None
None
Het behoort tot de foort der zwaluwen en heft een gedrukt hoofd het welk zich eeluer met de veeren, dik, rondachcig, en, in vergleich klang van bet ligchaam, grooc vertoont. De bek is breed en wijd, met eene zwarte, elsvofroige kleine nederwaarts gebogene punt, wor- dende de wijdce van de bek noch vergrodt door eene naakte, pergamentochtige huid, die* als de bek gelloten is, ce zamen gevoiiwen ligt, maar geopend zijnde, eene aanzielijke ruimte beflaat, welke dit diertje ter verkrijging van zijn voedfel, zoo als hier onder blijken zal, ten hoogften noodig heeft. De oogen zijn zwart en rcdelijk groot. De tong is ongedeelt en pijlvormig. De ooren zijn rondachtige ptatte en naakte plekken, met een langachtig gaacje* cn liggen geheel onder de veeren van het hoofd verborgen, De hals is zeef kort* zoo wel als de beenderen in de vlerken en becnen. De zijbeenen zijn geheel begroeit met veeren, en het zeer tenger beneden gedeelte der J>eenen is, zoo wel al* S de voeten, met eene zwarte per- ga- (3) Boerong bekleed in hc% MtWfcli een Pcgtl, zondc? tindeifciieid. Digitized by Google 94 Eefihriving tier gamentachtige huid bekleed. De voeten bellaan uit vior vf ngeren, waarvan drie voorwaarts en cen achterwaarts, alien tot de wortel van elkander gefcheiden, de middelte is met de nagel niim zoo!ang als het bencdenfte gedeelte van het been. Alle de vingets heben zwarte, kromgebogne, fcherpe en tamelijk lange na- gels, die het vogeltje veel gemak tocbrengen om zich overal aan de rotten en klippen vast te ktinnen houden. De ftaart is genoegzaam 200 lang als het geheele lijf met de hals en de kop. Uitgefpreid zijnde, hceft dezelve eene wig"- .vcrmige gedaante en beftaat uit 10 roeipennen. In de vleugelen zijn i6hi8 (lag- en dckpen-tien. De 4 eerfte flagpennen zijn zeer langen reikeo, te zamengevouwen zijnde, bijna een duiro rhijnlandsch over den star. De volgende pennen worden geftadig korter, tot de 5 of 6 laatfte, die gelijk zijn en met de breedte van de vleugel, bijna de lengte van het ligchaam tiitmaken. De couleur van het vogeltje is grijsachtig zwart, een weinig in het groene trekkende, doch zonder sprekken of pickken; achter op de rugs mar de staart aan het beneden lijf, vak die zwartachtige in het muisvale. De geheele lengte van de bek tot de staart is 4 duim, de hoog-te van de bek tot de punt van de middelfte vootvinger 3 duim, de uitgeftrekteid der vleugtlen, van de eene punt toe de andere ic, zijnde de lengte der grootfte flagp^ nnen 7 circa 4 duim- Tien dezer vogeltjes wegen: .once en drängen trois (4). In (4) Behafven dese, houden in fommige gaten, eeni^ wilde tborten huis, Momo;no % Mocrong If am, Uocrtg Z>e- kott en Untj* gehe:en« Zj) Digitized Vogetnestjes. SS Iri de nabuurfchap van Batavla zijn twee verständige plaatfen, alwaar deze vogeltjes in eene zeer groote menigte huisvesten: De eerile Calappa Nongal genaamd* ligt omtrent 10 tiren gaans zuid oostwaarts van de stad, de Digitized Tweede Sampia geheten, een weinig verderften zuidwesten, maar beiden in de rei der voorpf vlotbergen, die van den zwaren rug, door ols eiland alhier geformeert, kennelijk onder-fcheiden is» Bchalven deze, zijn er noch vele andere plaatfen, alle in denzelven streek of verre van de kuscen, die of weinig uitleveren, of door de Javanen zorgvuldig verzwegen worden, en maar an fommige bekend zijn* Deze beide vogelbergen, door de Javanen Goa, dat een.pelonk beteekend, geheten, zijn alleenftaande klippen, van binnen hoi en voorzien met een zeer groot getal opentagen* fommige zoo groot, dat men zeer gemakkelijk daaf inkan komen, andere moeilijker en eeni^e zoo klein, dat de natür aldaar voor de veiligheid dier diertjes, zigtbaar zorg heeft gcdragen. Deze rotzen zijn uitwendig digt begroeit met eene menigte zware opgaande boomen, van verfchillende foorcen, en beflan inwendig uit graauwe knlk-fteen en wit manner, van welk laatite ik een zeer fchoon ftuk bezit. Aan deze wanden hechten de vogeltjes hunne nes* Zij gelijkcn gczamentlijk zeer veel naar dezelve, behalven dat van de tweede, de kop grootcr en de veeren van alien # jelicel zw rt zijn. De nestjes die zij makcn, zijn zwart en bros, raecst bc^ Itaande uit ligt dons, ook ftrckt bet vcrblyf dezer diertjes *:e»- tot bedcrf dcr gnren; cm welkc reden dezelve zoo veei ino« gelijlc worden uitgeroeit* befchrijving der fcesten, in horizontale lagen, digt bij elkande- fen, zoo da t an n de opgebogen zijde van de eene hetmeestcaanzit,tcgen de vlakke van de andcre. Zij plaatfeft zich op onderfcheiJen dicpccns vaa 50 tot 300 voeten, minder en fomtijds noch meerder, naar dat zij ruinite vinden, en laten befchrijning dicpccns vaa 50 tot 300 voeten, minder en fomtijds noch meerder, naar dat zij ruinite vinden, en laten befchrijning dicpccns vaa 50 tot 300 voeten, minder en fomtijds noch meerder, naar dat zij ruinite vinden, en laten befchrijning dicpccns vaa 50 tot 300 voeten, minder en fomtijds noch meerder, naar dat zij ruinite vinden, en laten befchrijning dicpccns vaa 50 tot 300 voeten, minder en fomtijds noch meerder, naar dat zij ruinite vinden, en laten befchrij gegen holligheden of bekwame ruimtens open, Wits die zuiver en droog zijn, het geen zoo vollkirkt noch keine, zijn die ten cerften verla- ten, zoo dat eene onverwachte ontlasting of doorzijging van water, alcoos ten hoogfteri schadelijk is. Devogeljesvliegen'smorgens, met het aan- breken van den dageraad, uic de gaten, met ecn groot gedruis en ftijgen, in het oosc - faizoeri of de droge did, wanneer zij op afgelegene plaatfen hun voedfel moeten zoeken, terstond zoo hoog in de lucht, dat men hen te eene- inaal uit het gezigt vcrliest; maar in de re- gentijd begeven /ij zich niet vcrre van honk, net welk t op mijn bijzonder verzoek, 00k in het gouvernement *fava y alvvaar eenige klip- pen, aan of zeer nabij het ftrand ligien, naau- keurig is waargenomen. Des nademidda^s om- trent 4 uren, beginnen zij weder terug te ke- fen, en verbergen zich haastig in hun verblijf, bonder dat er eenige andere af en aan vliegen dan die broeijen. Zij voeden zich met alier- hande foorten bloedelooze dicrtjes, boven ftil- ftaande wateren zwevendc, waarcoc hunnc wijdopengaande bek zeer dienllig is. Hun grootfte vijand is den kuikendief, die er vele vangt bij het opkomen uit de g aten, waar- cm deze rover, met fchiec gewer vlijtig wordt tagejaagt. Zij Digitized by Google Vogtlnaijcs. 97 Zij bereden de nestjes liit hct kraclitigfte en en bescc overblijffcl van hec door hun genooten vocdfel, en zcker nice uit zeefchuini; want de twee bovcngenoenidc rotsen Jiggen veel nadcr bij onzen noorder - oever, als bij hec zuider ftrand. Nu ivorden die dicrtjes in onzen om- trek, die ongemecn talrijk bevolkc is, niet al- lecn nooic vernomen, maar het is 00k gchecl onmogelijk dac zij in den bepaalden tijd van ecnige tiren de lange t^t naar de zuid.ijde, heen en weder ktinnen doen, nice zoo zeer om den verrcn afthwd, als wcl om de aanmerke- lijke hoogte van ons zwaar gebergte en de hc- vi^c winden die zeer dikwijls a'daar regeren. Jiclulvcn dac men deze diercjes, aan de overzijde, 00k bier en daar bewoont, maimer Jiccfc gezien. Het wcren der nestjes beftaat derhalven, trie niets anders als zoo even is gczegt, en hicr in worde ik nog meer bevestigd door hec grooc verfehil in hec voorkomen dcrzclvcn. Die men vindic op hec Jandgocd Calappa Nongal y in de Goagadja* zijn zeer graamv, en we! cen dprde minder waardig, als die, welke hec land^ocd Sampia uiclevert, en deze kunnen niec vergclc-ken worden bij eene zeer voonreftelijke foorc, die jaarlijks van Ternaten en Pasfter worden, aangrvoerc en op de daaronurent gelegen eU landen^ vooral oost-waorts Borneo, zijn te vin-den (5). De verwe en waarde hangt derhalven af, van den ovcrvlced en hocdanigheid der infeccen, die deze dicrtjes tot vocdfel ftrekken, en niogcliik G oolc C5)  maanden en leggen dan 2 eijeren, die uic- komcn binnet 15 of 16 dagen. Zoodra de jongen vlug worden, begin c men de nestjes te ftoo- ren, hetwelk fegelmarig gcdaan worden orn de 4 maanden en de oogsc is van den cigenaar. Die fürchtigen gefchiedenen door vast volk, hätte van jong af gewend worden deze kippeti te besoeken op de navolgende wijze: Men mächt een ladder van bosch-rotting, lang mar goedvinden, en bind aan denzelven op eene behörlijkeaflhndj dwarscheftukjes bamboes om op ce treden, langs deze daald men neder, doch wanneer de gaten al te diep zijn, isfcheeps- toinvwcrk beier; afgeklommen zijnde, plaatsc men, zoo dc ruinue zulks toelant, getakte bam- boezen langs de wanden, om bij de nestjestc kunnen komen, doch wanneer die dusdanig njec jnogelijk is, worden die, ftaande op den ladder, met eenen daarcoe gefchikten bamboes, afgeno- men. Ook zijn er fommige gaten tot welke itien nadert met een vloc van bamboes doch deze zijn liier zeldzaam. Het uichalen is een gevaarlijk werk, dat vclen den hals doet breken, vooral dc dieven, die bij ©ns;elegen cijden, dc gaten trachten te berooven, Waarom cr overal wagthuisjes zijn gebouwd. Het bergvoik hicrtoc gevvoon, begint die uithalen niet, zonclcr hct flrtgtcn van een bufsel, de gewoonc voorbereiding <*cr Javancn, bij allc endernemingen van cenig aanbclang: ook prevelcn zij voornf lumne gcbeden, befmeren zich met welriekende oic, en beroken hct gac met Digitized by Google Vogelnciije** v 59 met benzUin, doepa (<S) en andere aan^e-name reukwefken, hec wclk naar bun begripften uicerlten noodzakelijk is (7 ). Bij hec nederdalen gebruiken zij een flammbouw, gemaakt uic de harsc, vloeiende uic en groocen boom > (8 ; Caret gegnaamd. Deze gom eenigen tijd in de zon gelegt zijnde, wordt tcr dikte van een dunne band te faam gerolc, in het gedroogde blad van de wilde rotting, bovengenoemd, vastgemaakt an een ftokje en daar boven gebonden de gebonden de gebonden binnenfte bast van den Arak-boom die eens vuur gevat hebbende, niet ligt uitgaat, ten einde hun flambouw, welke door de vochtigheid en onderaardfche dampen dikwijls uitgebluscht wordt, weder te ontfteken. Dit uithalen dtuirdt niet langer dan een maand, en wor^t, gelijk reeds is gezegt, regelmatig driemaal in een jaar herhaalt, hoe wel fommige meenen dat zulks wel viermaal zoude kunnen gefchieden, het welk mij niet waar- G a fchijn- (6) Ik zal de dwaaze b|jgelovigheden en buitenfporifce, vertcllingen der Javanen hier niet bu'voc^ En cn maar cnke! Zeggen, dnt er bij de voornaamfte gaten op Java cnne bg*. con'dcre befclierm - eodin, onder den naam van Ratoe i-aut K'tdul of Princesfe der 2ulder-zee, geScrbicdtgt wordt. Deze heeft aldaar eenc bijzondere hut, met eenc red kte llaapptaats en vele fraaije klecdercn, waartoe niunand dan een Pricster nadcren mag, die er altoos vrfjdags en, wanneer men de ncstcn uitlinal', geduri? reukwexk brand, ook moet liij bet ltff cn de kleedcren van ccn iedcr aanr;.»cn, die in de klippen gaat, tnaar onze Berg- Javanen, maken zoo veel omflag niet. £7 j Rumphius Herbarium Amboinenlc L. 2de Cap. 20. (8) De belöstering van dezen boom kann in literatur worden, alz, men i eszelfs blocmen, niette-gegenbande aller möglich, tot noy toe niet heeft kunnen bögen: Rumphius zegt er niets van, ook vindt men die by Linnaeus of Houtruin niet, zoo dat wfl van dezelven, onder onze bijdragen, nader zullen fpreken. Befehlving der für die vorkommt, cie meer, daar kundig genug, bier bij opgebra, mij verzeugen, dat een nest.e onge loord gelaeen, door de vogeljes gedurig wordt vergroot, of dikker gemaakt, toe zoo Jang het van binnen droog of harig worde warmecr zij het verjaten. Met de nestjes is, na hiet uichalen gcene andere rnocicc, dan dat 2e gedroogdengezuiverd worden, wannecr men dezelve in manden of kranjangs afbrcngc en aan de Chinezen verkoopt, doch voor zeer ongelijke prijzen, wel van 8 toe 1,400 Rds. dc pikcl of 125 ponden, het welk als boven ge- aegt, afhangt van derzelver Fijnheid en witheid, zijnde fomnrige zeer grauw, andere roodach rig en de beste foort zeer fchaars. Deze hooge pjijs en de onverzadelijk win- jugt der Chir.ezen, vcroorzaakt vele dieverijen, alzoo de laatftc niet fchroomen, de berg -wai- ters door geld, amfioen en lijwaten om te koo- pen, het welk bij alle fchcrpe toezigt, niet tea cenemaal belet kan worden. De bovengenoemde plaatfen Calappa Non»al en Sampia y behoorden voor deze aan de Maat- schappij, maar dewijl de meesce voordeelen der- zelve, door de Javanen verduistert wierden, of vdnig Hckend warcn, beflot de Hooge Regel- ing in het jnar 1778, die bcide landgoederen openforaar te laten verkoopen,.halende te zamcn bijna hondcrd duizend Rds., welk aanzienlijk bcdragen,tdc vcrwachting der meesten verre te boven ging. Noch zijn cr, bchalven deze, vele tmdere, doch minder mcrkwaardige plaatfen, in dvnzelven rci der vlotbergen; 00k twee of drie in de hoogere binnenlarden, alle te zamen, na gisfing, twmtigpikclsof ices aaeerdcr, jsarlijksch uidcvom. Op Digitized by Vogefacstjes. dp dit zelve eiland, maar ondcr hct gou- vernement Samarang' zijn aan hct zuidcr- strand drie voornamc vogel - bergen God Da* har % Cede en Nagofari geheten; deze wor- den door de zee befpoeld, die in de laatfte zoo dlcp doordringt, dat men *er Digitized by Vogefacstjes. Binnen kan visfchen In op deze plants is het forzet zeer goed, maaf bee uichalen is, behalven de stelle, noch zeer gevaarlijk, door de opflnivende zcebranding, zoo dac men *er een bangwerk van baraboe^ feest moeten maken. De Vorsten zijn bezit- ters dezer gaten en genieten derzelver voor- deelen, waarmede zij in alien opzigte ban- naar bun wclgevallen. Doch behalven deze zijn? er ndch vele anderen mwdere plaac- •fcn, die zoo vee! mogelijk verzwegen blijven, wordende de ititgevoerde hoeveelheid van Java y tets hooger dan hier begroot. Bantam en Sutftatra zu mede hier van voorzien de inwooners van hct eerstgenoemde koningrijk, zijn zoo overgegeven traag en onder eenc zoo gebrekkigen regeringsvorm, dac men ziel de rijst tot levensonderhoud, benevens vele andere noodige zaken, van hier moet haben: en nademaal de Chinezen zich, in de binnendeelen niet durven wagen en dus mec het bergekne, geene verkering kannen maken, is voor eerst van daar, in dit opzicht, weinig it verwachten. De jonge - vogeltjes worden door de Javanen en dok door ons gegeten, maar zijn fchaars le krijgen; men hood dit voedzet zeer Verhirten de, doch de nestjes tot een Irjmachtig wezen gekookt, snachts in den daanw gezet en met fuiker vermeing, als zeer verkoeleode, was nicht. G 3 oni 103 Befchrijving der om de Javanen die, in de hee r e koorts, met veej nut gebruiken: ook hee ik die op deze wij?e jrien voorfchrijven voor een zeere keel en heeschheid, niet zonder goede uit Werkins; Mogelijk in navolging der chinesen, want een vermogend koopman dier natie, hier in fterk handelende, heeft mij verzehrt, dac men m China de voileinestjes veel gebruikt in de winter, will hec zitten bij het vtmr, in de noorddecken van dac uicgeftrckte Keizerrijk, de keel ziektens aldaar mcnigvnldig doet regeren, De zoo geroemde voedende en verfhrkende kracht heb ik 'er nimmer in kunnen vinden, olVchoon ifc dezelve, om raij hicr van re oyer- tuigen, op veelerlei wijze, en in eene aanmerkelijke hoeveelheid toebereid, zeer dikwijls heb gegeten; ook heb ik die door fcheiktmdigen laren onder/oeken, maar 'cr niets anders van kunnen ondekken, dan dat bet laatfte overblijf- fel in een wacerachtig gom bellond, vnn gcene aangename fmaak, en waarfchljnlijk ook voor niets nutcig dan in ligte borst - kwalen. Die voorwerp (trek: derhalvcn op de tafels der vcrmogende tot niets anders ais ten kenmerk van overdaad en pracht, maar de Chinezen zijn uaar die gerest, uitzinnig gretig. Na dat de nestjes gewekt en wel gezniverc zijn , doen zij die # met een vette enpoen of eend, in een wel- geflocenpot,.en laten die op een langfanm vuur, ruim a 4 uren, koken, het welk tlj Timrrien noemen ; die is, om het bijgevoegde , een fma- kelijke kost en alles wac ik *er van kan zeg- gen* De handel in vogelnest jes , wa3, eenioje jaren geleden, niet zeer aamrierkelijk , maar is feder Z onge- Digitized by Vogclnesijeu 103 ©ngemeen aangewakkert. De hooge prijs die men hicr voor in China gceft, en mecr toe- dan afneemt, maakc Batavia toceenc ihpelplaatsvjn voortbrengfel der natuur, hetwelk, dooronze . ingesetenen, alzo dc maatfchappij hier niets in doet , zeer voordeelig wordt aangewend , ter vermindering der fchadclijkc qicvo^F van gc- nuint zilver, zoo dac hcc te hoopcn is, daf dezejeugdig bloeijende handelcak, aitoos pcne aanmoedigende befcherming zal blijven gcnieccn r Het pncdekken dcr vogelncsc-rocfen, in ons vlatgebergte, heefVmijne oplcttendheid, in het pasferen dier ftrekeu, gaande gemaakr, enmijaan- leiding gegeven , uit het bcfchouwen van den grond, ce befluiten, datajdaar meer andere fchat- ten dcr natuur verborgen liggen, doch voor eerstis 'er weiqig hoop, hier van nadere kundig- fceid te vcrkrijgen* alzoo het voojmaamfte ge* deelte, tot noch toe der maatfchappij behoorcn- <le, mce$t woest en verlatcn ltgc, waaroin hcc mogelijk voor deze volkplanpng en derzelver ingezetenen zeer voordeelig zoude zijn, die plaatfen, bij matige ftr ekej], voor ecne ta- melijke waarde, jian kundige, vermogende en werkzaame lieden af te ilaan , ten einde door cene vlijtige bearbeiding derzelver waarde te vergrootcn, dat van den land^zaat allien nooic te verwachten is, gclijk ik breedvoeriger zal tooncn wanndcr ik van den landboijw der Javanen G4 Digitized by Google Digitized by Google BERIGT i AANCAANDE BE GOV D MY N EN OP DB KUST van CELEBES, I DOOR GEORGE FREDRIK DUHR* Sccretaris van  plaaten, tus- fchen die beide streken liggende, meer of rnin goud gevondenwordt, en dat die rei ber- gen, langs Dondo op eine plaats Tamban^ jgonaamd, eindigd. (Jp die hoo^tc, alwaar de Kust van Celebes ccn zoo fmallen hals uitmaakt, en zoo laag van gcbergte is, dat men in een halve dag van betecn ttrand tot het andcre komen kan, zonder z\$\\ te vermoeijcn, eindigen ook de goudgftveh- de bergen; want men vindt, langs Parigy en Tamperanfi, op hec andere einde van de Kast van Celebes, seen een " goudlgevende plaats meer, tot Makasfer ingefloten. • Hocwel *er tusfchen die beide voormelde flreken, reeds ontallig vele goudmijnon ontdckt zijn,' geloof ik echter dat 'er nog veelc rijkc goudmijnon zijn dit tot bienoe trimmer ontdekt zijn gcworden; de groote fchaars- heid van inwooners, verhindert bun op die negorijci, daar de goudgevende bergen zijn f groote vorderingen in dat werk te maken, ook doet het bijgeloof, waar aan die menfchen ver- (laaft zijn, veel nadeel aan hurne onderncmin- gen; nooit zij het wngen op eeni- ' gc plaats, daar zij vermoeden dat rijkelijk goud te vinden is Daar van cene proeve te nemen, alvorens een waarzegger, wiens kunst in het luisteren na eenige vogel en uitleggen van deszelfs ftem beftaat, zonder eenig gelegen, woifBt onv. Dan voornamentlijk is de reden van het wei-nige goud, het gecn uit zulke rijke en uit-geftrekte mijnen gehald wordr, de groove tegenzin die ik,bijzonder in de Gorontaalders en Limbotters, alwaar de beste mijnen gevot-den worden, tegen het goudgraven ontwaard heb; daarbij komt nog hec gebrek aan Inftrumemen, die tot bee minceren vereischt worden. De manier, op welke zij daar de mijncti bewerken, zal Mi) ken uie bet volgende voorbccld van de mijn Pept'jaloe, die bij mijn fomst pas ontdekt was, en waar hi men nuflechts een maand gearbeid hade. Zij Hgt circa 30 nrijlcn van Corontalo, en van den mond der rivicr aan ft rand, tot op de plaats daar het eerite goud gevonden wordt, zal mede omtrent dertig mijien varens, met ecu £o!otto y zijnde een vaartuig oat ££u fiok houi gehoirwen r bedmagen. Wanneer nu de arbeiders m den otrock ge- komen zijn, daar zij door den tälenap gewaar- fchoird zijn, d»c het goad gegraven mocc worden, beraadflagen aij noiinaals ccrst met de vogei wat pbats zij "eigenttfjk kiczen moe- ten oin de msjn of het gat ce maket>; die gedaan zijnde r gaan zij vcrder de rrvier op y en zoeken het water uicde riviernaar de plaats* tc lei J en * daar zij bezig zijn* Hier nioet ik nice vcrgecente nielden da-t de inlanders zeldccj of nimmer zollen mineercn, of z\$ moeten kans ge?fen hebben 0111 hec water tiic een nabij getegen rivier op die plaats te kunnen brengen, daar zij aao. het werk zijn ^ wane drt is haar volftrekc noodzakeltjk, om den grond cia de kfci weg te docn fpoelen en dc ftecnen met het fijne zand, waar in h#e goud fchtrild, alteen te dben Wijven; indie» bet water ntet over den grond knn gefeid wor- den, en dat cr valeien zijn, tusfehen de rivier^ en de plaats daar Zij werken, maken zij riolen van uicgeholde Wakka - boomen, waar van de boschen vot&aan, en fiutcen die met afgekapte boomen. Hot water for place van de angenegende TOijn gebntge zijnde, gaan zij aan hct werk, en graven, na dot zij fterk zijn y wane fomwijlcn vervocgen zich 8, fomwijlcn 10, fomwijllea so roan bij elkanderen, makende een gat van so 30 h 40 voeten in het vierkant, en laren, 200 lang zij hct water kunnen docn afloopen, door omrocren den grond geftadig met hct water wegfpoelen. Nog een tweede manier van minceren heben zij, wanneer zij aan een heuvel of berg werken, die vlak aan een rivierig ligt, dan maken zij een schon plaats aan de kant van de rivier, leiden het water, zoo veel zij noodie heben, daar heen, en werken dan de aarde in de tivier op die plaats, die zij gepreparecrd hebben, wanneer al de grond en klei ten eer-ften met het water wegfpocld; blijvende het zwarte zand met hec goud liggen, dien zij, na dat zij de fteenen ccrst uirgewerkt hebben, in maniere als voorcn, op haar doelan^s uit^ wasfchen; die is de ligte manier van graven, en zoo lang zij in een itreek daar goud gevon-den wordt practicabel is, zul en zij de eerstbe-fchrevene manier niet bij de hand nemen. Hog een manier, die alleen in een nieuw on- In form van een dikke bij-eel met een handvat van bout, bngs de rivier, en zbcketi io de fcheuren van de klippen aan de boorden van de rivier, wanneer zij dikwijls hete ftukken goud van 2, 3 en meer realen zwaar vinden. De manier van graven is in alle mijnen en bij-alle volkeen op die kusc eveneens, behalven dac zij op foramige plaatfen rnaar 1 o a 1 2 voec diep noodig hebben te graven, daar zij op an-dere tot 1 2 ja meer vadems in den grond moe-ten delven, en de gaten, gelijk in Europa, met planken en balken moeten ftutten. Op Papajatoe heb ik gezien, dat zij rnaar 6* a 8 voet dicp groeven, op Batodoelang, Dalodajoenoe en Bomboeloe 12 en meer vocten, en op Ankahoeloe en Pogiama tot 8, 1 o, a 1 2 vadem, ditaijnalle Gorontaalfe mijnen : op ft** Ulla, Bwool en Tontoly, graven zij tot 12, 15 en meer vadems diep, en moeten licbt in bull- ae mijnen brengen om te kunnen zien. Ik heb aangcmerkt, dat de klippen aan de boorden van de riviercn, en zelfs de meeste fteenen, die zij uit de mijnen halen, op plaat- fen daar het goud boog van alloiis, zoc als op Papajatoe, Ankahoeloe en Tamallas, fommige bhauw en fommige geel en heel week zijn, zoo dat men er vcrf van zoude. kunnen maken; daar de ftecnen cn klippen op plaatfen, daar het gou d lang van allot is, als op Batodcclatsg, Dalodajoenoe en Bombocla* incest grijs, hard., en wfc zijn, ea 00k zo» wqek zijn als kalkiteenen... : Die Den fcan tot een vast kenmerk in ceo raijn verftrekken, of er hoog of laag goud in zal gc- vonden warden; w nnccr een goudmijn vCenst ontdckt wordt, zoeken zlj, zonJcr zich m hcc begin aan hec mineeren cc binden, maar hicr fu daar in de rivier, de fteenen wegnemende en hec water ten deelc afleidendc, en vinden dan % wanneer zij het zand pas ccn voec diep omgevoerd hebben, mccst groote (hikjes, fom- wijien tot velc realen, die denkelijk met zware afwatering van dc bcrgen moetcn cfgefpoeld zijn. Hunne werken die zij in de goudmijnen gebruiken, beftaan (leches in een langwerpig ijzer, als een breckbijeel, circa anderhalf voet -Jang en twee duim in het vierkant dik, aan het eind icts scherp en puntig* met een ooi waar in een hoiucn fteel wordt geftooken van omcrcnt cen vadem lengte; voorts, die het hebben of koopen kunncn, ecnhaak, zijndeecn krom iizer, in den vorm van een vuurhaak, met eeu korce houten ftccl, omdengrond in de kleinc ftccnen qiii te roeren; een btjl, cen pairing of pedak » en een doelang, die zij zelve maken, en cen goud-fchaaltje. In alle de goudmijnen „ maar vooral in de gcenc die zoo ver van ftrand liggen, als Po- pajatoey Ankaboeke en Pagiama, is hetbuitcn- gemecn koud na den ondergang en voor den opgang der zon, waar door die arnic gra* vers veel moeten uitftaan, die van'smorgens tot'savonds in het water moeten zitten, wan* »eer haar geheele lighaam'savonds, na gedaan werk* Schlafen werde de filpecer gebe, Digitized by Google Wanneer de givers in de mijnneii aan Jaec *e/k zijn is hec wacer van de rivier * waar aaj *werkcn, tdc aan hec ftrand* modderig ei *ofr gtfc.i, en die water veroorzaakc den af- gang en zelfs de roode loop aail de geene die Jeonvoorzichrigheidkebben *er van ce drinken. De gfavers zijn met uieoos even gelykkig jfl het mineeren, want hec gebeilrd dikwijls da£ ztj cen0 inaand of lange graven en vpp# jo ejn freer Rds. mondkost verceren^ alvo 7 fens^ na vcrfcoijiiig van haar werk, geene jldr. gevanden hebben'9 alsdan?rjn zji genoodzaakc welder eene ande*ne plaats ce ^oekeri, en yap flietfw ^ aan aan bee werk jfa eene nictny andekte mijn gftac hec itieesc ojeijd yoorfppcdig, miaf in een miju, die reeds |ang bewerkc i$, hebbcq zij zeker eene maan£ #ve.rk, eer zij zap yer kpmen^ dac zij hec gpug fcunnen tfitwasfehen. In de £oildn$nen van Patellf, welke ri- vier zicli in verfcheiden arme|i verdeeld, en yf cj- £e mijnen *eef uicgeftrekc zijn, vindc men plaat- jfen } daar hec gpud zeer meni^yilldig is ; ma^r Jiec is* daar, waar he* in grapce menigce gevp$» ^enwordt* zeer hag en weege geeri 18 k aracen. Hec hoogfte goad vindt merf in de goudmij- pen xmPopajatoe en Molofipoti op Aiikakoeioe^ 'Folodinki Lzmkoeno^ Sousfo en Tamper ana), >vaorcs aan de z. en z. w. kanc op Pogiama^ Ifanp, Tonmlas < Bwool en Tontolij, wcgende jhec gpiid uic die mijnen tnecr dan si ka- facen* Jtjec t pvenge is raeest hag, en Avcegc niec boF- de i# >arac<yi. H Eene 1 1 4 Berigf aangaande de Gouirhljnen Eene der voornaamfle redenen, waarorrt d<r Gorontaalfelie en Limbotfche onderdanen zoo wei nig lust tot goudgraven hcbben, is, dat zij yan hunne vrouwen en kinderen moeteta afgefchei- den zijn r dewijl de mijnen vcr van de hand Iig- gen; en Wei voornamelijk, om dac zoo dra een arm gemeen man het geiulc heeft, een goede vond te doen, het hem door de in de mij- nen zich onthoudende meenigvtildrge hoofden, half afgebedeld en half afgedwongen wordc; en indien zij dan nog genereus met hem wfflen hatv- delen, dringen zij hem het een of ander voor eene dubbelde prijs op. Ik heb juist niet kunnen mcrken dat het in de goudmijnen zcer ongezond is. indien men jflch maar warm houd en ecnfgzins van mond- kost voorziet; want het gefrrek aan Bet laatfte, gepaard met de moeilykheden om over klippen cn bergen te klimmen, heefc mij, op Popajatoe r «ene ligte koorcs veroorzaakc. Er is nooit voor my een Etiropeaan In alle de Gorontaalfe meinen gewesen, en die eromtrent zijn gekommen, heben noort hec goird zfen graven, maar zijn aireen op die plaats gewesen y daar het voornaamst opperhoofd zijn verblijf het, het geen altoos nog verre van de plaats is, waar de mfneitrs eigenlijk werken; wane selfs.de voorname hoofden der Inlanders, et vooral der Gorontaalers en Ltmfotters, zijn veel te gemakkelijk om een zoo niocilijker Ken gevartr loopt, door Het afvallen van de stellen, den hals te breken, te passen. In de freck van de goudmijn van Ankahoe-he is eene plaats, Longi genaamt, alwaar gourd. Digitized by Google. de Kusi van Celebes. Rgevonden wordt het geene zoo hoog is dat het zelfs het goud van Popajatoe en Ankahoeioi overtreft; maar dewijl de spruit, of het riviertje naar derwaarts niet bevaarbaar is en de Inlanders dierhalven hunnc mondkostovcreene nioei-lijken en gevaarlljken wcg op hunnen rug moe- ten dragen, en ook op die pjaats niede veel koper gevonden vvordt, het geene, iridien man geen (terk water heeft, den besccn bedriegen coude, wordc dieplaacs weinig hezocht. Dit is in de goudmijneit aan de n. of n. w* zijde de eenigftc plaats* daar men koper vind, ztjncte an de z- of z. vv. kant, digt bij BwooU nogeen diergelijke mijn alwaar goed rood koper gc- graven wordt* het geene zoo kkin van itof is* als het fijnfte ftofgoud. In de mijnen van Domboela. Batododang eri Ankahoeloe vind men veel berg-kristal en eca foort van flaallreen 5 geiijk ook in de mijnen van Valella, maar in de mijnen van Popajatod heb ik die ftecnen niet ontwaard. Meest in alle de mijnen heb ik gezi'en, dat de gravers, wanneer zij fn fommige plaarfen op 5, en anderen op 3 en in fommige op 1 1 en meer vadems diepte gekommen zijn, dan een geldijkc vloer van heeie klippen ontmoctent waar door zij met hunric werktuigen niet kunncn kommen, in zij hebben mij dikwijls tc kennen gegeven dat, als bet mogelijk was om daar door tot kommen, zij ft'aac maakten meer gotid ce zulieii Vindciii. Op Ankahodoe, daar men in de hastens dieldippen fomtvljlen reeds op de diepte van 2 & j 5 voet ontmoet, heb ik ontwaafd, dat door die kippen fcheuren of openingen, van- 2 h $ vin- Gegen langs liepen, waar in ten för van awartighetd, ais ijeerroest gevonden wierdt 9 iflie fterk met brokjes gaud gemengd was, en Hie de gravers, na dac rij die foort van vloer %*rst eter schoon afgewasfchen hadden, met hoar tjzer, zoo vet rij komen konden, uitwerkten- Het goad fe in all de mijnen van Celebes toanneer het eerst van het zand georiverd is* tedelijk fchoon ; vindende men alieen op Pogis- ma en Palella hier en daar gouderts, het geen *>nder de fteenen geniengd, seer laag van allot is, en door het fijn stampen der fteenen, tfk met al re hard zijn, aitgeht wordc Dewijl ik ondervondea heb, dat de eene stiineur voor den anderen getokkiger in het gm- Ven is, kan men niet jutst bepalen, hoe veel ztj in eene ifiijn vinden kunnen, want ik heb op tPopajatot fomnrige graters gezien, die, om dar htt ten ntenw oncdekte mijn was* in 14 dagen Wei 2-GO rds. aan waarde be bben gevonden, doir ik er op Anktkoehrc Bändwälz en Bom koala f ez&h hA, die in etn geheei jaar, voJgens uti zeggen, nog getfn uo rds. feedragen hadden. En die was het, dat ik kortettjk, voigens eigen ^aatnemingen, aangaande de gaud mijnen ap V £ A- VAN SENS JAVASCHE HISTORIC SADJARA RADJA DJAWA, MET DE ANMERK INGEN van wijlen JOSU4 FAN jPEREN. 4 H« gebeurde eens dae de Koning een tourr noifpel aanregten, 'ijioeng fVanara hct yreemd gejuich en hec geluid der gom-gom* (41) boorende, vroeg ztjn baas of hi) derwaart^ gaan mogt, docfy de baas wijde bet niet gedoo* gen, zeggende t bet past a niec wegen* uwe jongheid derwaarts ce $aan. Maar Tjioeng Wanara eene heerfchende drift gevoeknde'j om er zich been tc bege~ Ten, antwoorden daar op, Ik zal en wil er naar toe gaan? ja a) bond gij mij vast, zal ik er even- wel heen ftreven. En welke moeite de fmit 00k aanwendde, met goeUe en met kwaade woorden, alles kon trieta- bate©, hij liep cf cvcnwci neen. H 3 Zoo ( a ) Qom - goms z'in koperca bckkcus va» verfcbillcmi 4 | i 8 Vcr;oi+ van eene Java'che Historic. Zoodra hij nu aan de Pafebaan ( b ) gekometi \vas, gins hy aan de zijde des Ironings neder- zkten, zonder dat hem de Koning, in het eerse gcwaar wicrdc. Kprt daar pp ging hij naar hec Jiqifvan den Kpnirig; en als hi) er bjnneq trad, zag hij welhaast cen muziekfpeehvcrk, genaamd Balefawee: het geen, zoodra men het aanraak- te, begon te fpeelen. Maar niemand dan de Konmg alleetj, durfde die doen: en niet te mm Ycrftoucte zich Tjioeng fFauara, om het aan r.e raken. De Koning, die met groß vermaak hec Tumor, dit speelwerde, dit speelwerde, verichneke zer, en gaf aanstonds bevel aan zijne lijwacht, om dezen jonigen knaap op te vatten. Dan, zoodra de man- fchappen binneq k^amen, fefyudde hij zijn ligchaam, viel op hen aan,verfloeg hun, en joeg de overigen zplken lchrik aan, dat zij voor dood nederviejen: tprwijl de overigen hunnen toevlucht tot den Koning namen, hoewel iwaar gekwest zijnde: <r) want de een had zijnen arm, de tweede zijn been, cen derde " jg De drift was een ftxwrt van natuurlfcke geestdrg- yeru', vvclkc de fink niet kon, noch durfde wederftaan. Men keni noch nice gerioeg* van znlke opkpraende en onweerftaan- \jare geoci^dbeden, om dezelve, op eeue wusgerii'e wijze t$ yerklaren. De helden, zoo wel als de Poeten, fchtfnen aang-» Mazen te wotden. Miar dit yerfchjjrifel bltyft noch een, raad- fe^in de g Este kann, 1)0. Passenbaan Pesterbaan t U zoo. Yel als de Renbaan. C c ) Huggedoch zieh der halven, ten naastenbfy, ajs Sim, Ton, o.mtrciit de Philistine, en, als eenige helden van David % cle links en regts, al wat zjj aanraaktcn, verpletterden. Even tetzelfdj venno?en hebben de leeuwen: ai wat ztf met lpuoricn Haanlen klaauw treflen, is vcrbrflzeld. Dit was bet ^ynl van 4en onden man Gods met zHnen czef, bujten lieind. t kon. X^U v. 24. Zic KoLB^ beichrijving- van de ata.n I deel lladz. 184. Digitized by Google Sad jar a Kadja Djawa. 1 19 zijne ribbcji gebroken, den vicrden hingen de oogcn uit hec hoofd en de overige waren iti hex aangezichjt deerlijk gewond. De Kerning, die uit difulles, eenige kwaade verraoedens had opgevac, maar bet aan nie- njand durfde Jaten blijken; vroeg aanltonds aan zijne Mantriesy (d) war is dit voor eene. Longing die zoo stundig zich durft gedragen? waar op de rijksbeftuurders anc- woorden, juj is de zoon van Uwer Hoog* beids fmic. Toen gaf de Vorsc onmiddelijk bevel, om dien fmic te rocpen. Hij verfcheen voor den Koning, en de yraag was f wiens kind deze jongeling was, en hoe hij genaamd wierdc? De fmic amwoorden, hij is mijn zoon, en is genaamd Tjioeng JVanara, De Koning her- nam toen: rocpt uvv kind bier. Hij riep hem; Tjioeng IVanara gehoorzaamde, en ver- fcheen ten spoedigften voor den Koning. Toen vroeg de Koning npgmaals, of dat zljn eigen kind was? her geen de fmic met ja beancwoor- de. De Koning zejde vervolgcns, dac hpm zulk onmogelijk voorkwam, als nooic gehoord heb- bende, dac de fmic kinderen had gehad, die zoo grooc zouden kunnen zijn; want voegde bij er bij, gij zijt daartoe noch te jong, en zijt coch zoo Jang niet gecrouwd geweest (e% Pe fmic das gedrongen, kwaro tot bekence- Matures, is een algenieene eerbenaming der hof- grooten van Java,. CO Deze langmödigheid in hec ondervragen, drukt zer wel het doorgaand karakter der uiceste Javancn uit. Zij blif- ven vragen, zoo Inn z zfl twelfelen: en zjf blfyven, met de grooide vricndelokheid t onwrikbaar op bun ftuk than, wan« fjecf zy gety bedingen, of btf andcre gelcgenbcdcn. Eu wordt a* i2o Fervotg van een$ Jarafcfc Historic nis, en zeide f neen! hij is mljn toon titet, maar ecn zood van fccnen goeden vriendi ditf mij denzelven heeft overgegevtn, Goed! z&d€ dc Vorst, ik zal dan uvv kind bij mij aan bet hof nemen. De stnic fcheen ctoor uicerlijk ^eer wcl mede te vreden maar Innerlijk was h*f ef over bedroefd te zijn. Tjoung fVanata, eenige tijd bij den Koning geweest zijnde, wiefdt, pis veldoverfte, van den Koning ten strijde gezonden \ en in dien veld* rogt flaagde h|j t#ce i driemajen zeer gelqkkig, vcroverde eenige fteden, en bragt vele vcr- overde goederen Hj den Vbrst terag. Hie? door kfeeg de Vorst zoodanjgen tocgenegen- heid voor hem, dat hij hem niet alleen voo* zijneh eigenen zoon aannam; (f) tnaat herti ook hct bevel toevertrouwde over tien dtiizertd jnan, Qndfcf dc eerbenaming van Aria batijak fPlde g) f Hij liet hem ook aan dc noofdzij* de van de paster wooncn, en het werd hettj geoorloofd cm dos avonds op hfrt garhmelan- ij)el, genaafod Loekwattfo ( k ) te tubgen fpee* let); , if • r — ; ; — ■ i de Hollander nioci 0k, aan paan 7% been en kometi des in- dtrcn Uaags, om even als gisteren, op btin voorftel te blfir yen Itnan » en door die yricndcljkc cn onvereettc^ke |r*nd vastiheni, eindeltfk den. korfclgn Eurdpces te evewinnen en himncn z?n tc krjfcen. Pe Chinczen hebben die ook ei? gen, en voe»:en er een gtt'nnri*: vriendelgk lachje b^f ^ d*»r Javancn ecn crnfti^ gclaad venoooen. (/) De aannemip^ tpt kindercn was dus ook b(f de Ja? vj»ite«, tpen reeds, in zwang; ten ware men vfilde toeftcm- incn, d»t de Konfasi ztfnen veldoverflen Jria Kanjak It'idt voor zfc'ncn eigenen zoon erkendc, veor denzelvett, die btf voorroaals in de rivicr geworpen, had. En die laatfte b vrf wat aanneeiutflker. (#) De eerbertaniing vnn Jria B**jek Wide vindeh v.% Wet onder de eeinamcn der javaicbe Grooten* b$ Vale£ty4 btodz. 55 tot 56. (A) Loekanauto, dexe benanrng hangt af van's Vor- ften verkiczing, die zeer vruchtbaar in hct vermehiffsigen van benamingeu ca eercitclen if. Digitized by Google Sahara Raja Djaw. iai op mogt speekn of laten speekn of laten speekn, don alleen de Koning. Ook jnaakte hi) hem fcijncn eerften raadshccr,- en het hootd tan de jultitie. 