Dr. Herman Bavinck
Hepp, V. (Valentine), 1879-1950
werpt Bavinck de vraag Op: ,,maar wat is de gezondheid ?” Is die vraag niet reeds een bewijs, dat hij ’t licht getimmerte van Paulsens _ denkbeelden doorzag ? Eindelijk volgde hij ook nog een college van den Nieuwtestamentikus B. We iss en van den Oudtestamentikus Ch. F. A. Dillmann. Men kan zich . voorstellen, met welk genot Bavinck in de collegebanken plaatsnam. ; Toch was dit heel iets anders dan vacantiegenot. Dat begon eigenlijk pas recht, toen de gebroeders Bavinck naar Dresden togen en vooral toen zij over Leipzig en Halle den Harz in trokken en te Thale volgens afspraak Dr. Nieuwhuis. zich bij hen voegde, die de functie van gids op zich nam. De meest riante punten werden bezocht. Evenwel trof hun het lot van zoo menig Harz-rei- ziger, dat de Brocken in nevelen was gehuld. Thuis gekomen, tee- *) Dit citaat is niet geheel woordelijk. Duitsche termen zijn door mij ver- taald. Ook heb ik hier en daar aangevuld om er volledige zinnen van te maken. 136 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. kende Bavinck, nauwkeurig boekhouder als hij was, niet zonder voldoening in zijn ,,Dagboek”’ aan: ,,De reis had voor ons beiden nog geen 400 gulden gekost’”’. Toch waren zij van 23 Juli tot 14 Augus- tus onder weg geweest.En of het op rekening van Paulsens college over de afstammingsleer dan wel van de gesprekken met Dr. Nie uw- huis moet gesteld of ook op beide, weet ik niet, maar tegen het einde van dat jaar hield hij lezingen over Schepping of Ontwikkeling, een onderwerp, waarover hij jaren lang zou spreken en ten laatste een brochure zou uitgeven. Van het reizen had hij nu den smaak beet. Gunde hij zich ook buiten de vacanties wat meer vrijheid van beweging, zoodat hij in 1887 reeds 32 maal uit preeken ging tegen het vorige jaar 18 maal, meer vergaderingen bijwoonde, dan hij te voren had gedaan en er zoo nu en dan eens uittrok, thans stond-voor de vacantie een reis langs den Rijn en naar Zwitserland op het program. Behalve Dr. Nieuwhuis, die het plan had opgemaakt, gingen mede Bavincks broeder Bernard en nog een vriend. Het heeft natuurlijk geen zin alle plaatsen te noemen, waar het gezelschap heeft vertoefd. Het ,,Dagboek”’, dat hier het karakter krijgt van een vrij uitvoerig reisjournaal, zou er anders wel toe in staat stellen. Zelfs de hotels, waar zij hun intrek namen, waren met behulp hiervan aan te geven. Hier worde echter alleen vermeld, wat van belang kan worden geacht. B.v. dit. ’s Woensdags kwamen zij in Heidelberg aan. Nu was Heidelberg voor Bavinck niet alleen de stad van den Catechismus en het keurvorstelijk slot, maar ook de stad van Kuno Fischer, den grooten geleerde, die zijn roem dubbel verdiende en die, door zijn schitterende studién op het gebied van de geschiedenis der wijsbegeerte ook komende tijden aan zich heeft verplicht. Toen Bavinck nu vernam, dat Kuno Fischer eerst ’s Zaterdags weer college zou geven, wilde hij gaarne alleen daarvoor in Heidelberg blijven. Of het reisplan daardoor onderst boven werd geworpen en hij minder van het Alpenland zou kunnen genieten, deerde hem niet. De vrienden echter verzetten zich tegen deze onderbreking en wonnen. Door het Schwarzwald vervolgden zij hun reis naar den waterval van Schaffhausen en vandaar naar Constanz, waar zij den Zondag doorbrachten. Zeer interesseerde Bavinck het JAREN VAN INGESPANNEN STUDIE. 137 Rosgarten-museum, waar menige herinnering aan Hus wordt bewaard. In Ziirich genoot hij bijzonder van de archeologische verzameling in het Polytechnikum. Dr. Nie u whuis gaf uitleg en vond in Bavinck meer dan een welwillend toehoorder, In later jaren zouden tusschen beiden de gesprekken over deze onderwerpen worden voortgezet en daaraan is het te danken dat in Bavincks Dogmatiek bij de leer van de Schepping een breeder uiteenzetting van geologische resultaten en hypotheses ‘wordt gegeven dan in dergelijke handboeken wel gebruikelijk is, Ook op reis bleef Bavinck man van wetenschap. In Luzern overkwam hem iets, waarover merkwaardigerwijze het »,Dagboek”’ zwijgt en dat toch misschien sterker nawerking heeft gehad op zijn volgend leven dan hijzelf vermoedde. Luzern was op dat oogenblik met vreemdelingen overbelast. In het hotel ,,Zum weissen Réssli” konden Nieuwhuis en Bavinck slechts één kamer voor hen beiden bemachtigen. Midden in den nacht, van 3 op 4 Augustus, schrok Dr. Nieu whuis wakker. Bavinck had een hevige benauwdheid gekregen, waardoor hij het in bed niet kon uithouden. Langzamerhand beterde het. De reis werd wel vervolgd. Maar zekere angst bleef hem toch bij. Hij stelde zijn reisgenoot voor ook voortaan met hun tweeén één kamer te nemen. Wat van dit incident te denken ? Was het louter van nerveuzen aard en een reactie op de geweldige inspanning welke hij van zijn lichaam en geest vorderde ? Of kan het misschien reeds een eerste waarschuwing geweest zijn van het hartlijden, dat hem eens ten grave zou sleepen ? Ook kan de vraag niet onder- drukt : waarom is hij dit in zijn journaal voorbijgegaan, terwijl hij daarin kleinigheden als: hoe hij gedineerd had, hoeveel hij voor een rijtuig betaalde enz. wel aanteekende ? Dit mag er zeker wel uit opgemaakt, dat hij het gebeurde liefst wilde vergeten. Maar is het niet menigmaal z66 gelegen, dat wat men met geweld in het onderbewustzijn wil opsluiten, juist den meest blijvenden invloed oefent ? In hoever dit bij Bavinck het geval was, kan niet wor- den nagegaan. Wel is vooral uit de latere jaren bekend, hoe voor zichtig hij gewoonlijk leefde. Niet onmogelijk heeft dit voorval veel reisgenot hem bedorven. Toen hij den volgenden morgen met den tandradtrein den Rigi 138 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. besteeg, ging hij met den rug naar het heerlijke Vierwoudstedenmeer zitten. De vrees voor duizelingen, waarvan hij ook anders spoedig last had, had hem aangegrepen. Van het schitterende, verrukkelijke spoorreisje van Fliielen naar Géschenen zegt hij: ,,t Was een schrikkelijke tocht door tunnels, over afgronden, altijd stijgend en klimmend”. En men kan zich voorstellen, wat angsten hij zal hebben uitgestaan, toen hij met zijn gezelschap een rijtoer maakte van Interlaken uit naar Grindelwald, over Zweiliitschinen en Lauterbrunnen en vandaar weer naar Interlaken terug met een , altijd slapenden en dronken koetsier’. Bergtochten te voet heeft hij niet gemaakt. Trouwens, ook uit zijn later leven blijkt, dat het Alpinisme op hem geen vat had. Hij was geen minnaar van het hooggebergte. De alpenstok werd door zijn hand nooit geest- driftig omklemd. Over Bern, Wiesbaden, Keulen werd Kampen weer bereikt. Bavinck was volgens zijn aanteekeningen ,dankbaar en voldaan’’. In de drie volgende jaren, 1888, ’89 en ’90, werd door hem geen buitenlandsche reis ondernomen. Waarom niet? Had de nacht in Luzern een schrikbeeld in zijn ziel geworpen ? In geen geval mag de oorzaak daarin gezocht, dat zijn studie en werkkring het hem niet veroorloofden. Want in deze jaren zat hij veel tusschen de wielen. Hij doorkruiste het land met preeken en vooral met lezingen. Dikwijls verbond hij aan een spreekbeurt een bezoek aan kennissen, een rijtoer of dergelijke ontspanning. Tegenover zijn vriend Snouck Hurgronje kwam hij er open voor uit, dat hij thans meer vrijen tijd te zijner beschikking had. Aangaande een eventueel lidmaatschap van het Koninklijk Neder- landsch Indisch Instituut, waaromtrent Dr. Snouck Hur gronje hem gepolst had, schrijft hij: ,,Als gij mij voordragen kunt niet om mij een vriendschapsbewijs te leveren, maar met de gedachte, dat ik naar de mate mijner kracht in mijn kring eenig nut kan stichten en de belangstelling in onze kolonién kan wekken of versterken — dan verklaar ik mij zeer gaarne bereid, om bij eventueele benoeming de aan het lidmaatschap verbonden ver- plichtingen op mij te nemen en zooveel mogelijk te vervullen. Voor een paar jaar zou ik dit niet hebben kunnen of mogen be- loven. Ik had hier handen vol werks. Voor iets anders dan mijn JAREN VAN INGESPANNEN STUDIE. 139 \ lessen bleef me haast geen tijd. Maar langzamerhand komt hierin - eenige verandering, gelijk ik u onlangs zei. Ik kan trouwens ook zooveel niet als ik wil; ik heb voortdurend te rekenen met het gehalte der jongelui, die zonder degelijke gymnasiale voorbereiding komen studeeren aan onze school en naar den aard der inrichting geen hooger doel zich stellen dan een goed practisch predikant te worden. Zoo houd ik allengs -meer tijd en krachten Over, om aan andere belangrijke onderwerpen. te wijden’’, Het einde van deze periode yan geconcentreerde studie kan der- halve veilig omstreeks de jaren 1887 en 1888 gesteld. Ook in zijn persarbeid vindt men dezelfde concentratie. Bij het begin van 1883 legde hij het eindredacteurschap van De Vrije Kerk, voor een jaar pas aangenomen, reeds neder. Hij onttrok zich, gelijk in dit tijdschrift uitdrukkelijk verzekerd wordt, om redenen van geheel persoonlijken aard, niet om gebrek aan overeen- stemming. Hij beloofde dan ook zijn steun te blijven verleenen. Het ligt voor de hand bij ,,die redenen van geheel persoonlijken aard’” te denken aan het verlangen om al zijn krachten te Wijden aan het ambt van docent. En wel hield hij zijn beloften, wel zond hij vele artikelen aan De Vrije Kerk, maar de meeste ervan zijn hoogst eenvoudig van inhoud en geven niet bepaald blijk, dat er diepgaande studie aan is besteed. Onder deze moeten genoemd: »,De predikdienst’’,’) ,,Het Christelijk geloof”’,?) ,,.De Huishouding Gods’’*) (beide laatste maken den indruk omgewerkte catechismus- preeken te zijn over Zondag 7 en 8), ,,De Eere Gods’’*) (oorspronke- ijk een lezing), ,,Een Gedenkschrift der Scheiding”’ (naar aanleiding van J. Beukers: Ontstaan der Chr. Geref. Gemeente te Bunschoten)’), ,,Het Lutherfeest’”,*) ,,Huldreich Zwingli”’), ,,Cal- vijn’s leer over het Avondmaal’’). Van meer belang zijn: ,,De 1) Jg.. 1883, bl. 32—43. 2) BI. 44—47; 90—95; 184—193. 3) BI. 239242; 274282. 4) BI. 418—431. 5) 472—475. 6) 476—479. 7) 531—541, jg. 1884, bl. 8—29, 8) Jg. 1887, bl. 459—486. 140 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. Hedendaagsche Wereldbeschouwing’’'), ,,Reformatie der Kerken’’ (naar aanleiding van Kuypers ,,Tractaat van de Reformatie der Kerken’”’), de polemiek met Dr. J. H. Gunning Jr.’5), »,De navolging van Christus’), ,,Het dualisme in de Theologie’’ 5), Christendom en Natuurwetenschap” (naar aanleiding van de acht yoordrachten onder dienzelfden titel door bisschop Frederik Temple te Oxford gehouden en vertaald door Dr. J. W. Gunning) 9), »Moderne Theologie” (naar aanleiding van de Wijsbegeerte van den godsdienst van Prof. Rauwenhoff)’). Daarbij komen dan nog »De Theologie yan Albrecht Ritschl’’’), de referaten over ,,De Theologie yan Prof. Dr. Daniel Chantepie de la Saussaye’”’*) en »Methode der Zending’’®) en eindelijk zijn rectorale oratie over »De Katholiciteit van Christendom en Kerk”). Op zichzelf vormt dit saamgenomen wel een respectabele lijst. Maar als men een vergelijking- trekt met wat Bavinck later voor de pers heeft gepresteerd en vooral let op al het »kleingoed’’, dat er tusschen doorloopt, dan is men overtuigd van zijn geringe productie in dit tijdperk. Temeer, waar hij niet één boek van eenigen omvang schreef. En ook hier neemt men weer hetzelfde proces waar. Zondert men zijn studie over de theologie van Saussaye uit, dan winnen zijn publicaties in rijpheid, wetenschappelijkheid en verzorgde afwerking, naarmate het jaar 1888 dichterbij komt. Deze studie-concentratie noopte natuurlijk veel gezelligheid op te offeren, een offer, dat, gegeven zijn ietwat teruggetrokken natuur, hem niet al te zwaar moet zijn gevallen. Maar buiten een meer vertrouwelijken omgang kon ook hij niet. Eerst zocht hij 1) Jg. 1883, bl. 435—461. 2) BI. 542—575. 3) Jg. 1884, bl. 212—220 ; 221—227 ; 277—286 ; 287—292 ; 314391. 4) Jg. 1885, bl. 101—113 ; 203—213; jg. 1886, bl. 321—333. 5) Jg. 1887, bl. 11—39. 6) Bl. 169—195. *) Jg. 1888, bl. 253286. 8) Theol. Studién, jg. 1888, bl. 369—403. ®) le druk Leiden D. Donner 1884 ; 2e druk bij dezelfde 1903. 10) Het Mosterdzaad, jg. 1888, bl. 1—15. 11) G. Ph. Zalsman, Kampen, 1888. JAREN VAN INGESPANNEN STUDIE. 141 dien, zoo werd mij meegedeeld, met zijn ambtgenoot Van Vel- zen. Doch waar beiden in jaren sterk verschilden, bevreemdt het niet, dat de band tusschen hen, hoeveel sympathie zij elkander ook toedroegen, tamelijk ruim bleef. Al spoedig echter vond Bavinck nauwere aansluiting bij zijn mededocent D. K: Wielenga. En die intiemere vriendschap bleef. Als Bavinck nog eens wandelen ging, was het bijna altijd met hem. Ook kwam Wielenga trouw elken Zaterdagavond Bavinck op zijn kamer bezoeken, waar dan druk geredeneerd werd en waarbij ook de oude Ds. Bavinck menigmaal de stille toehoorder was. Oppervlakkig bezien kan deze aansluiting psychologisch niet zoo gemakkelijk worden benaderd. In menig opzicht vormden Bavinck en Wielenga een contrast. Op grond van velerlei informaties meen ik Wielenga te mogen teekenen als een man niet van breeden of diepen, gelijk Bavinck, maar wel van scherpen blik. Voor vormverfijning miste hij den rechten smaak. Hij had vaak iets stroefs over zich, parlementariseerde niet immer zijn taal en kon in zijn kritiek soms onmeedoogend zijn. Hij maakte den indruk van een militante figuur en wat hij eenmaal vast had, liet hij niet spoedig los. Als hij zich in zijn kracht toonde, zagen de studenten in hem den knotszwaaier, die links en rechts alles wat hem in den weg stond, tegen den grond slingerde. Eenigszins bang voor hem, hield menigeen zich yan hem op eerbiedigen afstand. Maar zijn trouw aan de belijdenis, zijn eerlijkheid en oprechtheid waren onverdacht en als zoodanig bezat hij aller hoogachting. Zelfs zij, die aan Bavinck weleens twijfelden, twijfelden aan Wielenga nooit. Doch meer waarde dan hoe anderen hem beschouwden, hebben wij er voor deze biografie aan te hechten, hoe Bavinck hem bezag. Zulk een persoonsbeschrijving heeft Bavinck gegeven in ,,De Bazuin” bij diens overlijden. ,,Het eerste, dat iemand wel trof, als hij Wielenga wat meer van nabij leerde kennen, was de vlugheid van zijn geest, de scherpzinnigheid van zijn oordeel, de gave der onderscheiding, die hem in hooge mate eigen was. Het hooge voorhoofd, het levendige oog, heel het intelligente gelaat legde getuigenis af van den rijken geest, die in zijn lichaam woonde. Gelijk het. oog soms flikkeren kon, zoo spatte het fijne, 142 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. scherpe vernuft dikwerf vonken van wijsheid en verstand. Er lag iets geniaals in de wijze, waarop Wielenga personen en zaken beschouwde en ze te teekenen wist. In deze vlugheid van geest, in deze gevatheid des oordeels, in dit intuitieve van zijn blik lag het geheim van zijne kracht. leder weet ervan te spreken, die het voorrecht had, in een engeren kring met hem samen te zijn. Puntige gezegden, geestige antwoorden, korte spreuken, krachtige teekeningen, zij stroomden van zijne lippen, als hij zich tehuis gevoelde en, gelijk men dat gemeenzaam noemt, op zijn gemak en op zijn dreef was. Met een enkelen trek wist hij een persoon, een zaak, een verschijnsel te teekenen. Bijna altijd trof hij den spijker op den kop. Wielenga was een man van geest, geestrijk en geestig tevens. Maar indien deze rijkdom van zijn geest uit wilde komen, dan moest hij zich tehuis gevoelen en zich bevinden in een besloten kring van vrienden en broeders. Eene aggressieve natuur was hij niet, al maakte hij daarvan soms den indruk. Zijne activiteit had eene aanleiding van buiten noodig. De keisteen van zijn vernuft schoot eerst vonken, als hij met het staal in aanraking kwam. En ook dan bleef voortdurend wrijving noodig, indien zijn geest de gaven wilde openbaren, die er in neergelegd waren. Het door- zettingsvermogen was niet evenredig aan de aanvalskracht. Het penetreerende van zijn verstand hield geen gelijken tred met de geniale vlugheid van zijn geest. Maar scherpte van vernuft, helder- heid van bevatting, fijne onderscheiding des oordeels waren hem in bijzondere mate toebetrouwd. : Hiermede hing samen, dat hij vooral zich aangetrokken gevoelde door het recht, dat aan de dingen toekwam. Wielenga was een ' man des rechts. Er leefde in zijne ziel een diep rechtsbesef. Schending van recht kon hij niet uitstaan. Als niets hem uit zijne tent kon lokken, dan was het ten slotte de miskenning van het recht, die hem, tegen zijn neiging en lust, naar de wapenen deed grijpen en naar het strijdperk dreef. Hij ergerde zich tot in het diepst zijner ziel en trilde van verontwaardiging, als hij de macht boven het recht zag huldigen. En hij spaarde niemand of niets, als hij, wat naar zijne overtuiging recht was, met voeten zag treden. Recht door zee, was zijne leuze. Al wat op slinkschheid leek, in kerk JAREN VAN INGESPANNEN STUDIE. 143 of staat, in huisgezin en maatschappij, boezemde hem afkeer in. Voor politiek was hij niet in de wieg gelegd. En rekening te houden met de eischen der tactiek, het ging boven zijn vermogen. Boven en voor alles had Wielenga het recht Gods lief. Dat kwam altijd, maar dat kwam inzonderheid in zijne prediking uit...... Maar zoo was Wielenga een man des rechts 00k op kerkelijk gebied. Hij was een kind der Scheiding ; en zonder blind te zijn voor de gebreken, die haar aankleefden, heeft hij meer en krachtiger dan iemand onder ons het recht van die Scheiding tegenover zijne Hervormde broeders gehandhaafd en verdedigd. En nog tot in het laatst van zijn leven stond hij voor het recht der Kerken pal. Velen verstonden hem daarbij niet, evenmin als zij hem vroeger verstonden, toen hij voér de doleantie het recht der Scheiding in het licht stelde. En daar waren er, die hem maanden tot zachtheid, die hem den welgemeenden raad gaven, om te zwijgen en toe te geven. Maar die zoo spraken, kenden hem niet en bereikten het tegendeel van wat zij beoogden. Evenmin als de strijders in Zuid-Afrika die vrienden zouden kunnen uitstaan, die hen telkens lastig vielen met den raad, om maar toe te geven, omdat er anders zooveel strijd en ellende kwam, evenmin was Wielenga goed te spreken over hen, die waar het eene quaestie van recht en vrijheid gold, met lieve woordjes kwamen aandragen. Recht is recht, zei Wielenga dan. Eerst moet de strijd om het recht worden uitgestreden. En als die afgeloopen is, dan komt de barmhartigheid, de toegevendheid de inschikkelijkheid aan het woord. Want hij kende geen ellendiger toestand, dan dat het recht in kerk of staat struikelde op de straten, dan dat de macht verheerlijkt werd, dan dat het rechtsbesef ging sluimeren. Dan gaf hij aan den strijd, die anders volstrekt niet naar zijn hart was, verre de voorkeur. Maar als dat recht dan ook erkend was, dan was Wielenga handelbaar als een kind. Dan kon men met hem, gelijk hij het wel eens uitdrukte, lezen en schrijven. Dan was hij tot de grootste inschikkelijkheid bereid. Omdat hij het recht zoo lief had, daarom hield hij 00k zooveel van de genade. In de gave der onderscheiding lag ook zijne kracht als Hoog- dJeeraar. Hij beroemde er zich nooit op, een ,,man van wetenschap”’ te zijn. Diepe historische onderzoekingen heeft hij niet ingesteld, 144 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. al zullen zijne studién over de Afscheiding en de Doleerende Kerken in den Remonstrantschen tijd hare waarde behouden. Maar altijd was het hem er om te doen, om te weten, wat het eigenaardige was van ieder persoon, van iedere richting, van elk stelsel. Hij rustte niet, voordat hij dat had gevonden. Hij kon niet leven in een chaos van begrippen en verschijnselen. Hij was een man van orde, had behoefte aan orde en bracht die in het vak, dat hij te doceeren had. Omdat hij wel onderscheidde, daarom leerde hij wel. Hij zette allen en alles op de plaats, welke naar rechtswege hun toekwam. En daarom is zijn onderwijs voor eene schare van studenten ten rijken zegen geweest’’.’) Beter dan de meesten was Bavinck er in geslaagd onder de ruwe pij den edelman te herkennen. Hij liet Wielenga in zijn waarde, zag niet tegen hem op als een man van hooge wetenschap, maar vond onder zijn karakteristieke gaven zulke, welke hijzelf miste. En waar hij daarvan gaarne profijt trok, stelde hij zich vanzelf onder diens invloed. Reeds in zijn studenten- tijd — het bewijs moge later geleverd worden ! — hechtte hij veel aan het oordeel van Wielenga, dien hij in zijn vacanties had leeren kennen te Nieuwendijk, waar deze de opvolger van zijn vader was. De volle spankracht bereikte die invloed eerst, toen beiden te Kampen intimi werden. En dan voornamelijk in de jaren, toen Bavinck nog niet gehuwd was. Want na dien tijd werd vanzelf de omgang minder druk, hoewel niet minder hartelijk. Samen maakten zij nog een reis naar Amerika. Ook de komst van Prof. P. Biesterveld te Kampen deed later aan het geregeld elkander bezoeken nieuwe afbreuk. Niettemin bleef er altijd een inwerking van Wielenga op Bavinck bestaan. Waarin bestond die invloed? Velen hebben dien sterk overschat. Men heeft wel beweerd, dat Bavinck praktisch geheel door Wielenga geleid werd, dat deze hem gedurig souffleerde, wat hij had te zeggen en hoe te handelen, dat Bavinck in kerkelijke aangelegenheden geen eigen opinie had, maar geheel op Wielenga leunde. Zulk een voorstelling doet beiden mannen onrecht. Na verschillende personen te hebben geraadpleegd, die beiden 1) Jg. 1902, No. 15 (11 April). JAREN VAN INGESPANNEN STUDIE. 145 van nabij hebben gekend, meen ik tot de volgende constructie te moeten komen, die ook geheel in overeenstemming is met Bavincks ,,In Memoriam” over Wielenga, zooeven geciteerd. De rijke geest van Bavinck opende in gesprekken over bran- dende kerkelijke vraagstukken tal van mogelijkheden, opperde een veelheid van ideeén. Doch het viel hem gewoonlijk moeilijk tot een besluit te komen. Dan schoot de intuitie van Wielen ga te hulp. Uit al die denkbeelden wees hij er een als het beste aan en door zijn snedige typeering van omstandigheden en personen, won hij Bavinck in den regel gemakkelijk. Maar dan zette hij hem ook aan tot aanpakken. Zijn onrustig geworden geest hield van het oogenblikkelijke. En Bavince k, die zelf ook somwijlen in een oogenblik warm werd, liet zich overreden om uit den schuil- hoek, waar hij zich gaarne verborg, te voorschijn te treden. Hoeveel maal zou hij door Wielen ga naar het front zijn gedrongen ? Wanneer het spande, hield Wielenga zich gewoonlijk in de schaduw achter Bavinck aan. Want hij was er diep van door- drongen, dat Bavinck in breede, grondige behandeling van een onderwerp en in macht van spreken ver boven hem stond. Was het kritieke moment voorbij, dan verviel hij betrekkelijk spoedig tot passiviteit, waaruit hij echter ijlings opsprong, zoodra hij meende, dat door de tegenpartij aan eenig recht van hem en de zijnen werd te kort gedaan. En waar Bavinck licht tot toegeven geneigd was, hield Wielen ga voet bij stuk en haalde daartoe ook zijn vriend over. Waar Bavinck bijna altoos even aarzelde, stond Wielenga vast in de schoenen en gaf zijn standpunt niet prijs. Waar Bavinck meer den vrede zocht, vroeg Wielenga v66r alles om recht. En juist wijl Bavinck zooveel hinder had van eigen weifelingen, greep hij de hand van Wielenga, die nooit beefde, gretig aan. Hoewel Wielenga een geheel ander man was dan Dr. Snouck Hurgronje, nam hij toch diens plaats, althans voor een klein deel, in het leven van Bavinck in. En de onder- Stelling is meermalen geopperd, dat wanneer Bavinck niet een Wielenga achter zich had gehad, de geschiedenis der Gereformeerde kerken een anderen loop zou hebben ge- nomen, 146 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. Wielenga was niet blind voor de gebreken der Scheiding, schreef Bavinck. En hijzelf ? Bij een delikate kwestie als deze is het noodig alleen Bavinck te laten spreken en de objek- tiviteit tot het uiterste door te voeren. En dan moet cerlijkheids- halve geconstateerd worden, dat Bavinck zich slechts heel kort te Kampen volkomen op zijn plaats heeft gevoeld. Reeds in December 1884, toen hij dus nog geen volle twee jaar aan de Theolo- gische School was verbonden, deelde hij Dr. Snouck Hurgronje mede: ,,Ik begin al het nadeelige in te zien van een seminarie en dan nog wel in Kampen. Eene Christelijke Universiteit zou mijn ideaal zijn; en hoezeer ik in Dr. Kuyper veel afkeur, aan Zijn grootsche stichting wensch ik zegen en welvaart”. Hiermee gaf hij niet maar uiting aan een van zijn wisselende stemmingen, maar wanneer hij het in zijn correspondentie over Kampen heeft, spreekt hij nooit anders dan in dezen zin. In zijn nieuwjaarsbrief van 1887 vraagt hij of Dr. Snouck Hurgronje hem kan helpen aan een artikel van Prof. Land in het Engelsche tijdschrift Mind” en vervolgt dan: ,,.Ik zou dat gaarne willen lezen, maar kan het hier in dit ongelukkige stadje niet krijgen. Hoe dikwerf verlang ik naar de Leidsche Bibliotheek!.En hoe gaarne zou ik metterwoon van Kampen naar Leiden of Amsterdam verhuizen. We wonen hier zoo achteraf en worden zoo kleinsteedsch”’. En als hij reeds lang en breed in Amsterdam is, beluistert men nog den- zelfden toon. Zoo in een brief, gedateerd 1 Juni 1905. ,,Over het algemeen ben ik blij, dat ik niet meer in Kampen ben; het was er wel aardig, maar ook zeer afgelegen en kleinsteedsch”. Natuurlijk is de conclusie voorbarig, dat Bavinck zich in Kampen door- loopend ongelukkig zou hebben gevoeld. Hij kon zich, zoo blijkt uit het laatste citaat, gewoonlijk in de omstandigheden wel schikken. Maar de wensch om nog eens in een andere omgeving te worden overgeplaatst, waar hij voor zijn wetenschappelijke en cultuur- behoeften meer bevrediging vond, verliet hem niet. Toch was het niet zijn ernstigste grief tegen de Scheiding, dat zij haar School in Kampen hield gevestigd. Hij had er, die hem veel zwaarder wogen. Zij betroffen niet de Scheiding zelf als refor- matorische actie, doch de ,,gescheiden broederen’’. Had hij in zijn predikantstijd reeds streng afgekeurd het theologisch eklekticisme, JAREN VAN INGESPANNEN STUDIE. 147 waaruit men in zijn kring leefde,’) in 1883 waarschuwt hij tegen de zelfvoldaanheid, die er onder hen heerscht. ,,Ik zou niet durven beweren, dat wij, Christelijke Gereformeerden, nimmer den schijn hebben van te roemen in onszelven. Er is ook bij ons waar te nemen -e€ene soort van zelfvoldaanheid, die alleen verklaard kan worden uit onkunde in wat ons nog ontbreekt. Dat moet alzoo niet wezen ; daarvan worde zelfs den schijn niet bij de aanstaande herdenking van het ontstaan onzer kerk gevonden. Nederigheid past ons en behartiging van het woord: die meent te Staan, zie toe, dat hij niet valle’). Als hij Dr. Snouck Huy PEO mie azin brochure over de theologie van Chante Perde sla “S auws: Saye heeft toegezonden, maakt hij de verontschuldiging : ,,Ge hebt misschien uit de twee laatste bladzijden van mijn brochure wel afgeleid, dat ik erg »atgescheiden” was. Prof. Prins schreef me, dat ik op die wijze toch het Separatisme in den kwaden zin niet ontgaan kon; had overigens veel lof voor me. Maar ofschoon gij en anderen dien indruk mocht krijgen, in mijn hart weet ik me van valsch separatisme, zooals ik bekennen moet dat het wel eens in onze kringen heerscht, een volslagen vijand’’. Maar nog stouter zou hij tegen, wat hij de ,,gebreken der Schei- ding” noemde, optreden. Zijn oratie over »De Katholiciteit van Christendom en Kerk” is er speciaal tegen gericht, ofschoon dit slechts door weinigen werd begrepen. Hij verwittigt Dr. Snouck Hurgronje: ,,Mijn oratie hebt ge zeker ontvangen. Bedenk bij de lezing dat ze vooral bestemd is als eenige medicijn voor de Separatistische en sectarische neigingen, die soms in onze kerk zich vertoonen. Er is zooveel enghartigheid, zooveel bekrompen- heid onder ons en ’t ergste is, dat dat nog voor vroomheid geldt’’. Wanneer men nu met die wetenschap zijn rede leest, gaat er over menige passage een verrassend licht op. In zijn inleiding gaat hij er van uit, dat er maar één godsdienst is, die naar het beginsel geoordeeld, waarlijk en ten volle universeel, allen en alles door- dringen en wijden kan. ,,En welke andere zou daarvoor wezenlijk in aanmerking komen-dan de Christelijke ? Al naar gelang men nu 1) Zie bl. 112 van dit boek. *) De Vrije Kerk, jg. 1883 art. Een Gedenkschrift der Scheiding, bl, 475. 148 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. dit universalisme van het Christendom opvat, wordt men ruimer of enger in zijn kerkbegrip. De verhouding, waarin wij de genade stellen tot de natuur, de herschepping tot de schepping, bepaalt de ruimte van ons hart of de nauwheid onzer ingewanden op kerke- lijk gebied. In onzen aan dwalingen en scheuringen zoo vruchtbaren tijd, is de handhaving van de katholiciteit der kerk en van het universalisme des Christendoms van de grootste beteekenis.*) Hij vraagt er dan opmerkzaamheid voor hoe de vijf boeken van Mozes met de wereld beginnen en met één enkel klein en onaanzien- lijk volk eindigen. Maar de profetie belooft een toekomst waarin alle particularistische banden verbroken zullen zijn en het licht van Israél ook over de Heidenen zal opgaan. Dit gaat met Christus in vervulling. De gemeenten in de eeuw der apostelen leefden met elkander in gemeenschap. ,,Inderdaad was de geestelijke gemeenschap, die alzoo tusschen de verschillende gemeenten bestond, inniger dan menig klassikaal en synodaal verband van later dagen. Zij openbaarde de eenheid en katholiciteit der kerk schooner en heerlijker dan het prachtigst reglement’.’) In de volgende eeuwen wilde de kerk haar katholiciteit bewaren en verzette zich tegen alle schismatieke beweging. Zij wilde den weg van ascese en separatisme niet op. Toch kon onder de macht van Rome’s kerk de katholiciteit niet tot haar recht komen, omdat zij schepping en herschepping als twee zelfstandige grootheden tegenover elkander laat staan. ,,De katholiciteit van het Christen- dom wordt dus wel in zoover door Rome gehandhaafd, dat het op de gansche wereld beslag leggen en alles tot onderwerping aan de kerk brengen wil. Maar de katholiciteit wordt geloochend in dezen zin, dat het Christendom zelf alles als een zuurdeeg door- zuren moet. ’t Blijft een eeuwig dualisme’’.*) De Reformatie over- wint echter dit dualisme. ,,.Daaraan is het toe te schrijven, dat de Hervormers ook zoo door en door gezond zijn in hun Christen- dom. Zij hebben zoo niets bijzonders, niets overdrevens, niets onnatuurlijks ; niets van dat ziekelijke en bekrompene, hetwelk zoo dikwerf ook oprechte christenen ontsiert; zij zijn gewone, 1) BI. 7. 2) BI. 14, 15. 8) BI. 21. JAREN VAN INGESPANNEN STUDIE. 149 natuurlijke menschen, maar menschen Gods’’.?) Calvijn ging in deze het verst. »lk wil evenmin een onbepaald lofredenaar heeten van het hervormingswerk, dat Calvijn in Genéve ondernam en van de wijze, waarop hij het uitvoerde. Maar hij is het toch, die door dezen zijn arbeid de Hervorming heeft voltooid en het Protestantisme gered’’.*) Zoo bracht dan de Reformatie een ander kerkbegrip. ,,De hervormde kerken sloten niet als de alleen zalig- makende tegenover Rome en tegenover elkander zich af’’.8) Maar nu moest de belangrijke vraag geboren worden: hoever kan de onzuiverheid eener kerk gaan, dat ze toch nog een ware kerk van Christus blijft 24) ,,Een absoluut antwoord te geven was op Protestantsch standpunt onmogelijk”’.5) Men zag zich genoodzaakt onderscheid te maken tusschen fundamenteele en niet fundamenteele geloofsartikelen. Men wilde de mate der genade niet bepalen, waarmede een ziel ook onder vele zonden en dwalingen nog aan God gebonden kan zijn. ,,Eenige rekbaarheid in de zuiverheid van de bediening des Woords moet op Protestantsch standpunt wel aangenomen worden, wiil anders schier alle gemeenschaps- leven onmogelijk worden zou en het sectarisme op de schrikkelijkste wijze zou worden gevoed”’. *) Evenwel, evenals Rome verloor de Hervorming op haar beurt al spoedig haar jeugdigen moed en frissche kracht. ,» Kunst, wetenschap, wijsbegeerte, het politieke en sociale leven hebben nooit recht de beginselen der Reformatie in zich Opgenomen’’’.) Want naast de Hervorming deed zich nog een andere nieuwe factor in de nieuwe geschiedenis gelden: de emancipatie-zucht. En toen de Reformatie daartegen niet op- worstelen kon, trok zij zich ,,in de kringen, waar zij nog het krach- tigst voortleefde moedeloos en: teleurgesteld zich in zichzelve terug en werd die eigenaardige opvatting van het christelijk leven geboren, welke ik kortheidshalve met den naam van Piétisme 1) Bl; 29, 30. 2) BI. 32. 3) BI. 32. 4) BI. 33. 5) BI. 33. 6) BI. 35. 7) Bi. 39. 150 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. aanduid”.t) En dan komt Bavinck tot den tegenwoordigen tijd. ,,Voor het grootste gedeelte gaat de hedendaagsche cultuur dan ook buiten Christendom en kerk om’”.2) De machien, welke aan Christendom, theologie en kerk de katholiciteit betwisten zijn niet gering te schatten. Die moderne levensbeschouwing heeft ook ,,ons” niet intact gelaten. ,,Daar komt bij, dat wij zelf veel meer dan we misschien meenen, onder den invloed dier moderne levensbeschouwing staan. Onze blik op de dingen is zoo veelszins anders dan bij de voorgeslachten. Terwiil toen het leven aan deze zijde des grafs hoofdzakelijk beschouwd werd als eene voorbereiding voor den hemel, heeft het nu eigene en zelfstandige waarde. Terwij! toen het op de eeuwigheid gerichte karakter der moraal eene zekere onverschilligheid meebracht voor het leven op aarde, is daarvoor thans eene hooge waardeering van het aardsche, een ijverige behartiging van de stoffelijke belangen in de plaats getreden. Wij gaan: allen mee in het streven, om dit leven zoo dragelijk, zoo aangenaam mogelijk te maken ; om de ellenden te verzachten, de misdaden te doen verminderen, het sterftecijfer te doen dalen, de gezondheid te verhoogen, de openbare ruwheid te keer te gaan, de bedelarij te beperken enz. Principieel moge de tegenstelling met de vroegere levensbeschouwing niet zijn; de dingen vertoonen zich ons toch veelszins in een ander licht.’%) Vandaar, dat het. Pietisme in onze eeuw voor vele christenen zooveel aantrekkelijks heeft. Maar aan hun christendom ontbreekt iets. De echte ware katholiciteit van het christendom wordt gemist. En dan oefent Bavinck zonder hen te noemen, klaarblijkelijk voora! kritiek op een voorname strooming onder de ,gescheiden broeders’’. Maar bij allen domineert toch eene onvrije, ascetische beschouwing van de wereld en heel haar cultuur. Hetzij zij piétistisch in de een- zaamheid zich terugtrekken, of methodistisch de wereld aanvallen en met geweld trachten te veroveren, nooit is hier echte, ware, volle reformatie; alleen een redden en uitrukken van enkelen uit de wereld die in het booze ligt; nooit eene methodische, or- ganische hervorming van het geheel, van den kosmos, van volk 1) BI. 40. 2) BI. 41. 3) BI. 42, 43. JAREN VAN INGESPANNEN STUDIE. 15] en van land. Er is bij alle deze richtingen wel aanval op de onder- deelen, niet op het centrum ; wel op de bolwerken, niet op de vesting zelve. Het is geen machtige imposante worsteling van de gansche strijdende kerk tegen de wereld in heel hare organisatie als een rijk onder haar eigen overste, maar veeleer een guerilla- krijg, den vijand hier en daar wel verzwakkend maar niet over- Wwinnend ; een strijd dien elk op eigen hand naar eigen methode en willekeur voert, individualistisch, maar niet georganiseerd en daarom den stroom des levens niet keerend. Een strijden wel tegen enkele zonden, maar dikwerf den wortel aller zonden onaan- getast latend. Een afwijzen van de ongeloovige resultaten der wetenschap, maar geen reformatie der wetenschap van een eigen beginsel uit. Een zich onttrekken aan het openbare leven, maar geen poging om dat leven te hervormen naar den eisch van Gods Woord. Ja, dit alles wordt menigmaal als wereldsch ten eenenmale verworpen. Tevreden als men zelf in eigen huis God mocht dienen of op de bekeering van zielen mocht uitgaan, liet men land en volk staat en maatschappij, kunst en wetenschap aan eigen lot over. Men trok zich uit geheel het leven terug, scheidde zich in den letterlijken zin des woords van alles af, en ging soms, erger nog, naar Amerika scheep, het vaderland als toch verloren aan het ongeloof prijsgevende. Zie, deze richting heeft wel veel van het Christendom, maar zij is het ware volle Christendom niet. Zij is eene miskenning der waarheid, dat God de wereld liefyehad heeft. Zij is tot bestrijding, tot verwerping, niet tot de Overwinning der wereld door het geloof in staat’’.1) De zinsnede over het Scheepgaan naar Amerika doelt duidelijk op de emigratie van Dr. Van Raalte en van de honderden, die hem uit de Christelijke Gereformeerde Kerk zijn gevoled. Ofschoon Bavinck ongetwijfeld de energie van deze emi- granten bewonderde, keurde hij het beginsel, dat hen dreef, als Separatisme af. En wanneer hij zich dan op kerkelijk gebied be- geeft, ziet hij in heel dat piétisme een vruchtbaren bodem van het sectewezen. Waarschuwend heft hij als het ware den vinger op, dat zijn kerk zich toch nooit 266 isoleere, dat zij zich eigenlijk 4) BI. 45. 152 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. als secte gaat openbaren. ,,Elke secte, die eigen kring voor de eenige kerk van Christus houdt en uitsluitend in het bezit der waarheid zich acht, kwijnt en sterft weg, als een tak, die van zijn stam is gescheurd’”’.') De neiging daartoe meende hij bij velen in zijn omgeving op te merken. Men vergete niet, dat in die dagen juist de vereeniging der kerken, uit de acties van ’34 en ’86 voortgekomen, op de dagorde stond en hoe er in de Christelijke Gereformeerde Kerk stemmen oprezen, die eischten, dat de Doleerende Kerken eenvoudig tot hen zouden overkomen, omdat naar hun oordeel hun kerk de alleen zuivere, de ware was. De kerken uit de Doleantie hadden voor hen geen recht van bestaan, Daartegen nu kwam Bavinck op. Toen hij in datzelfde jaar aan het graf van Prof. Brummelkamp stond, prees hij dezen, omdat hij een andere richting vertegenwoordigde. ,,Hij was het daarom vooral, die de Scheiding in verband bleef houden met de kringen der geloovigen daarbuiten’’.’) Liet hij zich in zijn oratie meer in academisch betoog, in alge- meenen zin uit over die verschijnselen van valsch separatisme en dragen zijn toespelingen nog een bedekt karakter, in zijn penne- striid met Ds. ten Hoor eenige jaren later opent hij zijne vizier geheel. Tegenover de beweringen van dezen predikant stelt hij o.m. ,,Aan een nieuw dogma over de kerk hebben we waarlijk nog geen behoefte. Vooral niet als dit er toe leiden zou, om de Afscheiding nog meer te verheerlijken, als men dat in sommige kringen reeds doet. Aan dit gevaar is ook Ds. ten Hoor niet ontkomen. De Afscheiding is bij hem de eenige methode van Reformatie. De Doleantie is practisch aan haar gelijk. Dat de geloovigen in 1834 te Ulrum geheel individueel zich afscheidden, dat zelfs de kerkeraden dit deden, niet in hun qualiteit, maar hoofd voor hoofd, wordt door den schrijver geheel zonder eenige aan- merking goedgekeurd; daargelaten of het feit zuiver historisch wordt voorgesteld. Als men echter in de Synode van 1837 de discussién over de kerk leest, krijgt men andere gedachten en ziet men, hoe weinig eenstemmigheid er heerschte in het kerkbegrip Ny 185, SP) *) Bazuin, jg. 1888, No. 23 (8 Juni). ————EoE JAREN VAN INGESPANNEN STUDIE. 153 der afgescheidenen. Een klein ziertje meer bescheidenheid ware op sommige bladzijden van Ds. ten Hoor’s geschrift niet misplaatst geweest, en kon over het algemeen ons, afgescheidenen, geen kwaad’’.') En na de verantwoording van Ds. ten Hoor repli- ceert hij : ,,Maar als men met Ds. ten Hoor de Afscheiding absoluut maakt, raakt men niet alleen steeds verder van elkaar, maar de vereeniging wordt onmogelijk. Durft Ds. ten Hoor daarvoor de verantwoordelijkheid op zich nemen? Durft hij zeggen, wat uit zijn praemissen volgt: geen vereeniging dan door tot ons over te komen! Ik kan het haast niet gelooven. Ik kan niet gelooven, dat de Christ. Geref. Kerk straks, als het er op aan komt, zulk een eisch aan de Doleerenden zal durven stellen. Maar, indien het zoo zijn mocht, dan wensch ik vooraf alle verantwoordelijkheid voor een dergelijk besluit van mij af te werpen; ik wensch ook in dit opzicht vrij in mijn conscientie te staan’’.’) Hieruit bemerkt men, welk een hoog-spanning zijn verzet tegen wat hij het valsche separatisme noemt, bereikt heeft. Hij voelde het wel, hoe het misschien op het punt van springen stond. Want hij was er allerminst zeker van, dat hij de meerderheid in zijn kerk achter zich had. Integendeel vond hij vele gezaghebbende mannen tegenover zich. Dat stemde hem eenigszins bitter. Niet zonder sarcasme zegt hij in het slot van dat artikel: ,,En hiermede beéindig ik dit twistgeschrijf. Het spijt mij, dat ik aan Ds. ten Hoor de aangename illusie ontnemen moest, dat hij mi| afdoende weerlegd had. Het spijt mij om de kamprechters, die dien lauwer zoo gul en zoo gauw hem om de slapen wonden’’.*) Zoo was er dan in eigen kring veel, waaraan hij voortdurend aanstoot nam. Kwam dit voor een deel misschien daaruit voort, dat zijn sym- pathieén meer uitgingen naar de Gereformeerde beweging, welke er in Bavincks studentenjaren in de Hervormde Kerk gaande was en in den eersten tijd van zijn professoraat zich steeds krachtiger 1) Bazuin, Jg. 1890, No. 48 (28 Nov.). 2) Jg. 1891, No. 18 (1 Mei). 3) Bazuin Jg. 1891, No. 18 (1 Mei.) 154 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. openbaarde? M.a.w. voelde hij meer voor de richting van Dr. Kuyper? 's Men kan zich hiervan niet met een kort antwoord afmaken. Daarvoor behooren de relatién, welke er tusschen Kuyper en hem bestonden tot in haar wording zoo mogelijk te worden nagegaan. Reeds bleek ons, dat Bavinck als student groote bewondering voor Kuyper koesterde.') De laatste bladzijden van het eerste deeltje van zijn ,,Dagboek”’ reserveerde hij voor de verjaardagen van familieleden en vrienden. Maar daartusschen in vindt men ook : ,, Kuyper 29 October” en merkwaardigerwijze is Kuy pers naam de eenige, die dubbel onderstreept werd. Ook bij de weinige adressen, welke dit boekje bevat, leest men: ,,Dr. A. Kuyper. ’s-Hage. Bezuidenhout 65”. Dit mag zeker wel worden aangemerkt als een documenteering, dat Kuyper in zijn leven is getreden. 