De Oost-Indische Braakloop. (Cholera Asiatica) ... [electronic resource] : Uit het hoogduitsch vertaald en met een aanhangsel naar de laatste waarnemingen vermeerderd door Dr H.H. hageman, Jr
Canstatt, C. (Carl Friedrich), 1807-1850 | London School of Hygiene and Tropical Medicine
In het tijdperk van terugwerking keeren de af- scheidingen terug, zoodat de pis, in het begin nog spaarzaam en rood, later rijkelijk en even als in den naturlikken toestand word afgescheiden. In het begin van het tijdperk van terugwerking is de pis veelal rijkelijk en bleek, later wordt zij lichtgeel en na 1 — 2 dagen zet zij een rood bezinksel af. Dikwijls sterft de lijder, terwijl de pis nog bleek is, en volgens Gendrin verdwijnt het bezinksel noort gedurende de koorts, zonder dat er gevaarlijke verseliijnselen in de hersenen en den buik op volgen. Het bindvlies wordt wreder vochtig. Men heeft opgemerkt, dat de gevallen, in welke ook gedurende het stadium algidum nog pis wordt afgescheiden, n Et minder gevaarlijk zijn, dan die, Waar de afscheiding geheel is opgeheven. Altijd is de terugkeer dezer afscheiding een der gunstigste tekenen. Pisopstopping kan 50 uren lang duren. Tijdens het heerschen van de cholera zouden zelfs sommige individus aan pisopstopping lijden, die overrigens van andere teekenen der cholera vrij blijven. Verscheidenen van het (ijdperk der terugwerking. De op het stadium algidum volgende teruger gedanken komt geenszins onder zulk een regelmatigen typus op, als die boven is geschetst. Veeler grijpen hiervan veelvuldige afwijkingen plaats. § 29. De terugwerking is onvolledig, tijdelijk; de zieke valt na eene gedeeltelijke terugwerking op meuw in algor; deze kan weder voor een onvolledig pogen tot terugwerking plaats maken, waarbij de huidwarmte zich slechts weinig ontwikkelt, het zweet slechts flaauw tot stand komt, of bij eene warme huid kleverig is; — nu wordt de terugwerking ein-delijk of blijvend, of de zieke bezwijkt onder de in-stortingen, deze toestand is gevaarlijk, en de lijders brengen onder zulke omstandigheden zelden het leven daaraf. § 30. De terugwerking kan in zoover onvolko-nien zijn, dat in weerwil van het terugkeeren der huidwarmte enkele verschijnselen van het stadium algidum, braken, pijnen in den bovenbuik, hik enz. Voortduren. Ook dan zou volgens Magendie de dood de gewone uitgang zijn. Dikwijls blijft in het tijdperk van terugwerking een buitengemeene toestand van zwakte na; de lijder is onvermogend, om zich te bewegen, heeft naauwelijks kracht genoeg om te drinken of te eten. Deze toestand, die 3—4 dagen kan duren, heeft meestal niets bedenkelijks, wanneer hij maar versterkend wordt behandeld. § 31. c) Doch een der hevigste en gevaarlijkste 26 gevolgen is de zoogenoemde typheuse lerugwerking (choleratyphoide , secundaire narcotisatie). Braken en buikloop houden op , of hebben niet meer hetzelfde karakter als in'het stadium algidum. Daarenlegen vertoont zich vaak in de plaats van het braken een zeer hardnekkig vermoeijend hikken. De buik is meer of minder gevoelig voor drukking , bijzonder in den bovenbuik ; de tong wordl rood , droog , ruw , soms zelfs zwart , bruin , de tanden en lippen be- dekken zich met een roetachtig aanslag ; bestendige dorst , meer of minder rood gelaat ; opgespoten oogen , lichtschuwheid , vernaauwde oogappels , hoofdpijn ; de huidwarmte herstelt zich niet alleen , maar wordt dikwijls koortsig verhoogd , ofschoon niet in denzelf- den graad , als in den waren typhus , veeleer blijft altijd eene opmerkelijke neiging der huid tot gebrek- kige ontwikkeling van warmte ook nog gedurende dezen toestand bestaan ; al is het gelaat ook rood , blijft toch de huid vaak koeler dan natuurlijk , ook is de koorts veelal gering. De pols blijft klein , maakt 80 — 100 slagen. De lijder ligt in een toe- stand van dofheid of halve slaapzucht , antwoordt langzaam op de vragen , die men hem doet , ofschoon hij ze voor het grootste gedeelte wel verstaat , stot- tert als een dronken mensch ; de uitdrukking des ge- laats is dom , als verwonderd. Steekt de lijder de tong uit, dan vergeet hij haar weder in te trekken. Dikwijls ijlhoofdigheid, gejaagdheid, de lijder wil uit be bed. De pisafscheiding is niet meer onderdrukt, evenwel kan er even als in typhus opstopping van de pis ontstaan, M gevolg van de ongevoeligheid des lijders voor de behoefte om de pis te lozen, en men moet de pis door den catheter ontlasten, somtijds stuipachtige bewegingen der ledematen; het hoofd wordt achterover gebogen; de kaken zijn vast op elkander gesloten. Neemt deze toestand toe, dan eindigt hij na 8—10 dagen doodelijk, de lijder sterft saapzuchtig. Gaat hij in genezing over, dan duurt de herstelling zeer lang; de spijsverteringsverrigingen blijven lang gestoord en de krachten keeren eerst laat terug. § 32. Ten opzigte van de uitgangen der ch. Ober de zogenemde crises der cholera neemt men ook niet zelden de uitbotting waar van uitslag van verschiedenen vorm gedurende het tijdperk van de terugwerking; dit is in vorm nu eens meer op roseola, dan weder meer op netelroos gelijkend. Voornamelijk bij vrouwen verschijnt het uitslag ge-woonlijk op de handen en de armen, breidt zich uit over den hals, de børst, den buik, de bovenste en onderste ledematen; in het begin bestaat het uit onregelmatige roode, lichtroode, eenigzins uitpuilende vlekken, die op sommige plaatsen verwijderd van elkander staan, op andere even als roodvonk in elk-ander loopen. Het uitslag is altijd van gunstige voorbeteekens. Zeldzaam zijn oorklier%well ingen, die, zoo zij eerst in het tijdperk van terugwerking opkomen, geen ongunstig teeken zijn. Soms komt in het tijdperk der crises neusbloeding voor. § 33. In het tijdperk van terugwerking neemt men dikwijls een aanhoudend beven, trillen der spicrvezeleti waar in het aangezigt, in de wangen, de beenen, dat dag en nacht duurt, en zelfs gedu-rende den slaap aanhoudt. Magendie heeit dit als fibrillaire of palpiterende terugwerking beschreven. Zij is van gunstige voorbeteekenis. Duur der ziekte. § 84. De ziekte kan als door een bliksemstraal dooden; men heeft inzonderheid in heete landen schijnbaar gezonde individus plotseling zien dood vallen (cholera fulminans), zonder braken, zonder buikloop, zonder hoofdpijn. De ziekte doodt dikwijls in 3 — 4 — 6 — 24 uren, doordat hare verschijnselen met oleofelijke snelheid op elkander volgen, ik heb verscheidene Gevallen gezien, waarin van het ziek worden af tot aan den dood niet meer dan 3 — 4uren verliepen. Zelden duurt het stadium algidum langer dan 2 dagen. Komt de dood eerst in het tijdperk van terugwerking, dan kan de ziekte zich tot den 10 — 12 dag rekken (1). § 35. De herstelling kan naar gelang van de hevigheid der voorafgegane ziekte meer of minder lang slepen; soms komen de lijders opmerkelijk snel op hun verhaal, in andere gevallen daarentegen zeer langzaam. Sommige zieken voelen nog lang daarna pijnlijke krampen, bijzonder in de onderste ledema-ten. Sommigen lijden lang aan ongemakken en stornissen der spijsverteringswerktuigen. Bij anderen blijft de slaap onrustig, door droomen gestoord; anderen lijden dikwijls. Lang aan duizeling, suizen in de ooren en andere zenuwachtige toevallen. Sommigen Verg. over den duur der ziekte naar verschillende leeftijden en over den duur der liekte ronder den leeftijd te rekenen Monneret t. a. p. p. 257. Hefstellen rnoeijelijk en blijven mager. Zenuwaan-doeningen worden gemeenlijk door de cholera vergerd. § 36. In andere gevallen schijnt de cholera gunstig op het gestel des lijders, op zekere voor de cholera reeds aanwezige voorbeschiktheden tot ziekte te werken; men heeft waargenomen, dat volbloedige voorwerpen, nadat zij de cholera hadden doorgestaan, van hunne volbloedigheid genezen waren. Belangwekkend is de waarneming van Depoy, dat, wanneer de cholera zich op ontsteking des darmkanaals, die voor haar de hoofdrol speelde, entte, de ontsteking-achtige verschijnselen dadelijk ophouden, dat in zulke gevallen individus, die anders gewone dranken niet verdroegen, de hevigste prikkels verdragen; bij som mige dezer lij Ders kennt na den aflog der cholera de gevoeligheid der maag terug, zonder intusschen door het gebruik der tonische en opwekkende mid-delen verergerd te zijn. § 37. Instortiiigen zijn niet zeldzaam; een tweeden van de cholera is meest gevaarlijker, dan de erste; wie eens door de cholera is aangetast, is niet tegen een tweeden aanval beschut. Ontleedkundige kenmerken. § 38. Men moet de veranderingen in het lijk onderkundescheiden, naarmate zij overblijfselen zijn van het stadium algidum of van het tijdperk van terug-werking der ziekte. De veranderingen, die wij het erst vermelden, betreffen de in het stadium algidum of cyanoticum gestorvene individus. § 39. De choleralijken blijven ongemeen lang ao warm; eerst bij id opkomen der verstijving na den dood gaat de warmle weg. De spierverstijving u gemeenlijk zer aanzielijk ; hoogst merkwaardi; is de dikwijls herhaalde en ook door mij berestigde waarneming, dat in nog niet verstijfde choJeralijken zich dikwijls in de spieren der ledematen, zeldzamer in die der borstkas zamentrekkingen vertoonen, die bet vermoeden van enkelen schijndood vervvekken : ik heb een paar malen bij zulke lijken proeven tot wederopwekking des levens genomen en telkens genomen, dat door uitwendige prikkels, brandend lak enz. in enkele spieren nog een tijdlang zamentrek- kingen konden worden opgewekt, die  rood gekleurd. De spieren zijn ligt blaauwachtig rood, haar weefsel is week, kleverig, ligt verscheur. soms met vloeibaar zwartachtig bloed opgevuld en sterk rood. Ook zijn de sponsachtige beenderen sterk opgespoten. § 41. Het slagaderstelsel bevat weinig bloed; evenwel vindt men de slagaderen geenszins volkomen ledig, zij bevatten bijna altijd zwartachtig, nog vloei- baar, maar van het gezonde door dikte en taaiheid verschillend bloed, dat zich niet van het in de ade- ren en de regter hartholten bevat bloed onderscheidt. Het hart schijnt soms iets kleiner dan gewoonlijk ; veelal is het slap, met zwart nog vloeibaar bloed gevuld, dat een vrij slap, op vruchtengelei gelij- kend stremsel vormt; de regter holten inzonderheid bevatten eene vrij groote hoeveelheid bloeds. Slechts zelden vindt men vaste, kleurlooze, aan de vleesch- bundeltjes meer of minder klevende stremsels. De zelfstandigheid van het hart is uiterst gemakkelijk verscheurbar, Kleverig en op dezelfde wijze veranderd als de overige spieren. Naar gelang van het tijdperk, waarin de lijder is bezweken, verschilt de opvulling der aderen. Was de dood in het tijdperk der blaauwzucht gekomen, dan vindt men het geheel aderstelsel met een kleverig zwartachtig, halfgeronnen vocht gevuld, en wel het meest in de naast bij het hart Jiggende stammen, in de bovenste holle ader, de ondersleutelbeensaderen, de inwendige strotaderen, de ongepaarde ader en de venae meseraicae. § 42. De longen heben meest een slap, inge-vallen aanzien. Het gevoelen, dat gasuitwaseming binen in de borstvliesholte de oorzaak van dit in-vallen der longen zou zijn, is eene dwaling, aangezien bij het openen van de borstkas onder water geen gas uitstroomt. Scott schrijft deze verandering aan de zamentrekkingskracht der luchtpijpsvezelen toe; deze zoude voldoende zijn, om de drukking des dampkrings te overwinnen, ten minste in de helft der gevallen; in de andere helft zijn de longen in een großen en wel in het achterste gedeelte van haar weefsel met zwartachtig taai bloed gevuld, het longweefsel heeft zijnne veerkracht verloren. Heeft de dood eerst na 30 — 36 uren plaats gehad, dan zijn de longen vaak emphy sematous, de luchtbuizen met slijm gevuld. § 43. De weivliezen zijn van hunne vochtigheid beroofd en glinsterend, also zij met een vernis waren bestreken, kleverig op het gevoel; dikwijls zijn zij zoo droog, dat hunne platen op elkander kleven. Het droogst vindt men het buikvlies, ver- volgens het borstvlies, het hartezakje, het spinne- websvlies. Dikwijls treft men onder het buikvlies verstrooide bloeduitvatingen aan, bijzonder in de aan- hechting van het darmscheil. § 44. De liquor spim-cerebralis is weinig verminderd en gemeinig zijn geworden. Het harde hersen- en het spinnewebsvlies zijn gezond; de ärzteren vaten van het zachte hersenvlies zijn met zwart dik bloed gevuld en wel des te meer hoe sneller de dood plaats greep. Ook zijn de vaatvleohten en de venae Galeni met bloed opgepropt. Soms vindt men bloeduitvatingen in het weefsel van het zachte hersenvlies. Overigens neemt men geene veranderingen meer waar noch in de vastheid, noch in de kleur der groote en  buiten de kleur van het daarin bevat vocht kan herkennen ; in an-dere gevallen geeft de aderlijke opspuiting aan het darmkanaal uitwendig, bijzonder aan de laag in het kleine bekken afhangende darmlissen, eene violette, soms in het leigrijze overgaande kleur; zeldzaam zijn inkokeringen der dunne darmen. Het darmslijmvlies vertoont in zijn gehe'ele uit-gestrekteid dikwijls roodheden, boomsgewijze en capillaire opspuittingen, die echter geenzins van een ontstekingachligen aard, maar slechts het gevolg van den stilstand van het aderlijk bloed zijn ; men kan, gelijk Magendie heeft aangetoond, deze roodheden snel Doen verdwijnen, zoo men water in de darm-slagaderen spuit, hetgeen bij ware onlstekingachtige opspuiting niet zou gelukken. Het slijmvlies der maag en des darmkanaals is soms op enkele plekken verweekt, verdikt of verdund, hoogst zelden in den toestand van beginnende verzwering. De twaalfvingerige en nuchteren darmen heben dikwijls een fluweelachtig aanzien, veroorzaakt door de witachtige darmlokken, uit welke men als uit een melkachtig geelachtig vocht kan drukken. Dit uitzien verdwijnt hoe meer men tot den blinden darm nadert. Bestendig vindt men in de geheele uitgestrekteid van het slijmvlies des darmkanaals kleine grijsachtige, witachtige, soms roodachtige ligchaampjes ter grootte van gierstkorrels of speldenknoppen, die dikwijls naauwelijks met het bloote oog zijn waar te nemen, hard, ondoorschijnend, moeijelijk te kneuzen Zijn, Hier en daar van een centrale opening schijnen voorzien te zijn, aan den darm een gekorreld aanzien geven, en soms op een meer of minder opgespoten grond staan; snijdt men deze ligchaampjes door, dan blijkt hun weefsel gelijkmatig met vocht doortrokken te zijn en zij zakken ineen. Zij worden onder 8 — 9 lijken eens gemist; het zijn kleine ontvellingen. Inspuitingen, die gemakkelijk in de Brunnersche en Peijersche blaasjes dringen, gaan niet in deze knobbelachtige ligchaampjes over. Somtijds, doch zeldzamer zijn de Peijersche blaasjes sterker ontvrikkeld, dan in den naturwissen toestand; doch dit heeft meer in het tijdperk van terugwerking plaats; op hun midden vindt men vaak een zwart punt, dat men op dezelfde w Je meinte de vrije einden der vlokken aantreft, waardoor de geheele darmvlakte een zwart gespikkeld aanzien krijgt. De maag en het darmkanaal zijn gevuld met zoo-genoemde cholerastof, een witachtig, vlokkig, troebel vocht, dat nu eens op troebele ongeklaarde wei, dan weder op een rijst- of gortafkooksel, of ook op eenigzins helder vleeschnat gelijkt en een fiaauwen walgelijken reuk, bijna een zaadreuk heeft. De hoe-veelheid van dit vocht is meer of minder aanzielijk; men heeft daarvan 8 — 6 ponden en meer, soms ook maar een pond en nog minder gevonden; dit vocht teekent nu eens zuur, dan weder loogzoutig. Verzählt men het in een glas, dan zakt er spoedig eene witachtige, vlokkige massa op den bodem. Het vocht is soms ten gevolge Tan meer of minder bij-gevoegd bloed donkerro od, rozen-, tegelrood, als wijnmeer, als chocolade gekleurd; het is meer of minder dik, in de onderste darmkronkels som drek-achtig en stinkend. Yolgens Bohms naauwkeurige onderzoekingen bestaan de choleramassas uit bloedwei en uit epitheliumligchaampjes, die van het vervellend sJijmvlies des darmkanaals afkomstig zijn; de afstoo-ting Tan het epithelium het sterkst in het onderste einde der dunne darmen, minder in de dikke darmen plaats. De Tlokkige, roomachtige, rijstwaterachtige hoedanigheid der cho-leramassas berust slechts op de Terschillende hoeveel-heidseren dämmer der epitheliumstukjes tot de wei. Zeer zelden Tindt men in de holte der darmen spren Tan gal, al is de galblaas ook daarmede Gevuld. Op de Tlakte van het darmstijmTlies heeft zich meest eene meer of minder dikke laag van eene witte of wit grijsachtige, soms geelachtige, roomachtige stoff afgezet, die men voor eene soort van zaksel uit bet boven beschreven vocht zou kunnen houden, zoo er niet ook op andere slijmvliezen een dergelijk voortbrengsel werd aangetroffen, hoewel deze met heeft choleravocht niet in aanraking zijn geweest. Dit overtreksel is reukeloos, dikwijls tot eene halve lijn dik en laat zich gemakkelijk met water afspoelen. Men heeft het choleravocht aan eene scheikundige entleding onderworpen en gevonden, dat de vloei-bare deelen alle kenmerken van bloedwei, en het bezinksel die van gestolde vezelstof bezaten. De blinde Darm bevat dikwijls eene groote meni^le tri- chocephali. § 46. De (jalbtaas bevat gemeenlijk eene vrij groote hoeveelheid dikke, donkergroene gal. De lever is meest sterk opgezet met zwartachtig bloed, haar weelsel is niet veranderd. Soms is zij volbloedig en droog. De milt is klein, hard, en schijnt bij het insnijden niets anders dan bare vezelige bestanddeelen te bebben overgehouden. In het tijdperk van terug- werking vertoont de milt zich vergroot, levendig rood, met bloed opgevuld. § 47. De nieren zijn gewoonlijk op de buiten- vlakte donkerrood geklenrd, hare groote aderen met zvTart bloed gevuld, de tepeltjes storten op de druk^ king eenc vrij groote hoeveelheid witachtige, slijme- rige slof uit, wa Amerikanische ook het binnenste van het nierenbekken, de pisleiders en de blas overtrokken is. Waarschijnlijk bestaat ook deze slof, even als het witachtig bezinksel in de pis van choleralijders, in hare vaste bestanddeelen, uit afgestoeten epilheliumligchaampjes der piswegen. De pisblaas is zamengetrokken, hare rokken zijn dik, haar slijmvlies sterk geplooid. Ook in de vrouwelijke fealdcelen, de baarmoeder, de trompetten vindt men soms bloedovervulling, bloedovervulling, bloedovervulling. § 48. Heeft de dood in het tijdperk van teritfj- tverlcing plaats gegrepen, dan is dc aderlijke vocht- stilstand in de declen niet meer zoo duidclijk, men ontmoet de boven geschetste blaauwachlige kleur niet meer. Was er vroeger slaapzucht aanwezig, dan zijn de boezems van de grondvlakte des schedels en 37 de hersenaderen met zwart , dik bloed gevuld. De inergmassa der hersenen is als gezand , met bloed gespikkeld , nu eens vaster , dan weder weeker dan in den natuurlijken toestand. Gelijke veranderingen vertoont het ruggemerg. Het bloed bevat meer wei , het slagaderlijk bloed is niet meer gelijk aan het aderlijk, de regter hartholten zijn niet bij voorkeur met bloed gevuld. De longen zijn niet zamengeval- len, maar dikwijls duidelijk in een staat van bloed- ophooping; niet zelden zelfs vindt men er sporen van hepatisatie in. De weivliezen zijn weder voch- tig en kunnen zelfs tegennatuurlijke weiuitstortingen bevatten. In het darmkanaal vindt men in de plaats der eigenaardige cholerastof een geelachtig , bruin- achtig vet in grootere of geriugere hoeveelheid en stinkende gassoorten ; de kleine ligchaampjes op het darmslijmvlies zijn niet meer zoo talrijk en'uitpuilend als in het blaauwzuchtig tijdperk ; daarentegen zijn thans veelal de Peijersclie blaasjes duidelijk gezwollen en (zeer zelden) in een begin van verzwering. Dik- wijls vindt men vrij aanmerkelijke opspuiting van het slijmvlies ; de darmvlokken schijnen verdikt en lateu zich gemakkelijk van den daarboven liggenden rok afscheiden ; de daaraan beantwoordende darmscheil- klieren zijn vergroot , nu eens bleek , dan weder violetrood en slorten bij de doorsnede donker vloei- baar bloed uit. In de piswerktuigen vindt men de roomachtige stof niet meer , de blaas is soms door pis uitgezet. Her kenning. § 49. In onze luchtstreck is de Aziatische cho- lera slechts als epidemic voorgekommen; sporadische gevallen, die hier en daar zouden zijn waargenomen, waren 6f gevallen van cholera nostras, 6f de herau- ten of voorloopers eener aanstaande epidemic Wij hebben reeds aangemerkt, dat er ook gevallen van cholera nostras zijn, in welke de onderdrukking van den bloedomloop, de ontbrekende warmteontwikke- ling, de krampen en zo hoogen graad kunnen bereiken, dat het dikwijls moeijelijk valt te zeggen, of men met de inheemsche, dan wel met de buiten- landsche ziekte te doen heeft, inzonderheid wanneer deze laatste in naburige kwartieren regeert of eerst kort geleden van het tooneel is afgetreden. Doch onderscheidend voor beide ziekten § 49. In onze luchtstreck is de Aziatische cho- lera slechts als epidemic voorgekommen; sporadische gevallen, die hier en daar zouden zijn waargenomen, waren 6f gevallen van cholera nostras zijn, in welke de onderdrukking van den bloedomloop, de ontbrekende warmteontwikke- ling, de krampen en zo hoogen graad kunnen bereiken, dat het dikwijls moeijelijk valt te zeggen, of men met de inheemsche, dan wel met de buiten- landsche ziekte te doen heeft, inzonderheid wanneer deze laatste in naburige kwartieren regeert of eerst kort geleden van het tooneel is afgetreden. Doch onderscheidend voor beide ziekten § 49. In onze luchtstreck is de Aziatische cho- lera slechts als epidemic voorgekommen; sporadische gevallen, die hier en daar zouden zijn waargenomen, waren 6f Is buiten He reeds vermeld epidemisch voorkommen der Aziati-sche cholera, dat de hoedanigheid der ontlastingen in de herfstcholera meest van een galachtigen aard is en niets gemeen heeft met de eigenaardige op rijst-water gelijkende uitscheidingen van de Aziatische, dat de blaauwzucht zeldzamer in de herfstcholera opkomt, dat de pis hier zelden geheel wordt onder-drukt, dat het verval der krachten veel geringer is, dat de inheemsche cholera meestal snel in genezing overgaat, en er noort een tijdperk van de typhoide volgt, die de Aziatische cholera kenmerkt. Cholera nostras vertoont zich alleen na zeer heete droge zomers. Oorzaken. § 50. De Aziatische cholera is een ziekte, die haar bakermat in Oost-Indie, in de Deltalanden van den Ganges heeft. De eerste zekere beschrijving, die wij van haar bezitten, heeft men te danken aan eenen arts Curtis, die in het jaar 1782 te Ceylon en Madras praktischerde en naar zijne eigene oogge-tuigenis de ziekte beschrijft. Wij zeggen hiermede natuurlijk niet, dat de ouderdom der ziekte niet hooger opklimt, maar alleen, dat de schets van Cortis de eerste is, die met de gedaante der ziekte, zoo als wij haar in onzen tijd waarnamen, volkomen oovereenstemt. Het werk van Curtis kwam in 1810 of 7 jaren voor het uitbarsten der groote epidemie in Bengalen in het licht (1). § 51. De cholera is even al S de pest, de gele koorts, en de tusschenpoozende koorts van miasmati- schen oorsprong. Wij kunnen ons voor als nog het ontstaan en de verschijnselen der cholera niet vol- doende vergift, dan door het aannemen van een miasmatisch vergift, dat in de bloedmassa indringt, deze vergiftigt en door haar in het zenuwstelsel en de overige deelen dat zamenstel van ziekelijke op- wekking tot stand brengt, dat het beeld der cholera uitmaakt. § 52. De voorwaarden van het ontstaan des cho- lera-miasmas te herkennen en zijne eigenaardige na- tuur open te leggen, is ons evenmin als voor andere miasmas mogelijk. Wij hebben hier met een weefsel van mogelijkheden en waarschijnlijkheden te doen, dat slechts karig daarin gemengde draden van stel- lig e feiten bezit. Men heeft het cholera-miasma even als het pest-, typhus-, gele-koorts-, tusschenpoo-zende-koorts vergift, uit de outbinding van plantaar- (1) Verg. andere berigten over het vroeger vorkomen der cholera bij Wiiiuas, Elements of medecine, Vol. II. p. 586. 40 dige en dierliche stoffen, uit tellurische en atmosphereischen toestanden en laten entstanden, die voor en tegen zulk een manier van entstanden in die strettige zijn aangevoerd, worden hier ook weder geperd. § 53. A. Men heeft aangenomen, dat het cholera-miasma een moeras-miasma is, d. i. zijn eersten oorsprong uit de uitwaseming van moerassen heeft genomen en zich daar steeds nieuw voortbrengt. Der gegenwärtige van dit gevoelen schijnt te spreken, dat de oorsprongplaats der ziekte werkelijk eenjaarlijks door den Ganges in den regentijd overstroomd drasland is (1). De eerste uitbarsting der cholera in Augustus 1817 viel te gelijk met eenjaarlijks door den Ganges voor. Maar daar deze overstroomingen jaarlijks Plaats grijpen, waarom, zoo kan men vragen, brak thans eerst in het jaar 1817 de ziekte uit. Waarom re- geert zij ook niet in andere moeraslanden? Ook nam men in  moerasziekten verdwijnen. Dat er zich niet misschien uit het moerasmiasma eene aanstekende stof vormde, die zich verder verspreidde, zullen wij later nog voldoende aanstoonen. Alleen zooveel zij hier aangemerkt, dat ook nu nog in Indie de cholera regeert, zonder zich tegenwoordig buiten dit land te verspreiden. § 54. B. Meer waarschijnlijkheid schijnt het gevoelen voor zich te hebben, dat het cholera-miasma van tellurischen oorsprong is, hoewel men volStrekt niet nader kan bepalen, hoe dit ontstaan plaats grijpt en waarop het berust. Wij kannen noch het miasma grijpen, ontleden — noch kennen de hoedanigheid en de veranderingen van het aardrijk, dat aan het miasma oorsprong kan geven. Deze gissing is voor-namelijk op den gang van de uitbreiding der cholera gegrond. Wanneer men ziet dat deze uitbreiding niet gestadig van plaats tot plaats tot plaats vot gan geven, gelijk dit bij de vooronderstelling, dat de campkring drager van het miasma is, het geval zou moeten zijn, dat vot veranderingen in den dampkring. Jaargetijden cnz. alien invloed op het cholera- miasma missen, — dat de ziekte veeleer tusschen- liggende streken overspringend, hier en daar op doemt, zoo heeft dit gelijkenis met zekere terreslri- sche gebeurtenissen, vulkanische uitbarstingen of het strijken van bergsoorten, metaaladeren, met het voor den dag komen daarvan op van elkander verwijderde plaalsen van de oppervlakte der aarde, en dit leidt tot het vermoeden van een innig verband van het mias- ma, van zijn ontstaan en verspreiding met den bo- dem, Deze gissing zou ook wel gemakkelijker dan een andere verklaren, waarom de cholera bijzondere stre- ken van een land, de oevers der rivieren bijzondere streken van een land, de oevers der rivieren bijzondere verkauft, waarom zij dikwijls even plotseling in eene streek af andere verklaren, waarom zij dikwijls even plotseling in eene streek af andere verkauft, waarom zij dikwijls even plotseling in eene streek af andere verkauft, waarom zij dikwijls even plotseling in eene streek af andere verkauft, waarom zij dikwijls even plotseling in eene streek af andere verkauft, waarom zij dikwijls even plotseling in eene streek af andere verkauft, waarom zij dikwijls even plotseling in eene streek af andere verkauft, waarom zij dikwijls even plotseling in eene streek af andere verkauft, waarom zij dikwijls even plotseling in eene streek af andere verkauft, waarom zij dikwijls even plotseling in eene streek af andere verkauft, waarom zij dikwijls even plotsel neemt, als zij verschenen is, even als vulkanische uitbarstingen. In welke betrekking de cholera misschien tot de electricité, tot het aardmagnetismus bestaat, is nog niet genoegzaam uitgemaakt. § 55. C. Anderen hebben een miasma animatum der cholera angenomen, en beweerd, dat kleine nie zijn, om zelfs met het vergrootglas te kunnen worden ondekt, de oorzaak derziekte zouden zijn. Maar zoolang deze insekten nog wij ons oog ontoegankelijk blijven, kunnen wij deze gissing gevoegelijk op hare plaats laten. § 56. Alleen daardoor dat wij alle gedurende de cholera getrouw waargenomene feiten toetsen, en ze tot algemeene uitdrukkingen, die men wetten kan noemen, vereenigen, zal het ons langzamerhand ge-lukken, hare naaste oorzaak welligt nader te leeren kennen. Met deze feiten zullen wij ons nu bezig houden. § 57. 1) De cholera breidt zich van streek, V van land tot land uit; doch dit gebeurt niet op eene volledig gelijkmatige wijze; men neemt vaak eene zekere onregelmatigheid in haren voortgang waar; zij springt soms over grootere of kleinere distrikten heen, maar keert soms plotseling tot die terug, welke zij vroeger had overgeslagen. § 58. 2) Sommige plaatsen, waar de cholera uit- barst, maken als het ware middelpunten, brandpunten uit, van welke zij zich straalsgewijs in de om- ringende distrikten uitbreidt. § 59. 3) De voortgang der cholera smalle voortloopende streepen. § 60. 4) De voortgang der cholera is onafhankelijk van het jaargetijde en van den warmtegraad. In elk jaargetijde, onder elken warmtegraad heeft men de epidemie op de eene of de andere plaats zien beginnen en ophouden; weinige ziekten toonen zich onveranderlijk bij elken warmtegraad; de  het toppunt en van het nalaten door, in welke de sterfte het grootst in het eerste tijdperk van het getal der aangetaste personen het grootst in het tijdperk van het toppunt is, terwijl de sterfte en het aantal van nieuwe lijders tegen het einde der epidemie afnemen. § 62. 6) De duur der epidemie op een plaats verschilt van eenige weken tot verscheidene maanden. In geen land, waar de ziekte een uitheemsch verschijnsel was, heeft zij Linger dan 3 jaren vertoefd. Op vele plaatsen (Ween en, Munchen) werd de uit- barsting der cholera door de zoogenoemde gastrisch- zenuwachtige ziektegesteldheid voorafgegaan, die zich in gastrische galkoortsen, abdominaal-typhus open- baarde; zij verdween 44 Bij het verschijnen der cholera, maar verhief zich na het verschijnen daarvan opnieuw. § 63. Wij kunnen ons niet wijdloopig met eene geschiedenis van de verspreiding der cholera inlaten, maar meenen toch eene korte schets daarvan te moe-ten geven. De cholera barstte in Augustus 1817 na een ongewoon langen regentijd, zoodat geheel Neder-Bengalen onder water stond, te Jessore, 100 mijlen Noord-Oostelijk van Calcutta in den Ganges-Delta in eene zeer kwaadaardige gedaante uit. Tegen het einde der maand verscheen de ziekte in Calcutta en verbreidde zich van hier in alle rigten over geheel Bengalen. Van Calcutta gingen twee hoofdstroomen der ziekte uit, de eene Westwaarts, waarop de armee gelegerd was, scheen en nieuw brandpunt van besmetting te worden, en van daar af trokken twee stroomen des miasmas langs de landstraten naar het Zuiden, waarop de eene in August 1818 Bombay, de andere in October van hetzelfde jaar Madras bereikte. Van Madras naar Bombay toe ging de cholera Zuidwaarts langs de kust van Koromandel en Malabar voort, en bereikte in November Adamsbridge, het aan de Oostkust het kortst bij Ceylon Kggend punt; in Januarij 1819 yerscheen zij te Trivandrum en Palamcotta, twee 45 steden zijdelings van kaap Cormorin, het Zuidelijkst punt van Indie. Omstreeks denzelfden tijd bereikte de cholera de Zuidspits van het Hindostanisch schiereiland en ver- scheen op de Noordkust van Ceylon, welk eiland in zijn geheelen omvang in den loop der volgende lente bezocht werd. In het begin van November 1819 werd Mauritius aangetast. Van de kust van Koromandel en Ceylon ging de cholera Ostwaarts, stak de Bengaalsche golf over en barstte in het jaar 1818 op de tegenover liggende kust van Arracan uit, bereikte in 1819 Penang, verspreidde zich over den Indischen Archipel, verspreidde zich over den Indischen Archipel, verspreidde zij de uiterste Zuid-Oostelijke grens, Timor, bereikte. Op den weg naar het Noord-Oosten kwam zij in 1820 naar Canton en in het volgende jaar naar Pe-king; na groote verwoeslingen in het Chineesche rijk ging zij in het jaar 1829 over den Noordelijken muur en bragt vele deelen van het Mongolisch gebied in entsteltenis. Westwaarts van Indie schijnt de cholera zich eerst na 3 jaren te hebben uitgebreid; in Julij 1821, kort na hare wederverschijning. Te Bombay, gedu-ren de het het het saisen, barstte zij in Muscat, Bushire en Bussorah, de drie hoofdhavens in de Persische golf, uit. Van Bussorah schijnt zij den loop van den Tiger te zijn gevolgd, zoodat zij in Augustus 1821 het toenmaals door de Perzen belegerd Bagdad bereikte, van Bagdad vervolgde zij haren loop West-waarts langs den karavanenweg, verscheen in November 1822 te Aleppo, in het volgend jaar te Antiochie en in eenige havens der Syrische kust. Op deze plaats scheen de Westelijke stroom des miasmas afgesneden te zijn, en de ziekte verdween verscheiden jaren lang. In het jaar 1831 verscheen zij echter te Mecca juist op den tijd, dat Mohammedaansche pelgrims uit Perzie, Indie en uit de Yeman-streken, waar bij hunne. Aufreißt de cholera, zou geregend heben, waren aangekommen. In der Jahr 1831, barstte de ziekte in Suez en Coffier, weinige dagen na de aankomst van 4000 vügende pelgrims uit en verbreideten zich over Egypte. § 64. Wij keeren nu tot het Oost-Indisch Schier-eiland terug. Hier ging de ziekte den Ganges op-waarts, bereikte Delhi op den 20sten Juli 1818 en verbreideten zich ten zelfden tijd Noordelijk naar de tafellanden van Nepaul, Pathun en Rhatgoun. De verdere voortgangen der cholera in deze rigtig werden belet door het Himalaya-gebergte, waardoor Mid-den-Azie voor de ziekte beschut bleef. Een Noord-Westelijken gang vervolgende, bereikte zij in 1827 Lahore en breidde zich eindelijk tot Kabul uit. § 65. Van de havens der Perzische golf breidde de epidemie zich Noordwaarts naar Armenie en de k. aspische zee uit, bereikte Erzerum in het begin van Augustus 1822 ten tijde van de overwinning der Perzische troepen onder Abba Mirza over de Turken. De Perzen hadden voor dezen slag aan de cholera geleden ; onder de Turken barstte de ziekte onmid-dellijk na het gevecht uit, en de vlugtelingen sleep-ten de ziekte mede naar Baku, aan de Zuid-Weste-lijke kust der Kaspische zee. Van Baku zou de ziekte langs den waterweg naar Astrakan aan den mond der Wolga in den zomer van 1823 zijn overgebragt. § 66. Dit is nu de intrede der ziekte in Europa, waarheen zijn door middel van twee verschillende stroomen doordrong ; de een van de Noordelijke Perzische provincien naar Astrakan, de andere van Mid-del-Azie naar Orenburg aan de T. artaarsche grenzen en ongeveer 400 mijlen ten Noorden van de Kaspische zee zich uilbreidend; deze beide steden werden bijna gelijktijdig aangetast, de eerste in September 1829, de andere op den 26slen Augustus van hetzelfde jaar. In Juli 1830 verscheen de ziekte op nieuw in Astrakkan, wederom zoo men meende van Baku aangebragt, en van hieraf verspreidde zij zich nu over Europa. In spijt Tan de Russische quarantaine, strekte de stroom der epidemie zich langs den loop der Wolga tot haar zamenvloeijen met den Don uit. Hier deelde zich een tak daarvan, die eene binnenlandsche rigtning nam en zich weder in twee takken spleet, waarvan de eene langs de rivier Zuidwaarts afdalend in het Ko-zakkenland en in de havens der Zwarte zee drong, en zich van hier naar het Westen begaf, om in Julij 1831 Konstantinopel te bereiken. De andere tak wendde zich naar het Noorden en bereikte in weerwil der militaire kordons Moskou in September 1830, waar in weerwil van de strenge koude. de smetziekte bij dikwijls — 35° van den thermometer onverzwäkte tot in Maart 1832 bleef woeden. § 67. Moskou werd een nieuw ematertiemiddel- punt, van waar zich 3 hoofdstroomen over Rusland uitbreiden. De een in een Noordelijke rigtig be- reikte Archangel in Mei 1831, de tweede vergezelde de naar Polen gedetacheerde troepen, en de derde volgde den heirweg naar St. Petersburg, waar de ziekte ook spijt de militaire kordons in Junij 1831 verscheen. In de Poolsche armee barstte de ziekte onmiddel- iijk na den aan de Russen geleverden slag bij Inganie op den 10 April uit; Warschau werd aangetast, van waar de ziekte als naar gewoonte langs de landstra- ten en rivieroevers Westwaarts naar Berlijn en Wee- nen voorttrok. Weenen Werd in Augustus 1831, Berlin in September 1832, in weerwil van een driedubbel kordon van Ostenrijksche en Prussische troepen. § 68. In England barstte de ziekte het eerst in Sunderland op den 26. November 1830 uit. Weldra breidde zij zich naar het  Maart te gelijk te Calais en te Parijs, zonder dat de daartusschen liggende streken werden aangedaan. Deze beide steden werden de brandpunten, van waar de ziekte zich meer of minder over geheel Frankrijk uitbreidde. § 70. In September 1835, nadat de cholera hare verwoestingen in het Zuiden van Frankrijk bijna gestaakt had, drong zij in het Piemontesche, naar Genua, Florence, bereikte Napels in September 1836, terwijl Rome tot Augustus 1837 vrij bleef; Malta werden omstreeks denzelfden tijd aangetast. In het jaar 1836 regeerde zij in een zachteren graad in Munchen, het Zuidelijk gedeelte van Beijeren en in Tyrol. In den zomer van 1837 verscheen zij op nieuw in Berlijn, Breslau En andere plaatsen van Ostelijk Duitschland. Op den lsteu Januari 1833 barstte zij het eerst in Portugal ongeveer 2 mijlen van Oporto uit, waar- heen zij door een Londensch schip zou gebragt zijn. Eerst 12 maanden laler verscheen zij in Lissabon. Van Spanje en Italie geraakle zij naar de Noord-kust van Afrika, barstte te Algiers op den 14den October 1837 en te Bona in September van hetzelfde jaar uit. § 71. In Quebec barstte zij op den 8sten Junij 1832 uit; op den 4<*en Junij verscheen zij plotseling en onverwacht in Nieuvr-York en strekte zich van daar Noord- en Zuidwaarts uit naar Baltimore, Washington, Boston in de maand Augustus. In den zomer van 1833 schijnt zij Mexico bereikt te hebben, barstte in Havana uit, zonder een ander deel van West-Indie an te doen. In Indie en andere deelen van Azie komt de epi-demie van tijd tot tijd op nieuw op, en zij heeft zieh in hel jaar 1846 Aveder tot naar Perzie uitgebreid, niet minder talrijke offers dan vro. Eger medeslcpend. § 72. De cholera doet even als. and ere epidemien bij voorkeur laag liggende moerasgronden aan, volgt daarom de oevers der rivieren enz. Echter heeft zij zich ook in hoogere landstreken vertoond en is tot Loondour, 8000 voet boven de zeevlakte, doorge- drongen. In sommige streken bleven heuvels en bergen verschoond, wanneer de ziekte in de vlakte woedde. Ook waren het in de steden meest de lage, vochtige, overbevolkte kwartieren, die het meest leden. § 73. Het schijnt niet te blijken, dat de cholera altijd andere ziekten gedurende hare heerschappij ver- dringt; de slerfte ten tijde der epidemie is ook, de choleragevallen daaraf gerekend, op sommige plaatsen aanzienlijk geweest. In Heut Noorden van Inde regeerden gelijktijdig nalatende en herfst-tusschenpoozende koortsen, buikloopen, loop en pokken. In London nam tevens de typhus zeer toe. § 74. Men heeft in Paris de sterfte naar den leeflijd der individus berekend, die het geringst van 6 — 20 jaren, grooter van 30 — 40 jaren, en het grootst in den hoogen ouderdom was. Eene gelijke progressie werd volgens Jackson in Philadelphia wargenomen(). In Paris was het aantal der aangetaste kinderen over het geheel gering, maar de sterfte onder hen groot. Volgens Alle worden zeer kleine kinderen, wier tandenkrijgen met buikloop gepaard. (1) Yerg. Williams, t. a. p. p. Glli. 51 gaat, dikwijls de offers van de zich uit deze ziekte onwikkelende cholera; de kleine lijders liggen dan, bij een koelen warmtegraad des liggen dan, in bestendige verdooving en sterven als aan uitputting. Bij gro gaat. Ober heeft ook braken plaats en het zeer vroeg opkomend tijdperk van terugwerking vertoont bij hen het beheld van het beeld van het beeld van het braken zeldzaam, de buikloop daarentegen overmattig, dikwijls bloederig en stinkend, de krachten vervielen snel in een hoogen graad (Alle). Ten opzigte van het (jeslacht heeft men op enkele plaatsen het mannelijk geslacht bij uitstek aangetast gezien, en elders het tegendeel waargenomen. In Paris waren onder 12,349 choleralijders, 6243 mannen en 6106 vrouwen. § 75. Overal waren het inzonderheid de arme volksklassen, die veel meer dan de hoogere van de cholera leden. Dit werd reeds in Inde warganen en is overal elders het geval geweest. Arme, slecht gevoede, aan het gebruik van sterken drank verslaafde, in naauwe slecht geluchte straten en wodeningen opeengehoopte voorwerpen werden het veelvuldigst de offers der ziekte. Overal wäar, zoo als in Breslau, Munchen en. daarvoor zorg werd gefährlich, dat de arme bevolking van goede kleede-ren, voedsel, hout voorzien, uit ongezonde woningen verwijderd en in gezonde ruimere verdeeld werd, kreeg de ziekte weinig uitbreiding. Onder de ambachtslieden werden altijd die het minst aangetast, wien hun beroep gelegenheid gaf. Om zich voor Weersveranderten te beschüttten, en die in een zekere welvaart leefden. §76. Fouten in den leefregel, uilspaltingen, overmatig gebruik van onrijpe vruchten, dronken schap en. hebben overal deek de voorbeschikteid tot de ziekle rersterkt, deels de uitbarsting daarvan vaak te weeg gebragt. In Paris vermeerderden de zondagsuitspattingen des volks altijd de opneming van zieken in de hospitalen des maandags met | in verge- lijking van de overige dagen der week. Naar een be- rigt van het Nieuw-Yorksch matigheidsgenootschap waren onder een aantal van 336 offers der cholera 195 dronkaards, 131 matiger drinkers, 5 nuchteren individus, 2 leden van het matigheids-genootschap, 1 stompzinnige en 2 individus, wier gewoonten on- bekend Waren. Vermögenis, de invloed van schadelijkheden uit de weersgesteldheid behoort ook tot de magten, die de ontvankelijkheid voor de ziekte versterken. Tropen, die op marsch waren of in een legerkamp la-gen, werden sterker aangelast, dan die welke in kwartier waren. 