Our great West; a study of the present conditions and future possibilities of the new commonwealths and capitals of the United States;
Ralph, Julian, 1853-1903
Molnkko, landschap met gelijknamige rivier op het zuidelijk schiereiland van Borneo, grenzende ten Noorden aan de zoogenaamde Yorstenlanden en ten Zuid-Oosten eu Westen bijna an zee. Het meet eene oppervlakte van ruim 100 vierkante mijlen van 20 minaten gaans, hebben, en bevat nitmuntende gronden voor de peperteelt. Ook komt er op vele plaatsen koffij voor en vele vrnchtensoorten en moes-kruiden groeijen er voordeelig. Paauwen vindt men er, en het hoomvee ziet er goed nit, terwijlde weideu een voedzaam gras leveren. De bouw van vaartnigen. Te F16ari komen goud-bosschcta ayn hjk aan bout, geschikt voor den m^ea en mp andere plaaten des lands diamantmijnen voor. Yoorta zi|n er seho One bevährbare rivieren, geschikt voor den afroer tu produkten. Dese kundatrecht werd door den Heer A. EiU, Engelsch handelai te Maiakka, van den Sultu van Bandjermasin, eerst iA gebmik en kter (m 1612) in besit gekregen. Dm, ziende dat het land volstrekt geene bevdking had, kwam met den Heer IUtfles overreen, omer een unul Javaansdie ingezetenen heen te aenden. Dit plan werd ten uitvoer gegd en meer dis 6,000 menschen, zoo baonelingea als vrijwilii- gers, werden er been gezonden, van wdke cr niet meer dan 3,000 sijn aangekomen, dav (k overigen de vaartuigen a%eloopen, of lick uit de voeten gemaakt hadden. Dese mei- schen vestigden zich op Poeloe Lampa a ver- den gebezigd om ieder voor ach eene voniig te bouwen En daarachter een tuin aan te legen. Zij werden in kamponga afgededd, orer welke Demanj^i werden aang«iteid, terwijl toot de geheele bevolking een Toemenggang verkozen werd. Deze ondernemog had goede uit* komsten kunnen verzekeren, maar, in weervC van de groote geldel^ke opoieringen vbu liet Gouvernement ten behoove van den Heer Eoi, heeft deze door zijn verkeerd beheer de takes doen verloopen en is de bevcflking van lierer-lede vandaar vervood geworden. Zie verdere bijzonderbeden omtreat des streek en het belang in haar beait geiegea is het Berigt van den KommtMoris mm Becccikoi: daaromtreni aan Kommuiarium-Oenermd ^ ven, hetwelk voorkomt in het T^deckrift m Nederlandteh Indie, Jaarg. 61. 1861, Afl. 6, bl 358 en vlg., abmede in een opstel onder des tittel: Be Bandjermasinteke a/eAtmel^JMd, ii de Bifdragen M de tool-, land- an vodenktMie van Nederlandeek Indie, uitgegeven door Delftsoh Instituut. Niettwe* Volgieeks, Dl. HI (1860), bl. 1^26. Molukko's (Gouyememeiit der) of Moluksche eilanden beataat tegeairoord, uit vier residentien, te weten: 1. Amboina, bevattende de afiieeliiiges Amboina, Saparoea en Haroekoe, Uik es Larike, Boero en Waahi op hei oluHi Coram; 2. Banda, tot welke behoore de Budi-eilanden, met name Banda Neira, Groot Banda, Ay, Rozengain en Rhnn, vooife het oostelijk gedeelte van Genus, de Zuid- Wester- en de Zoid-OoBter-lan-den, abmede het eiland Nieaw-Gainei, MO. 609 tiit|;aoiiderd hetgeoD behoort tot bet geged der Sultans vftn Ternate; 3. Ternate, vaaronder reseorteiren de eiknden Ternate, Gilolo, Batjan, als-mede de Soela-, Banggaai- en Tomboekoe-eOanden, Toorts bet landacbap Banggaai op Celebes en bet tot Bet gebied van den Sultan van Ternate beboorende gedeelte van Nienw-Gumea; en Manado, Ternate in de afdeelingen Manado, Kema, Tondano, Amoerang, Belang, de adsiateot-residentie Goiontalo en de Sangir- en Talaut-landen. Bit Gonvranement beslaat, volgens Melvill in Caritbes, 6,791.9 vierkante geognpbiacbe mijlen. Met het boogste gesag in dit Gonvernement is bekleed een Gouvernement, die evenvel onder de beTelen van den Gouvernement-General Tan Nederlandsch Indi staat, en geadsisteerd wordt door eenen Secretaris Tan bet Gouvernement, terens Ambtenaar Tan deu bnrgerlijkken standen algemeen Ontranger Toor de residentie Amboina. Onder den Gouvernement is bet bnrgerlijk bestunr in handen van eenen Adsistent-Resident Haidsfraat Toor Amboina, en Tan Beeident Toor Banda, Ternate en Manado. Aan de Bs- sidenten der drie laatstgenoemde afdeelingen zijn Secretarissen toegevoegd, waarTan die te ^nda en Ternate den titel voereu Tan Magistraat, en die te Manado fungerend Notaris en Vendumeester is. Voor het regtswesen beeft men raden Tan justitie te Amboina, Banda en Ternate, terwijl Manado bdioort tot bet regtsgebied Tan den iaatgenoemden. Ook heeft men in de residentie Amboina den fremden landraad, TraarTan de GouTemeur Toorzitter is, en de gewone landraden te Saparoea en Haroekoe, te Hila en Larike, en op Boero, velkc gepresideerd worden door den hoogsten baigerltjke Ambtenaar in die afdeelingen; in de residentien Banda en Ternate bet magistraatsgeregt, gepresideerd wordende door de Secretarissen in die beide residentien; en in de residentie Manado den grooten Minabassanad, voorgeseten door den Resident, en den fijksTaad te Gorontalo, Toorgezeten door den Adsistente Resident in dat gewest. Op de boofdplaatsen van elke d' Tier ge- Qoemde residentien beeft men eene wees- en boedelkamer. Voor de vatersiaatswerken ressorteert bet GouTemement der Molnkache eilanden onder de aebtate waterstaatsafdeelingii^Nederlandscb Indie En befest men te Amboina en Manado, Arbitekten, en te Banda Neira, Ternate en Gorontalo. Opzigters als eerstaanzende Ingeleurs Tan den Traterstaat. Het bebeer Tan's lands goederen is opgedragen aan Pakhuismeesters te Amboina, Banda en Manado. Voor de dienst bij de Herrormde gemeente beeft men drie Fredikanten, teweten: tweete Amboina en een op Banda; tervijl die te Ternate en Manado door Zenddingen wordt waar-genomen. Van wege bet Zendelbggenootschap zijn er ook Zenddingen geTestigd in de residentie Amboina, te Saparoea, Noesa-lant en Kamarian, en in de residentie Manado, Langowang, Tomobon, Eoemelemboeaai, Tanawangko, Amoerang en op de Sangir- en Talant-eiknden. Met opzigt tot de bevolking Tan dit Gou-Temement word En in bet koloniaal regerings- Terslag OTer 1869 de Tolgende cijfers mede-gedeld: Amboina. Europeaneu. 1,079 Chinezen. 251 Arabieren. 49 Andere Treemde Oosteriingen.. 1,094 Inlanders. 126,100 Boendien naar gis- sing TOor Ceram Banda. Ternate. en Boero. Europeauep. Chinezen. Arabieren. Inlanders. Bovendien naar gis singToordeAroe en Znid- Wester eilanden. 60,000 504 127 4 4,289 188,673 105,000 109,924 Enropeanen,.. 649 Chinezen.... 391 Arabieren.... 23 Inlanders.... 1,121 Boendien naar gis- sing TQor bet ge- bied der Sultans Tan Ternate en Ti« dore.... 93,000 96,184 Te transporteren. 393,681 510 MO. Tunisport.... 898,681 Mauado« Europeaneu... 621 Chinezeu.... 1,236 Atabieren... 11 Inlanders.... 97,469 fovendien naargis- sing Toor de lan- den, buiten de Mi- nahasBa, tot deze residentie beho- rende 75,000 174,337 Totaal.... 568,018 Uit die cijfers blijkt, dat, iii Weerwil van zijuen weidscheu titel, het Gouvernement der Molukschule eilende, wat de bevolking betreffend, abgezogenen, die vrij wat sterker bevolking hebben. Ook uit eeu financieel oogpunt beeft bet Gouvernement niet meer de waarde van vroe-gere tijden en zijn de uitkomsten der laatste jaren zelfs ouvoordeelig geweest. Omtrent die resultaten blijkt uit de regeringsverslagen, dat van 1839 tot 1855 de lasten hebben be- dragen / 18,483,469.89 en de baten » 18,437,749.84 soodat er in 17 jaien een tekort beeft bean van.. /. 45,720.05 Over de verschillende jaren van dit 17jährig tijdvak loopen de resultaten nog al uiteen. Van 1839—1852 toch bad-den de lasten bedragen. 14,948,927.— en de baten 14,685,152. — zoodat er toen een tekort be- Btond van / 263,775.— terwijl van 1853—1855 de batten bedroegen. 8,752,697.84 en de lasten, 8,534,542.89 veshalve in die 3 jaren een overschot is yerkregen van. 218,054.95 Van de finaoclele resultaten van dit Ooa^er- nement viodt men in de regeringsverslagee gecne latere meedeligen dau over het jaar 1865. De hierboven gegoven cijfers hebben wij getrokken ait de verslageo over de jaren 1854 — 1856. Van bet tekort over 1889 tot 1852 ad / 62,775.- aftrekkende het overschot van 1658—1856, bedragende...., 218 1852 zoo verkrijgeu wij weder bet hier-boven reeds aaogewezen tekort over het geheele tijdvak van 1839 tot 1855 ad 45,720.0j Maar ook over de 3 laatste jana van k 17jarig tijdvak heeft men groote Terschille, daar het bl^kt: l^ dat de baten hebben bedragen: in 1853..................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 1.&4 .. / 3,584,542.89 Hier zien wij gedurige stijging der laslK, die in het tijdvak ran 1839—1852 pemid- deld / 1,067,780.50's jaars hadden bedras:«:,l terwijl de baten van 1853 in de twee tol- gende jaren telkens met ongeveer / 400,(XX' afnemen. Be eene beschouwing der resultaten van elke der tot dit Gouvernement behoorende vier re- sidentien blijkt het, dat de residentien Bioi& en Manado baten afwerpen, die evenwel gcbed worden geabsorbe door het verlies der resi- dentien Amboina en Temate. Om het belang der zaak willen wij tot eene zoodanige afzonderlijk beschouwing ovn-gaan, onder opmerkiug, dat in onze bekennen het jaar 1853 niet heeft kunnen wor-den begrepen, omdat daarvoor de baten en lis-ten van ändern residentie niet a&onderlijk lji opgegevcn. Amboina. De lasten dezer reaidaitie bebben van 1839—1852 bedragen eene som van. 7,503,444.— en de baten, 3,182,703.- weshalve een tekort heeft be-staan over een tijdvak van 14 jaren ad / 4,320,741.- In dft tijdvak hebban dns de iasten jaarlijks gemiddeld bedngen / 586,960.8SVt en de bftten., 887,336.93Vi vehaire het jaarlijksch tekort Laogesteld wordengemiddeldop / 208^624.36 In 1S54 Bebben de Iasten bedragen / 603,625.65 en de baten, 67,822.28 derbilye het tekort... / 535,803.37 In 1855 waren de Iasten.. / 631,242.367, en de baten, 92,521.53 derive het tekort... / 538,720.83, Do financiele toestand, die in het tijdvak van 1839~1852 reeds zoo ongoustig was, is dus in fie jaren 1854 en 1855 er niet op verbeterd. Met zulke eijfers voor xich kan de gedachte, dat Amboina, waar wij one sedert 250 jaren bevinden, de wieg en bakermat der Neder- landsche heerschappij is geweest, niets dan een pijnhjk geroel geven. Wat ons aangaande Amboina in de regaingsverslagen wordt medege- deeld, is daarfag niet geschikt, om blijde yer- . Wacbtiogen omtrent de toekomst te doen op-ratten. Het is bekend, dat het belangrijkste produkt Tau Amboina de kruidnagelen zijn. De teeit daarvan heeft opgeleverd: in 1848. 1849. 1850. 1831 1853 1854 1856 1857 1857 1858 1858 1859 1859 1860 1861 1862 1863 1864 1865 1866 1867 1868 1869 1870 1871 1872 1873 1874 1875 1876 1877 1878 1879 1881 1882 1883 1884 1885 1886 1887 1888 1889  1853 1,824.10 1854 2,268.— 1855 816.24 1856 5,808.96 1868 4,472.06 M M M 9 9 103,685.32 191,611.57 94,159.31 145,840.27 73,479.09 68,579.72 70,895.61 27,774.45 163,295.59 73,780.02 Te zamen 34,191.34 pikols 1,013,100.95 dat is gemiddeld tegeu / 29.63 per pikol, of ruin / 5. — per pikol minder, dan reeds de inkoop heeft gekost. Opmerkelijk is, in verband tot de termarkt gebragte hoeveelbeden, de loop  van Amoina Däarbe Batavia en andere ongelden in Indie, dan mag men bet er voor honden, dat de kruidnagelen aan bet Oouvernement op minstena / 40 per pikol in Indie komen te staan. In 1867 en 1869 van getn kraidoageien in Nederland geworden, en in de raming voor 1860 van in Nederland te verkoopen prodnkteu ko-men 00k geen krnidnagelen voon 518 MO. Uii die opgave blijkt: V, dat in een tijdaverloop van 13 iL 14 jären in geen enkel jaar de behaalde prijsen winst hebben afgeworpen; 3^. dat de däaren, gen de prqsen steeds meer gedaald zijn; 3^. dat de produktie, hoe boogst wisselval-lig de teelt ook zij, blijkens de enorme verschillen tusschen da oogsten van het eeue en het andere jaar, al den schijn het van niet vooruitgaande te tijn; weshalve men het er voor houden mag, niet alleen dat de consumtie van kroidnagelen zeer beperkt en niet toenemende is, maar ook dat in die beperkte, niet toenemende oonsumtie meer dan yoldoende wordt voorzien, zoo zelfa dat in elk jaar, vaarin, zoo als in de jaren 1849, 1851, 1856 en 1858, eene meer dau gewoon groote hoeveelheid ter markt is gebricht, dit telken reis eenen belangrijk nadelegen invloed op de prijzen heeft gebad. Zelfe is het eene zeer opmerkelijke bijzonderheid, dat, ofbehoon er in 1857 geene veiling van kruidnagelen had plaats gebad, die van 1858 zoo b Ungewoon nadeelig is uitgevallen. Het kan dns geene bevreemding verwekken, dat het Gouvernement, door zulke uitkomsten, is gebragt tot de vraag: of in het stelsel der verpligte teelt en levering der nagelen geene wijziging zou dienen gebragt te worden? Wij hebben hier te doen met de geschiedenen van het monopolistelsel der voormalige Oost Indische Kompagnie, dat door het Nederkndsch Gouvernement tot den huidigen dag is voortgezet. In de middeneenwen werden voor de specien ongehoorde prijzen het bedeutende. Het moeijeUjke en langdarige transport, de gevaren, waaraan de karavanen, die hunnen weg door Midden-Azie moesten vinden, steeds blootgesteld waren, — dat een en ander droeg daartoe bij. Met het oog op het middel van transport mogen  de heerschappij behield de Kederlandsche Uoit Indische Kompagnie in den Oosterschen Aidu- . pel de overhand, en z$ maakte zich gehed tu den specerijhandel meester, en ier venekeriog van haar monopolie werden de Moloksche eikn- den voor den algemeenen handel gesloten, en liet zij, door opzettelijk daartoe bestemde cxp^ ditien, alle aanpiantingen vemietigen, die niet met hare voorkennis en -te haren behoere plaats hadden; terwijl nagenoeg de gebeek hoeveelheid naar het moederland werd geam* den, om daar ter markt te worden gebngt Welke de gevolgen .zijn geweest van eem zoo afschnwelijke staatkunde, die eckter g^ heel in de heerschende denkbeelden van die tijden lag, kan* de tegenwoordige vemlla toestand der Molnkscfae eilanden, vcigeld;e& bij den bloei en de welvaart, waarip v^ k gevonden hebben, sprekend getuigen, en wiar- sohijnlijk is het, dat de oonsumtie van spec^ rijen in de heete klimaten» waar z^ te has hooren en dua geacht mc^en worden in eeae wezenlijke behoefte te voorsien, daarhij sx goed als te niet is gegaan^ terwijl het ver- bruik «in meer gematigde Inohlstrekcni is weerwil der veel verminderde prijien, steds is gebleven eene zaak meer van wedde. Indien heerlijk klinkende woorden en meoschlievende bedoelingen het leven konden teniérepen in een ligchaam, waaruit aile leven is vervlogen, indien openstelling van vrijhaTeni in lauden, waar men door vroegere hebesgodd, aCt voedsel voor den handel heeft doen verdijaei, den handel weSr kon doen faerleva, dan gevis zouden de publikatie van den GoaveneGeneral Baron van der Capkllev van dkr Capkllev van 15" April 1824 *) en de wet van den 8" September 1853 *) meer dan voldoende kooai worden geacht, om het door de berolking Moluksche eilanden geleden leed te lelige, maar zoo gemakkelijk heelt men de voDdei niet, door vroegere staatkundige misslageo en misdrijven gedurende twee honderd en Rijftis jaren geslagen. Wat toch baten fraage woor- den van belangstelling in het deernisvaardig lot eener bevolking, zoo lang men het kvtid laat bestaan, waardoor die bevolking zoo diep is gevallen P Wat baat de openstelling tis I^ vens en landen, waar alle elementen voor dea *) To vinden io het SUuUblad Indie, N^. 19*, teo 1824. *) Te vinden in het SUuUblad Indie, N* 46, van 1854. Nederlt»d» MO. &18 huM TerdveneD wqn eu men hem bet bdaug- rijkst, too Qiet het eenige artikel, dat daftr> aan nog ceaig voedsel xou kuanen TeraolmffeD, onthoudt? Gelokkigerwije maken de yerlieEen, door de regeriog gedurende eeiie reeks van ja- len op iiaran kandel in kruidnagelen geledeo, het zel *) & tot geene opoffiNring, t>m haar mono-polie daarin te laien varen en zoo doende niet alleen de velTaart eener deerlijk veracbterde berolking, maar ook's lands geldelijk bdang te bevorderen. Eese zeer opmerkeiijke bijzouderheid mogen wij hierbij idet onrermeld laten, nanielijk dat de tedt van notenmuskaat, die in de residentie Ambosina sedert 1827 was vrggelaten, in de lutste jaren vooruitgaande was, in wegewil ran niet seer vooxdeelige jprijaen, die echter toegnchref en woiden aan de wegens het gehrekldg plokkeii der noten minder veldoende iioedaiiigheid. Wil men erenwel, in wegewil Tanal hängen voor eene verktting van het monopolis in kruidiiagekEa pleit, daactoe niet overgaan, dan toeh is het te hopen, dat men tot iiet meer tatiiMsele denkbeeld van een Terko<^, niet in Nederland, aelfe niet op Java, maar op de plaata adve der prodnktie beeluite. Dat dit althans een stap kan zijn om langmner Band te komen tot Termeerdering van con- samptie, die greotendeds in het verre Oosten moet gesocht worden, en.bij gevolg tot yer- Wierde prijzen en tot betere beialing der bg de teelt betrokken boTolking, en eindeLgk tot TdeTondiging van den handel in die streken^ vaar zoo wdnig roor nitvoer aangeboden kan worden, zal besEwaarlijk kunnen worden t^en- gesproken. Hoe onbeduidend de handel van Amboina moet zijn is eenigzins af te leiden nit hetgeen yij dlenaangaande yinden in het yan r^erings- vege uitgegeven: (kerzigt um den handel der ^nteHrbexitiiMffen wer de jaren 185^—1856. Volgens dat stok heeft de waarde yan den inToet bedragen: ') Hoe het ge&teld is met de zedelijkheid der beroIk'iDg in de Moluk Sehe eiUaden, waar?an een aet onaanxienlijk deal het Cbridtendom heet om-bt-Ud te hebben, kan men eeuigzins nagaau nit ort. 1 der ordoanantie van dea GouTerueur-GeDeraal ran NederlaDdach Indie van 24 Mei 1861 {SiaaU- ^ 0aa NederlamdieA Indie, K^ 38), nopens bet **o^vk vaa hawdfiken onder de inlandsche Chris- tCQCD, in 1864 / S97,258.^ M 1865 . # 518,837.— t 1856 , 426,007.— / 1.341,096.— en die yan den uitvoer: in 1854 M 1855 , 1856 . / 40,912.— . 0 84,888.—^ . , 49,078.— 124,868.— soodat de waacde yan den in- yoer, waaronder waarschijnlijk begrepen is het yoor Gouver- nements rdtening aangebragte, die yan den uityoer heeft over- troffeii met. ..•:... / 1,216,228.- Met eene uityoer waarde in dat driejarig tijd- yak yan nog geeai f 42,000 gemiddeld 's jaars, en het behond van 's Gouyemements monopolie yan specerijeh, heeft het verkkren tot eene yn|- haren van het boyendien buiten den gewonen handelsweg gelegen Amboina wel iets yan eene bittere ironie. Ban da. Dese residentie heeft in bet tijdyek van 1839-*1865 gui^tige zesultaten gelcrerd. Hare baton hebben bedragen: yan 1839—1863. .... / 8,090,442.^ in 1864 ...;... ^ 396,956.227, * 1855 , 485,997.64 /8,973,395.86 V, en hare lasten: yan 1839-52. / 8,297,743.— in 1854. . . , 190,661.50. w 1856. . . , 206,064.49V, r 3,694,458.99Vt weshalre, ongerekend het jaar 1853, hetwelk wij hierbij niet ' hebben kunnen opnemen, om- dat de baton en lasten yan het Gouyemement der Moluksche eilanden oyer dat jaar niet af- Konderlijk yoor elke residentie zijn opgegeyeii, het door Banda yan 1839 — 1852 en in de jaren 1864 en 1855, dus in zestien jaren a^eworpen yoordeel heeft bedragen / 6,278,936.87 Hit het vorenstaande blijkt, dat, terwijl de baten yan 1839 — ^1852, dus gedurende 14 ja- 33 st^ .¥0. Dedagiken................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... Der lasten in 1864 en 1865, in yergelijk met het gemidddde der jaarijk-ache lasten over 1839 — 1852, kan evenwelntet aan beeuinigingeB vorden toegieschveven. In dat 14jarig tijdvak treft men bet zeer ongnn-siige jaar 1848 aan, vraarin de lasten van Banda geugd i^oiden te hebben bedngen/ 1,069,919. Waner mea. dus dat jaar buiteii de berekening laat, dan blijken de lasten der overige 13 jaren te hebben bedragen / 2,227,824 of gemiddeM 'b jaara /.171,371,.zooidatxk lasten van 1364 en 1866 die tsa het t^Fak 1839-.1852, overtfeffeo. <Ook in de baten ran Banda, over het iijd-»vak van 1839 — 1852, vrijxen de meeste jaren groote verschillen aan, so odat men een jair vindt, waarin fij bäkans 12 tonnen gonds t^ een, waarin zij naanvelijkB / 17,000 hebbe bedri^n. De besohouwingen, die wij, voor eene ia$- latiiig der teelt van kruidnagelea in de r^.- . den tie Amboiua, of althana voor. eenen rer- keep ter plaatse der produktie hebben i; het midden gebragt, zijn naar ons inzlen eva 200 geldig ten aanzien van d& notenmaskti: en de foelie van Banda. De verhoogde iietaling, die, blänges bet t> k>niad verslag der regering over 1867, au ^ hAndera der epecenjperkM voor het door )m te leveren produkt is toegestaao, en aodfR door de regering genomen maatregeiea, om u perkeniers door voorachotten in hunne ^f^ lijke verlegenheid en in ban gc^brdc aan weii- volk behulpcaam te ajn, hebben, soo het scbijtt, eene belangrijke vermeerdering der produt^ ten gevolge gebad, die evenwel op Inre bevt wet aonder invloed is gebleven op de onrkt- -prqitB. Het Uijkt, dat  M 1852, 470,258, 62,411, 30,102, 5562,771, 1853, 465,252, 77,860, 40,435, 583,547, 1854, 4,410,228, 86,215, 41,418, 537,861, 1855, 4,410,228, 76,128, 26,855, 504,023, 1856, 569,708, 136,562, 44,659, 750,939, 1667, 608,843 61,957 30,096 700,S95 , 1858 . .. r of 1" soort noten, daar het cijfer der magere en gebräftigen of 2" en 8" soort wcinig of niet vcrschilt us' dat der vijf eerste jaren. De produktie van foelie heeft, nit den ^ der zaak, gelijken tred gehouden met die ^ muskaatnoten. Daarvan vinden wij de ?«• gende hoeveelhedcn opgegeven: jia 515 Goede. Grmis. TotltAl. in 1851 Amsi. pond 108,581 2,999 111,580 . 185S , 131,644 3,981 135,475 , 1853 i 139,958 3,738 143,691 , 1854 i 131,880 9,597 138,986 . 1855 , 183,330 2,409 126,739 , 1856 , 188,199 5,138 193,337 , 1857 i 171,201 2,846 174,047 , 1858 i 203,494 3,518 207,012 , 1859 1 212,675 9,791 215,466 Amat pond 1,410^65 29,967 1,440,338 i ^otenmuflkaat. terwijl TOOT 1860 de toiate boereelheid sdm fateb- ben bedragen 275,586 Amstcrdamsche ponden. Den invloed van die verm^erderde produktie op de verkoopprijzen kan men nagaan nii de Yolgende netto-opbreugsten van het in Neder- land yerkoohte, te weten:. m I 1854 pikols 3,536***/jQQQ of Amsterdarasclie ponden 442,110V4 ad / 506,878.10 1855 ^ 6.042"V.<KH. ' t ^ 753,269 ir r 697,980.81 1856 , 8,846'-/,,.. , IT , 480,745^4 , # 501,086.97 1857 M 5,023^"/,.«, , 9 , 627,967 ^ M 547,699.77 1858 ^ 5,8t4«»/,^ , g , 726,866 , , 569,277.33 1859 ^ ^m'^k^ > » , 734,0237, sf B 511,043.63 pikols aO.lSS^ViixK) 0^ Amsterdamschc ponden 3,766,982 ad / 3,483,966.61 • • • zoodat de netto-pnjsen per Arasterdamsch pond bedragen bebben: IQ 1854 / L14»/, . , . •  1855 1856 1857 1858 1859 m nit het regmBgBTerriiig over 1859 blijkt, iIm de prijsen v.erder- zijn ternggeloopen: in 1860 tot n 1861 , ■ h, Foeiie. / 0.64Vh r 0.407i. Wanneer men darbij in aanmerking neemt, dat boogstwaarschijnlijk slechts 1*^ soort noten-mnskaat in Nederbind ter markt wordt gebragt, en dat die aan de perkeniers betaald wordt iegen 24 dniten of 20 cents het Am-fiterdamsch pond, waarbij nog komeu de ongelden in Indie en de rracht van Banda naar Batavia, dan valt het in het oog, dat indien de schrikbarende daling der laatste jaren blijft anhouden -^ en er is, bij toenemende produktie, geene reden pm het tegendeel aan te men men — alsdan het. ogenblik niet ver meer T^rwgderd is,, dat jde Aoten, in. stede van irinst, verlies zollen geven. 1855 9328,931, # MO. Derbalre aja d^^gemiddeide markipripBOi per Amsterdamsob pond gewaest: in 1854 / l.llVt t 1855 M Lll'/io M 1856 # 1.05V, ^ 1857 M 0.87 , 1858 „ 0.70*U , 1859 r O.6IV4 terwijl volgens het verslag over 1859 de vei- lingsprijzen hebben bedragen: in 1860 / 0.63»/t M 1861 ^ 0.43V, Wanneer men daartegen overstelt, dat waar- Bcbijnlijk in Nederland slechts eerste ftoort foelie ter markt is gebragt, die aan de perke- niers per AmsterdamBch pond betaald wordt met 48 Vt duiten of ruim 40 cents, waarbij nog komen 4e ongelden in Indie en de vracht naar Batavia, dan mag men het er toot hou- den, dat eelfs Bonder verdere daling der markt- prijzen, reeds nn op de foelie verloren vordt. Men heeft derhalve in verband tot het voor- afgegaue Toor de residiiutie Bauda geene ver- meerdering, maar veeleer vermiodering zoo niet gehede derring van baten te'wachten. Hoe onbeduideud de handel in dese residentie 18 kan men nagaan nit de volgende cijfers, getrokken nit het door de regering gepubli- ceerde overzigt van den handel in de buiten- bezittingen oyer de jaren 1854—56, volgens hetwelk de invoer bad bedragen: in 1854 , 1855 , 1856 en de uitvoer: in 1854........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... Toer niteist onbedundend, en het Terkoopen der specieren op Banda of lierer nog de gehele loslating ran het monopolie zou do niet weinig strekken tot be^ordering Tan it welvaart der bevolking; en daarin zou de regering ongetwijfdd eene meer zekere en duurzame, zoo niet meer winstgerende bron tooi ha inkomsten kunnen yinden. TerDate. Van de Tier residentien, vei^e het Gouyemement der Moluksche eilanden tit maken, is Ternate die, wdJie bepaaldeliyk eri lastpost is, zonder eenig uitngt te gevco op verbetering van hare ongonstige resulaten. De lasten dezer residentie hebben bedmrc: van 1839—1862 / 2,563,590.01 , 1854, 177,853.01  de invoer den uitvoer gedurende dr ie j ar en heeft overtroffen met eene waarde van 790,356. — Onder den nitvoer zijn, gelk men nagaan, de aan het Gouvernement geleverde specerijen niet begrepen; maar daarentegen.is het vel waarschijnlijk, dat men onder den invoer heeft opgenomen de goederen, die voor's Gouvernements rckening worden aaugebragt. zoodat de lasten gedurende 16 jareude baten hebben overtFonmet een bedrag van 2,447,325. en bet te kort in de eerste jaren gemiddeld'sjaars is geweest. 2,151,032-terwijl het heeft bedragen in 1854, 148,235.-en in 1855, 184,649. In irelvaart evenwel schipit de bevokif tegenwoordig niet achteruit te gaan, dnr de handel, hoe onbeduidend ook, toeematd is volgens het hierboven reeds vermeld (ktraj- van den handel der Buifen-beiiUin. Blijkens dat stuk was de waarde tan ^ invoer: in 1854 / 95,84<>.- , 1855, i35,rri.- ^ 1856 r 201,150.- Te transporteren... / 489,76F.- MO. 517 Transport.... / 489,767.— en van den uitvoer: in 1854.... / 43,073.— M 1855.... r 49,266.— » 1866.... r 95,395.— r 1«7,734.— zoodat de waarde van dea inyoer die van den uitvoer in drie jaren had overtroffen meteenbedragvan / 245,033. — Even als ten aanzien van Amboina en Banda reeds is opgemerkt, is zoodat de waarde van dea en van dea en had overtroffen meteenbedragvan / 245,033. Het ook hier waarschijn-lijk, dat onder den invoer begiepen is het Toor's Governments rekening en dienst aangebragte. Manado. Deze residente yerdient onze meeste belangstelling all hoofde van de resulter, in de laatste jaren onder de Alfoersche berolking yerkregen door de predikting yan het Christedom, dat, hoe gebrekkig nog opgevat en in toepassing gebragt, zijnen wddadigeninyloed ter bescbaying en ontwikkeling reeds merkbaar heeft doen yoelen en niet nalaten zijnen dit yerder te doen. Wij mogen het dan er ook yoor houden, dat de gunstige geldelijke nitkomsten, welke deze residentie reeds sedert jaren heeft opgeleyerd, niet zullen yerminderen, nn een zoo groote gedeelte der beyolking yan eene orde looke, door bijgeloof en onkunde yerontzedelijkte en in traagheid en dierlijkheid yerzonke De, gandeweg meer en meer tot orde, arbeidzaamheid. Zedelijke en yerstandelijke ontwikkeling zal knnnen gebragt worden, en dat de meerdere nitgayen, yoor een en ander in de laatste jaren, zoo door de regering als door bet Zeudelinggenootschap gedaan, later rijke yruchten zullen dragen. TJit de r^eringsyerslagen blijkt, dat de baten van Manado hebben bedragen: yan 1839—1852 / 2,962,862.— in 1864 w 743,409.30 , 1865, 256,580.23 3,962,848.53 en de lasten: yan 1839-52./ 1,583,150.— in 1854.... 169,062.757, 1855.... 226,743.70 1,978,956.45V, Het blijkt daaniit, dat de baten yan 1839—1852 gemiddeld jaarl^s hebben bedragen / 211,633.— in 1854 M 743,406.30 r 1855. en de lasten in het tijdyidc yan 1839—1852 gemiddeld jaarlijks / 113,082.— in 1854. # 169,062.757, 1855, 226,743.70 Ofschoon ook landrente in de selgjøresse wordt geheven, is het evenwel de koffijpro duktie in de Minahassa, welke de belangrijkste bron van inkomsten yoor de regering is. Die produktie bedroeg, yolgens de rägers-yerslagen: in 1863 >).... 16,114 pikols , 1854 22,934 r , 1856 25,262, , 1866 26,966, r 1867 14,612, , 1858 22,866, M 1859... 21,580 ^ Zoodat over 16 jaren een batig saldo is yerkregen van 1,983,892.077, Er is alle reden om te gelooyen, dat de teelt, althans in geregelde door of yan wege het Gouvernement aangelegde tuinen, yoor de beyolking nog al bezwarend moet zijn, zoodat ztj, daartoe aangemoedigd, meer en meer er zich op toelegt, om in de nabijheid van hare woningen \6 planten, lets dat in de Minahassa, als zijnde over het algemeen eene hooge berg- streek, betere resultaten kan opleve ren dan het planten yan pagger-koffij op Java, hetgeen op vele plaatsen geschiedt op gronden, die wegenshunne lage ligging daarvoor niet bijzonder geschikt knnnen zijn. Het is mogelijk, dat daardoor en ook door de hoogere betaling, die zij sedert een drietal jaren yoor hare koffij erlaugt, de teelt yoor de beyolking meer smakelijk kan worden, ofschoon, te oordeelen naar de tot dusyer yerkregen resultaten, de Minahassa, wat de gesteldheid van den bodem aangaat, daar- yoor geene bijzondere geschiktheid aanwijst. Men moet hierbij evenwel niet uit het oog yerliezen, dat op die resultaten, voor zoover sij niet bijzonder gunstig zijn te achten, ook en misschien in groote mate weinige opgewekt- heid bijzonder gevolge van sle chte betaling van inyloed heeft knnnen zijn. De oogst van 186S wordt in het regerungs- venltg van 1864 gezegd aaozieolgkcr te zijn geweest dan die van eenig vroeger jaar. 518 MO. Wat even sei ten aanzieren de l'ordre gegeben, is de Yooraitgang der bevolking in de teelt van hetgeen tot bare Toeding dient. Die der Torkche tarve, het hoofdvoedsel, het in de batste jaren eene groote uitbreiding gekregen, daar de prodoktie gegen wordt te bebben bedragen: in 1856.. ... 94,500,000 vmchten , 1857. ... 132,000,000, ^ 1859. ... 287,000,000, Ook de rijst, ofischoon niet bet boofdvoedsely wordt steeds in grootere boevelden verbouvd en de oogst daarvan bad in 1859 bedragen 1«985,015 gantangs of 685,204 pikols padi *). Terwlp Das door eene zoo aanziele pro-doktiv van deze twee artikelen de voeding der bevolking geacht mag worden. Zoo goed verzekerd te sijn als in bijna geen ander gedeelte van den archipel, kan ook de toenemende teelt van klapperboomen, waaryan bet cijfer, van 184,931 boomen in 1354, was gesteiden tot 482,476 in 1859, als ook die van kakao, nietanders dan vermeerdering van welraart onder de bevolking geven, en meet dit van zelve meer en meer gunstig terugwerken op's lands geldelijk belang. Omtrent de financiele resnltaten dezer residentie worden ons de volgende cijfers mede-gedeld. De baten bebben bedragen: 1. Op bladz. 182 van het regerverslag over 1859 (officiele nitgave), waar dexe cijfers te vinden suD, wordt een ganUmg gezegd gelijk te staan met 40 Amsterdamsche ponfleo, en yols;ens dien maatstaf Terkrggen wij eene boeveelheid van 635,204 pikols padi van 125 Amsterdamsche ponden. Wanneer wij evenwel voor de pelling een verlies aanneinen Tan 46 <^/q, zoo als in de regeringsverslagen meer malea geschiedt, — en dit cijfer is stellig niet te laag, — dan verkrijgen wg voor die boeveelheid padi (rqst in den bolster) een c}\fer van niim 848,000 pikols gepelde rgst, in stede van 317,600 ter aangehaalde plnats bij het regeringsvcrslag aan-gegeven. Het is onverklaarbaar, dat met eene too groote bo Evelheid, die meer bedraagt dan 8 pikols per hoofd, de prés der räst in het meergemeld verlangt opgegeven ad 8.90 tot 7.80 per pikol. Alleea sterke oitvoer zou die booge przen kannen verklaren. In 1854, 743,406.30 In 1866, 266,580.23 In 1864, 169,062.757,  dentie blijkt nit bet van regeringswege gepi- bliceerd overzigt van den handel der Eaitei bezittingen, dat de invper beeft bedragen: in 1854 eene waarde van... / 526,idl.' M 1855 f,  oog op de meerdere prodaktte vaa 1813, ^' baten van dat jaar minsteos /100,000 il/l?O,0^' meer moeten bedragen dan die van 1864. Is f^^' van dien bedragen de baten van 1866 oasBirfrjV- een derde van 1854. uo. 51P In we^wil rtok eea en ahder laat het zicli eehter uit alles venrachten, dat Mauado voor Nederiaad meer en meer eene belaagrijke (resitting zal worden. Literaiuur over de Molukko^s. De ILteratuur oTer den Moluksohen Archipel is zeer omvattend. Tet bekorting zullen wij de titds niet Jier&alen der werkcD dieovw Neder> kndsch Indie In het algameen en dns ook oTer de Molnkken handden, en reeds onder de Lite' rainur over NederlandBck .In die zijn op- gegeven, Y^uinttn's Oud en Nieut^ Ooii'InSie (aid dii Voorienboek, Di. i; U: 49B, V kol.) is Toor de kennis der Molukken tgdens de Obst Indische Compagnie de boofdbron, en schier de helft van xgn nitgebreid werk is aan deze eiian- den gewi)d. Yerder raadplege men OTer de Mo- Inlcken de meeste der Algemeene werken over land- en volkenkunde en geschiedenis van Neder- Undaoh Indie, Dl. I, bl 493 ^ 494, 1« kol. ver- meld, in2onderheid die van Cbavtueb, Rookda VAH £tSI»6A, C. S. W. VA3I HOGENDOKP, TeM- HIIIGK, VAN DXB Aa, VAH BB YbLDB, YAM BBH Boacfi; voorts onder de werken over de Algemeene geschiedenis van den Indischen Ar- chipel, Dl. I, bl. 494 en 495 opgegeven, St. JouK, de Portugesche Sohiijvers, Rayital, hv Bois, SAALffB!.!)) VAB EaMpbk en Lauis; onder die, meer de verrigtingen van bijzondere perso- nen betrefTende, welke DL I, bl. 499, 1« kol. zijn vermeldy Hei joumaal van den Baron van DBA CapitoliEII, de geschriften van de Sebiisbe, RoTiGBB en Fbancis (welk laatste thans dpor de verschijning, in I860, van het 2^ Stuk van Dl. Ill, dat voomamelJik over Manado en de Molinkken handelt, voltoold is). Onder de werkken over de Kennis der natnnr van den Indiischen Archipel, Dl. I, bL 508, %^ koL tot 512, Ic kol. opgenoemd, zijn er mede vele die voor de kennis dec Molnkken belangrijke bijdragen bevatten, zoo aU de zoftlogische van Tekbeinck, Sal. Mulleb, Rbnabp, Bxabkeb enz., de bo-tanische van BiiUVB, DE YBiBas, Habskabl, DozT en MoucBifBOBB, ZOLLINOBB CB vooral Mi<)UBL* J^^ itfmeiingen van schedelsy door Blee-KBB en Ab Kt, onder de Literatur over Celebes, Dl. 1, bl. 232, 2* kol. opgegeven, atrekken zich mede uit over inboorlingen van de Molttksche eilanden en Nieuw-Guinea. Onder de Reizen door Nederlandsch Indi, Dl. 1, bl. 512 w. opgegeven, ajn vooral die van BouDTCK Bastiaanse, Bebte Jukes, Blebkbr, BauKUifD, BuppiHfiH (tlutns voltooid in 3 Dec. len in.^7 Afleveringen, Rott. 1857— 1861), van boBEN, DUMONT D'TJiYlWiE, FORBEST, VAN DEB Habt, KoLf *), Lesson, Bal. Mvllbbl, Oli- VIBE, VAN DEB PlAAT, RxINWABDT, VAS RhUN en Vbbhuell, voor de kennis der Molukken van veel belang. Voor het overige laten wij hier volgen cene opgave van mmiographien en kleinere aaoteekeni Ging in tijdschäften en Midere  het vertrek van den Redacteur naar Nederkmd, aie(b voortgezet, en later op Bie«w in zijn geheel en verbeterd geplaatst. Nederlandsch Indie in 1817. { 7. De Molukche eilanden (Tijdsckr. v, N. /. Jaarg. 1861. Dl. I, bl. 339—848). De Stebbs, lets over de Molukko's {Tijdsthr. V, N. I, Jaarg. 1851. Dl. II, bL 356—361). Gs DB Sebx^bx, Bijdrage ioi de kennis vanden teffentooordigen toestand der Molukko's {Tifdsekr, V, N. I. Jaarg. 1851, Dl I, bL 80—49). G. DE Sbbiebe, Bijdrage over de hulphronnen voor naUonale wehaart in den Molukchen Archipel ZwoUe. 1848. JuBiBN i)B LA GBAViiout, Lcs Moluques s . ous la domination Hollandaise, Souvenirs d'une station dans leur mers de Flande Chine (Eevuedes Deusp Mondes 1851, XII, p. 223). Makassar, fianda, (Tédjschr,v.N'.I. Froffmekt uii een reisverkaal Ambon, Batjan en Tematte' Jaatg. 1856, Dl. I, W. 391—432). Het vervolg van dit stuk handelt over Noord-Cdiebes en is onder de Li tera-tuur over Celebes vermeld. Uitireksel uii aanieekeningen, ffehouden op eene reis in de Moluksche eilanden,. bijzonder iHet betrekking tot Banda en Amboina [in April en Mei 1824] {de Oosterling, DL I, St. I, bl. 15--.36). Vgl. nog over deze reis: leis over Kofi's reize door- deft Moluksche Arehipet {Indiseh Magaz, %• Twaalftol, DL VI, bL 100 —103). (80) MO. Came de Arode, (Bifdroffin toi de komma der Ned, en vreemde kolamen, Jaaig. 1646, bl. 494--512). När aanleiding ran Bbumwd's Aaniee, kimnigen, Zie Dl. I, bl. 513, 1« koL Jbr. Mr. J. K. W. Quarles tav Ufvobd, De reU van dem Oouverneur-General Dnjfmaer voM Tunsi mar de Mehkkm in 1865 (de Oide voor 1856, DL 1, bl. 772—821; Dl. II, bl. 47—88). När aanleiding der reisverbalen ran Jbr. H. QUATRIEM VAN UPPOBD (Janteekem- gen heireffende eene re%$ doer de MobJtio'e, eie Dl. I, bl. 230, 1« kol. en 512, 2* koL), Blxbkxb (zie Dl. I, bl. 513, 1< kol.) en B&UMUin) {Fragmenien mijner reUe door de Minahoiia), Meltill de Gabvbxs, Tiableemx et doeumenie eUUuUqtiee reUUift a la popukUion ei a VeUn- due de PJrehipei dee Moluquet {Moniienr dee Indee, 1847—48, p. 383 as.). Aigemeene eUuU der bevMrng op V. January 1849 in Aei Gowernement der Mohtkhfe [Ma- Dado niet medegerekend] {Indisek Jrekie/, Dl. n, bL 276 TV.). MoBEAU, Table eiatiitiqne dee Ue$ ffJmboina ei de Banda {Jnnalet dee Foyagee, YoL X, 1810, p C. E. B088OHXB, ffei landbeeii in Aei midelijk gedeelte van den Molukeken Arekipel (Tijdeekr. V, A. Bai. Gen. Dl. VH, bL 197—202). D'AKEBBSOLA, Conquieta de Uu hlaa MoUueeas, 1609 (Franache vert, onder den titel: Hie- iokre de la conqnste dee tlee Mohqwee, Amat 1706. 8 Deelen. 12*.). T. DB I1O6 RiOB GoBOBBL, Memorial y relaeion de loi FU^naiy de lo que conviene remediar, de ku riquetae que ay en ellae g en lae ielae del Mohico. Madrid. 1623. 4^ Th. Salkob, Tegemeoordige etaai der Jteieer- rijken China en Japan, almede van de La- drones, Filippnneae en Molukukiee eilanden en van Makauar. Uit bet Engelach Terlaald en merkelijk yenneerderd door M. tab Q A. EscHELS Kboob, BetcArijving van Stanuira, Met een oanAangtel, bevattende eene heecArij* ing van Borneo, Banda, Amboina en CegUm, Haarlem. 1783. Nachrichten von dem jeizigen Zuetande der eroberien Tneeln Amboina, Banda, u. 8. w. {Minerva, 1801, Th. Ill, 8. 513). M. Dasseb HJzb., De Nederlandert in de Mo-lukken. Utrecht. 1848. Eleine aanteekemogen ontent de jingite %t-achiedenia der Mdiikken {T^dt^, 9. ilT. /. 