Een bliksemschicht der XIX eeuw
Charles, Rudolf, editor
Het enkelvoudige kan hoegenaamd geen deel bevattet. Het enkelvoudige kan feitelijk noch denkbeeldig verdeeld worden, alle ontleding er van is onmogelijk. Het enkeren een is, kan daarentegen een zeker aantal deelen, en zelfs een oneindig aantal deelen bevatten, met elkander verbonden door een onderlinge betrekking, eene onderlinge hoedanigheid, die uit hunnen aard voortspruit, en dan zelfs wanneer het wezen, dat een is, feitelijk niet kan verdeeld worden, zoo als het oneindige, dat steeds al de deelen bevat, die zich in hetzelve kunnen verplaatsen, zonder er immer uit te treden, is het altoos denkbeeldig verdeelbaar, dat wil zeggen, onderworpen aan ontleding, waar-toe het geéigend is door de verscheidenheid of de menigvuldigheid der termen in hetzelve vervat. Het denkheeld der cenheid, sluit in tegenoverstelling tot dat van enkelvoudigheid het denkbeeld in der meervoudigheid, en in het on-eindige, het denkbeeld der oneindige menigvuldigheid der termen en van de eendragt, die er tusschen Al deelen, waaruit het zamengesteld is, onderling bestaat. Hoegenaamd geene dezer hoedanigheden bestaat in het volstrekt enkelvoudige wezen; daarin zijn noch termen van vergerijking, noch voorwerp van ontleding, noch betrekking, noch verbinding tusschen zijn deelen. Het denkbeeld der eenheid is en het zijn wezen niet in hetzelve. Het ware denkbeeld der eenheid sluit dus het denkbeeld der enkel-voudigheid uit, in het wezen dat een is, even als het ware denkbeeld der enkel-voudigheid, in het enkelvoudige wezen het denkbeeld der enkel-voudigheid, in het enkelvoudige wezen het denkbeeld der enkel-voudigheid. Uit hunnen aard enkelvoudige wezens kunnen door hunne aaneensluit, door hunne vereeniging een wezen dat een is voort-brengen en een gehcel maken. Maar een enkelvoudig en in zich zelf alleenstaand wezen, kan nimmer een gedeeltelijk wezen voortbrengen, een, in hetwelk het merkteeken der eenheid zich openbaart, door de oovenstemmende betrekking van al de deelen, en dus nog veel minder een volstrekt geheel, waarin dat merkteeken zich in den hoogsten grand vertoont. Daar het denkbeeld van de enkelvoudigheid en dat van de eenheid, gelijk wij aldus hebben doen zien, evenzeer verschillend en onderscheiden zijn, als die van het enkelvoudige en meervondige, is het klaar-od. Zijn? Vult Leibnitz, de godgeleerde, wanneer hij redeneert en hij op houdt te geloo. Ven, of wanneer men het verklaart en met ziel zelven in overeenstemming brengt, den wijsgecr en den wiskunständenen niet aan? Hoe het zij, wanneer het oneindigdeelige stelsel het bestaan van het oneindige bewijst, dan doet het dit slechts onder de voorwaarde van de oneindige menigvuldigheid der termen, die zij insluit. Het toont an dat de afgetrokkene wiskunstige eeuheid eenheid eenheid is, en daarin komt het overreen met de rede en de waarheid, wan-neer men de zaamgevatte werkelijkheid der dingen beschouwt. Wanneer de denkunde en de wiskundige wetenschap niet voldoende mogen zijn om te bewijzen, dat de oneindige en volslagene eenheid niet enkelvoudig is, maar meervoudig, dan zullen al de andere weten- sschappen, ten einde dit vraagstnk van het oneindige en zijnen aard, het voornaamste vraagstuk dat de rede kan behandelen, en dat zij ge- roepen is te beoordeelen en te beslissen, uit te putten, ten gunste van deze waarheid en in strijd met uwe wedersprekende en ongerijmde be- gripsverwarring, die de enkelvoudigheid met de eenheid vereenzelvigt, komen getuigen. Al de wetenschappen, zij die door de wiskunstige we- tenschap geschraagd worden, zoowel als zij die geheel vreemd aan de- zelve zijn, zijn het gevole van twee werkingen, de ontleding en de begripsverbinding, en deze twee werkingen vorderen noodzakelijk de eenheid en de menigvuldigheid in het voorwerp, waarmede zij zich on- ledig houden. Beide zijn in hare bijzonderheid (specialitezt) slechts eene gedeeltelijke ontleding van he Tageen in het geheel is, als zelfstandigheid, als verschijnsel, als betrekking. Zij is te gelijkertijd gevestigd op de meervoudigheid en op de eenheid. In het geheelal bestaat zoowel het voorwerp, als het onderwerp van alle wetenschappen, daarin hebben zij haren oorsprong in de betrekking zelve van den mensch tot het oneindige. Destin stroomen ze alle zamen, Zijn volstrekte een- heid verbindt hen, en daarom, als het oneindige beroerende, zijn zij onuitputtelijk en hebben deel aan zijnen aard. Ieder harer weer- kaatst dus in hare bijzonderheid de meervoudigheid en de eenheid van het oneindige, waarvan zij een gedeeltelijk beeld is. Alle wetenschappen zijn bepaaldelijk ontledend en verbindend; zij vangen aan met de ontleding en eindigen met, de begripsverbinding. De sterrekunde, de naturkunde, de scheikunde, de werktuigkunde, de ontleedkunde, de ontleedkunde, de physologie, de aardkunde en alle andere weten-schappen, zonder uitzondering, zijn slechts ontledingen. De bepaalde wetenschap is in hare algemeinenste, volstrektste opvatting, de ontleedling van het oneindige; het is het oneindige in al zijnne gedeeltelijke uiten beschouwd. Wanneer het oneindige enkelvoudig ware, wanneer er niet overal in hetzelve meervoudigheid, menigvuldigheid der termen beston-de, wanneer er tusschen al de deelen, waaruit eenheid is zamengesteld, geen getal, maat, betrekking, overeenstemming, verschil of vergeclijking bestond, zoude er dan mogelijkheid bestaan eenheid is zamengesteld, geen getal, maat, betrekking, overeenstemming, verschil of vergeclijking bestond, zoude er dan mogelijkheid bestaan eenheid is zamengesteld, als oneindige en als al, en die al de geslachten, al de wijzen van zijn ET GEBIED DER REDE. Bevat, ware het ontoegankelijk voor en weder spannig tegen alle ontleding, — tegen alle wetenschap. In zijn enkelvoudige oneindigheid zou het een — alleenstaand wezen zijn; er zou in hetzelve, noch buiten hetzelve, noch buiten hetzelve, noch in iets daar beneven, er zou geen enkel wezen zijn, dat in staat ware zich hetzelve te denken; en daar de gedachten, om mogelijk te zijn, twee termen, een voorwerp, een onderwerp en eene betrekking vordert, zou hoegenaamd geene wetenschap van het oneindige, hoegenaamd geene wetenschap van het oneindige, hoegenaamd geene wetenschap van het oneindige, bij — gebreke van deze twee noodzakelijke termen. De voorstelling van het enkelvoudige oneindige is dus de ontkenning en de vernietig van alle ontleding, van het ongerijmde, van het ongerijmde, het is de ontkenning van het geheelijkheid bestaat, de ontkenning van den mensch en het geheelal, de ontkenning zelfs van het geheelijkheid bestaat, de ontkenning van den mensch en het geheelijkheid, de ontkenning zelfs van het One indige, dat men bewijgen will. Ik breek hier af, mijnheer, en ik ga in korte woorden nétvaamgal voerde na. Het denkbeeld van het oneindige is een denkbeeld dat de mensche- lijke rede erlangt, door het feit zelf, dat de mensch een gedeelte van het oneindige uitmaakt, waarin hij leeft, waarin hij leeft, waar- mede hij door al de punten van zijn aanwezen in betrekking staat. Zijne rede, die het zintuig of zoo u deze uitdrukking beter bevalt, het ver= mogen is de betrekkingen te bespeuren die de dingen onderling bezit- ten, kan niet in gebreke blijven, hem, wanneer zij werkzaam is, het bestaan van het oneindige te doen bevatten, waarmede hij noodzakelij- kerwijze in betrekking staat. Het oneindige bestaat dus, en het denk- beeld dat de mensch er van erlangt, is waar in de afgetrokkene en volstrekte formule, die alles bevat wat hij kent en wat hij niet kent. Opdat deze formule al zijne waarde in de oogen der rede bekome, is het voldoende dat de mensch, zonder al de deelen te kennen die het oneindige in zich sluit, hetgeen onmogelijk is, er geene eindpalen vin- de, wanneer hij er met zijnen blik in doordringt, en dat hij zich die ook niet als mogelijk daarin voorstelle. Maar dat oneindige, welks bestaan zich aldus aan den mensch openbaart, door het aanschouwen van het geheelal zelf en het zien van zich zelven, kan zijne rede zich niet: als een enkelyoudig wezen voorstellen, buiten het eeheelal en van hetzelve onderscheiden, paclanuaes zij bevat het in tegendeel, als het geheelal zijnde, het zamengestelde wezen waarin al de wezens bestaan. Het volledige en volkomene begrip dat de rede zich  zowel als de wijsgeeren, heben alten dit denkbeld van het oneindige en van de algeheren, door meer of minder duidelijk omschrijvende formulen uitgedrukt, en daarit heben zij allen de algoddienst (Pantheismus) beleden, en niemand ter dan Paulus, wanneer hij zeet: 7m Deo sumus, vivimus et movem wij zijn in God, wij leven in God, wij bewegen ons in God. Of: Wanneer wij belijden dat het oneindige bestaat en cen is, wanneer wij dit denkbeeld op het gehcelal toepassen, volgen wij'den weg der reden en wij zijn in de waarhecid. Maar wanneer de godgeleerden, die zich er met ons bevinden, voor zooverre zij stelligs en overstemmends an hunne omschrijyingen verkondigen, ons komen zeggen dat het on-eindige dat een is, volstrekt enkelvoudig is, dan bedriegen zij zich, dan verdwalen zij zich los van de rede en van de waarheid. Alsdan houdt hun oneindige, dat zij in gedachte van het geheelaf afzonderen, op, ons oneindige te zijn, het is geen waar oneindige meer, het is een oneindige in naam, een ledige formule, een holle klank, even als die van het néet. Het is een loutere abstractie, afgeleid van zijn voorwerp, waarmede de verbeelding alles kan doen wat zij wil en die zij verpersonlijkt. Om aan dezen bovennatuurkundigen afgod, wiens ingebeld bestaan ont daan is van zelfstandigheid en werkelijkheid te geloven en hem te Anbidden, moeten zij zich in de afgronden en in de verborgenheden van het gelöt werpen. Verstörung van de leiding der rede, gelijk zij “gijn, verzinken zij in de geestvervoeringen van de verborgenheidsleer “Mysticisme” en kunnen zich alsdan zoo veel zij slechts wenschen, met og erhoben. In miin volgend schrijven, zal ik het vraagstuk van de Schepping “door het Oneindige behandelen. Revue Philosophique et Religieuse. On RIN G,. gehouden den 9 December 1852, VOOR DE HUMANE, GODSDIENSTIGH GEMEENTE TE LONDEN. DOOR Oe AN ON BUS + OLN. GE, Oe Mijne Vrienden! Terwijl ik heden, na langen tijd, weder voor den eersten keer in de Duitsche taal tot vrienden van den godsdienstigen vooruitgang en tot de leden eener nieuw gevormde gemeente spreck, kan ik mij bij het genoegen, dat de hervorming van onze eeuw zich nu ook in Engeland eenen weg heeft gebaand, toch aan een gevoel van diepen weemoed niet onttrekken, want ik zie immers menigeen in deze vergadering, die in de hoopvolle jaren 1845 tot 1848, in Dnitschland met mij gestreden en ‘gewerkt heeft voor den vooruitgang en de vrijheid, en ik lees-in de gezigtstrekken, die door innerlijken strijd gevoord zijn, de geschiedenis der laatste treurige jaren uitgedrukt, wier letteren mij gloeijend in de pin’ 68 ziel branden, De vrijheid, het geluk en de eer onzer natie stonden bij u hooger dan uwe stoffelijke plaatsing, de geschiedkundige wereldsche taak van ons volk hooger dan de geboortegrond. Gij hebt 68 ziel Den laatsten verlaten, om voor de erste ook in een vreemd land te arbeiden. Gij helpt de dagen voorbereid, wanneer de geest der vrijheid weder zal verrijzen, om den schepter in de met bloed bevlekte hand des mein-eeds, des verraads en van het ruwe geweld te verbrijzelen. Gij hebt het ideal der vrijheid en broederliefde niet laten verminderen, niettegenstaande de regten der volkeren honend vertrapt, niettegenstaande de regten der volkeren honend vertrapt, niettegenstaande gij van land tot land gejaagd en zelfs uit uwe, door vermoeijenis veroorzaakte slaap, door het rammelen der ketens en de voetstappen der geregtsdienaars verschrikt, werd gewekt, gij hebt u door niets laten verleiden, zelfs niet daardoor, dat men uwe manen brandmerkte, om u in uw geboorteland te doen vergeten. Velen uwer staan nu weder om de banier geschaard, die wij in Duitschland in het jaar 1845, tegen het paus- en priesterdom opstaken, en waar- door Duitschland het initiatief e Er groote bewegge nam, die, beginnende met de bevrijding van den innerlijken mensch uit verstandelijke kluisters, drie jaren later het eine einde tot het andere deed schokken. Tweemaal heeft thans het Duitsche volk de initiatieven der godsdien- stige hervorming genomen, en de andere volkeren den weg gebaand tot hoogere vrijheid en volmaking. De gedachte, dat wij ook hier in den vreemde aan de oplossing der grootste geschiedkundige taak en terugwerking, voor de vrijheid van ons volk kunnen arbeiden, de @edachte, dat wij de eersten zijn, die in naam der hervorming, den gelijkgezinden Engelschen broeders de hand reiken tot daadwerkelijke vereeniging, door gemeenschappelijk te arbei- den in den geest der humanisten, moet ons met hooger gevoel vervul- len en ons met voorzigtigheid, ten opzigte der reeds behaalde zege, in de toekomst doen blikken. De vorming eener humane godsdienstige gemeente in de hoofdstad der aarde, kan eene der gewigtigste gebeurtenissen in den loop der ont- wikkeling van de godsdienstige beweging der 19° eeuw worden. Zij zal het worden, indien ieder lid de beteekenis er van begrijpt, indien ieder tot zich zelven zegt: »zij moet het worden,” en ieder zijne magt en zielskracht er toe aanwendt om hare verdere ontwikkeling te bewerken. Indien ik u echter mijne vrienden uitgenoodigd heb, hier het groote werk der hervorming, in verbinding met de gelijkgezinde Engelsche broeders, te beginnen, dan moet gij niet gelooven, dat wij daar begin- nen, waar wij acht jaren geleden in Duitschland aanvingen. De tijd heeft groote voorwaartsche schreden gemaakt, en de vrije godsdienstige gemeenten hebben hare geschiedkundige plaatsing daardoor gegrondvest, dat zij in alle groote kampstrijden des tijds mede ingrepen en alle groote denkbeelden des tijds in zich hebben opgenomen. De nieuwe gemeenten zijn van het nationale tot het humane standpunt voortge- schreden. Op dezen trap staan wij hier en van daaaruit gullen wij werken, zullen wij verder vooruitgaan met den geest des tijds. Wij kunnen en moeten thans meer stoute gevoletrekkingen maken in wijderen kring en met meer magtige vlugt den geest opheffen, daar de nieuwe denkbeelden reeds meer tot algemeen bewustzijn zijn geworden en wij hier door geene despotische regering belemmerd worden. Of is niet door de laatste staatkundige gebeurtenissen, voor al door de vereeniging van despoten en priesters, tegen de goddelijke regten der volkeren, in duizenden de overtuiging gerijpt, dat staatkundige vrijheid niet zonder godsdienstige vrijheid kan worden verkregen? Alle edele en beschaafde voorstanders der vrijheid, kunnen godsdienst en staatkunde slechts in den vorm, niet in hun grondbeginsel van elkander scheiden, en terwijl zij de diplomatie niet minder dan het Jezuitismus verafschuwen, willen zij dat de zorg voor het welzijn van den staat heilig gehouden en beschouwd wordt als de uitoefening der hoogste godsdienstige pligt. Als deze erkenning eene groote voorwaartsche schrede en eene groote zege der humaniteit is, dan het voor de wetenschap eene niet min- der groote zege behaald, eene zege te midden van den triumf des te- genstanders, eene zege, waarvan de eindpaal thans bijna niet berekend kan worden. Het is de grootste zege, die de natuurwetenschap vooral in Duitschland en Engeland heeft behaald, de zege, waardoor het denk- beeld van den kosmos tot het bewustzijn van grootere volksmassa’s is doorgedrongen. Met deze erkenning, dat de naturwetten eenwige verstandelijke wetten, en daarom hoogere vrijheidswetten zijn, dat de immer meer en meer vooruitgaande geest der natur, de goddelijke geest is, met deze erkenning zee ik, moet de scheiding meer en meer verdwijnen, die door de priesterkasten tusschen geest en natur, God en wereld, leven en godsdienst, hemel en aarde als godsdienstige wet wordt geboden. De vloek, die het gelof aan de erfzonde op de aarde en de natur heeft geworpen, wordt uitgebluscht, en de aardbol zal als eene rijke schepping Gods erkend worden — die wij tot eenen hemel kunnen vormen door beschaving, door vrijheid, geregtigheid en liefde. Het zal eene godsdienstige pligt zijn, Gods evenbeeld in ieder mensch voor heilig te houden, en de vrije organische, de zich altijd rijker en schooner ontwikkelende natur, zal als voorbeeld voor de nieuwe organisatie van de staten en van de maatschappij dienen. Door dit nieuwe godelijke licht ondergaan niet alleen de kerkelijke en priesterdogma’s, en de bevelen van volstrekte magt en willekeur eene gedwongen doodelijke nederlaag, maar ook de verdoemende en verslavende stelsels van godsloochening en communismus, al pralen zij ook met den naam van wijsbegeerte en vrijheid. Zij zullen algemeen overwonnen worden, als der vrijheid vijandig, reactionnair en geestdoodend, De zelfstandig denkenden en edelen onder de volkeren, zullen uit dit hooger bewustzijn van het wereld-denkbeeld, de ideen en grondbegin-selen van de godsdienst der humaniteit beter begrijpen, zich sneller van de altaren der verstandelijke slavernij afwenden, en ons naar het hoogaltaar der rede volgen — waar zij God in zijn doen en laten aan-schouwen, en waar zijn bestaan niet door een geloofsbekentenis of een leerstelling bewezen en als zeker aangenomen mag worden, lIeder zal en kan in de natur zelve en iederen dag opnieuw en onmiddelijk de openbaring Gods ontvangen, en mag die niet u It oude perkamenten van uit het verre Azié verwachten. Ziet, mijne vrienden, deze magtige innerlijk zege heeft onze her-—vorming behaald, terwijl onze vijanden zegepralen en meenen, dat de godsdienstige bewegjenen van onze eeuw hare uitblussching nabij is. Maar niet alleen innerlijk is de godsdienst der humaniteit zoo versterkt, dat zij slechts een gunstig oogenblik noodig heeft, om in Duitschland overal hare vlammen zegenrijk te doen uitbreken, en de zetels en kerkers harer tyrannen in de asch te legeen, maar ook unterlijk is zij uitgebreid geworden, want niettegenstaande ‘eal hinderpalen, bleef verreweg het meerendeel der gemeenten in Duitschland onverwirkbar en vele vermeerderen en versterken zich. Welke resultaten heben echter de vervolgingen en verbanningen van onze medeleden gehad? “4 Uit Palestina verdreven, reisden eens de eerste christenen naar alle deelen van het Romeinsche rijk, verbreidden de nieuwe waarheden door de provincien van dezen reusachtigen staat en vormden overal nieuwe christelijke gemeenten. De tyrannieke voorschriften van Karel V dwon-gen vele Protestanten Duitschland te verlaten, en door hen werd het Protestantismus naar Frankrijk, Denemarken, Zweden en Engeland overgeplant. Evenzoo hebben de vervolgingen tegen de vrije godsdienstige gemeenten gewerkt. Vele leden der gemeenten, leeraren en sprekers hebben hunne toevlugt in andere landen van Europa gezocht en de nieuwe denkbeelden verspreid. Andere zijn naar Amerika en Australié verhuisd en hebben daar gemeenten opgerigt. Ook de vorming dezer gemeenten is een gevolg van de godsdienstige verdrukkingen in Duitschland. Gij ziet het, wij zijn in de werkelijkheid niet de overwonnenen maar de overwinnaars. Mijne vrienden! Indien wij nu met deze vri Je godsdienstige gemeinte te Londen voor den dag treden en de vrienden van den godsdienstigen vooruitgang onder het Engelsche broedervolk oproepen, zich met ons tot een gemeenschappelijken arbeid te vereenigen, dan dienen wij spod dig daarop de verpligting uit te spreken, wat het doel en de inhoud van onze godsdienstige gemeente is. De bronnen van de godsdienst der humanitéit zijn geene bovenna-tuurlijke openbaringen, die een voor 2000 jaren aan een ververwijderd Aziatisch volk, op wonderbare wijze zouden zijn geschonken, maar zijn ouder dan deze, indien de ouderdom daarbij den voorrang moet hebben. Het zijn de natur en de menschheid, en het zijn bronnen uit welke ieder van ons heten en morgen en immer, zelf een hooger godsbegrip kan scheppen, het zijn naturilijke en levendige bronnen, die door geen heerschzuchtige priesterklasse gesloten en troebel gemaakt kunnen worden. Uit de natur, uit hare wetten, hare beweging, hare oneindigheid en harmonie, leeren wij, dat in haar een eeuwig verstand en eenwig verstanden en eenwig verstanden. Deze noemen wij God. Van deze bronnen, van al wat is moet de menschheid uitgaan, en zij moet vrij en eenwig zijn, zoo als God het is. Aangezien wij nu in de geheele schepping eene voortdurende vrije en harmonische beweging tot hoogere volmaking vinden, erkennen wij de vrije ontwikke Ling tot hoogere volmaking, als eene goddelijke wet, ja als de hoogste verpligt der menschheid. Op dit standpunt van het bewustzijn van God en van ons zelven, heben wij eerbied voor iedere ware overtuiging en erkennen de verschillende kerken als de trappen der godsdienstige ontwikkeling van de menschheid; maar wij verklaren ons tegen de slavernij des gelofs en het Jezuitismus, als de vijanden der godsdienst en beschouwen stilstand als zonde aan God, de menschheid en de natur begaan. Waarlijk, hoe zouden ook priesters, tyrannen van bijgeloof zulk eene vernietigende werking hebben kunnen uitoefenen, indien zij niet eene misdaad waren tegen de goddelijke en naturwetten gepleegd? Er is geen stilstand leert de bliksemsnelle beweging der aarde, er is geen stilstand verkondigen de zon en de tallooze wereldligchamen, Al werpt )gij u ook in de raderen der geschiedenis gij despoten, al vergrijpt gij u ock eenigen tijd tegen de wetten des geestes, toch zult gij geen stil- stand, geene eeuwige onderwerping bewerken! Gij gelijkt slechts de ont- bonden stof, door welke andermaal cen nieuw leven wordt veroor- zaakt. Maar indien wij eene andere overtuiging van God en menschheid uit- spreken, dan de oude kerken leeren, verklaren wij de godsdienst dan niet voor feilbaar? Ik geef daarop dit antwoord: Is er een beschaafde geriipte man, die het begrip, dat hij in zijne jeugd van God had, oor verkeerd en valsch verklaart? Zoo lang de volkeren van Europa in hunne Kindlich, zoo lang zij niet tot in de naturwet doorgedrongen waren, maar aan het uiterlijke voorkomen hingen, zoo lang mogten zij geloven dat de aarde het eenige wereldligchaam was, dat stilstond en waarover zich het ge- loof uitbreidde aan eenen hemel, waar God woonde en van waar hij zijne geheele opmerkzaamheid op de menschen rigtte, hen beloonde en strafte, zoo als een vader zijne kinderen. Toen echter de schherpe blik van een  overeenstemming met den bijbel, tot stilstand zouden brengen. 72 En welk middel wenden zij aan? Zij wierpen den grijzen Galilei in de gevangenis en dwongen hem te herroepen wat hij gezegd had. Nu staat toch wel de aarde stil? — Neen, zij bewoog zich toch en beweegt zich nog heden. Zoo als toenmaals de dwang van den paus ten spot werd door de voortdurende openbaringen Gods in de natur, zoo zullen ook in onzen tijd geestelijken en despoten ten spot en ter gelegener tijd als misdigers bestraft worden. Og het godsdienstige standpunt, waarop wij thans staan, verdwijnen ook alle godsdienstige twistpunten — want geen van ons kan den andere voorschrijven hoe hij God moet opvatten. — Ieder moet dit doen volgens zijne individualiteit, zijne beschaving en zijn verstand. Daarom moet gij hier geen theologischen strijd verstond. Ik moet bekennen, dat ik mij daar over verheugd heb, want ik zie dat ik den regten weg heb ingeslagen. Wij moeten de godgeleerdheid ophef- fen en in hare plaats godsdienstige of beter Jevens-wetenschap plaatsen. « Indien de bekrompen godgeleerden en de woorden verdraaijende en kracht tot handelen missende critick, mij daarom trachten te bezwalken, dan geef ik hun dit ten antwoord: dat ik gemeenten gevormd en voor eene hervorming den weg heb gebaand, die in hare verdere ontwikkeling het geheele priester en jezuitendom vernietigen zullen. Deze gemeenten mogen zij bestuderen, en als zij hare beteekenis v Ober het tegenwörde-dige en de toekomst hebben leeren kennen, dan wären zij iets meer dan godgeleerdheid en domme woordenzifterij. Wij bestrijden wat tegen de vrije ontwikkeling en de aanspraak op gelijke regten voor alle menschen is, en wij zijn tegen iedere vereering van een rok, hetzij die van een kerk of van een wijsgeerige school uitgaat. In de overtuiging, dat de menschheid zich zelve moet verlossen, leggen wij de messiaswaardigheid daardoor in hare handen, dat wij haar op ieder grondgebied des levens zelfstandig trachten te maken. Zoo gelooven wij, dat de hervorming  neen, het is niet volbragt, al zijn ook de kerkramen verlicht, en albidden rijk uitgedoschte bisschoppen daar achter: God is de liefde.” Het is niet volbragt, al zijn ook schitterende paleizen en met goud beslagen equipages, die door de straten rollen. Het is niet volbragt, al betaalt England ook vijf millioen pond sterling aan armenbelasting. Het is niet volbragt, want ziet, nog zitten honderden en duizenden bleek van honger en koude in elkander gehurtet bij de koude muren, en de toonen van het orgel, “God is de liefde,” vormen een bitter contraste daarmede.— Het is niet volbract, want de gevangenissen zijn vol van misdigers.— Het is niet volbract, want het kapital wordt magtiger, de armoede grooter; de klove tusschen arm en rijk dagelijks gewaarlijker. — De hulp wordt dringend vereischt en deze moet van den innerlijken mensch uitgaan. — Maar hoe zal het werk volbragt wordt worden. Waar is de verlosser en redder? Hij is niet hier en daar, hij is niet deze of gene, niet boven in den hemel, niet een enkele, maar wij allen, on vereenigd werkend verstand en onze liefde en de vereenigde will van allen. Daarnaar streven onze gemeenten. — Daarom zeggen wij tot ieder en tot allen: Gij hebt de magt en de kracht in u zelven, en God gaf on de kracht, daarom helpt u zelven. Daarom roepen wij: Wat gij ‘niet als enkel ‘niet als enkel’. En kunt, kunt gij gezamenlijk, als vrije vereenigingen. Gij kunt niet als enkelen de magt der geestelijken breken en de jezuiten overwinnen; de jezuiten, die van land tot land vloek en verderf bren-gen, die ook in dit land, in England, de hand naar de kinderen uit-strekken, de scholen verpesten, de begaafden verdoenen; — daarom vereenigt u. Gij kunt niet als enkelen de ellende te gemoet komen, scholen bouwen, — daarom vereenigt u. Gij kunt u als enkelen niet beschaven, veredelen en gelukkig zijn — daarom vereenigt u. Ziet de vrije gemeenten hebben zich in geheel Duitschland met elkander verbonden, en verbinden zich in Amerika. England ontbreekt nog in het groote verbond. Wij heben met onze gemeente het begin gemaakt. Laat ons dit plan verder vervolgen en eene groote organi- ‘satie met de gemeenten in Duitschland en Amerika vormen. Dan zul- len wij in staat zijn, tegen het Despoten- en Jezuitendom in kerk en staat met zegenrijk gevolg op te treden, wij zullen sterk genoeg zijn, de bisschopszetels, de kloosters, de biechtstoelen en andere dwangwerk- ‘tuigen onder onzen voet te verbrijzelen, en op hunne graven en puin- -volkeren op te bouwen. — ee oo hopen de scholen der menschenliefde en de tempels van de vrijheid der ve BL ee ee ripe Aah ING Gls Zi0 De zucht tot zelfhoud, dat noodzakelijke uitvloeisel van de indivi- duéle ontwikkeling, ligt in den mensch zoo wel als in het dier. De onbékend ee ripe Aah ING Gls Zi0 De zucht tot zelfhoud, dat noodzakelijke uitvloeisel van de indivi- duéle ontwikkeling, ligt in  die zich openbaren, en de ondervinding, dat deze krachten, waar zij ook met den mensch in zijne werken in aanraking komen, zich niet in hunne ontwikkeling laten belemmeren, deden bij de menschheid de behoefte ontstaan die krachten te verzcenen, en het streven ze in weldadige en beschermende te veranderen. Vandaar offer en aanbidding. Gelijk de vormdienst (cultus) door de uitingen van die kracht te voor- schijn werd geroepen, zoo ontwikkelden zich ook hare verschillende vormen, naar gelang yan de wijze waarop de mensch zijn eigen verhouding tegenover die krachten opvatte, naarmate uit zijn eigen bestaan, en dat dier hooge magten zich — aan hem voordeed. Hoe beperkter de kring zijner denkbeelden is, des te ruwer is de voorstelling, van daar oorspronkelijk de veelgodendienst en in dezelve eerstens de aanbidding van levenlooze voorwerpen en van dieren. Zij werden ongeschikt bevonden als eenen vorm der hoogere krachten waardig te dienen, van het tijdstip af, dat men begon in te zien dat de mensch hooger stond, dan de voorwerpen van zijne yorm- dienst. Dientengevolge kleedde men alstoen die krachten in mensche- lijkke gedaante en verleende haar de eigenschappen waaraan men de hoogste waarde toeschreef: onsterfelijkheid en eeuwige jeugd. De vormelijke voorstelling dier natuurkrachten on Twikkelde zich meer en meer, tot dat men ze gezamelijk als het uitvloeisel van eene kracht beschouwde, en hierin, ter oplossing van het raadsel van het persoonlijke bestaan, een hoogst wezen zag, dat — zelf ongeschapen, dus eeu-wig — alles wat wij door middel van onze zintuigen kunnen waarnemen wit het » Niet” te voorschijn geroepen had en dat als grondoorzaak van al het waarneembare, noodzakelijk van de stof ontdaan en als geest voorgesteld worden moest. Onveranderd en overal was de bron van dergelijke beschouwingen, van de ruwste wijze van voorstelling tot op het Christendom in zijnereinste opvatting het gevoel van afhankelijkheid bij de menschheid van de hoogere magten, de oubegrepene krachten. De overdragingen van deze beschouwingen in het leven, hunne verzinnelijking maken de vormdienst uit. De ontwikkeling der vormdienst was ten allen tijde een spiegel van de beschavingsspiegel. Als foelie van dezen beschavingsspiegel — openbaart zich aan den onbevooroordeelde nadrukkelijk en onweder-spreekbaar de bij den mensch zoo ingewortelde neiging zijne eigene — betrekkingen op het gebied van zijne vormdienst over te ‘prcueea’ den ae ee wijl dit gebied een eigengeschapen is, en er bijgevolg geene andere dan eigene betrekkingen te vinden zijn om het uit te monsteren. Hij die, als vrijmagtig wezen, van deze waarheid doordrongen is; hij die de uitkomsten van de wetenschappelijke nasporingen op het gebied der natuur aanneemt gelijk zij zich vertoonen, als daadzaken; hij die begrepen heeft dat de kracht zich tot de stoff verhoudt als hare ei- “genschap, dat de menigvuldigheid der vormen en verrigten der anorganische natuur slechts veroorzaakt wordt door de wisseling der grond-stoffen die zich aantrekkend en afstootend zoekenen schuwen; hij, voor w Ich het leven in den kringloop der hoofstoffen besloten, die steeds op nieuw begint, alvorens nog de vormontbinding haar einddoel bereikte; — hij kan niet langer eenige waarde hechten aan die foelie, Me ontheft zich aan de vormdienst. Vormdienst en eerdienst, (religie) gewonlijk beiden door het woord "Godständig" overgezet, zijn echter in werkelijkheid van elkander ver- "schillende begrippen. Cicero zoekt de afleiding van het woord religie "in relegere, overdenken. De vormdienst wordt beoefend; de eerdienst -wordt verkregen. Zij is het middel waardoor dat voornoemde gevoel - van afhankelijkheid bij den mensch, met de betrekkingen zijner afhankelijkheid verzoend wordt, en de eerdienstleer is eene openbaring ter bereiking van eene dergelijke bemiddeling, Vormdienst en cerdienst bedingen elkander geenszins wederkeerig, en hij die eene bepaalde vorm- dienst beoefent, kan nicttemin zonder eerdienst zijn, daar hij deze eerst 'dan deelachtig wordt en blijft, wanneer en zoo lang hij in de vormdienst 'werkelijk die bemiddeling vindt; gelijk in het tegenovergestelde geval ' deze aanwezig en zeker kan zijn, zonder dat zij de beoefening van eene vormdienst behoeit. Zijn in de eerdienstleer werking en oorzaak derwijze " verbonden, dat gene uit deze door middel van onbekende tusschenschakels voortkomt, dan worden de laatsten gerekend tot het gebied des gelöst te beho- ren, en de openbaring wordt hun, om ze niet met het geleidelijke denken te verwarren, in de engere beteekenis van het woord toegemeten. Volgt de leer den strengen geleidijken gang van oorzaak en werking, dan duidt men de uitkomst daarvan aan als, "Erdienst des verstands." Erdienst des verstands echter is de naturwet is de naturwet, omdat iedere verstandelijke wet ook cene naturwet is. Want iedere bevatting ont- vangen wij uit het gebied der objective wereld, naardien wij de indrukken opvangen van de stoffelijke bewegjenen op onze zenuwen, die tot aan de denkorganen doorgedrongen zijn. Ons oordeel berust dus overal en zonder uitzondering op zinnelijke beschouwing, en leidt haar tot het opdelven van wetten, welke dus niet anders dan naturwetten kunnen zijn. Konden wij de natur in al haren omvang naspeuren, dan ware er geen gelööt meer, want keunis sluit gelöt uit en hoe verder wij in deze kennis voortgaan, des te onmiskenbaarder vinden wij in de- natuur eene leermeesteres tot de eerdienst, en wel zulk eene die geene andere naast zich heeft, die in gezag met haar gelijk staat. Hare open- baringen liggen open voor ieder die hare taal he Eft leeren verständig van voorordelen onvangt, terwijl de bovennatuurkundige open-baringen zelfs nog onverständig voor derjenigen, die de taal van zijne leermeesteres begon te spreken, toen hij ophield de moeder-melk te drinken. Hoe kan echter de natur, hoe kunnen hare onveranderlijke wetten, die met stroeve, onverbiddelijke noodzakelijkheid de menigten beheer-schen, die ons ligchaam omzetten en in de oneindigheid der ruimte en des tijds ons geenen grond tot het geloof aan een persoonlijk voortbe-staan doen vinden, hoe kunnen zij de middelaar zijn tot eene verzoening tusschen zich en de betrekkingen van onze afhankelijkheid van haar? Zij kunnen het; want zij zijn de openbaring der waarheid, dat de dood in het leven en het leven in den dood is. In het menschelijk organismus, gaan even als overal in de organische natur, door onnaspeurlijk afscheiding zijner bestanddeelen en anvolling van het afgescheidene, de vormontbinding en de vormverniing hand aan hand. Na verloop van eene korte tijdruimte, al moge zij met dagen of maanden berekend worden, bevat het organismus geen. atom meer van hetgeen er aanvankelijk toe behoorde. Het ligchaam is door voortdurende uitwisseling van zijnne vroegere bestanddeelen en de inwisseling van nieuwe, in zijn geheele zamenstel volkomen vernieuwd geworden. Is nu de kracht eene eigenschap der stoff, zijn beiden onafscheidbaar van elkander, dan ligt in -de verwisseling der atomen ook tevens de verwisseling der kracht. Worden in en met het ligchaam de denkorgenen vernieuwd, dan geldt ditzelfde ook van den geest, die het gevolg is van deze organen. Daarom bestaat er in de natur geene persoonlijkheid, hetzij stoffelijk of geestelijk, die meer dan eenen onmeetbaar korten tijd hare identiteit bewaart, dus o Ok geene die langer dan zulk eenen onmeetbaar korten tijd bestaat. Der wijlintusschen de stoffen rustelgos in het organismus wisselen, blijven vorm en vermenging tot op eenen zekeren graad duurzaam, en deze eigendommelijkheid, die het eenvoudige organismus bezit in het aangaan van stoffelijke verbindingen, is zijne individualiteit. Vermenging, vorm en kracht staan in wisselwerking en vorderen elkan- ker noodzakelijk; zoo lang een hunner onveranderd is. zijn het ook de beide anderen, en iedere verandering des eenen bewerkstelligt ook ge- lijktijdig de verandering der beide anderen. ‘'Terwijl nu het organismus, ter voleindiging van de voortbrengselen zijner denkorganen even goed als van al de overigen, tot op eenen zekeren graad vermenging en vorm bhijft behouden, moet in gelijke mate ook de kracht, en voornamelijk de geestelijke werkzaamheid zich tot eene eigendommelijkheid vormen, die in overeenstemming is met deze bijzondere betrekkingen der vermen~ ging en van den vorm, en deze in eenen gelijken graad blijven behou- den. Met de individuele ontwikkeling der denkorganen wordt ook de individuele beschouwing van de betrekking der dingen tot ons, dat wil zeggen, het individuele bewustzijn opgewekt, hetgeen eerst duister en onbestemd, zich klaarder en scherper afteekent, naarmate ook de ver- edeling van zijn orgaan vooruitgaat. Even als al het tegenavoordige tot een onmectbaar kort tijdsbestek beperkt, gaat het, zoodra het ontstaan 77 is, tot herinnering over, en terwijl het deze voortdurend aaneenschakelt , zoo lang en zoo ver de denkorganen bij de wisseling der athomen, ver- menging en vorm blijven behouden, is de geestelijke individualiteit aanwezig. Dientengevolee moet het begrip der persoonlijkheid in de bezielde natuur uitsluitend teruggevoerd worden tot het volharden van het orga- nismus in de wijze der voleindiging zijner voortbrengselen. Stellen wij het voorledene van cene persoonlijkheid ter zijde, en beperken wij ze zonder dat volhardingsvermogen in het tegenwoordige, dan bestaat er voor ons geene persoonlijkheid meer, maar aanschouwen wij alleen de verschijning van een voorwerp dat — zonder dien borgtogt voor eenige duurzaamheid — voor zich geene aanspraak op persoonlijkheid heeft. Voe- gen wij er dat volhardingsvermogen, bij wijze van voleindiging zijner »voortbrengselen weder toe, dan zijn de vereischten tot de individualiteit -aanwezig, en het individu vernieuwt zich, terwijl het tegenwoordige tot verledenheid wordt. Deelen wij het echter dit volhardingsvermogen niet toe, danblijft ons slechts eene tot een onmeetbaar kort tijdsbestek be- perkte scheikundige verschijning over, die door nieuwe verschijningen terstond vernietigd wordt, welke de stof in hare onophoudelijke bewe- ging — de vereischte tot ieder leven — door het aangaan van afwij- kende verbindingen te voorschijn roept. De toestand in het tegenwoor- dige, zoo in als voor zich zelf, geeft nimmer den minsten grond tot eene aanspraak op individualiteit; slechts in verband met dien van het verledene is hij hiertoe geregtigd. Daaruit viel voor, dat, zoodra de vormvernieuwing ophoudt in de wezenlijke bestanddeelen van het organismus, wat de vermenging en den vormontbinding, de individualite opgeheven is. Wordt nu in de denk-organen zulk eene vormvernieuwing van geheelen of gedeeltelijken duur gestremd, dan wordt daarmede de geestelijke individualiteit weggevaagd of gewijzigd. Omvat de staking van eene dergelijke vormyernieuwing van geheelen of gewijzigd. Wanneer wij het bovengezegde beknopt te zamenvatten, dan is, wat wij leven noemen, een onafgebroken geboren worden en sterven, wonder bevordering of storing der organismen, naarmate de vormontbinding daarbij de bovenhand heeft. De dood vernietigt geene persoonlijkheid, omdat deze niet in de natur bestaat. Hf heft slechts eene eigenschap op van het stoffelijke verband, dat op het oogenblik van zijn verschijnen het organismus vormt, eene eigenschap, Die in äußere eerste verbinden der hoofdostoffen tot eene kiem, gegrond is, de overdraaghaarheid der wijze van groepering der kiematomen op de stoffen, die in het bereik harer werking komen, en die voor zulk eene overdraging ontvankelijk zijn, het vereenzelvigingsvermogen, en hiermede het voortbrengingsvermogen der denkorganen, de herinnering, die, daar zij de vereischten tot haar ontstaan in de vereenzelviging gevonden het vereenzelvigingsvermogen en bewäarde, doch die ook hare waarde verliest met het verval van haren drager. Terwijl het organismus in koolzunr, water en ammoniak wordt opgelost, zijn der stoffen verbinden van anderen aard voorbehouden. De naturwet echter, waaruit het ontstaan van het organische leven ~ voortontwikkeling, houdt niet op zich in voortdurende voortontwikkeling der organismen te openbaren, daar zij de eeuwig wordende genus vormt. Daar nu de vroegere bouw van het menschelijke organismus verre overtroffen wordt door zijnen tegenwoordigen yorm, gelijk de kloof tusschen den mensch en het dier — getuige de vorm van gevondene schedels — in verloop van duizende jaren zich voortdurend verwijd heft, zoo volgt ook de ontwikkeling van het organismus, — en dien ten gevolge, door de naarmate van den tegenwoordigen graad van beschaving verhoogde vorderingen van het menschelijke geslacht, de ontwikkeling van het goede, het zedelijike, —- noodéakelijke wetten. Ook hier is voor iedere trede die bereikt wordt, in de voorafgegane oorzaken een noodzakelijke en onwankelbare grondslag gelegd. Aldus is de kringloop der hoofdstoffen, waarin lucht, planten, die- ren, menschen zich overal de hand reiken tot eeuwige verjonging, ont- wikkeling en veredeling, tevens de kringloop der krachten. De dood zelf echter is slechts de onsterfelijkheid van dezen kringloop.” Ook wanneer men de natur der dingen en de wetten der natur niet kent, wordt men toch door de gedach zelf echter is slechts de onsterfelijkheid van dezen kringloop.” Ook wanneer men de natur der dingen en de wetten der natur niet kent, wordt men toch door de gedach zelf echter is slechts de onsterfelijkheid van dezen kringloop.” te aan het standpunt der geeste-— lijke ontwikkeling van ons geslacht, verre weggevoerd over ruimte en tijd. Zonder vreemdelingen te zijn geworden op het religieuse gebied is men ontrukt aan de bovennatuurlijke beschouwing, en aan de geestes- verdooving, terwijl de vrucht der kennis meer en meer bij ons rijpt. Die Natur, 7 Mei 1858, DE SEKTE DER BABIS. BENE BIUDRAGE TOT DE GESCHIEDENIS VAN ONZEN TIJD. Doors Be My EL Ye he Ne Er zijn drienen, waarom de Schach van Perzié genoodzaakt is geweest den vrede met Engeland te sluiten: Istexs heeft. hij, zoo als ge- woonlijk, geen geld, 2¢ens is zijn armee oudergewoonte in slechten toestand, en 34s heeft hij de opstanden in zijn rijk te vreezen. De VREESELIKH sEKTE der Babis, die sedert een aantal jaren tegen hem strijdt en hem van den troon tracht te stooten, wacht slechts op eene gunstige gelegenheid dit ten uitvoer te brengen. ba Zietdaar wat ons de dagbladen berigten. Wie zijn echter deze Babis, en wat is het doel van deze als zoo vreeselijk voorgestelde sekte? Daar- over heeft, voor zoo ver wij weten, nog geen dagblad eenige opheldering gegeven, en willen wij er ons dus mede belasten, aangezien wij daar- over eenige inlichtingen bekwamen door het voor het overige onbeduldende werk van Lady Sheil over Perzié (Glimpses of life and manners 79 in Persia by Lady Sheil, Londen 1856). De berigten, die Lady Sheil over de Babis g 79 Eeft, zijn wel is waar schaarsch, maar toch voldoende, om groote belangstelling voor hen op te wekken en in hen een ver-schijnsel te aanschouwen, dat van groot gewigt kan worden voor Perzié, Zowel als voor het geheele Oosten. Deze dame is de gemalin van den Kolonel Sheil, die in het jaar 1848 als buitengewoon gezant van Engeland naar Perzié werd gezonden, en als zoodanig het verdrag van bet jaar 1852 sloot, waardoor Perzié zich ten vorigen jare (1856) geregtig verklaard heeft Herat te bezetten, hetgeen de oorlogsverklaring van Engeland ten gevolge had. Gedurende den tijd van haar verblijf aldaar, had dus de godsdienststrijd plaats, die sedert 1850 uit de ver yolging der Babis voortgesproten is, en de berigten die zij ons hierover Pmededeelt, vormen tot heden de eenige bron voor de geschiedenis der beweging, waarvan wij op haar voetspoor een overzigt willen geven. 