfchen de Viamingen en Vriezen, die zich tot tan dien inham uitbreidden, en niet flechts, volgens het Tableau de Rotterdam, pag. 225, verfcheldene Zeeuw-che plaatfen naar andere Noordelijker gelegene noemden, meer denkel{jk ook Roodenburg nasr een ander, reeds in een Charter van 866 vermeld, Roodenborg bif Leyden; op welks grond een eveneens, en ook Reomeburg, genoemd Klooster werd gefticht, en in welks bezit de voorzaten van den Schout biJf nacht C. pe Jonc van RoopensurG, wiens schrifter zoo veel liche over de Zeevaart verfpteiden, fints drie eeuwen verkeerden. Ja alefchien wer den ook Middelburg in Zee. Land, en en tweede bij Gardenburg, door de bewohner: van cen derde Middelburg bij Ganda gebouwd. En in rar werd er dlaar dene Franshe vioot de Engelfchen aangetast; misar cenigen tijd later werd de meergemelde inham, uit hoofde van een voortgaand verilijken ten Noorden van Damme, in het daar gelegene Sluis op nieuw afgefloten. Deze plaats heet dus naar de daar aangelegde fluis, werden in 1385 bemuurd, plaat eene haven te hebben, die 500 fchepen bevatten kon, en is in de Nederlandsche gefchiedenis zeer vermaard. De tegenwoordige voornaamfte mond det Schel-de, of de Hout, was oudtijds niet aanwezig, of vah weinig aanbelang; en de Schelde had hare uwit-watering ten Oosten van Zuidbeveland en Walche-ten, elke eilanden daarom zeer lang Zeeland bewester Schelde heetten. Intusfchen was de Hone vekerlijk reeds cen geruimen tijd voor de dertiende euw tot aan Biervliet bevaarbaar; want dit was in den aanvang diey eene vermaarde haventtad. En hare inwogen bekommen toen het cerfte van alle Viamingen de muren van Constantinopel. Hoe de monden der Schelde, en de gezählt zweiten stroomen, nog steeds verloopen.en van diepte ver- anderen, is algemeen bekend. De Maas had reeds vroegtidig, nevens haren ou- den mond, in welken zij zich bij Geervliet wierp, en welke toen zieren breed was, en Hel heette, nog een anderen, die Nicuwe Hel genoemd werd, en an zine befcheringodin den. naqgm-xan Nehalennia bijzettedé. Maas en Waal vereenigden, zich wen boven den Bemmelerwaard, den i febtidden nist nicer. Doch IN LETDDING 418 Dock het gezamenifke water van dic rivieren on den eenen kant, en hooge Zeevloeden aan den ande tm, zetteden binnen den mond der Maas geftadig veel lends onder water, dat hierom Merwede gp. Noemd werd, en ten decle den naam van Holland woerde, welke zich meter tijd van daar wijd on zigl uitbreidde (*). Ten Noorden van de Hel, aan wetke de Romei- nen een Kafteel van den naam van Helium hadden, liep het {trand veel verder zeewaarts in, dan thans. In de vroegfte tikien. befloeg hetzelve misfchien de ganiche Bree-veertien. Ten tijde van CaticuLa, die ongeverr cen uur buiten den tegenwoordigert cever een Vuurtoren ftichtte, fchijnt het land reeds niet veel verder te hebben gereikt. Naar den kant van Wik kromde het zich grootelfks Oostwaarts; en bij Peta vond men den elgentijk dus genoem~ den Rijnmond; maar do Rit omtlastte zich voorts nog langs het Miarsdiep, dat maar ceri dusgenocmd Aalmeer Yep; in welk laatfle cen tak van den Rijn, thans Mecht, mar ton A’, genoemd, zich bij het aloude muds wierp, dat thans’ Maiden beet.’ Met hetzelfide Aalneer haddeh het 1f, en de Haar- lemmer en -Leydfche meeren, gemeenfehap, nast welke cen deel van het Rijnwater reeds van ouds ‘ep, (") Zie bierover den uitnemendex Oudheldkenner Kivir, Historia Critica Comitat. Holland. Tom. wT Part, Re Peg. 48 {@4e _ te ee “ a} Hs mu6 IN LL E: 2D. I: N\G jiep, en Drusus, door het gtaver. van dé Boes;, nog een ander deel voerde. Dezelftie Romeinfche Veldheer vereenigde den oudem Ifsfel,.door:-middel van een ander kanaal, dat hij -tusfchen ~Doesburg en Zutphenopende, met een riviertje, dat beneden Kampen, tegeligk met de. Overijsfeliche Vechr,. enz: den Vlieftroom vormde. Deze liep op. cenigen ‘af ftand ten Noorden van Staveren, door het thans dus genoemde Vréesiend henen, fplitite zich ver- volgens in twee takken, die cen. Gland van den maam van Vise (*) omvatteden, ¢n,.wederom her-. ‘eenigd, tuschen Vielen. ‘er Schelling den Oostelikften Rijnmond, uitwaakten, aan welken de Rijnmond het Kasteel’Floyum bouwden: Naderhand begen: -de Vlieftroom ten Zuiden van Staveren henen te loopen: dreven hooge Zeevioedenr deszelfs.water, en.dat van het. Marsdiep, Aalmeer, ziemd en zijd oven.dei velden, -die thane de Zünderzee vormen,.en-reedg ‘te voren vol noelen waren, Ten -Westen van het gezegde Vriesland werd alles tot agn Texel, en de verdgre eilanden, intsgelijka gverstroomd; maar het ‘oude-bekken des Vielers. loot zjch.beneden de Lemmer genoegzaam, en tax Nogrden van hetzelve flijfkte er insgelijks een zecarm — 9905 die van tusichen. Terfchelling über-Ameland toc ver C*) Dat men, tegen het uitdrukkelijke getuigenis der Ouden aan, midden in de Zuiderzee piept ce ‘zoeken. Evew ongerijfmdelijk plaatse men Het - Kasteel / Flevoss bij Viledorp in Groningerland. INL EI-DING, i317 ver worbi} ‘Leeuwsarden landwaarts in plaatte te loopen’, maar thans door cen allervructrtbaarst land, warvan de Bik en Nieuwe bile het uiteinde vor- men, vervangen wordt. Ongebruikt blijft daarenw- gen een uitgeftrekt aanfpoelfel aan bet Ovoserinde van Schiermonnikoog; van welk ciland het West- einde daarentegen fieads afbrokkeic, en nopens weike cmvang.de.Zeskaarten derhalve geftadig veranderd bebooren te worden, om.het verseilen van ao Rhepea op het Oosteinde voor te konicn. Tuséchen de Nederlanden en Coetvriesland Vere keerden zee en-Eems omftresks 1300 ecene vrucht« bare viakes in den dusgencemden Dollert. -Aan de kust van het wegens den Cimbrifehen vioed (*} zoo vermaarde Holfteim.en Sleeswijk paalde tot ii 1240 Noord-Vneslands: cen: ‘heerlijk oord, dat zich 35 uren ver ten Oosten en Westen uitftre Z. Kaufte; må den drak: de Noonzeit datrin, verzwolg tj een deel des tands, en vormde van het overige bet eelatd - Nordstrand. Dir was ‘bij den aanving der’ vifftieride ceuw nog tusfchen de zes en acht yten wil, en zer vruchtbaar en wel bevolit. Men bedificte -hetzelve al beter eh beter; doch de zee brak er ‘in 1643 op: theer dan veertig plaatien ia, verzwolg ‘1000 woningen.en .6000 thenfchea‘j et flechts twee brokken boven water, welke, op nieuw (*) Welks ‘tooneel ENoeserts, en deszelfs na- fchrijvers , zeér ten ‘onregte ndar‘het eiland der Ba- tavieren hebben gezocht over te brengén. " H 3 £18 I N-L'E IDI NG, nicuw bedikt, in 1791 en 1793 veel geleden heb- ben. Daarentegen fpoelt er aan den. vasten wal der gezegde Janden een yet flikk aan, dat de kosten van deszelfs bedijking binnen weinige jaren vergoadt; en de ganfche West- en Noordkust van Jutland fchijnt door de zee gevormd, welker bezinkfel al- daar, hetgene voorheen flechts eene keten van ie Janden. moet zifn geweest., tot vast land vereenige. Dit is ten minfte zeker, dat eenige kleine. golven , welke, volgens de Jasarboeken wan het Noorden, wijkpiaatfen voor: de Soandinavifche Zeeroovers op- leverden ,. dus opgevuld zijn geworden. : Be gerings verandering , welke de Oostzee, vol-~ gens..de berigten der gefchiedenis , aan: hare eevers heeft -voortgebragt ,. fchijaen tegen elkanderen op te wegen, en voornamelifc door. Hroomen t bewerkt te ain geworden. = 12) - Nopens de: Oosterfche kusten yan , het “onde. vaste land. weten wij, dat de.zee van den Oosteltiken gever der Golf van Bengale.terug wikt, em op den Westelikken ash dringt, waar zij de oude fied Ma- habilipur bijkans. geheel heeft weggefpoeld'(*). Op de Kust van | Malaher | heeft: zij ook inbreuk go- anni en de onde. flad Kelikaet ftast er onder qvater » ean de Kusten vin Cockia-China en Tom C4 a aw wo or OS . " kip To Men .ziet tusfchen Madras en Sadras nog eenige fuinen van dezelve, by) de _Engelfchen, de. Zeven Pas goden genoemd, » oe dhs ~ 1 = INLELILDING 119 kin heeft het geweld des waters de inwoners op | fommmige plaatfen verpligt, om hunne dorpen land- | warts in te verplastien; elders befpeurt men er | bijken van een kort geleiien terug wisken der 2; a de gezamenlijke oevers der Roode zee zouden, volgens Nuaesusr , bewijzen van hun beftendig aanwinnen opleveren. } nmeuwe vaste land mogen zijn voorgevajien, is ons - | | Welke veranderingen er aan de kusten van het | wanig bekend. De nieuwe landen aan de monde der Milsfisfipi en Qconoka fpruiten uit het bezinke : fel van het rivierwater (*). Aan de Wostkust | vam Amerika, zegt men, wint de zee veld; am ' Kapitein. vancogver ontwaarde bliijken van ecae ammerkelike inbreuk, welke zij op de Noordwest kest had gemankt. Dus de waarfchijalijke en gewisfe veranderingen. geichetst hebbende, welke er door de werkken van het (*) Dac, is vereening met het fuifzand der wats tjänen, Müller-Egypte hier en dear merkelijk doct mawasfen, de schorren in de Zeeuwfche froomes lnsgelijks doet toevemen, en den mond der Mass, gedurende een verloop van twintig eeuwen, ontzag- clijk heeft vwernasuwd, en die rivier gedwongen, om voor zich eene nieuwe Hel te openen, uit wele ker opjagen| door hooge vioeden het Hollsudsch diep en dat Blesbosch voortgekomen zijn, waaromtrent men elkanderen ongerijmdelifk na verteic, dec er ale | daar coen twee en zeventig dorpen verdronken. H 4 het zeewater aan en in de kusten van het vaste land aij te wege gebragt, worden wij natuurlijk opge- leid, om’ het groote vraagftuk te overwegen, dat de verinaardfte Natuurkenners eenen geruimen tijd onderling verdeeld heeft gehouden, en waaromtrent men nog: niet ganfchelijk tot bedaren -is geraakt, maar velen blijven beweren, dat het water van den Oce An fteeds vermindert, en hij eindelijk evenzeer moet uitdroogen, als men waant te hebben befpeurd, dat zulks ten aangien der wateren van de Maan, en eenige hoofd planeten van ons zonneftel, reeds ten deele of geheecllijk heeft plaats gehad. Sints on the gehen, werd er bij overlevering een felfel voortgeplant, volgens hetwelke de we- reld. uit water en geest geboren was. Geest was in dat felfel de schippende almagt, en water de vermengde, en hierdoor tot gezamenlijke vioeibaar- heid gebragte, hoofdftoffen. Aan dezen bleven de Ayabieren fteeds den naam van water geven; en de eerfte Wijsgeer (*), van wien men in Grieken- land jets nopens de ‘wereldwording: vernam, de deswegens. vermaarde THALES, -.volgde dat in het Oosten aangeleerde gebruik; maar andere Grieken outwikkelden het oude ftelfel beter, door nopens de wf (*) Het Dichtrendom had de wereldwording reeds lang te voren bezongen, en de vermengde hoofdftof - fen in den algemeenen vader van het ongerijmdhelds- volle Godendom, oceanus, herfchapea, _ oat INLETIDIN G. 182 de vermengde hoofd{toffen den naam van Chees te beaigen. lLatere Natuurkemners vanden op en.in den aardbodem duidelijke fporen en overbinficlen (*) Von eene vrogere, welke zij nu door eene Komet, of anderzins, tot den Chaos, die de bouwftoffen voor de tegenwoordige fchepping opleverde, vermalen achten. Uit die bouwftoffen, betoogden Christelijk gezinde Wiisgeeren al meer, had eene ale vermogende Godheid de tegenwoortlige werde derwie gevarmd, dat alles aan hoogetwijze oogmerken beantwoordde. Schijubare ongeregeidbeden hadden ook hare nuttigheid. Uitmuntend gelukee dit: betoog, over het gehecl, inzonderheid aan DE saint. PIERRE. Maar anderen vonden te veel onregelnia-, tigs, om de hand vam een wijzen {chepper in het. Maak(el der aarde te herkermen. Deze fcheen hun van zelf dat gene geworden, dat zij is; an zij verließen te mecr opderfigiling, dagr de- zelve hun gelegenheid gaf, om zich seivem: amm: het wereldvormen te begeyen,: en stelfels te ver- zinnen, voos welke cen degel.der bekende bijzondera heden van het. mankfel der aarde pititto, maar wee’ ke door een ander deel derwijze beflreden werden, dat dit laatfte aanleiding yet gansch tegenoveritaans. de stelfels gaf. Nu vonden deze stelfeis zich we- derom juist door dat gene befipeden, waarop die andere gegrond waren; em er bieef steeds nag exn: aantal verfchijnfele over, dat. zich met geene van. beide soosten liet vereenigen. Dit poogde vesvol- H 5 gens mu INLETDIN G. gens. be Loc door cen derde flag van fell doen, waarbij hij cen Chaos en aimagtigen, wijzen en goeden, wereldichepper behicld, maar inmiddeds. veel uit de beide andes: soorten van stelfeis over nam, om te ontwikkelen, hoe Gods almagt bij he Todteldichepen cigenifk was te werk gegaan. Al, wat zich daarbij niet naturifk genoeg liet oplosfen, werd door hem ult de vermelde groote wereld. Ramp afgeleid; mear 'hiertoe moest hij derzelverteedragt nog veel verfehrikkelijker maken, dan de Gefchiedenis leert dat zij was, ja dan 2ij met cehi-ge mogelikheid kan zijn geweest; en er heeft even wel bij zi ftelfel nog veel onopgelost moeten biijven; alwsaarom er ons in elle Cosmogonien eene vermetelheid fchijnt te heerfehen, waaraan de we-derzijdfche ontwerpers. der beide -voorgemelde po-gingen, om alles bij de wereldwording geregeld: naar meer en meer bekende naturwetten te doen af loopen, zich, onzes erachtens, inzonderheid schuldig - Van. die- fielfels: was, om deswegens ook eenig verflag te ‘geven, het eene dat der Neptunisten, het andere dat. der’ Vulkanisten. Deze laatften, die RUFFON asm hun’ hoofd hadden, beweerden, dat de aarde oorfpronkelifk in den straat van eenig vaur woortgebragte finelting had verkeerd, en trapswijze. afgekoeld, eh vervolgens met water bedekt, geworden was. Boven dat water’ hadden voorts vereenigde kr achten van vuur en lucht de gezémentifke landen des aardbodems doen uitkomen. De bergen were, soo als dit met vole indeniaad bet gevel (chint te wezen, door Vulksnifche uitberningen gevormd, ens. Volgens de Neptunisom was de sade daarentegen asnvankelijk m een fest van viocibase en koude ontbinding, althans tot opzekere dispete. Intusichen ontitond er een pede. Pofen van vaste decien, een kristal ichieten, eng em de waterdecilen verdwenen al meer, zonder dat men juist bepeien ken waer benen. Er kwamen in derzeiver midden hoogere en lagere bergen, en vervolgens ganzen landen van meerdere en mindere hoagte, te voorichins welke leathe zich allezins als bezinkfels van meer en meer terug wikkend ea verdwijnend waer kenmersken, en wit geregeld op eikender liggende beddingen befisan, zouden. Hoe ongindig veel er nu ook aan die geregeld- heid, of althans aan derselver bewijsen, haperen moge (*), cen trapswijze taenemend, en nog fteeds aanhoudend, witdroogen van den grooten waterplas, waar door alles oor{pronkelik bedekt sou zin ge- weest, werd ométrepks bet widden der achtiends eeuw, door den Zweedighen Wijager ceLaive niet flechts: C*) Om deze wei te ffeven, zou men den grond op onelndig veet’ meer plastfen mosten boren en diep doorwroeten, dan mien tot nog toe gedsan heeft, en ooit of ooit zal kunaen doen; en, deed men het, alle fchijn van  waarhemingen aan -de- kust: der Ost-zee, dat 'de Ocedan eeuw voor eeuW $4 duim in hoogte afnam. Munige 'Noordfche Natuarkundigen, an wier hoofd tinnagus ftond, begunftigden die endenden; en' grondden daarop een ftelfel van Aardkunde; mdar dezelfde onderftelling vond. veeltegenstand. De Zweedfche Riikevergadering : nam: aelfs deel aan den twist.. De Geestelijkheid veroor-deelde het geftelde, als tegen de Heilige Schrift aane. drnifchend; de Burgerftand vereenigde zich. met dat vornis; doch Adel-.en Boerenftand hielden zich one-zijdig. Ten voordeele van’ éen aanhoudend. affemen van’ het ‘water der aarde’, beroept. men zich op de over- blijffelen van fchelpvisfchen en andere voortbreng-- felen der zee, “welke men hier en daar zelfs op de heogfte. bergen. ontinoet; maar van dit verfchinfl ' geeft de onderftdlling ‘van ecn Chaos genoegzame: redenen; ja develve dient ter oplosfing van het aan-- wezen' van aulke overblijffelen op even veel wetke” plhats, en -miidden m evenveel welke andere zelf- fandigheid, -Edoch ’ér:zijn, dus gaat men voort,> ver van zee, en op eene aanmerkelijke hoogte boven haar tegenwoordig waterpas, ankers en overblijf- felem van yaartuigen gevonden;. dagr.moct er dery helve ten eenigen. .tgde een vaarbaar: water hebben: geftaan. Ja, is het antwoord, daar,-of dasrom-- ftreeks; want mien: vervoerde oulings--glin vaartuig : meermalen uit het edhe water dvel- eenig’ gcberste hes INLETDING, 135 bencn naar thet enderes en, zoo als het nicer, waar- in Mexico ligt, bijkans 7,500 voet boven de op- perviakte des Occaans verheven’ is, kunnen meer andere naderhand uitgedroogde meeren, ook heel hoog hebben gelegen. Dit was bijzonderlik let geval met de zee, welke eenmaal tus{chen de ber- gen, die Boheme omringen, als in eene kom be- floten was. Van andere oorfpronkelyk lager gcle- gene wateren kan de bodem door eene Vulkanifchd werking hoog opgcheven zijn geworden, en thans ecn berg vormen, waarop men ankers en {chepen kan aantreffen. Overigens vraagt men, op zine beurt, of de Nederlanden, die thans zoo weinig boven den Occaan uitkomen, met denzelven ge- daald zim; hoe de Rhijn, zoo zij oudtijds veel hooger waren, er in zee heeft kunnen loopen ; hoe het toch bijkome, dat de havens van Sidon, en meer andere voorgemelde, zich genocgzaam in den- zelfden ftaat, als voor dertig ja veertig ecuwen, bevinden, zoo de wateren van den Oceaan geftadig in hoogte afnemen; en waatheen die wateren zich alsdan begeven; of zij met ecnige mogelijkheid ge- heel verdwijnen, of uit onzen dampkring naar dien van andere hemelligchamen opklimmen kunnen, en naar welke toch; daar men wil, dat de zeefn van eenige dier ligchamen met uitdroogen reeds veel vere der gevorderd zijn, dan de onze? Kortom cr is vecl tegen dat uitdroogens en er pleit daarvoor niets wezenlijks. Eerfie tijdperk — van de vroegfte tijden, tot den aanvang der Christelijke jaartelling. Ver van met de hedendsagiche wereldvormers te denken, dat de menfchen van verfchillende foorten, op de onderfcheidene gronden, welke zich voor en na uit het albedekkende water verhieven, van zelf yoortkwamen, en de menfchen, van den Sumatra-gugu af tot aan het Celtifche ras, zeer lang in een fast van volkomene dierlijkheid verkeer-den, eer zi} een menfchelijk leven begonnen te leiden, achteten wij hen door denzelfde hand, die hen vormde, straks tot zulk een leven opgeleid, en schlimt de dierlijkheid van volkstammen in afgelegene wereld. Oorden, als het Vuurland (*), Van Diemensland, en zoz wen wen sich van beschaffen, dan toen Cook en sORTER er 350 jaren latee sankwemen. Inleiden G. f{chaafde volkstammen begeven hebben, als uit hunne alles on Der durchdrukende behoefte, vortgeführt. "Nu moet er alomme, waar de mensch schlässigen aan, zine bestemmung beantwoordde, uit de verfügenden neigingen der bijzondere persönenen ruilhandel zijn geboren. Gelijk als Esau ja Koss linfenkookfel fomwijlen boven zijn wild-braad verkoos, en ISAAK gaarne van dit laatfle at, moeten de wederzijdfche beminnaars van jagt, herdersleven en akkerbouw, de “overtolligheden, welke hun bedrijf hun opleverde, doorgaans gaarne tegen verfchillende voortbrengfelen der vlijt vin anderen hebben vertuischt. Ten dezen einde begon men elkanderen welhaast zelf op cen wijden afftand te bezoeken. Men laude, zijnne ruilgüeeren op ezels, kemals, enz. en fen doorwaadde Kleine beckjes, maar be-= “diende zich’ bij ‘den overtogt over dieper en wijder waterett van aanen gebondene boomftammen. Ver- volgens holde, men de grootfte dier boom{tammen ‘uit, tot kanoos, welke men, door een bijlegger aan weerskanten,.., tegen omflaan beveiligdes men ver- varaardigde ven onderfcheidene ftoffen wijdere booten en barken. ’ Higrop. volgden grootere roeifchepen ; en, toen ‘men met de barken bij den wind had lee ren zeilen, 00k zeilfchepen van aanmerkelijke groot- Aanvankelijk was dat alles platbodemd, om, i de Griekfche vloot voor Troje, op den wal gebaald te, eppen worden ; maar naderhand, {cherpte men » om, feller.voort te komen, de kielen vap zijo vaartuig, a meer en meer; en eeist yerlogr . men ih IN LE IDIN G. 129 men den wal zelden uit het oog, maar mettertiid durfde men, op het geleide der fterren af, al dice per en ih in men den wal zelden uit het oog, maar mettertiid durfde men, op het geleide der fterren af, al dice per en Die per in zee fieken, an, das door wille Waters - henen, toc dus ver onbekende orden op- zeken. De ecrfiten, waaromtrent de gefchiedenis ons zolks berigt, waren de bewoners der Noordkust van Afri- ka, ten Westen van Egypte, in welk hand Kunften en Weten- schappen blociden, maar het Zeeven, dat tot verbastering der wijzelijk ingevoerde gebruiken zou hebben gediend, door de wetten even zeer yerboden werd, als vermasgichapping met an- dere volken genoegzaam om dezelfde reden bif de Israéliers, wier Wetgever in al de Wijsheid van Egypte onderwezen was geworden. De bevolking der gezegde nabuurfchap van Egypste was not dit imd dear aangekomen, ns alvorehs, in vereeniging met andere vreemde volksflammen, eenen geruimen tid lang in bet bezit van Neder-Egypte te hebben verkeerd. De Griekfche overives tingen bevatten haar onder den neam van DANAUS, die met zijfnen broeder ABayprus overhoop lag (*)» en van de Beypuite Wiisheidsgodin PALLAS (f) ge- ("+ Elders vinde men bear onder anwals, broeder van den Egyptifchen srsosTRis, bégrepen. (4) De Egyptifche gorfprong van deze en de Mmeeste andere Griekfche Godheden is In pasm's Griekfche en Romeinfche Fabzlleer, tweede Nederduite [che witgave, kiaarlijk sangetoond geworden. I gakerd had, eine gel vode visfig roeijera te bows wen, waarmede bij-maar hee Griekfche Argos overs flak. Dit werd in der daad deor een aantal yolks van de geszegde Afrikeanfche seckust gedaan, dat den naam van Danai voerde, en oulings in Griehenlend soo aanz Ik können, dat Böhmerei vak al de gezogenen Grücken der diet naam begreep. Die Danai vor den, in hun nicuw Vaderland bijneldijk, den gerdienst in van hunnen volksgod pesi. DON, aan welken zijj sich wegens den veligea over-yogt verpligt ackéten, em welken zijj sich wegens den opperften Zeegod vereeren, en door de verjere Griecken dedem vereeren. An Italie bekwam, die God den naam van Neptue nus, ow dat zijn, dienst.aldaar door een volksitam, van de de, Middelandiche zee, miaat tan Oosten van Egypte, wodnechtig, werd ingevoead; want dat land droeg den naam ven Nephigieh, en de sheep-vest er even als in. het, woorgebieltie coord ge pefend., Dit deden voors ook de- Cilivierg, uit wier midden de Cittii, even als de: Neptuf, volk-phntingea naar, Italie: en ‘da Parlers er cen. minstere naar, Tartesfus in Spanje, zonden. Uit het land der Philistijnen stak men nagr Cyprus, Creta en Athene, >, over. Op Creta voerde’ aINos de sheepvaart tot’ zulk cene hoogte, dat de Creters tenen” geruiment "tit" lang in de Middeflandsche Zee a bovenhand hadden. ‘Wedetom ’ op andere tijden kende men  Van de evenens géhoemde ist gélioemde, wierme de Danef ce Argos asolandden, ontiecads deze find haren naam; zoo als Theben den zijneg yah de Oosterfche benaming yan het kleinere yasse tuig, waarmede men de rivier, welke die ftad bee fpoelt, tot daar aan toe was opgevaren. Ia UNLEIDING. gehad, door het Kanaal van Constantinopel naar den Archipel terug te keeren. Volgens fommigen feinden zij den Phafis op, -welke met den Eu- phraat. gemeinen schap werd geacht te hebben. Deze zou hen naar de Golf van Arabie gevoerd hebben gehad, uit welke zij langs den Nyl naar de Mid- dellandche zee zouden zijn geftevend. Anderen, die fit ongerijmd vonden, wilden, dat de Donaw zich deels in de Zwarte zee, dass in den Atlantifchen Oceaari, ontlastte, en:de Argonauten langs die ri- vier, en door de Straat van’ Gibraltar, in de Mid- dellandche zee zouden ‘zija geraakt. Wederom an- deren voerden hen -langs den Don naar den Atian- tifchen Ocean. De gezamenlijke schrijvers kenden ius: dezen Ocean en de Golf van Arabie, en dwaal- den wel: ten opgigte van den loop der gezegde ri- vieren, maar: geven ons echter reden, om te den- ken, dat men reeds voor den Trojaanfchen Krijg wit-den Archipel naar de Zwarte zee en Colchis ge- waren z Al hebben. De Mileters en Megarers führt vorzüglich vervolgens vorzüglich aus de Zwarte zu, de Corinthers weder empfinden in Sicilie. Van Phocea in Natolie begafen zich in grooten getale naar Italie, dat lang te voren vele volkplantingen ‘uit Griekenland ontvan-gen bad, en waar de Arkadifche EuanpER zich! op er der bergen van Rome had nedergezet. Daat fegeerde, toen de Phoceers er aan den mond des Tbers, bij de hier aangelegde Romeinfche haventtad Ostia, aanlandden, TARQUINIUS DE EERSTE, die met de Toskaners in oorlog was. Deze bewoog de Phoceers, om dat volk afbreuk te doen, door zich ten Westen van deszelfs Noorddik, mm wt san Frankrigk reikend, gedecite nabij den Rhone nederte zetten. Daar ftichten zij Nizza, Antibes, Marcellle, en meer andere plaation, aan zee, en land-Waarts in aan den Rhone; inzonderheid Oranje; steden, welke onderling in beftendige verbindtenisfionden, en tusichen welke en de Romeinen er steeds eene goede verflandbouding pleats greep (* Eenen geruimen tid na de stichting van Marfeile, werd Phocea gehecl veriaten. De bevoiking zettade zich op Corfika neder, en bouwde er Alalia. Zij zegevierde vervolgens met zestig schpen over cen dubbel aantal van vereende Carthaagiche en Toskeanfche, svgar verliet intusichen Alalis, en bouwde Velia, in de nabuurichap van Reggio. Zij ont- ving bij dien roemrijken Zecftrijd. zekerlik hulp uit Miarfrille; van wear gekere pYTREAS cenigen tid l- ter, en na hem andere Marfeiljanen, door de Strast van Gibralmr zeildgn, en langs de Westkust vaa Por- (* Deze bleek inzonderheld gedorende den twee. Den Punifchen oorlog; en reeds ten cijde van Tarqui- wius werden de Gallen door het Marfeiljaanfche bond- genootfchap aangezet, om een groot deel van’ het land’ der Toskaners weg te nemen, en hen hierdoor tegen den Romein onbeftand te maker, wien zif eene- hieratt alleen verklaarbare, en bif stuart en elders enopgeloste, hulde moeten hebben geboden. I 3 In Leid in-G. Portugal, Spanje en Frankrijk, en de Oostzijde vam Grootbrittanje, henen ftevenden.. Van het Noonder witeinde van dit eiland. verder Noordwaarts aanhou- dende, bereikte, wi] men, PYTHBAS, in zes dager zéilens, een land van den naam van Thude, over, welks ligging er vecl twist is gevoerd (P). Voor hem was CoLEus, van Samos, op ech 26 tegt door ftorm naar de Sttaat gedreven,-en dezels ve vervolgens dooergezeild. Hij vond er. Tartesfus, en kwam van daar met fchatten in den Archipel te- Yuge Sints werd die pleats ook door andere Grie- ken bezacht, en werd er daarop inzonderheid van Ph Ocea cen handel gedreven, welken men. gewäppn- derhand tegen de Phoeniciers befchreiben. Want de- zen waren daarvan zecr jaloersch, sangezien si} al- vorens genoegzaam bij uitfnitting op Tartesfus ge- hondeld hadden, toen zij alomme in koopvaerdj de bovenhand hadden. --Hunne voornsamfte -hendeltad was ‘eenen gerui- men tijd lang Sidon, volgens deszelfs naant oor~ {pronkelijk eene vis/chersplaais, maar reeds vroeg- tijdig het grooze geheeten (*). Het naderhand zoo vermaarde Tyrus werd deszelfs dochter genoegmd, en was tot op den tijd van. NEBUCADNEZAR een eiland. Eene andere dochter van Sidon was Aradus3' een {chiereiland, even als Cadix, dat de Phoeniciers vervolgens buiten de Straat van Gibraltar bouwden ;,, zoo als zij aan de Noordkust van Afrika het mete, | ter- (*) Blijkens Fofaa XIX. 28. a, INLBEDIN G. 2s arti 200 vermansde Carthago Aicinten,en de Cap. Thätigkeiten wederom Carthagena in Spanie, war deutsche Gebiet, en lange im vorigen Summe verzeichnet, werden, dass der Romeina bei via daar verzeichnet. Reeds voor den tijd van HOMERUS en Davin, verzeichnet de schönen Schaden der Phoenicess op Tartesfes, en het verdere Spanie, hun besij-denswärts werden. De magéfige parponieren, onde wie inmiddels  hadden gedaan (§)5 seo als eenige Phecni- ciers OL. Kon, X. 22. It. Chron. VITf. 17, 18. (¢) Dae yosaraats fchepen desrtoe beRhemd waren ijt wis 11 Crew. XX. 36, 379 mleee hoe hed men 14 Is 266 INELSBEILBING. ciets ‘het ten tide ven den Egyptifchen Koning ECHO, en op deszelfs. aanzoeck, deden. Psammiticnus, vader van dien Monarch, hed den toon met hulp van vreemden beklommen, en die -vreemden in dienst gehouden. Sints verfländige mein einmemeing der onde Egyptische inftellingen; 1 NECHO ijverde grootelijkks, om Koophandel en Scheepvaart in te yoeren. Vruchteloos poogde hij den Niji door midde van een kanaal met de Roode wee ge vereenigen (Q); maar nu bouwde hij aan die zele zelve eene vioot, welke naar Indie ftevende, en ten. minstte gedeeltelijk met Phoenicifche Zeelieden 'temand zal zijn geweest' (*), en hij zond zulke i. Lke Asratlitifche Zeelieden tot zoodanig iets kuanen befemmen, zoo het sivorens nooit ondernomen en ge-Joke ware? Het wezenlijk gelukken kan ook daaruit schijnen te blijken, dat SALOMO’S en HIRAMS Tartesfi-ché vioot aan hare teizen drie jeren befteedde, zoo ais die van ‘Necuo naderhand ook, en dat men nabj We Kaap de goede hoop Zeer onlangs overblifflen van een cederhouten (chip gevonden heeft, dat een Phoe- ‘Siicisch moet sija geweest, Toen werd echter dat Tyrus en Aradus in der Perzifchen zeeboezem niet door hem gefticht, waar- van straso, Lib. XVI, pag. §27, gewaagt, en wetks inwoners beweerd zonden hebben gehad, dat de Phoeniciers ean de Middellandche zee van hen afftamden, doch volgens Ls5. 1. pag. 29, door anderen van beu afkomftig. werden geacht. Neen, maar die feden heess we! ten IN'SLEIDIUNG | 139 Zecleden met fchepen van hem wi de Roede zee Afrika rond.. Dezelven seiiden lengs den wai benen. Het afloopen van den Z. W. Monson in het Kanaal van Mofambique verbeidende, zaskica aij daaremftrecks Koren, wearvan zijj de vrocht i oogstten.,.cer 213 verder ftevenden ; eh, na cene drie jarige reis, bereikeen 2 gelukkig den mond de Nijs. Hearopotus, die dit verhaalt, treke bet in twijfel; maar er schipt one Garin mets ongelook liks gelegen te wezen. Onder de proLEMAnUssEN, die de avereenigigen van den Niji met de Roode zee tot stand bragten, zou zekere gupoxus, vid Indie, near de Roods zee zeilende, en door form naar de Echiopifche kuse gedreven, aldaar den voorftevfn van een ichip gevonden hebben, waaromtrent hij naderhand vernem dat bet van Cadix Zuidwaarts henen gezciid, a nimmer terug gekbmen, was. Hiernit zou hi befloten hebben, dat men Afrika rondzeilen kon. Nye zou hij zelf ten dien ecinde op weg getogen zi, maar zien eerften togt niet volyoesd bebben; mi van eenen volgenden was de uitflag niet vermeld geworden — {schrijft sTraso, die inmiddels in dit veteal genoegzagm alles even ongerijaid vindt’ (*); zoo ten Thylus, en Arathos, of Aratia. Zie de Acta Uitee varia Societ. Traject. Tom. M1. pag. 285 faq. Voor en achter welke pleats er over de  enkel, dat pantus oenige: Zettieden, waat- onder scYlaAx, de kust van Aazit ttn Oosten der Roode see tet opnemen, ext dat sdkere saraspes, @oor xerxes gtiast, om Afrika rond té zeilen, @n, ‘zulks ‘niet volvoerd hebbende, gekruist werd s fehoon hij ecnige weomswaardige berigten nopens de “Wemkust ivan: Afrika bed aangebragt.' Langs dip keast: zeilde vorvolgens zekere EUTHYMENES tot aan tone’ groote rivies', ats de Nyl, dat -zekertijk de Se nepal moet zi geweest$ en die kust wordt, in het aatdrijkekundige werk van SCLYLAX,. tot aan zcker elland. befchrevert, dat bij hem Cerne heet, en, wolkens Osean ‘Fedalle was. Verder heen, xegt - hij, “@) Lib. Uh, SEgi 4839 445.71» 7s 735 intnsicher @kent dezelfde straso, Lid. IV. pag. 139, dat eeni- ge, wegeng of door pyroeas verhaalde, bijzonder- hedgn veel waarfebijalijke hebben. “a ‘S “@) Lib. Uh, SEgi 4839 445.71» 7s 735 intsicher @kent dezelfde straso, Lid. IV. pag. 139, dat eeni- ge, wegeng of door pyroeas verhaalde, bijzonder- hedgn veel waarfebijalijke hebben. “a ‘S “@) Lib. Uh, SEgi 4839 445.71» 7s 735 intsicher @kent dezelfde straso, Lid. IV. pag. 139, dat eeni- ge, wegeng of door pyroeas verhaalde, bijzonder- hedgn veel waarfebijalijke hebben. “a ‘S “@) Lib. Uh, SEgi 4839 445 Raso, Lid. II. pag. 67 en 69, die hier, het gene HeRoporut nopens NecHo had verhaftet, gansch sveregtsch tot panive heeft te hale gebeegers - ION ‘LIE I'D I'NG: 699 hi, wasde zee mlet vaarbabr, Uh hoofde wir on depen, wier, enz. fets, dat'men oulings vif ob gemeen opens watcren verzekeric, welker bevaren men voor’ zich tt mociglijk of t ervaatite hed Beacht. 