Eenige Antwerpsche drukkers in den vreemde: bio-bibliographische schetsen
None
Siroobant zijn opvolger was. Het eersle boek dat dezes naam draagt, heeft voor titel : Briefve Relation de la guerre dUrlande entre ceuls de la ligue de cestuy royaume et Isabelle, royne d'Angleterre. Contenant les progres et advancements merveilleux de la dicte ligue contre les heretiques du commencément de l'annee 1595 jusques au mois d'Octobre. Le tout prins hors d'une copie naguerre mis en Italien par Bernardino Bercare alia Minerva, present aus-diets services, imprimes a Milan, par Francisco Poganelli. — A Lille, chez Guillaume Stroohant, M.DXCVL — Juxte la copie imprimec à Bruxelles, auec permission, 4bl. in-12*. De drukker moet niet ih zijn verwachting be-drogen zijn geweest, want hij liet zich den 3" April 1598, als poorter van Rijssel opschrijven, Hierdoor weten wij dat hij alsdan gehuwd was met Catharina Bouillet, van wie hij een dochterken had, dat zich Margareta noemde. Verder mist men elke bijzonder-heid over hem. Hij gaf ook nog in 't licht : Discours touchant la prise admirable de la grande et puissante ville d'Amiens, capitale de Picardie, saisi par les Espagnolz le XIe jour de Mars, I' an 1597. — A Lille, de Pimprimerie de Guillaume Stroobant, imprimeur jure, I' an MDXCVIL — In-8** van 4 bl. — 74 — M. Jules Houdoy, kent geene andere gewrochien van Willem Stroobant. Heeft hij die stad verlaten — en waar is hij dan verbleven, — de is hij omtrent dien tijd gestorven? — De navorscher in de stedeUjke arehieven van Rijssel, zal er wellicht eens in gelukken deze vraagpunten op te lossen. Nog een Antwerpsche boekdrukker, doch niet de minste verdiensteiijke, in Fransch-Vlaanderen, hebben wij te noemen. Het fabrik der 0. L. Vrouwekerk, verkocht den i^Mei 1583, aan Daniel Vervliet en zijn echt-genote Maria van den Martere het welbekend huis de schilt van Artoys in de Corle Cammerpoortbnigghe, waar de beroemde Jacob Liesveldt, dezes vrouw Maria Ancxt en hunne zoons Hans en Joachim Liesveldt, bijna cine halve eeuw gewerkt hadden. Jan Vervliet, zoon van Daniel die in het jaar 1564 als vrijmeester in de St. Lucasgilde werd aanvaard, werkle hier nog in 1609, doch verliet zijn geboorte-plaats, en ging Yalencijn bewonen. Als drukker en uitgever verwierf hij zich cen welverdienden naam en kwam aan het hoofd van cen uitgebreid en zcer aanzienlijk boekhandelhuis. Vah WAESBERDHE. 75 — VII Steven Mierdman te Londen en te Embden. — J. Van Waesberghe te Rotterdam. — G. EN Abr. Van den Rade te Franeker EN te LeEUWAARDEN. — W. EN K. SiLVIUS TE Leiden. Keizer Karel V en zijn zoon PhiUps II, de macht ziende. Wärmer over de hervormers door de drukpers beschiklen, hadden door edikten en plakkenart en plakkenart, vrijheid, waardoor zij bloeide, verscheidenmaal aanslag gemacht. De strengbeid waarmede de wetten werden uitgevoerd en toege past op de drukkers die ze overtraden, boezemde schrik in, en velen trokken uit voorzichtigheid naar andere gewesten, waar zij in vrijheid hunne kunst konden gebruiken tot voortplanting en ontwikkeling hunner geloofsbegrippen. Engeland was under der regel van koning Eduard VI, het dem vlaamsche banne- — 76 — Lingen. Steven Micardman, cen Antwerp schrecken, väarde naar Londen, ora zich aan de vervol gingen te ontrekken. Jacob Liesveldt had de overlreding der plakkenarten met den dood vereffend. Steven Mierdman was misschien nog meer plichtig. In 1543, drkte hij voor Mathias Crom: Der sleeken troost. Ondenoijsinglie om ghewillichlijck testerven; in 1544 de Spreuken van Salomon, dan Sen schoon somnol van Christus rycke, heerlicheyt endc macht en het volgend jaar, twee verschillende uitgaven van het Nieuwe Testament, die alien op den lijst staan der verboden boeken. Tot versprend der hervormingslecke onder de Vlamingen die te Londen verblevon, drkte Steven Mierdman aldaar in de jaren 1551-1553 verschieden werkjes zoo als het volgende en die uitermatc zcld- zaam zijn geworden: Ben val der Roomscher Kercken, met alle haer afgende- rie waer by een yegelyck mach kennen ende mercken het onderscheet tusschen de yerste Kercke, vande wetcke ons ouerste Heere ende Coninck het ouerste hoofd is: ende vermalendydende kercke. Anno 1553. Gedruckt tot Londen, by Stierven Mierdman, Anno 1553. — KI. in-8^ De koninginne Maria, die Eduard VII op den Engelschen troon opvolgde, begon den katholieken Godsdienst in hare staten te herstellen. Onze drukker achtte zich niet meer veilig genoeg, schepte in met meer andere Vlamingen en quam na veel sukke- «Iens tot Embden, de Moeder-Kerk en Herberge «der Vlugtelingen om de religie.» (i) Aldaar be- zorgde hij aan de Vlugtelingen hervormde gemeinen, die tot dan toe den Bijbel gebruiklen, ^door Jacob van Liesveldt in 1542 uitgegeven, eene nieuwc overzetting van het H. Schrift. De vertaler Jan Gheylliaert, was waarschijniijk ook een drukker, want hij teekende aldus met Steven Mierdman het werk dat in 1556 voor de eerste maal verscheen en reeds in 1558 een herdruk bejeefde. Meer bijzonderheden over Steven Mierdman ontbreken ons; hij stierf waarschijniijk te Embden, aiwaar hij den 26" April 1554 het poorterschap verkregen had. Voor zoo verre wij weten, had Steven Mierdman Erde man geene opvolgers in zijn vak. Anders is het gesteld met de familie van Jan van Waesberghe, die uit onze stad trok, ook ten gevplge der godsdienstige geschillen, naar Rotterdam ; tot heden toe vind men er zijn afstammelingen aan het hoofd van eene op grooten voet ingerichte drukkerij, die van vader tot zoon overging. (1) Lelong. Boekzaal der nederduitache Bijbels. foom, 1704, in-4, bl. 708. Jan van Waesberghe de oude, geboren te Breyvelde in het land van Aalst, omtrent het jaar 1828, was de eerste drukker van dien naam. Hij kwam naar Antwerpen, werd den 5' Juli d555 poorter dezer stad, en in Mei 1557 aangenomen als vrijmeister in de St. Lukasgilde ; hij trouwde met de dochter van den drukker Jan Roeiants, bij wien hij weliicht zijn stiel aanleerde. Als drukker en boekhandelaar am hij intrek in het huis den schilt van Vlaenderen, genaamd, dat stond op conser lievei. Yrouwen kerchof. Op zekeren dag der maand Januai 1569, zeer vroeg in den morgend, door de roode roede opgelichl zijnde, ten zelfden tijde ais de andere drukkers, P. van Keerberghe, Ant. Thielens, P. Meesens en Jan Roelants — die in de gevangenis overleed, — werd hij naar het Steen gebracht en aidaar opgesloten ; zijn winkel en zijne drukkerij werden doorzocht en de verboden boeken in besiag genomen. Het schijnt dat men geene zware feiten ten zijnen laste had, want hij wam weSr op. Vie vrije voeten. Wij geloven eventwel dat hij de hervormings-leer toegedaan was. Na de overgaaf van Antwerpen in 1585, die gebeurde mits deze bepaling, dat het den Protestanten van Antwerpen vrij stond binnen de 4 jaren, hunne eigendommen die zij hier bezaten te verhuizen, en naar elders te verhuizen, maakte Jan. — 79 — Van Waesberghe hiervan gebruik. Het ware onvoorzichtig geweest in eens zijnen handel te verplaatsen, die zeer uitgebreid was; geen werkje van eenig belang verscheen in Frankrijk, dal hij niet aanstonds nadrukte. Hij zond zijnen zoon Jan (II), die den 30 Juni 585, door den Kalvinischen predikant Isebrandl Balk alias Strabius in echt was vereenigd met Margareta van Bracht, naar Rotterdam, om aldaar eene drukkerij met boekhandelhuis interichten. Toen de zaken aldaar den geweenschten uitslag operen, verliet Jan van Waesberghe de oude onze stad, met Elisabeth Roelans, zijne huisvrouwe. Zij beleden aldaar den hervormden Godsdienst, en stierven in die gevoelens, hij den 9" April 1590, zij den 17" September 1595. Het zou ons te verre leiden, wilden wij eenige woorden zeggen over elkeen der van Waesberghen, die het hunne bijgedragen het voorväderlijk huis in stand te houden en te doen bloeien tot op onze dagen. (i) De drukker der eerste uitgaaf van de overzetting der Psalmen in nederduitsche versen, door PhiUps van Marnix, heer van St. Aldegonde, was Gillis van (1) M. Ledeboer heeft twee uitgaven bezorgen van zyn werk: Het geilacht van Waesberghe. Eene bijdrage tot de geechiedenis der boekdrukkunst en van den boekhandel in Nederland, die verschenen by de Wed. P, van Waesberghe en zoon, te Rotterdam. - 80 - den Rade. Hij werd geborcn te Gent, en verkreeg den 1" Juni 1571 het poorlerschap van Antwerpen en werd het volgend jaar vrijmecster in de St. Lucasgil- de. Zijn persen brachten eenige werken voort, die hedendaags door de boekliefhebbers zeer gezocht worden ; onder dezen zijn zonder twijfel de gedichten van Jan van dGr^oot,patricius van Antwerpen, verre uit de belangrijkste. Hij vluchtte uit onze stad, ongevereten zelfden tijde als Chr. Plantijn, toen de prins van Parma ze belegerde. Een zijner laatstc voortbrengsels alhieris : J. Drusii Observationum libri XI I. In quis varia variorum auclorum loca partim corriguntur, partim explicantur. — Antverpicby Excudebat jEgidius Radceus, CIC.IC. LXXXIV. — In-8^ Twee jaren nadien vinden wij hem le Franeker gevestigd als drukker der Staten van Friesland. Hij teekende als dusdanig een ander werk van den Audenaardschen taalkundig Jan van den Driessche, die den 10" Juni 1585 leeraar fi;eworden was der Hebreeuwsche taal, bij de nicuwe opgerichte hoog- geschool van Franeker : J. Drusii Miscellanea locutionum sacrarum Tributa in centurias duos, in quibus praeter Scripturas, varia Theologorum loca, Augustiniprcecipue, illustratur, aut emendur. Augustinus lib. de doctrina Christiana in exiremo. Admonendi sunt studiosi venerabilium litterarum, ut in Scripturis Sanctis genera locutionum sciant, et quomodo apod eas aliquid — 81 — emendur. Augustinus lib. de doctrina Christiana in exiremo. Admonendi sunt studiosi venerabilium litterarum, ut in Scripturis Sanctis genera locutionum sciant, et quomodo apod eas aliquid — 81 — emendur. Augustinus lib. de doctrina Christiana in exiremo. Admonendi sunt studiosi venerabilium litterarum, ut in Scripturis Sanctis genera locutionum sciant, et quomodo apod eas aliquid — 81 — emendur. Augustinus lib. de doctrina Christiana in exiremo. Admonendi sunt studiosi venerabilium litterarum, ut in Scripturis Sanctis genera locutionum sciant, et quomodo apod eas aliquid — 81 — emendur. August did soleat vigitanter advertant memoriter; retineant. Frankerece, Excudebat jEgidius Radcem Ordinum Frisice Typographus. CIC.IO.LXXXVI. — In-8». Abraham van den Rade, zoon van Gillis, volgde zijn vader op als drukker der Staten van Friesland, doch had zijn drukkerij naar Leeuwaarden overge- bracht. Hij herdrukte een werkje, dat zijn vader in 1595 te Frankere in het licht zond : Trium Linguarum Dictionar. Teutonicce. Justice, Gal- licce. Omnibus alius, hujus formce Dictionarijs, multd locupletius, et majori quidem hactenus diligentia castigat tum et correctum. — Leovardiat, Excudebat Abrahamus Radceus, Typog. Ord. 1619. Met Privilegie. — In-8» Gilles van den Rade, Jan van Waesberghe en Steven Mierdman verlieten onze stad, om elders vrij en vrank hunnengodsdienst tebeleiden, doch schijnen in geene staatkundige gevallen betrokken te zijn geweest zoals Willem Silvius, die hierin een grooten rol speelde. Willem Silvius, treffen wij aan onder de huurders der kerkfabrik van O. L. V. In de rekenihg- 18 — 82 — boeken van 559-1 5601 en van 1 560-1 561 wordt hfj boekverkooper en in die van het jaar 1561-1562 boekdrukker genoemd. Hij zag het levenslicht te s Hertogenbosch. Zijne gewrochten, die voor sierlijk- beid van uitvoering en degelijkheid van inhoud niet moelen onderdoen voor de uitgaven van Christoffel Plantijn, verwierven hem den titel van Dntcker der Conincklijcke Majesteyh. Niettegenstaande de vorst zijne verdiensten herkende, nam Willem Silvius een werkzaara deei aan de onlusten die te Antwerpen voorvielen. Hij werd beschuldigd, in het jaar 1567, deei genomen te hebben aan de wanordcrs van Augusti 1566 en vooral aan de plundering der Sinte Bernaardsabdij. Zijne plichtigheid werd niet genoegzaam bewezen «n hij kwam weer in vrijheid. Alsdan werd hij een hevige aanhanger van Willem van Oranje, en drukte meer dan e En vlugschrift tegen koning Philips II. Bij de Spaansche furie had hij veel te lijden en werd aangelagen voor een som van 500 markea. Hij ging dan een venntoschap aan met een zekeren Markus Hane-graefs, dat weldra in geldelijke moeilijkheden geraakte, die de outbinding te weeg brachten. Hem is ook de overgaaf der stad Breda (4° Oklober 4577) te danken. De prins van Oranje was te Geertruidenberg aangekomen, alwaar Willem Silvius — 83 — Hem een bezeichnete bracht. Een man, die eenen gelegenen Brief van Don Juan op zich droeg, waarin deze den bevelhebber der stad verzocht de verdächtigen nog gedurende twee maanden vol te houden, daar hij hem alsdan ter hulpe kon komen, was juist aangehouden. Willem van Oranje stelde een gansch tegenovergesteld bericht op, waarin hij den bevelverder Fronsbergen aanreden, daar het een onmogelijkheid was hem te redden. Silvius, die zeer behendig was in het schrijven, maakte het handteeken van Don Juan na; de valsche brief werd in Breda gebracht, de list gelukte en de stad ging tot den Prins van Oranje over. Toen reed had Silvius besloten Antwerpen te verlaten. Den 8"Juni 1577, was hij drukker benoemd der jonge Universite van Leiden, en legde den 28" der zelfder maand den vcreischten eed af. Later kreeg hij ook nog — misschien wel tot belooning zijner daad van Geertruidenberg — den titel van drinkker der Staten van Holland. Nauwelijks waren zijne zaken te Leiden in ord Ette, Toen hij in August! Of September 1580 stierf. Do Staten van Holland hadden heute 2000 gulden gegevein om zijnen handel op grooten voet interichteu; van de Hoogeschool ontving hij 400 gulden, om de onkosten te dekken van de overbrenging zijner — 84 — drukkerij en genoot daarenboven nog eene jaarwedde van 300 gulden. De weduwe van Willem Silvius, Catharina Jacquet, overleefde haren echtgenoot. Haar zoon Karel, de oudste barer zcs kinderen, legde den 28° Oktober 1580 den ced af als drukker der Universit. Reeds op hel einde van het jaar 4582 liet de weduwe Silvius hare zaken aan Chrisloffel Plantijn over. Vas t!HELK^. 85 VIII Jan van Ghelen en zijne afstammelingen. Eine antworpsche dräkterliche, die jährlich en jährlich, zelfs twee euwen, met fierheid haar merk gebruikte, is de familie van Ghelen. Het merk dat zij steeds bezigt en er mede prijkt als ware bet een adelijk blazoen, is een schild^ waarin de naamjär van Jan van Ghelen, dat vastgebouden wordt door twee hazewinden. Jan van Ghelen (II) die in 1544 als vrijmeester in de St. Lukasgilde aangenomen werd en dat merk bet eerst gebruikte, was waarscbijnlijk zoon van Jan van Ghelen, die in de Beghynesiraet dräkte van 1519 tot 1*532. Het oudste boek van Jan van Ghelen (II) dat wij kennen, dagteekent van 1550; hij woende als dan op de Lo^nbaerde veste noordzyde, in het buis dat hij den toiiten Hazewindt noordzyde, in het buis dat hij den toiiten Hazewindt noordzyde, in het buis dat hij den toiiten Hazewindt noordzyde. Deze werkte in 1581 op de Cameroonsbrugghe in den schilt van Basel, dat zijn eigendom geworden was den 8" Mei 1581 en den 29° November 1583 overging tot Jan van Diest. Hij had been zoon Jeremias, wiens weduwe woende in de Israelstraet aen de huwe horse en er in 4650 een vlaamsch-spaansch woordenboek uitgaf. Hun zoon Jacob werd ook drukker. Wij kennen het volgende gelegenheitstukje dat zijne person voortbrachten : Congratulation ofte gheluck-wenschinghe aen syne Keyserlycke Hoogheyt den Aerts-Hartogh Leopoldus Wilhelmus, door J, Wisscherum, Batavum, — Tanticerpen, by Jacob van Ghelen, op de Eyer-merckt, in den Voghel-heyn, 1652. — In-folio. Hij was de laatste der van Ghelen die hier ter stede als drukker werkten. Hij overfeed in den loop van het jaar 1653-1654. De van Ghelen, kluchten meestal volksboekjes, kluchten en vertellingen. Een Jan van Ghelen liet in heer begin der XVII eenw te Rotterdam eenige werkjes verschijnen, versierd met het voorvaderlijk merk. Hij verbleef er niet lang, want in 1604 woende hij reeds te Maestricht in de Swolfstraet, in de wiite — 87 — Hasewinden. Zijn bestaan aldaar kenaen wij door twee ordonnancien die hij herdrukte en welke voorkomen in den kataloog der boekenverzameling van den heer Rene della Faille (n«' 1584 en 1585). In het midden der verleden eenw was een Jan Peeler van Ghelen als boekdrukker in de hoofslad van Oostenrijk, te Weenen werkzaam. Op de vraag van den heer C. P. Serrure (i), of deze van Ghelen een afstammeling was van den welbekenden antwerpschen volksdrukker, is lot nu toe geen anlwoord gegeven. De heer C. P. Serrure heeft later nog een werkje gevonden dat bij een Jan van Ghelen, drukker der Hoogeschool van Weenen, in 1689 verscheen. Deze is waarschijnlijk een zoon Venn den Maes- trichtschen boekdrukker en vader van Jan Peeter van Ghelen. Door gebrek aan de noodige bewijsslukken is het ons niet gegeven de van Ghelen verder le vol- gen, noch hun verwantschap met elkander bepaalder vast te stellen. Alfons de DECKER. Antwerpen, 31 December 1880. (i) Fadef landsch museum voor nederduitsche lettérkun- de, oudheid en geschiedenis. Gent, 1859-1861, t. HI, bl. 456 en t. IV, bl. 440. CQ57i)ioaas. 