Binnen en buiten
Henrik Witte
Bienen wijen eilindervorigen glazen etiquetten. Dit zijn glazen bmsjes van ongeveer 20 Centim. lengte en ein of anderhalve Centim. wijdte. Die zijn aan de zijn spits toesmolten; voorts wordt er een stiokje papier » waarop de naam der plant geschreven is, ingeschoven en het baisje" vervolgens door den glasblazer ook da^r gesloten. Daama worden ze in de aarde gestoken. Dat zulke etiquetten zeer doelmatig zijn, is licht te begrijpen, maar evenzeer dat ze^ als er wat onverzichtig mede omgegaan wordt, licht kunnen breken. Zoo had men er dan ook een, waarvan de punt af- gebroken, en dat dns van onderen open was, toch maar in de aarde gestoken, waardoor een gedeelte aarde in het baisje gedrongen en dat er van onderen een paar Centimeter hoog mede gevuld was. Welnu, in dat nauwelijks ^n Centimeter wijdere bem8J,e ontwikkelde zich een Varenplantje. Het groeide er langzaam, maar bleef volkomen gezond gednrende verscheidene jaren, tot een der werklieden, ziende dat het Bünden van onderen gebroken en de naam der plant op het papier onleesbaar geworden was, het heeft w^- geworpen. Hij had niet gelet op dat Varenplantje 't welk er in stond, en wist niet hoeveel belang ik daarin stelde. Toen ik er naar vroeg was het niet meer te vinden. Toen ik er naar vroeg was het buisje bijna ge- heel volgegroeid, zoodat het een vrij dichte massa was geworden, maar van bederf was nog niets te zien. Ook hier was de lucht boven de aarde hermetisch van de buitenlucht afgesloten. Van onderen droogde die kleine hoeveelheid aarde niet uit, wijl het buisje WARDSCHE KISTEN. 33 in de steeds door begieten vochtig gehouden aarde van den pot stond. Ik weet niet dat ik ooit iets gezien heb van dien aard, dat mij opmerkelijker voorkwam dan dit. Als ik 't anderen liet zien, kon men zijn oogen nauweliiks ge- looven, en toch leefde die plant in die weinige kub. Centira. lucht verscheidene jaren. — It was inzonderheid op de laatste toepassing van Ward dat toen meer bepaaldelijk werd gelet. Dit toch was voor den plantenhandel van overwegend belang, daar vaak aanzienlijkekosten, aan het verzamelen van zeldzame plan- ten in tropische landen besteed, verloren waren, wijl die plan ten meestal op de reis naar Europa stierveu. Ward nu beval daartoe kisten aan met glas gedekt, 't welk door stevig ijzeren traliewerk tegen breken bevei- ligd was. Die kisten moesten niet bij de gewone lading opgenomen, maar op het verdek geplaatst en daar goed vastgesjord worden, zoodat de planten gedurende dereis behoorlijk licht hadden. Ze moesten voorts hermetisch gesloten zijn, met een goede laag aarde gevuld, de planten daariu zooveel mogelijk zonder potten geplaatst. En - daama 't geheel bevochtig dichtge- schroefd worden. Deze raad werd opgevolgd, aanvankelijk door enkelen, later door velen, en tegenwoordig worden dergelijke kisten, min of meer gewijzigd, uitsluitend voor het transport van in groei zijnnde planten uit tropische landen gebezigd. Men noemde die kisten naar den uitvinder "Wardsche kisten", onder welke benaming ze thans algemeen bekend zijn. Wanneer men weet dat door verschillende groote inrichtingen, inzonderheid van partikalieren in Engeland en Belgie, steeds kundige mannen worden uitgezonden naar tropische gewesten, om daar nieuwe en belangrijke planten op te sporen, dan kan men nagaan van hoeveel belang dit nieuwe vervoermiddel is, voornamelijk daar het volkomen proefhoudend is bevonden. Schier ogleich is het dan ook voor hen, die daarmede niet in bijzonderheden bekend zijn, hoeveel planten er op die wijze tegenwoordig jaarlijks uit Oost en West naar Europa worden verzonden, en hoeveel schats daardoor in den plantenhandel wordt omgezet. Enkele weinige planten, in zoo'n Wardsche kist verzon-den, vertegenwoordigen vaak een waarde van vele dui-zenden guldens, zoodat het niet te verwonderen is dat daaraan veel zorg wordt besteed. Van het geheel op hetzelfde beginsel steunende mid-del, om vele planten met goed gevolg in de kamers te kweeken, die anders daarin onmogelijk goed gehou-den kunnen worden, werd, al trok het wellicht de opmerkzaamheid van enkelen, en al vond het ook hier en daar toepassing, over 't algemeen geen gebruik gemaakt, dan nadat Prof. Miinter op de tentoonstelling te Erfurt met zijn glazen klok — hetzelfde, althans in beginsel, wat Ward had aanbdvolen — voor den dag was gekomen. 'Gat meer zoo, dat iets, wat zeer goed en navolgenswaardig is, aanvankelijk door Ein werde wordt verworpen, zoodat het in 't vergeetboek geraakt, tot, soms na vele jaren, een ander er mede voor den dagkomt, en het met graagte door iedereen wordt aangenomen of nagevolgd. De Wardsche kist, de klok van Miinter en uw terrarium zijn, ze mogen in vorm en inrichtig verschillen, volkomen en hetzelfde; ze berusten op lietze beginsel: eeu geregeld equivalent daar te stellen voor de uitwaseming der planten; te zorgen dat ze, hoeveel water ze ook door verdamping uit de bladeren verliezen, daaraan toch geen gebrek kunnen hebben, en vooral dat die uitwaseming geregeld en gelijkmatig plaats heeft, niet afhankelijk is van de wisselvallige toestanden der lucht in de kamer, en steeds in een goede verhouding blijft tot wat de wortels geregeld aan de plant kunnen toevoeren. Ik heb daar de woorden uitwaseming en vochtverdamping genoerad, waarmede hier naturlik 't zelfde wordt bedoeld. Die staan in verband met een der vooraamste levensprocessen der plant, en 't mag daarom wel de moeite waard geacht worden om hieromtrent het een en ander mede te deelen. Trouwens dit is een onderwerp, 't welk ons als van eK in de gelegenheid zal stellen om met een een. Enige zeer eigenaardige planten nader kennis te maken. Hieran will ik echter een afzonderlijk hoofdstuk wijden. Alzoo een hoofdstuk over de uitwaseming der bladeren* Hier rijzen onwilleketirig bij den lezer enkele vragen ^ en wel : of de planten werkelijk door de bladeren water verliezen, op welke wijze dit geschiedt, of die hoevel- heid van eenige beteekenis is, en, zoo dit laatste werkelijk het geval 'is, waartoe dit voor de plant nuttig^ kan zijn? Gewonlijk bespeurt men van die uitwaseming niets^ en daar men licht geneigd is om 't bestaan va% iets in zijn onmiddellijke omgeving, wat men niet ziet, t& ontkennen, zou men al zeer licht geneigd kunnen zija haar in twijfel te trekken. Intusschen, bespeurt men die uitwaseming ook al niet in den vorm van damp of nevel, waarin de plan-ten gehuld zijn, er is toch wel niemand, die hare gevolgen niet vaak heeft waargenomen. Wanneer men toch de aarde van een in een pot gekweekte plant laat uitrogen, dan zal men zien dat die plant, de ^^ne wat spoediger dan de andere, gaat; 5lap hajigen. Dat dit 't gevolg is van gebrek aan water, weet iedereen, maar, daar ze gisteren nog geen zoodanig gebrek aan water had, en ze toen nog frisch rechtop «tond, moet ze water verloren hebben en derhalve dat slap worden teigenlijk 't gevolg van waterverlies, dus van uitwaseming zijn. Ik wil in 't voorbijgaan eens zien of ik het u, zon- der veel oraslag, duidelijk kan maken,hoe 't komtdat ze, ten gevolge van dit waterverlies, gaat slaphangen, en waarom dit niet met dlle planten in gelijke mate ^t geval is. Een plant is wel is waar een vast lichaam, maar toch slechts in betrekkelijken zin; in zooverre namelijk als Ook het dierlijk licham een vast licham is; *tbe-staat namelijk uit een overgroß aantal nauwär. en wijdere buisjes en blaasjes. Die buisjes worden vezels en vaten, die blaasjes cellen geuoemd. Nu zijn de wanden van die vezels, die vaten en die cellen, zoolang ze jong zijn, uiterst slap en teer, terwijl ze, ouder wordende, gestadig in dikte en dus ook in stevigheid toenemen. Zijn ze nu geheel met vocht gevuld, zoo vol als ze met mogelijkheid maar kunnen wezen, dan zijn ze na- tuurlijk stijf, en dan zal ook de stengel of detakdien zij samenstellen stijf zijn en rechtop staan. Indien ze echter een gedeelte van dit vocht verliezen, 't zelfde op welke wijze, zonder dat dit oogenblikkelijk door ander vervangen wordt, dan zuUen die, welke nog niet oud genoeg zijn om genoegzame stevigheid te hebben ver- kregen, slap worden, en natuurlijk evenzoo de stengel of tak, of althans dat gedeelte daarvan 't welk het jongste is. 38 UITWASEMING. Is het nu in den zomer overdag zeer heet, zoodat uit de bladeren, door uitwaseming, meer vocht ontsnapt dan de wortels in dienzelfden tijd nit den dan vaak zeer drogen groud kuunen opnemen, dan bespeurt men dit al spoedig aan het slaphangen der bladeren en der stengeltoppen. Planten nu, die in den vrijen grond^ d. i. niet in potten, staan, herstellen zich gewoonlijk weder in den volgenden nacht, wijl din de luch Alleen afgekörd wordt, maar ook de in de lucht aan- wezige waterdamp zich op de bladeren verdicht en die vdchtig maakt, zoodat de uitvraseming dan belemmerd of ten minste zeer getemperd wordt, en de wortels de schade dan weer spoedig hebben ingehaald. Daarom is 't ook, vooral in den zomer, veel beter om in potten gekweekte planten's avonds dan's morgens te begieten, ofschon 't niet kwaad is, dit, bij heet weder,'smorgens vroeg nog eens te herhalen. In zeer enkele gevallen echter kan men deze verdam- ping meer onmiddellijk waarnemen. Zoo ben ik b. v» jaarUjks gewoon erop te letten, als ik in Mei jonge Rijstplanten ^ heb. De Rijst is, zoals men weet, een in 't water groeiend Gras. Men zaait haar echter ^ evenals andere, op de gewone wijze in een bloempot^ om daarna, als de plantjes tennaastenbij een paar palm hoog zijn, deze in aarde te verplanten, die p. m. een half voet on der water ligt. Wanneer men nu zoo'n pot vol met die jonge plantjes heeft, dan zal men zien, dat ze altijd's morgens elk op de spits met een droppel water als gekroond zijn. Dit heeft ook plaats in een kas waarin de lucht be- trekkelijk zeer droog is; gecondenseerde waterdamp tiit den dampkring is het dus niet, waarvan men zich kan overtuigen door op de andere daaromheen staande planten te letten, welker bladeren, ofschoon een veel grooter oppervlakte hebbende, volkomen droog zijn. 'tis water, dat uit de top gedeelten dezer grasbladeren naar buiten treedt en, nachts niet zoo snel kunuende verdampen, dan den vorm van een droppel aanneemt. Dat, onder gelijke omstandigheden, hetzeKde met zeer vele, misschien met alle Grassen het geval zijn, is zeer waarschijnlijk, daar deze planten bij uitnemendheid veel water door uitwaseming verliezen. Men lette maar eens in den zomer's morgens vroeg op het gras. Wanneer alle andere planten, ook die laag bij den grond groeien, volmaakt droog zijn, is het gras toch vochtig, ja bepaald nat. Ik nam het voorbeeld van die jonge Rijstplantjes, omdat dit inzonderheid mijn opmerkzaamheid trok en underdaad een zeer aardig gezicht oplevert. In dit geval wordt dus blikbaar gedurende den nacht meer water door de wortels aan de plant toegevoegd, dan ze door verdamping kunnen verliezen. Op nog eigenaardiger wijze kan dit verschijnsel van sterk waterverlies door de bladeren waargenomen worden bij een soort van Ost-lindische Aarons-kelk. Als deze plant in een warme kas goed gekweekt wordt, zo-dat ze sterk groeit, hangen de prachtige, hartvormige bladeren met een bocht naar beneden, en dan valt er van tijd van de spitse punt een droppel water af. Ik ken een voorbeeld, dat op die wijze gedurende den nacht nit een blad een likeorglaasje helder irater verzameld werd. Dit Terschijnsel is natanlik te merkwaardig dan dat heben geen aanleiding zon hebben gegeTcn tot zeer over-dreven Toorstellinsren. Ik kan die hier echter wel laten rosten; trouwens ik sprak over dit onderwerp bij een vroegere gelegenheid'reeds uitvoeriger. Nog andere planten zijn er, waarbij die waterafschei-ding zeer daidelijk. Is waar te nemen; deze zijn te be-langrijk en wekten ten alien tijde te zeer de algemeene belangsteUing, dan dat ik er hier mede niet even bijzon stilstaan. Dit zijn de zoogenaamde Bekerplauten. Men ondersclieidt werweiserlei Bekerplanten: niet alleen naar hare afkomst, daar ze in verschiUende we-elddeelen thnis behoorende, maar ook wijl ze, ondanks de gedeeltelijke, zeker zeer opmerkelijke overeenkomst in het ontwikkelea van nrntjes of bekers, tot geheel verschiUende fiimilign behoorende. De sierlijkst^ zijn ongetwijfeld de Oost-Indische, waar van men verschiUende soorten kent, alle tot het geslacht Nepenthes behoorende, en waarvan de Nepenthen dutillaioTia^ de Distilleerplant, delangstbe-kende is. Wat deze planten zoo hoogst karakteristiek maakt, is minder het blad zelf, dan de blad steel, die hier al zeer van den gewonen vorm afinjkt Na toch eerst d^r waar het geheel aan den Stengel bevestigd is, den vorm van een steel te hebben, verbreedt hij zich plotseling aanzielijk en verkrijgt daardoor geheel het voorkomen van een langwerpig blad; daama wordt hij 1 Scheisen uit het Plantenrijk, hL 438-461, Haarlem, A. C. Kra- seman, waar die plant ook afgebeeld is. M Iff Kg. T. DeOoat-Indi*clieBekeT]iUnt (?rc2?enM»2)Mfii;afiH-ia^mhla«L. 42 : OOST-INDISCHE BEKERPLANTEN. weer amal, dan en zel& draadvonnig, om eindelijk plot- seliug breed en hoi te vordea en geheel het Toorko- men te verkrijgea van een rechtopstaanden beker of, beter nog, van een Duitache pijp. Nn eindelijk verschijnt het blad, eu wel in den vorm van een rondacbtig dek : Sel, waarme-de die beker of diepijpekop aan- vankelijk geslo- t«i was. Tegen dat bdi geheel echter zijn voi- le ontwikkeling bereikt heeft, richt dat deksel zicb op, en blijft dan zoo staan. Zijn, die zaik een plant voor bet eerst zien, zijn gewoonlijk Hg. S. Blodachtig gedeelte Tan een bladsteel geneigd Om dien eu bekermetheldekseltje, beneTena esnbloem beker VOOf eSU den ; dit is naturlik geheel mis, en 't blijkt trou- wens wel beter, als men — wat echter in onze verzame- lingen tot de hooge zeJdzaamheden behoort — zu]k|een plant werkelijk ziet blueien (fig. 7), want dan ziet men DE OOST-INDISCHE BEKERPLANTEN. 48 dat een aantal betrekkelijk kleine bloemen om den top van een steel bevestigd zijn, die zich uit het bovenste stengelgedeelte ontwikkelde. Gewoonlijk echter houdt men dien beker voor het vervormde blad. Daar nu de- bladsteel wel deelijk een deel van het blad uitmaakt^ is deze meening niet zoo ver bezijden de waarheid. De kruidkundigen onderscheiden echter nauwkeuriger en houden tegenwoordig het dekseltje voor het eigenlijke blad, al het overige, zooals ik reeds opmerkte, voor den Verwandte blätterte blätterte. Men kan zich inderdaad geen planten voorstellen, meer geschikt om de bewondering en de belangstellende wekken- van ähnen, dan die Oost-Indische Beker-planten, en zij, die ze nooit gezien, maar er wel van gehoord of gelezen hebben, verlangen dan ook steeds er door eigen aanschquwing kennis mede te maken, waartoe trouwens in de kassen der botanische tünen gewonlijk gelegenheid is. Sierlijk, zeer sierlijk zijn zelfs de kleinere soorten — er zijn er welker bekertjes niet langer dan 3 Ji S Centim. zijn, bij een Centim. wijdte; — maar prachtig in de hoogste mate zijn die, welker bekers tot de grootstebe hoore, en zich daarbij nog door fraaiekleuren kenmerken. Een der fraaiste is zeker Raffle's Bekerplant. (zie fig. 8), met bekers van 10 tot 20 Centim. lengte en 4 tot 6 Centim. wijdte, sierlijk rood gevlamd en gaderd, en die bovendien nog van twee overlangsche, met franje bezette voorzien zijn. Een geheel ander voorkomen hebben de Australischen Bekerplanten. Nepenthes Itafflesiana. * 8arracenia. DE AUSTBALISCHE BEKERPLANTEN. Reeds bij een vluchtige, vergelijking der beide, na- tuurlijk verkleinde, door fig, 9 en 10 voorgestelde, met de Oost-Indisclie, hlijkt dat ze in haar geheele groei- Tjze zeet verschiltend zijn. Terwijl toch de Nepenthe- soorten laage, slanke Stengels liebben, zoo zelfs dat ze Tot de lianen behoore, ontbreekt aan de Saracenia de zichtbare steagel geheel en al, maar is de geheele plant slechts gevorrad door een aantal bakers, die bij de kgere soorten als een roset gerangschikt zijn. Hier zijn blad en blad steel beide in een beker ver- ADSTRALISCHE BEKETTPLAMTEN. anderd, die ook aanvankelijk gesloten en later geopend is, en waarvankelijk gesloten en later geopend is, en waarvankelijk gesloten en stevigen steel, die zich midden tusschen d& bladeren ontwikkelt, verschijnt siecbts. 6iae vrij groote bloem, maar zoo afwijkend van vorm, dat men bijna uiet begiijpt hoe men 't- er mee beeft. Toch verschilt die niet zoo aauzienlijk van meer gewone bloemvotmen; maar tis voornametijk bewegdeen deel ervan, datzich buitenmate ont-wikkelt en het geheel als 't ware beheerscbt, dat oor- zaak van dit vreemA uiterlijk is. Be stempel name-lijk (zijnde het topgedeelte van 't cen-ttale bloemoigaan, dat men in zijn geheel den stamper noemt), die andere gewonlijk knopvormig gezwollen, of gespleten of van franjes voorzijn, maar zich slechts zeer zielen dooi boitengemeene ontwikkeling kenmerkt, neemt in deze blocim bniteugewoon in omvang toe, en verkrijgt volkomen den vonn van een uitgespreid regenscherm. Niet onmogelijk trouwens is het dat hij als zoodanig dienst doet, door het stuifmeel tegen regen te beschermen; een vraag waarmede wij ons echter niet zal-len bezighouden, daar de beschouwing dezer bloemen zelf thans eigenlijk buiten mijn bestek Light. Eigenlijk heb ik hier nog een allerliefst Beker- p 1 a n t j e, mede in Australie thuis behoorende, te vermel- den, n.l. dat 't welk bij de kruidkundigen bekend is onder den naam Cepkalotus follicularis. Dit plantje, dat mede stengelloos is, brengt bij afwisseling spadelvormige blaadjes voort, in vorm en grootte wel wat op die van ons M a d e- liefje gelijkende, en van een steeltje voorziene urntjes of bekertjes, Daar ik echter bij dit onder werp niet te lang mag stilstaan, vergenoeg ik mij met deze korte me- dedeeling, die ik voUedigheidshalve nog wil aanvuUen met de vermelding dat ook in Noord-Amerika, met name in Caifoniie, een zeer fraai Bekerplantje gevonden en vandaar naar de Europesche verzamelingen overge- bracht is, n.l. Darlingtonia californica, 't welk in grotwijze 't meest met het laatstgenoemde overreenkomt. — Ik heb gezegd dat die uitwaseming of afscheiding van water door middel der bladeren mij aanleiding gaf om van deze in ond erscheidene opzichten zeer merkwaardige planten te spreken, en wel juist daarom, wijl ook bij deze die afscheiding meer direct kan waargenomen worden. Men vraagt dus naturlik hoe dit hier het geval is? Worden door die veranderde bladstelen of bladeren op inderdaad verrassende wijze vaasjes of bekertjes na-gebootst, die gelijkenis gaat nog verder, ja ze wordt Bellis perennis. WATERAFSCHEIDING. 47 volkomen, door dat die bekertjes in de natur steeds gedeeltelijk met water gevald zijn. Het is door den binnenwand dezer bekertjes dat dit water een uitweg vindt, en, wijl het daar binnen na-tuurlijk weinig aan verdamping is blootgesteld, blijft het er gedeeltelijk in staan. Niet onnatuurlijk is het dan ook dat de fantasie hier eqn ruim veld voor bespiegellng vond, en, daar men vroe- ger vrij algemeen de gewoonte had om elke inrichting in de natur te beschouwen als moetende strekken tot menschen belang, en men zich dan ook vaak stomp dacht om te weten te komen in welk opzicht een of ander buitengewoon verschijnsel met de belangen, be- hoeften of 't genot van den mensch in verband te bren- gen was, waarbij dan niet zelden de natur geweld werd aangedaan, en geredeneerd en geconcludeerd werd lijnrecht tegen 't gezond verstand in — mogelijk heeft deze of gene van die overgeerfde gewoonte nog niet ge- heel afstand gedaan — moesten die bekervorraige bla- deren naturlik ook zoo ingericht zijn, ten bate of ten nutte van den mensch. Welnu, daar 't bekers zijn, kleiner of grooter, daar die bekers bovendien water bevatten, zijn ze naturlik voor den mensch bestemd om er uit te drinken. — Natuurlijk! En zie, er raakt wel eens een rei- ziger in die bosschen verdwaald; die krijgt dan dorst Door de hitte. Hij vindt die bekers. Ha! water! Gered! — Wacht een beetje;... doode insecten, torren, mieren, spinnen en zoo meer liggen in dat water te rotten, en geven er een reuk aan.... Genoeg. Er kan inderdaad geen dwazer denkbeeld inmenschelijke hersens opkomen dan dit, en toch werd bet vaak verteld, en wordt het zelfs nog wei verteld in vreemde zoogenaamde populair- wetenschappel ijke boe-ken, door mannen, die in bun land een zeker gezag hebben en die beter konden, althans beter moesten weten. Evenzoo gaat het nog van 't eine boek in 't andere over, dat die dekseltjes de bekertjes'avonds slunten en dat ze'smorgens weer oprijzen. AUes klinklare verbeelding, waarover ik, daar ik die dwaasheden reeds meermalen in een belachelijk daglicht stelde, tbans zou gezwegen hebben, ware 't niet dat er nog zoo velen zijn die er gelof aan slaan. Sommigen, begrijpende dat de bovenvermelde voorstelling onhoudbaar was, hebben de apen erbij te hulpgeroepen en in goeden ernst verteld, dat deze dieren ze als drinkbekers gebruiken. Er ontbreekt nog maar aan dat een dichter dit voor goede muDt aanneemt, en deze, in bevallige verzen den loof van Flora bezingende, vermeldt hoe de aanminnige bloemengodin hare liefde jegens de aardbewoners zoover uitstrekt, dat ze deze lieve dieren gracieuselijk in die bekers den geurigen nektar toereikt. Nadat het bovenstaande geschreven was, kwam mij een zeer fraai boek in handen: Bladen uit hei daghoek van een Indiach geneesheer door J. Groneman, Daarin, ist die geschiedenen Geschichte der Öster-Indischen Bekannten het volgende, 't welk mijn woorden besteht, daar het bewijst dat niet enkel in onze kassen het overigens zuivere water, indekt bekämpft, door doode insecten verontreinigt wordt, maar zulks evenzeer ook in de vrije natur 't geval is. Groningen bij J. B. Woltz, 1874. WATERA SCHEIDING. 49 Voor het eerst trof ik hier (in de bosschen van den Goenoeng Tji-Widee) den zonderlingen plantenen aan, die in de broekassen van Europesche plantenen unter den geslachtsnaam Nepenthes aangekweekt wordt. Maar wat verschil tusschen die ziekelijke dwergplanten d^, en de krachtige, volwassen plantvormen, in hun voile natnurpracht, hier I "Uit den stengel ontsproiten vleezige bladstelen, die zich bladstelen over een lengte van ^61 of meer Deci- meters verbreeden, en dan weer als stevige ranken om andere plantenstengels, om varenbladeren en heestertak- ken zicli vastklemmen en verder in sierlijke bochten af- bangen, maar om zich eindelijk nogmaals op te heffen, als langwerpige, bekervormige phyllodia^ met buiten- waarts omgekrulde en franjevormig getande bovenranden, die door de eigenlijke, kleine, ovaalronde bladeren, als door natuurlijke deksels gekroond worden. De bladstelen loopen van den stengel af als hoofd-nerven door deze phyllodien tot in de ware bladeren voort, die nu eens over de geopende bekers opgericht staan, en dan weer, op hun randen neergebogen, de holten geheel afsluiten. De van tien tot twintig en meer Centimeters lange bekers zijn half doorschijnend en witachtig groen van klenr. Bijna alien hield En een kleine hoevelheid water in, dat evenwel door talrijke kleine, verdronken insecten verontreinig was." — Men vrage nu niet, waartoe dienen die bekers dan? Want zulke vragen, die de wetenschap niet kan beantwoorden, en wellicht nimmer zal kunnen beantwoorden, zijn er in menigte. Waartoe de plant zich van dat water ontdoet, dat we, wijl de vorm dezer bladeren medebrengt dat het er in blijft staan, hier als water kunnen waarnemen, ter wijl het bij andere planten, wijl het daar onmiddelUjk als onzichtbare damp zich met de lucht vermengt, aan onze waarneming ontsnapt, dit weten we. Waartoe vde organen van de planten, ja zelfs van de dieren, aldos en niet' anders van vorm zijn, weten we dikwijls niet en kunnen het zelfs niet gissen. Wartage het noodig is dat de plant voortdurend water, en wel, zoals we aanstonds zuUen zien, in aanzielijk hoeveelheid, door de bladeren nitwasemt, hieromtrent behoeven we niet lang in 't onzekere te verkeeren, wan- neer wij slechts bedenken hoeveel ze voortdurend uit den grond moet opnemen, wil ze zich van het voor haar leven en inzonderheid voor haren groei noodige voedsel voorzien. De vaste, inzonderheid anprganische bestanddeelen, die ze aan den bodem ontleent, kan ze alleen uit den grond zich toeeigenen, kan ze door middel van de wor- tels niet anders opnemen dan in volkomen in water opgelosten toestand. Ik wil hier slechts 66n, maar een zeer bekeud voor- beeld aanhalen om eenig begrip te geven hoeveel water daarvoor noodig is. De stengels en bladeren der Grassen bevatten zulk een aanzielijk hoeveelheid kiezel dat, wanneer een grasmaier slechts eenige slagen met zijn zeis heft gedaan, hij genoodzaakt is om die aan te zetten. Dat kiezel nu kan alleen in die stengels en bladeren gekomen zijn in volk omen opgelosten toestand, zoodat het door de gesloten celwandjes been van de 66ne eel in de andere komt en zich tegen de wanden daarvan afzet, — Het zuiver water strekt op zich zelf aan de plant o verigens WATER ALS VOERMIDDEL. 51 niet tot voedsel; het dient slechts als het middel om haar verschillende stoffen toe te voeren en die te ver- spreiden tot in de uiterste puntjes der dunste twijgjes of der bladeren. Daar echter de plant onophoudelijk behoefte heeft aan toevoer van vaste stoffen uit den grond, moet ze onophou- delijk door de wortels veel water opnemen, wil ze zich die vaste stoffen in genoegzame hoeveelheid kunnen verschaffen. Yol is echter vol, en, de plant morge ook uit mil- lioenen en nog eens millioenen kleine hoi ten, inzon- derheid cellen, bestaan; als die eenmaal goed gevuld zijn kan er niet meer bij. Nu de planten echter door de bladeren gestadig wa- ter verliezen, kunnen ze dat ook in gelijke mate gestadig uit den grond opnemen, en zoo blijft het even; wicht goed bewaard. Wat ze uitwasemen is natuurlijk volkomen zuiver water, terwijl dat, H welk door de wortels wordt opgenomen, met verschillende stoffen bezwangerd is. 'Tis dus even als of het door een omgekeerden filter ging; de hoeveelheid die er van boven uitgaat komt er van onderen weer in. Dat hier twee verschillende eigenschappen samenwerken is licht te begrijpen. Die uitwaseming toch moet mede wel grooiendeels 't gevolg zijn van den invloed der lucht, wijl de bladeren van een onnoemelijk aantal zeer kleine gaatjes of porien voorzien zijn, waardoor het water als H ware uit de plant getrokken wordt, en dat des te sterker, naarmate de lucht Drogger is; hierdoor zou dus een luchtledig ontständig, 't welk echter door 't van onder aandringend vocht belet wordt. 'tis dusvergelij- kenderwijs gesproken, als een zeer samengesteld pompwerk DE UITWASEUING DER BLADEREN. te beachouwen, terwijl de wortelspitsjea als de beneden- ate niteindeD der baizen in den nimmer gehed nitge- putten vei^aatbak liggen, en ze borendien nog de zeer merkvaardige eigenschap bezitten om, naannate Fig. 11. Ha« Mnrachenbroek zicb. vuk de aitwaaemii^ der bladerenvan een Maankop overtuigde. bet water in dien verga4rbat lager wordt — naarmate de gtond van boven uitdroogt — zich te verlengen, om als 't ware lager te zoeken, wat hooger niet meer in toeieikende hoeveelheid te vinden Is. Men begrijt dat die aitwaseming van waterdamp anvankelijk siechts vermoed kon worden, ja dat men vroeger, wiji men er uiets van zag, die zelfs niet eens vermoedde. En toch ia ze van zooveel beteekenis. Tron-wena de veronderstelling ia volatrekt niet gewaagd, dat er m onze onmiddeUijke nabljheid, in de lucht vooral die PROEF VAN MUSSHENBROOK. 53 ons omgeefl;, nog meer belangrijke feiten plaats grijpen, waarvan zelfs de wetenschap niet ondekt wordeu. Hoe dit zij, 't was eerst in 't begin der 18e eeuw dat men ertoe kwam om zich langs proefondervindelijken weg daarvan te overtuigen, en de eerste die dit deed was de Leidsche Hoogleeraar Pieter van Musschenbroek. Hij koos daartoe een Maankop*, die hij onder een groote glazen stolp plaatste, na vooraf den grond om de plant met een looden plaat gedekt te hebben, wijl hij er anders niet op rekenen kon of de waterdamp, die zich tegen het gl As verdichtete, uit de bladeren der plant of uit de aarde afkomstig was. Hij zag nu dat elken morgen de geheele plant, zoo mede de stolp aan de binnenzijde geheel vochtig was. Ofschoon die proef niet als volkomen afdoende kan worden beschouwd, daar immers de afkoeling van de lucht gedurende den nacht oorzaak kan en moet zijn dat de daarin aanwezige waterdamp zich verdicht, was zo toch niet geheel zonder waarde, en was. in elkgeval hets besluit dat hij emit trok, dat namelijk de plant  hij die plant dagelijks, ten einde te weten te komen wat ze aan gewicht verloor, wirk gewichtsverlies alleen kon onstaan doorhet verdampen van water door de bladeren. Dame sneed hij den stengel af en woog den pot afzonderlijk gedurende eenige dagen; immer die pot was poreus, en er kon dus waterdamp door de wanden ontsnapt zijn. ^^ Het bedrag dezer laatste proefneming trok hij van de uitkomst der eerste af, en zoo kwam hij tot het re- snltaat, dat een goed ontwikkelde plant der Zonnebloem, gedurende twaalf uren, gemiddeld ^en pond envierons water door verdamping nit de bladeren verloor. Daar dit het gemiddelde bedrag was gedügende vijf- tien dagen, begrijgt men lichtelijk dat het, bij het en droog weder, nog aanziellijker moest zijn; bij regen- achtig weder daarentegen iets minder. Op deze proef valt werkelijk niets af te dingen, daar Hales zijn maatregelen zoodanig genomen had, dat hij met gerustheid kon rekenen volkomen op de uitkomst te kunnen vertrouwen, " " Helianthus annuus. PROEF VAN GUETTARD. Door fig. 13 wordt nog een andeie wijze vsa ptod- neming voorgesteld, zoo als die in praktijk gebraclit i* door een Franach geleerde, Guettard, en velke ilc rermeld om elke natie haar recht te doen wedarra- ren. Om te bev^zen dat er werkelijk water en veel water door de bladeren uitgewasemd vordt, is deze pioef Fjg. 18. Vijn WMTOp Gncttud li«t door dc bUderea nitgewaumde water opving, zisksc zeer doelmatig en reinuftig tevens ; Toor de bepatling der joiste hoeveelheid is ze ecbter bij de meerdere omalacht Gebildet wellen minder doelmatig. Uit de afbeelding blijkt reeds voldoende boe Quet- lard daarb^ te werk ging. Hij nam namelijk een groote ronde Seacb, en werkte daar vooraichtig een tak van UITWASEMING VAN DEN BEUK. 57 de Kornoelje^ in, waama hij den hals der flesch zorgvuldig sloot. Aan ^^ne zijde daarvan bevond zich een spits toeloopend buisje, zoodat zij d^ een nauwe opening had; dat buisje plaatste hij in een andere stop- flesch en sloot ook die opening daarna zorgvuldig. Al het water, 't welk nu door de bladeren van dien tak verdampte, en 't welk zich gaandeweg tegen den wand der ronde flesch als droppels afzette, moest dus, weldra ineenvloeiende, als stralen naar beneden en door het buisje in de daaronder geplaatste flesch loopen. Deze inderdaad interessante proef, die door veranstaltet van zijn etwas dat die tak in 66n etmaal genoegzaam het dubbele van zijn eigen gewicht aan water had uitgewasemd. Op verschillende wijzen zijn nog vele andere soortgdijke proeven genomen, niet meer om na te gaan bf er op die wijze water uitgewasemd. Meer om na te gaan bf er op die wijze water te weten die ^^ne plant van een zekere soort in een bepaalden tijd uitwasemt. Immers, wanneer men die kent, is men in de gelegenheid om bij benadering te weten te komen, hoeveel water er doca de gezamenlijke planten, die een zekere uitgestrekteid gronds innemen, in een bepaalden tijd in de lucht komt. Dat die hoeveelheden zeer aanziellijk moeten zijn, kan men reeds, naar aanleiding van de boven medegeldeelde uitkomsten, vermoeden; toch zijn die gewis veel grotter dan men zou denken. Om nu hier niet al te uitvoerig over dit onderwerp te worden, zal ik mij Bepalen tot de mededeeling van Cornus mateula. UITWASEMING VAN DEN BEUK. Prof. Unger omtrent den Beuk, omdat dit voorbeeld tevens een begrip geeft van het groote belang der bosschen. Lingers berekeningen steinden op proeven, die met de meest mogelijke omzichtigheid genomen werden, en bij welke niets bunten aanmerking bleef wat met de uitkomst in eenig verband kon staan. Voor den Beuk kwam bij tot het resnltaat, dateenbosch dezerboomen, 't welk een uitgestrekteid heeft van een Hektare, van 1 Mei tot 30 September niet minder dan 1.639.249 Kilo water nitwasemt. Nu sprecht het vanzelf dat men, bij de waardeering daarvan, niet op de drie laatste cijfers moet letten ; hij gaf dit getal als de uitkomst zijner berekening. In en- kele gevallen zou 't 'wellicht tot boven twee millioen kunnen gaan, in andere gevallen beneden 6^n millioen Kilo kunnen blijven ; men begrijpt toch licht dat zulks in d5 eerste plaats afhankelijk is van de zwaarte der boomen, en ten anderen van het weder ; ofschoon ook op dit laatste was gelet, door als uitgangspunt voor de bere- kening te nemen de gemiddelde uitkomst van eenige heldere, zonnige, en eenige donkere, regenachtige dagen. Terwijl het regent is naturlik die uitwaseming tot baar minimum teruggebracht. Ik het vorige hoofdstuk opgemerkt, dat de anzienlijke hoeveelheid waterdamp. Ik het in het vorige hoofdstuk opgemerkt, dat de anzienlijke hoeveelheid waterdamp. Door een Beukebosch Uewasemd, een duidelijk bewijs opievert van het groote belang der bosschen. Men begrijpt toch licht dat het, met betrekking tot den toestand van lucht en klimaat van een bepaalde landstreek, niet onverschillig is, of er in zeker tijds- verloop 1 V^ &. 2 millioen Kilo water meer of minder in de Incht komt, vooral als men erbij bedenkt, dat die waterdamp zich in de hoogere, koelere luchtlagen verzamelt, verdicht, en dan weer als regen neervalt. De invloed van de bosschen op het klimaat is lang en vaak voorbijgezien, of, zoo men er aan dacht, zeer veronachtzaamd. Uitgestrekte bosschen zijn geveld, ja vroeger boschrijke landstreken zijn gevelenen en al daarvan beroofd geworden, zonder dat men aan de mogelijke gevolgen ervan dacht. Dit kon niet strafliches geschieden. Daar echter in dit geval tusschen het vergrij en de straf veelal een vrij aanziellijk tijdsverloop ligt, dacht men — waar men er althans aan dacht of er opmerkzaam weid gemaakt: ^apr^s nous le dduge"; als wij matr 'vast profijt van die bosschen trekken, zijn we tevreden. Wij zorgen voor ons zelven, laten onze nakomelingen 'top liunne heart ook doen, zoo goed ze kunnen. Als wij €r w^l bij varen, en zij 't gelag eerst zollen moeten betalen, dan is dat een groot en niet te versmaden voordeel voor 6ns. Dit nu is een redeneering, waar zeker, ait een zede- lijk Gogpant beschonwd, wel wat op aan te merken is, maar ze is toch niet onlogisch en, van een privat- persoonlijk standpant gezien, niet onpractisch ook. 't Waren echter over 't algemeen niet de personen in faan privé die zoo redeneering vaak maar al te conseqaent toe ook als regeer Ingenie, personen, en den vergrijpen zij zich zeer aan de aan hanne zorg, ban doorzicht en wijs- heid toevertroawde belangen van land en volk. Er is bijna geen land, waar men zich in dit op- zicht niet aan de schromelijkste onvoorzichtigheid schol- dig maakte, en laat zich hooren dat Earopa in dit opzicht bovenaan staat, wijl zich daar, door de sterk toenemende bevolking en beschaving, de be- hoefte aan boat meer dan elders deed gevoelen, en men er bovendien meer voordeel in zag om door bosch bezette landstreken voor den landboaw besohikbaar te steUfsn. Dat men hiermede in 't 64ne land langer straffeloos kan voortgaan dan in het audere, begrijgt men, daar dit eensdeels van den rijkdom aan bosschen, ander- deels van de gesteldheid van het land zelf afhangt, of dit namelijk zeer bergachtig is of vlak, of het laag en vochtig ligt, of vele van elders komende rivieren NUT DER BOSSCHEN. 61 het doorsnijden, dan of het, wat zijn water betreft, vaa eigen beken en bronnen afhankelijk is, enz. Als men toch in aanmerking neemt dat b. v, in Stiermarken de bosschen 45 pCt. der oppervlakte vaa 'tgeheele land beslaan, en in ons land slechts ruinv 6V2P!Ct., dan begrijpt men licht dat men in Stier- marken met meer gerustheid wat boomen kan vellen dan bij ons; maar toch zou men, meenende dat men de boschen dddr genist tot het minimum zou kunnen terugbrengen, 't welk zij bij ons innemen, zich schro- melijk vergissen, en het knd op veJe plaatsen onbewoon- baar maken. Ons grootendeels vlakke, overal van rivieren door- sneden land kan beter buiten uitgest NUT DER BOSSCHEN. 61 Krekte bosschen dan landen met hooge bergen en weinig rivieren, omdat de- bosschen de-durch in de eerste plaats noodig zijn om he-melwater te bezorgen, en in de tweede plaats om het land tegen 't geweld daarvan te beveiligen. Nu zou men wel is waar zoo oppervlakkig zeggen dat dit wat tegenstrijdig kliukt, maar toch is 't 66n^ zoowel waar als 't andere. Zie hier hoe dit toegat. Wanneer twee luchistroomen van verschillende gewardheid, een koude en een warme, met elkaar in aan-raking komen, vooral wanneer zij veel waterdamp bevatten, ontstaat er regen. Daar nu elke verdampte, heeft ten kosten van- warmte, waarvan men zich gemakkelijk kan overtuigen door b. V, de hand nat te maken, waarna men, zelfs al deed men 't met warm water, onmiddellijk een sterke af- koeling zai voelen, die zoolang aanhoudt tot al het water verdampt is, en welke afkoeling sterker is naarmate het vocht b. v. alcohol of eau de cologne, sneller verdampt, moet er ook noodwendig boven een uitgestrekt bosch, waar door die billioenen bladeren aanhoudend zalk een aanzieolijke hoeveelheid water verdampt, een vrij sterke afkoeling van de lucht plaats hebben, terwijl de hoe- veelheid waterdamp daarin gestadig en zonder ophouden toeneemt, zoolang ze over het bosch strijkt, en das, in dat tijdsverloop, dat nu wat langer, dan wat korter is, een aanzielijke verandering ondergaan. Wordt alzoo de lacht daar en in de omgeving koel en vochtig, en komt die dan met een van elders komenden wanner en droger luchtstroom in aanraking, dan zal daar regen het gevolg van Zijn, en 't is dus licht te begrijpen dat de hoevelheid regen, die in een boschrijke landstreek valté grootendeels door de bosschen veroorzaakt worden en derhalve van die bosschen afhankelijk is; dat die dus zal verminderen, naarmate die bosschen worden uitgeroeid. Wat echter nog opmerkelijker is in mijne schatting, is dat die bosschen bovendien zulke uitstekende mid-delen zijn in de natur om het gevallen hemelwater, dat anders in bergstreken zulk een vernielende kracht kan uitoefenen, meer gelijkmatig te verdeelen, en die kracht daardoor te breken. Ik behoef hier geen schets te leveren van de too- neelen van verwoesting en vernieling, welke vaak die landstreken opleveren, waar hooge, kale bergen gevon- den worden, wanneer, bij een donderbui, het water in stralen nederstroomt, of als, na veel sneenw, in'tvoor- jaar plotseling eenige warme dagen groote aan de hellingen of op de kruinen der bergen verzamelde sneeuw- massa's doen smelten. DE BOSSCHEN IN BERGSTREKEN. 63 Men heeft vaak gehoord of gelezen wat een jammer •en elleiide dan door 't water, dat in steeds toenemende massa, met een door niets te stuiten of te temperen Taart, steeds in kracht en woede toenemende naarmate het de lager liggende, bewoende en bebouwde streken nadert, ddn veroorzaakt. Dan vertoont dit element zich in al zijn woedende, teugellooze kracht. Door jaren vlijt vruchtbaar gemaakte landen worden overstroomd en van een laag steengruis overdekt; boomen, schuren, huizen worden in een oogwenk gesloopt, om aan splinters en'brokken door den stroom te worden weggevoerd, s Oms in minder tijd dan ik noodig heb om dit teschrij- ven, en maar al te vaak schiet zelfs den mensch geen tijd over om 't vege lijf te redden, en wordt hij in zijn radelooze vlucht door bet water acliterhaald, dat wei- nige uren later zijn lijk reeds vele mijlen ver heeft weg- gevoerd. Wanneer men een bergstroom, zelfs in een boschrijke streek, in den zomer na een matige regenbui, ja zelfs bij droog weder, heeft gezien en opgemerkt hoe dan het aanvankelijk rustig van boven vloeiende water, nadat het, door verschillende beken gevoed, meer en meer in kracht wint en einddijk met bruischende vaart voortstroomt, kan zich althans eenig denkbeeld vormen van de woede dier wilde bergstroomen, dddr, waar de bergen van dien prachtigen mantel vai boomen verstoken zijn, of waar de mensch die roekeloos daarvan verwijderde. Terwijl toch nti ontzettende watermassa's dood en verderf om zich been verspreiden, zal straks diezelfde landstreek door de brandende zon verschroeien ; de woedende, de ontzag lijke bergstroom is weldra uitgedroogd, zelfs zijnharde bodem barst, om het weinige vocht dat hij bevat te doen verdampen, en de zonnestralen weerkaatsten brandend van 'tsteengrais waaruit hij bestaat. D&a verdort en verschroeit all Es in den omtrekt, zoodat ten laatste de verarmde bewoners zich genoodzaakt zien om die streek, waar bij afvnsseling bet water hen met den dood en de brandend heete droogte hen met armoede en gebrek bedreigen, als volkomen onbewoonbaar te verlaten. En toch had de Natuur dd&, toen die bergen nog met bosschen bezet waren, een geheel ander aanzien. Toen waren de dalen en de vlakten vruchtbaar; toen werden de kracht van het water gebreidden en doorstroom-den beken in alle richtigen het land, en, terwijl deze an den e^nen kant kostelooze werkkrachten leverden voor verschillende industrien, voorzagen ze ten alien tijde de velden en akkers van water. Men velde de boomen, en de beken, die juist aan hen haar ontstaan en onderhoad te danken haddeu, voerden de stammen naar beneden en brachten daar de zagen in beweging, die ze tot planken en balken moesten zagen. Maar die beken droogden langzamerhand op; dit kon niet anders, tot eindelijk de zagen stil stouden. Had men zich aan die waarschawing gestoord, haar als een wenk beschouwd om met dat Yandalenwerk niet langer op die wijze voort te gaan, dan zou alles nog wel terecht gekomen zijn, want de Natuur weet zich te redden en herstelt zich doorgaaus vrij zeker, als men haar slechts een greintje leven laat. Maar neen; die bosch-exploitatie was te productie, en waar de beken te krachteloos geworden waren, zocht men die krachtelooos geworden waren, zocht men die krachtelooos geworden waren, zocht men die krachtelooos geworden waren. Te versterken door er verscheidene te verneigen, of men bezigde andere werkkrachten, of bracht de werkplaatsen naar elders over, waar nog voile beken gevonden werden. En zoo king het voort, tot dat de laatste boomen verdwenen of door de kracht van den storm ter aarde geworpen waren. Met de boomen verdwenen ook de lagere heesters en straiken; bronnen en beken droogden op, de woedende bergstroom, door niets in zijn kracht belemmerd, verbrokkelde en doorwoelde de naakte bergruggen, en het oord, waar vroeger leven en welvaart heerschte, werd woest en verlaten. Voorbelden dat door dit onvoorzichtig "ontbosschen" uitgestrekte, welvarende landstreken tooneelen werden van jammer en ellende, zijn ver van zeldzaam, en het hoogst "beschaafde" Prankrijk komt in dit opzichtniet achteraan. De Zuidelijke Alpstreken aldaar leveren hier- van de bedroevendste voorbeelden, zoo zelfs, dat de Transche Academie, v6dr omstreeks dertig jaren, een barer leden daarheen afvaardigde, ten einde van dien toestand een nauwkeurig verslag te geven. Deze, de Heer Blanqui, bezocht daartoe de departementen der Basses en Hautes Alpes, Isere en Var, en 't geen hij in zijn rapport dienaangaande mededeelt overtreft nog verre wat ik hier- boven gezegd heb. Toen achtte de Eegeering zich verplicht om te trachten weer goed te maken, wat vroegere Eegeeringen, door verre- gaande achteloosheid, hadden bedorven, en bleek de nood- zabelijkheid om pogiagen in het werk te stellen, ten einde de ontboschte bergen weer van boomen te voorzien ; maar dat gaat maar niet zoo plotseling en op commando. Eeuwen An eenwen had de Natuur erkannte gewerkt om den steenachtigen bodem voor den plantengroei geschikt te maken, tot eindelijk langzamerhand die bosschen er ver- feen waren en zich langzamerhand. Nadat daar eehter allebeschuttingsmiddelen verdwenen, zijn ook vaak de met bet meeste gedald herhaalde pogingen om er weder bosscben op te voorscbljn te roepen ijdeL En toch, was men vroeger met wat me, overleg te werk gegaan, dan zouden die bosschen toen niet veel minder produotief hebben behoeven te wezen en even- goed hebben kunnen blijven bestaau, zij en de beken en de vruchtbare velden, en de landstreek zon, in stede ran te verarmen en onbewoonbaar te worden, in wel- vaart en vrachtbaarbeid zijn toegenomen. 