Een bliksemschicht der XIX eeuw
Charles, Rudolf, editor
Het godsbegrip — heeft ongevoelig in het Christendom een geheel eigendommelijke voorstelling bekommen. ‘Terwijl Mozes, en daarin met hem overeenstemmende ook Jezus uitriep: Hoor Israél, de Heer onze God is een eenige God,’ roepen thans de priesters van bijna alle kerkpartijen, die zich christelijk noemen: Hoort, Christenen, de Heer onze God is een drieéenige God.” Het is gemakkelijk te erkennen dat er in deze beide uitspraken zich een groot verschil, zoo al niet een tegenstrijdigheid vertoont. Roomsch- Katholijken, Evangelischen, Hervormden, allen vereeren een drieëenheid, ook wel genoemd eene drievuldigheid. Wat verstaat men onder deze benaming? De bovengenoemde kerkpartijen hebben gelofsbelijdenissen, schriften en boeken, wier in hoond door hen voor onomstootelijk moeten gehouden worden. Er zijn er drie bij die zij gemeenschappelijk hebben. De zoogenaamde Apostolische, De Niceaansche, zoo genoemd naar de Kerkvergadering te Nicea, en De Athanasiaansche gel Offsbelijdenis, welke laatste haren nicht entleer van den vermeenden vervraardiger, den bisschop Athanasius. De oudste daarvan is de Apostolische. Deze luidt zoo als ieder weet, als volgt: vIk geloof aan God, den Vader, den Almagtigen Schepper van Hemel en Aarde enz.” Deze belijdenis heeft hare benaming niet ontvangen omdat zij door de apostelen zou zijn opgesteld geworden, want eerst lang na den tijd — der apostelen werd zij bekend; maar omdat priesters ze uit de schriften der apostelen tezamengesteld hebben, als hetgeen hun, volgens hunne priesterlijke inzigten, toescheen het allergewigtigste te zijn. In deze belijdenissen wordt echter noch niets gevonden van de stelling, dat — Jezus of de Heilige Geest God zij. Men beschouwde spedig eene verdere omwerking en aanvulling dezer belijdenis als noodzakelijk. Alexander, bisschop van Alexandrié in Egypte, was met zijnen danken Arius in twist geraakt. De bisschop had het gevoclen gepperd — ny 4 dat Jezus, de Zoon, waarlijk God en gelijk eeuwig met den Vader, en met hem van gelijken aard was; dat hij voorts wel is waar geboren, maar niet door God geschapen was. Zijn diaken verzette zich daar tegen, terwijl hij beweerde, dat de Zoon niet zoo eeuwig kon zijn als de Vader; Jezus was het uitnemendste schepsel Gods, dus toch geschapen; volgens het wezen was hij God gelijkende, doch niet gelijk. Deze strijd verkreeg eene grovte uitbreiding. De meeste bisschoppen kozen partij voor den bisschop tegen zijnen diaken. Het was eene vraag, niet alleen voor het geloof, maar ook voor de geestelijke ondergeschiktheid. Toen beval Constantinus, die de bisschoppen tot eer en aanzien verhief, en dic, in weerwil van al zijnne misdaden, toch de Groote wordt genoemd, dat te Nicea eene kerkvergadering van bisschoppen zou gehouden worden, waar deze met Eene groote meerderheid den diaken Arius verdoemden en de zoogenaamde Niceaansche gelofsbelijdenis opstelden. In deze gelöstlichen wordt ook niet gezegt dat de Heilige Geest God is. ene halve eenw later werd hij echter eveneens tot God verheven. Hen tweede toevoegsel zegt, dat hij niet alleen van den Vader, maar ook van den Zoon uitgaat. Het woordje: "filioque" (en van den Zoon) in de gelöstlichen opgenomen, was de voornaamste grond, waardoor de groote splitsing der kerk in eene Roomsch- en eene Grieksch-Katholijke ontstond. Met de kerkvergadering van Nicea was echter de strijd tegen Arius niet ten einde; ja hij duurde nog voort, toen Arius, gelijk men wil, door zijne tegenstanders vergiftig, op eene jammerlijke wijze gestorven was. Hen zijner geweldigste en onvermoeidste tegenstanders, Athanasius, opvolger van den bisschop Alexander, voerde met afwisselend geluk den verniclingsoorlog tegen de Arianen. Al naar dat een keizer Ariansch gezind was of niet, werd bet Arianismus in de christelijke kerk beoordeeld. Nu eens werden de Ariansch geziude kerkmannen in ballingschap gezonden en dan weder Hünne tegenstanden. Leindelijk behoben deze laatste de overhand, eene nieuwe geloofsbelijdenis werd te voorschijn gebragt, die volgens den voornaamsten tegenstander van Arius de Athanasiaansche heet, hoewel zij tot eenen veel lateren tijd behoort. Ook deze geldt in de Roomsch Katholijke, zoowel als in de Evangelische kerk evenzeer als onmisken- bare geloofsvorm en zelfs in de laatste zoo zeer, dat de Protestantsche predikant Rupp te Koningsbergen, van zijne bediening ontheven werd, omdat hij weigerde de Athanasiaansche belijdenis als onbetwistbaar ge- loofsformulier te erkennen. Wanneer wij het begrip over de Drieenheid willen leeren kennen, zoo als het in de Roomsch Katholijke, Evange- lisch en Hervormde kerk bestaat, dan moeten wij bovenal deze belij- denis ter hand nemen. Volgens deze belijdenis bestan er een Schepper, een Jezus, een Heilige Geest, als drie verschillende personen, die niet met elkander verwandt of verwissen mogen worden. De eerste dezer personen, de scheper is God; de tweede, Jezus is ook God en de derde, de Heilige Geest is het ook. Deze drie verschillende personen, van welke ieder God is, zijn te zamen niet drie goden; maar desniettemin slechts een Cod. De kerkleer verlangt een drievuldig gelöst, eerstens, dat de drie, de Schepper, Jezus en de Geest slechts een wezen zijn, tweedens, dat zij zich evenwel in drie geheel onderscheidene personen verdeelen, en derdens, dat volgens  Ook niet meer en niet minder, anders wacht hei de vloek der kerk en gelijk de belijdenis zegt, de onomiekheid zalig te worden, de verdoenenis. Zoo drukt dan de kerkleer de belijdenis zegt, de onomiekheid zalig te maken, en de daarin vervatte tegenspraken in overeenstemming te brengen. Ja zelfs dien geloovigen, die de stelling als onomstoote-lijke waarheid aannamen, doch die verdere gevolgtrekkingen daaruit maakten, wedervoer gelijk lot. Nu kwamen er eenigen en beweerden dat: wanneer Vader, Zoon en Geest slechts een wezen zijn, wanneer er nu slechts een God bestaat en dat toch ieder der drie God is, dan kan de Drieenheid onmogelijk drie verschillende personen bevatten. Zelfs gingen zij nog wel verder en beweerden dat alsdan de Vader in den Zoon moest medegekruisig dzijn geworden, Zij, die deze gevolgtrekking maakten, werden verketterd onder den naam van Monarchianen, dat wil zeggen, degen die an slechts eenen opperheer gelooven. Anderen daarentegen zeiden: Is van drie verschillende, niet van elkander te onderscheidene personen elk een God, is dus God de Vader geheel andere persoon dan God de Zoon, en elk van beiden een andere als God de Heilige Geest, dan tellen wij ontegensprekelijk drie goden bij elkander. Zoo ontstonden de Tritheiten (Driegodgeloovigen). Ook op hen viel de kerkvloek. Anderen telden den Vader, den Zoon, den Geest en de Drieenheid bovendien, en wisten er zoodoende zelfs vier goden uit te maken, Weder andere zagen in de Drieenheid Eenheid slechts eenen God, die zich op drieérlei wijzen openbaart. Paulus was een zoon van het Joodsche volk, een phariseer, een tentenmaker. Telt men deze drie te zamen,. dan heeft men toch slechts eenen Paulus. Zoo is God de schepper, de verlosser en de beschermer der kerk. Hij openbaart zich in eenige drie-vuldige betrekking, doch blijft steeds de eenige God. Ook op deze leer — viel de kerkvloek, zij is door en door kettersch, want zij loochent de — drie van elkander gescheidene personen gladweg. Paulus de Jood is dezelfde persoon als Paulus de phariseer en Paulus de tentenmaker. Wie echter volgens de kerkleer zalig will worden, moet en zal in God den Vader eenen geheel anderen persön erkennen dan in God den Heiligen Geest. De een is even veel als de anderes maar een moet ook zoo veel zijn als twee en als drie. Hoe de Drieéenheid moet begrepen worden, leert de geschiedenis van de drie kogels, die pater d’Hmiliane in zijn werk: » List en Bedrog der Monniken” verhaft. In een klooster in Frankrijk — de naam derstad is mij ontschoten — werden drie kogels getoond, die alle even waren. Woog dus de eerste een pond, dan woog dit ook de tweede en evenzoo de derde. En o wonder! of men er een op de weegschaal legde of twee, of alle drie, steeds bleef het gewigt een pond. Twee daarvan wogen dus niet twee, alle drie dus niet drie pond, zij wogen steeds tot twee of drie vereend, niet meer dan ieder alleen woog. Dat is de verborgenheid der Drieéenheid,” spraken de monniken. Ja de Drieéenheid is een verborgenheid” zeggen alle gelo ovigen. ‘Te verständen, te begrijpen is zij niet, zij moet eenvoudig gelöd worden. Volgens eene Leerrede van Fr. Albrecht. DE EVANGELIEN BESCHOUWD. DOOR OD IY STS! GE, SB AMR RO mats I. Er zijn zekere vraagstukken die het Fransche rationalismus altijd onaangeroerd gelaten heeft, zekere vooroordeelen, die het werktuigelijk geéerbiedigd heeft, zekere ingewortelde bewonderingen, waarvan het zich niet heeft weten te ontdoen. Men heeft zich er aan gewend, de inwil- ligingen die eene regtmatige voorzigtigheid Voltaire, Jean-Jacques; Diderot en al de tijdgenooten van den ridder de Labarre deden doen, voor goede munt aan te nemen; hoe onverbiddelijk men ook voor de leerstellingen ware, voor de boeken behield men altijd nog eenig ont- zag; nu de goddelijkheid van het Evangelie goedgunstig en overdragte- lijk aangenomen werd, mogt men vrij de hevigste aanvallen tegen het bijgeloof der middeleeuwen wagen. Ongelukkigerwijze heeft deze be- hendige taktiek verscheidene uitmuntende geesten, die ze niet begrepen hebben, in de war gebragt. Terwijl de duitsche bijbelverklaring onver- biddelijk alle schuilhoeken van het voorledene doorzoekt, alle sluijers verscheurt, al de afgoden Verbreitet, bevölktigt zich de Fransche wissenschaftliche, eine vreemdsoortige evangelische overgevoeligheid in overgreenstemming te brengen met de rede. Het is sedert langen tijd reeds eene uitgemaakte zaak, de gewijde schriften onvoorwaardelijk te verheerlijken, ze boven alle tegenspraak, alle onderzoek verheven te achten, het Evangelie gladweg af te scheiden van de Katholijke leerstellingen, en eene denkbeeldige vereering in de plaats van de werkelijke godsdienst te stellen. Frankrijk is het land der formule, der eerdienstige hersen-schimmen, zoowel als der wettelijke hersenschimmen; wees godlooche-naar zooveel ge wilf, mits ge u in het voorbijgaan slechts eerbiedigijk — voor die vereerde bladzijden nederbuigt, zonder ze te lezen, vooral zonder te trachten ze te begrijpen, ze te verstaan, en de tallooze te-genstrijdigheden met elkander in overeenstemming te brengen. Ja waarijk, tallos. Ik heb dikwijls en naauwlettend het werk gele- zen, waarvan de heeren Firmin Didot thans een nieuwe vertaling het licht doen zien, bewerkt door onzen grooten Bossuet, en gedrukt onder — toezigt van een lid van het Instituut. Ik heb het onbevooroordeeld of | liever met de goedgunstige gezindheid die onzen tijd zoozeer kenmerkt, gelezen, en de grootelijks uiteenloopende opgaven, die ik in ieder hoofd- stuk, op iedere bladzijde, in ieder vers der vier evangelién waargeno- men heb, de menigvuldige onwaarschijnlijkheden, de onmogelijkheden, de tijdrekenkundige misstellingen, die ik er in aangetroffen heb, hebben in mijne oogen volkomen de uitgebreide en grondige nasporingen ge- regtvaardigd van Dupuis en van de hedendaagsche duitsche Schrijvers, die het leven van Jezus als eene overlevering willen doen voorkomen, en met den Christus handelen, gelijk Vico in het begin der voorgaande eeuw met Homerus gedaan heeft. Ik wil hier alleen slechts de bijzon- eeuw met Der heutigen nagaan die bij de geboorte van Jezus plaats hadden. Vooreerst vinden wij in Mattheus en in Lukas twee verschillende geslachtsboomen. De eerste geeft slechts 42 geslachten van Abraham tot Jozef, de tweede telt er 55 en in die beide lijsten komen ter naauwernood twee namen met elkander overreen. Volgens Mattheus heet de vader van Jozef, Jakob, en volgens Lukas Heli. Dit verschil is des te opmerkelijker, naardien op het oogenblik, toen de beide evangelisten schreven, Maria de gade van Jozef zelve, benevens hare kinderen nog in leven waren. Doch hier is iets gewigtigers. Nu eens doet men Jezus Christus door Jozef van David afstammen, en dan weder beweert men dat Christus niet de zoon van Jozef is: welk eene vreemde tegenstrijdigheid. Of Jezus was niet de zoon van Jozef, en dan bestond er volstrekt geene bloedverwantschap tusschen hem en den koning David, en lijden al de voorspellingen schipbreuk; of hij is werkelijk de wettige zoon van Jozef; maar waar blijft men dan met het wonderbaarlijke zijner geboorte? Wat wordt er van de tusschenkomst van den engel Gabriel! Wat van den maagdelijken staat van Maria? Wat van den Heiligen Geest en zijne inwerking? In het eerste geval is uw Jezus niet de door de profeten voorspelde Messias, om dat die Messias uit David moet geboren wor- den; in het tweede blijft Jezus, in stede van de zoon en de gelijke van den almagtigen God te wezen, eenvoudig de telg van eenen nederigen handwerksman en eene arme vrouw. Men heeft getracht deze tegenstrijdigheid weg te ruimen door te voor- onderstellen, dat Maria de nicht van Jozef was en even als hij, van David afstamde Maar er wordt in de vier evangelien geen enkel woord gevonden, dat deze vooronderstelling kan wettigen, terwijl Mattheus en Lukas het daarentegen met elkander eens zijn, Jezus afkomst van David langs de geslachtenreeks van Jozef te volgen, zonder zich eenigermate met die van Maria bezig te houden. Mattheus zegt: «En Jakob gewon Jozef, den man van Maria, wit wwelken geboren is Jezus, gezegd Christus,” _ Lukas zegt: + Ein hij, Jezus ......, zijnde ee men meende) den wzoon yan Jozef, den zoon van Heli......” Wat de omstandigheden betreft, die bij de geboorte van Jezus plaats vonden, hierin wederspreken de teksten van Mattheus en Lukas elkan- der van het begin tot het eind, terwijl de andere evangelisten er vol- ‘strekt geene melding van maken. Wij vinden alleen bij Lukas van de wonderbaarlijke ontvangenis van Elisabeth, de verschijning van den DE REGTBANK DES ONDERZOEKS. 4 RB 50 engel Gabriél aan Maria, het bezoek dat deze bij hare nicht aflegde, den lofzang van Simeon en de voorspellingen van Zacharias gewaagd; en niettemin hadden Mattheus en Johannes, die Jezus van den aanvang van zijn openbaar leven gevolgd hadden, deze bijzonderheden beter dienen te kennen dan Lukas, die zelf erkent ze van anderen te hebben overgenomen. Wij komen thans echter tot iets gewigtigers: win het geschiedde in diezelve dagen, zegt Lukas, ~dat er een ge- bod uitging van den keizer Augustus, dat de geheele wereld beschre- wven zou worden. Deze eerste beschrijving geschiedde als Cyrenius vover Syrié stadhouder was. En zij gingen allen om beschreven te worden, een iegelijk naar zijne eigene stad. En Jozef ging ook op vvan Galilea uit de stad Nazareth, naar Judea, tot de stad Davids, “die Bethlehem genaamd wordt (omdat hij nit het huis en geslacht van 7 David was), om beschreven te worden met Maria, zijne ondertrouwde 7vrouw, welke bevrucht was. En het geschiedde als zij daar waren, | vdat de dagen vervuld werden, dat zij baren zoude. En zij baarde wharen eerstgeboren zoon en wond hem in doeken, en leidde hem neder vin de kribbe, omdat voor henlieden geene plaats was in de herberg.” Ik wil hier niet spreken over het zonderlinge van eene dergelijke wijze van beschrijving in dezen tijd, toen de spoorwegen nog niet z00 aleemeen waren. Wat zou men bij ons wel zeggen, wanneer bij de vijtjarige volkstelling een bewoner van Quimper zich op het raadhuis van Pezenas moest doen opschrijven, op grond dat een zijner voorouders duizend jaren vroeger in die stad gewoond had! Daarenboven wordt dat alles bepaaldelijk door de geschiedenis wederlegd. Zoo ook woonde Jozef, volzens Lukas, gewoonlijk te Nazareth en bevond zich slechts bij toe- val te Bethlehem. Zoo lezen wij in hetzelfde hoofdstuk: “En als ij alles voleindig hadden, wat naar de wet des Heeren te doen was, keerden zij weder naar Galilea, tot hunne stad Nazareth.” Volgens Mattheus daarentegen, zouden Joseph en Maria te Bethlehem gewond hebben, gelijk wij zullen bewijzen. Hier wordt geen woord gesproken van de volkstelling, of van de krib: »Toen nu Jezus geboren was te Bethlehem, gelegen in Judea, inde » dagen van den koning Herodes.....” En verder: En (de wijze) in het huis gekomen zijnde, vonden zijnde, het kindeke vmet Maria, zijne moeder.....” Het verhaal van de terugkomst uit Egypte spreekt nog overtuigender: « Hij (Jozef) dan, opgestaan zijnde, heeft tot zich genomen het kin- ”deken en zijne moeder, en is gekomen in het huis Israëls; maar, als whij hoorde dat Archelaus in Judea koning was, in de plaats van zij- wnen vader Herodes, vreesde hij daarheen te gaan; maar door godde- vlijke openbaring vermaand in den droom, is hij vertrokken in de vdeelen V van Galilea, en daar gekomen zijnde, nam hij zijne woonplaats vin de stad, genaamd Nazareth; opdat vervuld zou worden, wat door wde profeten gezegd is, dat hij Nazarener zal geheeten worden.” Jozef vreest naar Bethlehem terug te keeren, en niettemin heeft hij niets minder dan eene bepaalde waarschuwing noodig om hem nadrukkelijk te beletten er heen te gaan. Het is dus duidelijk, dat hij, naar het eee eee 51 gevoelen van Mattheus, te Bethlehem woonde; zijn verblijf te Galilea was slechts eene vrijwillige ballingschap: 2 vertrok in de deelen van Galilea, en daar gekomen zinde, nam hij zijne woonplaats in de stad, genaamd Nazareth. Woe kunnen nu dergelijke tegenstrijdige berigten met elkander in overeenstemming gebragt worden? Houden wij nog in het oog dat de naam Bethlehem niet eenmaal meer bij deze twee evangelisten voor- komt; evenmin bij Markus, en dat wij dien slechts éénmaal bij Johan- nes vinden, en dat wel, om Mattheus en Lukas beiden tegen tegen te spreken: Wanderen zeiden: Deze is de Christus. De verdere bijzonderbunden van de geboorte gewigt aan deze stelling. Ik ga met stilzwijgen het bezoek aan den jonggeborene door de herders, volgens Lukas, en door de wijzen uit het Oosten, volgens Mattheus, voorbij: wijzen of herders, dit doet er wei- nig toe; dergelijke feiten verdienen niet dat wij er bij blijven stilstaan. ‘Laat ons liever zien wat de heilige familie deed na de geboorte van het kind. Volgens Lukas: » En als de acht dagen vervuld waren, dat men het wkindeken besnijden zou, zoo werd zijn naam genaamd Jezus..... En vals de dagen harer reiniging vervuld waren, naar de wet van Mozes, vbragten zij hem te Jeruzalem, opdat zij hem den Heere voorstelden..... 7 fn als zij voleindig dhadden, wat naar de wet des Heeren te doen wus, keerden zij weder naar Galilea, tot hunne stad Nazareth. Vergelijken wij hierbij Mattheus: "Toen zij (de Wijzen uit het Oos-wten) nu vertrokken waren, ziet, de engel des Heeren verschijnt Jozefvin den droom, zeggende: Sta op, en neem tot u dat kindeken en vzijne moeder, en vied in Egypten en wees aldaar, tot dat ik het u wzeggen zal; want Herodes zal het kindeken zocken, om hetzelve te woden. Hij dan opgestaan zijnde, nam het kindeken en zijne moe-vder tot zich in den nacht, en vertrok naar Egypte. Toen Herodes wu gestorven was, ziet, de engel des Heeren verschijnt Jozef in den wodroom, zeggende: Sta op, neem het kindeken en zijne moeder tot u, ven trek in het land Israëls: want zij zijn gestorven, die de ziel van whet kindeken zochten." Hoe is het mogelijk dat Lukas onkundig is gebleven van eene zoo gewigtige bijzonderheid, als deze reis naar Egypte? Hij voert de heilige od bo familie na verloop van acht dagen weder naar Nazareth, terwijl Mat- theus ze eene buitenlandsche reis doet ondernemen. Hoe is het mogelijk dat diezelfde Lukas niets geweten hebbe van dien vreeselijken moord, op last des konings gepleegd, en die Mattheus ons zoo deftig opdischt, en moord, die zulke diepe sporen had moeten nalaten in de _her- innering der menschheid, en waarvan wij met geen enkel woord mel- ding gemaakt vinden bij den Joodschen geschiedschrijver Josephus. Daarenboven wederspreekt Mattheus zich in hetzelfde hoofdstuk. Jozef, zegt hij, verlaat Egypte op raad van den engel om naar Israél terug te keeren, want 2% zijn gestorven, die de ziel van het kindeken zochten. Daarop bedenkt hij zich eensklaps, vreest naar Bethlehem te gaan, en de engel waarschuwt hem in den droom liever naar Galilea te vertrek- ken: even goed hadde hij dus in Egypte kunnen blijven. De engel’ toonde bovendien al zeer slecht onderrigt te zijn. Ik zou nog al eenige bemerkingen kunnen maken over de bezwaren van Jozef, volgens Mattheus: »want als Maria, zijne moeder, met Jozef ondertrouwd was, eer zij zamen gekomen waren, werd zij zwanger be- vonden uit den heiligen Geest..... enz.” Maar dit onderwerp zou mij te ver henen voeren. Een enkel woord slechts over den maagdelijken staat van Maria.! Men beweert dat de moeder van Jezus haar geheele leven lang maagd gebleven is, dat zij niet den minsten echtelijken omgang met Jozef heeft gehad. Deze beweringen worden gelogenstraft door al de evan- eelisten, Mattheus zegt daaromtrent onder anderen: v Jozef dan, opgewekt zijnde van den slaap, deed gelijk de engel des » Heeren hem bevolen had, en heeft zijne vrouw tot zich genomen; en vbekende haar niet tot Dat zij dezen, haren eerstgeborenen zijn gehoben. Dit ~tot dat” en deze „eerstgeborene” zijn, dunkt mij, nog al vrij wel overtuigend. Daarenboven geven de evangelisten ons op verschiedene plaatsen de namen op der kinderen van Jozef en Maria: “Hn gekomen zijnde in zijn vaderland, leerde hij hen in hunne Sy- ynagoge, zoodat zij zich ontzetteden en zeiden: van waar komt dezen wdie wijsheid en die krachten P “Is deze niet de zoon des timmermans? en is zijne moeder niet ge- vnaamd Maria, en zijne broeders Jakobus en Joses, en Simon en Juda? “En zijne zusters, zijn zij niet alle bij ons?” Matth. XIIT. Markus en Johannes spreken in dit geval even duidelijk. Het lijdt. Dus geenen twijfel dat Jozef en Maria een vrij talrijk gezin hadden; vier zonen, zonder Jezus, den eerstgeborenen te rekenen, en verschiedene dochters, wier namen niet tot ons gekommen zijn. Wanneer wij de wonderen, waarmede men de geboorte van den Christus heeft gelieven te omringen, als gelöwärkt dienen te beschouwen, wanneer de goddelijke magt bij deze bevalling zich op zulk een buitengewone wijze geopenbaard heeft, wanneer deze ontvangenis werkelijk in strijd, met de gewone regelen der natur heeft plaats gehad, waarom hebben dan Jozef en Maria voor dit kind niet eenen eerbied, die aan aanbidding grenst? Waarom beschouwden zij hem dan als een gewoon mensch, en zagen zij niet in hem eenen Zoon van God? Waarom zijn zij en hunne kinderen, niet de eersten die in zijne zening gelöwenden. Wanneer Jozef en Maria Jezus te Jeruzalem verliezen en zij vinden hem in den tempel, zegt Maria tot hem: » Mijn kind, Waarom hebt gij ons zoo gedaan? Zie Wat antwoord Jezus daarop: "En hij zeide tot hen: Wat is het, dat gij mij gezocht hebt? Wist gij niet dat ik moet zijn in de dingen wijns vaders?" En het evangelie voegt er bij: "En zij verstonden het wojord niet dat hij tot hen sprak." En hoe kan Johannes de dooper, die, volgens Lukas, de eigen neef van Jezus was, zeggen, gelijk wij bij Johannes vinden: "En ik kende 'hem niet." Het ware toch wel te verwonderen geweest, wanneer hij zijnen nahracht niet hadde gekend, wiens geboorte zijn punten van aanraking met de zijn had gehad, hij, die drie maanden voor zijnne geboorte reeds van vreugde opgesprongen was in den schoot van aanraking met de zijnne had gehad, hij, die drie maanden van de maagd Maria! Hoe komt het dat wij zijnne broeders en bloedverwanten niet onder zijnne leerlingen vinden? Integendeel Jezen wij bij Johannes: vZoo zeiden dan zijnne broeders tot hem: Vertrek van hier en ga heen in Judea Opdat ook uwe discipelen uwe werken mogen aan- wschouwen, die gij doet; want niemand doet iets in het verborgen, en «zoekt zelf, dat men openlijk van hem spreke. Indien gij deze dingen wdoet, zoo openbaar u zelven aan de wereld. Ook Lukas zegt: »En hem werd geboodschapt van eenigen die zei- wden: Uwe moeder en uwe broeders staam daar buiten, begeerende u vte zien; maar hij antwoordde en zeide tot hen: Mijne moeder en mijne *broeders zijn dezen, die Gods woord hooren en dalzelve doen.” Alhoewel ik niet de minste gevolgtrekking hieruit wil afleiden, is het toch opmerkelijk, dat integendeel de eerste leerlingen van Mahomet zijne naaste bloedverwanten, zijne vrouw Cadyah, zijn neef Ali, zijne 54 ooms Abou-Taleb en Al-Abbas, zijn schoonvader Abou-Beker, en voorts | zijne geheele familie waren. Voor heden will ik het hierbij laten berusten. De loop der gedachte in dit stuk kortelijk gevolgd, vordert lange uitweidingen. Na de geboorte, diende men het geheele leven van Jezus te bestuderen, de evangelisten onderling te vergelijken, de menigvuldige tegenspraken tusschen de drie eerste en Johannes an te toonen, te doen zien dat — Jezus zich inderdaad niet een kele maal als een bovennatuurlijk wezen voordoet, dat hij nimmer zelf aan zijne goddelijkheid geloof geschädigt heeft; zich af te vragen waarom de honderd een en vijftig wunderken, dus een per week, die hij in drie jaren tijds verrigt heeft, zoo weinig indruk op de Joden zouden gemaakt hebben, aan te toonen — dat Johannes en de Synoptiken het volstrekt niet eens zijn over de wonderen die Jezus toegeschreven worden, dat de Synoptiken onder el kander het hieromtrent oneens zijn; dat volgens de drie eerste evangelisten, Jezus drie jaren lang in Galilea blijft prediken en slechts een-maal naar Jeruzalem ga At, weinige dagen voor zijnen dood, terwijl, volgens Johannes, hij er in het peliedl viermaal heen gaat, en er het — groste gedeelte van zijn openbaar leven slijt, en vooral het laatste jaar. Men diende vervolgens in de Handelingen der Apostelen en in de Zendbrieven dezelfde ontudatchpalyenedeas dezelfde tegenspraken, — dezelfde dwalingen aan te duiden, het twijfelachtige der echteid van ~ de Zendbrieven van Paulus in het ware licht te stellen, Paulus herhaal- — delijk zich zelven te doen wederspreken, hem stap voor stap in zijn openbaar leven te volgen; aan te toonen dat hij niet in het jaar 66, wonder Nero kon ter dood gebragt zijn; omdat wij, wanneer wij de han- — bedingen en de Zendbrieven bedaard nalezen, bevinden, dat Paulus eenige jaren na den dood van Nero nog leefde. Eene dergelijke taak, dat zal wel ieder met mij gevoelen, vordert meer dan een artikel. Revue Lhilosophique et Religieuse. DE BEWEKDE MESSIAANSCHE VOORSPELLINGEN DOELEN NIET OF JEZUS, I will eenige dat al de zinsneden in het Oude Verbond, die beweerd worden Jezus te voorspellen, eenige honderde jaren voor zijne geboorte geschreven werden, en wanneer het blijkt dat zij, of eene derzelve zijne komst en zijn karakter op eene duidelijke, onmis- kenbare wijze voorzeggen, dan zal ik erkennen dat de getuigen voor het Christendom niet alle op onwetendheid en bijgeloof berusten. Wij vinden dat de evangelisten, in hunne levensbeschrijving van Jezus, vaak bij het vermelden van een onbeteekenend voorval, terstond doen volgen, dat deze gebeurtenis plaats greep, „op dat vervuld wierde het- geen gesproken was,” door den eenen of anderen profeet van het Oude Verbond, doch wanneer wij de schriften van deze laatste naslaan, dan vinden wij er volstrekt geene voorspelling. Wanneer de evangelist slechts bespeurde dat eene zinsnede in zijne levensbeschrijving ecnige gelijkheid had met eene zinsnede in het Oude Verbond, doch wanneer wij er volstrekt geene zijne levensbeschrijving ecnige gelijkheid had met eene zinsnede in het Oude Verbond, dan schijnt het dat het der er terstond maar bij gevoegd heeft: »op dat vervuld mönt worden.” De Joodsche wpgeblazenheid en vereering voor hunne oude boe-ken was zoo groot, dat er door zulke gezegden invloed op hen werd uitgeoefend, die, wanneer zij niet een deel uitmaakten van het » Word Gods”, thans inderdaad niet meer zouden aangezien worden. Wij Zulen de belangrijkste dier voorspellingen eens vlugtig beschouwen: Mattheus zegt (1: 22 en 23): » En dit alles is geschied opdat vervuld wzou worden hetgeen van den Heer gesproken is door den profeet, wzegeende: Ziet de maagd zal zwanger worden en eenen zoon baren, ven gij zulzen naam heeten Emmanuél; hetwelk is, overgezet wzijnde, God met ons.” Hier wordt ongetwijfeld gedoeld op Jesaja (VIL: 14): »Daarom zal de Heer zelf ulieden een teeken geven: Zietweene maagd zal zwanger worden, en zij zal eenen zoon baren, en  wanneer wij aanemen dat Jezus uit eene maagd geboren werd, minstgenomen zeer opvallend is. Laat ons echter eens zien wat Jesaja op bovenstaand gezegde doet volgen, "Boter en honig zal hij veten, tot dat hij wete te verwerpen het kwade en te verkiezen het goede." Lekerlijk, eer dit knechtje weet te verwerpen het kwade, en te verkiezen het goede, zal dat land, waarover gij verdrietig zijt, verlaten wzijn van zijne twee koningen.” In welk verband staat dit tot Jezus? Wanneer wij een weinig nader onderzoeken, dan vinden wij dat Jeho-vah deze woorden rigtte tot koning Ahaz, terwijl hij hem een teeken beloofde, toeu de laatste eenen aanval te wachten was van de vereenigde strijdmagten der koningen van Syrié en Samarié. De Heer beloofde dat voor een kind, dat op het punt was van geboren te worden, tot knaap was opgegroeid, deze twee koningen vernietigd zouden zijn. Het kind was waarschijnlijk de zoon van den profet, want el-ders (VI1: 3, 4) zegt hij, dat hij een kind verwekte bij een profetes, en Jehovah belooft op nieuw, dat, voor het kind het woord » vader” zal kunnen uitspreken, Samarié en Syrié door den Assyrischen koning) overwonnen zullen zijn. Aldus bewijst de eerste van die hoogeeroemde profetién. In plaats van eenen getuige te leveren voor de zending van. Christus, dat de inspiratie van Mattheus niet eens bij magte was een — gezonde verklaring van het Oude Verbond te geven. Het tweede beroep op eenen Messiaansche voorspelling (Matth. II: 6) heft betrekking op eenen beheerscher van Israél, die uit Bethlehem zou voortkomen, gelijk door Micha (V: 2) voorzeg was; maar de He- breeuwsche profeet zegt, dat deze beheerscher ons van de Assyrièrs’ zou verlossen. Jezus was noch een heerscher in Israél noch een over- winnaar der Assyrièrs. Het der deutschen van Mattheus (II: 15) is op Hozea (XI: 1), waar deze zegt: Als Israél een kind was, toen heb ik hem lief gehad, en ik heb mijnen zoon uit Egypte geroepen. Het is onbegrijpelijk hoe de schrijver van Mattheus dit, hoe verblind hij ook doox bijgeloovige domheid ware, zonder eenig bewustzijn of eenigen twijfel aan bedrog, als eene voorspelling van Christus heeft kunnen aanhalen. Hozea spreekt ten duidelijkste alleen over de Joden onder Mozes, en het laatste gedeelte van völzijn op de Joden onder Mozes, en het laatste gedeelte op vJezus toe te passen, maar Mattheus deed het.” Mattheus (II, 17) zegt dat Jeremias (XXXI: 15), wanneer hij spreekt over Rachel, hare kinderen beweisen, het weenen voorspelde der vrouwen van Juda over hare kinderen, door Herodes vermoord. De Hebreeuwsche priester schrijft over de ellende van zijn volk in de Bajalonische gevangenschap. Hij zegt dat Jehovah Israél weder zal vergad Er (vs. 10), en beloft dat de kinderen, waarover Rachel (de ver-persoonlijking der Joodsche natie) weende, uit des vijands land zullen wederkommen (vs. 16). Mattheus (II: 23) zegt dat Christus een Nazarener was, over-komstig de voorspelling. Er is geene eelijkluidende zinsnede in den Bijbel te vinden. In Rigteren XIII: 7, wordt gezegd dat Simson veen Nazireér Gods zal zijn,” doch er is geen merkbaar verband tus-schen Christus en Simson, voor zoo verre zulk eene voorspelling betreft. Mattheus (III: 8) zegt: “Maar deze (Johannes de Dooper) is het van denwelken gesproken is door Jesaja, den profeet, zegeende: de stem des roependen in de Woestijn, bereidt den weg des Heereu, maakt zijnne paden regt.” Deze zinsnede wordt gevonden in Jesaja XL: 3, maar er is niets waardoor het gezegde bepaald op iemand kan toepasselijk gemaakt worden; en het kan zoowel op iederen profeet, voorloo-per of gewaanden Messias, als op Johannes den Dooper toegepast worden. De schrijver van Jesaja bedoelde klaarblijkelijk den Joden eene blijde vermaning te geven bij hunne terugkomst uit de gevangenschap.” Mattheus (VIII: 16, 17) zegt dat Jezus de zieken genas en de dui-velen uitdreef, opdat vervuld zou worden, dat gesproken was door Jesaja, den profeet, zeggende: Hij heeft onze krankheden op zich genomen en onze ziekten gedragen. Jesaja (LIII: 4) zegt: Waarlijk, hij heeft onze krankheden op zich genomen, en onze smarten Heeft hij gedragen; doch wij achten heer, dat hij geplaagd, van God geslagen en verdrukt was.” Dit hoofdstuk, LIIL van Jesaja, wordt door de Christenen geacht de merkwaardigste en overtuigendste voorspelling in den Bijbel te zijn — eene volkomene beschrijving van Jezus. Ik doe hier het geheele hoofdstuk volgen. 1. «Wie heeft onze prediking gelööd? en aan wien is de arm des 7 Heeren geopenbaard? 2. » Want hij is als een rijsje voor zijn aangezigt opgeschoten, en wals een wortel uit een dorre aarde; hij had  zich genomen, en onze wsmarten heeft hij gedragen; doch wij achten hem dat hij ge-wplaagd, van God geslagen en verdrukt was. 5. »Maar hij is om onze overtredingen verwond, om onze ongeregtigheden is hij verbrijzeld; de straf die ons den vrede aanbrengt wis op hem, en door zijne striemen is ons genezing geworden. 6. »Wij dwaalden allen als schapen, wij keerden ons een iegelijk naar wzijnen weg, doch de Heer heeft ons aller ongeregtigheid op hem doen aanloopen. 7. «Als dezelve geéischt werd, toen werd hij verdrukt; doch hij deed wzijnen mond niet open: als een lam werd hij ter slachting ge-w\eid, en als een schaap, dat stom is voor het aangezigt zijner wscheerders, alzoo deed hij zijnen mond niet open. 8. »Hij is uit den angst en uit het gerigt weg genomen: en wie zal wzijnen leeftijd uitsprekeu? Want hij is afgesneden uit het land, der levenden: om de overtreding mijns volks is de plage Omen heeft zijn graf bij de goddeloozen gesteld, en hij is bij wden rijken in zijn genaankt; omdat hij geen onregt geweest is. Doch heeft behaend den Heere hem te verbrijzelen: Hij heeft whem krank gemaakt: als zijn ziel ziel ziel tot cen schuldoffer geweest zal hebben, zoo zal hij zaad zien, hij zal de dagen verlen. Omen het welbehagen des Heeren zal door zijn genaankt. Omen het zijn genaankt, zal hij het zijn en verzadigt worden; door zijn kennis zal mijn knecht, de regtvaardige, velen regt-varaardig maken, want hij zal feat pnzelestipheles dragen. 12. "Daarom zal ik hem een deel geven van velen, en hij zal de magtigen als een’ roof deelen; omdat hij zijne ziel uitgestort heeft: vin den dood, en met de overtreders is geteld geweest, en hij vverzogen zonden gedragen heeft, en voor de overtreders gebeden heeft.” Dit hoofdstuk van Jesaja werd door de Joden voor den tijd van Jezus als profetisch beschouwd, en het is niet te ontkennen dat er eenige overeenkomst in te vinden is met den Galileschen Messias, gelijk deze ons door de evangelisten afgeschilderd wordt. Maar voor en na dit hoofdstuk spreekt de Hebreeuwsche profeet van Jakob of Israél en het is redelijkerwijze niet anders te vooronderstellen, wanneer men uit den zamenhang eene gissing opmaken mag, dan dat zijn onderwerp im al deze hoofdstukken hetzelfde is, en dat hij niet van Jakob op Jezus en van Jezus op Jakob zoude overgaan, zonder dit duidelijk in het oog te doen vallen. De profetische ontboezeming begint met hoofd: stuk XLV en gaat voort tot hoofdstuk LVIE Aan het hoofd van de meeste tusschenliggende hoofdstukken, zijn opmerkingen geplaatst, die Christus’ als het onderwerp der voorspelling voorstellen, doch deze voorwoorden zijn eerst van latere dagteekening. Al die profetische hoofdstukken diende men echter in hun verband te beschouwen. Ti hoofdstukken XLIX: 8, zegt de profeet: »Gij zijt mijn knecht, Israél. door welken ik verheerlijkt zal worden: "Koningen zullen uwe voed- sterheeren zijn,” (28) ~en ik zal uwe verdrukkers spijzen met hun eigen vieesch, en van hun eigen bloed zullen zij dronken worden, als van zoeten wijn, en alle vleesch zal gewaar worden dat ik, de Heer, uw Heiland ben, en uw Verlosser, de Magtige Jakobs (26). Jehove zegt tot Zion: » Gij zijt mijn volk” (LI: 16). »~Gij die gedronken hebt van de hand des Heeren, den beker zijner grimmigheid; den droesen van den beker der zwijmeling hebt gij gedronken, ja uitgezogen (17)| en #Zie, ik neem den beker der zwijmeling van uwe hand, den droe: sem van den beker mijner grimmigheid, gij zult dien voortaan nie! meer drinken. Maar ik zal hem dien, die u bedroefd hebben, in de hand zetten” (22, 28). Trek uwe sierlijke kleederen aan, o Jeruza: lem, gij heilige stad! Want in u zal voortaan geen onbesnedene noeli onreine meer komen” (LI: 1). In vorige tijden trok mijn volk at ir Egypte, om als vreemdeling aldaar te verkeeren, en Assur heeft heeft heeft zijn volk getroost, Hi heeft Jeruzalem verlost (9), “de Heer heeft zijn volk getroost, Hi heeft Jeruzalem verlost” (9), “de brandoffers en de slagtoffers (van dévreemden) zullen aangenaam wezen op mijn altaar” (LVI: 7) en zoe voort. De gecheele zamenhang toont dat Israel het onderwerp is, wiem: rampen in verscheidene gevangenschappen hem zacht en nederig heb ben gemaakt als het gekrookte riet, dat Jehovah niet verlaten Zou maar weder opheffen zou tot groote eer. Hr is geen gedeelte in d voorspelling, dat niet even toepasselijk is op Israel als op Jezus, verscheidene zinnen zijn onmogelijk op den Jaatsten toepasselijk. De toepasbaarheid van al die zinsneden in het Oude Verbond, op Jezus, hangt ook eenigermate af van de vraag, of de troon, die voor altijd in de familie van David moest blijven, die van een tijdelijk en cen aardsch, dan wel van een geestelijk en een hemelsch koningrijk zou zijn, en dit is onbetwistbaar met het eerste het geval, waardoor van gelf reeds al de voorspellingen, met betrekking tot Jezus, vervallen. En hoewel hij nog zoo vele teekenen voor hen gedaan had, nog wans gelöden zij in hem niet; opdat het woord van Jesaja den pro- wrete vervuld wierd; dat hij gesproken heeft; Heere, wie heeft onze mprediking gelöd? En wien is de arm des Heeren geopenbaard? Daarom konden zij niet gelöven, dewijl Jesaja wederom gezeed heeft: #Hij heeft hunne oogen verblind en hun hart verhard; opdat zij met wde oogen niet zien en met het hart niet verstaan.’’ (Johannes XII: ‘37—40). *Toen zeide Hij (Jehovah): ga henen, en zegt tot dit volk: Hoo- wrende hoort, maar verstaat niet, en ziende ziet, maar merkt nict. wToen zeide ik: Hoe lang Heer? En hij zeide: Totdat de steden ver- wwoest worden, zoodat er geen inwoner zij, en de huizen, dat er geen mensch zij, en dat het land met verstoord worde.” (Jesaja Vi: 9, 11). Er is geen woord in dat hoofdstuk van Jesaja te vinden, dat op veene Messiasvoorspelling doelt. De tekst in zijn volle verband be Schouwd, toont aan, dat er op zijnen eigen tijd door hem gezinspeld wordt, of op dien van de Babylonische gevangenschap. Buitendien komt het denkbeld, dat Jehovah de menschen zou weerhouden zijnne vwaarheden te geloven, ter wille van de vervulling van eene voorspellling, niet zoo geheel en al overeen met onze denkbelden, over hetgeen ide goddelijke regtvaardigheid en genade diende te zijn. Matthens schildert den duivel, in het verzeektstooneel, als van Jezus yergende, dat hij zich van de tinnen des tempels zou werpen: Wan-wneer gij de Zoon Gods zijt, werp uzelven nederwaarts; want er is be-wschreven, dat hij zijn engelen van u bevelen zal, en dat zij u op de whanden zullen nemen, opdat gij niet te eeniger tijd uwen voet aan betweenen steen aanstoot” (Matth. IV: 6). Er komt miets in den Psalm ‘waaruit Satan deze woorden aanhaalde (XCI: 11, 12) voor, waaruit blijken kan dat hier op eenen bijzonderen persoon gezinspeld wordt; ‘doch Jezus stemde door zijn antwoord aan Satan toe, dat de ver- Klaring der zinsnede juist was, als eene voorspelling van hem. De palmist sprak over den godzaligen man die onder de schaduw des Almagtigen vernacht,” en dien hij voor het kwade beschermen zal. Het denkbeeld dat de duivel zich op de voorspellingen beroept, is niet ongerijmder dan in deze zinsnede cene voorspelling, op Jezus toepasse-ijk, te vinden. Bissch O Horne, die te vroom was om het bestaan van cene profeti- sche beteekens in het Oude Verbond, waarop door de evangelisten ge- “winspeld werd, en de voorspellingen nopens Jezus in twijfel te trekken, ‘te fijngevoelig om niet te zien dat deze zinsneden andere beteckenissen hadden, en te eerlijk dit niet te bekennen, schrijft op de volgende 1 60 geestige wijze over eenige der beroepen op voorspellingen nopens Jezus,. in de Psalmen voorkomende: De tweede Psalm, heeft allen schijn van eenen inwijdingslofzang,. "Door David, den gezalfe des Heeren, opgesteld, toen hij door Hem; met de overwinning bekroond, en zegevierend op de gewijde heuve--vlen van Zion gevestigd werd. Maar laat ons de Handelingen (LV: 25)/ vopslaan, en daar vinden wij dat de apostelen verkehrten, dat de psalm vde verhefling van Jezus Christus en den tegenstand, zijn evangelie geboden, beschrijft. (voorzegt). In den achtsten Psalm, mogen wij vooronderstellen dat de schrij-wver den voorrang aanont, die de mensch in het algemeen boven! whet overige der schepping bekleedt: doch wij vinden in de Hebreen (II: 6) dat er gehandeld wordt over den voorrang aan den tweeden Adam, den man Christus Jezus, over alle dingen in den hemel en vop aarde geschonken. 4 V Petrus treedt op en predikt (Handel. II: 25) over de opstendial van Jezus Christus, naar aanleiding van het laatste gedeelte van den vzestienden Psalm: en ziet, drie duizend menschen worden door zijne vredevoering bekeerd. [De pedscoeniae van Petrus RUS is in zijn geheel in. de Handlung opgenomen, en wij bezitten de aangehaalde plaats in vde Psalmen, juist zoo als zij ze bezaten, tot wie Petrus predikte; doch, wanneer die redevoering en die voorspelling heden ten dage vbekeerlingen maakten, dan zou het, gelijk Brougham zegt van de uit-wwerking van de verdediging van het Christendom door Addison in- between hem bekend geval, juist het tegenovergestelde zijn van wat men vverwachtte. De geheele voorspelling komt daar op neder, dat de Heer wde vziel” van den Psalmist niet in de hel zal verlaten,” noch dulwden zal dat zijn “heilige de verderving zie.” Er wordt in het gewheel niet gezinspeld op Jezus, en al ware dit zoo, dan konde er geene vervulling plaats gehad hebben, tenzij het bewezen ware dat hij uit deode opgestaan was: en Petrus tracht dit niet eens in zijn re- devoering te bewijzen. Ieder die in de opstanding van Jezus gelöst, moet een Christen geweest zijn zonder eenige verdere bekeering: hij vdie het niet gelöst, zoude, nadat hij gedurende den geheelen tijd Wat Jezus leer, te Jeruzalem gewoond had, door de opgeblazene wweeringen van Petrus niet bekeerd zijn. Van den achtienden Psalm, vernemen wij in den loop der gewijde geschiedenis (2 Sam. XXII) dat: » David spreekt de woorden dezes lieds — wot den Heer, ten dage als de Heer hem verlost had uit de hand van al zijne vijanden en uit de hand van Saul, en echter wordt in “Romeinen (XV: 9) het negende vers van dien Psalm aangehaald als between bewijs, dat de Heidenen God zullen loven om zijne genade in “Christus Jezus: » Gelijk geschreven is; daarom zal ik ubelies onder de Heidenen en uwen naam lofzingen.” 4 In den negentienden Psalm schijnt David alleen over de werkelijke whenelen en hunne werkingen te spreken, wanneer hij zegt: » Hun vrigtsnoer gaat uit over de gansche aarde, en hunne reden aan het weinde der wereld? Maar Paulus (Rom. X: 18) haalt deze zinsnede gaan, wanneer hij aantoont dat het evangelie alom door de apostelen wverkondigd. was, en will daar de kennen geben dat dit eene pro- afetie was, die op genoemde wijze vervuld werd. Jezus paste den twee en twintigsten Psalm op zich zelven toe, door wien te midden van zijn lijden aan het kruis, aan te vangen: » Mijn God, waarom hebt gij mij verlaten?” en de woorden van whet achtste vers werden werkelijk door de opperpriesters gebezigd wtoen zij hem beschimpten: »Hij vertrouwde in God” enz. Maith. XXVITI: 43. #Wanneer David zegt in den veertigsten Psalm: »Gij hebt geenen wlust gehad aan slagtoffer en spijsoffer; daarom heb ik lust o! mijn «God, om uw welbehagen te doen,” dan zouden wij vooronderstellen gdat hij alleen voor zich persoonlijk verklaarde, dat gehoorzaamheid *beter is dan offerhanden; maar wij vernemen uit Hebreen X: 5, dat wde Messias aldaar spreekt van zijnne komst in het vleesch, om de of- vferanden door de wet voorgeschreven af te schaffen en de zonde ge- vheel na te laten, eenmaal gereinigd zijnde. 