De zeden der wilden van Amerika [microform] : zynde een nieuwe uitvoerige en zeer kurieuse beschryving van derzelver oorsprong, godsdienst, manier von oorlogen, huwelyken, opvoeding, oeffeningen, feesten, danzeryen, begravenissen, en andere zeldzame gewoonten, tegen de zeden der oudste volkeren vergeleken, en met getuigenissen uit de oudste grieksche en andere schryveren getoetst en bevestigt
Lafitau, Joseph François, 1681-1746
Wie ook de Zoroaster der Ouden mag geweft zyn, hem fchryst men den oorfprong der Tovery toe< Volgens de getuigenis vin Berofius, had Noah het ongeluk van de Wereld weer op een nieuw door een zyner kinderen verleyd te zien, dien de zondvloed, waar uit hy zo wonderlyk gcred was, niet deugtzaam had kunden maken. Na mate dat deze Heylige Patriarch arbeydde om den Gods-dienft te veften, verdort Chain van zyn kant de menfchen, leer-de hen de Duivelen bezweren, en verbond-ze door de verlokkin-gen van de Tovery aan hun dienfl; en dezen booswicht moeten wy als den vinder van deze vervloekte kunft aanzienj die als de kanker aangroejende, alle de Natien befmette. Wat er ook van het gevoelen van Berofius zyn mag. Wär van de al te grot eudheid ook verdacht word, net is evenwel zeiker dat in de eerfte tyden de Duivel overal zyn Orakels, zyn dienft, zyn verborgentheden, zyn Priefters, zyn Geeftdryvers had, en dat de menfchen door de onwetcntheid of door hunne hartstochten misleyd, zelfs de strengheden van den Godsdienst en moejelykfte deugden, of ten minften den schonen en de ufterlykhe-den van deze deugden, die op 't oog het schoonfte waren » daar toe deden dienen. Des Duivets liften omden Menfch tebe- (;aiche« len. God last den Duivel toe den Menfch le be-proeven. Dir.Infl. Zoroa- fler,uit- vinder der To-very. Berofius schryft die aan Chao toe. ZES. tyd- ZEDEN DER WILDEN ZESENDERTIGSTE HOOFTSTUK. Ver' fcheyde foorten van Wie- chelary. Ciem. uilex. Strom. M.i, PaufM. niai in P/bueieil, in hef- ftn,f. 130. DeVol- keren van A-  van Apollo, de Orgia van Bacchus, en de ote Godinnen in te vocrcn. Paufanias regt dat het cen uitmuntent Wigchelaar was, dat men van hem enige Godspraken bewaarde, en dat het niilfchien dczelfde was, dien de Lyciers naderhand onder de gedaante van een Wolf en den naam van den Lycier Apollo anbaden. Zo de Irokizen van de Lyciers afftamden, zouden zy van hun afkomft niet ontaart zyn; want zy hebben het breed op met hunl\c dromen, maar evenwel hebben zy Jir nlct a'leen, en deze verzot-heid hebben alle de andere volkeren van Amerika met elkander gemeen, die behalven dat niet veel weten wat het is uit de Staricn te voorzeggen » en die niet veel acht op de voort ekens fchynen te llaan, die uit het vielgend der Vogelen of het beicliouwen der ingewanden van de flachtoffers gchaalt w'orden, zu men 'er die vaa Peru en Mexiko ran uitzondert. ZEVENENDERTIGSTE HOOFTSTUK. Denk- bectd van de Ziel. MAar nademaal de ommegang der menfchen met de Geeflcn, en alles wat van de Wigchelary afhangt, ten kennis van de ziel en haar Natucr veronderllclt , moct ik hier voor alle zaken zeggen, wat 'er de Ouden van gedacht hebben, en dc Wilden er hedendaagb van denken. Ik laat my hier in geen oordeelkundig ondcrzoek in van dc vcr- fcheyde gedachcen die dc lleydenen over de ziel en haar bcllaan gehad hebben ; of zy rechte denkbeelden van haar onftotlykhcid , onverdeelbjiarhcid en onftertlelykheid gehad hebben. Het dcnk- beelt van don Gceft boven de zinnen zynde, en dc zinncn c ciiwcl altyd veel deel aan de wyze van denken der menl'chen gehad hcb- bende, kan het bezwaarlyk anders zyn of dit denkbecld moct de verbeelding zecr vcrballert zjn , en zy moetcn zich den Cecil onder tailelykc denkbeelden algciciictll hebben , die de ligciia- melyk- VAN A M E R I K A. ll. liOEK. m melvkheid, verdeelbaarheiden andere eigenfchappen van dc Srof- lykheid onderworpen waren. Maar laten deze Denkbedden recbt of onrecht geweft zyn, ten minuten is het waar dat zy in den Menfch van allc tyclen cen ziel erkent hebben j die weently k van het licham onderfcheyden was: een ziel, die een gants fyne en dunne zelfstandigheid was, bovert hec gecn zy onder den naam van cnkele Itotlykheid verstonden: een ziel, die van de zcltde Natuur was als het geen zy Geeflen of Ge- nicn noemden, en een uitvlocjing of een decl zelfs van de God- licid: een ziel, die in den Menfch den oorlprong van het leven, van zyn gedachten, van zyn willen en van alle zyne Werkingen was; cindelyk:en ziel, die lyden kon dat het lichaam verloren gong, zond'er dat zy zelfs daarom verloren gingj en Die het fördlich van de Wilderte het ook zijn mag zeer verlegen zijn ftaan om net te zeggen wAt zijn ziel was, en daar een klare en duidelyke befchryving van te geven. /y maken ze evenwel zo geeltlyk of milfchicn noch geelllyker als wy. Zijn vergenoegen zich niet, met dezelve als een zelfftandigivyd, die bequaam is om te denken, aan te zlen, maar zy verwarren ze zo-danig met de gedachten, dat zijn zaken uit te drukken-. Deze Woorden onder de Irokoizen zijn Gaim/^otirha en Er'ioita, Schoonzy ze zonder onderfchcyd gebruikcn, om de Werkingen van de ziel Uit te drukken, ilaat evenwel Jict eerfte tigend) k op de werkingen van den Geeft en van het vcrfcand, en Jiet andere dicnc om die van het hart en de wil uit tc dmkken. Deze Woorden komen dikwils in de gemeenzamme rede te pas, en men moet zich daar in niet misgrypeu. In zommige fprfelv; yen word het woord gebruikt om de dad'lvke gedachten re betekenen; de/c gedachten die de cen op de ai\ii r volgtri, en die van de ziel haar gcdaante hebben gekregen; i i andere betekcnen zy de liebbelyke of inwonende gedachten r'e zelflUndii;heid die de oorprong van onze gedachten is, "t. well, ic ziel 7elf is. Wanneer zie andere bewoordingen gebruiken,vvn het eigentwV; niet als om-fchryvingen, die de ziel door haar a.-dcre bfv|via;imhederi befchry-vcn, gelyk wanneer zy zegen dat het is waar door v y ons bewe" gen, werkcn, leven, en Zo zy zich gelyk Kartoffel ontrcnt dc ziel der Menfchen uit-dmkken, zy verfchillen veel van lu?m in gedachten over die des Bezügels. Ver van zelfs bewccgzels en konltwerktiiigen van te maken, oordelen zy uit derzclver werkingen dat zy veel reden en verlland bezittcn. Zy verbccldcn zich der/elver taal 'e verllaan, y.y doen zc hun lichamcn overleven, en /.y gcloven dat ieder foort in den Hemel of in het land der zielen de Afi<:haduv< ing of de Ichets van alle anderen, die onder dit foort begreprr. worden, heft: ''t geen op de Denkbcelden van Plato uitkomt. Maar evenwel llellen zy dat de Menfchen dc andere dieren ver ovcrtref-fen. Is door een gevolg der d Walpien van 't Heydendonij en vdn V a de Zv f,t- bniikeik dcielf. de woor- den ont deGe- dachierl en de ziel uit te drukkeu keu« Zy (chryi veu dfrt Dieren reden en verflatil tue. Dit \i cen ge* 178 2 EDEN DER WILDEN vnlg dtr dwalin- Heii van •j Hey dt'ii- co:n. De- lurcii be)» xi'ii de enaiice- ic die- rtii met vicl vlyt. De ziel derWil- d^n liccft veel meer vryhcid . als de Olive, en gaat zonityds om een luchtjp. Droe- v\^ om- komcn van Hermo- timus v.m inciitii. tatih de I rut. Ttrthl- I: an. Je mmm.x, t.v;. ^^. VVi.:- diclary door lift Dro- fiiCM, de verbaftering van den Godsdientt, dat onze Wilden, in navolging der Oudcn, de /iel dcr beellen toe ccn geelt gemaakt hebben, en haar een loort van onlterftclykheid cocgefclireven, gelyk zy aan hun /iel doen. De Ileydenen in der diiad Ichynen vallgelleit teheb- ben dat de ziclen dcr i^eellen Juin Lichaamen overlecfden, en pen e ige plaats hadden in 't geen wy de Helden-Dichtersnoemen. Zonder twyfFel is hec om de dereden, dat zy grote zorg droegen voor de begiflving van die gene, die /y lief gehud badden. Men ondckt noch dagclyks in tEgypte ondevaardfche graven en holen, vaar in men een hopen lykbuiVen van mumm van Vogels en andere ibor-ten van dicren vind, die in /wachtels gewonden en met zo veel ifcorg en toebcreydyxlen gcbalzemt zynj als men voor de lyken van nienfclien aaiwcndde. Schoon ik niet geloof dat deze dwaling /o gemecn ontlcr de Latyncn gewcell is als onder de Egyptenaren, yind men "cr cv'cnwel noch cnige ovtri)lyfzelcn van in cenige Afchbnilen van dicren daar Zy vcel van gclioiden hadden. Men vind er een op een Nachtegaal dat zer apnmcrkcns waardig is, in de reys van den Hr. Milfon door Italien. De l'heure der Wilden, angt lang zu veel niet van hun lichaam af, als de onze, en niet veel meervryheid; zy verlaat het, wanneer zy het, wanneer zy het, wanneer zy het, zondern dat zy daarom de be-trying daar van verlieft, en op'ioud het zelve te beziclen. Grotd rezzen konnte haar niets, zy zweeftdoor de lucht, trekt over zee, en dringt in de ontoe-ankelykfte en de dichtgellotenfte plaatzen door, niets ftuic haar, k. dat zy een geeft is. Een zo buitenfporig gevcelen quiam eertyds Hermotimus of Hermodorus van Klazomenen duur te ftaan. Hy was zomtyds flaaiiwtens onderhcvigj die hem een geruimen tyd dood ded. En fchynen. Het gerucht gong dat in dit soort van I'aap zyn ziel Jiet lichaam verliet, en een wandling deed. Zyn Vrouw zelfs opcnbaarde dit geheim, waar van zyn vyanden zich bedienden, want hem in de zenlaat vermütet hebbende, haalken zy zich om hem de laatfte ecr te bewyzen, en verbrandden hem Icvendig, zonder dat de goede vrouw, die haar man niet al te zeer beminde, lich daar tegen llel-dc. De Inwoonders van l\lazomenen rechten een Tempel voor Hermotimus op, om hem te vcrtroollen, en zy heten een een wen een een wen een een wen, die de zyne begaan had. ACHTENDERTIGSTE HOOFTSTUK. DK7C grondleer, die by onze Wilden noch verder Ungestrekt is, maakt dat zy 't gruwclyk breed met hun dromen ophcbbcn. Nadcmaal zy de Natuurkunde niet genoeg verlaan om ze te kun- nen uitleggen, beclden zy zich in dat in der daad hun ziel, het hchaam in een diepcn llaap begraven ziende, zich van dezc ou'cn- blikkcn bedient om een wandeling tc doen, Avaar na zy wccr in kaav ytrblyfplaats keert, of weJ ilat de geeft, met wien zy gcmecn- zit erter vi V A N A M B R K A. IT. BTDEK: Schap heeben, de ziel onmiddelyk in een foort van verrukkio^ aan- klevcnde, haur te kennen gectt vvac zy vveten moet. Als zy wak- ker worden geloven zy dat de ziel wc/entlyk alles gcv.ien heelt, daar zy in hun dromcn om gedacht hcbben V A N En daar gaan zy na te verk. Alle dromen 7.yn niet even eens, De cen houd mcer verborfältig in als de andere. Daar 7.)ti 'er die een foort van noodfchikkelykhei'd inhebben, en ilie voor hen van het uiterlle gevolgryn, oni h.et N-tiband dat liet geen zy gedroomc licbben met hun Icvcn hccfp, pm dat zy gedroomc licbben met hun Icvcn hcsp, pm dat zy geluickt van deszelfs bezit afhangt, zoten cpzichte van zyii duur, als van de om(landic;heid des tyds en der y.aUcn, die het zelve geliikkig maken kunnen. Wannecr zy deze noodichrikkelyke zaak ge/ien hebbcn, moeten zv ze hel)l)en het kollc, en zo zy gelukkig gcnoeg zyn om die te vcr-krygcn, bevvaren Zy ze ze zo dierbaar als hun leven zelfs. De gene wier leven aan enig onbezielt wezen hangt, zyn minder te beklagen als die gehe vor het van het noodlot, an enig dier docn nf han-gen; want dit te Iterven komend, lopen v.y het zelfde gevaar, en 7,v geloven zo vail dat zy niet lang te leven hebben, dat verlchey-de inderdaad het Orakel van hun inbeelding hebben waar gemaakt, korten tyii dar na geflorven zynde,' ohi dat zy daar valt geloof an I'ocgen dat zy niet lang leven kdrtrien. Dit Äerband van zaken, %velke, Ichoon den menfch vremd zyn-de everiwel een zodknige vcrknochting met zyn leven liebben, komt van een bewegjig van de zibi, van een geheimen drift en een imiturlyk vtrlangcn, die de zele na deze zaak doet haken, eaon- der haar fech evenredigheid en een fympaty maakt, uaar van of de rull in derzelver entring afhangt J vveike hiaakt dat de ziel ontroert word, en dat zy. in het lichaani dat zy bezit onverdUldig wordende j hem verfcheyde 2iekrcns en dikwils de dood zelfs verOorzaakt. Die verlangcn vcrfchilt van deze voorbygaande en vrywillige ver- iafigcns, die een kcnnis van het voorwerp, waar na de wil Urekt, Vcronderilellen. Dit is ingelchapen, huisveftende in de ziel, en vcrondetlleit gcCn keitnis in die perlbon zelfs , die zo veel belan^ heoft om te wetcn wat zyn ziel wenfcht, en die het evenwcl ge- maklyk gebeuren kan dut het niet te weten krygt, zo zyn ziel zich in \ dromcn niet vcrkldart. , i De gevolgcn waar aan men zoii bloot geftelt zyn, zo men de 2,icl in haar wil net involgde, verplicht hen om hun droroen met vlyt gade te l^aan , en noodzaakt den dromer niet allecni, maar ook al zyn landshiiden om hem allc voldoening te verfchniTen ,. die hy tot vervuUing zyner dromeh begeren kan ; zo dat zy in deze gele- geniherlcn niet alleen niefs van 't begeerde afllaan, 'tgeendegroot- Al- fchande zou zvn, hiaar zy komen zclft iemand in zyn vcrniaak te gemoet , en offeren hem bet dicrbaarflc dat zy hebben op.. Een oud Ze4ideling heeft my verhaak, dat een van deWildenge- droomt hebbende dat het geluk van zyn leven af hong van het be- zit ertef vrouwe, dife aan een van de voornaamften van 't dorp," Y 3 daar Alle Dro. . 1 men lyn niet evtn- cciis. Zyine- nuiidat w.i.ir vnii zy *^'=" ic (Irnon't lic.i'i>eii ten vcr- hand I met hun leven het ft, CM tllf- ten nii^c vnor vy hc( txl)- beii. 1 ■ .*» \Zoii-. Icliande cnJer ., hen zyn it'maiiU hetKc- druuni- de te wei^e- rcn, Si i8e ZEDEN DER WILDE N tartb. in Catm. Hoeiy die dro- mcn zomiyds (lour cen vondtc leuraei- len. Onder 4itdro- men feeltyds veeltyds veeltyds ichel- mmj. I Verband aan, en de verlaten man veraochc zynde zich elders te voorzien, deed hy het uit toegeventheid, en on alle vermoeden te benemen dat hy noch op zyn ecrtte vrouw dacht. Hy nam zc evenwel wederom na de dood van dicn genen, die ze gefcheyden had, die kort daar na voorviel. Zo het moejelyk is den droom te vervuUen, en dat defzelfs uit- voering droevige gevolgcn met zich fleept, of vol vremde grillen  makcnt mt;t hem als een krygsvyiind te verraifen en als een flaaf te handelen. Hy lict zicli een genumen tyd zeer wel branden, en meende dus de voorzcgging van een zo droevigcn droom te ontzc. Wanneer men, als zy leis verdrietelyks gedroomt hebben, dat men niet graag vervult zou zien, hen liartnekkig daar op ziet länge, voegt men geichenken by de gewone wyze van dezc buitenlporige dromen teleur teilen omhier door hun boze wil te vermurven. Maar deze vemoegen zich hier niet altoos med. Een Wildeman > boos zynde dat men tegen zyn dank aan een flaaf in zyn hut het leven gefchonken had, behielt hier over een dodelyketi haat tegen hem, dien hy verfcheyue jaren fmoorde. Eindelyk niec langer veinzen kunnende, zeyde hy dat hy gedroomt; had dat hy menfchen-vlees at, en kort daar na verklaarde hy dat het van 'c vlees van den voomoemden flaaf was. Men zochc te vergeefs dezen Wreden droom te ftellen, men make verfcheyde men- fchen van deeg, die men onder de afch braadde ; hy verwierpze, men liec niets na om hem van gedachten te doen veranderen, hy iiet zich niet bewegen, en men moeft den flaaf den hals breken. Deze vryheid die zy hebben om alles wat zy wenfchcn te vra« gei -n te cdangen , uit eerbied voor de dromcn , raaakt dat 'er dikviiis zyn die daar ;-en misbruik van maken, en llouc eillchcn 't gc-<.i'. ^y met wakenci. ogen gedroomt hebben. Een Wilde man, eer« Franfchman die flaaf onder hen was,een fraai dekkleed, en dat beter als het zyne was, hebbende zien hebben, droomdcdaar aan- ftonds van , en vroeg 'er om. De Franfchman die met zot was gaf het goedsmoeds , ilaatmakende van zyn garand wel te zullen krygen. Wcinig dagen daar na ging hy na de hut van denDromer, en een fchoone buttclslere rok gewaar zynde geworden , veinsde hy daai- van gedroomt te hebben; de Wildeman gaf zc over /on- der zich te laten bidden. Dit over en wcer dromen duurde eeni- gen tyd, de Wildeman droomde altyd , en de Franfchman cited Jiem befciieid, ponder zieh in hec vogrwerp van zyn drvom te ver- grypeo. iiu* VAN A M E R I K A. II. BOEK. 181 Eindelyk wierdhet de Wildc eerft moe. Hy gingnadenFranfch- man toe , en ging een vcrdiag met Jiem aan , dat zy niet mcer iliomen vouden van hec geen den een of den ander toebehoorde. De Franicliman was te vrede , maar verloor meer als de Wilde door dit verdrag. NEGENENDERTIGSTE HOOFTSTUK. BEhalven dcze vryheid die ly Jiebben om in 't byzonder al wit het voorn^ip van hun dromen geweeft is te eilFchen) hebben /y noch een algcmcen fccll , dat als het feeft der dromen of der wenfchen is. Het gelykt enigzins na het cud gebruik der Oofterlingen, van clkander door raadzels en verblocmde Zinnebeelden te ondertaften, en is ter zelfder tyd een gevolg van de Bacchanaal- en Saturnaal-feften, waar van vvy een overblyfzel in de mommeryen en verkle-clingen van den altenavond-tyd behouden hebben. Het begint ontrent op den zelfden tyd, en duurc zomtyds drie of vicr weken na den ander. Onze Wilden noemen het Onfiotiboiiarori, de Gekbeidof Zinneloosheid, om dat zy dan waarlyk gek fchynen en een flag van de molen te hebben. Hot gantfche dorp vervalt tot een i'oort van uitijnnigheid. leder verkleed zich op zyn manier. Zy makcn niomaanzichten van fchorilen van bomen, gelyk die daar Virgiliis. V van sprecht, of van een zak, daar zy op de plaats daar de ogen en mond llan, gaten in fnyden. Zy befchilderen en klee-den zich op een gants koddige wyze. In deze toerulling lopen zy als zinneloze van de eene hut na de ander, alles brekende, aan ftukken lände en overhoop werpende, zonder dat'er iemandiets tegen zegen kan, of zelfs eens denkt om 'er over te klagen. De verländigen evenwe begeben zich offen, land, want het is seen to war van men zich bedient om zyn haat en byzondere wraak to volden. Ichreuwcn zo hart als zy kunnen dat zy gedroomt hebben, en laten die gene die zy ontmoeten raden, wat hat voorwerp van hun dromen is, die ten delen in de verfcheyde Zinnenbelden van hun bezwecken sprakige vermommen, en ten de door eingegen rickenden, woorden, die zy onder hunne gezangen mengen. Die het gcraden het besteht meist bekannten en de wenl'ch van den vermomenten volden, 't gcen zy met vermaak doen, eder het zich tot er kunnen oploden. Men bezwecken ook met allerhande sooten. Van gefchcnken, en men zie zie weer heen gaanmet bylen, keten, porctlcin, huisraad, met ccn woort met alles wac hun gaiding IS, hölgeden, vooral met Ipyzcn, daar zy zich op \ seeft maken, 't welk eindelyk eindigt met, gelyk /y /oggen, de jekheid iiic hcc dorp te jagcn, ten naaltcnby gelyk het gemene volk in Europa den ryken jood bcgraven. Na het seeft men icder werom dat hy gegevcn heeft, \ geen de oplollmg van 'c ryken was. Nade. Feeft der Dro-men. Hoe by de Wil-den ge-nuemc. Georg. 2. Zy laten de gebe die ze ont-moeten raden wat het vocr-wcrp vail hua dromen *  dit feft zyn oor- proiig van heft. Oiaren wat is. Nademaal de meefte sekären der Wilden by nacht geviert worden, en dat men ze op die fieferde hoch en in de hatten ziet lopen met brandende nouten of fakkels van ichorfen van berken-boom in de hand, heb ik enig vermoeden, dat die zyn eerllen oerprong aan de razende danllen die men ter ere van Bacchus, Pan, Ceres, Vulkanus, Prometheus, Minerva en. vierde, en men het sechs der Fakkels of der Lampen moemde, waar van wy verfchieden overblyfzels in de oude gedenktenkten, en in de Scary vers, die er onder verfcheiden namen van gefchreven hebben", en waar van men den oorfpronc tot zo hoge tyden brengt dat men er de inftelling van aan de Goden toefchrcef, of wel aan de eerfte bewonders. De beroemdfte de Zerfeften warden de Panathene te Athene, ter ere van Minerva; de Luperkalia te Rome ter ere van Pan, en het seest der Lampen in Egypte, ter geheiigenis van Ifis. Ik twyffel niet of het seest der Lantaarnen, dat met zo veel ftaatfi by de Chinezen geviert word, en waar van wy zo een Jieeriyke befchry. ving in de gedenkfchriften van Vader le Comte hebben, is ook een overblyfzel van deze Heydenfche feel ten. Schoon ieder in 't byzonder de vryiieid hecft om op zyn gemak te dromen , en door de Dromen kennifle krygen kan , die zyn ziel of de geley-geeften hem tot zyn eige belang ontdekken ; meet evenwei de ziel eerft door de proeven der Inwyingen , door het vaften , door de kuisheid enz. bereyd zyn , dat zy deze verheve en gewichtige kennille , waar van iiec Icven af hangt , ontfangen- Zy moet eerll van de ftottykheid en de zinnen ontbonden zyn , daar de vermaken en de nootdruften van ^t ligchaam haar ingedompelt hielden, dan krygt zy een fcherper gezicht, en van naby met de geeften omgaande , ontdekt zy door liun middel deze wezentlyke zaak, die met al haar wenflcher \erknocht is, en die de Wilden hun Oiaroii noemen- Deze Oiaron , die hem in een van deze verborgene dromen ver- toont word, bellaat in de eerfte bagatel die hun door de herilcns wclke door den flaap onthutU, of door een lang vaften ontllek zyn, fpcelt. Een riet , een mes , een berehuit, een plant , een dier, met een woord wat het ook voor een ding zyn mag, is de Otkon,deOkkiyde Manttou , dat is te zeggen de Geeft: nict dat zy geloven dat het wezentlyk een Geeft is , maar eer een zinnebeeld daar van, het tekcn van 'c verdrag of de geeftlyke vereniging die 'er tulTchen hun ziel en dezen Geeft is, die zicli aan hen verbind, door wien zy alles moeten weten en allcs uitwerken ; want iiic kracht van deze Oiaron kunnen z j zich herfcheppen , van cic one plaats na de andere voeren , en doen wat hun lull. Het denkbcelc dat zy hier ontrent hebben , komt met dac geen dat wy van de Wecr- wolven hebben over een. De Oiaron is het beeft dat hun in hun rey- zen en bezweringen behulpzaam is , 't zy dat zy deze tochten we- zentlyk geloven te zyn, 't zy dat zy vaftftellen dat de ziel zich al- leen los maakt , of dat de geeft volgens iiun mening en wenflchen Ce werk gaat. Alle beiitten zy deze kracht niet even fterk, zy geloven dat 'cr men- VAN A M E R I K A. II. BOEJC. 183 enhec, enhec twyffel i by de befchry. Is ook de cne lenkbcclc ]e Wecr- |hun rey- iten we- zich a!- mflchen dat 'er men- Menfchcn /yn die van de geeften meer bcgunftigt wordm, die Deeene mcer \ciliclit z^n als het gemecn, wicr /.iel niet alleen 'vat hen Mcnfth iterfoncel betrett gevoelt, maar die de /.iel van amleren tot in den JJ|"^^ grond bclchouwen; die door het kleed dat de/ele bedckt door- van de drm^cn, en daar de natuurlyke en ingebore driften die 7.y heeft Geeflen cewaar worden, fchoon deze ziel /.c zelfs noch nict gemerkt heeft, ^8|^|" of noch door geen dromen verklaart, of 00k dat die gene die de^C (Iromen gchad hebben,  genoemt AYorden, niet wie men veronderftelt dat zy een naauw vcrband hebben. De namen van flw'; ayen-i Boyeiy Payes enz. die men hun by de verfcheyde Volkeren Payes van Amerika gecft, komen op de zelfde betekeniflen uit. Saiokat* ta eit ' Agot- liiina- chea wat voor men- Tcheii zyn. VEERTIGSTE HOOFTSTUK. V 1 • DE Wigchelaren zyn in alle tyden van het Heydendom als Wy- zen aangczien gcweeft, die kennis van Goddelykc en men- iciielyke zaken hadden, die de kracht der kruiden, ftenen, meta- len , en alle de verborge krachten en geheimen der Natuur kenden; niet alleen doorgronddcn zy de harten, maar voorzagen het toe- koraende, zy lazen in de Starren, in de boekcn van't noodlot, ert ondcriiielden een gehcime omgang met de Goden , die de overlge inenfchen niet waardig m aren ; 't geen by een ftrenge levens-v/yze tn een gclchiktheid van zeden, ten minlien in fchyn en buiten op- I'praak gevocgt , hen by al de wercld gcacht maakte , die met hen als Godlpraken of werktuigen van de Godheid raad quam ple- gen. Dc Arendioitanneii of Agofiinnachen , opvolgers van deze Wigche- laars , zyn ook buiten-gemene menfchen , die him ftaat in aanzien brcngt , en die men over alle zakcn komt raadplegcn , als of zy de mond der waarhcid waren; want niet alleen leggen zy de dromen en de gehcymc wenfl'chen van dc ziel uit, maar daar is niets daar hunne weteni'chap voor iluit. De Voorzeggingtn van het toeko- mende, de uiillag van een Oorlog, van een reys, de verhole oor- /.aken van een ziekre, 't geen ten gtlikkige jacht of vifchvangit maken kan , gcilolcn goederen , tovcryen en bezweringen , cinde - lyk alles v\at de Waar/cggery aang.iat, Jioort volkomen ondcr hun j;el)ied , en meet door hun handen gaan , op dat zy de brort' van 'f 4iiiiad mogcn ontdekkcn, lict bczwcren, atkercn, en daar de no- Z ' dige Dus wordeii degeou grni'.anit die oin« met de Geefteu hebben. Attn- tiieuan' tten cil y1gof/in- nmi.<u ot Waar- zeggers. i84 ZED EN DER V/ILDEN turn : duf worden ao w«l inannea •Itvrou- Win ge- rneinr die ie- mand bctove- ren dwr devroa- VKtn 't neen verdacht lioiideii Wuidcn. Schry- Verj ge- voelen ointr'>.>t de To- very eii ringcfl. dige hulpmldddcn toe vcrfchalVen. Ook larenzy niet na hun nering wcl te doen geiden. Zy hcbben noch ccn andere foort van buitcn-gcmene perfoncn, die -ly ook yJgotkun oi Gcellen iioemrn Dit zyn de gene die ie. mand bciovcren. Daar zyn ^cr veel v-in &,\ foort, 20 wcl mannen als vrouwen. De laatligenoemde worden vooral vcrdacht gehouden zich met dit nmbacht te bemoejen » 't wclk gcen andcr oogmcrk hebhcnde als quaad ce doen en te veroorxakcn , ha:ii nic afgryzen doet aanAten , en haar noodzaakt /ich om haar boze ilukkcn te vcrbeigen, en de Pricfters in achtii brengc, wier voornaamfte bc/igl)eid is dczc betoveringen tc oncdt ken daar de Autcurs van aan te wyzcni m daar in te verhelpen. i-i .n \ Js een lift \ n de Godver/.aker,s tn een uitwerking van \ On- geloof, dat hed.ndaags in de v ereld zo fchriklyk toeneemt, dat zy enigermaten uit het denkbeeld van die gene zelfs, die voor Gods, dienlligwillen doorgaan, het vermoedenuitgewifcht hebben dat'er inenlcHen zoudcn gevondcn wordcn ) die door bezweringen of To* very omgang met de Duivelen hebben^ < Men heeft dit gevoelen voor een zwakheid van herflens uitgekreten « die men niet meer als in de vroutjes en H gcmene volk of in de Priellers en geeftelyke perfonen dulden kan, die men veronderil^k bclang te hebben om dcze dromen van 't gemcne volk , die ccn wys man niet zou dur- vcn Itaande houdcn, te voeden. Om evenwel dezcn Gcelt van ongclovighcid in tc voeren.moeten deze zo genoendde Vngeeften in 't midden van licht alwillcns blind zyn; zy moeten net oude en Nieuwe Tcltament omvcr werpen, en de ganti'che Oudheid der gewyden en ongewyde Hiltoric ty'genfpreken. Men vind overal getisigeniiren van dezen omgang der Menfchen met de Godheden van 't Heydendom,' of om beter te freken met de Duivelen; en vcr dat de Heydenen zeHs ooit gc-tracht hebben dit gevoelen uit te roejcn, begonnen zy in tegen-deel, zo dra het Chrillendom opquam, zicii te beklagen, dat deze omgang zo klaar en menigvuldig niet meer vras: waar door hun Goden groot na^eel tocgebracht wierd, die van alle menfchen veraten wierden. Gelyk zy zelfs al de wereld fchenen te verkten. 'Is waar dat 'er ten alien tyden ongclovigen zo wel als ccnvou-dige en al te lichtgelovige luidcn geweell zyn. Maar de opgebia-2enheid van 't ongeloof in de ene, en de dwaze lichtgelovigheid in de andere moet de waarhcid niet benadelcn. 't Is ook waar, dat 'er onder de Pricfters der Afgoden, die meer verband met de meerschaften die zy dienden hadden, en die belang hadden om hun naam door wonder'erken l^aande tc houden » iiltyd grote bedriegers en rechte quakzalvers geweell zyn, die het gebrck der Duivelen, wanneer deze zwegen, vervulden, en de menfchen beguiclielden en een rad voor de ogen draaiden; maar dit was zo algemeen niet of daar was ook enige wezentlykheid, ware betoveringen en bezweringen ware G Ceftryvers, lüden die door den Geeft van Python yerrukt wieder, die de levende en bezielden werktuigen VfZKiit WMr door de Duivels hun Ors^kels gavcn. Men zou de we- VAN A M E R I K A. II. BOEK. 18j ' f'gcn hun zelvcn aan, om Cj( dsdienft die zy vcrkon- ingen van de nieuw cnt- wcrd voor a1 tc zot aanzien, indien men wilde vcroiulorftellcn diit /,y enige ccuwen lang zich door ecnig Googchelaars had laten bctlriegcn. 't Geen ecrtvds gefchicd > is en zelfs to met getuigen verfterkt wns, kan noch hedcnd.iags zonder tcgcnftrydigheid gefchlcdcn. Schoon na de komil van Jefus Chriilus de Orukes iiadden beginnen op to houden, en dat de Duivels vcel van hun macht verloren daar i>ct Cliristendom worten, hiclden, evenwel niet volkomen op, en de kerkelyk littoric verfelhaften ons vele voorbeelen van deze omgang met de Geeften der Duisterinis; die de Heiligen en de Opvolgens der Apotts, dikwils gcnoodzaakt hebben a;m de waarlicid recht te be\v tot ecn getuigcnis te ftrckken u.ii digden. Hedendaags zels gevcn ons de '] ^ dekte landen, daar de Afgodery in m luar '1-acht is, te kennen, liar God noch toelaat dat de Duisterin daar op cen gevoclige wyze over de Ongelovigen zyn macht oeffcnt; Dac hy Orakels door den mond van ein dezern ongclukkige fchepels geve, dicn hy de ccr die hy hem aandoet van hem tot zyn werktuig te gebruiken, diir doct komen te ftain : en dc Zendelingen hebben dikwils de vcr- troolig gebre van te vernemen, dat hf.t enkele bywezen van ce Chriften hem verllomt, en dc uitwerking van de bygeloviglieden van 't Heydendom gertuit heeft. Wat de Wiiden van Amcrika aangatj men heeft er verfchey-dcntlyk van gel'proken. Die gene die Befchryvingen van zu Zuidcr-Amerika en Mexiko gemaakt hebben, zeggen alle zonder uit-v.ondcring, zelfs dc Frotelanten, gelyk de Prcdikanten Leri en Ro-chcfort, dat de Duivel onder verfcheyde gedaantens verfcheynt, dat vy met hem weentlyk omgaan, en dat zy hem veel meet vrezen als men denken kan, om dat hy over lien veel wreedheid oefent, dac liy ze gruwelyk flaat en dikwils zichtbare tekens van de Ihgen, die hy hun gcgeven heeft, overk it. Ik weet geen Reysbryver, die anders van de Barbaren. Vrankryk zeggen, en vvy lezen in de eerfte befchryvingen dat de bcrocmdc Memljertou, Hooft der Sourikezen > (door de Rey- zen van Champlain, Lefcarbot > en Vader Biard bekenc ) en die ecn zo voornaam Wigchelaar geweft was, bckeerc wierd, en voor reden van zyn bekering bybracht, dat de Duivel, die hem dikwils verfchenen was, noodzakelyk een quaad meeller zyn mocrt, om dat liy hem nooit als quade werken bevolen had. De meefte Schryvers fpreken evenwel anders van de Wilden van Noorder-Amerika; de Zendelingen van Nieuw- Vrankryk, die hec mceft van dit foorc \ an Priefters te lyden hebben gehad, dewelke de volkeren in hun oude bygelovighedenonderhouaeride, degrooc- de hinderpaal aan hun bekering toebrachten, wendden Dadelyk veel vlyt aan om te onderzocken of de Duivel enig deel in hun bezweringen of andere bygelovige oeffeningen had; maar wat moeite Z X zy Df9ra kch hieldrri- nadc kuiiilt van Chririut niet vol- koinca op. Eniyn in de hiidrn daar de dery hcerfcht noch niet op gehoii- di-n. Dckf- ring van Mem- berton, Hooft der Sou • rikcien. 18^, IMAGE EVALUATION TEST TARGET (MT-3) // W ^.^. ^ 1.0 I.I :^ li£ 112.0 IL25 nil 1.4 1.6 '/ aC'' f 1/ <> HiotDgraphic Sciences Corporation 23 WEST MAIN STREET WEBSTER, N.Y. 14580 (716) 872-4503 ^ ^ 4^ 1^5 Z E D E N D E R W I L D K N Schry- vcr \vil <iit evcn- wel iiict volko- inen tueflaan. 'Zy vcr- Ichillen metals ill lict aictk. Nadere over- een- komft. 2y ook mochten aanwenden,?.y kond Schry- vcr- Ichillen metals ill lict aictk. Nadere over- een- komft. 2y ook mochten aanwenden,?.y kond Schry- vcr- Ichillen metals ill lict aictk. Nadere over- een- komft. 2y ook mochten aanwenden,?.y kond Schry- vcr- Ichillen metals ill lict aictk. Nadere over- een- komft. 2y ook mochten aanwenden,?.y kond Schry- vcr- Ichillen metals ill lict aictk. Nadere over- een- komft. 2y ook mochten aanwenden,?.y kond Schry- vcr- Ichillen met En nicts ondckkcn waar uit 2y een vail befluit konden halen. Zy namcn dan in de/e onzekcr- heid yoor cm derzelver bygclovigheden, die zekcrlyk quaad zyn, tevertogen* en den Doop niet als aan zuUiC tc bcdienen, die in hun belydenis opendyk deelve vcrz:iakcen; maarzy geen de andcre zells van hun bczweringen en waarzeggery zcyden voor jjcuzelingeri rtioellen aan/icn « en zy ontdekten in hun gewaandc Waarieggers niet als enkcle Eedriegers en onnozele Doktors, die men nadethand gchoeitit hcefc, als of al hun kunft maar in enkele opfnydery beilond. Staat aan my niet dit gefchilte befliilen, en ik wil wel geloven dat al de wonderen die de Jonglers uitrcchcn in den grond niecals op natuurlyke oorziken Iteunen, niet zo zeer om dat hun voorzeggingen verdachc zyn, en dikwils tegen de uitkomil ftryderi, gelyk men beweert (want de Diiivel is altyd de Vadcr jAtx Leuge-nen geweft, en heeft de menfchen door valirche en tvvyffelachtige Orakls in dwalingen eellort ) als in der dautl om ilat 'cr weinig wondderwerkcn zyn» die men niet door schcndigheid na apen kan, %o dat het by na onmogelyk is iiet w arc van het bcdrog te onder-fcheyden. Dit niet ttgenftaande evenwel zyn 'er zommige zaketi die my verbaaft hebben, en die ik geloof Dac een zondererlinge opimerking Vereidigen. De eerilc is deze overreenkomd van denkbeclderi tn werkingen der Jonglers of der gener die vcc of menfchen bezwercn met het geen wy by de Ouden aangaande de Natuur van hun betoveringen, en Waarzcgging lezen, in de tyden dac de machten van ongercchtigheid meer erkent of minder in twylfel getrokkcn wicrd. De Jonglers en de bezwecrders worden, gelykik gezegt heb, als Agotkon of geellen aangezien j ter oorzaak van den omgang die men wil dat zy met de Geellen hebben. Zy verfchillen in Ichyn pict van den ander, als in het oogmerk dat zy Jiebben: de bezweerders ncrgens anders op uic zynde a's om fchade toe te brengen en quaad te doeni de Joni^icrs tcgcndcel, fchoon zy hun kunnen misbruiken, nitc als hec gemerie welzyn bcbben-dc i en ecn hulpmiddcl tcgen het quaiad dat andere zouden kunnen doen, of reeds gedaan hebben, zoekendc te verfchalFen. De maciit van boven natuurlyke zaken uit te voereri, komt in bie uit den zelfdeh oprlprong vooit, dat is te Zeggen uit deom-gang met de Geeften. De aching de Wilden voor hun Wigchelaars en de uiterlle af keer die zy voor de Toveraars hebben doet my gelovei dat zy evenwel enig onderfcheyd Hellen tuflchen de Geeilen, v^aav med zy gelovei dat de zelve omgaan> zo dat zy deaken dat de goedere ooi'zaak van de wonderen zyn 9 die hun Frriefters iutvQepeiv» en dat de ouade in tegendeel de toverycn en bezweringen veroorzaken, De Ouden waren van het zelfde gevoe-len } w4nt fchoon wy al de wetkingen van de omgang met de Go-den als een werk van den Gee^c d^r duifternis moeten aanzien* zo \cclals de zwane kunft > fchynt  Goden ludden- Deze word met grote Loftuitingen gevierdi zy wierd inde Inwyingen geleert en was de vrucht van de jnoejelyke proeven, die de gene die zich lietfen inwyen moeften ondergaan; in plaats dat de To very met zuik een afgryzen wierd aangezien, dat gelyk men een reyn en zuver iiart moeft hebben om tot de Inwyingen toegelaten te worden, dezonder de gruwlyke zon-Ien gerekent wierd, waar aan men maar bchoefde Ichuidig of zelfs van verdaciic te zyn, omvoor altoos uit den Tempel van Ceres en hare verborgentheder uitgelloten te zyn. Heliodorus heefc zeer wel deze twc foorten van Tovery der Ouden onderfcheyden; zie hier hoe hy over dit voorwerp een E-gyptilcii Piiefcer Doet fpreken: Vele belden zich in dat de we- tenfchap der Waarzeggery by de Egyptenaren over al de zelfde J, is in de gene die 'cr zich meebemoejen, en zy zyn in stakgrote- lyks mis,, wint daar is een gemene tovery, die om zo te fpre-; ken altyd, langs de aarde kruipt, ilaafachrig aan de schimmern j der doden verknocht is, en gedurig om de lyken waart. Xy is altyd ontrent de kruiden bezig, en geeft zich tie ijemaal aan de bezweringen over, hebbende uit zich zelven geen goed einde, kunnende de gene die zich daar op toeleggen daar niet toe bren- e;en, en zich in tegendeel dikwiU in haar gronden vergilTende. „Ly laat niet niet na enige wonderen uit te rechten, gelyk als ich im- 5, men van zaken te vertonen, die niet en zyn, als of zy 'er we- „ zentlyk en;in der daad tegenwoordig waaren; de menfchen in „ de vervvachting van 't geen zy hoopten te leur te ftellen, vin- „ dende alio dagen nieuwe misdaden uit, en zonder ophouden de „ vuillte driften koefterende, met de middelen te verlchaffen om „ zich in defchandelykfte welluften te dompelen. „ „ Maar de andere, die de ware wysheid is, waar van deze eer? „ fte te vergeefs eehgewaanden luifter, om zich te vermommen, „ traciit te ontlenen, en waar van wy, Priefterlyk gellacht zyn, van der jeug Aan ons werk maken, verkält zich door de Befpiegeling boven de hemelfche zaken; zy verkeert gemein, met de Godlyke Natuur; zy heefen eniger maten, decl aan de Godlyke Natuur; zy legt zich op de kennis van den loop der Starren toe, en haar voordeel doende met alle de kennen, nis die zy verkrygt met het toekomende te dporgronden, legt zy zich toe om van des menfchen leven alles wac ae ziel en liche haar schaden kan te weren, en ter zelfder tyd wend zy al haar pogen aan om dezelve tot het goede en de deugt te geley- den. De zelfde Egyptische Priester Chariklea het verzeek afllaande dat zy hem deed van over het noodloc hares minnaars met een Toveres te mogen uaadplegen, die Zy in de nare nachc haar, bezwerin-gen zien doen, geeft haar te verlaan hoe groot een afgryzen men voor deze zwarte kunft heben ihoeft, zeggende » dat het een „ godloze en vervloekte daad was, waar van 't gezichc zelfs ver boden was, ten zy men gedwongen was dezelve aan te zien>,, gelyk hy zelfs in de tegenwoordiM omftandigheden was. Want, 