Vrijmoedige Bedenkingen
None
het Christendom zijn oor- spong heeft 129 'Scbaebten : -w\€\xxi 130 ffsteigerd: gestegen 281 Maar ik wiide der menigte gevallen^^^, ik hield me aan Cats, hij had op met het stille, huiselijke, bescheidene jongsken; hij maakte er versjes zonder tal voorl Toen hij stierf, was ik al half onder den invloed van Jan Salie ingedommeld; ik 20U anders de leerlingen hebben getuchtigd, die den meester in zijne gebreken navolgden, - altoos herhalende, - flaauw tot walgens toe. Ook werden wij uitgevraagd zoo vaak er wafelen werden gebakken, zoo vaak er slemp werd gelept; o, dagen mijner schande I^^^ Als ik soms - ook ik droeg in mijn geweten den wreker met mij om I - als ik bij wijle nog eens een stuk van de groote meesters wilde voordragen; als ik een fragment uit Antonides^^ aanhaalde, dan kneep Jan Salie mij in den arm, dan zette hij eene keel op, leelijke schreeuwer als hij is! „BroerliefI" zei hij dan, „broerI wat liefhebberij heb je er toch in zoo hoog te vliegen, blijf bij den grond, en jezultmeer pleizier doeni" Och! we zijn bij den grond gebleven, totdat niemand meer dacht dat ik vliegen kon, totdat alien, wetende dat zij toch niet meer behoefden op te kijken, om mij te volgen, in slaap vielen, zoodra ik begon. Het heldendicht - o, wat eposjes I - het lierdicht^ - o, wat odetjes ! - het minnedicht - o, wat klagtjes I - ieder genre was in predikatie's ontaard ; ik wist in verzenbundek van alles wat te vertellen, maar den hartstogt werd ik vreemd; Poezij en Jan Saliegeest, hoe konden zij samen gaan ? Verlamlendigd en verlamzaligd had ik niet eens ooren meer voor Van Haren^^; Bilderdijk moest me tot hem op- trekken; Bilderdijk schudde mij wakker. Van toen af scheid- den wij ; Jan de Poeet gaf Jan Salie den schop. Of al mijne zangers als ik beu van hem waren; of zij inzagen dat hij onder het mom der'rhetorica^^e Qp nieuw binnen zoekt te dringen ! Ik weer hen met vuist en voet van mijn' drempel. 131 der menigte gevallen: aan de menigte bevallen 132 Potgicter dock hier op de i8e en ipe-eeuwse huisbakken poezie. 133 Antomdes: J. Antonides van der Goes, dichter uit de lye eeuw, navolger overigens van i Vondel. 134 het lierdicbt: de ode 135 Onno Zwier van Haren (i 7 1 3 - 282 1 779; zijn werken werden tij- dens zijn leven niet geacoep- teerd, omdat ze niet voldeden aan de toen vereiste gladde versvorm; Bilderdijk hccft de aandacht op deze dichter ge- vestigd. 36 under bet möchte der nachher: dass als overdreven wellpreckend . heid bombast . die minnelijmers, wie stukjes de botste kan invuUen, als hij maar de eindrijemen kent, luister! „De schroom In den droom. Of de klagt In den nacht; „Het slordig gerijmel van bloesem op boezem; „Ik weer die nog ondragelijker spreekwoordenberijmers, welke den volke eene les aanschouwelijk maken, die hct reeds zelf in beiden heeft gebragt: „En liefst van alledaagsche zaken jOp hun versleten doedel^' kwakeni „Ik weer bovenal die venters van aardigheden, welke mij in een hansworstenpak steken, als had ik geefie andere roe- ping dan te goochelen met woorden en klanken - „Waar drommel haalt de brui de woorden toch van [daanl"i8» „Bedaar, jongeni bedaar,*' roept Jan, - hij plagt van ouds van poeten te houden, - „cer de vrcemden ons we^r zou- den uitlagchen, ligge mijn jongste voor^*® een' doeniet t'huis "Slechts aan hen," herneemt Jan de Poeet, "siechts aan de rhetorici, die mij handen vol werks geven, slechts aan deze het te wijten, dat Jan Crediet mij ingewikkeld, verwijt, dat mijne kunst eene nuttelooze weelde, dat haar tijd voorbij is." - "Wie weet of ge niet juist ziet," valt Jan Crediet in: "wij, de lu! van de negotie, we hebben altijd zin gehad voor iedere glorie, want we trokken van elke partij. Als gc meer op de deel: doedelzak; in de 196- vs. 727, waar cchtcrstaat: euw symbool van rijmelarij waer hack de gek dien brui 138 Potgieterdoekhieropeeni9e- quae woorden tog van daen. Euwes literari spel om bv. Dit wordt daar gezegd van een kort verhaal te schrijven een *dichter* die allerlei woor- waarin van de vokalen alleen den op-//> iaat rijmen. Bij Pot- de a gebruikt wordt. Zo be- gieter zou brui echter iets als stonden er een een een een o-sprook. Dit Langendijk betekent het alles had natuurlijk niets met 'zootje'. literatuur te maken, maar 140 foor; als werd wel als zodanig voorge- 141 rbetorici: hier zoveel als rijme- steld. laars 139 Potgieter citeert hier min of 142 ingewikkeld : bedektelijk meer P. Langendijk, DonQm- 28} hoogte on2es tijds waart..." „Ik tiacht er te komen, zelfs door de bokkenspicngei^ mijner nieuwcre school/'^** antwoordt Jan de Pofict, „kwd me maar niet met Jan Salie." „Hij moet gedrild - hij moet soldaat wo.rdenl** klinkt hct „Wie zegt dat?" hooren wij van twee zijden vx Eerst door een zachte en aangedane stem, nu op forsdiefl en geraakten toon - eene jammerklagt, eene uitdaging. De eerste ongleich aan Jannetzen - verwundet, ving zu echter het raauwe woord op, en de tevreden lach, waarmede zij straks de feestvteugde gadesloeg, is van haar gelaat verdwenenl Hoe is het mogefijk, dat eene zoo flinke vrouw, dat eene weleer 200 knsse moeder, zich zoo zwak betoonde voor eenen onwaardige? Het behoort tot de raadselen des harten, tot de onverklaar-bare ongelijkheden van den geestl Hoe, alle ding 2ijn eisdi, was in hare jeugd haar woord; wilt gij er een voorbeeld van, uit honderd, die ik zou kunnen bijbrengen? wilt gij hct erste het beste, dat mij invalt, nu ik haar aanzie? Uit een koperen vlootje liet zij den arme het schrale water leiken; en houten nap was goed genoeg voor de groene wci^; maar het pofFe^ bier eischte tinnen flappers', maar de heldere wijn moest schijnen in een' doorlichtigen xoemer; maar de gouden druif van den Rhijn vonkelde en tintelde in een lange en fijne fluit. En Nu - wat in dit opzigt veranderd zij - ginds is een ketel te vuur, zij heeft kanded gebrouwen, en gulden stopper ontvangen aired den wiederigen drank. O, Jannetjel Jannetje! gij die der spreukin uwe huishouding getrouw zijt gebleven, waarom wilt gijhaar in de lotsbestemming uwer kinderen geweld aandoea? Gij, die in een' tijd, die ontwikkeling aller gaven eischte, die beurtelings dwong tot dulden, of riep tot durven, waar in have en hals vaak op het spel stonden, die vervördent scheen van tucht en trouw, en waaruit toch beleid en kloek, die vroed^® en kloek, die vroed^® en vroom maak- 143 bokkmsprongen: gekheden als blijft genocmd op biz. Jan Compagnie!" herneemt Jan Cordaat, „de scheld- naam lafard past niet op u, hij heeft nooit op u gepast." „Verontschuldiging te over, brave borsti en toch houd ik mijn woord staande." „HoeI" roept Jan Cordaat, „hoe, waarmefi heb ik dien smaad verdiend? Waart gij ooit op Java de man geworden, die ge nu zijt, als ik er geene andere jongens had aangevoerd dan Jan Salie's? Stel eens, dat ik tegen^^ de list der inboor- lingen niets anders had overgesteld dan zijne traagheid!" „Ik wil hem niet eens tot koelie van mijn' palanquin,"^ valt Jan Compagnie in; „op een' mooijen dag zou hij mij halverwege een' berg ne^rsmakken, al zuchtende: „OeiI - wat - eene - vracht I" Maar mij dunkt, zoo lets zijn' aard kan verkeeren, dan moeten de stok, de strafdivisie -"i^ „0, die zuurdeesem uit de dagen der republik" - barst 152 Laat icder talent zijn eigen  is oder dan de märz Cordaat) overgesteld: tegenover ... gesteld 155 palanquin: Indische draagstoel 156 kortom: de krijstucht 285 Jan Cordaat uit, - „toen men mij zoo noode in {atsoenlijk gezelschap ontving, toen ik bij het uitschot vain. vrecmdcQ werven moest, hij is nog niet iiitgegist. Maar wie van alien hier heeft zich minder zijne herinneringen te schamen, dan ik, - help mij, Jan de Poeetl help mij, en getuig, hoe ik gestreden heb onder vijf Vorsten uit hetzelfde Huis -"i^r „En ieder een doorluchtig man," vult Jan de Poeet aan. „Ik, die met den Prins over de Maas ben geweest „Een eenigh zwijgher weegt de werelt in een schaal -" klinkt het er tusschen - wasar vond de schalk den regd? „Die met Mouringw®®, bij Nieupoort, de zege 200 gaame bij de vleugels had gepakt, om ons verder tc voeren, - met Mouringh „Voor wien alle oorloghsman in zijnen tijdt zou wijkcn,"^ valt Jan de PoSet in. „Die met Fredrick Henrick zeven steden nam/* vaart Jan Cordaat voort. „Geen heilstar kende als 't licht dat op zi jn hebntop blonck,"^ zegt Jan de PoSet. „Die met Willem den Tweeden voor Amsterdam**^ - „Wat haper je?" roept Jan uit, „Grootva6r, Oom en 158 Huis : het Oranjehuis 158 Ik, die voor geen kleintje ver- vaard ben 159 Ben eenigh v^i/gher : een enkele stilzwijgende toeschouwer (Vondel, Palamedes, vs. 1931; hier: Willem van Oranje, de •Zwijger*) 160 Mouring : Prins Maurits wildc na zijn overwinning bij Nieuwpoort 160 Mouring : Prins Maurits wildc na zijn overwinning bij Nieuwpoort 160 Mouring : Prins Maurits wildc na zijn overwinning bij Nieuwpoort 160 Mouring : Prins Maurits wildc na zijn overwinning bij Nieuwpoort 160 Mouring : Prins Maurits wildc na zijn overwinning bij Nieuwpoort 160 Mouring : Prins Maurits wildc na zijn overwinning bij Nieuwpoort 160 Mouring : Prins Maurits wildc na zijn overwinning bij Nieuwpoort 160 Mouring : Prins Maurits wildc na zijn overwinning bij Nieuwpoort 160 Mouring : Prins Maurits wildc na z (1600) niet verder optrekken; het leger wel. 161 P. C. Hoft, Geäserdt van Velken, vs. 1532. 162 Vondel, Verovering van Grol, vs. 20: *Geen leydstar kent als V. liebt dat op belmtop hlinckt* Vondel zegt hier van zichzelf dat hij al zijn verwachten gebouwd heeft op Fiedoik Hendriks leiding. 163 Willem II had in 1650 Amsterdam belegerd; dit werd algemeen als veroordelenswaar-waardig beschouwd; vandaar dat Jan Cordaat hapert en Jan uptroept dat Willem 1 1 zich op dat ogenblik meester had wilten maken van een gezag dat hij niet verdiend had, maar Willem I, Maurits en Frederik Hendrik wel. 286 Vader hadden de kroon verdicnd, die hij nemenn wou." "Dic met William den Derden" - Het is of Jan de Poet het stilzwijgerfähr straks door hem bewaard würdigke, hij haikt Vondel's meester- stukje aan: "Prins Willem draaft alle Aemstekidders voorl" "Dat was de profetie van hegene er in den borst stak," herneemt Jan Cordaat. "Hij, die on der Land root den onder- gang behoedde "Die 't Christenrijk beschermde en 't Recht van 't Alge- meen." "Klinkt het zegevierend, alsof het Lodewijk XIV nog in zijn graf tarten moest." "Of iy" 200 mögten vorlaren," sucht Jan Cordaat; ,^aar van den Utrechtschen Vrede^®' af, tot dat ik met Napoleon van de Bismarcken naar de Bereldna^'^ 2werven moest, was ik aan Jan Salie-geest ter prooi; we zijn er wreed voor gestraft, - wie wil er zich we&: aan blootstellen? Ik heb geene plaats voor den treuzel^'^, 200 min bij het leger als bij de schutteriji Waterloo^^ I Hasselt Leuvenl^'* 2egt mij, Wat ik er 2ou hebben uitgevoerd, als hij me was geweest i als hij geroepen had: ^Langzaam, jongensi langzaami ~ komen we er te avond niet dan morgen tochl" Plaats hem in mijne gelederen, als ge durft; waar de Koning hem 164 over Willem II heeft Jan de 179 Btdaisoa: rivier op de grens Poeet gezwegen: de dichters van Spanje en Frankrijk (de hebben over zijn daden ge- Fran8enwerdenerini8i3 ver- zwegen. slagen) 165 vergoilyken: goed maken 171 Bertztna: rivier in Rusland, 166 J. v.d. Vondel, De Ridder- waarover Napoleon met zijn ' scbap van Amsterdam..., vs. 6 verslagen leger in 1 8 1 2 tracht- 167 Willem III heeft in de jaren te over te steken. De Neder- 1672- 1678 deRepubliekgered landers vochten gedwongen uit de handen van de Franse mee in de Franse legers. koning Lodewijk xiv. i-ji den treuzeh Jan Salie 168 ; als ik maar 173 Waterloo: de slag bij Water- 169 Vrede van Utrecht {if I4t^\ dczt loo, 1815, waarin Napoleon maakte een einde aan de definitief verslagen wer4. Spaanse Successieoorlog; de 174 Hasselt^ Leuven: 1831, over- Republiek trok zich daarna winningen bij die plaatsen ten voor goed terug uit de grote tijde van de Belgische op- wereldpolitiek. stand. 287 Aantreft, op de parade, of op schildwacht, in gamizoen of in het kamp, Hij zal hem 2ien, Hij zal hem wegen; ik heb zijn woord, dat hij Vader van het Leger zal wezen; al mijne jongens zijn tegenwoordig Landskinderenl** Arme Gastheerl Hoe toenigh vader lijdt in zijn genanene zone alleenl* zegt Vondel, indien gij Jan v66r u zaagt, zoo als ik het doe, gij zoudt het met hem uitroepen. Wdke herinneringerf'' verlevendigt het verlangen, zich van het huiskruis tc ont- slaan, - in welk een' tweestrijd brengen hem zijn verstand en zijn gevoell Hij moge zich verheugen in de degelijkheid, die over het booze beginsel zegevierde, in de degelijkheid, welke den gevaarlijken invloed, dien het tiitoefende, te keer^® ging en overwon; hoe springt deze^^* hem des on- danks nog in de oogen; hoe anders plagt hij in 2ijne jong- heid Oudejaars-avond te viereni Dan heersdite de vreugdc in aller hart, dan speelde de minne haar spel; dan werd er gekust En fin, wien valt die ommekeer te wijten, aan wien anders dan aan het Benjamin, dat nog altijd in den hoek staat, dat nog altijd slemp lept? Want Jannetje moge klagen over den zin voor vreemde muzijk en vrecmde pret, aar's en walzen. Heeft zij zelve niet om het gezeur van Jan Salie vedel en luite der vaderen weggeborgen, tot verveling gezelligheid verving; tot onze zeden zeden zerst werden, dat we niet bij elka er komen dan om te eten en te drinken. Jan's blik zwerft de feestzaal rond en het is het is het de moede. O de dagen van weleer, de dagen zijn jener jeugd, toen het achttal kaarsen op den disch, het duister slechts aarzeling. De deed wijken in den hoek bij de schonw^ waar de bank plagt te staan, die hem heugtl Wat zat hij er gaame op, als het er zoo van passerf®® donker bleek voor zijn eerste, voor zijn 66mgc vrijaadje! OP^ hij ons vertellen wilde, wat hij Jannetje in dat 175 Dit slaat op een dagorder die 178 keer : tegcn koning Willem 11 175 Dit slaat op een dagorder die 178 keer : tegcn koning Willem 11 175 Dit slaat op een dagorder die 178 keer : tegcn koning Willem 11 175 Dit slaat op een dagorder die 178 keer : tegcn koning Willem 11 175 Dit slaat op een dagorder die 178 keer : tegcn koning Willem 11 175 Dit slaat op een dagorder die 178 keer : tegcn koning Willem 11 175 Dit slaat op een dagorder die 178 keer : tegcn koning Willem 11 175 Dit slaat op een dagorder die 178 keer : tegcn koning Willem 11 175 Dit slaat op een dagorder die 178 keer : tegcn koning Willem 11 bij zijn 179 de^t: gevaarlijke invkxd nL troonsbestijging (1840) naar 180 zie biz. 268 het leger deed uitgaan. 181 z^den: gewoonten 176 J. v.d. VondelFfl;/(?»,vs.i265. 182 aanyftng : nsazclend 111 heritmeringen aan een groots 183 van passm : tc pB9 verlcden nl. 184 Of: als 288 tweelicht, al toefluisterde, tot zij opsprong, tot zij eene vedel voor den dag haalde, tot zij hem die toereikte. „Stou- tert!" zei hij dan, „je wil is mijn wet, maar boeten zul je er voor," - en ijlings greep hij den strijkstok en speelde den in- heemschen volksdans, waarin de meisjes een kusje achter de ooren niet konden ontwijken. Hoe het schalke Jannetje hem uitlachte, hem, dien zij verpligt had te vedelen; hem, die toe moest zien, dat een ander haar kuste I Eens zwierde zij hem voorbij en hij liet haar zwieren - een tweedenmale stoof zij hem langs, en hij speelde in schijn geduldig door - maar daar kwam zij ten derdemale aan, en weg wierp hij de vedel, en flink greep hij haar om haar middel, en boeten moest zij - maar niet achter de ooren! Hoe kuste hij haar dan, dat het klapte, terwijl de overige dansers en danseressen als mal- loten^®^ stonden toe  plaagde hij Jannetje hem hare zoete keel te laten hooren, en rustte niet v66r hij de luite had opgeschommeld, de luite, die hare blanke vingeren zoo zoet tokkelden. Lang wou ze en lang zou ze niet spelen; zij wist het te wel, hoe zoet een jent^*® neen zeggen is met een lachje daarbij; ondanks het bekende tafelregt,^® dat ieder voor het minst een liedeke kwelen moet, aarzelde zij voort, Eindelijk echter kwam het mopsje^*®, het mopsje met de zilveren sloten uit de beugeltasch aan het licht, maar tege- lijk rees de groote vraag, wat er gezongen zou worden: lets geestelijks of iets wereldlijks? „Een zoet deuntje", mogt hij smeeken; andermaal schudde het lieve kopje „neenl" en dan - dan had hij in een omzien het speeltuig van hare knie geschaakt, tot zij berouw gevoelde. Want het meesterstukje der zangster^*^, die wel wat dartel zag^**, maar toch niet on beschänd was, het „Heilige Venus!" "Klonk door de 185 tweelicht: schemering 1.90 mopsfe: liedboekje 186 mallot: dazen 191 gangster: de mu2c van de zang; 187 opgeschommeld: opgézsd:i2itt€\6. 289 Kamer, en Jannetje wist nicht, hoe geworden zijn de luit maar wegrom zou nemen, opdat zij niet te veel klappen mogl?**. Jan Salie! hebt gij ooit lief gehad? Streelende herinneringen!  bij wat hij toen had kunnen worden? Zie, zijn wenk-braauwen fronsen zich; zijn voorhoofd rimpelt Jan is er geheel de man naar, om zich in zijn ovetpeinzingen zelf te verdedigen en te veroordeelen, zoo als twee personasadjes, het in een oud treurspel doen. Jan zegt zowd: „Van achter zien we dit met andere ooghen aan;** „VaderI" valt Jan Compagnie in, die deems schijnt te hebben met de mijmerzieke vlaag van den anders opge- ruimden oude, „vader I wat suft gij? hebt ge mijne breeders, hebt gij mij niet? - Eent slechte Vrucht onder de honderd; ik zou den boom wel eens willen zien, die er geene had; schud hem af, en ge zijt weder de kroone des woudsl Ik weet wel, dat het ligter gezegd dan gedaan is; vooral dcwijl ik Jan Salie niet met zou nemen, al schreeft gij hem drie h's^** op den rug. Allerlei uitspatters weet ik te temmen, allerlei loshoffden tot nadenken te brengen - de zee, dc luchtstreek, de eenzaamheid doen wonderen op zulk slag van jongens: maar voor zijns gelijke hoop ik, dat de Hecre mij bewaren zall Als hij ooit op Java voet aan wal zette, zou hij er honderd jaren worden, maar ik er geen tien meer baas zijn I Hoe hij zich bakeren^'* zou in den glans van mijne 194 klappen mogt: hocfde sprekcn 198 drie h^s: op aanbevelingsbrie- 195 twee personaadjes : twee perso- ven die jongens meekregen als: ncn; nl. wat de godin Juno en de god Phoebus doen in J. v. d. Vondel, Fditm^ vs. 745 en 746, Phoebus vedigt zich (r. 19) en Juno veroordcelt (r. 21). Jan zegt beide regels van zich-zelf. als ze naar Nederlands Oost- Indig gestuurd werden, meest- al uit wangedrag, werd vaak gezet: H.H.H. Dit betekende: Help hem haastig, maar in de Oost las men er 00k vaak in: Houd hem hierl 196 Zoo: dan 197 xf: de ogen 199 hakeren: }siOt%XtttXi 290 we^rgalooze zon, hoe hij zich zijn bewierooken een bewaaijenl^^ Wat 2ou het anders zijn dan nederliggen, en sluimeren, en slapen? schoon ik het ook bij wijle doe; schoon ik misschien mailer ben met mijne dansetessen, dan het ooit den slungd in 20u vallen te 2ijn, ik leide geen louter Nabob's leven; - de rijstbouw - de koffijpluk - de suikerteelt geven mi) handen vol werksl Het is waar, ik dartel om in een paradijs als mijn geurige Molukken in bloei staan, maar de maaijer, die hier tusschen 2ijn scho- ven en op 2ijn zeissen*^ inslaapt, heeft nooit 2waarder ge- arbeid, dan ik het op den dag der in2ameling van mijne nagelen en noten doel Honderd-, neen dui2endvoud geeft mijn Oost de korrelen weder, er in den vtuchtbaren grond geworpen, en weelder 196 Zoo: dan 197 xf: de ogen 199 hakeren: }siOt%XtttXi 290 we^rgalooze zon, hoe hij zich zijn bewierooken een bewaaijenl^^ Wat 2ou het anders zijn dan nederliggen, en sluimeren, en slapen? schoon ik het ook bij wijle doe; schoon ik misschien mailer ben met mijne dansetessen, dan het ooit den slungd in 20u vallen te 2ijn, ik leide geen louter Nabob's leven; - de rijstbouw - de koffijpluk - de suikerteelt geven mi) handen vol werksl Het is waar, ik dart Eiger plantenrijk is er niet dan dat, wat mij nieuwe wonderen bloot legt, 200 dikwijls ik 2ijn' euwigen bloei g&sla en toch verrijk ik dien ^jkdom nog - dat tuigen^ de indigo, de thee, de cochenille, die Bengalen en China en Mexico 2ullen beschameni*® Eerst als mijne zorgen over dat alles 2ijn gegaan, eerst als eene wolk van schepen, met die weelde van het Oosteh voor het handels-huis mijns vaders^**^ bevracht, uit mijn gezigt is verdwencn, waar het azuur mijns hemels in het goud van mijnen oceaan smelt, eerst dan luik ik mijne oogen, om in den droom de stemme te hooren, dat, „wie meester is van Java, bchecr-scher kan worden van Indi€l" Jan Compagnie heeft den waren toon aangeslagen, om Jan op te beuren; zijn oogen schitteren bij de grootsche toekomst hem voorgespiegeld; zijn gemoed schiet vol: „Jongen!" - barst hij uit - „jongenl gij steekt mij eenriem onder het hart, - ik begon mij zelven te verwijten wat plannen ik al voor Jan Sal Le heb gemacht; Jan Salie posset, - Jan Salie professor, - Jan Salie dlplomaat, - Jan Salie minister! - ik verbeidde mij, waarachtig, dat hij het al was I ik meende overal zijn' geest te zieni Immers ik, die weleer een' vloed bewaier-en 201 Nådels liven: rijk leventje 202 Nådels liven: zeis 203 Nådels liven: zeis 204 de indigo is oorspronkeiijk afkomstig uit Bengalen; de thee en de cochentlle (soort gedroogde insekten, ook als verfistof gebruikt) uit China en Mexico 205 De Nederlandsche Handel- maatschappij 291 van vreemdelingen naar de werkplaatsen van mijne kunst naars zag stroomen, om er de wonderen te huldigen doot hun genie geschapen, ik teerde in de kunst dentaUcn van jaren op den roem van het voorgeslacht, - ik nam het mid- delmatige voor lief. 207 op gestoft: over opgeschept 208 op staatkundig gebied heeft Nederland in de lye eeuw veel betekend; in de loop van de 1 8e eeuw trok het zich ner- gens meer iets van aan en rustte op de lauweren van zijn verworven rijkdom. 209 de grondwet bepaalde: vrij- heid van godsdienst en gelijk- heid van alle godsdiensten voor de wet 210 Potgieter doelt hier op de stromingen in 2ijn tijd die een objectief ondetasoek naar de staatkundige portiien van bet verleden in de wcg ttooden. Godesdienst! waarom hcbt ge mij niet vroeger op mijne zwakheid opmerk2aam gemaakt? Ik was maar een koop-man; denkt niet, dat ik er mijn beroep om smade; er is geen nuttiger ter wereld I - een man, die verstand moet hebben van allerlei dingen en van allerlei menschen, - een man, die moed dient te hebben voor de yeelsoortigste ondernemingen; moed ten oorlog, te water en te land, als zijnne belangen gevaar loopen, - een man, die zin moet hebben voor alle wetenschap en voor alle kunst, om zijnne mededingers op zijde^, om op de hoogte van zijn' tijd tc blijven, ~ een koopman, als ik was in 66n woord, - maar een koopman, herhaal ik. Of stond ik, toen ik de hoogste ontwikkeling van mijn' aanleg bloot? - Weelde ontzenuwt, verslapt, ont-mant, Jan Salie is de zoon van mijn' overvloedl Wat kkag ik over hem, ik, die mij zelven moest aanklageni in plaats van den verhevenen en Edelmoedigen gest, die mij in de dagen mijer opkomst beziel, werde ik de prooi van de bekrompenheid des verstands en van de onverschiligheid des harten van den nieuwelingsrijke Ik ben verwaten en verwandt; ik ben trotsch en traag geworden, - longens! het was geene liefde, dat ge mij niet teregt weest! Toen ik een gelöst op mijne eigen hand had, toen ik er driest voor uitkwam, dat ik het mijne het beste van alien hield, toen was ik te gelijk voor andersdenkenden de verdraagzaamste man van mijn' tijd; toen beschermde ik alle vervolgden, die tot mij vloden; - waarom leert ge mij, nu ik alien gelijk heb gesteld, niet den waarachtig-verlichtste, niet den waarachtig-verlichtste, niet den waarachtig-liefderijkste van alien te worden, - het beste bolwerk voor de Kerk, in het bloed van mijne vaderen gevest P"^^' Bravissimo, Jan! „Janmaat!" vervolgde hij, „kom naast mij, longen!" - en de trouwe borst springt op, also hem he Sein werd gegeben in zee te steken, zoo rap en zoo blij! - „Janmaat! gij zijt altijd een man van daden geweest en niet van woorden, - 211 Op!(t/iie : hi] godsdienst 212 meuwe/ingsrtf'ke : 'nouvctLU 214 be/ besfe: Yoot het heste richc* 215 v/odm : vhichttcn 213 in de lye eeuw was de calvi- 216 zie bl2. 292 ann. „Vader! mag Jan Salie mee aanzitten?" „Onder aan, vrouw! Het is van avond voor het laatst; morgen besteed ik hem op een ho^e.*'® Houdt het Jannetje ten goede, dat zij met haar voor- schoot langs hare oogen strijktl - doch zij rept zich reeds hare plaats aan tafel in te nemen; - luister nog een oogen- blik, bid ik u, naar een paar jongens, die het langst bij den haard blijven drentelen, die den woordwissel tusschen Jan en Jannetje hebben gehoord. „Als Jan Salie onder aan moet zitten," zegt een snaak- sche bogchel*^ - de meest verwaarloosde, de wreedst verstootene van Jan's kinderen, en zijn lach is dus ook bitter, „dan wordt hij mijn buurman! - Wat spijt het mij, dat Jan Gat en Jan Hen*^* hier geen* toegang hebben, ik zou er hem tusschen plakken, of de drommel zou mij haleni Broertje!^ wat eene flaauwe aardigheid was dat - ik ze! er beter in mijn* jeugd. Mijn' jeugd!" - en hij slaat met het houten zwaard. Dat hij op zijde heeft, tegen zijne spille-beentjes, - „welke een andere jongen was ik toen; Huygens had plezier in me - Huygens, de taalgeleerde Hage-naar - Huygens, die de geheimen van drie Prinsen wist^I Jamutje Jan op ^de: staat meer gekregen heeft. Jannetje naast Jan 222 Jan Gat en Jan Hen: de sukkel 219 besteed: plaats. en het verwijfde mannetje 220 bofje: een aantal kleine huisjes 223 Broertje: Jan Klaassen richt rondom een pleintje, waarin zich hier tot Jan Kritiek anne oude mensen gehuisvest 224 de dichter G>nstanti)fi Huy- werden door een liefdadig- gens heeft een blij^el ge- heidsstichting schreven: Trifnije Cormtis 111 nl. Jan Klaassen, de personi- 225 Huygens is sect€tari« en taads- ficatie van het blijspel, de man van Frederik Hendrik, klucht, die vanaf de lye eeuw Willem 11 en Willem iii ge- in Nederland weinig kansen weest. Sind heben de poeten mij verstooten; allerlei vrcemde snoeshanen statten als paauwen over het toonkel; ik mout er niet op; ik was te gemeen. „Op stiaat met je ronzebons!" - schreeuwden zc." - En hij schrift de mout zijne oogen: de wonderbaarlijke, graauwlederen muts; en zijn voorhoofd blijkt zoo heel erg niet. - "Maar had ik dan geen' aanleg," vaart hij voort, „school cr dan geene geestigheid in mijne breinkas?" - en hij tikt er tegen; - ,,was Trijntje Cornelis niet aardig, niet we^rgaas aardig? Als de latere jongens van de lier**' aan mijne invallen de helft van de moeite hadden besteed, die ze voor uitheem- sche pruUen over hadden, ze zouden nu op een oorspronkelijk tooneel mogen stoffen^-, - ik ben gewrokeni - maar ten koste van het volk! Is het niet jammer, broer?" - De bogchel is al zoo gewend alleen voort te praten, dat hij niet eens antwoord afwacht: „Als ze mij vrijheid hadden^geven voort te hekelen, als ze vermoed hadden wärter in mij school, zie, het jongken, dat moeder het laatste doldijn- de^*, het zou nooit Jan Salie zijn geworden; ik had hem zoo lang uitgelagchen, hem zoo lang gestriemd, tot hij zich had gebeterd; ik heb van mijn Huygens geleerd: „Ick spaer de roede niet, ik heb het volk te lief." "So „Jan Claassen!" herneemt de andere zoon Jan's, tot wien onze friend uit de poppenkast zijne ietwat paradoxale klagt^^ rigtte, „als hadden komt, is hebben te laat; maar een ding beloof ik je, wanneer Jan Salie zich van zijn hofje waagt, dan zal ik het al wie hem opnemen loof maken^, ik ben niet voor niemendal Jan Kritiek." „Aan tafel, broertjel aan tafel," herneemt Jan Klaassen „vader stelt den feestdronk al in.** En hoe luidt hij? „Oranje in *t hart, en niemands slaaf!**^ 226 rottzeho/ts : poppekast juist de Jan Klaassen-figur is  zal ik 229 doldynde : wiegde zorgen dat alwie hem opne- 230 In Huygens' gedicht Aen Bar- men, tabak van hem krijgen laeus, 1642, staat *...ick hebb 233 uit O. Z. van Haaren, Geuziti, het kind te lief* xxiv, 10, waar staat *cn nic- 231 paradoxale klagt : het paradox- mands knecht'. Au zit in het seit dat het nicht. Ein lud „hoczec!" beantwoordt den toast; Jan is met Oranje gevallen; Jan figtte zijn eigenaardige volkskret. En even weinig als dezen verloochene hij ooit den anderen karaktertrek, die uit den wensch spreekt, welken hij bij den twaalfden klokslag van middernacht slaakt, - de bede, die geloovig en vertrouwend over Jan's lippen rolt, terwijl hij zijn eogenend uitbreidt, - de verklaring, dat hij bij alle ontwikkeiing zijnner krachten Hem niet vergeet, wien hij die heeft dank te weten; het kemige woord: "God zegene ons, kLaderen!" God zegene Jan 1 en de uweni 31 December 1841. 254 met Oranje gewallen; nicht in 1 79 5, tönen stadhoudern Willem v moest Tuchten; met de trug- keer van de Oranjes in Neder- land (koning Willem i), heeft Jan zich 00k weer opgeridbt 135 naast liefde toot het Qcanje- huis stelt Potgieter held ab nadonale karaleten DE CRITICUS BUSKEN HUET De weledelgestrenge heer Conrad Busken Huet, hoog amb- tenaar te Den Haag, was in zijn rijkelijk van Frans bloed voorziene familie in zekere zin een uitzondering: hij was geen dominec. Zijn in 1826 geboren zoon Conrad echtcr ging na zijn gymnasiale jaren theologie studeren in Leiden cm mettertijd wel zijn plaats in de pastorale familieren in te nemen. Zijn studic werd vooral behecrst door de hoogleraar Scholten, die hier te lande de uit Duitsland over- komende zogenaamde modernistische theologie aan de université introduceerde: de gelosschat der kerk moest niet tot verstenens toe afzijdig worden gehouden van monder wetenschappelijk ondcrzoek, maar diende, om in de nieuwe tijd te bUjven passen En functioneren, evengoed kritisch doordacht en bestehend te worden. De bijbel werd, als Homerus en middelnederlandse teksten, op de tckst-kritische ontleedtafel gelegd, met de bedoeling voor mo-derne mensen inzichtelijk te worden gemaakt. Hier nam de moderne 'ont-mythologisering' een aanvang. Deze benade-ring sloeg aan bij Huet, met zijn schcrp en kritisch verstand. Ook de letteren hadden de aandacht van de studenten. Hij las veel, en leverde stukjes aan de studentenalmanak. We moeten ons zijn Leidse jaren niet al te ingetogen en rustig voorstellen. Aan het einde ervan werd hem aanvankclijk zelfs het bewijs van goed gedrag, nodig^om tot het geestelijk ambt beroepen te kunnen worden, onthouden. Hij had onder zijn professoren een slcchte naam; men meende ook - ten onrechte overigcns - dat hij onder degenen gcweest was die bij een niet erg populaire hoogleraar ruiten hadden in- gegooid (een rituecl dat aan onze univcrsiteiten meer voor- kwam, en als een onvolwasscn voorloper bcschouwd kan worden van de hedendaagsc studentenenqu^tcs over de 297 hoogleraren). Dit alles verdroot Huet, die met de bcstc bedoelingen en de meest hooggcstemde idealen klaarstond om de kansel te beklimmen. In 18 5 1 werd hij predikant van de Waalsc gcmeente te Haarlem. Zijn preken waren stuk voor stuk verhandelingen in de modernistische geest, watt zijn vrome, maar wcinig ontwik 296 h. Kleideten teher denke der kleideten geläutert. Tegelijkertijd ontwikelde hij zlch als schrijvcr. Voor hct tijdschrift De Nederlandscbe Spectator, dat onder leiding stond van de humorist M. P. Lindo, schreef hij in de jaren 1 85 6-' 5 7 zijn Brieven van een klein-stedelingj onder de sdiuil- naam Lodewijk van Montalte. In deze navolging van Pascal nam hij op geestige maar zeer beminnelijke manier allerlei opvattingen en gebruiken in het ootje. In een ervan. Over den ernsty hierachter opgenomen, bepleit hij voor de kritische schrijver het recht van geestige spotternij, de tactiek van de speldeprikken, als zij maar als een kunst wordt bedreven en in dienst staat van de waarheid. In de nu volgende jaren ontploide Huet zich tot de literaire criticus die wij kennen. Van zijn tijdgenoten bespracik hij o.a. Beets, Vosmaer, Pierson en Da Gesta; maar zijn eerste grote slachtofFer was Bilderdijk. In 1859 vond een belangrijke kennismaking plaats: tussen Potgieter en Huet. Potgieter, de voornaamste oprichter en redacteur van De Gids (zie biz. 257 ew.), had Huets schetsen en novellenbundel Overdrukjes besproken, verschenen onder het pseudoniem Trasybulus. Dat hierachter een dominee bleek te schuilen, verraste de vrijzinnige liberaal, die met het gebrulkelijke type dominees niet veel ophad, aanvankelijk, maar dit verhinderde niet dat er tussen hen spoedig een vriendschap groote die levenslang standhield. Potgieter, die veel ouder was en als letterkundige een grote reputatie bezat, had over Huet al aanstonds een groot overwicht. Dit heeft dicns verdere ontploing als letterkundige in de hand gewerkt een geld. Potgieter trok heeft aan voor zijn Gids, en vetwacht-te veel van Hier, ok Huet zelf blaakte van amblies, ea begon zelfs te denken aan een geschiedschaft van onze literatur. Hij formuleerde hiervoor als uitgangspunt: *Zij moet eene geschiedenis wezen van den geest eener bepaalde natie, in ons bijzonder geval eene geschiedenis van den nederlandschen geest, gehjk die in onze literatur staat uitgedrukt/ In dit licht kan men de reeks le2ingen bezien die hij gaf over letterkundige figuren uit het einde van onze 1 8e eeuw. Enkele ervan heeft Huet later verwerkt in gedegener studies; enkele andere zijn later onveranderd gepublieerd. Huets in breedenen bedrevenliche literaturie activiten zijn niet alleen een gevolg van zijnriendschapmet Potgieter. Zijn zijn ook een vlucht naar een veiliger oord dan dat van zijn ambt. In zijn ambtsbekleding maakte hij in deze jaren immers een crisis door. Met zijn Brieven over den Bybel (1858) trad hij volpp in het daglicht als modernist. Hij worstelde steeds heviger met de twijfel of zijn opvattingen wel verenigbaar waren met wat van hem verwacht werd als dominee van een eenvoudige kudde. Deze worste-ling heeft jaren geduurd. Veelzeggend is dat hij in een ge-schrift uit 1859 de volgende uitspraak van een ander met instemming aanhaalt: *Men mag het betreren, ontkennen kan men het niet, dat er tusschen de heerschende godsdienst en den heerschenden geest van dezen tijd een klove bestaat, die van jaar tot jaar wijder gaapt, en die nu reeds voor niet weinigen niet over te komen is.* In het stuk dat Huet schreef ter gelegenheid van De Ginestets Uitvaarty een zeer persoonlijk en met bewogenheid geschreven stuk, proeft men Huets beset dat deze collega-dominee en collega-schrijver met dezelfde problematiek bezig was geweest, en zijn bewondering over de eenvoudige maar klare wijze waarop hij deze problematiek verwerkte, persönliche en ingeschrift. De kogel gaat door de kerk in 1862; hij treedt af als dominee. Hiermee is zijn godsdienstige ontwikkeling niet voltooid : later zal hij bekennen niet meer te kunnen zijn dan een berustend, maar sceptisch agnosticist, en het modernistisch protestantisme brandmerken als halfslachtig, conformistisch en onoprecht. Om in zijn onderhoud te kunnen voorzien, werd Huet redacteur-buitenland an De Opregte Haarlemenschein. Courant, maar zijn hart ging vooral uit naar De Gidsy waarvan hij nu, naast Potgieter, de belangrijkste redacteur was, en waarin hij een eigen rubriek had: Kroniek en Kritik. Zijn literair-kritische werkzaamheden bereikten in deze tijd, qua kwa-liteit en omvang, hun hoogtepunt. In Nederland was hij hiermee de schepper van een nieuwe letterkundige kritiek. geworden, waanran het hoofdkenmerk is, dat zc geen vastc uitgangspunten had. Ze was een gevecht van man tegen man: persoonlijk inzicht, intiiitie en eigen smaak van de criticus, gebaseerd op brede en diepc studie, werden tot rechter gesteld over het werk van een schrijver, waaruit ook diens persoonlijkheid moest blijken. De kritieken van Hurt maakten geen scherpe scheiding tussen werk en persoonlijkheid de voornaamste factor was bij het totstandkomen van het werk. Het Beruchte artikel van Huet over Gits, waarmee een begin werd gemacht met de 'ontcatsing' van onze literatur, sprecht dan ook niet alleen over een *rijmelaar' en diens *keutelachtige poezie*, maar evenzcer over de 'kwezel' met zijn *laaghartige moraal' die er achtcrstaat. Huet eiste van de schrijver bewogenheid: Tassie is... Este vereischte, passie het tweede, passie het der de' Alleen hierdoor kan kunst ontstaan die niet verveelt, maar belangstelling, ja 'hartstogten' wekt. Waardedng kan hij dan ook opbrengen o.a. voor Potgieter, Bosboom-Tou saint, Thijm en Staring, maar velen vinden in zijn ogen geen genade, wegens hun gebrek aan 'passie' en hun teveel aan onechtheid. Dat deze wijze van kritiek-schrijven - geinspi- reerd door de Franse criticus Sainte-Beuve -, waarbij 20 sterk personen in het geding waren, gevaren in zich houdt, besefte Huet wel, en het bezorgde hem soms wel zelfver- wijten. Maar achteraf rechtvaardigde hij zich door te belij- den, dat zijn opstellen 66n zedelijke fout - maar dan ook alleen deze ene! - hadden: 'eene te vurige liefde voor de eer der nationale letteren'. Huet had de moed eerlijk door te denken en daarna voor zijn mening uit te komen. In de bespreking van een bundel proza van zijn vriend Potgieter wijst hij de zwakke kanten onverbloemd aan. In het stuk over Voftde Y uit 1867, lanceert hij over deze prins onzerdichters, met alle respect, een afwijzend oordeel. En dit uit-gerekend in een artikel dat geschreven was ter geiegenheid van de onthulling van het eerste Vondel-standbeeld. Hicr-mee zou hij velen tegen de haren hebben ingestreken, oa zijn vriend Potgieter, als hij niet, op diens aanraden, afgezien had van publikatie. Het is pas veel later voor het ecrst uitgegeven. Het artikel over Vondel was op verzeich van de redactie geschreven voor De Gids, maar de verhouding van Huet en Potgieter t.o.v. dit tijdsdirift was sinds enkde jaren drastisch vcrandcrd. Nadat Huct, door toedoen van Potgieter, geleidelijk het redactiesecretariaat praktisch alleen in handen had gekregen, was het een verrassing voor alle overige redactielen van Huet. Een ervan het bete de koningin-moeder te beledigen en het andere, waarin schijn- baar de (on)welsprekendheid der parlementariers op de hak genomen werd, was niet minder dan een aanval op minister-president Thorbecke en zijn liberate vrienden. Huet moest uit de redactie. Potgieter, die hem dekte, ging met hem mee, hoewel met pijn in het hart, omdat het zijn tijdsdirift was, en hoewel hij in wezen politik dichter stond bij de andere redactieleden; dezen wüden dat De Gids een liberaal tijdsdirift was en bleef. Er zijn auteurs die als schrijver in de eerste plaats best An den größten van een kritischen en actière reageren op anderen, in de literatur, in de politik, en engrof. Zij ontvangen de vonk der inspiratie bij het botsen van hun mening en hun persönlicheid met die van anderen. Zij zijn er niet minder em, en bewijzen kunst en maatschappij vaak grote diensten. Menno ter Braak was 20 iemand. Huet ook. Een ander, tijdgenoot van de laatste, was: Eduard Douwes Dekker oftewel Multatuli (zie deel 21). Van *die dolleman' moest de degelijke Potgieter niet veel hebben, en ook Huet schonk aan hem geen aandacht. Na Huets conflict in De Gids^ dat hem enkcle jaren min of meer uit zijn balans bradit, en hem een gevoel van frustratie gaf, waaruit zelfs Potgieters vriend- schap hem niet helpen kon, ging hij Multatuli, de opstan- dige tegen de maatschappij waarin hij gedoemd was te leven, beter begrijpen. Er kwam iets van toenadering. In deze sfeer ontstaat in 1867 Huets stuk Multatuli^ waarin waardering en begrip opkUnkt voor de schrijver Multatuli en waarin hij zich min of meer aan diens zijde schaart, in het zich keren tegen de gevestigde, liberale bourgeoisie, die in Nederland de lakens uitdeelde. Het Gehed hij de stem- huSy pas veel later in Indie - waar hij van 1868 tot 1876 als hoofdredacteur met succes een nieuw bestaan opbouwde - geschreven, ligt in het verlengde hiervan: Huet verwijt de liberalen egoisme, onder een dekmantel van schönheilig-held. Het cultuurstelsel in Indie of te schafien, bij voor als een daad van menselijkheid, maar kwam Huet voor als een voor uitbuiting. Een fijngevoelig stukje is het niet, wel een meesterlijk staaltje van sarcastische schrijf-kunst, waarvan een wat bittere voor uitbuiting. De Indische jaren van voorspoed maakten Huet eindelijk financieel onafliankelijk. In 1876 reisde zijn gezin terug naar Europa. Nederland, waar intussen juist Potgieter gestorven was, aan wie hi, ondanks een groeiende verwijedng der laatste jaren, sterk was blijven hechten, had hem weinig meer te bieden. Huet vestigde zich te Parijs. Voor een man die steeds de Nederlandse letterkunde bezien en beoor-deeld had vanuit een belezenheid die geen nationale grenzen kende, was dit niet 20 verbazingwekkend. Bovendien wilde hij een *bomvrije kazemat* hebben, en blijven buiten de *geest van cameradertey plaag der letteren*, die zijn onbevoorordeeldheid zou kuimen aantasten. Dit typeert de mens en schrijver Huet. In zijn Parijse tijd concentreerde hij zich overigens vooral op bredere, cultuurhistotisdie studie, waarvan de meesterwerken Het Land van Rembrand de voomaamste vruchten zijn. In 1876 stierf deze grootmeester van het even zwierige enenige, als soepele proza der i9e eeuw Onverwacht, aan zijn schrijftafel. 