Vrijmoedige Bedenkingen
None
Die wissenschaftliche Wissenschaft noch ongegangen 45 historia Deorum fabularis: noemd laten (Aratus, Pbairuh mythologie der goden mefia) 46 gmllen: lotgevallen 44 Van Jupiter is het begin van de invloed het onderscheid van Godsdienst heeft op de Dicht-kunde; niet minder heeft het zelve dan op de vergelyking. Zal men tegen elkander stellen twee dichters, waer van de een volgens de beginselen van zijn religie, of lever van die zyner landgenoten de geschiedenissen der Goden, naer den smaek van zijn tijd, in zyne gedichten te pas gebracht heft: zijn helden met een Mars*^ of HerciJes*®, en zync beminde met een Venus** of Charis®® vergeleken. Daer * By gebrek van kund gheid in de wijsbegeerte der ouden, is men ge- woon hunne dichters zeer onderscheiden te beschouwen; zommige achten hen te gering, andere wederom te hoog: beiden worden Ty door hunne vooroordeelen belet de zaek wel te onderzoeken. Ik voor my ge- loof dat men een Grieksch of Latinsch dichter in twee opzichten meet acnmerken, wanneer hy religie-zaken of verhandelt of in zyne verzen te pas brengt, te weten als wijsgeer of als dichter: Als wijsgeer volgt hy zyne reden en het begrip *t geen hem de natuer ingeeft van de vol- maektheid: Danzegt hy: „daar is 66a alierhoogste God, en van Jupiter hangt het bestuer af van alles wat bestaet;" dan noemt hy zyne Godheid: Ge Ov a&cov, dsi jusyav, deiv dvaxxa' Ilrihoywoy ikaxripa, dixaojtoXov o^pavidrjat enz. of zegt volgends meer byzondere gevoelens van deze of geene secte, daer hy onder behoort: fiearcu de Ato^ Ttaacu jnev dyviai, Haaat r'av^powiow ayopcu^ fisarrj re &aXoujaa, xai XifiepeQ' Tfovrrj de Aux; xeyprjie&a mmeq; Tov yap xou. yevog icfiev enz. - Als dichter schikt hy zich naer den smaek van zijn tijd, naer de gevoelens van het gemeen, en het oordeel zyner lezcren: hy neemt deverdicht- selen over welke men elkander verhaelde van zyne Goden, meer om 't gemeen behagen dan om zijn gedicht luister by te zetten. Dan zegt hy : Zev, ae jnev *Idcuounv iv o^peai qxiai yevea&m, Zev ae d*iv ApxaSifj' Tunepoi, Tiarrjp, hpevaavxo; Kprjreg dei yfevarcu, enz, *Ev de ae Ilappaaifj *Peirj Texev, f^xi' iMLhara (paaxev Spog ^afiv ouri TtepiOTcexpeq en wat dies meer is. ZeliS gaet hy verder, en zijn Poetischen lever den teugel vierende, schikt hy zich naer het gemeen, en versiert zelfs, naer himnen smaek, nieuwe verdichtselen, welke onder een verbloemden zu de waerheid verborgen houden: Dan verhaelt hy hun hoe Minerva uit Jupiters harsens geboren wordt, hoe Tantalus dorst in 't midden van een rivier, en diergelyken: Want wat de fabel-historie aengae, zy die dezelve geheel aen 't gemeen toeschryven, slaen even zeer den bal mis als die welke alles op rekening der dichteren stellen: Een Fransch wijs-geer zegt zeer wel: // est impossible de ne pas recotmaifre dans ces fables une pianture vivante de la nature entiire : la pluspart des autres fables sont la corruption des bistoires aneiennes, ou le caprice de Pimagination, II en est des anciennes fables, comme de nos contes modernes : ily en a des fatoraux out font comme en a qui sont insipidus. Mars: in de mytfaologie god van de oorlog 48 Hercules : mythologische figur van grote kracht z6 49 Venus: godin van de liefde 50 C 49 Venus: godin van de liefde 50 C 49 Venus: godin van de liefde 50 C 50 Venus: godin van de liefde 50 C 51 Venus: godin van de liefde 51 Venus: godin van de liefde 51 Venus: godin van de liefde 52 Venus: godin van de liefde 53 Venus: godin van de liefde 54 Venus: godin van de liefde 55 Venus: godin van de liefde 56 Venus: godin van de liefde 57 Venus: godin van de liefde 58 Venus: godin van de liefde 59 Venus: godin van de liefde 60 Venus: godin van de liefde 61 Venus: godin van de liefde 61 Venus: godin van de liefde 61 Venus: godin van de liefde 62 Venus: godin van de liefde 63 Venus: godin van de lief 7i6dxr;een vandrieGraden (godinnen van bekoring, vreugde en feestelijkheid) de ander, verstoken van akulke versierselen, welke hem zijn Godsdienst niet opleverde, altans niet om op dezelfde wyze te gebruiken, na vergeefsch iet anders gezocht te hebben om hiertegerf^ te stellen, eindelijk door ene skef-sche,en slechtgepaste navolging, tegen den smack van zijn landaerd en de gevoelens van zijn tijd, de dwaesheden overneemt van een* Godsdienst welke hem doet walgen, en hier van gebruik maekt om zyne dichtstukken 200^^ hy meent lister by te zetten? - Of dunkt iemand dat men gevoeglyker een 200 genaemd stichtelijk of heilig gedicht uit een of ander hedendaegsch dichter tegen een Hynmus van Godomachus by voorbeeld zou kunnen stellen, en dan de vergelyking maken tussen beiden? - Wat het eerste belangt, 't is even als of men, ik zeg niet de copy met het original, maer een ongepaste en zonder oordeel gemaekte af-schetsing by ht model vergeleek. Het twede paer koomt even kwalijk By elkander: tusschen deze twee is altans geene vergelyking te maken. De een heeft een stoffe welke hy naer zijn zijn zin kan schikken en veranderen, terwijl de ander zaken behandelt waer hy zelf niets van begrijpt, en dat genoeg zou zijn als hy ze konde uitdrukken; met 66n woord, zoo groot het verschil is van de hoogste volmaektheid boven een chaos van ver- keerdheid en gebrek, zoo groot is 00k het verschil, het welke * Zie op dit alles nader de Bylage achter deze Bedenkingen gevoegd. ( Dexfi by lags is een essetjf op Z}chr(elJ van mgeveer geljfke lengte als het hier ajgjtirukte essay; omdat het voor eetijmst begrip van der(e tekst niet belangri/k is, is bei bier met opgenomen). 51 hiertegen: hier tegenover 53 haest: gauw 52 XP^: nsLM $4 dot: waarvan het 27 de onderscheiden godsdienst-beginselen stellen tusschen cen Grieksch of Latijnsch dichter en een van onze heden- daegschen, wannecr zy de religie in hunne gedlchten te pas brengen. Een ander voordeel, dat de oude Dichtkunde hecft bovcn de nieuwc. Bestätigt in het enden sieben von der gewöhnlichen Vorschläge, voor al die welke op den godsdienst hin betrekking heben. Het verschil das dezelve stellen tusschen de oude en nieuwc dichters, voor al tusschen onze Nederlanders, en de Grieken en Romeinen is groter dan men zich wel verbeelden zou. Onder alle godsdiensten, de Joodsche zelfs niet uitgezon- derd, is 'er geene bekend, waeraen meer plechtigheden verknocht^ geweest zijn, dan die der Grieken en Romeinen; daer 'er in tegendeel geene eenvoudiger ooit by eenig volk in gebruik is geweest dan onze gereformeerde; de groot- heid van dit verschil stelt ons buiten de mogelijkheid om lets op te leveren het geen zou kunnen opwegen tegen zoo vele gelykenissen, overgedragen^ spreekwyzen, beschry- vingen enz. waer mede de Grieken en Romeinen hunne dichtstukken gewoon waren te voorzien, alle genomen uit deze of geene byzondere gebruiken van hunnen godsdienst. Welk een wijd veld verschaffen hin niet alle die offeranden, ieder geschikt caer den erde der Goden aen welken zy gedaen wierden; die verscheidenheid van plechtigheden, by het offeren zelfs^® gebruiklijk; de voorzeggingen der Priesteren uit het vogelgeschrei, uit de ingewanden der dieren, enz. ; de grote plechtigheid der vergoding, of der statige inleiding der Veldheeren in de stad na het behalen eener merkwaerdige overwinning, welke men triumph of ovatio noemde? verder alle die spelen, 't zy van vernuft, als het Blyspel, Treurspel en de Mimus^*; 't zy van kracht, als het worstelen, lopen, rennen, vechten te paerd, of te voet, het werpen van de schijf of discus, enz.? Om nu niet te spreken van alle die byzondere gebroken, welke in tijd van vrede of oorlog, geboorte of dood, blijdschap of droef- heid, binnen en buiten's huis, in de gemeene*® zamenleving te Atheenen en te Rome plaets hadden, en waeraen  overeenkomend 60 gemeene: gewone met 28 dichtstukken der Ouden hun meesten opschik verschuldig zijn. Wat heben onze dichters om hier tegen te stellen? niets dan de vindingen van hun eigen vemuft; hoe uit- gestiekt moest het zele dan niet zijn, een een van hun zich verstoutte om een Gneksch of Latinsch dichter den voor- rang te betwisten. En wat moet men denken van die genen, welke dezc twee te zamen hebben willen vergelyken? Men 20U meer over het verschil, dat de onderscheiden leefitijd tusschen de ouden en nieuwen stelt, kunnen by- brengen, 't geen de onmogelijkheid ener vergelyking zou voldingen. - Men kan wijsgeerig beredeneeren, en zelfs met bewyzen aentonen, dat de genie® van alle volkeren op den ganschen aerdbodem dezelfde zy. Welke is hier der dereden van de dichter was verstörte van alle die oma-menten, welke een Romeinsche of Grieksche geschieden ist aen Comeille of Racine opgaf, en de waerheid alleen moest by hem volden in een dichtstuk, waerin men de verhevenheid en het ongewone gemeindijk zookt. 6i volleingem afdoende bewij- 63 o^;voor zen 64 we:(m : gezicht 62^MM;aard 65 ^/]S0»<Mr^iS: toepasselijk 29 wing der zelven die hem voorkomt^ krijgt cen soort van behebteid by hem en vormt zijn oordeel. Hoc merkelijk is het onderscheid dat men in een gemeen*' kind beschouwt in tegenstelling van een ander van meer geboorte? hoc groot moet het dan niet zijn van het een volk boven het ander! Van de eersten zal 'er, uit honderd 66n, in ryper jaren noch in staet zijn om de wyze van denken, waeraen hy van jongs af geweest, te verbeteren; maer een Franschman zal de zaken nooit beschouwen gelijk een Spanjaerd doet, en geen Hollander kan zich zoo naer den trant der Italianen of Engelschen schikken, dat het onderscheid tusschen beiden niet nog altoos oneindig zou blyvcn; ja geheel Europa is niet in staet 66n man opteleveren, die de woeste denkbeel- den der Turken of den byzonderen smaek der Chineenzen zoo zou kunnen overnemen, dat hy zync vor 23 wing der zelven die hem voorkomt^ krijgt cen soort van behebteid by hem en vormt zijn oordeel. Hoc merkelijk is het onderscheid dat men in een gemeen*' kind beschouwt in tegenstelling van een ander van meer geboorte? hoc groot moet het dan niet zijn van het een volk boven het ander! Van de eersten zal 'er, uit honderd 66n, in ryper jaren noch in staet zijn om de wyze van denken, waeraen hy van jongs af geweest is geweest, te verbeteren; maer een Franschman zal de zaken noort beschou ige wyze van denken met die, waeraen hy zich nu gewent hadt, gerekend kon worden verwisseld te hebben, daer in legenden een kind in Holland by voorbeeld geboren, en daer op terstond in *t Serrail*® overgebracht, eer het nog vatbaer was voorhet geen hy by zyne landsluiden hoorde en zag, met niet veel moeite zich aen de wyze van denken der Turken ge-wennen zou.* - Is nu dit verschil zoo groot, en hangt al het enderscheid dat wy in de genie van 't eene volk bespeuren in tegenstelling van *t ander, alleen van de verschillendheid der landaerden en gebruiken af, zoo besluit ik met recht: „derhalven is het onmogelijk eene rechte vergelyking te maken tusschen de voortbrengselen van twee onderscheiden volkeren, welke alleen van het verstand en oordeel af-hangen"; ja, „derhalven is het vergelyken der vernuften van twee volkeren een t*zamenvoeging van denkbeelden, welke met elkander onbestaenbaer zijn, en waervan de een de ander omver werpt." Voegt hier nu eens by het verschil *t welk de onder-scheidenheid van t ael stelt tusschen de bude en nieuwe Dichters: Que langue, zegt Mr. de Voltaire, a son genie, De Lezer kan hier mede vergelyken *t geen de Hr. It is order de geleerden noch niet uitgemaekt of men in onze hedendaegsche dichters lessen vindt die van algemeiner gebniik zijn dan deze is. Hier mede zoude ik deze bedenkingen kimnen eindigen, en de bygebrachte bewyzen schynen voldoende te zijn voor mijn oogmerk; dit cene dien ik den Lezer te doen opmerkennen ten opzichte van het ontwerp myner partyen." Wannecr ik dit stuk eerst begon te overwegen, dacht ik op^dc wyze waerop men zoogenaemde Oeuvres d^esprity wacr-van de dichtstukken het voomaemste gedeelte uitmakcn, beoordeclen moest. Dit hieldt my stil, en ik begreep wel S9 mm: door ;o everlänger: balans 71 imifert: vinden 72 Kies een stoff, evenredig aan je knichten en hou je er kuig mee bezig (Horatius, Ars Poeiica) 73 bet ontwerp myner prettyen: de schets van de door mij tegen- over elkaar gestelde partijen 74 op: over 31 haest'^ waer de knoop gelegen was. Al wat op onzc ufter- lyke zinnen^* valt of met dezelven^' cenige betrekking heeft, kan uitgedrukt worden door de sprack: men weet wat men hoort, en kan een ander mededeelen iets 't geen men gezien heeft; alleen het oordeel heeft geen woorden om den indruk, welken deze of gene zaek op het zelve maekt, aen een ander mededeelen iets 't geen man gezien heeft; das kan zeggen, dit is goed, en dat is in tegendeel kwaed; deze gedachte is schoon en juist, daer die wederom deze of gene gebreken heeft die my mis- hagen; dus verre gaet het aen. Maer twee luiden lezen twee onderscheiden dichtstukken of ontmoeten twee schooner gedachten; beiden vinden zy die fraei, maer de een verki Et die welke de ander de minste rekent. Hoe I zegt de een, be- haegt u die trek minder? My dunkt dat zy de ander vcrre te boven gaet; of is 'er een faut in die van R. die u haer be- neden die van V. doet stellen? neen, maer de laetste is fraeijer; waerom is ze fraeijer? om dat ze my meer behaegt; wel waerom behaegt ze u meer? om dat ze fraeijer is. Zijn party'® kan geen meer reden eisschen, dewijl hy *er zclf geene andere heeft, om zijn oordeel te rechtmatigen, en den ander tot zijn gevoelen over te halen. Men moet dit verstaen van die gedachten waerop niets te berispen valt en die ieder op zich zelf beschouwd fraei zijn. De meeste zijn van dit soort, en dan is 't, met de Lezers, zoo veel hoof- den zoo veel zinnen: ieder maekt zijn eigen keus, zonder dat hy zelf de reden weet waerom hy dezen of genen de voorrang geeft. Over de anderen' is het zelfs noch zeer moeilijk te oordeelen, voornamelijk als de faut gering is en niet terstond in 't oog loopt. Maer gesteld zijnde alle die zwarigheden, waer van een genoeg was om de onmogelijkheid ener vergelyking te bewyzen, waren eens weggenomen: zou het dan noch niet trouwloos zijn de genie der Grieken en Romeinen te willen beordenen uit het gering gedeelte dat ons overig is geheven van hunne werken, byzonder in de dichtkunde? Men het nagegaen, dat omtrent het zeven of achthonderste deel van *t geen eertijds te Atheenen of te Rome geschreven is, na een reeks van zoo veel eeuwen en zoo vele wissel-valligheden, als Europa in al dien tijd ondergaen heeft, aen ons is nagebleven; en van de hedendaegsche dichteren is er niet een, wiens geringste Ode of gemeenste®* Vaudeville* niet door de drukkunst vereeuwigd is. - Zoo zou zich iemand belaglijk maken, wanneer hy de Nederlanders of Franschen by voorbeeld wilde verheften boven de Romeinen, daerom dat de eersten zich sterk toegelegd hebben op het Treurspel, en in dat soort voorname stukken hebben voortgebracht, daer de laetsten niets hebben om hier tegen te stellen dan de Tragedien van den jongen Seneca, waeruit 'er eenige valschelijk zijn' naem schynen te dragen, doch waervan de besten niet te min gansch niet te verachten zijn. Onkundigel heeft niet Rome een der volmaekste treur- spelen opgeleverd, die ooit op eenig toneel vertoond zijn? de Medea van Ovidius te weten, dat meesterstuk, waervan zoo groot een ophef gemaekt is door Tacitus en Quinti- lianus, luiden op wier oordeel nog al wat te verlaten is. Dog 8 1 iegelyk : xcdtt gemeenste : tcn-vowdi^stt 82 T^jnt : zijn eigen 84 Vaudeville : musical 33 dewijl ons hiervan niets is overgebleven, zou men het ge- meen®^ gaerne in de hand stoppen, dat de Romeinen ver- stoken geweest waren van een gedicht, *t geen juist dat geene is waerin de alleroudste dichters onder hen hunne eerste krachten beproefd hebben, niet tegenstacnde de tijd ons, door het verdelgen der werken van Livius, Trabeas, Accius, Ennius enz. de bronnen ontrukt heeft, waeruit naderhand Virgilius en andere uitmuntende dichters ver- scheiden hunner beste vindingcn hebben overgenomen. De Medea van Ovidius doet my aen Euripides denkcn; van de honderd en twee Treurspelen waervan wy de namen alleen weten, en die ten tyde van Stobaeus by voorbeeld noch meest alien in wezen waren, zijn 'er tegenwoordig 19 overig. En hadden wy van elk Grieksch of Latijnsch dichter noch maer zoo veell Een oneindig getal is er waervan ons niet® dan de naem is gebleven; anderen, wier bewaerde brokken dikwils maer uit vijf of ses regels bestaende ons te vergeefsch doen zuchten om het verlies van dien schat waervan zy de gulden overblijfselen zijn. Men oordeelt van den smaek®' waerin Anacreon zijn gezangen schreef, uit die welke wy van hem hebben; en het is waerschijnlijk dat 'er eenige onder zijn welke zijn naem verdienen; maer die immer®® vergeleken heeft de fragmenten, welke tnen hier en daer van hem vindt, ziet wel haest® hoe veel Anacreon van Anacreon verschille. Ik begeef my hier niet verder in. Onkundigen zijn hier onvatbaer voor, en iemand die maer het minstc hierin gedaen heeft weet dit van zich zelven. Dit is zeker: wie de disch-redenen enkel van Athenaeus gelezen en verstaen heeft, zal zich nooit laten overhalen om een vergelyking tusschen de oude en nieuwe dichters te maken. En das noch behalten dat: zijn niet alle onze heden-daegsche dichtstukken door hunne makers rypelijk over-wogen en naer hunnen zin beschaeft. Wie den eersten drink der Henriade, leest en vergelijkt met de laetste uitgaven welke wy daer van hebben, zal den verhaesten arbeid en een ervaren. Yolk 89 0v/ i&tf^//; weldra 86 niei : niets 90 Htnriade : dichtwetk van Vol- Sj vandm maek : over de stiji taire, in het Nederlands ver- SSSj vandm maek : over de stiji taire, in het Nederlands ver- SSSj vandm van der niederne veranderd vinden. Feitama hadt das Tekmacqu^'^ in dichtmaet gebracht, en het gemeinen was 2eer voldaen over zijn arbeid; dertig jaren verdiener van deze uitgave, eer hy het naer zijn zin beschaefd*^ hadt en men stond verwunderd over de grote netheid, waer door hy zichzelven over- trof; ieder moest bekennen dat Feitama alieen in staet was cm Feitama  vooral ook van Vondel wiens Palamedesen Hekuba van 1625 of 26, 200 zeer verbeterd zijn, dat die van *t jaer 1652 dezelfde stukken niet gelyken, om nu van de dichtbeschaving van Hoogvliet en anderen geen melding te maken. - Is het ook aldus met de Grieksche en Romeinsche dichters gelegen? Virgilius beste uitdruklijk by uitersten wille dat men zijn Aeneis zou hebben te verbranden, en Ovidius wierdt door zyne onge- nade by Augustus belet zyne Metamorphosis over te zien en te beschaven; carmina, zeide hy, de domini funere rapta sui. Beide deze stukken zijn ons enkel overgebreven zoo als zy door hunne makers in den Poetischen lever ontworpen en achter elkander afgeschreven zijn, het welk oorzaek is dat by Virgilius noch zoo vele halve verzen gevonden worden, daer hy zich niet by stil wilde houden om den draed zyner gedachten niet te verliezen. In de Iliade en Odyssee hebben wy noch sterker voorbeeld hier van: geen van deze twee gedichten kan ons buiten een zonderling wonderwerk 200 zijn overgebreu, als Homerus het het het na gelaten. Vier eenwen 2yn *er verlopen eer men een woord van de- 2elven geschreven hadt; denkt nu eens hoe het met een gedicht moet gaen 't geen enkel door het geheugen van het gemeen bewaerd wordt. Een Grieksch Vorst, die niet ongemeen** uitmuntte in geleerdheid, en ten minste 2elfs**geen dichter was, ver2amelde al wat men uit beiden onthouden hadt, en bracht dit in orde. Enige eeuwen later nam een Grammaticus de vryheid 2ich bevoegd te oordeelen om Homerus na** 2ijn goedvinden te herstellen; dit vers komt 91 TtUmacqm: dichtwerk van hiin maker (Ovidius, Tristia) F^n^lon 94 ongemeen : buitengewoon 92 bescbaefd : gitpo]i)st 95!(elfs:zit]£ 95 mijn gediditen zijn ontrukt aan 96 mi ; naar de dood (de ballingschap) van 35 hier niet te pas, 2eide hy, en is zijn' maker onwaerdig, of, hier moet dlt gelezen worden, en daer wederom wat anders. Ik beken, on2e tegenwoordige Ctitici gaen op dezelfde wyze te werk, en men heeft reden zich te 35 hier niet te werk, en men heeft reden zich te 35 hier niet te werk, en men heeft reden zich te 35 hier niet te werk, en men heeft reden zich te 35 hier niet te werk, en men heeft reden zich te 35 hier niet te werk, en men heeft reden zich te 35 hier niet te werk, en men heeft reden zich te 35 hier niet te werk, en men heeft reden zich te 35 hier niet te werk, en men heeft reden zich te 35 hier niet te werk, en men heeft reden Verwonderen over Hun doorzicht en hun arbeid goed te keuren; maer of him erste vorgangen zich niet wat veel heeft aengematig, en of wy geen beter Ilias zouden hebben als wy de uitgaef van Pisistratus hadden," zal ik niet bepalen. Dit zy genoeg, dat de Lezer begrype, hoe groot een onderscheid ook dit maekt tusschen de ouden te kort doen, welke de onvohnaekten en half- afgewerkten stukken die wy van hun hebben met de door- knede en wel-overdachte werken der nieuwen in verge- lyking willen brengen. Hier mede besluit ik deze bedenkingen. Heeft iemand niet te min noch lust om vergelykingen te maken tusschen onderscheiden vemuften, laet hy de Comparaisms van P. Rapin zich ter navolging voorstellen, of *t geen de Hr. Tolius in dezen trant geschreven heeft. Laet hy dan Miltons Verloren Paradijs vergelyken met den Lucifer en Adam van Vondel: beiden hebben zy dezelfde stoff bewerkt. Of laet hy dezelvc tegen de Gierusalemme Uberata van Torq. Tasso stellen, indien hy twee heldendichten will nemen. Anders kon hy Shakespeare om den voorrang met Comeille doen twisten, of Voltaire met Addison, hoewel het onderscheid hier wederom zeer groot zy. Laet hem anders de modeme Latijnsche dichters vergelyken met de Vaderlandsche, de Franschen met de Engelschen, of wat dies meer is. Maer laet hy toch vooral zijn stuk eerst door denken; en heeft hy genen byzonderen lust daertoe, laet hy terstond zijn voornemen staken: de eerste stoff welke hem hierop inschiet’', zal naer alle waerschijnlijkheid nuttiger zijn dan deze. HISTORIE VAN EEN TROJAANSCH PAERD van Pieter van Woensel Er zijn beschrijvers van onde letterkunde en samenstellers van bloemlezingen die Van Woensel of HISTORIE VAN EEN TROJAANSCH PAERD van Pieter van Woensel Er zijn beschrijvers van onde letterkunde en samenstellers van bloemlezingen die Van Woensel of HISTORIE VAN EEN TROJAANSCH PAERD van Pieter van Woensel Er zijn beschrijvers van onde letterkunde en samenstellers van bloemlezingen die Van Woensel of HISTORIE VAN EEN TROJAANSCH PAERD van Pieter van Woensel Er zijn beschrijvers van onde letterkunde en samenstellers van bloemlezingen die Van Woensel of HISTORIE VAN EEN TROJAANSCH PAERD van Pieter van Woensel Er zijn beschrijvers van onde letterkunde en samenstellers van bloemlezingen März niet, of Maar schoorvoetend in het domein der literatur toelaten. Dak kan naturlik samenhängen met hiin mogelijk niet al te positive oordeel over de kwaliteit van zijn werk. Ook 20U men van mening kunnen zijn dat het geen ^letterkunde' is, hoewcl de magische cirkel waarbinnen men van literatur tuur wil spreken, wijd getrokken kan worden. Hoe dan ook, algemeen wordt Van Woensel als een buitenbeentje in onze literatur beschouwd. Hij was arts, maar de gedachte dat dit hiervoor een afdoendc vcrklaring zou vormen, is natur lijk absurd I In onze letterkunde neemt inmiers het gilde der arisen met bij voorbeeld Samuel Coster, Pieter Bernagie, Jan Pieter Heye, Frederik van Eeden, Arnold Aletrino, SlauerhofF, Marie Vasalis, Belcampo en Simon Vestdijk te duidelijk een luisterrijke plaats in. Van Woensels buitenspielpositie is alle erst een gevolg van het seit dat hij geen *officiele' letterkundige was. Hij bouwde niet met gedichten, romans, toneelspelen en wat dies meer zij, een een een gedegen image op. Oneerbiedig sprak hij de muzen, de klassieke bescherm-godinnen der kunsten, onder wier hoede menige schrijver zich nog veilig voelde, aan als *erfvijandinnen van het waare'. Zijn *œvre' bestaat eenvoudig uit *reisaantekeningen' en vier jaargangen van een almanak. Maar hierin staat zijn geestelijk profiel scherp getekend. Hij blijkt een goed waar-nemer en beschrijver van de werkelijkheid rondom zich. Vandiepgaande abstracteschouwingenheefthij afkeer. Met en onafhankelijke, kritische geest, niet verstoken van satirische gaven, hanteert hij een vlotte, scherpe pen. Hij doet door de aard van zijn werk en zijn schrijverspersoonlijkheid an latere auteurs als Multatuli, Ter Braak en Du Perron denkenrdoor zijn levensloop aan SlauerhofF. Van Woensd is echter excentriker. Hij schept er ook een uitdagend behängen in zonderling te schijnen, en heeft daarbij geen last van valse schaamte. Soms komt zijn zonderlinge grilligheid merkwaardig overreen met let wat achteraf in de twintigste een reele gestalte heeft gekregen. Zo wanneer hij in een van zijn boeken Turkije het idee aan de hand doet bij een buitenlandse aanval een soort bacteriologische oorlog te gaan voeren, met pestbacillen. Als dit wordt toegepast, komt hem in menige Turkse stad een standbeeld toe, vindt hij. Hij trok zich van de normen van wat in zijn tijd wd-voeglijk was, niet zo erg veel aan, en choqueerde daardoor zijn tijdgenoten wel eens. Na zijn medische studie trok de jonge Van Wocnscl - geboren in 1747 - naar Rusland, waar hij op verschillende plaatsen als militair arts werkzaam was. Daarna werd hij in Nederland arts bij de marine. In de jaren 1784- 1789 maakte hij een tweede grote reis, door Turkije en Rusland. Van zijn omzwervingen waren een tweetal publikaties het gevolg: Aanteekeningen, gebouden op eene reis door Turkyen, NatolieHy de Krim en Rusland (2 delen, 1790 en 1795) en Rusland hescbouwd (1804). Deze boeken doen meer aan los zand dan aan massieve rotsblokken denken. Zij bevatten talloze gegevens, anekdotes, schetsjes, ideeen van de auteur zelf naar aanleiding van  waarheid is juist een van de aantrekkelijke eigenschappen van deze auteur. Zijn meer ontledende dan samenvattende geest, zijn voorkeur voorkeur van-de-hak-op-de-tak-springen kon hij nog betrügeruen in zijn Lantaam, die hij onder de schuilnaam Amurath-Efendi, Hekim Bachi, publicererde in 1792, 1796 en 1800. Ze bevatten allerlei. Naast de gewone almanak-gegevens betreffende zon- en maanstanden en kerke- en nationale feestdagen: kortere en langere artikelen over bij voorbeeld De Áarde, waarin onder andere een nogal statistische benadering opvalt, over De natürliche gesteld-heid van ons vaderlandy met onder andere pleidooien voor het gebruik van meer kmiden in onde nationale pot en voorjenever: *Jenever is slecht, maar dit kwaad is niet te vergelijken met de voordeelen ervan.' Immers: de mens is *niet veel meer dan een wandelende distilleerketel, waaruit gij voorzeker geest zult trekken, 20 gij er niet dan wateringiet'. En een overmaat van *geest' vindt Van Woensel juist geen kenmerk van de Nederlanders. Als arts pleit hij, behalve voor bovengeno Ein ingredienten, voor meerlichaamsbeweging en een grotere lichamelijke zindelijkheid. Hij neemt van de andere kant De v^delyke toestand der Ne-derlandscbe natie in bescherming tegen een hooggeleerde pessimist. In een artikel over De ksnder-teelt pleit hij voor een zekere beperking in dezen (zelf bleef hij levenslang vrij-gezel). Ook in deze almanakken komt hij naarvoren als een kosmopoliet. Hij was dit door zijn aard, maar temeer door zijn reizen, de stevigste borstel tegen nationale hoogmoed', vindt hijzelf. Zijn afstand tot onze nationale hebbelijkheden is mede door zijn omzwervingen groter dan van de door-snee-Nederlander. Op die afstand kan hij zijn landgenoten en alles wat hun eigen en dierbaar is, het beste door zijn kritische bril bekijken, en hij bespaart hun zijn bcvindingen niet. De geestelijk instelling van waaruit hij schreef, was te- vens die van de 18e-eeuwse rationalist. Met zijn scherpe ont- leedmes trachtte hij alle niet op zedelijkheid steunende toe- standen en meningen viit te snijden. Letz wat krachtens tra- ditie bestond, had voor hem daardoor nog geen waarde. Hij was typisch een Vrijdenker'. Hij was anti-kerkelijk, anti- conventies, anti-adel, enzovoort. Hij wees op het werk van de Engelse verlichtingsfilosoof (over rationalisme en verlichting: zie deel 16) John Locke, om vast te stellen dat zijn landgenoten bijna een eeuw later nög lang zover niet waren, en prijsvragen uitschreven voor verhandelingen over onderwerpen waarover Locke allang afdoende standaard- werken geschreven had. Deze rationalistische geest is haast tastbaar in bij voor- beeld een artikel over de Nationaale Opvoeding. Dit onder- werp ligt Van Woensel na aan het hart. Elke jaargang van zijn Almanak bevat een prent van een kraaiende haan, met het onderschrift: Gelijk de wakkre Haan tot kraayen is genegen. Zoo laat u, Jonge Je 39 beld een prächtige van de Nationaale Opvoeding. Dit onder- werp ligt Van Woensel na aan het hart. Elke jaargang van zijn Almanak bevat een prent van een kraaiende haan, met het onderschrift: Gelijk de wakkre Haan tot kraayen is genegen. Zoo laat u, Jonge Je 39 beld een prächtige van de Nationaale Opvoeding. Dit onder- werp ligt Van Woensel na aan het hart. Elke jaargang van zijn Almanak bevat een prent van een kraaiende haan, met het onderschrift: Gelijk de wak Ungde, tot onderwijs bewegen. Bij zijn beschouwing over Nationale Oproverte zet hij zich om te beginnen af tegen twee soorten mensen: tegen hen die "t menschdom alle tot geleerden, tot professoren gemaakt hebbende, van onze aarde een universiteit trachten te maaken, en tegen hen die "t menschdom in een hoop van godgeleerden, priesters, munnikken, anachoreeten, enzulen willen veranderen, en "ons een leeven, bestemd tot werking, in bespiegeling doen doorbrengen; en ons... Hier op aarde hompelende en strompelende, hals en beiden breekende over de paden des leevens (zonder ons te wijzen, hoe er de doornen van uit den weg te ruinen, verbiedende ons de bloemen aan te rauken, de vruchten afteplukken) den hemel inlootzen. Elk wezen is vohnaakt ak het voldoet aan zijn bestemming; de bestemming van de mens is: *te arbeiden, te eeten, te drinken, van den arbeid uitterusten, en zich hervorortebrengen (= zich te realiseren, voor den dag te komen). Met deze uitgangspunten ontplooit de schrijver dan zijn visie op het Nederlandse onderwijs en zijn tekor- ten. Hij 2iet als allereerste vereiste voor onderwijs, dat het praktisch is, dat het praktisch is, dat het praktisch is, en werd door Van Woensel al schreib gezien (elders leverde hij een pleidooi voor een handelshogeschool; deze werd in 191 3 gesticht!) Maar, aldus Van Woensel. Eigenlijk moesten we beginnen met de opvoeders, wat misschien *min den rasend des zedemesters dan den dang des wetgevers vordert. Een voorspel van de schoolstrijd? Kon het onderwijs ruim een kwart van onze nationale begroting vraagt? Het is wel zeer verrassend in dit artikel van van Woensel al een fervente bestrijding van de hoor-colleges aan de universiteiten aan te treffen, waar hij tekeer gegen de *gdeerde dagdieverij', Me gewoonte om de studenten... te amuseren of te ennuyeren met het schrijven van dictaten*, die gevuld worden met *dingen..., welke men even goed of beter, zeker met meer gemak en minder kosten in leo gedrukte boeken leezen en leeren kan*. Niets had echter meer Van Woensels belangstellt gebreuen. Nie was wat dit betreffend het einde van de 18e ccuw nict 2onder opwindende gebeurtenissen. De inval van de Fransen maakte een einde aan onze Republik der Ver- cnigde Nederlanden, die het na zijn bloeitijd in de lye eeuw, ondanks haar gebrekkige opbouw en zwakheid, nog een eeuw had weten uit te houden. Zij maakte plaats voor de Bataafse Republik, praktisch een satelliteat van het revolutionaire Frankrijk. De strubbelingen waarmee dit gepaard ging, het machteloze gepraat in de Nationale Vergaderingen, de pathetische revolutionierevolutierens die in ons volk losge- slagen werden, dit alles was (on)dankbar doelwit van Amureth's spotternijen. Hijself belijdt in een Politieke Confessie, dat hij het stadhouderschap van de oude republik nodig vond om het losse samenstel nog enig *ciment' te geven, maar dat hij hiervoor de laatste stadhouder even on- geschikt vond als het vijfde rad aan een wagen. De omwen- t Ling verwelkommende hij als de lästste revolutie, zoals een vrouw blij is bevallen te zijn, ongeacht of het kind *een engel of een moollickje' (= een duivelse lelijkerd) is. *Het wichtige begint echter al lelijk om zich been te slaan.' Vanuit deze achtergrond kan men de geestige politieke satire Historie van een Trojaanscb P/7^rrf begrijpen, waarin ook een onopzettelijk, maar scherp zelfportret van de schrijver vervat ligt. Met het Trojaanse paard doelt hij samenvattend op de Fransen, wier komst beginstigd is door de tegen-standers van de stadhouder, de *kezen'. Het is een wonderlijk becst, dat de stadhouder (*stalhouder') van de Nederlanden ('Bestiania': *Ambidubius', oftewel *Vleesch-noch-Visch', komt vervangen. Die het vatten kan, die vatt het, was het, was het motto by een andere satire over hetzelfde onderwerp. Het werd *gevat': dat opstel deed voor de overheid de deur dicht. De Amsterdamse politie, toen geenszins onderbemand, greep in, en verbood de provo en diens uitgever de verdere verspreiding van jaargang 1800 van De Lantaarn, In een alsnog haastig geben. Publicerde Bijlicbter maaktc Van Woensel zijn ware naam begend. Hij ontkende dat zijn Trojaanse Paerd een aanval was op de Fransgezinde Nederlanders, behoefde blijkbaar geen ontkennlng: daar zat de zere plek blijkbaar niet. Van Woensel mocht ontkennen wat hij wilde, een verdere Lantaam is niet meer verschenen. In 1808 stierf deze verlichte bijlicbter, die althans de verdienstc had voor ons in zijn beste werk nog aanstekelijk te zijn, doordat hij, afgezien van al het andere, in pittig, levendig, soms spreektaalachtig Nederlands schreef, wat niemand V van de officielle schrijvers gepermitteerd vond. 42 PIETER VAN WOENSEL HISTORIE VAN EEN TROJAANSCH PAERD INLEIDING EN INROEPING Dit papier is tocgcweid aan de Historic van een Trojaansch Paerd, het boost van alle Trojaansche Paerden. Wie zal mij bijstaen in eene 20 halsbreekende ondernee- ming? Zanggodinnen!... Neen! met u, Lolgodinnen! wil ik niets te doen hebben. Gij, erfvijandinnen van het waarel gij zoudt, in een verhaal, uit zich zelven reeds vol van on- waarschijnelijkheeden, mij voorzeker van den wal in de sloot helpcn; en behalven dat, kan professor X u alle negen, en nog wel negentien drukkers beezig houden. Evenwel wilt ik dit alleen, met een enkel woord, vraagen; maar liegt niet! zijn 'er genien van groote afgestorvenen, die nog zweeven over de aarde, en zich nog bemoeijen met bet geen 'er op omgaat? Zo roepe ik aan de genie van hem. Trqfaanscb Patrdx na ccn jarcn-lange belegering yeroyerden de Griekinde stad Troje door een list: 2ij trokken zich schijnbarterug en lietcn een groot hou-ten paard achter; dit werd door de Trojanen binnen de stad gebracht, waama, in de nacht, de erin yerborgen soldaten teyoor-schijn kwamen en yoor hun inmiddels voor de stadswallen yerschencn wapenbroeders de poorten openden. 2 Inrotping: aanroeping Z0»^^»if«»: Muzen,bescherm-godinnen van kunsten en we-tenschappen; het was cen litc-raire mode deze, in navolging van kiassicke schrijers, aan het begin yan een groot werk aan te roepen 4 gemin: geesten die alles, wat boven - op - en onder de aarde leeft en is, ging inventarise 43 die alles, wat boven - op - en onder de aarde leeft en is, ging inventarise 43 geesten die alles, wat boven - op - en onder de aarde leeft en is, ging inventarise 44 Ern; en ieder artiekel 20 behendig wist te beschrijven, dat een blind man het in donker kan vinden; of wel de genie van hem, die de 240 spieren van een Hout-Rups durfde uit een te splijten, den twijfelaars toeroendet: dat de ongelovige het mij nadoe, en 20 hij *t niet gelooven wil, ze zelve telle. Zulke bescherm-engels zijn het, wie hulpe ik behoev*. Een van beiden of wel beiden, staat mij bij I en helpt mij mijne Bataafsche Medeburgers kennen, een gedierte, tot nog toe op geen catalogus te vinden. Inderdaad, wie meer dan ik behoefde een Bescherm-engels Eene verse wonde laat zich bezwaarlijk behandelen. 6 Trojaansch Paerd I hoe talleloos veelen hinken nog pijnelijk aan uwe kneuzingen. In waarheidl 't is meer dan kaerels-werk iemand te doen lagchen, die kies-pijn heeft. Verum enim vero, (zegt Voltaire in zoortgelijk geval) alles wel ingezienden, wel ingezienden zijn, en zanggodinnen en beschern-engels, mitsgaders alle groote en kleine genien, voor St. Felten' te laaten loopen; want zu het mij lustte iedereen den mond open te doen, om informatie omtrent den Held van deze Historie, en ik alle zijnne kneepen en godvergelten parten, die men mij van het inluisteren, wilde opteekenen, ik reeken, dat de heele waereld te klein zou zijn, om zijnne leevens-historie te bevatten. En dat zou wat te druk loopen! BESCHRIXING VAN EEN TROJAANSCH PAERD Op geen catalogus te vinden. Dit is indedaad te verwenden. Want weet, en zijnne bitterste vijanden weeten en bekennen het gewillig, dat het Kameel-paerd, het grootste der tot nog toe bekende dieren, er maar een kind bij is in groote. Dann is het Trojaansch Paerd in weezenlijkheid groot, de verbeelding welke hij heeft van zich zelven is nog veel ar toch I 6 verre beste 7 voor St. Felten: naar de maati 8 parten: streken 9 inluUteren: influisteren 10 bet Kameel'paerd: de giraffe 11 Dan: maar 44 grooter. Zo meende hij, (en deze meening heeft hij tot grooter. Zo meende hij, (en deze meening heeft hij tot gegossen) wanneer hij zijnne vier pooten uitstrekte, geheel Europa te kunnen overdekken; meer of min als die van Geneve, wanneer ieder burger zijn hemd te bleeken legt, de geheele domeinen van die republik een linnen tapijt geven. De gezichtkundige 2ullen deeze begoocheling aan eene fout in de constructie van zijn oog wijten; want van hen leeren wij, dat wij de voorwerpen zien, onder die dimensie of maat van groote, als de bolheid van 't oog gebiedt. Maar 't zonderlinge van de historie is, dat, terwijl het Trojaansch Paerd zich zelven aanzag als half zo groot als de geheele waereld, hij rondsom op alles ne^rzag, als of 't dwergjes waren. Deeze gezichtkundige tegenstrijdigheid heeft mij lang in groote verleegenheid gebragt. Eindelijk herinnerde ik mij de opinie van de zulken, die beweeren, dat zo de natur ons twee oogen geeft, het eene als maar voor 't breeken is"; daar wij uit maar 66n oog te gelijk zien. Dit lost alle zwarig- heid op ; en zo^' 't Trojaansch Paerd zich zelven met het eene oog beschouwde, dat vergrootte, hij het andere, dat verkleinde, bezigde om rondsom zich te zien. En zo zal 't dan welweezeni Van de Ajkomst en eenige eigenscbappen van V Trojaansche Paerd. 't Is Als of 't Paerd reeds met mij aan de" hoi was, ten minste met mijn hoofd. Ik heb daar mooitjes *t hembd over den rok getrokken, en daar ik dit beestje reeds gekikt van zijn afkomst. Excuseer. Dit zult gij, Mannen-Burgers, doen zo gij u, in 't aller- minste een denkbeld kunt maaken van de verleegenheid, waarin mijn beklemd gemoed zich thans bevindt. 12 die van: de bewoners van (de op mogelijke breuk (als er eens republik) een kapot gaat. 1 3 a/i maar.,,ts: a.h.w. nefgens 14 Z'^: terwijl anders voor is als met het oog 15 aan de: op 45 Digressie^ over de kkine en foote verleegenbeeden. It is by no  schoenlapper te betaalen, nu koets, paer-den, buiten-plaats, livreibedienden houdt, en zich de airs geft van al vrij wat te zijn, wanneer 20 iemand gevraagt wordt naa zijne familie, 2oudt gij 00k meenen, dat hij in 't naauw 2it? want met goed fatzen kan hij niet wel^* ant- woorden, als zeker iemand (wiens naam mij nu niet wil invallen) „Ik heb geen vader, ik heb geen moeder." Niets van dit alles kan haalen'^ bij mijne tegenswoordige beneepenheid. - Rnfin ter 2aake, en *t moet *er uit: 't Is u beend uit de Natuurlijke en Onnatuurlijke historic van 't Paerd, dat in *t cerste geval*^ het vculen gebooren werdt uit de conversatie* van cen Hengst met eene Merrie, in *t tweede geval met eene Kzclinne. Nu 2al de benaaming van Paerd u hebben doen bevroe- den, dat 'er hier wederom 20 wat micmac, iets niet recht pluis in til was. Maar Hemel I menschenl hoe verre zijt gij de plank mis I 16 i>i]smr^; ultweiding 17 klHdt:pM 18 tf/fw//irV£r: heel dikwijls 19 8v/.*goed 46 20 baalm : het halen 21 in '/ arsti gntal: nl. vcJgens de Ndiwariykt hittorie 22 fonpirsatii : otD%»n% Drinkt eens. Het Trojaansche Paerd, waarover ik u onderhoud (in kennisse zijt gij 'er reeds lang mede gebragt tot uw groot profijtl) is gebooren uit 't huwelijk van een Paauw met een Slang. Wegl weg! 2ult gij zeggen, met zulke sprookjes. Een ogenblik, en gi) zult mij bijval geeven. Ik behoorde evenwel vooraf te laaten gaan, dat de hoe- danigheeden van den vader en moeder mijns helds, in 20 gelijke maaten, getoalgameerd*^ zijn in zijne compositie^, dat het eene onmoogelijkheid Ik behoorde evenwel vooraf te laaten gaan, dat de hoe- danigheeden van den vader en moeder mijns helds, in 20 gelijke maaten, getoalgameerd*^ zijn in zijne compositie^, dat het eene onmoogelijkheid Ik behoorde evenwel vooraf te laaten gaan, dat de hoe- danigheeden van den vader en moeder mijns helds, in 20 gelijke maaten, getoalgameerd*^ zijn in zijne compositie^, dat het eene onmoogelijkheid Ik behoorde evenwel vooraf te laaten gaan, dat de hoe- danigheeden van den vader en mo Is, te bestemmen, wie van beiden het meeste aandeel in deeze fabrik gehad heeft. Om nu zijne bovengezegde a£komst te staaven, zo dient, dat men dit Paerd meest hier ter stede ziet gaan of loopen op zijn achterste pooten, met de borst hoog opgeheeven, met en groote vederbos, een bonte pluimagie, op den kop. Ook zijn tred, die staatig en hoog moedig is, verraadt zijn oor-sprong: zijnde hij, even als de Paauwen, ongewoon vooriemand te wijken. Wcdrom als de occasie* het zo presenteert, weet dit beestje zich zeer klein te maaken; 't trekt zijne pootjes in, en plakt zich vlak tegen de aarde in eene kruipende gestalte, houdt zich in schijn stil, maar legt eigenlijk op de loer, neemt even als de helft van zijne familie een sprong, en zit u op  getrokken is, waar-tegen hij lang hadt geproteste. Van de kenmerken en eenige boedanigbeeden van V Trojaansche Paerden, Men kennt de Leeuwen aan de kam, de Haanen aan de kam, en de Trojaansche Paerden aan de snoet. Mijn held hadt er een van een singulieren conformatie. Meest altoos hadt hij de bovenlip en neusgatten geheel opgetrokken, zodat men en tandvleesch naakt 2ag. Des kundigen zijn 't niet eens op 't stuk der oorzaaken deezer singulariteit. Deze, beweeren, dat zulke trekkingen niet^ anders waren dan een aart^ van geeuwing, het uitwerkzel van honger. Anderen wederom houden staande, dat deze optrekkingen van den neus een luchtje hadden van^ zijn paauwachtigen oorsprong, en een kenmerk waren van de goede opinie, die 't dier van zich, en der slechte die hij van anderen hadt. Ik voor mij laat de zaak in 't midden. Uit deze opgesperde, en opgetrokken neusgaten kwam bestendig een sterke wind. Voorbeeldeloos was de heer-schappij des Trojaanschen Paerds over deze vloeistofFe; want op denzeven tijd, dat de wind komende uit 't eene neusgat gloeijend heet was, kon men 't niet houden van wegens de koude welke uit 't andere kwam. Bij wijlen kon het dier sterk uitademen; en dan was die adem alles overtreffende in lieflijkheid. Edoch, deze lieflijkheid had dit gemeen met de witte lelien, dat zij wel een aangenaame geur van zich gaf, doch dat zij, te sterk opge-snooven, de harsens bedwelmde, en hen, die deze uit-ademing te greetig ingeslorpt hadden, deeden in 't rond draaijen, en den een tegen den ander met 't hoofd aan-loopen. De parfuim-werkers zijn in de gewoonte hunne flesjes zorgvuldig te kurken; daar zij bij ondervinding weeten. 3 1 singfdieren conformatie : zonder-linge samenstelliiig 32 Z>&f ; sommigen 33 niet: niets 34 aart : soort 34 aart : soort 34 aart : soort 34 aart : soort 35 aart : soort 36 aart : soort 37 aart : soort 38 aart : soort 39 aart : soort 40 aart : soort 41 aart : soort 42 aart : soort 43 aart : soort 43 aart : soort 44 aart : soort 44 aart : soort 45 aart : soort 46 aart : soort 47 aart : soort 48 aart : soort 48 aart : soort 49 aart : soort 50 aart : soort 51 aart : soort 52 aart : soort 53 aart 35 ten luchtje badden tötet: les te mœuen hadden met 56 opgesperde: open- 48 dat, bij foute van dezc voorzorg, de geur van hunne weliiekende wateren vervliegt. Het bedwelmend, ja gek- maakend parfuim, dat het Trojaansch Paerd uitademde, was, schoon extra volatiels, van een anderen aart; het liet zich kogen in papier, verzenden van Europa na'* eenig ander wacrelddeel, en behieldt jaaren zijne kragt. Schrandere Wijsgeeren hebben opgemerkt, dat de Natuur den mensch met geene kwaal bezogt, waartegen (de kanker uitgezondert) het*® hem tevens geen geneesmiddel gaf. Het Trojaansche Paerd hadt al wederom een zeer zonder- linge eigenschap. In andere gevallen heeft de Natuur den mensch bezogt in Europa bij voorbeeld, met de anderen- daagsche koorts*^, en het tegengift tegen dezelve wel over de duizend mijlen verre in America weggelegd. 