Maritime geography and statistics ..
Tuckey, James Hingston, 1776-1816
Br. bereike bebbe. Binnen door ftevenende hov- den zij van Kaap. Verd af digt langs de Kust he- nen, om hun voordeel met de land- en seewinden on Zuidelik aan loopende stroomen te doen. Het wak van den Atlantifchen oceaan, dat tus- fchen 10* en 4° N. Br. eo de Metidianen van Kaap Verd en het Oostelijkfte der Keap Verdifcle cilanden begrepen is, heeft den neam van Regen- see bekomen. Het wofdt gemeeni§k befchreven, als aam zeer Iangdurige ftiiten onderhevig, die van eene veritikkende hitte, on tusfchenpoozende don- derbnijen, blikfem en flagregens, verseld gaan. Schoon men dit alles schließt tw hebben vergroot, het grigpt toch gewis in zekere mate pleats, on fprnit waarichinilk denruit, dat de wormekle Zuide- like en Noordelifke winden, bij het wederzijds be- seiken van dit vsk, hunue kracht verloren hebben. Zulks heeft lengdorige ftile wn gevolge; en de dampen, door beide winden eangebragt, en door geen hunner weggevaagd, verdikken zich tot he- v ige regenviagent. In den füllen Ocean wasjen de algemeene Pas- featwinden, als die van den Adantifchen, in het Noorder Keeskringsvak fteeds van tücken het Noore den 82 IN: BED I:N:G den epn--Oosten, en’ in het tegenovergeftéide’ vain van tusfchen het Zwiden en Oosten.. Omstreeks de: Westkust. van, Ameria  en Zij: relken aan de zijder van Azie tot ge° N. Br., en aan die vih Nieuw Holland tof ongryeer go% Z. Br. Met den N. O.- Pasfaatwind en. den Keerkringsftroom doorkruifen: de Spaanfche Galjoenen het, onmeteligke vak nis. {chen Acapulco en de Philippijniche..cilaiden. rept- freeks, zonder gich-:buiten de 210° en 20° N. Br. te begevens het gene de redem is,.waarom Zij 200. Weinige der menigvuldige ecilanden van den grooten: "Oceaan ontpekt" heben. "Op. hunne terugreis hou- den, zgij tot op de.haogte van Japan Noordwaarts. aan, om in het gewest van veranderlijke winden te: geraken. Dan fteken zij "dwars over naar. de Kunst van California, ¢n -frevenen.van bier langs den wal naar Acapulco, Geliik. dis wh in. den, Atlantifohen oceaan fangs de Kust wan Guinee Znidelijke en Z. W. winden hebben zien waaijen, heer{chen.er in den Grooren oceaan langs de Kust vatt Peru bijkans altijd Zuide- lijke winden, en de sederien hiervan ‘zijn ongetwilteld dezelfde. ais die van het vorige. Naar het algemeene beginfel, wearvan wij cen. juist denkbeeld -hekben getraght te geven, zouden er den ganfchen ancdbol rond. geregelde Keerkrings-. en Poolwinden waaijen,, werden deze algedicene be-. Wee ITNL EAU BING 7) wegingen niet gehinderd en zijdelings gewend, door eene ver{cheidenheid van oorzaken, onder welke de igg Me der landen met opzigt tot de Zon gemont, wel de voorsamfte is. In den Indifchen ocesan heerscht er, tuschen 26° en 10° Zuider breedte, het genfche jaar door ein Z. O. Pasizatwind, zoo ale in de andere Owanen; maar overigens onumoet men er Periodiiche winden, of Mousfons, welke ek zes mausenden do-en, en hunnen invloed Odstwaarts san over de Chineefche en ‘Sundafche zeefn tot aan Japan eh Nieuw Guince uitftrekken. Tusfchen 10° Z,. Br. en den Evenaar heerscht er van October tot April en N. W. of Regen-Mousfon, van de Afrkkaanfche Oostkust af, tot aan het Oostolitke wit. tinde van Nienw Guinee; gedurende de andere zes maanden des jears waait het ZO. met fthoon weder. Deze Z. O. Mousfon — kan flechts als eene verienging van den Z. O. Pas faatwind befchouwd worden, welke ‘in dit jaarfai- zoen door de meerdere verdunning van den damp. kring tusfchen de Linie en den Noorder Keerkring veroorzaakt wordt. Van de Evennachtliin af tot aan 30° N. Bri waait er van half jaar tot haif jaar een N. O. én Z. W. Mousfon, en wel de cerfte van October tot April, en de laatfte van April tot October. De afwisfeling der Mousfons, welke gemeenlijk tusfchen de 15 en go dagen na Evennachtstijd, bij Nieuwe of Volle maan, plaats grijpt, gaat fleeds met ficcht | Wa fo INL EE1D IN G. Weder gepaard. Daar de Motisfons altijd cenige dax gen ria den Evennachtstijd afwisfelen, en beftendig maar den kant van het halfrond, waarboven de Zon ftaat, gerigt zim, behoort dit hemelligchaant kisarblijke life toé derztlver oorzaken. Heeft de Zon haren loopkting. ten Noorden van dé. Linie, em 4s de dampkring dér viakten van Indostax ei Sim doos haar verdund, -den moet de koelere wind der Zuidelijke geweaten defwaarts viocijeh, en er hers uit en Z.W. wind geborén worden. De Zon verandert gan{chelijk van werking, als 2ij de Linie wederom ig gepasfeerd. Dan verliest de lucht van Azié hare fterke. nomerhitte, en viocit zij naar den — anderen kant der Linie, waar de lucht alsdan wordt -verdund. Daarheen begeft zich vooral de koelexé lucht van het hooge middelpunt van Azie, dat ten N. QO. van den Indifchen oceaan ligt. Dus entitaxt er in dien Oceaan een N. O. Mousfow: snear dezelve weait in de Chineefthe zee uit het Noorden Om dat die zee ten Zuiden der hoogten van Thibet en China lige. Van den Ne W. Mousfon, tusfchen de. Linie en 10 Z. Br., laat de reden zich min gemakkelig gevem Misfchien vormen de N. O. Mousfon, en de ten Zuiden: der Linie voortdurende overbliffen van den Z. W. Mousfon, elkanderen ontinos: tende, eenen zijdelings loopenden of N. W. wind bet gene de wetten der zamengeftelde beweging in der danad medevoeren. De Z. W. Mousfon moet als, omskrecks zine Zuider grenzen, nog eenigen tid voortduren, ua dat ce N.O. Monsbem reeds is begonnen te wagien. Dan woe de digu facht det gebergeen van Zuid-Afrika an Madiagne kar nog eenigen tijd lang naar den Evenser bijven vioeijen. Eene andere oorzaak van den N. W. Mousfon kan in het anwerten van benedenken en boen-stören in de lucht gezocht worden; waarvan de onderfteilig daardoor beginftig dort wordt, dat mew hat -vak, waar een Mousfon heerscht, verlatende gemeenlik cenen tegenovergeftelden wind cgtmoct, die vaak geweldig wasit. Wat ook de cigenlike oorzatk der gezameniife Mousfons wezen moge, aij verwekken langs de Kust van den Indifehen Ocean die beurtelingtkhe sswis-flingen van weder, aan welke de Europeanen de hamen van somer en winter plegrn te geven, maar welke men voegpliker met die van drovg regen-faizeen beftempelen zou, Over deze, en spalatfelijke vericheidenheden in de Mousfons, sul kn wij bij de befchrijving der Indifche wateren op-gertelijk hebben te handelen. - Ten. Zuiden en Noorden der vakken van den Ocean, waar de algermpeene winden heerichen, is de wind veranderilik; mear aldear hebben Weste wine den de overhand, en zim 2ij op hooge Breedss de beltendigite. Dit leidt men af uit den sagheudend afwisfelenden. omloop der Linie- en Poollught. De verdunde lucht van tusichen de Keerkringen, doar e bovenfte gewesten des daupkrings ugar de Polen (fnellende, ep, tetwijl 2%. za Dadert, walike whe F den: Mend, dash wederom naar lagere gewesten, Gh eveait: van bet. Westen naar het Oosten, om hee 'tek san ce vullen,..dat de Passeswinden hében opengelaten. De verichiliende loopkringen der Zon -engen aanmertkelijke wijsigingen in die winden weeé. Dus wordt, wanneer de Zon in haren jest- Siichen loop den Noorder keerkring nadert, de idefnpkring van ons halfrosd tusfchen de Linie en Pool evenredig wijgebreid, en viceit er cen ftroom ven Poollucht naar dea Evenaar, welle den Wes- tewind derwijze ver Büngt, dat er in April, Mei, en Juni, veelal N. W., en No N. W. welche Swaatien. Onzen Koetbring bericht heeft de. Zon den geheelen danypkring van ons ‘halfrond grooteliks verwarmd. De nu koudere.Zuider.luche dewegt zich gevolgelik Noordwearts, en er wor tern: hiervit in Juli.en Augustus Z. W. en Z. B 4. winden ‘geboren. Hoeft voorts de Zon zich wiedereth ten Zuiden der Linie begeven, dan gaat @ warmte van het Noorder balfrond verloren. Veh hier, dat wij in September wederom N. W. wie din -teljgen, die fterker en beftendiger - worden, ‘ase nate de Zon verder van ons afwijkt. Dezelft ‘Ge ‘beinfelen taten zich op het Zuider halfeond toc: ‘pasta, in het -welke de Westewinden buiten be twak..van den: Pasfaacwind, des goiners nest het Woorkea., en. des winters nast ee Zuiden, ’ ever hellen. De fördring dar Man - han ook invioet op de tiniion hebben, en in den dampkzing, wel als Bw: in IN'LEIDING:8% 4m den Osten, Eb ap Viced uw wige bemgen. Bas berwaariik kan de santrekking vin die plandit op roo dun ene viocifof de dempkrings grtjden snmiddeliijk verwekken. Dese spruiecn wasrfchipiik wit de wedewerking van den azmgetokkenen Oc-een; en het is in der dead stker, dat or aan ds -weweging in desselis water andese bewegingen in den dempkring beantweorden. De ongelinhoten in de oppervickwe der sande, an deapising, en dimen, om hem te verdunnen of @ Neing luehe Groonen tegeshonden, 200 wel als mutt engxes en ‘golven, verandesen de cigting der winden, an vermentdentn dear gewdd, roo als de stmomen a9 dem Ocean.in enge kemalen en bij voorgebesg- ees mer keacht verkrijgm. Plentgivas, dat jnobe opliorpt; welkesi, dic de zonnefiraleg beletten ‘doer ec breken; sitwafoming. eo tegen, deor derzeiver ver Kochen, hoc den dicriifie en planuadiof, wele de warmte im den dampkring vergrocts det alles bengt tes om phe dike winden voor te: brengen. Land- en Zeerwinded, icnaon in de: verncagde facht Greck getegelder, gtijpem op een grocen af-frend van de.Linie ook plants, vooral des zones. ‘Zoo als befendige windeh door den regtreckichen fvioed van de Zon op dea dampkring voorngebsagt worden, spruiten die afwisielende wintden uit de door fend on. xee. tara gekeatibe. Weare,. De of Fa petvizkie der aarde wordt, uit hoofde van hare digtheid, en haren staat van rust, ‘schielijker dan de :vee. door de. stralen-der Zon verwarmd, en kastst -dextive derhalve cetder en met meer kracht terug; -maar- de warmte der aarde bepaalt zich intus- -ehen meer tot hare opperviakte, dan wel die der 12ee, “mn welke de zonneftralen, uit hoofde van hare doorfchijnenheid, en.de geftadige aanbieding van, reene bienwe: opperviakte, dieper doordringen. Ge- ‘wolgelijk heeft de-aarde tegen den middag cane maat ‘wan: hitte verkregen, en aan den dampkring boven -zich' medegedecld', welke het evenwigt -verbreeke. -Dit -madkt, dat. die dikkere lucht. boven: de zee -gich landwaarts benen bewegt; en, daar 24 zulks., :200: lang de zon-boven de kimmen.is, biijft doen, -waait er al dien: tijd cen Zeewind. : Na Zonnen‘on- dergang, als‘de‘aarde hare warmte veriiest, gaat die’ koelte’ trapsWijze.liggen., tot dat de warm bo- sweh lind. en zee gelijk is, en.er sene volkomene Mike ‘piaats grijpt. Mu begint de-warmte; welke -de' “ace. gedurende ~den dag min ‘fterk, maar dieper, en gevelpelik: duurzamer, aangenomen heeft, de overhand te bekomen.;..op. hare.beurtr.te werken, en feme meerdere :. verdunhing. <in..den-ddinpkring ‘bdven haar voort te brengen, door. wélke:de,-digvete tuchit van “het land derwaarts..getrokkeni. woldt.; ‘ cri: een dandwind -verwekt; tdt dat thet opgami:eh -de wer- king der Zon het eventwigt verande?t, ’den..Landwind al wicer en meer vii kracht beroo En, en, na ‘eene ganichdlijke drier, wederom cen Zeewind dott wasijen ney a. De- IN L E.1:D.1 N“G:: Ss - Dezelve begint, in overreenkomst met deze theopie, met op een afitand van dem wal, mass digt am denzelven, en firekt zich al verder en yeréer in zee uit. Als hij begint, zat cen schip, twee of drie uur van den wal, gemcenlijk cence volkamene ftilte hebben, en een ander, dat zich flechgs cen wur van den wal af bevindt,.cenen frisichen Zep- wind, De afitand, tot op wellsen deze afwishlends Winden zich uitftrekken, verichile naar dat de deg min of meer heet is, maar bedrasge over, het alge: meen niet meer, dan zes of zeven uur (*). Voor 200 vec]: de Pasfgarwinden in dcn Stillen ocesan, a} het gezegde niet onderdrukken, waait de Zeewind er bij de eilenden, hoe klein deze ook wmogen zn, | uit alle fircken van het, Kompas naar derselver mid- delpuat, en de Lendwind uit dit micseipynr eas alle fireken van het Komspas. Bujen zijn voorbijgaade wibdviegen, veroorgaakt door det de dampkring hier of daar {chielijk ver dund of verdike is, hetgeme denkelifk dikwijls enkel door tusfchenkomst van dikke wolken gelchiedt, die de gelijke verfpreiding der zonneltralen, over. den dampkring verhinderen. Evenwel kunnen de donder, @ blikfem en zware regens, met welke de buijen "y bine (*) Aan de Kust van “Malabar, waar deze winden geregelder wasijen, dan’misfchien op eenig ander deet des sardbodems, ontwaart wen derzelver invioed, vole gens nonssunen’s East-India Dis ‘echery, tot op twine tig uréen vaea den wal.. Bs iN LIBUID IN GE Otten: de-Keettringen, waar zij verre weg het m>- Hisvaldivfte voorkomen, doorgaans gepaard guan, Beadht Worderk we belsijsen, dat- zi}. voornamelifix Hoot ‘Rlektrifehe locheftof veroorzaake Worden. Zi kote het sheeste on géweldigfte in de nabifheid van Hoéoge- kustuitpuilingen. voor, door welke Otten: de-Kettringen, voor, door welke de Elektrifte, even-als. dost regtändige puntige Yobrwerpien, schift te worden sangettoklen. De Teidpuse van Ceisson, hierom DonderAoofd genoemd, de N. O. punt van Suaiatta, en: het Oodsteinde van Jafhiika-, zijn wegens de menigvoldigheid en fterkte Vari ‘dié Elektrifche buijen bijzonder berucht. Dé. Witte bui is can verfchäftet, dat sich binend de Reaktionen bepacht, en niet Elektrisch is. Hätte feitterins eh nänger, der nicht die Worte des te geſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſ INLEIDING & de lnchtftreken ooit ondervomd. Zoodanige sf de’ Orkanen wan Oost- en West- en de Typhons der Chineeiche zee. Bij cen Orkaan fchimen de elementen gatmen te spannen, om de natur t ver deigen. Gevorkte biikfems kruifen cfkanderen onpp> houdeligk in alleriei rigting. De donder rommek om ophoudelijk. De regen vak in flroomen neder, Da zee wordt uit haar bed opgeheven, en met eene ane weerflaanbare woede over het lind gedreven. De winden waaijen uit elke ftreck van het Kompas, vas gen alles weg, wat bowen de opperviskte des sarda wicfteeke, ja wroeten zelfs een deel van den grand Op, en vervoerin het tot op cenen aanmerkelijfkeg afftand. Deze fehrikkeligke vernielers worden uit de Elekwicieit afgeleid; ea het is, volgens de Natuya kenners, weattchinlgk, dat ey op het oogenblik, als de Elektrifche ftof het gas Hydrogene en Oxye gene onderling verbindt, eene sanmerkelijke hocveel- heid Hydrogene-in brand viiegt, en een fchiel Ik val- len van regen of hagel veroorazen, hegene een groot ledig in den dampkring te wege brenet, in welk laatfte de luche van rondom zich moet trachten te werpen. ; De Typhon det Chineefche Zee verichilt wesen tik van der’ Orkaan, daar hij niet feeds van bitke fem en regen verzcld is,en mict uit alle fireken vari bet Kompas tevens waait. Hij waait evenwel {chie< ijk achterecn uit al de vier hoofdftrekcn, en begint gemeenlijk uit het Noorden, fchiet vervolgens plote felings naar het Oosten of Westen, en voorts naar , F4 het eg. IN LE I'D ING het Zuiden, om binrien ongeveer een etmaal in het: Noorden terug te komen. Deze onweders bepalen’ zich ‘niet zoo als de Orkanen bij zeker jaarfaizeen, maat grijpen in evenveel welke maand plasts. De Tornado der Kust van‘ Guinee is enkel eene zware. En Jangdurige bui uit hec Oosten of Zuidoosten, met donder, blikfem en plasregens. "Op eenige deelen van den aardbodem waaijen er van tid tot tijd winden van eenen bijzonderen aard, welke hunne hoedanigheden van den grond der lanw den, waar zij plaats. srijpen, {chijnen. te. ontleenen. Zoodanige zijn de Mistral, Sirocco en Solano, Ger Middelandfche Zee, de Kamfin van Egypte, de Harmattan der Kust van Guined, de Samoum, of Samiel, van Perzie en Arabie, enz. van welke elle er in het ‘vervolg eene ‘bijzonderiike «melding zal ‘worden gemaakt.. - Léchtverkevelingen 4 6M: verdero bifzon ' derheden', welke mien op. den OQaczon ontmoct. Tusfchen de Keerkringen wordt des Zeemans opfertendenden: door de aldeaar menigvol dige: Waterhoozen aangetrokken; van, welke. wij de volgende befchrijving als zcer overne-men (*), = * - » Als men cene Waterhoos op een kleinen af- a oe, stand . » Vie Honssuen's uitnemerid East-India Directorje InN -L-E LDIN G. 89 fiend waarteemt, ziet men een kegel van de ge @eante van cone trompet uit cane dig: wolk ner derkomen. Derzelver dunne einde is benedenwaarts gerigt, en de opperviakte der zee onder hetzcive klimet cen weinig opwaarts, in de gedaante van wa fem, of witten damp, uit welks middelpunt er zich een kleine kegel verheft, welke san dien der Hoos aanfluit. Dan heeft deze haar volle beflag. Intus- fchen is de bewerkende oorzaak niet altid toereiken- de, om dat alles te volvoeren; en dan verdwijnt de Hioos welhaast na eene gedeeltelijike vorming.” o> Er is midden in den kegel der Waterhoos ene witte en doorfchijnende buis, of kolom, wel Ke, op een affland.befchouwd, aan hear een vrij gevaarlijk vwoorkomen geeft, en een ftroom van water schar te wezen, dat in haar opklimt; maar, als men haar nadert, verdwint het gevaarlijfke voorkomen gedeel- telizk. Ik ben” dus vervolgt de Heer Honssunca » digt langs ecenige Waterhoosen. henen, en doer den kolk van eenige, de zich vormden, gepasteerd, en was in ftaat, om het volgende waar te nemen :” » Er wordt door eene Elektrifche kracht, of en opklimmenden dwarlwind, aan cen klein gedeche van de opperviakte der see eene cirkelvommige bewe- ging gegeven. Daarm breekt het water, en loopt, met eene fhetheid van drie, vier, of vijf knoopen, in cen maalftroom rond. Gelijktidig wont ceng eringe hoeveelheid svaters in den maalfroom, in kleine deeltjes, als rook, en met een fisfend geluid, dat door de kracht des dwaslwind’s veroorzaakt F 5 wordt. UNL B.D ING wordt, wan. dé opperviehte der ee.afgelcheides, In: Het middelpunt van den dwarlwind, of:de Waterhoos, is ep cen Jedig, wagrin. geen der kicing waterdeelrjes opblimt, en hier, zoo. wel alg aan alle kanten. vam het: buitenfie der Hoos, dalen er, groote regendruppels sieder, om dat de. dwarlwind geene genoegeame kracht -leefe, om het bovenwaarts gee drevenc water akdgar op te houden.” De geheela kelom heeft den vorm van een. Jen. der er ledige buigs wählen, dem Middleton van der onderfte der opklimmende kolom fchint op het, eg tuschen de go en bo vadem lang te zijn; maar beide kegels verdunnen zich zijn; meer beide kegels verdunnen zich ziecken, det de widdelliin, ter plaatle waar zij zich vereitigen, niex langer, dan twee of drie voect, Schijnt. te wezen. De kolom drijft foms door de lacht, zonder dat er egnige merkbare wind is; en fome zij mencenige kolommen digt bij dkanderen im vwerichillende riggs. drijveri. Als de wolk, waaruit de bowenfte. kegel nederkomt, en de benenfle: kegel, sxich met geene gelijke gelijke gelijke. neemt de cerfte-eene kromme. gedagnte aan, en Seheldt.zij dindelgk yan de andere, met cen gedruisch we dat van. cen ver af zijnden waterval. Er schienen blikfemstralen uit dé wolk, bijzonderlijk op het tijdftip’ der -scheiding; maar nimmer hoart ten daarbij donder. De Waterhqozea worden geacht > of door é En dwariwihd, de doer Electricit, voortgebragt te worden. Tee winden van cene tegenovergeftelde tig- AMM se -eee INLUGEN wy ees, dic dhanieren’ Ontmoeni, drukien cme endfchen hen aigsle wolk tot dem vorm van efi deegei inten, en’ doen dezelve fnellifk ronddreaieg, Dic: geet am ai de deditjes der wolk cane midéd- punt -wlitdende -krackt, die deceive buicnwurs doet viiegen, en hierdoor rondom de as des kegdz een ledig woerthieng:, Het water, @ wit ef vere Mer onder dit dig komt, worde.door de ulrwerking der zwaarte-kracit, welke het evenwigt zocht tt herftelien, in hetzelve opgtdreven. Fiet water, dat van zulke Hoozen als reg af valt, is volkomeh zpet;  op zee -dikwijls denk van land, klippen en droogten, voort, en -bedriegt den Zeeman, die denkt, dat zij er wezenlijk zijn. De meest berechtige en beat -befchrevene voorbeclden van dat verichijelel. zijn de Fata Morgana in de Straat van Mesfing, en Gunilla’s ooren in den Bothni-fchen zeeboezem. Hetzelve: wordt gemeckt: aan wolken van con bijzonder zamenftel toegefchreven -(*) : "ie dusgenoetnde’ Noorder licht in het Noorden, de Magellasnfche wolken in. het Zuden, en het Zodiaks licht tusfchen de Keer kringen. zifn- verfchijnfelen, welke de  Groenland, Lapland en Island, foms aan den Zukant. gezien. Het begint doorgaans § of 4 aur na Zonnen ondergang te fchigen, co wok @angekondigd door eene donkere wolk, van na gf _moeg den vorm van een fegment van cn cirkel, swelks fnear de Horizon is. Die wolk words cerst van cen witachtig licht omgeven, dat fomtijde van fieverlede wederom verdwint; maar meestal wordt _bet nevelige ligchaam voorts door lichtvolle spelten verdecld, welke cik-lichtftralen van zich geven, die geel, roosverwig, purper en grocm van kleur zi. Er dringt ten laatte cene algemeine bewegende door het geheele Noordfche uitfpanfel henen, Schatten- rende lichtflikeringen kruifen elkanderen, tot dat er zich in het Zenith trapswijze cene lichtende kroon vormt, die het middelpunt van al de bewegenden der lichtftof. Schatten te wezen. Na gedurende een wur of twee den ganzen hemel bedekr te hebben, meemt het. verichiset aan den Zuidkane het eceffds af. Vervolgene doet het zulks san den West- on Oostkant. Het eindigt met omftretks zonnen oP gang ook in het Noorden te verdwijnen. : - De oplosfing van dit verfchimnfel door times wordt gemeenlik voor de cenvoudigfte en waarichijnliikite gehonden. Hij onderftelt, dat hetzelve door eens Elektrifche vloeiftof voortgebragt wordt, welke het qas Azote en Oxygene, waarvan de damphring der Poctieaden de meeste hoeveeiheid hevat,.onderling Coe VCfe 94 I°N..Li kit DO LIN’G werkindt;..en hij -heet& die onderftelling sitet proefabs 94 I°N..Li kit DO LIN’G werkindt;..en hij -heet& die onderftelling sitet proefabs 94 I°N..Li kit DO LIN’G werkindt;..en hij -heet& die onderftelling sitet proefabs 95 I°N..Li kit DO LIN’G werkindt;..en hij -heet& die onderftelling sitet proefabs 95 I°N..Li kit DO LIN’G werkindt;..en hij -heet& die onderftelling sitet proefabs 95 I°N..Li kit DO LIN’G werkindt;..en hij -heet& die onderftelling sitet proefabs 95 I°N..Li kit DO LIN’G werkindt Mingen geftgafd,- ans door cene kuaftige verbinden det geeecde gasten, soortgslijke verithinielen, als bet. Neorger: iieht, -verwekt. De-reden, weerom men -in de; gemstigde luchtteeken aiees. desgelijxe ziet, is, dat. dezer dampkring, seeds verdund zijns dé, eene bovendrijvende hoeweelbeid van gas Hydme gene en Oxyghne lsivet,. wasruit de Elekerifche vioels fiof dander en blikfem vormt, wnike beide in de Poolienden: bigkans onbekend zijn, om dat her Hyi drogene: daer wntbreckt. In het Zuidelgke halfrond Gikkem er: foms cen Zuider lickt in de rigtige dev Pool, star onndndig wel caine dan het: Neon der licht. i. Het Zodiskalicht is con werfchijoR, dat men Sieds. onder den Ewensar waarneeme.. Het verfohijac ex nx Zonmen onderging aan den hemél, als ecue fiandhoudende witachtige flikkering, die linsvormig is, en.bard basis naar:de Zon grigcri, en bare as in den Zediak, iteft.::. Dit cht wend algemeen voor din dampkring der Zon: gehouden; tot dat LA PLe om -opmerkte, dat die -dampkring onmogelifk lins® vormig were kon, en dat zich zich niet vobrbdtj dent loopkring vam: Mercuries kon witftrekkens cerwijl het Zodiakslicht ‘zich zelfs voorbij den loopkring der aarde uitftrekte. Er is aytus{chen, in plaats de dus waderlegde oude oplosfing, nog geene. nenwe te voonichijn gekomen. — : - De Magellesboke wolken zijn dre eritachtige pkékken.agn den bomel, welker deeweging dezelide : als INLE’DING va ais Ge der flerren fchint.. Tiwee dir pkklam aim ongeveer elf graden van de Zuidpool verwigdess, maar de derde veel vetder. Mon donkt det a INLE’DING va ais Ge der flerren fchint.. Tiwee dir pkklam aim ongeveer elf graden van de Zuidpool verwieg. Mon donkt det a INLE’DING va a Als de Melkweg, door ene menigte wn flore, verwend worden. Het-vaur van 5. Elmo is een vurig verichinkt, dat men op ze dikwijgs reondom de masem dg schepen ziet pelen. Onswerende en biigeioovige Zee Hiedes befchouwen hetzeive als em voortecken ven eaheil; schoom bet im der daad nices anders is, daw Elektrifche ftof, welke door een in de lucht bewor gra puntig ligchaam natnurlik aagetrokken wornlt, en zich rondom dezelve vetzamelet. Schon de Ouden reiils met het Magnetismas bee kend wam, ecluer (tele deszelfs oorzask de navory Ghingen der diepdenkend{te Wijsgeeren nog fsteeds leur; em bet econige, wharvan wi) zeker zin, is, det er in de natur zekere zelfitandigheid, of zeker wermogen, bestaat, hetwwalke op elle sandiche lige thamen inviced beeft, mear het fterkfee op het gep exideesde ijzeverte werkt, dat met den nem ves Zelificen, of Magnect,. befempeld wordt. Twre fukken daarvan trekken elkenderen aan het eene cine Ge am, en stooten eikanderen asm het andere cinde terug; en, als hunne beweging niet belemmerd wordt, wenden zij die twee einden beftendig naar de Polen der wereld. De zeilfteen dealt die hoeda< wigheid ook aan staven. van steed mede, zoo dag mak eene staaf, of Magncetnaald, wet esne van. ha» re punten naar de Moordpoel, en met de andeve naar de Zuidpool, -wijst.. Aan de uitvinding vats het gebruik dier naald in het “Zeemans Kompas heeft de latere wijze- van Zeevaart al. haren ganwas en ha-re-volmaking te danken. Zonder dat werktuig zou de Zeeman, in plaats van den Ocean onverichrokken in te fteken, nog, even als oudtids, volfehroom, en meestal in platboomde vaartuigen, dib des nachts veiligheidshalve op den wal konden wor-dén gehaald, langs den wal voortkruipen; en de eene helft der wereld zou aan de andere onbckend zijn gebleven. Ja waren de Portuguese niet met het - Kompes bes kend geworden, zij hadden het mischien nimmer gewaard, Afrika rond te zeilen, offchoon de Phoe- fhiciers zulks lang voor hen reeds hadden gedaan 3 en dezen bedienden zich waarfchilijk ook reeds van. de Magneethaald, en hadden derzelver gebruik op vorige reizen door Oosterfche zeeen leeren ken- nen; waar men toen reeds dazfop. even zeer afgerigt kan zijn geweest, als toen de Portuguese er het feerte aankwamen (*), of! toen MARCO PAOLO @ tweehonderd jaar voor hen’ in Malifche vaartuigen rondzwierf. Marco PaAoLo, voor wiehs truge komst in’ Europa. bet Kontpas -albier inruschen ° (*) Toen vonden zijf te Melinde kundige Zeelfeden met Kompasfen, Sterrekandige werktuigen, Paskearrea enz, Zie muct, Hist. du commerce et de la naviga- stem des puciens, Choge LI. § 4. INLEZIDING. 97 teeds lane bekerid kan zijn “geweest, en die het gr- bruik dzafvan aan zine landgenooten en derzelver in. Naburen niet zoo zeer {chijnt te hebben medegeld, als de vroegfte Genneefche en Venetiaanfche Koopvaarders op Egypte het er reeds moeten hebben aangebregt (*). De beste poging, om het gene men aan de Kom- pasnaald zt geboren cenigermate op te losfen, fchijne de onderftelling, dat de aarde eene groote Magnet is, welke op alle ligchamen cenen min of meer. merkbaren invioed oefent, en dat zij eencn Magnetifchen Evenaar heeft, en twee Magnetifche Polen, die van de wederzijdiche punten der as, om wele ke zij rondwentelt, verichillen, en de afwijkingen der Kompasneald veroorzaken. Afwijkingen, van welke de eene, Miswijfzing genoemd, Oostelijkk of Wes telijk is, en tusfchen de rigtning der Kompasnaaid en die der Middagliin, op welke men zich bevindt, C*) De Kruisvaarders hadden minder omgang met Arabifche Zeeleden, wier naauwe betrekking tot hunne gelöstgenooten, de Maleifers, hen deelgenooten van dezer ond geheim moet hebben gemeskt; en, dat er in een Fransch gedicht van 1200, en in een door den Kardinaal virry gelijktijdig gefchrevene Historie der Krulstogten, de eerfte toefpeling op het Kompas worde gemeakt, dic bewijst geenszins C*) De Kruisvaarders hadden minder omgang met Arabifche Zeeleden, wier naauwe betrekking tot hunne gelöstgenooten, de Maleifers, de eerfte toefpeling op het Kompas worde gemeakt, dic bewijst geenszins © Dat hetzeive teten eerst in Europa bekend werd. Het werd eithans evenmia in regno door een Napolitaan uitgevonden, als het buskruid door een Duitichen Mannik. G 3 INLESDING een verfchil oplevert, dat eenen min-ofsmenr: fehen= pen heek vormt. Dit hock words van. tijd, tot cit ep alle zoodahigs pluatitn, wear: hij. eepigzins aanmerkelijk. is, kleiner of grooters Te London bedtoeg die hoek: in 1580 evenveel, als eine- ftragk van het Kompas, of 11° 15%, ten QOosten --ygn de Middaglin; in, 1637.;was er geene Miswijzing: maar fints dat jaar neemt zij ter) Westen’ van den Meridiaan meer en. megt toe, eft wel. jaatliiks cus Tcheri. de 8’ en 39°;.betlmgende zij. thans 24° 90’ ten Westen. De anderen afwilkisig yoert den naam vai Jxclinatie..Bij deat verliest -de-naald, welKe dp den Magnetifehen Evenaar. yolkoshen witerpass ligt, haar evenwigt, naar mate men de Polen na dert, en helt. het éinde, dat tsar de gériaderde Podl Getigt is, benedenwaarts; Het waa in de Noorder Kjazee op 793 N. Br. dat men deze helling haren groatfteh hock. zag vormen,..welke. Wah-@2® was (*). Men heeft ook dagelijkfche en andere afwij- kingen van de Kompasnaald waargenomen (L). Bleven de afwijkingen 'fleets dezelfde, of riamen 'ai, op elk deel des aardbodems geregeld toe en af, dan zou de kennis der echie afwijking op elke plaats oo oo Dit flag ven-afwijking werd in.1976, door -een Engeischmen, die dep naasii vaw NoRwaAy. yoerde,.. hee eerfte -opgemerkt; en de Miswijzing :ini1goo door een dee vermaarde. cagots,. of, volgens.andaren, reeds alvorens. door Canumpus-op desself& e¢arfe ontdek- kingsreis, SINLELDING devoeren. Op grond hiervan heeft men Afwijkings- Ksarten vervaardigd; maar men heeft op dezehe zoo vele dwalingen ten zanzien der echte afwiking gevonden, dat derzelver gebruik bij bec berckenen der Lengte ganfchelijkk een emde heeft genomen. ‘Even zeer heeft men opgehouden van uit plekken wan Klipwier, en andere planten, die men ih gee aantrof, te befluiien, dat er eenig land in & nabijheid was. Want men ontmoet zulke pliekken fomtigds eenige honderd uren van he In anstehende land, en in unpeitbar dicp water. Van die planten kie ven er eenige aan rotfen op den bodem der ree, andere verheffen zich van daar tot aan de oppers wiekte des waters, en veripreiden zich langs een eanmerkelijke plek van dcezelve. Van zulken aard is de Fucus Giganteus, dien Kapitcin coox ia den Grooten Zuider oceaan, nabij Terra del Fuego en Kerguelen’s land, ontdekte. Dezelve verhief zich van een rotfigen bodem ter dicpte van 24 “vadem ® en fpreiddé zich zoo Wid ower de zee nit, dat de geheele lengre op 60 vadem berekend worden kon, schoon de dikte niet grooter was, dan vat ten mans duim. In den Noordamerikanen oceau is er eine plekte, tuschen de Breedtes van 40° en 20%, en de Wester Lengtes van 25° en 40°, welke door alle jaarfaizocnen henen ‘met zeker flag van wier bedeke is, dat cene heerlijk grocne kicur heeft, en bij de Kruidkundigen dem naam van Sweus natans yoette Ga Naar dat wier noemden de eerfte Nederlandsche zee- Tieden, welke aldaar aankwamen, die plek van den Oceau de Kroosee, en de Pottugezen Mer de Sargaco. Men dacht eertijds algemeen, dat die plantenfoort van de Riffen van Florida losgerukt, em door den Golfftroom daarheen gevörd, was, waar men ze aantrof. Hierom ontving zij den naam van Golfwier. Maar bij een naauwkeurig onderzock — is gebleken, dat de gezegde onderftelling ongegrond was, en men heeft moeten befluiten, dat het water @e grond was, waarop dat wier grocide. Want, 'erde het door den Golfftroom aangevoerd, dan zou men het in de Golf, en den stroom naast aan dezelye,. vinden; en hiervan is Het tegendeel waar-achtig. Voorts vindt men aan hetzelve geene zoos danige wortels, of draden, als waarmede het’ aan de kippen zou hebben moeten vastkleyen, zoo het opgezclve grocide (*). Er - (*) Volgens parrow’s Travels in Southern Africa, heben fommige dier Zeeplanten eenige voeten mid-dellijus, maar andere flechts eenige duinen. Uit den voornamen ftam komen er een aan deftammen van deze takeken zitten er kleine holle bezien vol wind, ter groot-te van ganzenhagél, fomtifds groen en anders rood, denkelijfk naar de meerdere of mindere rifpheid, Vitzee genomen, en te droogen gelegd, wordt de plant witachtig, en vervolgens binnen vier, en vervolgens binnen vier, en vervolgens binnen vier, en het gefchikte meerdere of mindere warmte, en het cigen-fijk voor hen beftemde voedfel, vinden. Om met de laacfte foort, of die der Plantagen, te beginnen, dezelve zijn meerendeels zoo weinig. Bekend, En isten zich zuze mioeijelijk in klasfen verdeclen, dat wij niet bepalen kunnen, of elk gewest bij uitfluiting zulk of zulk een kiasfe bezitte. De verfcheidenhen der Koralen, Dfadrepores, Mil- kepores, Tubepores, enz. geheeten, fchijnen enkel tusfchen de Keerkringen in een ftaat van leven te zim, en vormen daar het gene men te regt Koraal zecen noemt, zoo als het Zuidelijke gedeclte van den Stillen oceaan, vooral san de Westzijde, het yak tusfchen de Kust van Malabar, en het eiland Madagaskar, de Westindifche Zeeen, enz. (M.) De onderichcidene soforten vay Zeewormen, of Mol- zoo {chielijfk niet. Er wonen tosfchen deze planter cen aantal waterinfekten en wormen, vau allerlei gewa- pend, en deels naakt, deels mez fchelpen gewa- pend; met name eene zeer frasife krab, die flechts 5, duim middellijns heeft. Men eet in Engeland en ‘elders eenige zeeplanten, zoo als den Fucus faccharie ‘aus, den Fucus palmatus, enz. Maar het meeste be- dient men zich er van, om den grond te mesten, en In zeepziederijen en glasblazerijen. G3 Joa INLEI DIN G.. Mollusca, {chijnen ook binnen bijzondere gewes- ten bepaald; en die der verzengde luchtftreck wor- den voorbij de lagere grenzen der gematigde Jucht-. fircken niet gevonden. De afgronden des Occaang bevatten gedrochten van dit flag, waarvan wij nog flechts sené zeer onvolkomene kennis hebben. Mag heeft in het Kanaal tusfchen Engeland en Franke rijk, en in de Straat van Mesfina, Polypusfen en Hydra’s gevonden, die cenige clien lang waren; en het is niet onwaarfchinlijk, dat de bcruchte Zees flang, aan de Noorfche en Noord -Amerikaantche kusten, een ontzageelijk groot dier van die foort is. Men mag ook onderftclien, dat de. diepten der gee door Schelpdieren bewoond ‘worden, welke men nooit aan. de oevers heeft gevonden. Van gulken aard {chijnen de Ammonshorens, en meer andere foorten, weike men in de ingewanden der aarde verfteend aantreft, en waarvan men tot nog toe gcene aan de oevers zag, oF uit Ge elgronien der zec opvischte (*). De gcaardhcid der visfchen {chijnt mede te voet- ren, dat ook zij tot bijzondere gewesten bepaald - mocten wezen, zoo als de kabeljemrwen, haringen en matkreclen tot de Noordelijke Zeetn CN) en de dolfijnen, boniten, enz. tot die der Keerkringen a en (*) Of die Schelpdieren behooren toe de overblijfe felen eener wroegere wereld, dic in een Chaos ver- koerde, en wzarover zi@ PARKINSON, Organic remains of 2 former world. e mba @ ow as Ww rT) “ae ais af a “=: Y. ™ INLEIDING wg en de nasstgelegene, waar 34 cenen onbarmbsrtigen gerlog ecgen de insgeliks enkel daat voorkomende viiegeade. viafchen voorkomende välgeade. viafchen voorkomende välgeade ven die der Zie delike;, an @ is tusfchen dem grooten secleiw vam Kamtchatka en dien vaa Groenland eon merkelik onderfcheid. Doch ber befick van dit werk verbiede ons, hier verdere algemeene belpiecelingen over Zee gieren fo vogelen in te lasichen, van weike er bemde de dijzondese plestion, wies zij zich ophonden, zac ved noodig zal worden grwagi, maar welker nadese kennis, die den Zenman op zine togten 200 veel genoegen vyerlcheitn kam, van ciders moet worden geput (*). - Veranderingen, welke er ten aanzten der zecen en kusten hebben plaats grgrepen. Het opmerkenswärdige verichil van uitgeftrekt heid tusfchen het land des Zuidelijken en Noordelif- ken halfronds plagt ongelooflijk te schimen. Voor dat (*) Maatinets Catechismus der Natunr bepaale gich te zeer bij het gene ons land oplevert. Veel meer wetenswaardigs bevat de Nieuwe Catechismus der Natuur door W. Gozpe, IV deelen in 8°, die wel eigeniijk voor de jeugd, maar nogtans oordeelkundig, gefchreven is. Beter kort begrip is er in het Neder- duitsch niet voor handeno. G4 sd 104 INL EIDIN G dat Kapitein coox de Zuidpool had rond gexeild, onderftelde men veelal in het Zuiden een vast land van grooten omvang.: Lang held men Nieuw Holland en Van Diemensland flechts voor een ge- ring deel van dat dusgenoemde onbekende groote Zuidland (*). Thans kan men vragen, of dat niet aanwezige land er evenwel niet eenmaal heefe  gehad. Men heeft toch berekend, dat de hoeveelheid van land op die halfronden ongeveer de volgende is: In de Noorder Ilszee.... « 0,400 deelen. —— gemätigde luchtstreck 0,559 _ Keerkrings gewesten 0,297 In het gezamenlijke Noorder halfrond 1,956 -In de Zuider Ilszee.. « « ~ 0,000 —— gemätigde luchtstreck. 0,075 —— Keerkrings gewesten. 0,312 In het gezamenlijke Zuider halfrond 0,387 Vol- (*) Dic land, waartoe het nitvoerig befchrevene rijk der Sevarambes behoorde, plage men, vwoor dat Kapitein coox Europa met de ware gedaante der we- reld in het Zuiden, zoo wel als tusfchen het Noorden van Azie en Amerike, had bekend gemaakt, op de Wereldkaarten te vinden. Men zou hetzelve door yo aarde INLEIDING 10 Volgens deze rekening van cenen veramarden Aard- -yikskundigen (*) zou het land der wederzijdiche halfronden in de evenredigheid van 419 tot 199, of in die van 84 tot 26, ftasn. Maar de meerdcre hoeveelheid van land, welke in het Noorder half- rond boven de oppervikte des Oceans uitftcekt, is intusfchen, in vergelijking met de grootte van onze planeet, zoo gering, dat zij flechts Weinig in vioed op het evenwärts der gezogenen aarde heben kan. Vooral zoo de Occan aan den kant der 'Zuidpool eens doorgaans veel minder diepte had, dan elders, en de onder water liggende beddingen van land in denzelven tegen het elders boven water vitftekende land opwogen. Alsdan zou dit lathe vooral geene meerdere veritoring van het evenwärts het eben kunnen te wege brengen, dan weike misfchien sardbevingen vernield kunnen achten, bijaldien deze daaromfrees treeks niet veeleer dat gedeelee van Nieuw Holland, waarvan in de Aanteck. Is gewaagd, fchenen te hebben voortgebregt. Thans kan het enkel bij die groote wereldramp verdwenen fichten te weezen, welke men den Zonsdv/ocd noemt, en welker middeipunt inderda-4 omftreeks de Zuidpool moet worden gezocht. Zie wat er deswegens in de cts Witeraria Soctetatis Trajectinae, Tom. Ul, pag. 240—356, wit de oudheid wordt asugevoerd, waarbij vay elders nog veel te voegen is. Cis de ke Gdographie untvere Selle. G§ 206 I:N'UGi HLDI'N G fchien de secden is. «wasrom het Neorder halfvond- jasrijks ecenigen tid banger, dan het Guider, door. fle Zon belchenen wordt. 