De zeden der wilden van Amerika [microform] : zynde een nieuwe uitvoerige en zeer kurieuse beschryving van derzelver oorsprong, godsdienst, manier von oorlogen, huwelyken, opvoeding, oeffeningen, feesten, danzeryen, begravenissen, en andere zeldzame gewoonten, tegen de zeden der oudste volkeren vergeleken, en met getuigenissen uit de oudste grieksche en andere schryveren getoetst en bevestigt
Lafitau, Joseph François, 1681-1746
Zünder zu der Verfügung ist een van der Offen, die de Lacede-moniers, Kariers en de Volkeren van Thracien God Mars tereren pleeden, waar in zu Honden tot een Oifer flachten Maurer dat net een Geeft van Godsvruch zou zyn, die de ziel van dezc Offeranden is, is het een Geeft van razerny en dolheid. Want hun jgedachteh op hst gezicht van dit gerecht verhit worden, beelcwn zy zich in dat zy het vleefch hiuiner vyanden verllinden, gelyk zy naderhand in hun liederen zeggen, en zy hebben geeign groter vermaak als de verachcing die zy 'er van hebben te betuigen, dooi de gelykenis die zy tuflchen hen en de honden maken; in der daad zy geven geen anderen naam aan hunne Slaven. De Krygslieden verfchynen in deze Vergadering op een afgryfälligke en wonderlyke manier, die bequaam is om fchrik aan te jagen befchildert, en met hun wapenen opgefchikt. De Veldoverständ, die de Byl opfteekt, heeft de troni, de schulden en de bortet houten zwart gemacht. Hy is gewapen, zo wel:ds een of twee Raadslieden die hy nevens heeft staat, met zyn vrouw en kinderenj die met hun befce cieraad opgefchikt zyn. De Overstände eenigen tyd gezongen hebbende, verheft vervolgens zyn stem, en zegte te^ alle de omstanders dat hy dit feci'c aan den Orlogs God oftort, en zich vervolgens tot hem rechtende. „Ik „ iroep u aan) zegt hy, op dat gy my in myn ondern Eingangen began, dat gy medelyden met my en myn ganze familie hebt; "Kop ook allegoede en quadeGeeften aan, alle die in duch, "Op der aarde, en onder de aarde, en onder de aarde zyn, op dat zy my en die van men tonen, dit t VAN A M E R I K A. til. BOElv ,, myn aanhiin^ bdmulen • en dat ttry na on gdukkigc ceyee wcer " in ons land mogen keren. " Al de omstanders antwoorden bo I Iw! en herhaten deze toejuichingen op afle de wcnllchea en gebe- den die hy doet. Eindelykt Acft de Overfte den sang aan en bcgint den dans M- Imront, ilaande mec zyn moker tegcn oen van de pylaren van de hut aan, en ly antwoorden hem aile door hun ix*, A<f ter . Wyl by danit. Leder van de gene die het rysje opflicken llaat op zyn beurt ook op den paal en danft op dczelfde wyze. Dit is een openbare verklaring van de vcrbintenis die zy voorheen in 't verholen aange- gaan hebben. Dan bied men opentlyk de hondekoppen » die men in de ketel gePtokcn heeft, aan de aanzienlyklle helden aan > om door dit teken van achting hun mocd op te wekken. Denn danifen ly ook hun fat yrfchcn dans, en wwpen afch 7 het hoof't van die gene, diezy wilien aanmocdigen, ofookwel op die, dienzyenig verwyt willen doen dat Jiy zich niet wel in enige gelegenliedenge- dragen had, daar hy minder dapperheid had lacen blyken, alsmen zich van hem belooft had. Zomniige, met hun wapens fchermen- de, m Taken ook den schyn Tan iemand der omltanderen te willen trösten, also ry door deze gebaren zoggen wilden, dat zy dus verfcheyde hunner vyanden om haU brachr hebben. Maar het is gegen anderen georloofc, als die zidh retas door enige heerlyke daad hebben beroemt gemacht, on Ibewyzen van dapperhetd kunnen tonen, dit te doen; noch moeten zy op ftaande voet een gehenk aan dien genen gevenj dion zy deze foort van finaad, mec zo veel vryheid te gebruiken hsbben aangedaan, by gebrek van'c welke deze rechc zou hebben om hen in ^t openbaar te hieten liegen, zeggende dat zy maar bloodaorts zyn, die nooit de kouragie hebben gehad om ienvind leed te doen. Gegen hei met schaat zoubedekken. Daar ftaat ook aan te merken, dat ieder zyn byzonder lied heefc, ^t geen niemand in zyn tegenwoordigheid zou durven zingen, niet alleen in diergelyke plechtigheden, maar zelfs in 't byzonder, zonder zich blooc te ftellen om hem een afront aantedoen, en 'or weer een van zyn leant te oncfangen. De Oorlog on the east, na mate dat de bestemde tyd om te ver-trekkcn nadert, en word by na dlle nachten gezongen. Men word met ernft verbittert, wanneer men de mondprovilie begint op te doen, 't geen zy Jagotonkariagsn, dat is te zeggen den bonger snoodncemen, 't zy om dat zy dezen voorraad cegen den honger op doen, waar aanzy in hun lange tochten blootgeftelt zyn, 't zyom dat de krygsknechten door lang viften aich daar toe bereyden > om, tcfiigen zy, te beter in ftaat te zyn- om door deze toebereyding den honger uit teftaan, die hun onvermydelyk voorkomt, en om te beproeven hoe lang zy dien kunnen verdiuren. Wel is het waar dat zy mifllchien hedendaugsgesn andere redenivoor dit ftrenge vaften he Bben, maarhec blykcklaar dat het by bun oudstyds een godvnichtige piechtigheid was, -met'het zclfde inzicht als de offennden ingeftelt. indelyk, wanneer de tyd veriopen is, nemen die gene, die in begint denduni Aihon-rout. Vremdc plechtigheden op die fell. 3H ZEDEN DER WILDEN r. u Ctmte, N.nt.jt U Chime, toiu.\.p> Verge- lyking hier van metde OoU- held* Hvmtr, JIM. 6, Vertrck der KryKS- licdeo. het dorp blyven> van hun vrienden > die vertrekken tnoeteii af. fcheyd. Leder wie een pant van hun onderlinge vrindschap hebben. Zy verwilten van deken, of enig ander nuisraad. Een krygnechc eer hy uit het dorp trekt word dikwils meer alstwinig of dertig maal geplundert, na nute van de achting waar in hy by de zynen is of na het getal van vrinden dat hy heeft, zynde Vr niemant die niet yvert om hem tekens van zyn achting te geven, en die hec zich niet tot eer rekent iets te bezitten datliem toegekomen heeft. De Schryver van de nieuwe gedenkfchrifcen van China, die met zo veel aartigheid en bevalligheid gefchreven zijn, geeft ons een heerlyk voorbeek van eendiergelyke beleefdieid in de Chinezenje-gens de Overheden, die in een Fand of Provincet, hun tyd met lof Ugedient hebbräge genoodzaakt zyn na een ander over te gaan. Want zo dra de Mandaryn op het punt van zyn vertrek, "gaan al de inwoonders op de herewegen (laan, en rangeren zich " hier en daar van de poort van de (lad af, waar door hy komen 3, moet) tot twe of drie mylen ver: men ziet over al schoon verlakte tafels, met cityn overtaken, en met konfituren, likeurs en Thé beladen. leder houd men tegen zyn dank op den weg fhande, men dwii^ hem te^aan zitten, te eten en te drinken, wat het aard^fte is, is dat ieder een iets wil hebben dat hem toehehoort. Ue een trekt hem de laarzen uit, de andere neemt hem zyn  de plaats, en eer hy van dezen troep verloft is, heeft hy dikwils al dertigderly verfcheyde paren laar-fen aan gehad. Deze voorbeelden van wedierzydfche-beleeftheid vondmenin de Oudheid niet alleen onder medeburgers, maar zelfs onder vy-anden. Glaukus en Diomedes, flaande op het punt om elkander an te vallen, en de verbinteniflen kenbaar wordende die hun Varder door de rechtcn van gaflvryheid hadden gemäckt, hernieuwen het oud verbonden en willende elkander tekens van hun achtig gevon, verwilleten zy op het llagveld onderling van wapenen, voor dat zy elders tekens van hun dapperheid tegen Vyanden gingen geven, die hun niet zo na beflonden. ZESDEHOOFTSTUK. O den dag van hun vertrek vergaderen alle de Krygslieden. op hun befi uitgedofien met alle fiukken gewapent, in del Hut van den Overften van de Party, die altyd volgens gewoontel zwart gemaakt en. Gewapent is. Onderwylen trekken de Vrouwen J met hun bagagie beladen, voor uit, en wachten hen op een zeke-lre diftantie van het dorp in. Wanneer zy alle by een zyn i doetl de Overfte een korte aan spraak en gaat voor aan, zingende alleeni bet doods-lied in name van alle de anderen, die hem op een rcyl en aan een volgen, zonder een woord te spreken. Buiten de plillade gekomen zynde > fchieten zy hun vuur-roers af, zo zy erl V A [hebben, offchii tmarchercn als hy > tat dorp is. A morgen als hy \ tat dat hy ten e gekcert is. daai om den Geeft te;t, en wcer t( I varen. De Krycjsliedc hen, leggen alle lenden von Vrouv. Dodig heben, c. De Irokösen, helten Gafkenrl, nicnllelhng dezer betekent, geeft i. I. zodanig een z. Ibenoeming van h. Izachtedons die n. tekent ook de pla. Imatten, wairop 2. zy dit woord voo eder oorlogsman zich droeg. In der da:id de un beheldsprakige tochten uit te dru. I is zo oud, dat 'er (ten. Maarnadem vanafgeleyd won jishetmy genoegi. I tochten meedrage in'tvcldnodighel. Ze. V. Hun aanvallend delen dezelfc. Ityden bedient hee. P.ft, dat men hu peten de boog en Gretchen tochten, hetharnas, Hun bogen zyn 'der zeer hout. Kcht, en by na zo pkt. En metver vancenzen pu ' Varen. De Kryplieden gekommen zynde daar de Vrouven hen inwachten, leggen alle cieraad af, en ruilen zich toe als reizigers, fetlenden hun Vrouwen of I'jloedvrindinnen alles ter hand wat zich mooglyk is. De Irokonnenen en de Iluronnenen noemen den Oorlog Ondouta-ptt en Gaskenrbagette. Ilct Hot word Gagetton dat in de za-raenllelling dezer beyde woorden gevonden word, en dat dragen betekent, geeft te kennen dat men daar in ecrtyds let droeg, dat "criodanig een zinnebeclt van was, daar de gantfche Oorlog zyn benoeming van had gekregen. Het woord Ondoiita betekent de lachtedons die men uit de airenvan het moerasried haalt, en betekent ook de plant jn 't geheel, waar van zy zich bedienen omde matten) wairop zy flapen, van te makenj zo dat het fchynt dat ly dit woord voor den Oorlog eigentlyk bewaart hadden, om dat ieder oorlogsman in dezefoort van tochten zyn bed of mac met liichdroeg h der daad de mat h is noch hedendaags het zinnebeeld dat zy in ihnen beeldsprakige fchilderyen vertonen, om hec getal hunnerveld-tochtenuit te drukken. Wat het woord Gaskenrba aangaat, dat iszo oud, dat 'er de Wilden zelfs de betekenis niet meer van welen. Maar nademaal het dw?as zou zyn tezoeken waar een woord vanafgeleyd word, daar de inboorlingen zelfs verlegen inflaan, is het my genoeg te zeggen, dat al wat de Wilden op him krygs-tochcenmee dragen in hun wapcns beftaat, in enig huisraad dat'zy io'tvcld nodig hebben « en in enig voorraadvan meet, zodanig,als jik'tuitgelegt neb, tocbereid. EVENDE HOOFTSTUK. Eeteke- nisvan het woord Ondtnta dwriy den oor- lo(; meei uiidruk : kcD . gsUedeni It , in del gewoontfil ^rouwenij een zelce- ,yn , doetj idc ato een rey| en dcpi- zo xy « HUn aanvallende en verwerende wapens waren en zyn noch ten delen dezelfde , waar van men zich by na overal in de eerfte Ityden bedient heefc , tot dat men het fchietgeweer uitgevonden Iheeit, dat men hun door een ilecht overleg medegedeelc heeft; te Iveten de boog en pyl, waar van men de eerfle vinding aan de ICretenzcrs toefchryft i dc werp-fpies , de moker of knods , het ifchilc, het harnas, en de helmet. Hun bogen zyn sx\ rood cedren-hout gemaakt , of van een an- iJer zeer hart hout dat in het vuur noch meer verhart is. Zy zyn Itecht, en by na zo lang alszy zelfs ; hun pylen zyn van riet ge- Imaakt, en met veren van enigen groten vogel verzien , en inplaats Ivan een yzeren punt plakken zy daar met een zeer llerke vislym ' IID EE L. N fcber- pensder Wil. den. 39* ZEDEN DER WILDEN Dcmee- lle Ka- raibifchc Naiicn vergitti* geiihaar pylen. De mo* kerof wapen- koods. Hud I'childer: Harnaf- Zedert datde Wilden nietde Europe- ancn handel gedre- vcn lieb- ben.ge- bruikca Tevuur> roeit. Frezitr, Rtlntitm Mtrd* Sud.p. yb. Tbevet, Cojmof. limiv, I. ii.th.i. f-^S. f.i. Fischerbeenderen of flenen aan, je  aan de kanten ge- lyk gefchaafc, en loopt aan het ent breed of rond toe terdikte van een vuift. Men ziet *er van verfcheyde soorten. Han fchilden waren van biezenof schonen met een of nicer toebereide vellen bekleed, daar zyn *er die naar van zeer diklecr zyn. Zy hadden *er van alleriy grOotte en van allerly gedaan- tens. Hun hamalten waren ook een zamenweefzel van hout of kleine ried-stokjes: op een zekere lengte geihedenj vaft tegen elkander fluitende, heel netjes met kleine koortjes van harte of geytevel gemsnkt, doorweven en doorregen. 2y hadden dy-en arm-pla-, ten van dezelfde ftof. Deze hamaflen konden de proef van pylen, die met been ofileenigewi^ient Waren, uitflau, maar zy zoudenf de yzere punten niet hebben kunnen weerftaa Ik weet niet datze m Amerika elders als m het Noordelykedeel in gebniik zyn. Zedert dat de Europeanen met de Wilden handel gedreven heben in vuur-roers, kruid en loot, heben de gene, die dit kry-gen kiumen, byna hun andere wapens laten varen, voor al die tot I verwering des ligchams dienden j niet tegen en mufquet kogel kunnende befchutten, neigens toe dienenalstot. Ue veiufgelegenfie Volkeren, en die zo gelukkig zyn dat zon ons niet kennenj gebniikenzemilTchien noch. Zy bedienen zich niet graag van onze degens op de mnnier als I wy doen, maar zy ftekenze aan *t end van*de ftokken, die zy met kacht gelyk de spieflen werpen* of die zy als lanifen of efpontonsj handek*i. De Volkeren van Chili hebben ilingers, en zyn op de jachtzeerl behendig in het werpen van korden, waar meg zy dedieren verstrikken, ik weet met of zy zich in den fürst van bedienden, gelyk eertyds de kampveenters, die Refiiarii genoemt wierden, die ze in de jävechten van de renbaan gebniikten. Thevet fwet ook van een ander soort van wapens, die iel Patagons of Reuzoi, die dicht by de Zuidlanden wonen opeen, land aan een hoek van Amerika gdruiken. Het zyn, zegt hy, zegte een een zware kogels, die uit eenl 1, zeer klare myn gemalt zyn: deze kogels zyn gants rond, dezel 3, maken zy aan een touw dat vanpezen der derren gemacht is jast. VAN A M £ R I K A. III. BOEK. 397 Dit ilag van wapens laten zy nooit te huis, 't zy dat zy ter , jachc of ten Aryde trekken, te meer om dat zy in dit kunfije zo y varen zvn, dat ze op de lengte van hun touw niets zullen mif- „ fen te raken. Ook werpen zy ze wel uit de hand zonder die „ vaft te houden* en dan zynze niet eens bekommert op vyfender- „ tig of veertig fchreden daar zy opgemikt hebben e trelfen, en „ een beeft moet wel nioeielyk zyn' m 't leven te brengen, en wel ^ harde beenderen hebben, zo atie kogel hem die nice knuil en ^ un ftukken flaut: wanneer zy het gedood hebben ^ dragen zy „ het op hun fchouders na bun Hutten: 'twaar al zo goed Même le ganze können, können vuur-roer gecroffen te zyn; Onder 'tgetal vande wapens moet men den (landaartfleiden, dienl de krygslieden dragen om zich to onderfcheyden. 'Tis een ronde schörs' waarop de wapens van de Natieof enig ander kenlyk te-ken efchildert is, en die aan een langen flaak gelyk de andereflan-doaraien, die men in onze legers gebruikt, vaft gemaakt is. ACHTSTE HOOFTSTUK. Même le zonderling vermaak het is het gedicht van Apollonios van Rhodus over den tocht der Argonauten gelezen, om de volmaakte overreenkomil die ih door het santfche werk tulfchen deze beroemde Helden der Oudheid en de Barbaren van den tegenwoordigen tyd in hun reizen en krygstochten vind. Ilerkules en Jazon. Kafior en ToUux, Zethes en Kalais, Orfeus en Mopfus, en alteze andere halve Goden die zich überführte heben gemacht. Oldie men al te lichc wierook lieeft toegezwaatt, worden zu wel door een troep arme en elendige Wilden vertoont, dat i my verbene met eige ogen deze beroemde winnaars van het guide Vlies te zten, maar deze gelykenis brengt een groten afflag in het denkbeelt dat i my van nun roem gemaakt had, en ikfchaam my voor de grootfte Koningen en Vorften van de Wereld dat zy zich toe er gerekent hebben, wanneer zy daar by vergeleken wierdeh. Ifet beroemde Schip Argo, dat een Aeen die aan een koorde van wortels van Laurier gemaakt, vaft is, tot anker heeft, waar aan het gewicht van Herkules alleen tot ballaft dient, dat de Argonauten door de Lybifche zanden twaalf dagen en twaalf nachten lang op hun schouders dragen, heef I niets dat het van een prauw often hoogften van een floep oriderfcheyd. Deze Herkules zelfs, die by de anderen op de roeibanken gaat litten en een riem in de hand neemt, die diep in het bofch loopt om een riem van een kleinen dennenboom, na dat de zyne gcbro-ken was, te maken, die t>lkens als men aan land treed om in liutten te flapen? op ftrand onder den bloten hemel op een bed van blaren of takkengaat leggen, is in alle delen een Wildeman en niets I meer. Ik zou de gelykenis verder kunnen voortzetten, maar zy zal van zelfs taftelyk genoeg worden door de toepafllng van de omstandig-iieden die ik zal ^aan verhalen, zo iemand de moeite wil nemen om die met het dicht te vergelyken. II. D EEL. Xx De 9SS & 166. J Jem i;t. i.yj. 533- Ul.±. 39* Z £ D E N D i: R \V I L D E N Hon tochlen. Dcmcf lie toch- tcii dcr Wililcn gefchic- aen le water. Voor« deliKC leuging der Iro- koizcn. DeFe- niciect Uoan voocde ge. mv- De neefte rcyxen dcr XTlTdcn gcfchlctlcn tc water , om hct muk van de Meiren en dc Ktvieren , die Amcrika zodanig dooriny den ) dac 'er byna gecn plaats is , daar hct wacer niet door loopc. De Rivieren van Europa lyn beken in vergcl)^king van die van de nieuwc Wereld. In Zuid-Amcrika zyn de Rivier dcr Amazoncn, dc Orcnoko , dc Rivier de h Plata hclc zciin , om hun griiwelyke breette en lengce. In Noorder-Amcrika hecfc men Meiren van/oec vi'ater, die Eb en Vlocd hebbcti) en waarvan'crzomraige vyfhon. dert mylen in den omtrck bdlaan. Byna alle deze Meiren heliben gemeenfchap met elkandcr, en wannecr men op dc hoogtc vanhec land isgekomen, tegcnden groten vloedSt. Laurens opvarende, vind men fchone Rivieren die in dc Millifippy lopcn , dewclke by. na altyd Noord en Zuid lop6nde , Noordcr-Amerika in iwec gcly. ke delen fchynt te fnyden , om in haar fclioot ccn mcnigtc van fchone Rivieren tc ontfangcni die van beydcoevcrs zich daur natoc begeven , en waar van hy dc fchatting aan de zee gaat ovcrbrcn- gen* zich in de golf van Mcxiko uitftortcnde. De legging der Irokoizen is noch voordeliger als die van dc an- dere Volkercn van hct Ooftelykc deel ; want van dc eene kimtdcn vloed St. Laurens in hun buurt hcbbcnde, hy den bcroemden mh- terval van Niagara, en van de anderc kant de Oii'io , of de fchone Rivier die in dc Milfifippy valt , zyn zy wel gclcgen om ovcral na 't Ooden en 't Wcften te varen, den loop van dezc twee rivieren volgcnde. De wyzc waar op hct land doorfneden is tot verdeling der m-teren die het vrucntbaar maken nioeten, heeft de sheepsvaart, byna zo dra als 'er mcnfchen warcn > noodzakelyk gcmaakt. Maar deze kunft die in de laatile tyden loc zo hoge volmaaktheid gebracht is, was cenige ecuwen lang in zeer enge palen beiloten; en schoon de Ark, waar van God zeifs de maat en proportien gegeven had, en die zeer grooc moet gewceft zyn, als men acht gccft wat 'er al in moeft, reeds in dc tyden van den Zond vloed (knk-beeldcn tot het bouwen van schcpen had kunncn geven, in der daad van ccn gants anderc gedaante, maar die vccl haddcn kunnen houden, moct men evenwel bekennen, dat zelfs langen tyd na Den Zondvloed niet allecn niets by de Ark quam, maar dat het zelfs fcheen dat men alle kennis daar van verloren had. It is waar dat de wereld niet meet met cen zo groot ongeluk gedreigt zyndej als dat waar door zy byna gants had omgekommen, en dat de heerfchzucht de grecigheid niet ojpwekkende, gelyk zy nadcrhand konnte heeft, de menfchen afgclchrikt waren van diergelyke ver-en te ondememen als de Ark, die een vruchc van een veeljari-gen arbeyd geweefc was; ^t zy dat zy die niet nodig oordeelden voor hun tegenwoordigen nooddruft, ^t zy dat ze noch geen naauwkcurige kennis van de wyduitgeftrckheid der Zecn hadden, noch luft om zich daar op te wagen, of wel dat zy zich Iver daar reukeloos op wilden vcrtrouwen, <ds te vccl moeire en arbeyd aanwendenj om met mcer veiligheid te vcren. Schoon men de Feniciers of de Egyptenaren de ecr gceft van de eeiftc uitvinders van dc fcheepsvaarc geweefc te zyn, geloof Ik dac Tun Men gebruikte I narea, de Arabic is te zeggen van en Plinius fpreke De Kanoos ws lemaakt, en mel maniers, en van van de Veneten ( q> den Tiger en I Anderc waren vs der Egyptenaren heeft neerlyk dea • VolgcnsThuc) .V ccn viooi in zee | ag van Kaftor van gehad hcbbcn. Dc Cypriotten, dcFcui biers en de Focccrs. VAN A M E R I K A. III. BOEK. 399 men leggen kan d« de l)eginflclen over al daar 'er mcnirchen zyn bvna dc zelfde geweeft zvn, en dat dctc beeinirelen niet /eer aan- nierkelyk warcn. 't Is zelfs zeer waarfchynlyk dat voor dat de Fe- niciers dc anderen hier ontrent ovcrcroti'en hebben» de in\^oonders van de Eylanden van de Egeelche zee, en dc zee-kuftcn van Pelo- ponnefus begonnen hadden daar vele zaken in te verbeteren. Ilct Kyland Kreta was beroemt voor den groten koophandel van Tyrus en bydon. Jupiter had Europa } dochcer van Agenor ge- Ictuakt, en zyne kinderen hadden lang de Middelandfche zee be- hecrfcht. * Minos had zelfs cenige plaatzen in Fenicien vcrovert, enzich daar ter neer geilagen. Dedalus en Ikarus hadden ten ty- de van Minos de zeylen en mallen uicgevonden. jazon* zo als zommigc zeggen, was de eerAe die de lange vaar- tuigen uitvond , in plaats dat zjr voorheen een ronde Hguur had- jdeii) gelykezekere kleine fchuiten » waar van men zich noch op den Eufraat en denTygcr bedienc. Herodotus befchryfc deze ron- i de fchuiten, wMt mec men den Eufraat afzakte. Maar zonder tot zulke duittere tyden op cc klimmen , het is ze- I ker dat men zich langen tyd in de drie dolen van de bekeude we- reld van geen andere bedient heefc , als die gene cTie noch heden- daags in Amerika in gebruik zyn y dat is te zeggen de Praauwen lenCanoos. NEGENDE HOOFTSTUK. DE Pyrogen waren en zyn noch hcdendaags uitgeholde bomenj waar me& Virgilius meende dat de Scheepsvaart begonnen I had, gelyk ivr het door die Vers uitdrukt. Tunc Alnos pr'imum fluvil fiiifere cavatas. Men gebruikte daar alie foorten van licht hout coe. De Egypte- I Daren, de Arabieren en de Indianen • maakten ^er van biezen , dat iste zeggen van dat rietj waar van Diodorus uit Sicilien, Solinus enPlinius fpreken* dat zo vervaarlyk hoog en dik word. De ICanoos waren van twee foorten 9 fonunige waren van tienen temaakt, en met vellen overerokken; zodanig waren die der Lu- 1 Fitaniers, en van de Volkeren van Groot-Brittanjc op den Oceaan* , vande Vencten of Venctianen op't Adriatifch meer* der AfTyriers op den Tiger en den Eufraat ; der Ethiopiers op den Nyl , cnz. Andere waren van de papier plant of fchorflen gemaakt, gelyk die derEgypcenarenen vedclieyde Volkeren daar ontrent. Lukanus heeftbeerlykdezc kleine fchuitjes in de volgende Verzen befchre-; ven* • Vokcns Thucydidcs i. Bock, is Menos dc oudfte voor zo veel men weec ..i een vwot in zee gebracht hceft. Eufcbius nocmt in zyn Kronyk op het ge- zag van Kaftor van Rhodes, dc Volkeren, die na elkander 't gezag over de zee Bchad hcbben. Dc Lydiers , de Pelasgiers , de Thraciers , de Rhodiers . dc Cypriotten, dc FeuicierSi de Egyptenarcn, de Milcficrs, dc Kariers , dc Lc*; biers en de Focccrs. Hy kon wel van dc Krctcnzcrs begonnen hebbea. Adleri der rchecpi* vanrt bckeni Grit. Cyrm. dtSiivi' Htr«du$. 194. DcPjf Pram- wea. Gtorg. ti W.136. Diodor. Sit. Ml. lm.Cap. 6s.P/im M.Ttap% a. DeK«. noot. Strah, 107, Lmmtl Pim.U. j.Ctpt,. Kanooi wnHoi- dcn. DeWil- ilcn bui> lelcii 7.fehmet hunKa- DUOS *t6iider- tleburen 400 ZEDEHDERW;iLDEN Frimum catnefalix^ madefado vimintt parvan Tkxitur in pupp'm, caj'oque induta juvenco Vidorii patitHS tumidum luperenat amnem. Sic FenetuiJ^gnaHte padOj fujoque Britannut Navigat Oceano. Sic turn tenet omnia Nitui ' Conferitur Bibula Mempbitis Cymba fapyro. De Schfyvers gevcn aan deze fcl'.uitjes de bynamcn van Sutiies m P/icati/ De Schfyvers gevcn aan deze fcl'.uitjes de bynamen van Sutiies m P/icati/ De Schfyvers gevcn aan deze fcl'.uitjes de bynamen van Sutiies m P/icati/ De Schfyvers gevcn aan deze fcl'.uitjes de bynamen van Sutiies m P/icati/ De Schfyvers gevcn aan deze fcl'.uitjes de bynamen van Sutiies m P/icati/ De Schfyvers gevcn aan deze fcl'.uitjes de bynamen van Sutiies m P/icati/ De Schfyvers gevcn aan deze fcl'.uitjes de bynamen van Sutiies m P/icati/ De Schfyvers gevcn aan deze fcl'.uitjes de bynamen van Sutiies m P/icati/ De Schfyvers gevcn aan deze f Es, om dat ry aan malkandcr moeiten genaait worden, ter oorzaak van de Hot' daar zy van geniaakc vierden » en dat Vr waren die tot een konncn gevouwen worden » zo dat men zc ge. maklyk dragen kon- Heb. Ethiop. op het getuigenis van '* Plinius, hadden 'er van dat flag, die zy met hun overigc bagagie inpakten, en drocgcn, wanneer zy aan de Katarakten van den Nyl gekomeawaren. De Eskimenzers, en cnige andere Volkeren van 't Noordcnhcb. ben ons het maakzel en de gedaante van die bewaart, die zy gc. bruiken deweike ook van de twee foorten zyn. De cerfie zyn maar voor een perfoon, zy zyn van twaalf tot vyftien of zeftien voeten lang f gants plat > en van gedaante als een wevers schiet. Zy zyn zo wel van boven tus van onderen gants met velten bedekt, en hebben maar een gat in 't midden, duur de WUdomaQ halver lyf in gaat zitten. Hy iluit deze opening als een zak dicht om zyn middel toe, als met een kafak heeft gcnagcn, en die zo gefchikt dat 'er niets alshcc anzicht blvft, lykenen de kano en de roejer maar uic een ik te zyn en daar zou geen druppel water in konnen komen. Zj heftieren de kano met een Dobelen riem, die aan weerskanten als een palet geniaakt is. Zy regeren die van bcyde de zydcn met zo veel behendigheid en van de kano langs het water fchynt te glyden » en den wind te willen voorby rennen. ten wefpies die zy aan de kanten van de kano met een langc koort vafl maken ) dient hun om de viiFchen te treiicn, die zyinauw eten, en nademaal zy niet voor 't water vrezen, en zelrs pleifir schreppen om hun kano 't onderile boven te kcren, en twee ot drie-maal achter malkander om te buitelen, fchynt het dat zy zondcr vrees lange tochten kunnen ondernemen, als zy maur verzekerc kunnen zyn dat de vifch hun niet ontbreken zai. Hund andere kanoos zyn van het ordinare maakzel. De kiel is van hout en van we! in elkanderer gedrevene ftukken, die men vcrvolgens van 't eene end tot 't andcr met vellen van zechenden, die wefgenaait zyn gelyk de eerft genoemde, bedekt. Zy /yn zoo lang als grote Praauwen, en kunnen vyfti^ of zeftig perfonen bergen. Als het lUl is bestiert men ze met riemen, maar als de wind goed is zetten zy 'er een mad met lere zeylen op. De * PUnittS lib. f. cap. p. Navis Plicatilis, quae fafta ex corio complicata circumfercur ad tntjicndos amnes. Idem^ libr. 10. cap. zp. Ibi i¥lthiopicx convcniunt naves : namque eas plicatiles humeris trtnsfcrunt, quotici ad Catara&as ventum cfl. Heel. bt. 40 0. VAN De Indianen van lere schütze IceendeHeer F Zuid-zee gegeve Het beitaat in en uic vellen van datzy water-die tumiddel.van eei zorgvuldig toefh volgeos maakt in hetvoorlle nadei del van een houi beftaande, daar De staken van d voor tot de acht I p van bakboot detotdeandere verfcheyde andei Ueoe die op dit i m roeien nee eei I ne Eskimenzer k Zo de wind goet liicht die verdwyi optveedarmen: vaar meS men z( byzondere manie vellen met een el ofgratenofftukj der kroislings vai |deqgde gaten» ' Daar w< ffituigt, waar 01 I Kan. Thomas Candi I hy van een Natie underbreette, v I die zich door at i houd. Maardel meling der Reyze iyneervens verf van gefproken h< hoorttezyn, me datzy aantsuit't De Spaanfche ( fardiergelykefch •wait- Zyniakei Spanje te trekken de hct weinig of * Quintati is ccn i VAN A M E R I K A. 1 1 I. B O E K. 461 De Indianen van Peru hebben een anderc zer zonderlinge foort van lerc fchuitjes, die zy Balpen noemen, waar van Vader Feuil- leeen de Heer Frericp pns de afbedding in hnnne rcyzen na de Zuid-zee Kgeven hebben. Het beltaat in twee foorten vanfchuiten, als de kanoos gemaakt, enuic vellen van Zeewohrpn die welgenaait zyn en vaftfluiten, zo dat xy water- VAN A M E R I K A. Dicht zijn. Men vult deze schütjes met wind, door 'tmiddel van een pyp die heeft, waar van men de opening lorgvuldig toeftopt, na zc als een bal opgeblazen te licbben. Ver- Volgens maakt men ze aan malkander vail, zodanig evenwel dat het voorfte nader aan malkander is als het achterfte, door 't mid-del van een houten raara, uit ftaken die twee duimen breed zyn daande, daar zy met kabels van darmen vaft aan gemaakt zyn. De fakt van den raam zyn zo gefchikt, dat de langfte van de voor tot de achterfieven loopt, en voor kiel dienc de andere loppen van bakboort tot fhiurboort tot fhiurboort, dat is te zeggen van de eene zy-detot de andere. Op dezcn raam fpannen zy een groot vel, uit verfctieyde andere aan malkander genaaide beliaandc, waar van nendeenden aan de vier hoeken van den raam vafc maakt. De gene die op dit foort van vaarmigen varen, gaan op dit vel zitteni mroeien met een pagaai of dubbelen riem, gelyk die van de WeineEskimenzer kanoos, waar van wy zo even gefproken hebben. In de wind goed is zetten zy er een klein zeyl op, en om de luchtdie verdwynen zou kunnen, te vervuUen, zyn er Altyd voor op twee darmen, die aan de openingen der blaasbalken vail zyn t waar med men ze in tyd van nood kan opblazen. Zy hebben een byzondere manier om de blaaden te naajen, men (leekt de beyde veUen met een els of een graat door, en door de gacen trekt men ofgraten of ftukjes hout, over de welke men van de een tot de ander kroislings van onder en van boven natte darmen legt, om ter de gaten, waar door de lucht zou kunnen komen, toe te fluiten. Daar worden Balzen gemaakt, na dat de Heer Frezier fühlte, waar op men tot twaalf en een half quintalen laaden kan. Thomas Candish heefen van de Balzen willen spreken, wanneer hvvan een Natie in de Zuiderzee gelegen » ontrent op ij graden Zuiderbreette, verhaft, dat zy een loort van lerc kanoos hebben, I die ach door 't middel van twee opgefpanne blazen boven water hood. Maar de figuur die men 'er van gegeven heeft in de verzählung der Reyzen na de West-Indien van Theodoras de Bry en liyneervenj verfchilt veel van die gene, die anderen > welke er van gefproken hebben, ons geven, en is hehe anders als zy behoortte zyn, men hoeft 'er maar een oog op te laaan om te zien datzy gants uit \ hooft gemaakt is. De Spaanfebe Celtiberiers «bruikten ten tyden van Julius Cefardiergelyke schuitjes, gelyk hy Zelfs in zynGedenkfchriften vcr- I haalt. Zyn zaken hem genooduiakt hebbende bm uit Italien na Spanje te trekken, daar zich alles voorPompejus verklaardcfcheel- de Iict weinig of zyn gantfcheel leger wa* tulTchen de Segra en dc Cin- * Quintaal is een gewicht van hoodcrt pondt. Balz«g. Frtiutr j deUmtr duSud. p. 1 C9. PtullUe duSud. p. 1 C9. PtullUe dtsOb- servatl-. «>i>&e, torn. x,pt J90. India OcciJ. f»rt. 8. Dc Soaan- k'heCel- tiberiers gcbroik- len die altca tyden 401 ZEDEN DER WILDEN van Ce- zar. Ctp'rde BeKo Civ. lii. I. r. Atril Vritmt, tiv. I. />. Hift.nat. dtlni. Cincaomgekommen die door het selten der fnecuw overgöngen zyndej de bruggen, die ihre overgöngen gelkgen bad, wee ilepten, en het hier door alle middelen das te den beftan bemen. Het lichee voetvolk der Lufitaniers en der Celtiberiers dat het land in den grond kunde, en gewon was de rivieren overte trekken opgeblaze bokie-buiden, die zu altyd in den oorw met 7.1ch hcroravoerden, matteden zyne troepen af, en lieten nic. mand van zyn Soldaten ongellraft van de anderen afwyken. Iq deze verlegenhcid bedacht hy een li(l» vraar door hv de veruachting zyner vyanden bedroog, die zich reeds een volxonie zege be. loofdcn. Hy liec door zyne Soldaten Kanoos maken, waar van hv do gcda Ante en het gebruik in zyn tocht op de Britannische Eylan-den geleert had. De kiel en de bodem van deze kleine schuldig houdt, en de reil van reisjes met leer overtrokken. Zyn aanfla gelukte, gelyk hv gedacht had, en hier door redde hy zich uit een van de grootue gevaren, waar in hy zich mischien ooit bevonden heeft. Men trekt, volgens het getuigenis van Vader Avril, noch he-dendaags den Tiger en den Eufraat over op een machine uit verfcheydc opgeblaze bokke-huiden beflaande, die men vandevier zyden door zo veel (taken aan malkander voegt, die men dicht te zamen bind, en vervolgens met verfcheyde tuken van bomen bekt, welke men 'er d wars over been legt. Vader Acofl A zegt, dat men in Amerika diergelyke vlotten maakt om de rivieren overte varen; maar, in plaats van bokke-huiden, bedient men zich van droge, lee gemaakte en wel toegeftopte kaauwoerden, daar geen water in kan komefi. TIENDE HOOFTSTUK. DE Kanoos van schorfländen, welke de Wilden die zu ver nietna 'Noorden leggen, maken, komen met die gene ovcreen, die de Lgyptenaren van papier maakten. Het papier is een plant die aan den oever van den Nyl waft, en l die een menigte van driehoekige spruiten uitfchiet, op zyn hertzes of zeven ellen hoog, schoon Theofraflus en Plinius (« j daar tien en zelfs meer als tien aan toefchry ven : het was byna een algemene plant voor het gebruik dat men 'er in oude tyden van maakte ; zy j ver- (a) Plittius, Ub. 15. cap. 21. Papyrum ergo nafcitur in Paluflribus Egyp- 1 t'l, autquiccentibus Niliaquis, ubicvagatxftagnant, duo cubita non excedci- tc alttudinegurgitum, brachiali radicisobliqux; craffitud (a) In, triangulis hicibus, decern nonamplius cubituum longitudine in gracilitatum fastigatum, Thyrse modo cacumque in cuncta, quam Horis ad Decs coronandos. Radicibus incolx pro ligno utuntur, nee ignis tantum gratis, sed ad alia quoque utenfilia vaforum. Ex ipso quidem papyro oavigia texunt, et e libro vela, tegctequc, nec non & vetenu, etiam stragulam ac funes. Mandunt quodque cruduus, decocemosque suocum tantum devorantes. Naequam usque in Syria circa quern odoratus illeciamus lacum. Nequam usque in Syria circa quern odoratus illeciamus lacum. Nequam usque in Euphrates nascis circa Babylonem papyrum intellecium cuncta eundem julum habere chart. Similia his Theophrastes, loc. cit. A N A M E H 1 K A. IIL BO£K. Verfchäftigkeit tot roedzd^ men maakte Vr medecynen van en bladen Offl op ce ichryven: zy verfchafte hout om zich tewarinen karf-fen i linnen om zich ce kleden; men maakte *er fchuiten, m:^n> koorden > zeylen en hulsraad van; kranflen voor de Goden * * en schoenen voor de Prieststers. Deze plant was niec alleen aan égypte eigenj zj groeide ook in Syrien » aan de oevers van den Eufraat> op hat Eyland Kreten, en zelfs in Italien. Maar na alien schon van een andere soort. Ik heb moeite genoeg om te begrypen hoe een Plant, die geen vrucht Ivoortbrengt, die een halm heeft die niet al te dik is, geen bladeren) ten zy een bosje dat aan den top van Den halm große, verfcheidig verfcheidig gebruiken kon heben. Voorall kan ik in myn hoofc niet krygen, no men ich fchuiten en zeylen van kon machen. Herodotus fchont te zeggen, dat men hier niet als den top van het riet toe gebruikte, en Fheofraftes verzekert, dat men ze vah het riet zelfs maakte. Men kon van den halm geen schorflln makeH, die dik genoeg waren, om er het lichaam van het ge-bouw van te timmeren; noch minder i zo het fchont, van den top, die zich in bladeren of dunne vliezen schuld, als het papier van China, en die by gevolg geen lichaam genoeg hebben om zeyUn of de omtrek van een schulden, die (lerk genoeg moel\ zyn omtrek van een fchuic te maken, die (lerk genoeg moel\ zyn omtrek van een fchuic te maken, die (lerk genoeg  men, van de zeer dichte matten van geweven heeben, gelyk men noch zekere kleine van heeft, waar van de Abidert zich hedendaags bedienen om op den Nyl te varen. Ik dat de woorden, FapyroSt BibloSt Cbartat Liber, die eer i ii lelfde betekenis hebben, geflacht-namen waren, die in 't al^..iicen aan allc bomen gegeven wierden, van wier fchors men zich om te fchryven bediende. Plinius leert ons, dat men in 'c eerft op de bladeren van Palmbomen fchreef, en hier zinibeelc Virgilius miilchien op, van de Sibylle frekende, die haar uod-fpn^en op bladeren van bomen frekende. Plinius voegt ^er by, dae men zich naderhand van de fchors van enige bomen bediende. St. Ifidorus van Sevilje, volgens het gevoelen van de fchanderfte oordeelkundigen, geeft deze Befchryving van het Papier, of van het Hoek, (want dat is het zelfde ) „net boek is Het binnen, vies van de schors, dat het naall aan het hout komt, waar op de ouden (chreven. Liier efi interior Tunica corticis, qua Ugno, ccharct, in qud antiqui scribbant. Deze geflacht-namen, waar van ik zo even gefproken heb,kun nen volmaakt wel op de berkebomen toegepaft worden; van hun dunfte vlies kan men bladeren om te schryven maken, en ik hcb er my zelfs zomtyds van bedient. Van de dikfte bedient men zich om kanoos, zeylen en tenten te maken; en nademaal zy zeer vettig is, maakt men er ook toortzen van, om by at licht te vifchen, of in donkere nachten na huis geleyd te worden. Indien bet woord Papyros van het Griekfche woord »»>, vuur ) afgeleyd word. Zou deze naam daar noch beter aan paflen. JI. D E L. O De * Atheneus in hec i f. Boek fcheert de gek met deze kranflen van papier, die Plinius zegt dat men voor de Goden maakte. De Itali- cd I'apy- ro. Stra- ta ilk. f. et Mar- tialii lih. 8. Hnol lib. at. 98. Theofb. he, (it. Plin'iui i lib. 13. Cap, If. yirg, autid. 3. &.6. IfJtr.lik 6.Cap. I a. ioi ZED EN DER 1(^ILDE19 Pnuia- wendcr Kwai. Kanoos kcfchor; fen. De Ktfaiben en de andere Zuidelykt Wilden, die (Un den o»: ver vtn de zee wonen* bedienen zich van lange Praauwen, die tot zeAig perfonen toe kunnen voeren, en zy hdgenze met plank^ op > die zy aan de kanten aan den iUm van den ooom , die den bo. dem van de Praauw uitmaakt, vaftmaken. Zy zyn redelyk goed om langs de kuften van den Oceaan te vaitn » en ftaan de baren beter tegen als fimpele fchorflen; maar op de rivieren van Kanada of van het Zuidelyk Amerika deugen zy niets voor lange tochten, om de menigte water-vallen, alv/aar haar zwaaite en de moeielyk- heid om ze te regeren dezelve van geen gebniik zouden nwken. Men vind 'er evenwel altyd een menigte ontrent de dorpen , daar zy van groot nut zyn » om van de eene kant van de rivier na de ander te varen, of om Jiet brandhout en de andere voorraad over te brengens wanneer men die te water kan varen. In tegendeel zyn de fchuitjes van fchorflfen zeer gemaklyk voor de grote tochten, en de enige waar van men zich bedienen kan> om dat haar lichtheid maaktdat menzemet meer gemak op defnel- le vloeden kan regeren > en datze beter kunnen gedragen worden. ELFDE HOOFTSTUK. DE Kanoos van bekefchorflen zyn een meefierftukvan dekunft der Wilden. Niets kan 'er aartiger en verwonderlyker be-dacht worden, als deze brofte vairtoigen, waar meemen evenwel ogelooflyke zwaartens voert, en men gaat vier overal zeer find mte voort. Daar zyn 'er evenwel van verfcheyde grootte, van twee jier tot tien plaatzen toe, die door dwarsbalken onder-fcheyden zyn. leder plaats moet met gemak twee roeiers kunnen bergen, behalven die aan de enden alwaar 'er maar een kan zit-ten.. De bodem van de Kanoo is van een of twee llukken schors, daar men 'er andere met de wortel aan vaft naait, die men van binnen en van buiten begomt, zo dat zy van een (luk schynen te zyn- Nadema Al de schörs, die er den boden van uitmaakt, wei-nig dikker als een of twee ryksdaalders is, verflerkt men dien van binnen met zeer dunne Cedren delen, die overlangs leggen, en met krom-houten of knien van at zelfde hout, maar veel dikker, ten naaften by volgens de bocht van de Kanoo van cene tot hetander geplaaift. Oehalven dat lopen er langs de boorden twee meefterbalken wäar in de punten van de kromhouten, die zy vaft houden, fluiten, en waar aan de dwarsbalken, die dienen om liet gantfche licham te verAerken, vaftgemaakt zyn. Men kan daar in geen voor of achterfteven onderfcheyden. De twee uirerfte enden of de fnavels zyn eveneens, om dat men 'er geen roer vaft maakt) en dat die gene die aan een van de fnuicen zit, n.et de riem of met de Aaak (luurt, wanneer zy tegen den Hroom op moeten varen, van grond af (tekende. De riemen zyn zeer luchtig, schoon van madoomen hout, dat zeer hard is, gemaakt. Zy zyn zelden langer als v^f voet, waar van de fchup of palet ander-half beflaat, op vyf of zes duimen breette. Indien de kleine vartuigen gemaktige zyn, zy heben ook hun on. 