Algemene konst en letterbode
None
♦ (Getrokken ait de Reize van H. Bolingbroke, in 1806 daar hcen gedaan*). (Fervolg en /lot van bladz. 337). De Kompagnie ver'chafte zicb Afrikaanfche negers, tegen niet meer dan twintig pooden Sterl. per boofd; en de Kolonisten trokken vele voordeelen, door met de inboorlingen verbindtenisfen aantegaan , welke zy door gefchenken van weinig waarde zoo veel vertrou- wen wisteq imeboezemen, dat zy bun in den arbeid ea C 341 > cd de bebouwiug wilden behulpzaam zyn. Het jagen en visfchen verllonden deze 00k uitttekend. In een paar uren raiste het hun nooit, van zoo veel visch of wild te vongen, als zy voor den geheelen dag nondig hadden, Hier door bemerkte de Kolonisten het genus van Europefcbe diewn en gevogelte niet. Het is jam- mer, dat men verzuimd heeft by deze volkcn de ge- woonte te onderhouden, van de volkplanting van visch en wild te voorzien, met fchuiten te varen, en het bout in de bosfchen te ksppen. Langs dezen weg had men zich eenen aanmerkelyken arbetd kunnen befpa- xen, en die nu door Afrikaanfche flaven moet gefchie- den, geheel van piaatfelyke kundigheden, die denzel- yen verJigten kunnen, ombloot. Ongevoelig zouden de inboorlin&en de Europefcbe koopwaren heb>>en leererj beminnen , terwyl zy onder beftuur van Europeanea ten hunnen voordeelc arbeidden. Daar 'er in het vroege tydperk, waarvan ik nu jpreek, noch goede wegen, noch zelfs geen voetpad, dat eenigerraate tot in de landen doordrong, te maken waren, kon men alleen te water reizen : men bedieode zich ten dicn einde van overdekte fchuiten, die door zes of acht ingezetenen werden voortgeroeid. Gelyk men zich op Zee door den wind beituurt, bedienderaen zich op deze rivieren van debeweging van het ty, waar- door roen zes * acht mylen (Engelfche) in 66n uuraflegr. Als het ty tegen is, ziet men zich genoodzaakt optehou- den; ^cbeurt dit digt by eene woning, dan begeeft men zich daar heen, vooraf verzekerd, van wel ont- vangen te zullen worden. De gewone flanpplaatfen zyn bier hangmatten, door de inboorlingen gemaakt, van acht of tien voeten lengte en tien of twaalf voeten breedte. Na de tien eerfte jaren maakte dit etablisfement wei- lig vorderingen, en gedurende de volgende jaren fcheen betzelve in denzelfden rtaat te blyven. Men km daar voor geene andere reden uitderken, dan omoereikend- heid der fondfen, daar aan befteed. Holland erkende weldra den roisflag, dien het begaan had, met de Amerikaanfche Kolonien aan eene byzondere Maatfchappy te betroawen, en hield zich overtuigd. Das onder ordonnene onder onmiddelyke beförderung van het Gouvernement, de vorderingen füllen zu zu zu: het gebeurde het gebeerd. De Knipagnie, na den itaat barer geldmiddelen te hebben onderzocht, zag de onwaar-Fchynlykheid in, van zich veel voordeels te mogenbeilen, indien zy bet füllen, wäre zy betfüllen, en befloten aan de Staten General hare bezittingen en eifchen overtedragen, alleen drie of vier fuikerplantagien voor zich behoudende, waarvan zy zich weldra ten voordeele van die Kolonie ontdeed, waar zy gelegen waren. Na deze overdragt namen de zaken eenen anderen keenen anderen handel met Holland, rneer gemacht in de aanfchaffing van negers en plantagieren, moedieden den arbeid aan. De overvloed der voort brenglelen en de guile raanier, waarop de vreerade Koionisten onthaald werden, bewogen vele bewoners der Engelfche West - Indifche Eilanden, om gronden op deze kust aanstekoopen. En dit kon met te minder moeite gefchieden, daar de Hollanders de gronden digt by de Zee, als te laag gelegen en aan overilroomingen endroffen, verlaten hadden. De nieuwe planters, van de Eilanden, met aan het klimaat gewende negers gekomen, lieten zich door de vrees daar voor niet af-fctirikken; zy ontgonnen en droogden den grofld, maakteq dyken, om Zich voor het water te beveifigen, en begonnen 'er gerecht plantagen te vestigen. Die aan de rivier waren byna alle met fuiker beboowd. Zy voerden de kunst van het diftilleren der ram in, wtlke deze Kolonie niet ondernomen had, Zich vcrgenoegende met de raelasfen, zoo als zy zyn, uitte-voeren. De Engelfche planters, die zich by de Zee hadden ter nedergezet, beproefden ook de Katoenteelt, en bevonden hunncn grond daartoe beter gefchikt, danden hooger op aan de rivier gelegen. De goede aitflag dezer ondememing lokte weldra nieuwe Koinmsten des warts; cn van de vestiging der Engelfche planters dagteekenen zich de groote vorderingen der Kolonie. In 1718 werden aan de boorden van de Demerary yerfcheide etablisf. Men en aangelegen, mnar op eemgen affand van de Zee hooker de rivier op. En de Hollanders konden niet befluiren om nader by den mond te koraen, tor dat de Engelfchen hun daarvan op nieuw foet ynorbeeki gaven. Zy zagen weldra, dat de grond vruchtbaarder was. Men moet hierby in aan-raerking nemen, dat de lage grond van Guyana voor (SAt) het grootst gedeelte in den loop der drie nfvierlaatfle euwen danrgefteld is. Deae,#rond, aan de Zee ont-roofd, uit aanfpoelingen, overbJyffelen van het groei-j?nd ryk en het gevvrocht van zee-infecten gevormd, groot dagelyks aan. De kust ligt hag, is moeijelykte n Adercn en schym zich meer en meer met keizel op. De unverraeide werkzaambeid en volharding der Engelfche planters bragten het zoo verre, dat de wes- telyke kust der Demerary geheel in ftaat van cultuur geraakte. Daar zy aan den oever van din Esseqiiebo. grenst, hanstte men zich, om een weg ter gemein später tusfchen beide rivieren te maken. Demerary werti in het eerst als afhankelyk van Esfequebo befohlen; maar in 1774, meer uitgeftrekt en gevestigder 2y»de» en eene betere haven dan de andere rivier opleveren- de, fcheen dezelve voor den zetel van den Gouveweur gefchikt te worden, en men legde *er de Hoofdplaats der twee Volkplantingen aan. 'Met dit oogmerk werd de Stad Stabroek gelticht, een myl van het fort aan denzelfJen kant der rivier geplaatst. En van toen <af werd *er, ora Esfequebo te befturen, een Vice- Gouverneur benoemd, onder den tittel van: Kommandeur of Gedepmeerde. Zeven jaren na die verandering, nam een Engelfche Kaper, in na Am van zyne Britannifche Majestät, de twee Kolonien; tot zulk eene zwakheid liet Holland zyne Volkplantingen vervailen. De Enghaffen Overften van Barbados stonden op het pant van trocpen naar Demerary te zenden en er zidi te verfterken, toen zy vernamen, dat eene Franfche Corvet zich vertoond had en op hare beurt de Engelfchen genoodzaakt had te kapituleren. In 1783, by den algemeenen Vrede, werden de Kolonien aan de Hollanders terug gegevrn. Gedurende den laattten Oorlog was hunne aandacht zoo op het Oosten gevestigd, dat zy hunne bezittiitgen in de West veronachtzaamden. Dus aan zich zelven overgelaten, zcnder gemeenfchap met het moederland, beftenden deze Kolonien alleen door hare verbindenisch met de Engelfche Eilanden. En bet is verwondering Warden, dat in dezen toe (land fer driehonderd plamagien in länge van cultuur en vyfentwintig dui-zend negers gevonden werden. De bevolking der blanken was met boven de twaalfhonderd zielen. D. De meeste menfchen hebben in hun leven ondervofir 4en, hoe onaangepaam ja nadeelig het is, fomraige za- ken jtich in het geheel niet of Diet behoorlyk in het geheugen geprent te hebben, of dat zy zich dezelye niet ter regter tyd en plaats kunnen herinneren. Eene kunst mi, die belooft een ieder, hoezeer hem de Na- tuur het zwakst geheugen vedeende, in ttaat te ltel- kn, dit gebrek, op eene onmisbare en gemakkelyke wyze te verhelpen, moest, zou men meenen, terftond overal ingang vindcn, en als zy hare belofte dadelyk vervilide, onder alle foorten van menfchen eene groote menigte van vrienden en beoefenaren telJen — en op- aarigezien dit alles, vindt juis het tegendeel plaats; de pieuwere proeven, om de Mnemoniek of kunst, opa het geheugen te verbeteren, welke de ouden zoo hoog fchatten en vlytig aanleerden, weder onder de Duit- ichers in te voeren , te vei beterep en uitcebreiden , zyo byna alleep door opvoederen of zoodanige g^leerden ge- waar^eerd, die zich met het onderzoek van de ver- mogens der menfchelyke zicl bezig houden , en dus fie Pfychologic ten onderwerpe hunner navorfchingen ftel- len. De oorzaken van dit verfcfoynfcl daar latende, achten wy die kunst van genoeg bejang, om, daar de Vryheer von Aretha, welke voornamelyk proeven met de Mnemoniek nam, eene Sy sterna tifcht Anleitung zur Thtorfc und Praxis der Mncmonik, tiebst den grundli- tiicq *ur Gcfchichtc und Kritik diejer Wiifcn{chaf$ met drs'c hupfer tafeln (♦), pnlangs in het iicht gaf, door den (*) Reeds in 1806" gaf dezelfde Sckryver zyne Kurzge- fasfie Theorie der Mncmonik uir , welke ecbter even ills 'ooJc dit uirgebreidere Stuk , zoo als hy in de Voorrede zegt , een oitirekfel van zyne uitvoerige theoretifch* - practifch* Anleitung \&% welke by mede voornemens h utt te gevoo. Zeic Den korten lnhoui van hetzelve, onze lexers eeniger mate met het doel zyner pogingen, en de wyze, waar-op hy het tracht te bereiken, bekend te maken. Volgens de verdeeling des Schryvers spilt zich dit Werk in vier Boeken: het eerfte bevat de Theorie der Munemoniek; het tweede de Präkte; het dcrde de Gafchiedenis; en het vierde de Gafchiedenis; en het vierde de Kritiek van dezelve. De Theorie dezer kunst kan men in deze drie regela vervatten; vooreerst: verander het enkele woord, het enkele voorwerp in een Belden — want niets maakt het onthouden eener zaak in het geheugen gemakkelyker, dan het zien van hetzelve in een zinnelyk beld. Ten tweede: verbind dit beld met een plaats t. n tydover- eenkomftig voorwerp, het weik u levendig voor de ge dachten zweft of u zal zweven, als de herinnenng van dat beld noodzakelyk is; maar dewyl het dik- wyls het geval is, dat men niet tto& maar eene gchee- le reeks woorden of zik. n wil onthouden, zoo verbind ten derde elk der optemerken woorden of elk der op- temerken zaken met een enkel deel des plaats- en ryd- overeenkomftigen voorwerps, of met andere woorden: cm de opecnvolging van verfcheiden zaken te onthouden, moet men voorwerpen zoeken, welker opvolging cms genoegzaam bekend is, en met een van de in hunne orde te onthoudene voorwerpen verbinden. Hieruit ontftaan nu tweederlei zinnelyke voorfteilingen of Mnemonifche belden : ftof beelden (volgens de wet- ten der duidelykheid, en ordebeelden (volgens de wet- ten van de verbinding der denkbelden). De eerlte iverden voorbeimagines, de laatfle loci geheeten* Van de laatfle wordt de spreekwvze memoria localis afgeleid, welke met memoria artificialis eensluidende is. Ook is bierby eene Amneftomck of kunst van te vergeten bygevoegd, waarby men, om zyn doelwit ze- ker te bereiken, juist de tegenovergeftelde middelen pioet te werk ftellen. Het Zear onlangs de Syttematifche Jnleitunt ter vertaling in het Nederduitsch ziende aangetondif:d, u >s het ons aangetondif:d, dat in Holland op dit punt ook de aaruiacht begint gevesttgd te wordeo Schoon de l'chrale Inieckerttyit voor de Hoogd. oitgavc, fan bet bier seovell ler nedergelteldo, ten j'ewyze kan Arekken. Red. Het tweede fioek, dat de Präkryk der Mommenwerk bevtt, leert, hoc men afgetrokken (abstractif) voorb. denkbelden van tellen en nördlichen van tellen en hoe men te werk moet gan, om deze voorwerpen in een noodzakejyke volgende in het geheugen te prenten, en die gemakkelyk en altyd weder te kunnen opwekken. Over de wyze waarop en de middeleu, waaroor men een bovenzinuelyk voorwerp in een beeld zal veranderen, laten zich jn net algemeen geene bepaalde regelen vastftellen, dewyl de oogpunten, waaruit men die voorwerpen boichouwen kan, zeer wyd, uiteeuloopen. De manier, waarop men cyfers in zinnelyke belden veranderen, (lelt eene plaat voor oogen, waarop zoodanig veranderde getal letters afgebeeld zyn; en eene andere plaat toont niet minder de middelen aan, om andere voorwerpen, als llangen, driehoeken, enz Düsselden gemäße, gemäße, in het geheuren, te prenten. Dit Boek is het belangrykfte en gewigtigt, maar, zonder dat er de düngelykheid onder lyde, voor geen uit-treklel vatbaar. Het is de aandachtigfte beoefening wardig. In het derde Boek, dat de Geschiedenis der Meema-niek behelst, wordt verhaftet, by weike vojkeren deze kunst het eerst bekenil is geworden. Her Oosten wordt als hare wieg opgeven en tevens opgemerkt, dat de Meemaiek in een tydperk moet ontttaan zyn, waarin men zich nog alleen van beld spraak bediende. De Chinezen hadden in de eerlte eeuwen himner befahring een door knoopen en verkortingen van draden gegeld beleidenschrift. Hunne gedaante is onder den naam van Ho /« In een hunner oudfle boeken, bchoudtn gebleven, dat T king heet. Dergelyk fchrift is ook by de Pheniciers, Indianen, Aerhiopiers, Egyptenaren, Scythen, Grieken en Erruskers in zwang geweest, ja de meeste ruwe volkeren, van wier fchryfwyze zonder letters wy kennis dragen, gebruiken echt Monemonisch fchrift, Onder de Grieken, werd, volgens Blair in zyne Lesfen ever de Rede kunst en de fraîje Wetenfchappen sprechen. Zie het Eerfte Deel?an duWerkbl. aoa, eerlte druk. UigitizGu by gens geruigenis van Cicero, de bekende Dichtef Sf- wonidbs als Uitvinder der Mnemoniek oggegeveft. Vooral vertoeft de Heer Aretin by de Mnemoniek der Romeinen, en deelt de gewigtigrfe klasfieke plaatfen uit Cicero de Oratorc Libr. II. Cap. 80—88 eft uit den /tutor Librorum ad Hcrennium Libr. III. Cap. 16—74 mede. Zoo gaat by vervolgcns de fporen van deze kuust door alle eeuwen tot op onze tyden na, welk Hoofdftuk eene groote belezenbeid aanduidt. Het vierde Boek eindelyk, de Kritiek der Mnemoniek bevattende, toont het nut en het reg Het vierde Boek eindelyk, de Kritiek der Mnemoniek bevattende, toont het nut en het reg Het vierde Boek eindelyk, de Kritiek der Mnemoniek bevattende, toont het nut en het reg Het vierde Boek eindelyk, de Kritiek der Mnemoniek bevattende, toont het nut en het reg Het vierde Boek eindelyk, de Kritiek der Mnemoniek bevattende, toont het nut en het reg Het vierde Boek eindelyk, de Kritiek der Mnemoniek bevattende, toont het nut en het reg Het vierde Boek eindelyk, de Kritiek der Mnemoniek bevattende, toont het nut en het reg Het vierde Boek eindelyk, de Kritiek der Mnemoniek bevattende, toont het nut en het reg Het vierde Boek eindelyk, de Kritiek der Mnemoniek bevattende, toont het nut en het reg gebruik van de Mnemoniek, zoo in het algetneen als byzonder volgens des Schryvcrs leerwyze, aan. Hy wederlegt hief ook de tegenwerpingen, tegen zyne Leer wyze gemaakt, ein gewigtige bedenkingen. AANMERKINEN OVER EN WAARNEMING WECENS DE AANWENDING VAN OPIUM BEROOKINGEN. In den järe 1808 de Saltzbnrger Med. Chir. Zelun% in N#. 95. vdgende plaat«, de werking der Opiumbero linger, het erklärte, mede, onMeend nit Charpentfer-Cossigny's Reize naar Ch na en Bengals. - M Alle volkeren, welke zich van het Opium bedienen, gebrücken het 00k tot berookingen, zoedani is het rust- en flanpverwekkend. De rook van het Opium is niet doodelyk, terwyl de flaap, welke daar door verwekt wordt, by uitne-rocnheid aangenaam en weilustig is. Men verzekert, dat het de ziel in eenen verrukkenden toeftand brengt, welke liefdens dcoomen enz. voortbrengt. Veelli^t ware deze manier van het Opium te gebroikeu een voonreffelyk geneesmiddel tegen vele krampziekten, ten minstte zoude men »er proeven rood* iunnen in bet werk ftellen," en werd by deze aanhaling nog deze aanmerking gevoegd. »Er zyn vele zenuwziekten, waarby way met alle onze kunsr niets kunnen umgten, w*ar de Form der teatte zoo hevig is, dat dikwerf alle opwebbärdige daar door verstoord wordt, en meermalen met don dood ein digt. By de hevigfte verfchynfeis van deze ziekien, waar by he dikwyls onmogeiyk is f iets in- of uitwendig toeiedienea, of waar de werktog ran eenig geneesmiddel te lang moet afge* wacht worden, was bet der moeite wel waardig voorzigtige proeven, met zulk een geneesmiddel re nemen. lozonderheid will ik daar onder rekenen het eigeniyk hevig zielenJydeo y ^waarmoedige derkbeelden, water vrees ens. In 1800 imakte hetzilfde lournaal, in N*. 66, de volgen- de Bydragen tot de Aanmerkingen van Doctor Frank.feli> over de Opium -berookingen, publick. „Toen ik vt-or twee jaren het, oit her Fräsch owgezette werk van Charpentier's Reise nach China em Bengals, las, nam ik een zeer oaauwkeurig uittrek-fel uit de plaats over de Opiums- berookingen. Kort daar op kreeg ik eene jonge zeer teedere byfterieke Dame te behandeleo, welke, behalve aan de bevigde zenuwtoevallen, 00k nog aan zielenlyden onderhevig was. De toevallen warea dikwyls zeer hevig, zoo dat alle opwekbaarheid ver door verhinderd werd. Ieder was op rich zelve zeer vreesfelyk. In dezeo benaauwden toeftand floeg ik haar* Echtgenoot de Opiums- berookingen, als het eenigst en waarfcbynlyk gene, zend middel, voor, las hem de plaats uit het genoemde werk ▼oor En bewohnen hem, met de meest mogelykfte voorzigrg-heid, rot het beproeven daar van. Zy even wel werd van dit alles niets ontwaar. Maar toen een half fcrupeJ Opium op gloeijend yzer zeer naby haat rustpiaats verbrand werd, ftei-de men haar daarmede gerust, dat dit de reuk van oatuuriy-ke ontlastiqgen waren. Na een half uur werd zy ruitiger, fliep met een op het aanzien vrolyk geztgt een uur zeer vast, wafemde daar by zeer ftcrk uit, en 00k bemerkte ik door een glasveufter in de deur van de uaasite kamer nu en dan trekkingen van de bovenfte jedem. Op eenmaal ontwaafc*te zy, en riep met luider ftem: „Waar ben ik?** Hare op-paster, welke aan haar bedde zat. En Heeds een spons met wy binnen können zer wieder zer wieder zer wieder zer wieder.  dikwyls, inzonderheid by melancholieke Kraamvrouwen en by Frankzinnigen, 00k in hardnekkige zenowziekten en hevige kampen aangewend, en altyd van groote nurtigbeid bevon-den. Maar bet blieb altoos flecbts een palliatit middel. De lldap van zulke Ferfegen was over het algeraeen met rottikeiid, bet bloed werd daar door ntet naar bet hoofd gf-voerd, ook bemerkte ik eigenlyk die tcekenen i.iet, welke * bet Op'uro, in groote gifte inwendig toegediend, oplevert. By nekten der kindereo heb ik deze berookingen nog r>ieC aangewend, evenwel ik geloove, dat zy,mei voorzl'tiKheid toegedtend, ook fan not kooden zyn. By v Oberfeld in dea Kmkhoest. Behalve -een byzonder welgevallen, hebben geene myner zieken eeneo verrukkenden toeftand van bunne ziel bemerkt, evenwel konde dit by gezonde perfonen plaats hebben 9 maar dit ondervond ik, dat de berookingeu fterker op net Z'eke dan bet gezonde organismus werkten. Ik rade daarom voor* zigtigheid en altyd onder bet opzigt van een* Geneesheer de- ze berookingen aantewenden." Medegedee/d. LETTERKUNDIGE VRAAG* Ik Tind in de Erg. Bl. der JtUg.Liter.Zeit* Febr. 181* N*. 17. f- lap, net vo^ende: „ dai Spinoza de na zvn» dood uitgegevene werkeo ( Opera poftuma; waar?an eene tfol- landfche vert a ling, naar de Latynfche uitgave gemaakt, itf hetzelfde jaar 1677, in 4 For, verfchenen is, eerst in de Hölle, tatsopgelleld hebbe, zegr wel de Heer ton Muhr. Bened. de Sp. ad Tract. Theol. pelit. Hag. Com. Ifcoa. 4to, p. 14.) maar geeft geen' grond voor dtt bengt op. De oproeping van den Heer Paulus, (by zyne nienwe Lat. Ungrave van alle Sp's werken, Jena, 1803, a Voit. gvo> maj.) aan de Hollanders, om dit, en een ander MS. exemplar van Sp 9s Ethica, dat, naar Placcius, Biklioth. jino-nömer. p. 04 1 > nog a)s voorhanden opgegeven, en w>ar van grzegd wordt, dat het een Hoofdftuk over den D*hel behelze, bekend te miken, of hem mede te deelen, om dea inhnud van dat Hoofdft. met Kant's leer van het kwaad Beginfel te kunnen vergelyken, fchynt tot nog toe geen gevel gevrode te hebben. Het ware te wenfchen, dat de Hollandfeht Geleerden de zaak openly k bekend maakten, op dat men vername, of deze berigten gegrond waren, of niet; etl men in het laatfte g»val bevryd werde van Alle verder naver-tellen en navragen." Deze wensch is zeer billyk: — en de Letter bode zal zich, buiten twyfel, even gaarn leenen, om het antwoord, als om deze vrage te ontvangen en oyer te brengen. BeoORDEELINC VAN VADERLAKDSCHE GfSCHRIFTEN, IN BUITENLANDSCHI JOURNALEN. Br seven $ver het Eiland TValcheren van T. Speeleveldt, Lid van het Zeeuwsch Genoot fhap der Wet enfchappen Met platen. In den Haag by Immerzeelen Camp. 1808. xiv en 76 bl. in gr. 8°. Na her belanpryke van dit werkje voor het lezend publik kortelyk getoed, en berigt te hebben, Out eene Heogdoiu fche vcrtaling van herzelve onder banden is, ontvouwt de Bee. het oogmerk, waarmede deze brieven, volgers den Schryver zelven, opgefteld en uttgegeven zyn, en gaat daar op hör brief na, vetlal den Schryvet lof toekennende, waar bier en daar eenige aanmerkingen, vooral over de wycl-loopgbeid, waarr-ede ondenverpen van minder aanbelang hiet behandeld zyn, er bvvoegende: „Uit dit kort overzigt, befluit by, b'ykt bet, dit dit werkie, zonder juist eere volktenene (telfelrri ••fige biTcbryving »3n het Eitnnd Walcheren te Zyn, evenwei vele uiim. Ueutende, 00k voor den Aardrykundige welkome, bydrn^en ter kennis van betzelve bevat, en met inflating van de berispte kleire gebreken, die echrer het geheel niet bederven, voor den lief hebber der Geographic eeno aangename en Jeerryke lecruur opleverr." Historisch. Statistische Befchryving van het Koninkryk Holland. Erzte Dec., it houdende het Departement Braband en bevattende dit eerfte Stuk deStatissiek van Braband en de prächtige bevattende der Stad em Meery van Hertegenbisch Met Kaarten, Platen, Plans en T-tbciien, door Servaas van de Graaff. — Amsterdam by J. S. van Esvett Hoitrop, 1807. xlii en 733 bi. gr. l\ Recent, hoezeer het wydftrekkend plan van dit werk in p)o v.-rre dit de naauwkeurigbeid kan bevorderen, en de geJ kele onderneming toejuichende, begint zyn verstag met eena betuiging van verwondering, dat Vr nog niets na dten tyd meer van het licht gezien heeft, 'er byvoegende, dat het moeijelvk »*> de waarde van Zoodanig een werk naar een enkel ftuk te bt;oordeelen, en bepa*h zich dus by een* korten inhoud van dit gedeelte. Na dezen laat by volgen: „Een kakelyker uinrckfcl, en volkomencr, dan het bier kon ioge-Jascht worden, zou zeker by den Daiifchen Aardrykskundige en den lief nebberen der Geographic zeer welkom zyn; want bet ooripronkelyke zou buiten alien twyfel een voorbeeldig jneesterftuk zyn, als het uiet inderdaad al te uitvoerig uit—eco geaet a 5. Hoe vele Ueeien zal nu het geheel bevattett als het kompicet is?" Jilg. Geogr. Ephem. Marz 1810* KUN- K U N S T E N. Rome. De beroemde Canova is tegenwoordig bezig met bet maken van twee kolosfalc Standb-elden van brons, verbeeldende den Keizer der Frunfchen, bet een te voer, het ander te paard. De Hr. Richeti, vermaard gieter, heeft het eerfte reeds gegotxa. Men zegt- dat het tweede in zyne afmetingen, de grotte stukken van dien aard, die >r, het zy onder de hedendaagfche, bekend zyn, oveweffen zal. HANDEL en ZEEVAART, HUISHOUDKUNDE XN WAT BAAR TOE BE TREKKING HE EFT. FtTSKM die Effects Op Maandag dtn aS van Bk*mu 1810, in Amijerdam. Bill TEN LA HDICHI. Amdeelm by Hope & Co»p. J Spanfi5k prCt. by Hope & C. 401 1 41I «nz. Prct. 83*90$ ditu I^en en Wisfelb. 4 prCt. 954 » 96 dito Kroon 4 prCu 954 1 { Ktlxer van Oosttnryk 5 prCt. niet gen. 4ito 44 prCt. dito. dito 4 prO. dito. Engeland* Annuiceit. 3 pCt. 71 1 Frankryk Oeconiblid. renten 5 PfCt. • niet Dito Cert. Uy K.& V. 78* 79 lood.Couj* Wisfelcours. Op Londen. • • niet genot* - Ptrys. • 17 Bin nikiam DicHl. rationale Schuldbritwn 13 | dito Dometnen. 4 prCt. §4 if P^Ct, • t3 ■ I dito VrywilHj? a 5 pCu 35 a 27 dito a 2 1 prCt.. I^srenten uit de hefting vin 08 a 3§ Prt. 25*1 26* Dito uit de beffing van 1800. a 3 prt. 13 a § dito i8oi. a 3f prCfc. *5*« *<* Kon. Negot. van 1807. 6 pCt. met oploop. premi by At loaf. 70 «7l Reicnptien Lo.sb. na den Vrcde... 33 a 14 Agio van de Bank* 99! GEBOORTE-, TROUW- sit STERFLYSTEN. Het getal derDooden, gedurende de laatstverloopene Week. Is geweest: te jimfterdam 150; en te Haarlem 13, onder welke laatlen 3 beneden de 11 Jareo. STERRE- en WEERKUNDIGEN WAARNEMINGEN. WEERKUNDIGEN WAARNEMINGEN, B U I T E N HAAIIEM. 1 810. Bloei- lruand tmm p BARO- TER. 1 THRR- [ HOME- TER. I STILE EE I DSR WIND. LUCRTS- CE-STEU> FEro. 13 ' f30. I I <r. If | 55 1 6H • W. 1 verderi bewolkt. ' N. N. W. * (30. 3 C If ! 51 • N.W., helder. W. N. W. n « {■30. cj S 30. 04 1 60 - 0 40 , N.W. ( If • 0. bewolkt;'stvonds belder* 36 < (30. 0 1 33 60 49 N.O. 1 bewolkt;'stvonds belder. 26 « teal 50 644 49* 1 N. N. 0. 1 1 j helder. 28 « -A r 3© © {30. 1 (30. «i 1 49 55 ' 43 N. N. 0. ' N. t. 0. windrig ; bewolkt;'stvonds belder. 29 4 f 3* «< j 130.41 1 1 fl* O. C* N« 1 1 N. N. W. N« t. O.! welken ; omtrent helder. 1 t *s Morgens ten dric uren 34 gntdeo. BEKENDMAKINGEN. Vielk gedekt, van het GEZIGT, der VTER DTE- kEN en TifcN HOORNEN, aan DANIEL vertoond, /even) wy? Dit allerbehngrykst Stukje, door een bekwrne eD vry- m<»edige hand gefchreven ♦ wordt thans uircegeven in den Boekwirkel van A. BLISSE* en ZOON re Dordrecht, a g ftuivers; als mede by fV. Brave te Arrfterdim, vanTer~ veen en Zeon re Uirecnt, J, L August ini re Haarlem eo verde a orr. Nog is bv bov ngerotrn V van de Pers geko* mt-n: TURNRULL. Reizen in den fti/ten Oceaan, uit het EntfeUch. Eerfte Dee/. De pr>s »s / j -4-: In drie zul- ke Dtelij.s zal deze zoo onderboudende Reize, in welke de Scb-yver, voorbygaandc het geen V van elders" reeds genoeg beker. Is. ztch meer byzonder bepaald tot het minder bekende, vooril met bekrekking tot de vermaarde Volkplaming der Englische 111 de Bot nybaay, volledig zyn. TssUaaalbm, it A. LOOSjES Pz. Digitized by Google ALGEMEENE - K O N S T- EN LETTER-BODE, VOOR HET JAAR itio. N° $3. fry dag den S/fen van Ztnermaand. B E R t G T E N. UITLANDSCHB. ome, 17^/9 Lentemaahd. Onlangs heeft men in de Villa Palumbara een' Vloer van Mofaik ont-dekt. Dit baart opzicn en zal tot opdelvingen aanleiding gevenden. Voor verfcheiden jaren werd in dezelfde Villa een Dioscobulus gevonden. Later vicl een fraaije Ka-rri geven. Kerkman, dien hy voor 35 Paoli verkocbt. De eigenaar van den Wyngaard eischte den fteen terug, en deze werd hem 00k tegen vergoeding der PaoJi door het Gereet toegewezen, doch ging by toeval of door aditeloosheid weldra verloren. Aan de schikking en regeling van het Mufeo Pio-Chiaromontano heeft men nu de laatfte hand gelegdj Het is in deGalery geplaatst, die vlak 'over de Boeckery van het Vatikaan gelegdj En men gaat door dezelve, om In de Boekery te ko-men. Verfcheide duizende oude opichriften, in de wart-den ter wederzyde gemetfeld, die omtrent 20 voeten hoog zyn, beflaan het eerlte gededte van hetJflufeumj I. De£ju Z aan s «... ». fchen tyd te Rome. Men poogde deze in verfchillende a selle ingen te ichikken, waar by opfchriften gevoegd zyn, die de klasfen aanduiden. I. Dii dezquc et facrorum mU nistri; II. /lugusti, /lugusti, Cafares; III. Confabat, Alogiflratus, Dignitates; IV. Infcriptions soluus, Quorum, Quorum, Succus, Tribunus; VI. Officio demus Augustorum artifices, efficina tores, negotiants; VII. Inferiptiones Gracia, omnia genus; VIII. Epitaphia parentum et liber e- rum. By deze opfchiiften vergeet de vriend der oude Letterkuode en Gefchiedenis byna de geheele werelden en daar her uitzigt uit deze zaal het zyne tot het ver- wezerlyken van dien droom bydraagt, mecnt hy zicfi te midden der oude Romeinen Te bevinden, die deze opfchriften zamenltelden, op fteen graveeruen, en verfcheide van dezelve met hunne tranen befproeiden. Dit Museum van opfchriften is van de verzameling van ouldeden door een hoog yzer hek afgefcheiden. Door een deur in dit hck komt men in het voorportaal van u u kunst der ouden. Men ftaat van verwondering op-sogen, deze Galery van 600 voefen lengte 200 geheel met gedenktukken der kunst opgevuld te zieny dat zy de geheele ruimte langs de muren en tot ta het midden der Galery beflaan,'en voor jeſen ander nicer eene enkele plaats schynen overtelaten. Hoofden, bo!Stbeelden,.fTagmenten en geheele beelden van alleriei grootte, basreheft, mofaiken, bekers' kande-labres en farcophagen, in byna ontelbare hoeveelbeid, trek ken beurtelings de oogen der nieuwsgierigen tot zich. Twee groote beelden van liggemde vrouwen, in een' zeer fraaijen f Tyl, elk door vyf bevallige genietjes omringd en de Herst en Winter geheeten, zyn ter wederzyde aan den ingang geplaarsu Ten einde van dit voorportaal komt men eindelyk aan een grooten trap, die naar de meer bekende febatten van het Heiligdom der kunst in het Vatikaan geleidt. Naar de twee Paufen, Pius VI. en Pius VII. Chiaramonti, welke deze Galery met groote onkosten hebben aangeJegd, heft zy den naam van Mufeo Pie Chiarementano aan-genomen. Het Digitized by Google C 35. 3 Tiet belangrykst werk over den tegenwoordigen (teat der ruines van het cude Griekenland, is vonrzeker dati waarmede zich tegenwoordig de Hr. Dodowkl hier bezig houdt. Deze geleerde Oudheidkenner, finds drie jaren Herwaarts terug gekeerd, waar hy de laatfte hand an zyn handfchrift legt, heeft met den Heer Bomar- di, zyn Teekenaar, vyf jaren op twee reizen doorge- bragt. Van Paufanias' Strabo en andere goede bron- uen voorzien, doorreisden zy dit weleer aan de Zang- godinnen toegewyd land in zyne geheele uitgeftrektheid. Van Knap Matapan tot in Thracie is 'er geene plaats, meer of min in de Gefchiedenis opmerkenswaardig, welke hy niet beZocht, afgeteekend en befchreven heeft. De teekeningen van landfchappen en bouwval- len, in zyne porrefeuille, Zyn uitmuntend van tiitvoering cn in aantal by de duizend. Onder die teekeningen zyn *er verfcheide Panoramas, zoo als van Athene, Delphi i Corfnthe enz. Terftond na zyne terugkomst in fengeland en als de tyden voor deze foort van on- dernemingen gunftiger zullen zyn, is hy voornemens dit zyn kostbaar werk uittegeven. Pisa, den 1. van Lorwmaand. De Italiaanfche Akademie heeft heden ter viering van de dertiende Verjaring van haar beftaan eene zitting gehouden. De Hoogleeraar Ragnini npende dezelve als Voorzitter tnet eene op de gelegt-nheid toepasfelske aanfpraak, waarna Prof. Sach'etti, de Algemeene Secretaris de Correspondence van de Akademie, gedurende het twaalf-de jaar, eem lofreden op wylen den Abt EttinbLli, gewoon lid en bewaarder van de Verzamclingeri der  mede, waarin hy een Vraagituk door de Akademie van Berlyn poog- de optelosfen; of het zedelyk oogmerk van een daad in aanmerking kan genomen worden, als het *er op aan komt, om eene ftraioplegg.nde wet vastteltellen en toe- lepaslen; en zoo ja: in hoe verre. Vervolgens werd de uuvindiug van den Heer Hess, te Zurich, voorge- Z a le- lezen, om de uirwcrkfelen van Congreeffche Vuurpy- len voortekomen. De ziuing werd btfl >tcn door der* 6ecret*rift die eene proeve van aanmerkmgen op de Verhandeling van Azum, betrekkelyk den Uitvinder van hot Knmpas, mededeelde, alsmede verflag van eenige aanbiedingen aan de Akademie gedaan. De aan- i C en ich ikre per font n van deze Stad waren by deze sit- ting tegenwoordig. Parys, den %often van Bloeimaand. Het Committé Cent al van het Gtnootfchap van den Notpok • Inenting al-hier, heeft in het licht gegeven het Verlag van deszAis Vergadering van den uden van Bloeimaand 1810, den tknden Verjaardag van deszelfs beiiaan, waarvaa het volgtnde een Uittrekftl is: „ Tien Jjnn arbeids en een even lange gelukliige uitllag hebben eindilyk de groote vraag beflist, wegens de kracht der Koepok- Inenting, ora de Perfoen, op welke zy regelmatig gewerkt heeft, voor de Kinderziekte te beveiligen. Dienvolgens heeft Z\ne M;»jefteit, een uitftekend bewys van zyne Vaderlyke zorg aan zyne Volken willende geven, voor Zyne Excelltncie den Minister via Binnenlandsch Brftuur, e En Jaariks Crediet gepend, azonderlich geichikt, ora in de noodige kosten ter voortplanting van de Koepok- In enting te voorzien. Zy heeft in vierentwintig voorname Steden van Frankryfc en Ddpdt van vloeibare Koepokttof geplaatst, alwaar al die genen, welke de Koepokt inenting willen bewefkllelligen, verzekerd zyn van altyd Stoff in gereed-heid te zullen vinden. Deze Steden zyn; Bel argon, Bordeaux, Brussels, Caen, Clermont Ferrand, Dyon, Florence, Rysfel, Lyon, Marseille, Mentz, Monrpelier, Nancy, Nantes, Orleans, Parma, Rheims, Rennes, Rome, Saintes, Straataburg, Toulouse, Tours en Turin. Daarenboven heeft Zyne Majelteit by elk dezer Derfets een Committe van Koepok- Inenting geplaatst, en net Committe Central by Zyne Excellence den Mi Nuter van Binnenlaßsch Beftuur in deszelf ouden vorm besteht, hätte belastende met het Centrale Ddpdt te Par vs. Eindelyk heeft Zyne Majestät, door zyn Decreet van den 6den van Slagtmaand laatstleden, jaarlykfche be- Digitized by Oc 557 5 feloonlngen ingefteld voor die genen, welke het groot. Rte getul Inenten met Koepokftof bewerkrtelligd, de belangrykfte daadzaken byeenveriameld, de mecste hunderpalen overwonnen en de oieeste befmettingen van Kinderziekten zulJen gefluit hebbeo. „Deze beloningsm zyn  toe te fchryven aan den yver, waarmede deizelfs onderfcheiden Leden in de groote Gestichten, alwaar zy als Geneesheeren en Heelmeesters hunne pracryk oefenen, de Koepok • Ineming voortgeplant hebben; aar* de pogingen van al de Leden van de Kunst en van eenige Geestelyken in de Hoofdftad; en eindelyk aan de verlicbte zorgen van myne Heeren de Staatsraden, den Prefect van de Seine en van de Policie, van myne Heeren den Mai re en deszelfs Adjuncten, welke het Committe' altyd met den groot ft ea yver bebben onderfteund, en, in vele gevaUen, deszilfk oogmerken voorgekomen zyn. Oxford Den uden van Grasmaand ftierf alhier in het Obfervatoriuro, Hokns By, berem dösliche Hoogleeraar in de Sterrekupde, in den oderdom van zeseiueventig jaren. KORT Digitized by Google C 85« 1 Kort Verslag der werkzaamhesen VAN DE Klasse der Wis- en Natuurkundige We* TENSCHAPPEN VAN HET FRANSCH INSTITUT, CEDURENDE HET JAAR 1809. Getrokcn uit een beigt deswägens gtdaan door 4cn für. Delambre, perpetuelen Secre- taris dcrztlvc Klasfi*) 1 Met het Wt shun dig gedeelte beginnende » komt het eerst in aanmerking eene Verhandeling van den Heer Lagrange, waarin hy, zich niet vergenoegende met in vorige jaren tot de oplosfing van de belangrykfte, xaz%X teyens moeijelykfte vraagirukken der Natuurkun- de van den Hemel (de vastheid van het Planeetftelfel en de onveranderlykheid der groote asfen of der mid- delmatige bewegingen) met goeden uitflag mede ge- werkt nebben, de analyh's, voor de Planeten gevon- den, uitftrekt tot een ftelfel van ligchamen, die op el- kander, op welk een wyze dao ook, werken. Byna ten jjelfden tyde leverde de Heer Poisson 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 45 46 47 48 49 50 52 54 55 55 56  verfchillen van de elettenten der planeten, eene Verhandeling over de ommeteren, welke tot dit merkwaardig befluit uit alles, wat hy aanvoert, aanleiding geeft; dat de yerstoripgen der wentetende beweging van vaste ligchamen, van welke gedaame ook, toetefchryven, aati welke krachten van aamrekking ook, af hangen van de zelfde vergelykingen, als de verstoringen der beweging vap een punt naar een vast middelpunt aangetrokken, in dat dus de prächtige der nachtenenen en de nutatie van de as der aarde door dezeifde formuleq. Lunnen uitgedrukt worden, welke de verfchillen der eilliptifche Elementen van de planeten geven. De nafporingen dier geleerden, die alleen doorzucht yoor de wetenschap, zich tot voorwerpeu van loutere beplegeling bepalen en omdekkingen doen, welker nut wel nog heuen niet blykt, raaar die waarfchynlyk een-maal ved voordeel kunnen aanbrengen, verdienen alle aamnoediging. De theorien uit de&.lve geboren maakten den grootften roern der Leibnitzen, BemouilWs, Eulcr's en Lagrange's uit en bun voetfpour drukte de Heer Lrgenda£, toen hy in Slagtmaadd 1 1. over de spheroiden, de theorie der getalJen en de elJipulche transcend an (en bandelde. Dat de Maan, by hare omwenteling, altyd dez lfde yde naar de aarde gekeerd houdu was ling bckrnd en aan de vlakken z Gegen. Galilei oderkte bet erst eenige bewegningen, welke beurtelijk fommige kleine vlakken, aan deboorden gelegen, bedekken. He- VELIUS, DOMINJ QUE CASSINI, MAYER, LAGRANGE, Lalandr, Dklambre en andere Sterrekundigen namen deze verfchynfelen waar, en waren gelukkig in de vin- ding van methodes, ora dezclve by approximatie of naauwkeuriger te berekenen. De Heeren La Place en Bouvard nebben hier overtwelke Verhan ielingen roc- degedeeld, welke geen der zike kundig overtoilig zal oordeelen, die de noodzakelykheid begrypt, om vm tyd dezelfde verfcbynlels waar te nemen, ten einde elke onrcgelmattgheid, welke aan de oplosdng nog ontbrak, in aanmcrking genomen worde. De Hr. Bouvard is het met den Hr. Delambre Eens, dat men zyne toevlugt tot geene approximation behotfde te nemen. Het is daar en boven der vennelding tot eere van Mayer, dien flechts zeer middelmatige werktui-gen ten dienst stonden, waardig, dat de uiiflag der waarnemingen van den Hr. Bouvard volkomen met den zynen overreenkomen, terwyl uie Heer zich van een fraai equatoriaal van Bella Icon bedienen. De Heer Burcjchardt, die In 1808 eene Verhandlung gedaan had, over de verstorbenen van den derden, vierden, vierden en 'esden rang, las in 1809 'er weder drie, in welker eerlte hy een nieuwe ve'korte manier aan de hand geeft, om de cocffici nun van verfchillende ongelykheden der Maan te bepalen; welke manier hy getoetst heeft aan een dertienhonderdtai van Mask.lyne gekozen. In de tweede deelt deze Sterrekundige zyne berekeningen van de verstorbenen der Komect van Hallty mede, die in Z 4 " 1759 Digitized by Google 1759 weder verfchenen is en omtrent 1835 weder verwacht wordt, en heeft bevonden, dat de aantrekking der aarde den tyd der omwenteling zesrien dagen zal veranderd hebben. In de derde e 1759 indelyk overwoog by de byzondere voor en nadeelen aan elke methode verknocht ter juiste bepaling der azimuts in gebruik, daar hy het belangryke van die bepaling by zyn ontwerp eener groote Geodefifche bewerking, om obfervatoria, in jengte zeer verfchillende, te vereenigen, ten duide Jykfte inzag. De Heer Biot heeft een berigt ingeleverd wegena waarneraingen met de pendule op twee uiteinden van den meridiaan, te weten : te Formentera en te Duinkerken, door hem met de Heeren Arago en Mathiéu gemeenfchappelyk gedaan, en over de verplatting, die daar uit volgt. Dezelve komen zeer naauwkeurjg met die nvereen, welke voorheen door dezelfde Jeeren en Borda te Bordeaux, Figeac en Parys gedaan zyn. Oe Heer Ramond, die reeds door Barometrifchs warpermengen op verlchillende manieren te herhalen en te vprgelyken, het coefficient van de Barometrifche formple van den Hr. Laplace nader bepaalden, waar tegen door den Hr. be Prony, zich grondende op eene genomen proef op den Mont Cenis was tegen-geworpen, dat by kleine hoogten het eerfte coefficient veel beter voegde, heeft, ten einde de deugdelykheid van zyn coefficient re bewyzen, in den omtrek van Clemond - Fen and veelmalen de hoogte van eenige punten gemeten, en de uirkomften daar van by waterpas jnetingen op de hoogte dier zelfde punten door den Heer de Cournon gedaan vergeUken, en delde den uirkomften daar van aan de Klasfe mede. in eene Verhandling, ten betooge ftrckkende, dat het Alzoo door hem nader beptald coefficient niet min naauwkeurig is voor kleine verfchillen voor höhe, dan hetzelve juist voor H>eF aanmerkelyke is gekeurd geworden. In hoe verre tfe proef van den Hr. de Prony ter wederlegging hier Van sou kunnen dienen, kan alieen door een naauwkeurig en onpanydig onderzoek der oorzaken van het verfchil in dezen beflist worden; ondertusfchen is de Hr. de Prony, met oogmerk, om hetgebruik van den barometer by (Jeodeiifche werken intevoeren, (voorai ♦t wet Digitized by Google 3«t 5 met betrekking tot de ontwerpen van wegen en voor- tl van kanaten, die door de berg - cogten enz. Mosten loopen, onledig geweest met cene reeks van proeven in de omftreken van Parys te nemen, ten einde de mate van juistheid vast te ftellen, welke men door middel van dit werktuig verkrygen kan, en het best coefficient ooor kleine hoogtep te bepalen; altyd de Barom etri few hoogten door driehoeksmetingen met den repedtie cirkel onderzoekende. Indien hy volkom men in dit oogmerk längst, zouden 'er langs dezen weg veel tyd en geld bdpaard worden. Van de werkruigen of nieuwe uitvindingen in het Wiskundig vak of Verhandelingen, welke door andere Geleerden by deze Klasfe van het Inftituut, die aanhaar oordeel onderwtrpende, ingezonden werden, ver-Oieldt de Heer Delambre ilechts drie ftukken, tfwrcsrst de natporingen wegens de fnelheid Van het Ucht van den Hr. Araoo (thans lid van deze Klasfe) welke daarin bewegen het Dein, het zy het licht regtärteks van de zon, het zy van de fterren, het zy van een op aarde ondoken Vuur, het zy eindelyk, dat het by wederkaatfing door de aarde, de planeten of aardfche ligchamen tot oos korae; waar uit voor de beoefenende Sterrekunde deze belangryke waarheid wordt afgeleid, dat de uitwerkfe- len van de afwyking der hemelfche ligchamen naar eene zelfde wet berekend worden; eene tot heden wel zeer waarfchynlyk geachte onderftelling, maar nooit zoo regtärkeks bewegen. Ten pweede eene Vuurmachine van den Hr. Cagniard Latour, die daarin een omgekeerd en zeer gelukkig gebruik van de Schroef van Archimedes maakt. En Ten derde de Polygoon of veelhoek en de Poly id res van den Hr. Poinsot, Inspector-General van de Kei-zerlyke Univerfiteit; van welker laatire de een deico-facdre is, zamengefteld uit twintig gelykzydige driehoe-ken, in derzelver oppervlakte zevenmaal de ingefchre. 