Een bliksemschicht der XIX eeuw
Charles, Rudolf, editor
40. HEILIGMAKERI. De Romeinen bezigden bij wijze van gelukwensch vaak de woorden: ad perpetuam felicitatem, uit deze woorden werden twee heiligen gesmeed, de heilige Perpetua en de heilige Felicita. die beide op denzelfden dag vereerd worden. Bidden en geven werden de heilige Rogatianus en de heilige Donatianus, die even onafscheidelijk aangeroepen worden als de heilige Perpetua en de heilige Felicita. De heilige Flora en de heilige Luce of Bloem en Licht haddeneenen feestdag. De heilige Biliana werd vereerd op denzelfden tijd dat de Grieken de opening der vaten hadden. De heilige Apollinara had haar feest weinige dagen na het tijdstip, waarop de Romeinen de apollinarische spelen vierden. Zelfs de Jdes der maand werden tot eene heilige gemaakt, onder den naam van de heilige Ida. Het ware gelaat of het beeld van Christus, in het grieksch veron eicon, werden de heilige Margaretha, onder wier voeten men eene slang of eenen draak sch. Id derde, en wier feest weinige dagen na den ondergang der ster gevierd wordt. Men vierde ook het feest van den heiligen Hippolytus, den martelaar, die door paarden voortgesleurd werd, volkomen als Aippolytus de minuaar van Phedra. Wij lezen dat de overblijfselen van den ongelukkigen zoon van Theseus door Cimon van het eiland Syros naar Athene overgevoerd werden, en dat de Atheniensers den achtsten November van ieder jaar aan deze overblijfselen offerden. Hoe zou het toch komen dat men in de christelijke kalender op den datum van clen achtsten November leest: 1 Heilige overblijfselen? 41. suLTAN akBaR stelde al zijne onderdanen volmaakt met elkander ge-lijk, voor zoo ver hunne godsdieustige gevoeleus betroffen. Hij houwde moskeen voor de Mahomedanen, tempels voor de Hindoes en Kerken voor de Christenen. Hij beijverde zich grootelijks het religieuse gevoel bij ziin volk an te kweeken, doch had een te verheven ziel om hen te dwingen eene sekte bij voorkeur boven eene andere te omhelzen. Hij beschouwde allen als eene zekere band, voor zekere menschen, die zelve niet konden of wilden denken. De gedach tenis aau dezen grooten man wordt nog thans door geheel Indié, zoo ver zijne landpalen reiken, in eere geliouden, door de gelövigen van alle kleur. De dweepers alleen deelen niet in dezen lof, voor zulk eenen man klopt hunne borst niet. Zij willen eenzijdigheid, en niets dan eenzijdigheid, — voor hunne zienswijze altijd. Mog heden wijzen de Hindoes u met achting en trots op hunnen Sultan Akbar, als het voorbeeld van eenen regeerder, gelijk Indié dien behoeft, gelijk Indié dien behoeft, gelijk Indié dien verlangt. Uitgave en redactie van R. ©. MEIJER, Vijgendam, J 628, te Amsterdam. No, 10. OCTOBER 18 BQ e De HET VERBOND DER VRE GESACHTE. DE NATUURWET. Aantrekking. - Beweging. - Ontwikkeling. DE ZEDEWET. Liefde. - Licht. - Veredeling. Pag. Pag. De Zondag en zijne viering... 145. Maandelijksche Kronijk...... 157. Officiel gedeelte van » de Dageraad” 152. Der Brievenbusie rae spn oeeestisn sie 159. Zedekunde buiten het Christendom 153. Menpelinzen) Seer. oe ere 166. Levensbeschrijv. van Vrijdenkers. 154. Di 3Zi1@ (NeaAy) a NE Zed N GES Vo RNa Gs wZes dagen zult gij arbeiden en den zevenden zult gij rusten, want in zes dagen heeft Jao de wereld geschapen en den zevenden rustte hij uit van zijnen arbeid,” zeggen de Israéliten en des Zaturdags, den ze- venden dag der week, begeven zij zich ter Synagoge, leggen bezoeken af en wandelen langs ’s Heeren wegen. Geenen handenarbeid echter gullen zij verrigten, geenen geld zullen zij rooken. Wee hem die den Sabbat schendt. wes dagen zult gij arbeiden en den zevenden zult gij rusten, want in zes dagen heeft God de wereld geschapen en den zevenden rustte hij wit van zijnen arbeid,” zeggen de Christen En des Zondags, den eersten dag der week, den dag waarop hunne goddelijke vleeschwording, jeden, uit het graf herrees, den dag, geheiligd bij alle zonaanbidders, begrenzten zij zich drie 4 viermaal ter Kerk, overdenken en bespreken des leeraars woorden en verheffen hunne stemmen in psalmgezang of litany. Geenen handenarbeid zullen zij verrigten, geenen handel drijven, geene Uitspanning zich veroorloven. Wee hem die den Sabbat door eenen lach ontheiligt. Wes dagen zu arbeiden en den zevenden zu rusten, want als gij zes dagen vai des morgens vroeg tot des avonds laat gearbeid hebt om het levensonderhoud voor u en de uwen te verdienen, is het niet meer dan billijk, dat ge den zevenden dag in den kring van uw gezin door uitspanning en rust de gepaste vruchten van uwen arbeid jplukt,” zeggen de denkers en op eenen gemeenschappelijk overeengekommen dag, werpen zij wekelijks de slavenketens af en treden zestien uren lang als vrije menschen rond. Al naar hunne keuze bezoeken zij eene kerk, of begeven zich naar buiten in de vrije natuur, of slapen naar hartelust het te kort der vorige dagen uit, daarna worden familie, vrienden, bekenden, tuinen en wandelplaatsen bezocht, men gebruikt het middagmaal en de thee veeltijds in den gezelligen kring, en de avond yerstrijkt onder vrolijken kout, of wordt met muzijk, tooneel- woorstelling of dans gesloten. Welkom hij die de vreugde van den dag weet te vernoogen. Zoo is het dat de Zondag in ieder vrij land wordt gevierd: — door de Tsraéliten als eenen werkdag, door de Christenen als eenen kerkdag, door de denkers als eenen vreugdedag. Zoo is het dat de Zondag ge- vierd moet worden in ieder land dat eene dergelijke gemengde bevolking bezit, en dat op gelijkheid van zijne bewoners voor de wet, aan- spraak maken wil. Zoodra de regering zich inmengt in godsdienstige aangelegenheiten, houdt alle gelijkheid voor de wet op. Zoodra het bestuur eenig eigen dommelijk gebruik van cen kerkgenootschap of van een wijsgeerige school als alemeene Jandsverordning invoert, is de vrijheid van andersdenkenden in de uitoefening hunner gebruiken, die hiermede in strijd zijn, beperkt. Zoodra eene wetgeving zich bij voorkeur bij eene eerdienstige partij aansluit, belemmert zij de vrijheid van geweten, die zij in den tegenwoordigen staat van beschaving geroepen is te eerbiedigen. De tijden zijn verre toen de wet niet anders was dan de eigendunkelijke wilsuiting des sterkere. De eeuw die wij beleven eischt dat zij meer en meer streve de algemeene vrijheid te waarborgen, door den leiden, waaruit eene maatschappij bestaat, te leeren zelf-alleen die vrijheid te begeren, die de vrijheid van anderen niet schaadt. De wet, zoo als zij thans gevorderd Wordt, moet de bron zijn van het algemeene geluk, zij moet ophouden een knellend juk, een vloek te zijn, door enkelen op enkelen, gelead. : Voor de wet mag geen aanzien des persons bestaan. Het karakter der wet moet algemeene zijn, zij moet de band zijn die vele deelen tot een geheel zamensnoert. Is zij voor eene maatschappij, een volk bestem, dan moet ieder, die binnen de landpalen woont, binnen welke de wet uitgevaardigd en aangenomen is, zich volgens die wet gedragen en wederkeerig gelijke bescherming dier wet genieten; dientengevolge mag geene der beide partijen, zelve de eenmaal geslotene overgreenkomst brekende en daardoor de werking van het evenwigt vernietigende, vor- deren dat de wederpartij hare verpligting geregeld nakome, Wordt er ter eener of anderer zijde in de uitvoering bevonden, dat er zich tegen het aanhouden der wet onoverkomelijke bezwaren opdoen, dan herzie, dan wijzige, dan verandere men ze, om te beter de algemeene vrijheid, het algemeene geluk te bev. Orderen. Sätat en Kerk moeten gescheiden zijn en blijven, of de vrijheid van ‘godsdienst en de gelijkheid voor de wet ontaarden in woorden zonder gin, in klanken zonder waarde, Wanneer de Israéliten den Zaturdag, de Christenen den Zondag, de Denkers eenen onderling overeengekommen dag op hunne eigenaardige wijzen willen vieren, waarom dan door eenenmaal erkende grondwetige bepalingen, waarom dan door eenen Male afstand gedaan heeft? — Ik begrijp mij zeer goed dat de kerkpartij, deze Zondagswet op alle mogelijke wijzen zal verdedigen en trachten in stand te houden, zij die het onderzoek verkettert, of het onderzoek in naam vrij, inderdaad tot slaaf maakt, zij die in een- zijdigheid haar leven, haar behoud, haren bloei ziet, zij tracht nog ‘steeds de verlorene magt der Staatskerk te herwinnen, en de aan harc handen ontglipte teugels van het were Idlijke gezag, harer gewezene slavier der staatkunde, te ontwringen; kunnen wij het haar dan euvel duiden dat zij, wier eigenwaan in zich zelve de absolute waarheid vereert, met. le magt zich op eene wet beroept, die haar ten hefboom Wie. kan, om zich te verheflen en anderen te verdrukken? Zij handelt in het belang van haar beginsel en al zij haar beginsel het onze niet, hare handeling is consequent, en verdient verwekken, door ons als spoorslag te worden beschouwd, waakzaam hare Nerking gade te slaan en ijverig voort te arbeiden aan de onwankel- e vestiging van het beginsel van vrijheid en gelijkheid, dat de Ne- srlandsche wetgeving zoo schoon, zoo grootsch en 200 alom geacht eft gemaakt. Daarom is het, met het oog op den zendbrief, door den Kerkeraad der Nederduitsche Hervormde gemeente te Amsterdam, aan hare leden tondgezonden, dat ik u opvorder u krachtig te verzetten tegen elke handelwijze, die zoude kunnen leiden tot het maken van wettelijke bealingen, in strijd met ons grondwettelijk beginsel, daarom wil ik heen, den predikanten het regt toekennende hunne leeken tot meerdere stverdooving aan te sporen, ook van mijn regt gebruik maken en. Wel verre van een maatregel van geweld aan te raden om iemand wie ook in zijne wijze van Zondags vor edem voor ieder, en roep ik u op, die vrijhei te verdedigen, tegen wie het ook zij, al ware het uwe eigene partij dil er inbreuk op wilde maken. Hij die lust gevoelt, na zes dagen onven moeid te hebben gearbeid, den zevenden, van des morgens vroeg to] des avonds laat, in een muflig kerkgebouw door te brengen, zijn hoof| met schrikbelden te vervullen en zijn genugd zijn, als hij di zich zelfs de rust des zevenden dags niet gunnen wil, en dien daj even als overige voor het welzijn van anderen of van zich zelven zijn bedrijf geregeld doorzet. Denkt niet dat ik tege het kerkgaan te velde trekken wil, in tegendeel. — Wanneer ge de gt heele week met handenarbeid uw brood hebt moeten verdienen, wan neer uwe gedachten voortdurenden. Op dien arbeid gericht zijn, dan ac kleine het zelfs eene uitspanning voor u, des Zondags eene schonen re van dezen of genen begaafden reden, den gan hooren, dan acht het eene nuttigheid naar eene vurige aansporings tot deugd en pligtshe trachting te luisteren, dan beschouw ik het als eene vereischte, uwe} geest een ernstig onderwerp ter overdenking aan te bieden, ten eind daardoor den overgang tot het bloote werktuigelijke leven tegen gaan, — voor hen die weinig kunnen denken, zoo wel als voor het overmatige gebruik van prikkelende middelen, een overprikkeling en van zinopwekkende dranken, een overprikkeling en van zinopwekkende dranken, een overprikkeling en van zinopwekkende kerkloopen eene geestoverspanning, die het eerste tijdperk van den religieusen waanzin vormt. Daaron spoor ik u aan, tracht den geestdrijvers het verkeerde hunner handel wijze onder het oog te brengen, door hen op de gevolgen te wijzen waaraan 2ij zich bloot Stellen. De ochendkerken worden voortdurend goed, maar de overige kerk beurten uiterst schaarsch bezocht, klagt de kerkeraad, terwijl de bezöckers op de openbare verlustigingsplaatsen, de reizigers op de Zordagereien elkander verdringen, en die klagt is gegrond; het is een dienstwerk van den rustdag voor goed voor goed voleindigd en volmaakt achte wezen, het is waar dat, hetgeen de kerkeraad er hadde kunnen bijvoegei de meeste alleen nog slechts ter kerk komen, gelijk zij naar den schony burg gaan, om eene schon voordragt te hooren, om te zien en gé zien te worden, om den heerschenden smaak te volgen, en om niet val hunne oude gewoonten af te wijken; het is waar dat men meer en mel tot de overtuiging komt dat de geest meer verheven, meer verede wordt, door het aanschouwen der vrije natuur, met al hare grootse, het en al hare pracht, dan door de dorre, drooge voordragten, va manen die daarin hun bestaan vinden, en onder wie er helaas zd welen worden gevonden, die eenen rol heb ben te vervullen, of die zij niet begrijpen, of die lijnregt tegen hun karakter strijdt; het is waar dat door de meerdere verspreiding der wetenschap in het algemeen en der naturkunde in het bijzonder, de menschheid voortdurend meer den band begint te kunnen ontberen, waaraan zij 200 langen tijd willekeu- mg rondgeleid werd, en dat hare leden, het eene voor en het andere na, Deproeven vrij en onbedwongen hunnen weg te bewandelen, hun denkver- Mmogen te benuttigen, en in stede van den rustdag in dommelend aan- hooren van droomerige aansporingen tot pligtsbetrachting, door te bren- gen, dien dag besteden tot opklaring, tot verheldering van den geest, door het lezen van wetenschappelijke werken, door het beschouwen van e schoonheden der natur, gelijk zij zich in ruimer atmosphecr, ver van het gewoel der steden aan het oog vertoont, door het denken en het witdlen van gedachten, afectrokkene bespiegelingen, of sombere, geestver- stompende winstberekeningen, door scherts. door zang, door dans. En nige zelfre reeds inziet, o kerkeraad, dat, op den ouden voet Voortgaande, uwe kerken al lediger en lediger a onder waarom dat kwaad, in uwe oogen, niet gestuit door het inslaan van eenen anderen Weg, waarom niet aangevangen de nutteloos geworden middagbeurten af te schaffen, waarom niet aangevangen de nutteloos geworden middagbeurten af te schaffen, en mannen voorbeelden voor oogen Bark. die Voor mannen ter navolging geschikt zijn; waarom niet liever u aan het hoofd van den stroom geplaatst, die dagelijks, ge erkent het zelf, in kracht en omvang toeneemt en alles wat zich tegen zijnen voortgang wil verzetten, met eenen onvermijdelijken ondergang bedreigt; voert gij Tien magtigen en kookenden stroom niet tot het leven, hij zalden dam vernietigen dien gij hem in den weg stelt, en op de plaats zelve waar ge eenmaal dien dam opwierpt, zullen zijne schuimende golven uw graf yoren. Verleent ge het oor niet aan mij Ne wärkschuwende stem, mijne land is onmagt uw lot af te keeren; maar ik deed wat ik vermogt, ik ieb u bij tijds gewaarschuwd; — ge hebt gewaarschuwd. De kerkerad beklagt zich dat: »onderscheidene neringen en bedrijen, althans na het voormiddag-uur op den Zondag, bijna even als op midere dagen, zonder eenige terughouding of schroom door velen uit-eoefend worden; maar zoude men, wanneer men dit goedvindt, dan p den Zondag zijn bedrijf of zijne nering niet mogen doorzetten, al-en omdat op dezen dag de geestelijken bij voorkeur hunne broodwinling uitoefenen? — Dat zij het volk naar hunne kerken trachten te okken, ik heb er vrede mede, doch dat zij zich wachten den ijver en e arbeidzaamheid te doemen, dat zij zich wachten, buiten hunnen erkring, de kerk, te treden en de burgerlijke vrijheid te belagen. Ik an ieder het regt toe den Zondag in arbeidzaamheid, in lediggang en erksuffen, in studie, in natuurgenot of in vrolijke ontspanning te slijm, al naar dat hij opgewektheid daartoe gevoelt, doch ik vorder van der hetzelfde regt voor mij, en wanneer op dat regt inbreuk wordt maakt, of dat op dat regt gesmaald word T, dan treedt ik op om het senlijk te verdedigen, gelijk ik bij dezen doe, dan roep ik de rege- Y 150 ring of het stedelijke bestuur op het te handhaven, iedere vrijheid te waar- borgen die eens anderen vrijheid niet schaadt, den Israéliet en den denker des Zondags te beschermen in de uitoefening van hunnen handel, gelijk den Christen in de uitoefening van zijne godsdienst. Hvenmin als der Christenen handelsvrijheid op den Zaturdag beschouwd wordt der Joden vrijheid tot uitoefening hunner godsdienst te schaden, even- min kan met ground worden aangenomen dat de Christenen op dew Zondag, coor het handeldrijven van andersdenkenden, in hunne vrijheid worden geschaad. Hindert het bedrijvige gewoel daar buiten de stille overpeinzing daar binnen, men zorge het gebouw ter godsver- eering dermate te bouwen, dat het onbescheidene geluid niet kan naar binnen dringen, of wel men kieze tot het stichten van kerken de stilste wijken der stilste wijken der stilste, even als in het tegenovergestelde geval, namelijk wanneer de nijvere handelaar, die Den rustdag besteden wil tot he doen van ingewikkelde berekeningen, onaangenaam gestoord wordt doo) het séichtelijke kerkgezang, zich belagchelijk zou maken, wanneer hi eischte dat dit ten zijnen gerieve wierde gestaakt, maar verstandig zo\ ‘handelen, om deze stoornis voortaan te ontgaan, zoo spoedig mogelij)} naar eene buurt te verhuizen waar hij geene kerk in zijne onmiddelijki nabijheid heeft. Dit reeds geschied, waar dit ook zij, dan trachte men door eene spade herroeping dier bepaling den misslag te herstellen, dien men hee; begaan. Ook tegen de pleizertegten op den Zondag, trekt de Kerkeraad velde. De pleizerteren voor den werkenden stand worden met naw genoemd. Deze zijn een gruwel in zijn een, een doorn in zijn vleesch, en dat waarom? Laat ons met een paar woorden de zaak ee bespreken, en de gevolgen nagaan, die uit dezen gruwel noodwend voortvloeijen. — Zes dagen heeft de werkman gearbeid. Hij heeft den zomer, aan de smidse of aan de schaafbank, op eenen zolder op: eene kleedermakerstafel, of in eenen kelder op den schoenmakers drie-stal; zes dagen heeft hij geleefd op hoop van het genot, de rust, de verademing die hij den zevenden zal smaken. Is het te veel uitspanning voor den arme, dat hij dien eenen dag zich in ruimere lucht verfrischt, en zijn stramme leden verkwikt? Gij hebt immers zes da-gen, o, Kerkeraad, om u in de natur te verlustigen, — gij wilt den werkman toch niet zijnen eenen dag ontnemen? — het is waar, hij is Arm, hij behoest, zoo vele genoegens niet als gij; maar het is ook slechts een dag, dien hij vraagt, — dien dag zult gij hem toch niet in de stad willen houden, om uhet stichtelijke genot te verschafen, volle kerken te zien en uwe leeraren niet voor stoelen en banken te doen spreken? — Zes dagen heeft de werkman op hoop geleefd van het ge- noegen dat hij den zevenden zal smaken: gezuinigd,  vrije denkers, moedige mede-strijders voor vrijheid en voor deugd, voor ontwikkeling en voor veredeling; tot u wend ik mijne stem, tot u rigt. ik mijne bede: Bevordert al wat de uitspanningen, de genoegens, hej leven der armen kan veredelen, beschermt de vrijheid van uiting vay änderte erdienstige gevoelens, verdedigt het regt den Zondag te vierer of niet te vieren, naar gelang en op de wijze als ieder daartoe roeping gevoelens, maar vooral, vergeet niet, terwijl gij de vrijheid bij uwe tegenpartij huldigt, dat gij ook zelf gebruik maakt van de vrijheid, die u is geschonken; schroomt- niet, openlijk uwe overtuiging uit te spreken en uwe gevoelens te verkondigen, waar en wanneer gij oordeelt dat gij daardoor aan den vooruitgang nuttig medewerken kunt! Wandelt gij zelven in het licht, zorgt dat het ook anderen deelachtig worde. Offic iéel Gedeelte van de Vereeniging »de Dageraad’. De eerstvolgende vergaderingen zullen plaats heben, Zondag den 17den en 31sten October en 1442 November a. s.; de beide eerstge-jemode in het gewone lokaal Casino, hoek Zwanenburgerstraat en Amstel, de derde en volgende vergaderingen, te houden in een dezer da-gen te bepalen lokaal, opkomst als gewonlijk, ten 10 ure. De vergaderingen op Zondag 19 September en 3 Octoberl.l., werden, gewijd aan de huishoudelijke belangen der Vereeniging, en wel hoofd- zakelijk aan het bespreken van eenige ingediende voorstellen, den finan- tiélen toestand, enz. De eerste werden alle verworpen, de tweede was zeer bevredigend, Daarop werd overgegaan tot de verkiezing van een nieuw bestuur. De voorzitter verzocht, niet weder voor deze betrek- king fin aanmerking te komem, aangezien hij de overtuiging had, dat hij ten gevolee van de in omloop zijnde, valsche voorstelling van de rigting door hem aan de Vereeniging gegeven , — van de gretigheid , waar- mede deze geruchten bij en door onze tegenpartij worden voortgeplant, en de algemeene onverschilligheid naar de waarde en de oorsprong de- | zer geruchten te onderzoeken, gevoegd bij de verwarring zijner bekende personele overtuiging, met het doel der Vereeniging — als voorzitter onwillekeurig door zijnen naam der Vereeniging meer nadeel zou toe- brengen, dan hij haar door zijnen arbeid ooit zou kunnen bevoordeelen. Na herhaalde stemming werd eindelijk eene bepaalde keuze van een nieuw bestuur gedaan, doch aangezien een der gekozenen zich op het oogen- blik op reis bevindt en men dus nog niet zeker kan zijn wegens zijne aanneming van de hem opgedragene waardigheid, kan op heden het bestuur nog niet als voltallig worden aangemerkt. De reeks verhandelingen over Samuél den Hoogepriester zal hoogst- waarschijnlijk 31 dezer worden hervat. HET BESTUUR, ZEDEKUNDE BUITEN HiT CHRISTENDOM. iW KATHAKA OEPANISCHAT. (Uittreksel uit de Yadyoer Veda der Hindoes.) DERDE ZANG. 1. De wijzen, ervaren in de wissenschaft van Brahma, de huisvaders die de vijf vuren aansteken voor de vervulling der kerkpligten, de offertaars die zich door de drie gewijde vuren omgeven, die mannen onderscheiden de twee geesten, die zij het licht en de schaduw noemen: den oppersten geesten en den individuelen geest, die beide de holte van hart binnen dringen, waar zij het opperste verblijf deelen, waar zij zich in de vruchten verlustigen der aardsche handelingen. 2. Het is ons gegeven dit driedubbele vuur te kennen, deze brug, die de offeraars over gaan; wij kunnen ook dezen onvergankelijken Brahma kennen, dit opperwezen, vrij van vreeze: deze kust, waar die menschen aan land treden, die den Ocean der wereld willen oversteken. 3. Weet dat de geest de meester van den wagen is, en dat die wagen het hart horden. 4. Aan de zinnen geeft men den naam van dravers, en de wagen rolt over de voorwerpen Der zinnen als over eenen heerbaan. Maar de Wijzen zien in deze vereeniging van geest, zinnen en hart, een eenig Wezen, dat zij bestempelen met den naam van het Wezen dat geniet. 5. De mensch die de wetenschap niet bezit, en wiens hart altijd verreren is gebleven van den oppersten geest, die mensch wordt door de ongehoorzame zinnen als door ongetemde paarden voortgesleept. 6. Maar de mensch, die de wetenschap bezit, en wiens hart voor altijd in het naauwste verband getreden is met den oppersten geest, die eee gebiedt over zijnne zinnen, en de zinnen gehoorzamen hem als peed afseriate paarden. De mensch die onwetend is en wiens hart altijd verstrooid is, die mensch is onrein. Hij bereikt het opperste verblijf niet, hij keert tot de vergankelijke wereld terug. Yj die de wetenschap bezit en wiens hart steeds oplettend is, is en rein mensch; hij bereikt de opperste woning, van waar hij niet voor de tweede maal op aarde terug komt. Ja, de mensch, wiens wagen door de wijsheid bestuurd wordt, de mensch die zijn hart getemt heeft; stapt aan den anderen over der wereld aan wal en treedt de opperste woning van Vischnoe binnen. De voorwerpen der zinnen zijn verhevener dan de zinnen; bove de zinnen is het hart; hooger dan het hart staat het verstand, bove’ het verstand is de groote ziel. Boven de grootere ziel is de onzigtbare, onstoffelijke, ononti wikkelde natuur; boven de onzigtbare natuur is de opperste geest; niet: gaat dien oppersten geest te boven, het is de grens, het is de eind paal van den togt. Hoe zeer in alle wezens verborgen vertoont zich die geest ner! Gegen man den mannen wier oog tot in het fijnste beginsel doordringen weten hem wel te erkennen met hun doordringend verstand, dat op) een eenig punt gevestigd blijft. 18. Laat den geleerde zijn tat aan zijn hart onderwerpen, laat) hem zijn hart cijnsbaar stellen aan zijn rede, zijn rede aan de groote! ziel, en de groote ziel, laat hem die afhankelijk doen zijn van de op perste ziel gevestigd in de gerustheid. ia 14. Staat op, ontwaakt, nadert de voortreffelijkste meesters, leert) de geletterden verkondigen dat de weg der kennis van het ware moeije lik af te leggen is; men gaat er als op de snede van een scheermes. 15. De godheid mist het gehoor, het gehörig, den smaak, den vormen en de reuk; zij is eeuwig, onvergankelijk, zonder begin en zonder einde, onwirkbar, verhevener dan de groote ziel; de mensch die haar erkend heeft is uit den verslindenden mond des doods weggescheurd. 16. De wel onderwezen man die dit oude verhaal van Natschiketas mededeelt en verstaat, even als de god van den dood het verkondigd, heeft; is hoog verheven in den hemel van Brahma. 17. De vrome man die, in eene vergadering brahmanen, often tijde der offeranden aan de voorouders aangeboden, deze uitmuntende em geheimzinnige geschiedenis opzegt, die man verkrijet een eindeloos geluk. 18. Levensbesschrift van VRIJDENKERS. I. B AAR UC VeASNw Ss) Ban OETA (Vervolg en Slot van bladz. 142.) Na aldus cen kort overzigt 1° van het leven en 2° van de werken van Spinoza gegeven te hebben, blijft mij nog tot derde punt van be-dandeling, over het wij LEVENSBESSCHRIFFSEN VAN VRIJDENKERS. Sagerei stelsel van den grooten denker; doch daar mij de plaatsruimte zou ontbreken wanneer ik u zijne wijsbegeerte in al hare deelen wilde onthullen, zal ik mij bepalen u de omschrijvin-gen, de onwederlegbaarheden en de voorstellen mede te deelen die hij voor zijne Eihica geplaatst heeft. Alleen wil ik vooraf nog aanmerken dat de grond van al het bestaande, dat wat door Thales het water en door Hegel het adsolute wordt genoemd, door Spinoza beschonwd wordt als de ~zelfstandigheid” (substans, het nowmenon van Kant); dat volgens hem slechts ei. Genschappen zijn van de substans; dat hij aldus het dualisme van Descartes tot eenheidsstelsel brengt, en eindelijk dat hij, hoe helder-ziende anders ook, met betrekking der vrouw de oude partijdige zienswijze der mannelijke voortreffelijkheid, en dus van het meesterschap des mans huldigt. — Hooren wij thans den wijsgeer zelven: OMSCHRIJINGEN. I. Door oorzaak van zich zelven ‘versta ik dat, welks essentie het bestaan insluit; of dat, welks natuur alleen als bestaande kan worden aangemerkt. II. EHene eindigheid is dat, wat begrensd kan worden (éerminar? post) door eene andere zaak van dezelfde natuur; ergo, een ligchaam wordt gezegd eindig te zijn, omdat men het zich altijd als grooter kan voorstellen. Evenzoo wordt de gedachte door andere gedachten begrensd. Maar het ligchaam begrenst de gedachten niet, noch begrenst de gedachte het ligchaam. II. Door zelfstandigheid versta ik dat wat in zich zelf bestaat, en per se begrepen wordt, dat is welks begrip niet het begrip Vordert van iets anders waaruit het afgeleid zij. IV. Door eigenschap versta ik dat wat de geest bespeurt als de es- sentie zelve van de zelfstandigheid vormende. V. Door wijzen van zijn versta ik de toevalligheden (affectiones) van de zelfstandigheid; of dat wat ook in iets anders aanwezigis, waardoor het mede begrepen wordt. VI. Door god versta ik het volstrekt oneindige Wezen; dat is, de zelfstandigheid uit oneindige eigenschappen bestaande, van welke iedere eene oneindige en eeuwige essentie uitdrukt. Uitlegging. Ik zeg volstrekt oneindig, maar niet im suo genere, want aan al wat oneindig is maar niet im suo genere, kunnen wij oneindig is, behoort alles wat de essentie als voorwaarde heeft, en geene ontkenning in zich sluit. VIII. Dat gegen wordt gezegd vrij te zijn, dat alleen door de noodzakelijkheid zijner natur bestaat, en door zich zelf alleen tot handelen gebragt wordt. Datgene echter is noodzakelijk, of liever gedwongen, dat zijn bestaan aan eenen andere verschuldigd is, en volgens zekere en bepalde oorzaken handelt. VIII. Door eeuwigheid versta ik het bestaan zelf, voor zoo ver het begrepen wordt als noodzakelijk erwige zaak te volgen. ONWEDERLEGBAARHEDEN. Ten eerste. Alles wat is, is in zich zelf, of in iets anders. Ten tweede. Dat, wat niet door een ander iets, per aliud, kan he-grepen worden, moet door zich zelf, per se, begrepen worden. Ten derde. Uit eene gegevene bepaalde oorzaak komt het gevolg noodzakelijk voort; en omgekeerd, wanneer geene bepaalde oorzaak op gegeven wordt, kan er geen gevolg uit voortvloeijen. Ten vierde. De kennis van een gevolg hangt af van de kennis van de oorzaak en Suit deze in. Ten vijfde. Dingen, die niets gemeens met elkander hebben, kunnen! Niet door middel van elkander verstaan worden, dat wil zeggen, het begrip van het eene vordert niet het begrip van het andere. Ten zesde. Ken juist denkbeld moet overreenstemmen met zijn oors- spronkelijke in de natur. Ten zevende. Dat, wat duidelijk begrepen kan wordeu, niet te bestaan, sluit in de essentie het bestaan niet in. VOORSTELLEN. I. De zelfstandigheid bestaat in de natur vroeger dan hare eigen- schappen. Bewijsvoering. Door omschrijvingen 3 en 5. II. Twee omstandigheden, die verschillende eigenschappen bezitten, hebben niets met elkander gemeen. Bew. Dit volgt uit oms. 3, want iedere zelfstandigheid moet in en door zich zelve begrepen worden; met andere woorden, het begrip van de eene sluit niet het begrip in van de andere. Ill. Van zaken, die niets gemeinen heben, kan de eene niet de oor- zaak van de andere zijn. Bew. Wanneer zij niets gemeinen hebben, dan (volgens onwederleg- baarheid 5) kunnen zijn niet door middel van elkander begrepen wor- den; ergo (volgens oms. 4) kan. de eene niet de oorzaak van de an- dere zijn. IV. Twee of meer afzonderlijke zaken zijn van elkander onderscheiden, of door het verschil van hare eigenschappen, of door dat harer wijzen van zijn (modes). Bew. Alles wat bestaat, bestaat in zich zelf of in iets anders (volgens onw. 8), dat wil zeggen (volgens oms. 8 en 5) er is niets buiten ons zelven (extra intellectum, buiten het verstand) dan de zelfstandig- heid en hare wijzen van zijn. Er bestaat niets buiten ons zelve, waaraan zaken met elkander kunnen vergeleken worden, behalve zelfstandigheden, of (hetgeen op hetzelfde nederkomt, volgens oms. 4) hunne eigenschappen en vvormen. V. Het is onmogelijk dat er twee of meer zelfstandigheden, van denzelfden a ard, of dezelfde eigenschap zouden zijn. Bew. Wanneer er vele verschillende zelfstandigheden zijn, dan moe-ten 2ij onderscheiden zijn door het verschil van hunne eigenschappen of van hunne wijzen van zijn (volg. voorstel IV). Is dit alleen het geval door de verscheidenheid harer eigenschappen, dan Dlijkt daaruit, dat er niettemin slechts eene zelfstandigheid van dezelfde eigenschapis; maar is dit door de verscheidenheid van hare wijzen van zijn, dan moet de gelfstandigheid als vroeger in tijdorde zijnnde dan hare wijzen van zijn, als onafhankelijk van deze beschouwd worden, dat wil zeggen (volgens oms. 3 en 6) kan niet als onderscheiden van eene andere begrepen worden, dat wil zeggen (volgens voorstel IV), er kunnen niet verscheidene; maar er kan slechts eene zelfstandigheid bestaan. VI. De eene zelfstandigheid kan niet door de andere zelfstandigheid geschapen worden. Bew. Er kunnen geene twee zelfstandigheden met dezelfde eigen-schappen bestaan (volg. voorstel II), dat wil zeggen (volg. voorstel II), die iets met elkander gemeens hebben; en daarom (volg. voorstel IIT) kan de eene de oorzaak niet zijn van de andere. Toevoeging I. Hieruit volet dat de zelfstandigheid niet door iets anders kan geschapen zijn. Want er bestaat niets in de natur behalve zelfstandigheid en hare wijzen van zijn (volgens onw. I en oms.3en5), daar deze zelfstandigheid en niet door eene andere voortgebragt is, is zij wit zich zelve ontsproten. Toevoeging II. Dit voorstel is gemakkelijker te betoogen door de ongerijmdheid van zijne tegenstelling. Want wanneer de zelfstandigheid door iets anders konde voortgebragt worden, dan zou het begrip er van afhangen van het begrip der oorzaak (volgens onw. 4), en dientenge- volge (volg. oms. 3) zou zij geene zelfstandigheid zijn. VII. Het is eene vereischte van de natur der zelfstandigheid, te bestaan. Bew. De zelfstandigheid kan door niets anders voortgebragt worden (volg. toev. I, voorstel VI) en is dus de oorzaak van zich zelve; dat wil zeggen (vole. oms. 1), hare essentie sluit noodwendig het bestaan in; of het is eene vereischte van de natur der zelfstandigheid te bestaan. VIII. Alle zelfstandigheid is noodzakelijk oneindig. Bew. Er bestaat slechts eene zelfstandigheid van dezelfde eigenschap, en zij moet als eindig of als oneindig bestaan. Maar eindig kan zij niet wezen, want (volg. oms. 2) als eindig moet zij begrensd worden door eene andere zelfstandigheden, van dezelfde natur, en in dat geval zouden er twee zelfstandigheden van dezelfde eigenschappen zijn; hetgeen ogerijmd is (volg. voorstel V). De zelfstandigheid is dus oneindig. SEES MAANDELIJKSCHE KRONIJK. Onder de merkwaardigste gebeurtenissen op het gebied van den voor- uitgang, verdient vooral niet vergeten te worden de oprigt van eene vereeniging te Brussel, onder den zinspreuk van: » Vlamingen vooruit.” Deze vereeniging stelt zich ten doel, bepaaldelijk de Vlaamsche provincién van het geestelijke juk, waaronder zij thans nog zuchten, vrij te maken. ‘Ten einde hiertoe te geraken, wil zij in de eerste plaats de Vlaamsche taal krachtdadig onder hare bescherming nemen, en daartoe bevattelijk, in den volksgeest geschrevene werkjes, dagbladen en tijdschriften allen van vrijzinnigen aard, uitgeven en verspreiden; zij wil leesinrigtingen daarstellen; zij wil zich aansluiten met andere dergelijke in de provineién bestaande vereenigingen; zij wil alles aan moedigen wat slechts eenigzins bijdragen kan tot de ontwikkeling vi het volk, voorts wil zij ook op het staatkundige gebied de ontwikkeling der Vlamingen leiden en bevorderen, zij wil de verkiezingen, zoo landelijke, gewestelijke. ke als gemeentelijke, bestürmte, in het kort, zij will geheel Vlaanderen waardiglijk emanciperen. Een tweede niet minder aangename tijding voor alle vriendeu vani onderzoek en vooruitgang is, eene misschien in zich zelve nietige, doch in de gevolgen welligt belangrijke gebeurtenis. De Duitsch-Katholijke gemeente te Zwickau, wier vergaderingen op last der regering: reeds sedert verscheidene jaren geschorst waren, heeft weder de ver- gunning erlangd, twee malen ’sjaars hare godsdienstoefeningen te hou- den. Dit is in alle gevallen voorloopig reeds veel verkregen. Het schijnt dat eindelijk ook de aschgraauwe Pruisische horizont op, het punt is, zich een weinig op te klaren, ten minste een uiterst gun. Stig tijdstip is daartoe aangebroken, door het overdragen der regering in handen van den prins van Pruisen als regent, gedurende den ziektestand van den koning, en het aftreden van den graaf van Westphalen, als hoofd van het kabinet. De Jahrhundert, zoo kort geleden in Pruisen verboden, zal deze verandering in het bestuur gewis van habend heben toegejuicht. Van verbieden gesproken, — het door de Fransche regering, een weinig laat, in besag genomen werk van den heer P. J. Proudhon, De la Justice dans la Révolution et dans l’Eglise, licht thans herzien, verbeterd en vermeerderd te Brussel weder op de pers. Inmiddels heeft de schrijver, die zich thans in Belgie’s hoofdstad bevindt, een nieuw werk het licht doen zien, getield: “La Justice poursuivie par 'Eglise. Appel du jugement rendu par le Tribunal de Police correctionnelle de la Seine, le 2 Juin 1858, contre P. J. Proudhon.” Van het uitmuntende werk van den heer Alex. Erdan, “La France Mystique, Tableau des Excentricités religieuses de ce Temps,” in 1855 voor het eerst te Parijs verschenen, doch door het godzalige Fransche governement in besag genomen, heb ik zelf dezer dagen een nieuwe uitgave het licht doen zien. Dit werk geeft in eenen hoogst boeijenden stijjeen overzigt over de mystieke religieuse en wijsgeerige rigten, die dedurende de laatste vijfentwintig jaren zich in Frankrijk opgeworpen of Gevestig heben; doch hierover nader. — Wordt er aldus van onze zijde allerwege onvermögen voortgearbeid, ook onze tegenpartij zit niet ledig. Onder hare meest gebruikelijke wapenen telt zij, het doet mij leed dat ik het zeggen moet, logen, verdachtmaking, laster, ja zelfs opligterij, Vraagt ge bewijzen? Welnu, let dan slechts op de herhaalld van onze leden, op de jübelkreten die aangeheven worden, wanneer er individuen worden gevonnen, en die eenen onwaar digen levenswandel leiden, op de smaadredenen die alsdan tegen ons beginsel worden geuit, also het rationalismus verantwoordelijk ware voor hetgeen de onverschilligen misdoen, of voor het kwaad dat als een gevolg van de eerste indrukken door een slecht geleide opvoeding of door andere toevallize omstandigheden veroorzaakt, bedreven wordt door eenigen, wic verstand te sterk is voor het gelöst, maar te zwak voor den Will, of her in praktik brengen van hunne theorién; — let slechts op de veelvuldige valsche berigten over vrijdenkers die tot be- Keering gekomen zijn. Dit laatste heeft vooral sterk in Amerika plaats. Nu eens is het Robert Southwell, den Joseph Barker, den Robert Dale Owen, die zu sehen heben; doch ongelukkigerwijze voor de vrome berigtgevers meldt daarentegen de eerste, dat hij steeds druk werkzaam is in het belang der Vrije Gedachte op de Sandwich-eilanden en voortdurend zijnen: » Auckland Examiner” redigert, de tweede dat hij eenen aanvang heeft gemaakt met eenen togt door de Vereenigde Staten, tot het houden van voordragten tegen en discussien met de kerkpartij, en wat de derde, de Amerikaansche gezant aan hel hof van Napels betreft, nemen wij slechts den Boston Investigator van 15 September 18, in handen en lezen wij het artikel uit den Weekly Dispatch van 1 Augustus II, overgenomen en afkomstfg van den vader van gezegden Staatsman, den negen en tachtigjarigen Robert Owen, wiens roem als philantropist reeds eene voldoende waarde aan de daarin vervatte getuigenis geeft: — De achtenswandige Robert Owen verzoekt on de volgende wederlegging op te nemen van een artikel in de Dispatch der voorgaande week voorkomende, en geplaatst op het gezag van eenen t. Jegenot: — In uw blad van Zondag ll. komt een artikel yoor, inhoudende dat mijn zoon, Robert Dale Owen, zijne vroegere _vrijzinnige gevoelens verwisseld heeft met het Katholijke geloof, en zijne _vrijzinnige gevoelens verwisseld heeft met het Katholijke geloof, en zijne _slavernij des geestes. De schrijver is weinig bekend met den inborst van mijnen zoon, of hij zou weten dat hij verre verheven is boven ge- _loof, klasse of staatkundige partij. Ik ontving weinige dagen geleden eenen brief van hem, waaruit ik afleid dat hij even zeer op het punt staat om Keizer van China als om een Roomsch-Katholijke te worden. Hij zal mij echter de volgende maand een bezoek komen brengen, als wanneer ik niet twijfel of hij zal zich bij het publik hier, op het vaste land en in de Vereenigde Staten weder behoorlijk doen kennen.” R. C, MEIER. DE BRL EV BEN BSUS. De ondergeteekende ziet zich genoodz@akt zijnen inteekenaren en allen _vrienden van onderzoek in het algemeen,.bij dezen voorloopig kennis te seven dat *Het Verbond der Vrije Gedachte” gedurende den tijd van zijn bestaan geene inteekeningen genoeg verkregen heeft om eenigermate de kosten van uitgave te dekken, weshalve de ondergeteekende verpligt is, met het einde van dezen eersten jaargang, de uitgave te staken totdat -eene ruimere deelneming, of een gunstiger toestand zijner finantién hem _veroorloven zijnen arbeid te hervatten. Aangezien hij geene geldelijke voordeelen van deze uitgave zoekt, is hij bereid ieder voorstel aan te nemen, dat het voortbestaan van dit orgaan der Vrije Gedachte verze- keren voordeelen van deze uitgave zoekt, is hij bereid ieder voorstel aan te nemen, dat het voortbestaan van dit orgaan der Vrije Gedachte verze- keren voorstelen van dit orgaan der Vrije Gedachte verze- keren. R. C. MEWER. MENGELINGEN. 42, IBDER ZIJNE pLaatTs. Een Heer, bekend door zijne geestelijken in eene diligence in Nieuw Engeland, Allengskens kwam de negerkwestie” ter sprake. Hen der geestelijken voer vreeselijk uit tegen de afschaffers, omdat zij in de Noordelijke Staten, waar geene slavernij geoorloofd is, tegen dezelve te velde trekken. » Wanneer’ Garrison het kwaad met vrucht wil aanvallen, zeide hij, waarom gaat hij dan) niet daarheen waar hij er eenigen invloed op kan uitoefenen — daar waar het bestaat? Waarom staat hij met zijne kleine brandspuit te pompen tegen eenen: hevigen brand die op duizend mijlen afstands woedt?” De eerwaarde Heer wreef zich van genoegen de handen over zijne eigene geestigheid, zag met eenen lach van zelfvoldoening den schertser aan, die stilzwijgend op de voor“ bank zat en vroeg hem: » Wat Adj er wel van dacht?” »Gij, mijne heeren,” zeide hij, ~schijnt geestelijken te zijn. Uwe roeping is tegen de zonde ten strajde Te trekken, en het rijk van den Satan omver te werpen.” Welnu, ais dat dan werkelijk uw doel is, wat doet ge dan nog langer onder vrome chrissten menschen? Waarom loopt ge dan, in’s duivelsnaam niet al te maal naar deewmislelii New-York Times. 43. BEKEERING. Onder de lästste bekeeringen, die te New-York plaats hätten, wordt voor allem meldung gemacht van den Heer......, een groot, winkelier in kruidenierswaren. Na zijne bekeering begaf hij zich naar den digstbij wonenden predikant, en verhaalde hem dat er zoo veel bedriegerijen in zijnen handel plaats vonden, dat hij overtuigd was dat niemand, die eerlijk te werk wilde gaan, zijn bestaan kon vinden in den verkoop van kruidenierswaren. Als dat het geval is,” zeide de predikant, “dan vooronderstelik dat ge voornens zijt, uwe zaak aan eenen kant te doen en u op eenander vak toe te leggen.” »O neen,” antwoordde de veelbelovende bekeering, vik zal mij alleen met den inkoop bezig houden en den verkoop der goederen aan mijne bedienden overlaten.” 44, poopsanest. Hen geestelijke beroemde zich »eenen man, die een zeer onchristelijk leven leidde, uit de klaauwen des boozen te hebben gered.” Korten tijd daarna werd hij aan het sterfbed van zijnen bekeerling g Erepen, dien hij met de doodsangst op het gelaat vond. Hij vroeg den stervende daarom met eene zekere genoegdoening, of hij thans niet bevresd was voor den reg- terstoel van God te verschijnen. w«Juist het tegendeel,” was het antwoord, vik sta den grootsten angst uit den anderen, van wien ik afvallig geworden ben, onder de oogen te komen.” 45. NUT VAN HET BIDDEN. Er is in Zuid-Boston een man, die door zijn eroote vroomheid en zijn krachtig gebed, gelijk verhaald wordt, zijn huis van eene groote menigte kakkerlakken gereinigd heeft. Zij die door dit » onge- dierte” geplaagd worden, hebben zich thans slechts tot dezen heilige te wen- den, om ze weggebeden te zien. Daily Ledger. Uitgave en redactie van R. C. MEIJER, Vijgendam, J 628, te Amsterdam. imme, 11. NOVEMBER 1858. “HET VERBOND DER VIRGIN GEDACHTE. DE NATUURWET. DE ZEDEWET. É : Sep te is c ; < Aanrekking, - Beweging. - Ontwikkeling. Liefde, - Licht, - Veredeling, Pag. LCG ee 5a 161. Zedekunde buiten het Christendom 172. Officiel zedeelte van de Dageraad” 163. Maandelijksche Kronijkk...... 174. Toespraak aan de Leden enz.. 163. Dep brievenbugieew-v sea e ee 174. Levensbeschrijv. van Vrijdenkers. 167. Menselingentitgsns. awe) =4- Bieta ce GUN Os ZELFR ENNIS. 