Een bliksemschicht der XIX eeuw
Charles, Rudolf, editor
eene stap voorwaarts doen; bij voorbeeld bewijzen dat de sferen zelf-bewust zijn, of het menschelijke zamenstel een etherisch zamenstel voorbrengt, geschikt om den mensch tot eenen graad van hooger leven te a se na zijnen dood; waarom zouden dan de viidenkeun als vrienden van den oe zoowel als van de rede, en alleen vijanden der valsche goden en der valsche goden en der valsche wetenschap, niet eenen snaar te meer aannemen op de universele lier, waarom zouden zij deze nieuwe trekken niet aan de groote aanschouwing van het bestaan toe-voegen? Het zijn de priesters alleen, die den drempel des tempels vooralle gevaarlijke mnieuwigheden afsluiten. De rede opent alle deuren, neemt alle waarheden op, laat de dwalingen zelfs komen, sinite parvu los. Er is geen andere God, dan de steeds op nieuw besproken wordende God, de God, die zich voortdurend in den menschelijken geest outwikkelt. De God nec plus ultra is een afgod. Dat is zuivere ontkenning, dat is atheismus, zal men zeggen. Het stelselmatige atheismus is geen atheismus. De afgoderij is veeleer atheistisch en tegenmenschelijk, hare middelaars zijn bespotielijke naboot-singen van God en verlagen den mensch. Door van God het onbe-kende, van de groote equatie te maken, waarvan zij onophoudelijk de eelemenien verzamelt, en de termen verduidelijkt, veroorloolt de weten-schap zich noch grenspalen aan God, noch beperkingen aan den menschelijken geest te stellen. Het stelselmatige atheismus laat God al de volledigheid van zijn wezen, en den mensch al den omvang van zijn gedachte. Hen eeuwig sap stroomt door den menschelijken geest rond en brengt onophoudelijk goddelijke vruchten yoort; den boom omhouwen is a vruchtbaarheid vernietigen, zonder er de geheimnis van te doorgronden: er blijft niets anders over dan zich in het doode hout eenen afgod uit te houwen. Waarom zich niet liever tevreden gesteld met zijn "gouden appelen: de wetenschap, de vrijheid, de eae nett en den vooruitgang. Niet voldoende voor het volk! Dit is eene andere tegen-werping, die zoo oud is als de kwakzalverij en de slavernij! Het volk is geboren om datgene te omhelzen, wat waar, en niet dat wat onge-rijmd is.” antwoort de Heer Ausonio Franchi. De rede! dat is de wet voor het volk! Zij alleen zal de vrijheid, de gelijkheid en de broederschap zelfs aan God en aan de vormdiensten geven, zij alleen zal op de aarde, de regtvaardigheid, de vrede en het geluk doen heerschen! En dat zal voor het volk voldoende zijn! dat zweer ik! Hoort overigens wat die atheisten en die ontkenners zeggen: wr is geene lcer die het atheismus meer tegen zich heeft, dan de onze,” zegt de Heer Ausonio Franchi, ~omdat zij niet alleen de volstrekte ontkenning van God-loochent, maar de kennis der godheidonder de naturwissenschikt.... Dat, wat de rede bekampt is niet de vrijheid der religieuse gelöstellungen, voor zoo verre zij zich op de plaats houden, die hun de orde der kennis voorschrijft; maar wel het leerstellige, de voorkeur die de godgeleerdheid zich aanmatigt op de wetenschap, het bovennatuur-kundige op de natur, de verborgenheid op de theorie,' het On be- kende en onkenbare op het ware en het zekere. Terwijl de meeste der hedendaagsche wijsgeeren, Plato met het Evangelie, den Bijbel met het Feestmaal vermengende, tegelijker tijd de taal van Aristoteles en die van de Kerkvaders sprekende, de een hand aan Voltaire en de andere aan den Heiligen Thomas reikende, een zcker eclectisme zonder moed en zonder dengd stichten, het geheimzinnige huwelijk verkondigen van de wijsbegeerte met de godgeleerdheid, en een onbestemd en ongezond waas werpen over de vraagstukken, die voor het universele bewustzijn en de vrijheid der volkeren van gewigt zijn;— blijft de Heer Ausonio Franchi binnen hetgeen ik geneigd zou zijn de volledigheid van het rededienstige regt te noemen; integri status, volgens de kernachtige uitdrukking der oude wet; hij doet van niets afstand; hij veroorlooft geene enkele zinsbegoocheling, hij teekent geene enkele capitulatic. Men vindt hier een volmaakt bewustzijn, en tenzelfden tijde een verstand dat zich niet laat misleiden. En evenwel gaat dit boek niet uitsluitend met stelkundige formulen te w erk; het predikt het onbekende niet, het voert den geest niet op de hoogten van het onveranderlijke, die gewesten der duizeling en van de menschelijke verwandheid, maar het verkondiet het werkelijke en streeft bij wijle naar het ideale, en sleept ons derwaarts mede 2) wn des niettemin zal hij toch niet op de lippen der menschen versterven, die groote naam, Z00 oud als de talen, zoo oud als de handeling en als de gedachte; onverdelebaar om dat hij wijzigbaar is. Het godsdenkbeeld is niet in gevaar, gelijk het in hunnen eenvoud de verdedigers van het verleden verkondigen, het eodsdenkbeeld is in den staat van overgang 3)!” 4) Het Rationalismus, bl. 31 en 321. 2) De Heer Bancel, voorvede van het Rationalismus van den Heer Franchi, bl. XIV. De schrijver van het rationalismus des volks is een oud-priester van Genua, de Meer Bonavino, die onder dezen aangenomen naam van Ausonio Franchi, het oordeelkundig onderzoek in Italié overgeplant heeft. In een een eerst werk, Wijsbegeerte der Italiaansche scholen (1852) breekt de schrijver met zijne voorgangers, verheft het vaandel der uitsche kritiek, en wischt de scholen der Romini’s, der Gioberti’s, der Mamiani’s, der Bertini’s geheel en al uit. Na aldus zijnen grond schoon geveegd te hebben, tast e schrijver het Katholicismus aan; een nieuw bock: De godsdienst der XIXe eeuw, is geschreven om de onovereenstembaarheid te bewijzen tus-schen het christendom en de hedendaagsche beschaving eu de vrijheid. Dr. Chouippe, die deze zelfde stelling in de ltevue philosophique wilde verdedigen, verklaart dat hij piets beters kan doen, dan »met volle handen, zoo letterlijk als eenigzins mogelijk, mit dit uitmuntende werk te putten. Korten tijd daarma verschenen de ijsgeerige en Godsdienstige Beschouwingen, waarin de schrijver vuststelt, in navolging van den Genesis der menschelijke kennissen, dati de menschheid ziju eigen orakel en zijn eigen openbaarder is. Hindelijk verscheen te Genua, in 1856: Het Rationalismus des Volks, dat al het overnatuurlijke vernietigt, en de zedekundige wijsbegeerte onder het bereik van ieder brengt. Deze vier jaren (1852—1856) zijn vruchtbaar geweest voor den Heer Franchi en yoor Italié, dat aldus in de Huropesche beweging ingelijfd is, en Kant, Feuerbach, Hegel en Renouvier heeft leeren kennen. De Heer Lemonnier, Over het wexen en over de persönijkheid. Er bestät een word, dat niets uit de gedachte der menschen zou kunnen uitrukken, dat is de naam Gods. Zou ik dwaas genoeg zijn tegen dit begrip te velde te trekken, waarvan ik de meester niet ben, door bovennatuurkunde bewijsgronden datgene bestrijden, wat het noodlottige voortbrengsel van alle bovennatuurkunde is, of door redenen uit de ondervinding geput, waarvan de onderyvinding zelve mij reeds bet overdrevene denkbeeldige begrip geeft, het volstrekte? Welk eene nietigheid! Waarom niet, liever dan onze wijsbegeerte door deze bespottelijke ontkenning te onteeren, ons geheel en al gerust gesteld door eenen trek te meer toe te voegen aan het denkbeeld, dat ons vervolet? De God onzer vaderen is voorwaar een God van vooruitgang; de bewegengen van de menschelijke ziel vallen onder het plan der voorzienigheid. Het is mij als zage ik het wezen der wezens mijne pogingen met welgevallen beschouwen, en mij toeroepen, even als die oude Romain, wiens zoon, met het consula ire purper bekleid, hem noodzaakte voor hem op te staan: vohe! houdt moed, mijn waarde zoon! ge zijt mijns waardig, ge zijt waardig den naam man te dragen. Aldus heb ik mij u van alle eeuwigheden gedacht: aldus wil ik dat gij allen zult zijn: wel verre dat die trots mij zou belecdigen, is hij mijn roem. Wandel, mijn kind, in uwe majesteit en in uwe kracht; buig het hoofd voor geenen eukelen afgod, al ware het de beeldienis uws vaders; wy zij de hand der regtvaardigheid en de staf van het bevel!” 4) Wauneer dan de beteckenis van het atheismus ware, de fantasie van en substraai, onverschillig welk, heizij geest, siof of zelfstandigheid uit te sluiten; de zelfstandige oorzaak uii te sluiten; alsmede de leerstellingen van het blinde noodlot en de vrijwillige voorbeschikking der wereld uit te sluiten; tot voorwerp aan de wetenschap niet het onein-dige, onmogelijke, tegenstrijdige oneindige; niet het geheelal uil het nic te voorschijn geroepen door de deugd en ter zelfvoldoening van en oorspronkelijk ecnig, allesomvattend, onbeschrijfelikk, onverstaan-baar wezen, maar de seric cer wetten, die de zigtbare democratie der wezens in de natur en in den hemel verwezenlijkt; die handeling der gedachte, waardoor ecn vrij man ter zelfdev tijd den materialistischen of pantheistischen afgod omverwerpt, en he t volstrekte, den hemelschen Koningen, den laatsten steun der aardsche Koningen onttroont, het atheismus zou de ware, de eenige op de regte rede gegronde, de eenige stellige leerwijze zijn.” — vooronderstelt dat de godsdienst, vrij van vooronderstellen, en de meesteres zich aan hare aangeborene inspraken over te gevenden, de ge- meenschappelijke helling volge van de zede- en staatkunde bij de he- dendaagsche natién; vooronderstelt dat het republikeinsche beginsel op het monarchale beginsel volge. Vooronderstelt dat in stede de wereld te beschouwen als cen rijk, welks monarch het middel gevonden heeft zonder gevaar absolut te zijn, te maken dat  369. gemeene beste der wezens, dat de ruimte met een ontelbaar koor zusters en broeders bevolkt, die bij ons voor of achteruit zijn; die ons helpen of die tot ons roepen, ons wachten of ons volgen, en die ons allen ergens den armen toesiteken; vooronderstelt dat de godsdienst zich aan deze edele leerstelsels, aan deze leersielsels van leven, van toekomsi en van vrijheid hecht, die de wetenschap ongetwijfeld nict zou kunnen verkondigen, doch die zij ook evenmin zou kunnen logenstraffen: in het ruime veld dat zich alsdan voor het gelöcken zal openen, en dat duizende kerken voor de inedigen, der individuen en der rassen, hetzij dat zij zich zonder terughouding aan den adem der geestdrifi overgeven, of dat zij zich minder hoovardiglijk van de gewetens verwijderen, al moesien eenige daarvan tot de kinderachtigheden van bet oude veelgodendom terugvallen, terwijl de meesten tegen de nei Ging tot te groote afwälgen zullen beschernd worden, door den voortdurenden voortgang der wetenschappen en  zij is voortaan daarin gele-gen. Het overize, de oude godgeleerdheid en haar gebazel van oneindigheden en drieéenheden, is de bajert der oostersche werelden voor de verschijning der wetenschap. Wat de wetenschap betreft, zij is in hare reinheid, in hare gestrengheid, als ectie vreemdeling voor de zaken des gelöds, zelfs die, welke in hunne rangschikking waarschijnlijk, ja noodzakelijk zijn. Zij ont-kent ze niet, zij kent ze slechts niet. De wetenschap is de krachtige beschutting van het allesomvattende gebied der geesten en het schild van alle vrijheid. Met deze uitmuntende woorden, mijne lezers, kunnen wij de onaf-vankelijkheid des levens betreden, en hun antwoorden die onze wijs-geeren nog van atheismus beschuldigen zouden: Onze God is grooter dan de uwe. De Verslaggever, CH. POTVIN. (Revue Trimestrielle, Julij  fabelen — en aldus is de gehele eude godgeleerdheid, Maar de grondvesters van Staten voerden ze in als schrikbeiden voor de zwakke gesten.” De diepe staatkunde der Romeinen in het godsdienstigliche Bedriegen der groote menigte, is genoegzaam bekend. Zoo beweerde Numa (wanneer er ooit zulk een persön bestaan heeft) dat hij zijne mededeelingen nips de wiegeving van de godin Egeria ontving: »Opdat niet het volk gedurende de tijden van rust tot losbandicheid zou overslaan, maakte hij het tot zijn hoofddoel hun de vrees voor de godin in te boezemen, een beginsel dat in die ruwe en onwe-tende eeuw den grootsten invloed op de menigte uitoefende. En naar-dien het bleek dat dit niet veel indruk op hunne geesten zou maken, zonder de hulp vay een voorgewend wonderwerk, deed hij hun gelooven dat hij nachtelijke bijeenkomsten met de godin Egeria had — en dat het op haar verlangen was, dat hij de gewijde kerkpligten instelde, die het welgevalligste voor de goden waren, en voor iedere der goden doelmatige priesters aanstelde.” Tot zoo verre Livius. Plutarchus nu, na ous gelof gevorderd te hehben voor goddelijke bezoecken aan Za-leucus, Minos, Zoroaster, Numa, zegt van hen: » Want ik ben in het geheel niet vreemd aan het gevoelen dat zckere schrijvers Hebben ge- uit, als zouden Lycurgus, Numa en verscheidene andere beroemde personen, een onbeschaafd en moeijelijk te besturen volk hebbende te leiden, en begeerig zijnde hun groote veranderingen te doen aannemen, dezen omgang met de goden uitgedacht hebben, voor het welzijn juist van hen, wien zij dit deden geloven, En verderop lezen wij van Numa alleen: »Hij riep het bijgeloof te zijner hulpe.... somtijds zelfs bood hij hun van wege de goden beweegredenen van vrees aan, *) hij kondigde hun vreemde verschijningen aan; dreigende stemmen dic hij gehoord had; en op die wijze bereikte hij zijn doel, hen tot algemeene unerbunden en nederbuigiug onder het juk van het bijgeloof te bren-gen.” 2) Het wonderwerk van het doorsnijden van eenen kei met een, door Tarquinius Priscus en Attius Navius verrigt, werd waarschijnlijk tot staatkundige doeleinden uitgevoerd. De dictator Camillus was een zeer godsdienstig man — zijne aan-spraak tot de Romeinen, na het verdrijven der Galliérs loopt hoofdza-kelijk over het gewigt der nationale godsdienst — en de door hem in het aanzijn geroepen militaire tribuns raadpleegden den senaat over geen ander onderwerp voor die, welke op de godsdienst betrekking hadden. Zij bevalen in de eerste plaats, dat eene verzameling zou ge- 4) Hen der sprekers in Plutarchus, 7 Het is nict goed te leven volgens het stelsel van Epicures, beweert dat het bijgeloof dienstig is, om de slechten van de misdaad af te houden, Verderop echter verklaart hij dat de meeste menschen de helsche straffen als bloote minnemoersprookjes beschouwen — en dat zij, die ze vreezen, zich door godsdienstige ceremonién en zuiveringen er tegen verzekeren. *) Door eene scort van dichterlijke regtvaardigheid werden de schriften yan Numa, toen zij omstreeks vier (of bijna vijf) honderd jaar na zijnen dood gevonden werden. On last van den Senat verbrand, — aangezien de pretor Petilius verklaard had: "Dat hij het niet als vroom of regtvaardig beschouwde ze openbaar te maken,” maakt worden van al de verdragen en wetien, die men slechts vinden kon. De laatsten bestonden uit de twaalf tafelen en eenige wetten door de Koningen uitgevaardig. Henige van deze werden openbaar afgekondigd — maar die, welke betrekking. hadden op godsdienstige za-ken, werden geheim gehouden, hoofdzakelijk door middel van de op-perpriesters, opdat zij de geesten der menigte te beter in bedwang, enonder de magt der godsdienst konden houden.” (Livius), De oudere Scipio Africanus beweerde volstandig op eene bijzondere wijze door de goden beschernd te worden. Hij droeg daarom ook zorg herhaaldelijk alleen naar het Kapitool te gaan, waar het volk zich verbeeldde dat hij openbaringen van de godheid ontving. Polybius roemt deze vedragslijn en vergelijkt haar bij die van Lycurgus. De opperpriester Sceevola voud het geraden dat het vooronderstige zou bedrogen worden, en de geleerde Varro zegt duidelijk, dat er verscheidene waarheden zijn, die het onnoodig is voor het volk te kennen, en verscheidene valschheden, die het geschikt is voor het volk te vooronderstellen valschheden te zijn. Van daar komt het oder gezegde: »De werhold will bedrogen zijn, laat haar dan bedrogen worden,” De gedragslijn van het Romeinsche bestuur in het godsdienstige, vooral in de latere tijden, is op eene onnavolgbare wijze beschreven in de volgende zinsnede van Gibbon. ~ De verschillende wijzen van eeredienst., die in de Romeinsche wereld heerschten, werden allen door het volk als even waar — door de wijsgceren als even valsch — en door de overheid als even nuttig beschouwd.... In weerwil van de ongods-dienstigheid, die ten tijde der Antonijnen in de mode was in de beschaafde kringen, werden toch de belangen der priesters en de bijge-loovigheid des volks genoegzaam geéerbiedigd. In hunne schriften en gesprekken huldigden de wijsgeeren der oudheid de onafhankelijk wäardigheid der rede; doch zij rigtten hunne handelingen naar den eisch der wetten en der gewoonten. De veelvuldige dwalingen van den groonten hoop met eenen medelijdenden lach en met toegeefelijkheid aan-schouwenden, oefenden zij naarstiglijk de ceremonién hunner vaderen uit, bezochten schijnheiligijk de tempels der goden, en somwijlen zich zelfs wel vernederende eenen rol op het tooneel des bijgeloofs te vervullen, verborgen zij de gevoelens van eenen atheist onder de priesterlijke kleederen. Redenaren van dat slag waren ter naauwernood ge-neigd over hunne eigenaardige wijzen van geloof of hunnen eerdienst te redetwisten. Het was hun onverschillig welken vorm de dwaasheid der menigte mogt verkiezen aan te nemen, en zij naderden met evenveel inwendige verachting en evenveel uitwendige vereering de altaren van den Lybischen, den Olympischen of den Kajolijnschen Jupiter. Nach alhier over de gevoelens te heben gesproken, die de verlichtste heidenen, de Grieken en de Rominen aankleefden, is het naauwelijks noodig aan te toonen, hoezeer de bedrogsleer door minder vrijdenkende veelgodendienaars beoefend werd. Ik zal hier alleen het volgende wel-bekende voorbeeld aanhalen. De Indische sophist Xekia 1) deelde op 4) En laat mij hier bemerken dat van Zoroaster (wanneer hij ooit bestaan) en, verscheidene eeuwen daarna, van Manes (wiens bestaan ik eenigermate betwijfel) 170 OVER DE VOORONDERSTELDE NOODZAKELIJKHEID DEN GROOTEN HOOP TE BEDRIEGEN. DOOR JULIAAN HIBBERT. Volgens mijn gevoelen, is het aanmen van cene zekere grondstel- ling, de voornaamste oorzaak, waarom het bijgeloof, hoezeer er ook bij wijlen tegen geschreven wordt, en het gcdeeltelijk (of ten minste in naam) gedoemd wordt, toch nog bestaan en bloeijen kan. Dit voorthestaan van het bijgeloof kan grootendeels worden toegeschreven aan de begins END clen van vrees, idealiten en verwondering, die den menschelijken geest eigen zijn: — aan den invloed van opvoedingen geleid door onwetende voedsters en Jcerstellige onderwijzers, — en door de gemoedsaandoenme, die door de sombere voorspellingen en woedende aantijgingen van schijnheilige kanselredenaars ontstaan. De grootste undonderstouning ontvangt dat bijgeloof echter van hen, wier waarachtig belang het medebrengt bijgeloof uit te rocijen. Geneesheeren, geschied-schrijvers, regtsgeleerden, schoolmeesters, nicuwsbladredacteurs en staat-huishoudkundigen, zijn de verlichtste en nuttigste letterkundigen, en zouden, wanneer Zij behoorlijk aaneengesloten waren, in hun eigen (het allem) belang, de wereld kunnen bestürzen. En evenwel schragen en beschermen deze zelfde menschen (die in een land van volslagen bijgeloof, meestendecls vernietigd zouden worden) hunnen aartsvijand, door de noodlottige grondsielling aan te kleven — dat het noodzakelijk is den grooten hoop te beddriegen. Het zou overbodig zijn aan te toonen, hoeveel oude priesters deze grondstelling volgden, door voor zich zelven uilmuntende leerstelsels te hebben, terwijl zij het volk fabelen te slikken gavea, Dit is algemeen genoeg bekend, vooral wat de Egyptenaren betreft. Maar zelfs de wet-gevers daalden tot het aanwenden van deze bedriegerijen af. Nadat Diodorus Sictilus verhaald heeft, dat Mneues, de eerste sierfelijke wet-gever onder de Egyptenaren, zijne wet van Hermes beweerde ontvan-gen te hebben, voegt hij er bij: »Evcneens wordt gezegd, dat onder de Grieken Minos in Creta en Lycurgus 1) in Lacedemonié voorgayen dat zij hunne wetten, de eene van Jupiter, en de andere van Apollo hadden ontvangen. En er wordt verhaald dat deze grondstelling onder de meeste andere natién den geloovigen groote voordeelen verschaft en aangebragt heeft. Want er is geschreven dat, onder de Arismaspiers, Zathraustes veinsde dai hij zijne wetten ontvangen tad van den aga-thodemon, of goeden demon, gelijk onder die, welke Getae genoemd word En, Zamolxis veinsde, dat hij de zijne van de groote godin van hun gemeene best, Vesta, had ontvangen, en even als onder de Joden | 4) Clemens Alex. laakt de heidenen dat zij Mozes verwierpen, terwijl zij in Mi- nos, Lycurgus en Zaleucus gelooyen. 174 Mozes 4) voorgaf dat hij de zijne van eenen God, Jao genaamd, had bekomen, — hetzij, oordeelende dat eenen menigte menschen nuttig moest zijn, reeds daardoor goddelijk en wonderbaarlijk moest wezen — of overwegende dat de groote hoop gehoorzamer zou zijn, wanncer zij de magt en de grootheid aanschouwden van hen, die gezegd werden de wetten te hebben uitgevaardigd. Tot zoo ver Diodorus, bij wiens lijst van wetgevers, die eenen hemelschen last te vervullen hadden, naar mij dunkt, ook nog eenige andere Grieken mogen gevoegd worden, namelijk, Triptolemus (wanneer er ooit een dergelijk persoon bestaan heeft), de zendeling van Ceres — Zaleucus, die door Minerva ondersteund werd, — en Solon, die zich beriep op de heiligheid van Epimenides, Het groote opperhoofd van de bedriegende wetgevers was echter Pythagoras, wiens volgelingen tot in de laatste tijden, zich schijnen verlustigd te hebben in het doen van wonderwerken. Ook de Platonisten, (of liever Plato zelf en de Neo-platoniérs, als eveneens onderscheiden van de ongeloovige sekte der academisten) schijnen zeer gesteld te zijn geweest op geheimzinnige bedriegerijen. 2?) De Stoicijnen waren schijnen heilig en leerstellig. Euripides zeide, dat in de vroegste tijden der maatschappij een wijs man aandrong op de noodzakelijkheid, de waarheid door valschheden te verduisteren, en de menschen te overtuigen, dat er eene onsterfelijke godheid is Die ouze daden hoort, ziet en verstaat. De eristische wijszeer Stilpo, en evenzoo Bio, de Borysthenier, antwoordden, wanneer hun op de straat nopens de goden gevraagd werd, dat zij over dat onderwerp niet konden spreken, daar, waar de groote hoop hen hooren konde. Strabo toont in het breed het algemeene gebruik en den belangrijken inviocd van godgeleerde fabelen aan: "Het is eenen wijsgeer onmogelijk door yvedenering eene menigte vrouwen en geringe lieden te leiden, en hen tot vroomheid, heiligheid en gelof te brengen. Ihij dient ook gebruik te maken van bijgeloof — en de uitvinding van fabelen en het vergrten van wonderen vooral niet te vergeten. Want de bliksem van (den ongeloovigen) Sextus, dat het dan nog niet verklaard is van waar de wet-gevers zelven dit begrip ontleenden. Maar Cudworth schijnt niet van de godheid (een wijsgeerig afgetrokken denkbeld) te spreken, maar van de goden (de geesten of demonen van de groote menigte). Wanueer daarom «de vrees het eerste de goden in de wereld bragt,” hebben sommige wetgevers waarschijnlijk hun voordcel gedaan met de onwetendheid der bijgeloovigen, ten cinde staatkundige godsdiensten tot een stelsel te brengen en te behouden. Cudworth’s aanteekenaar staat dezen bewijsgrond gebruikten. En de aegis, en de drietand, en de bacchanalien wapen der goden, zijn fabelen — en aldus is de geheele oude godgeleerdheid. Maar de grondvesters van Staten voerden ze in als schrikbelden voor de zwakke gesten.” De diepe staatkunde der Romeinen in het godsdienstigijk bedriegen der groote menigte, is genoegzaam bekend. Zoo beweerde Numa (wanneer er ooit zulk een persön bestaan heeft) dat hij zijne mededeelingen nips de wiegeving van de godin Egeria ontving: v»Opdat niet het volk gedurende de tijden van rust tot losban-digheid zou overslaan, maakte hij het tot zijn hoofddoel hun de vrees voor de godin in te boezemen, een beginsel dat in die ruwe en onwe-tende eeuw den grootsten invloed op de menigte uitoefende. En naar-dien het bleek dat dit niet veel indruk op hunne geesten zou maken, zonder de hulp van een voorgewend wonderwerk, deed hij hun gelooven dat hij nachtelijke bijeenkomsten met de godin Egeria had — en dat het op haar verlangen was, dat hij de gewijde kerkpligten instelde, die het welgevalligste voor de goden waren, en voor iedere der goden doelmatige priesters aanstelde.” Tot zoo verre Livius. Plutarchus nu, na ons gelof gevorderd te hehben voor goddelijke bezoeken aan Za-leucus, Minos, Zoroaster, Numa, zegt van hen: » Want ik ben in het geheel niet vreemd aan het gevoelen dat zckere schrijvers heb ben ge- uit, als zouden Lycurgus, Numa en verscheidene andere beroemde personen, een onbeschaafd en moeijelijk te besturen volk hebbende te leiden, en begeerig zijnde hun groote veranderingen te doen aannemen, dezen omgang met de goden uitgedacht hebben, voor het welzijn juist van hen, wien zij dit deden geloven. En verderop lezen wij van Numa alleen: »Hij riep het bijgeloof te zijner hulpe.... somtijds zelfs hood hij hun van wege de goden beweegredenen van yrees aan, *) hij kondigde hun vreemde verschijningen aan; dreigende stemmen dic hij gehoord had; en op die wijze bereikte hij zijn doel, hen tot algemeene CEN EH en nederbuigiug onder het juk van het bijeeloof te hren- gen.” 2) Het wonderwerk van het doorsnijden van eenen kei met een, door Tarquinius Priscus en Attius Navius verrigt, werd waarschijnlijk tot staatkundige doeleinden uitgevoerd. De dictator Camillus was een zeer godsdienstig man — zijne aan-spraak tot de Romeinen, na het verdrijven der Galliérs loopt hoofdza-kelijk over het gewigt der nationale godsdienst — en de door hem in het aanzijn geroepen militaire tribuns ~raadplecgden den senaat over geen ander onderwerp voor die, welke op de godsdienst betrekking hadden. Zij bevalen in de eerste plaats, dat eene verzameling zou ge- 4) Hen der sprekers in Plutarchus, "Het is niet goed te leven volgens het stelsel van Epicures," beweert dat het bijgeloof dienstig is, om de slechten van de misdaad af te houden. Verderop echter verklaart hij dat de meeste menschen de helsche straffen als bloote minnemoersprookjes beschouwen — en dat zij, die ze vreezen, zich door godsdienstige ceremonién en zuiveringen er tegen verzekeren. 2) Door eene scort van dichterlijk regtvaardigheid werden de schriften van Numa, toen zij omstreeks vier (of bijna vijf) honderd jaar na zijnen dood gevonden werden. op last van den Senaat verbrand, — aangezien de pretor Petilius verklaard had: "Dat hij het niet als vroom of regtvaardig beschouwde ze openbaar te maken." po Saag 173 maakt worden van al de verdragen en wetien, die men slechts vinden kon. De laatsten bestonden uit de twaalf tafelen en eenige wetten door de Koningen uitgevaardigd, Tenige van deze werden openbaar afgekondigd — maar die, welke betrekking. hadden op godsdienstige za-ken, werden geheim gehouden, hoofdzakelijk door middel van de op-perpriesters, opdat zij de geesten der menigte te beter in bedwang, enonder de magt der godsdienst konden houden. (Livius), De oudere Scipio Africanus beweerde volstandig op eene bijzondere wijze door de goden beschernd te wordev. Hij droeg daarom ook zorg herhaaldelijk alleen naar het Kapitool te gaan, waar het vol K zich verbeidde dat hij openbaringen van de godheid ontving. Polybius roemt deze vedragslijn en vergelijkt haar bij die van Lycurgus. De opperprischen Seevolle voud het geraden dat het voorheut in het gods-dieustige zou bedrogen worden, en de geleerde Varro zegt duidelijk, dat er verscheidene waarheden zijn, die het onnoodig is voorheut is voorheut te kennen, en verscheidene valschheden, die het geschikt is voorheut te zijn. Van daar komt het owle gezegde: »De wereld will bedrogen zijn, laat haar dan bedrogen worden,” De gedragslijn van het Romeinsche bestuur in het godsdienstige, vooral in de latere tijden, is op eene onnavolgbare wijze beschveven in de volgende zinsnede van Gibbon. ~» De verschillende wijzen van eeredienst, die in de Romeinsche wereld heerschten, werden allen door het volk als even waar — door de wijsgeeren als even valsch — en door de overbeid als even nuttig beschouwd.... In weerwil van de ongods-dienstigheid, die ten tijde der Antonijnen in de mode was in de bhe-schaafde kringen, werden toch de belangen der priesters en de bijge-loovigheid des volks genoegzaam geéerbiedig. In hunne schriften en gesprekken huldigden de wijsgeeren der oudheid de onafhankelijke wäardigheid der rede; doch zij rigtten hunne handelingen naar den eisch der wetten en der gewoonten. De veelvuldige dwalingen van den großen hoop met eenen medelijdenden lach en met toegeefelijkheid aan-schouwenden, oefenden zij naarstiglijk de ceremonién hunner vaderen uit, bezochten schijnheiligijk de tempels der goden, en somwijlen zich zelfs wel vernederende eenen rol op het tooneel des bijgeloofs te vervullen, verborgen zij de gevoelens van eenen atheist onder de priesterlijke kleederen. Redenaren van dat slag waren ter naauwernood ge-neigd over hunne eigenaardige wijzen van geloof of hunnen eerdienst te redetwisten. Het was hun onverschillig welken vorm de dwaasheid der menigte mogt verkiezen aan te nemen, en zij naderden met even-veel inwendige verachting en eyenveel uitwendige verecring de altaren van den Lybischen, den Olympischen of den Kajolijnschen Jupiter. Nach alhier over de gevoelens te heben gesproken, die de verlichtste heidenen, de Grieken en de Romanen aankleefden, is het naauwelijks noodig aan te toonen, hoezeer de bedrogsleer door minder vrijdenkende veelgodendienaars beoefend werd. Ik zal hier alleen het volgende wel-bekende voorbeeld aanhalen. De Indische sophist Xekia 1!) deelde op En laat mij hier bemerken dat van Zoroaster (wanneer hij ooit bestond) en, yerscheidene eeuwen daarna, van Manés (wiens bestaan ik eenigermate betwijfel) De heilige Gregorius van Nazianza was van gevoelen dat woorden voldoende zijn de groote menigte te bedriegen, die te meer bewonde- ren, naarmate zij minder begrijpen 4). Volgens denzelfden kerkvader, whebben onze vaders en onderwijzers vaak gezeegd, niet wat zij dachten, maar wat de omstandigheden vorderden.” De heilige Hieronymus verklaart hoezeer hij de bedrogsleer van Origenes laakt, nogtans dat de vaders genoodzaakt waren te zeggen niet wat zij dachten, maar al dat geene wat gevorderd werd om te w Eederleegen, wat de heidenen gelöden. Hij tracht heeft de ongenoegzaamheid. van zulk eene regtvaardig aangetoond. De heilige Chrysostomus verklaart: "Dat wonderwerken alleen geschikt zijn om trage en bekrompene geesten op te wekken; dat men-schen met gezond verstand ze niet behoeven, en dat zij vaak op eene onhandige wijze zelve de achterdocht gaande maken 2). Op eene an-dere plaats beweert Chrysostomus, dat eene zekere graad van bedrie-gelijkheid veerlijk is, niet alleen in den krijg en tegenover vrienden.” Hij spreekt dan van het egedrag van Paulus, en zegt vervolgens: "Groot is de kracht van het bedrog, mits het niet uit eene verraderlijke bedoeling ontstaat. En een zoodanig behoorde in waarheid niet met den naam bedrog bestempeld te worden, maar ecn Zeker overleg en wijsheid genoemd te worden... Hier wordt met regt eeneu bedrieger genoemd, die onreguardiglijk handelt, niet hij, die met cenen gezonden geest zulks doet. Het is vaak nuttig te bedriegen, en daardoor groote bijstand te verleenen. Eusebius (die, hoewel cene soort van Ariaan, de nuttigste man was die het Christendom ooit bezat) schijnt ook tamelijk door het beginsel van bedrog doordrongen te zijn geweest, toen hij zijn erkelijk gehören. Wanneer wij de valschheden, tusschenvoegingen en blijkbare onwaarschijnlijkheden aftrekken, dan bevat zijn verhaal van de Christenen, gedurende de eerste eeuw onzer jaartelling weinig meer dan hetgeen wij in het nieuwe verbond lezen. Gibbon zegt van onzen groote geschiedschrijver: ” Kusebius geeft zijdelings te kennen, dat hij alles verhaald heeft wat der godsdienst tot eer, en weggelaten heeft, al dat haar tot schande kon strekken,” Na van de Christenen te hebben gesproken, die het eerste trachten eenigzins bevatteliik verhaal van den Oorsprong zi) Dit gezegde doet mij denken aan dat van Dionysius Alexandrinus: » Ik verwerp niet, wat ik niet beschouwd het te meer, omdat ik het niet gezien heb.” Voor eenen Christenheilige schijnt deze taal vrijzinnig; maar het baart minder verwondering bij de vereerders van Jupiter een dergelijk gezond verstand te vinden. Zoo beschouwde Polybius alle wonderwerken als fabelen, uitgevonden om onder het volk een behoortigke achting voor de godheid te bewaren. Zelfs Xenophon, hoezeer bijzonder tot bijgeloovigheid geneigd, zegt van eenige wouderen, dat men ze be-schouwde als door de overheden nitgedacht en opgevoerd. Epicharmus zeide daarom te regt: dat waakzaam en moceijelijk van gelööt te zijn, de zenuwen zijn der wijs-heid. Marcus Antonius wenscht zieh zelven geluk, dat hij geleerd hadte wan-trouwen wat door wonderdoeners en goochelaars, nopens bezweringen, het uitdrijven van duivelen en dergelijken gezegd wordt. LIT ner godsdienst te leveren, kan ik hier de bekentenis van Sozomenes, eenen anderen christelijken geschiedschrijver, bijvoegen, dat hij de geleerde van Nicea niet darfde mededeelen, omdat seenige zijner godvruchtige en geleerde vrienden in deze zaak, hem geraden hadden die dingen te verzwijgen, "die de ingewijden en verborgenheidskenners alleen zouden verstaan," — En dat hij, overreenkomstig hunnen raad, verzwegen had dat wat verborgen moest worden gehouden. Ik wil nog van eenen der oude kerkmannen. namelijk van Synesius gewagen. Deze halfivijsgeer deed, toen hem de bisschopszetel van Pto- lemais aangeboden werd, zijnen patriach weten, dat hij, ofschoon de gewone leer over de opstanding niet kunnende gelooven, er toch niets op tegen had den grooten hoop met fabelen bezig te houden. » Daar duisternis beter geschikt is voor de zwakken van oogen, dan het lieht, oo denk ik dat onwaarheid beter geschikt is voor het gros dan waar- heid.” De vrijzinnige godgeleerde, Beausobre, zegt, na verscheidene redeelten van dezen befaamden brief aangehaald te hebben, 7men ziet in de zoo even verhaalde geschiedenis, iets dat misschien in alle eeu- ven te alzemeen is geweest, namelijk de omstandigheid dat geestelijken viet alleen niet zeeven wat zij denken, maar juist het tegenovergestelde seggen van hetgeen zij denken. Wijsgeeren in hun studeervertrek, rerhalen zij fabelen buiten hetzelve, hoezeer zij zeer goed weten dat net fabelen zijn. Maar zij doen nog meer, zt) leveren brave menschen van den beul over, omdat deze hetzelfde gezegd hebben. Hoeveel godlooche- jaars en ongeloovigen hebben niet vrome mannen verbrand onder het joorwendsel van ketterij! Iederen dag wijden en vereeren nog huiche- aars de hostie, ofschoon zij zoo goed overtuigd zijn als ik, dat het lechts een stuk brood is.” Een bercemde geneeskundige bovennatuurkundige heeft het gewaagd fan de eerste Christen priesters te zeggen: »Niets was aan al hunne yndernemingen meer nadeelig dan de heidensche wijsgeeren en geschied- chrijvers, en het gezonde verstand dat in hunne werken doorstraalde. De kennis is de gesel van het priesterbedrog; hetgeen eenige prelaten, oder dit slechts in hunne magt was, tegen alle menschelijke letter- unde, en al wat tot kunsten en wetenschappen behoorde, met eenen aartsbisschop van Ween, omdat deze duldde dat er in zijn diocees onderrigt in de spraakunst werd gegeven, maar hij zich er op toelegde zelf slecht Latijn te chrijven, en zich in eenen zijner brieven brieven brieven brieven, dat hij vermeedich naar de regelen der spraakkunst te voegen, om toch in niets op enen heiden te gelijken. In navolging van zijn verfijnde staatkunde, eeft de geestelijkheid geweigerd eenen duim breed afstand te doen an wat op de ligtgeloovigheid der leeken gewonnen was; en wie ook crachtte het volk de oogen te openen, werd altijd als een valsche roeder aangemerkt, en der wereld ten afschuw gesteld. Tot zoo erre Mandeville, — die bet Uigt dat hij niet op de latere tijden zin- peelt. Wanneer de leer van eenige der kerkvaderen zoodanig was als ik DE TIJDGENOOT OF HET GEBIED DER REDE, 49 hiervoren aangewezen heb, *) dan is het niet te verwonderen dat hunne registreeksche afstammelingen, de Roomsch-Katholijken *) voortdurend op het grondbeginsel van bedrog voortgebouwd hebben. Vandaar de 11000 gemartelde maagden van Keulen, de twee of drie hoofden der heilige Ursula, de gordel van de maagd Maria, die op elf verschil- lende plaatsen getoond wordt, de acht echte sindoni, of zweetdoeken van den gezegenden Zaligmaker, — vandaar hout genoeg van het ware kruis, om er een oorlogschip eerste klasse van te bouwen, vandaar de brieven van de maagd Maria, enz. benevens de steeds voortgaande reeks wonderen, zoo als bij voorbeeld het nog jaarlijks vloeibaar wordt dat Paus Leo X zoude gezegd hebben: ~ Welk eene’ sch ch. atten heeft die fabel van Christus ons niet aangebragt. En toen nu het ware Christendom, dat van de tweede of derde eeu tot de zestiende geheel verwrongen was, door het algemeen maken der wetenschap, ten gevolge van de uitvinding der boekdrukpers, door den tegenstand van Luther en de Duitsche Vorsten, door den omkeer — in de denkbelden door Cromwell en Cranmer in Engeland veroorzaakt, met cen nieuw leven opflikkerde, hebben toch nog, tot heden zelfs, verscheidene Engelsche geestelijken (zoo als o. a Aartsbisschop Sheldon) de godsdienst als eene staatkundige verborgenheid beschuldigt. Zoo was Aartsbisschop Tillotson van latitudinarisme verdacht, — Bisschop Hoadly werd de grootste afgescheidene genoemd, die immer eene aanstel-Jing in de Kerk had erlangd  aangaan tegen de voorspellingen. Genoegzaam in onzen eigenen tijd heeft in weerwil van zijne twee verdedigingsschriften, naar men mij verhaald heeft, Bisschop Watson in zijne gedenkschriften erkend, dat zijn eigen gelöst, wat de ziel bereft, niet zoo geheel zuiver was. Dr. Paley, die, hoewel geen kerk-voogd, toch een zeer invloedrijke godgeleerde was, belijdt dat hij het niet over zich kon verkrijgen er een geweten op na te houden, welke bekentenis, gevoegd hij zijne eenigzins jezuitische leer der oorbaarheid, strekken kan om aante toonen dat de geslepene aartsdeken somtijds zijne bewijsvoeringen naar gelang van de omstandigheden ingerigt heeft, Er leer thans een geleerde bisschop, die zich niet ontzag openlijk te verklaren, dat, hoezeer hij in de gezamelijke gelöstartikelen geloofsartikelen geloof, hij zich met ieder afzonderlijk niet vereenigen kon. — Wanneer de tegenwoordige geestelijken deze art Likeen underschrijven, dan mag men gerust vooronderstellen dat zij dit onder een inwendig voorbehoud doen, of misschien (even als Chillingworth) er voor uitkomen dat zij ze slechts als vrede artikelen aanzien — eene gemakkelijke wijze van redeneren voorwaar, die de onderteekenaars magtigt zoowel in een Kurksche moskée als in een Engelsch kerkgebouw eene rede uit te spreken. Onder de meest onafhankelijke onder de leeken, zijn er altijd men-schen geweest, die even als Sir William Temple van gevoelen waren dat de godsdienst goed is voor het graauw. In waarheid, zoowel in godsdienst als in staatkunde ziju onze Engelsche aristokraten, voorna-melijk die van het voorge en het tegenwoordige geslacht opmerkens-waardig huichelachtig. Zij wonen de openbare bidstonden bij, alleen, gelijk zij zeggen, om een goed voorbeeld aan hunne bedienden te gven. 