Algemene konst en letterbode
None
Algemene konst- en letterbode Digitized by Google t % ♦ Digitized by Google % ■*> f i ; Digitized by Google algemeene KONST- I * * EN * LETTER-BODE, VOOR HET JAAR 1813. I. D E E L. TE HAAKLEM, BY A, LOOS JES, P z. Tift Drukkrry van V. Loosjrs te Haarlem. (Lange Veeribaat W. g. N. 6.) Digitized by Google t r * k r t i V J* • p 0 I Digitized by Google A LGEMEENE KONST- EN LETTER*BOD VOOR'HET JAAR 1*13. < • • • 4 » ' , # iM. N°. r. Fry dag den iften January* * V - Votgens REIZRRLYK BESLUIT vin deft September i8il*‘ - ♦ is de Uitgaye van dit Weekrlad dcfinitlef toegeflean* B E R I G T E N. E/noet-ANO. De Akademie van Calcutta heeft federt cettt&e jaren vetfcheiden Wetkerii vergezeld van Ve r- taliogen en Noren, ten be hoe vc van hare Aziatifch6 en Butopefche Kweekelingen uitgegeven. Onder d et6- Werken inerkt men eene Overzetting va6 den Koran 4' in dc Indostanfche taal, op; een ander Werk in het Sanskritsch, getiteld: Hitofotefa dc Vishnu Satman , etl deszelfs Ferzifche Vertaling, onder den titd vanf An* •iari ScheW , door HusseiK Vaiz en Kashifi, Dezel- ve beefc mede twee Vertalingen in het Bengaalfche dia* lect laten drukken van de Indiaanfche Gedichteh do * Ramaija en Mahahhatat . De Katholyke Zendelihgetl van Si rani hebben raede veel yver betoond in het veN talen van gedechen van het Oude en Nieuwe Tes- tament 4 in Hyna alle de Indiaatlfche totigvallen. Een dezer Vaders heeft eefie vollcdigc Spraakkunst der Sans* kritfchc taal uitgegeven en ue Overzetting van eeti groot gedeelte van den Ramaija. Wat de Pefzifcha en Arabifcbe Letterkunde betreft, heeft men den Mir* bak y^walini en dne andere Verhar.delingen over do Arabifche taal pubikk gemaakt. Men heeft 00k tef L Dbsl, A per* Digitized by Google C 2 3 perfe gegeven een Ptrzifche. Spraakkunst , eenige TPoor- denlysten. dezer taal, een beknopt PcrzUeh cn s. Irabisch IVoordenbock en den GuJisian 9 met eene Vertaling en Grammatikalc Aanmerkingen. Eindelyk hebben de Aziati- fcbe en Europefche Kweekelingen de Fabelen van Efopus% naardenEngelfchen tekst, in verfcheiden talenovergebragt* D^ze Overzettingen heefc men in een Boekdeel byeenge- bragu hetwelk de Fabelen van Efopus in het Engelsch* Perzisch , Arabisch , Indostansch , Sanskritsch, Bengaalsch en Bri- b’hachas (de tong val der Vrajadofa) bevat. Jena. De Uhiverfireit dezer Stad , die zooveel door Ooriogsgebeurtenisfen van 1806 geleden heeft en ha„re herftelling aan de befcherming van Z. M. den Keizer der Franfchen en de onbekrorapen giften derHer- togen, v?n Saxen yerfchuldigd is, werd in den laatlten tyd Vis op nieuw voortgebragt. Zy had verfcheideo van hare beroemdfte Hoogleeraren verloren; dezen wa- ren overleden, genen hadden zich naar andere Univer- fneiten begeven. Zy werden alien opgevolgd en ver-. vangen door andere even aanbevelingwaardige geleer- den, als de Hn. Schott en Lorsbach, Hoogleerareu in de Godgeleerdheid ; Kieser, Hoogleeraar in de Gfi-< neeskunde; Dobereiner, Hoogleeraar in de Scheikun- de; von Munchow, Hoogleeraar in de Stenekunde enz.. Men .zai nog in deze Stad een’ groottn Scerreto- rem vestigen, De ipllellingen cn voorregten dezvr Uni- verfiteit bieven bewaard. De jjcnaifchc Ltitcratur Zci - ivng, die algemeen in Duitschiand gelezen wordr, y?otdt. by voortduring onder opzigt van Prof. Eich- uitgegeyen. Het getal der Studentcn is aan- zipnlyk; zy onderfcheiden zich door hunnen yver voof de Studied en bun goed gedrag. * /. * • * Augsburg. Men heeft onlangs aihier weder eene proef genomen met het model eener Brug, van buizen* mer.eene verwonderingwaardige naauwkeurigheid gego- ten door den Opzigter over de Koninklyk Beijerfcha Clefchutgietery, den Hr. Reisser, die van Siraasburg geboortig is. De boog heeft 153 duimen wydte; de ylakke rand der zyden is a lynen dik en de diameter IS lynen. Geheel het model iiaat tot de ware grootte jt evenredigheid als 1:9; het weegt 295 W en heeft last van 3 miUioenen g> gedragen. ■ Die model i$ . vep- Digitized by Google •» I c i J vervaafdigd naar de befehryving, wetke men vah yze* ren bruggen in Wjebekings Werk vindt. Het za! naar Wiebekings Landgoed overgcbragt worden, waar op last van den Stsats- Minister , de Graaf van Mon- gelas , het aan nieuwe proeven, in tegenwoordigheid van Leden der Akademie van Wetenfchappen le Mun* chcn, zal onderworpen warden. Groningen , den ii December 1813. By belluit van Zyce Excellence, den Senateur Grootmeester der Keizerlyke Univerfiteit, .in dato den 6 November laatst- leden,* is tot Hoogleeraar in de Leerftellige Godgeleerd- heid aari deze Hodge Schole beroepen de Heer A.Ypey* Oud - Hoogleeraar in de Godgeleerdheid en Kerkelvke Gefchiedenis aan de gewezene Hooge Schole te Har- defw\’W, die 00k deze beroeping hefcft aangenomen; eil Totks fn'pl aats van detf Hoogleeraar P. ABUEsctf, did tch^ef'v&lgetis voorfchrevtfn befluit tot Emeritus Pro- Jesfof was vefkla-ard gewonden ; doch des naehts tus- fcben <#en ro en 11 December laatstleden,’ in den ou* derdoih Van ' byna 77 jafeh overleden isfc* ; g t f * * - « * 1 *> 4 J* • I < * . ‘ * ,, / f I * • H * % ; Amst*er<)Am. De Eerfle Klasfe van het Hollandsdt fnftiru*jt van Wetenfchappen, Lettbrkunde en Schoone Knr.stein, heeft de openge^allen plaatfen van Corres** pondenten onlangs vervtild. Zy benoemde tot dezelvfl De Heeren : G. Cuvier, eon der vaste Secrctarisfcn van de Eerfle Klasfe van het Franfchc Infltiuut. H. A. Schrader * Hoogleeraar in de Krutdkunde te ’• Gottingen. Theodore de Saus$brB, te Geneve. Th. van SwinderBn, Infpecteur van de Gronin get Akademie. G. Moll, Hoogleeraar • in de Wit- en Sterrekunde ett Directeur van het Keizer lyk Obferv ator turn te Utrechf. J. P. ThoLEn , Oud . Hoogleeraar in de fVis* en Sterre • kuridc te Franekcr .• - G. Barker, Hoogleeraar in de Ontleed- , Heel- en Vet* loskunde te Groningen. A. van *BemmE'T,kn, Onderwyzer in de ' Natuur- en JViskunde by de Fundatie der Vrouvrt van Remvtoud4 in Jen Haag. : A a 1ETS I Digitized by Google C 4 5 4 I E T S OVER SALZMANN, i y n •KARAKTER en JNSTITUUT- Very at in ecncn brief van den Hofraad j Gutsmuiiis. * * ,fsAvonds op, het Reforma defeest verHet een braaf man deze wereld en flapte over in zyn eeuwig Vader* land. Salzmann ontfliep den 3iflen October 1811* ’savonds ten elf ure, en eene ontelbare menigte vail goede raenfehen in Duiischland niet alleeny roaar iq verafgelegen gewesten .der aarde, gevoelen het verlies van den opregten, met zoovele 2ieIsvermogens be* deelden Duitfeher, die Zyn leven,rin den Srengrten *» des woorda, der wereld ten beste gaf, en aileen zyn genoegen fchepte.in de vreugde, die uit. die toe* wyding van zich zelven aan haar, die uit zyne werk* zaamheid en de edele bewostheid daarvan ontfproot, *' Sedert twee jaren was by meeren meer aan fukke* lingen onderhevig. En geen wonder. Door eene lange reeks van zorgen en arbeid was hy wel vele gevarea doorgeworfteld, tnaar deze* ftryd had hem echter zeer veei gekost. De pchtdoffe plaatfte zich, in den laat** ften tyd zyns ievens, meest op zyne edeler deelen. Een asthma eindigde zyn aardfehe leven in den ouder- dom Van 68 jaren. I5ui tenge woon kahrr en zacht wag zyn einde;- een Aartsvader, niet flechts onder de Duit- fche Opvoeders, maar, dat my zoo rterk trefc, een Aartsvader van zyn Geflacht, v*n nog 13 levendige kinderen, van welke *er 10 tegenwoordig waren, van 37 klein- en 12 achterkleinkinderen. Welk een fchoon tooneel voor/den man , die van het huisfelyk geluk :begrip en voor hetzdve gevoei heefr. Ik heb met den edelen overledenen het fchoonfle ge- deelte myns levens, de laatfte 1 6 jaren doorgebragt: ik C 5 5 ik heb hem door en door leeren kennen. De heuvel van zorgen, onder welken hy zyn ScAfiepfcnt/ia/ fchiep* zag ik aan als eenen berg, (lien niet Jigt een ander op zyr.e fchouJers zou genomen hebben. Maar hy nain dien op zich, tn torschre dcnzelven met a lie blyken, dat hy tegen dien last was opgewasfen, midden on- dcr de zich opcenhoc 'pende erbarmelyke aanmerkingen van alledaagfche menfchen, die verwachrten, dat hy bezwyken zou , daar zy zich van zyne kracht geen denk- beeld vorracn konden, of die het uit gemoedelyke be- ginfels wenschten. Hoe Iigt zr<u het hem gevaJlen zyn, om onder de befcherming van renen edelmoedigen Vorst en door de hand van deszelis eddtn Staatsdienaar de • hoofdzwarigheid , het daaritellen namelyk van een kost- baar Gebouvv , geheei te boven te komen. De edele Vorst br»od hem ook hierin de behulpzame hand , en ieder zou dezelve, in Salzmann’s plaats, met drift hebben aangegrepen; maar (lechts wemigen vereecigen met eene zoo groote mate van beficheidenhdd , eene zoo regt mannelyke en vaste geaardheid , als het ka- rakter van den overledenen eigen was; en nechts wei- nigen zyn zoo genegen, als hy, om volgens den in- druk van een aangenaam gevoel te handelen. Waarlyk de drie letters D. D, u . H. (Denken , Dulien und tlan* dtln * Denken, Verdragen en Doen) waren door hem niet pro forma boven den ingang van zyn in/lituut geplaatst; neen zy kwamen uit het bwnenfte van den met zulke fterke zielsvermogens begaafden man voort, als bet ccht kenteeken van zyne denkwyze. Op eenen half woesten berg fchiep hy zich zelven de tegenwoordig zoo fchoone ligging van zynen werkkring, om dus op zyn zelf verkregen cigendom gchecl onbepaald vry fpel te hebben met zyne ontwerpen. Een tweede, zynen geest zoo oorfpronkelyk eigene, trek beftond in het vermogen van helder en gemakke- lyk te denken, en het klaar voortlellen van zyne ge« dachten. Deze eigenfchop, die in alle zyne Schriften doorftraalt, kwam hem byzonder als Opvoeder te ttade. De jeugd verttond hem fnel, en de jeugdige drift be- grcep gewoor.lyk teriiond de trdfende beelden en ge- lykenisfen , waardoor hy kort cn kunfteloos, maar altyd venasthnd en met nadruk, de zaken aan haar voorttel- de. De diepzinnige oppervlakkigheid: van den tegen- woordJgcn tyd ftuitte hcra dikwerf zeer tegen de borst: A3 hy Digitized by Google C ) fiy geloofde, dat men dat, hetwelk men regt verftond * ook, overeenkomftig de eigenfchap der menfchelyke fale, klaar kon zeggen. Salzmann was zoo onverraoeid en regelmatig werk- gaam, als ’er maar weinigen gevonden worden. * In de d6 jaren weet ik flechts d£ncn dag, op welken zyne werkzaamheid volkomen geftremd was; en dat was de . dag «*- zyns doods, daar de ligchaamszwakbeid hem als boeijen aanlegde, doch toen nog niet in rtaat was, hem aan het bed te kluisteren. Het getai zyner Schrif- ten is niet gering, maar zyn hoofdbedryf is de in wer- king brenging of verweze.nlyking van zyn denkbeeld over het opvoedingswezen , door het Inftituut, dat hy oprigtte; het zyn de brave mannen, die hem byna in alle landen van Europa, van de Yszee roc den Taag en van het Carpatisch Gebergte tot den Teems en de Atlantifche Zee, ja over- dezelve hunne opvoeding dankzeggen. Verre het grootfte gedeelte van dezelve, ja ieder hunner , die rtiet te fpade kwam , of • te vroeg heenging, heeft Salzm ann’s gevoel voor Waarheid en Regr, voor Deugd en Godsdienst, heeft den geest der menschlievendheid, eene juiste befehou* wing der, wereld en waardering der menfchen in de wereld mede genomen, en daardoor zal de Geest van £ai>zmann altyd zich blyveo verfpreiden en voort- werken. Veel zachtmdedigheid en geduld was de eigenfchap van Salzmann’s karakter. Slechte gedachten en he- vige aanpnkkeiingen tot gramfchap veraehtte zyne man- nelyke geestkracht; hy knakre dezelve, gelyk een fter- ke pen rict aan ftukken breekt. Zelden of nooit zag ik eenen man, die zoo veel heerfchjppy over zich zei- ven bezat. Hy behandelde gevolgelyk met toegevend- Jieid alien, die ‘hem omringden; maar hy was niette- xnin onbuigzaam, wanneer het aankwam op de verds- diging van pligt en van het goede. Deze trek maakte hem tot eenen echten vaderlyken Opvoeder, die in den • besten zin des woords by zyne Kweektljngen wist te geven en te nemen. Zyne liefde voor de Jeugd was aan zyn hart natuurlyk; ongeduldig werd hy niet ligt, daar hy zich lang in den orogang met kinderen geoefend po de beweeggronden van hunne handelingen groedig had nagefpoord. i Deswegens was hy ook meer de ’Vltfdediger,. dan de flefchuldiger der Jeu-jd. iXooit \ « t .. . bio u- Digitized by Google 4 C 7 > bfonken zyne oogen helderder van vfeugde* dan, afs hy zich omringd zag van brave en vrolyke Kweekelingeik Nog in den vooravond voor zyn overlyden, toen aarde en wereid uit zyne brekende oogen verdwenen^ gafhy van dcze zyne iie&le voor de jeugd onder de voortlu- rende benaauwdheden zyns ligchaams nog zigtbare bly- ken. Jk fprak toen met hem voor de laatlte maal eg fcheidde van hem voor altyd — toen hy zyne bevende band naar eeneo kweekeling — een zyner jonglle klein- kinderen — uitftrekte en het handje in de zyne vatten- de, fchooB zwygende* zeide: Kleine Engel! gy kora* cn ik ga ras been, — Ik naro affcheid , opdat dit beeld door geen’ anderen indruk zou worden uitgewischt, her was een echt Salzmann's beeld. \ Ik zou hier kunnen eindigen daar de bedoeling hieir geheel met is, om eene volkomene af bedding van den edeien afgeftorvenen te geven, en echter ryzen *£r in xnynen geest nog zoo vele trekkco van zyn karakter op* dat bet my bezwaarlyk valt, om hier derzelver mede- deeling te ttaken. Salzmann bezat een hart , ten alien, tyde en voi- vaardig tot den byftand van noodlydenden genegeq. De gehede omftreek is vol van dat geen, wat hy in ftilte aan honderden deed* Evenmin ate by gewoon was te klagen, evenmin kwam *er ooit een woord van zyne weld adigheid, aanongelukkigenbewezen, over zyne lippen: in ftilte zorgde hy voor de genezing der krafc- ken, voor het aan het werk hdpen van verlaten kna- peo, voor de onderlleuning van verarmde farailien: hy deed meer, dan menig fchatryk man durft ondernemen. Na dezen trek laat het zich begrypen, hoe hy zyn Iti- ftituut, wel als een voorbeeld van eenen uitftekend goe- denhuishouder, maar zonder eigenbatige bedoelingen be» minde , hoe hy groote geidfommen, niet eigenbatige als aan ketenen legde, of met een bekrompen hart op- floot , zonder dezelve ten beste zyner Stichting aan te wenden. Dat zy, welke, wanneer ’er van byzondere Onderwyzings • Intlituten gefproken wordt, zoo gaarne finantiele bedoelingen daarby in het fpel brengen, Salz- makn’s naam daarby nietnoemen, zoo zy geene groote onregtvaardigheid begaan willen. Da plegtige ftoet, die hem op den gden November ten grave geleidde, zou hen, zoo zy aanfchouwers geweest waren , van het te- £endecl * overtuigd hebben, Het is niets zeldzaams* bet . . A 4 tttf? Digitized by Google C I ) treffende van zoodanig eene plegtfgheid te gevoelen* wanneer zich honderden by zulk cen* trein voegen* Ook hier verfchenen ter dier gelegenheid zes of acht bonderd menfchen uit de nabygelegen oorden. Maar op het aanfchyn der meesten blonk duidelyk de deel- oeming in het verlies van eenen braven man door, en opdat van zeer velen het fmartelyk gevoel over hunnen verloren weldoencr. De zalige rust naast eene der waardigfte Duitfche vrouwen,, naast zyne gade, die bem geen vol jaar voorging, op eene zyner geliefde plekken, aan den rand van een bekoorlyk boschje, door eenige boomen befchaduwd. Zelfs niet de eenvoudjgfte fleen zal zynen naans noemen; hy wenschte flechtseeneu yiicrbtom op zyne rustplaats, zonder zich over dezen wensch nader uit te laten. Ik waag hot niet, om de ?innebeeldige aanduiding uit te leggen, of te verkla?- ren , waarom Salzmann juist dezen heester uit- kooa. Ik weet flechts, dat by voor lange dezen boom zeer hoog fchatte, en vind daarin het zinnebeeld van den ftillen weldadigen man, die op zyne bedry vcn zich • Uiets laat voorftaan. Ik weet, dat Salzmann die was; jnaar bezWaarlyk is het de redeq zyner keuze te geven. Hetgeen de familie van den voortreffelyken man erf- de, beftaat — de fchoone Stichting van vyf afzonder- |vke op een hoogte liggende Gebouwen en een digt daarby gelegen Klein Landgoed, daaronder niet begre- pen — niet in eene geldfomme, die menig een, welke inders in geen opzigt met hem te vergelyken was, in zyne plaats zou hebben opgelegd. NeeuJ de erfenis beftaat in den goeden naam by alien, die van nader by met de achtergdaten familie van den overledenen in kenoisfe ftaan. Het is een gceuelyk erfgoed , dat ik niet wel in het breede befchryven kan , doch dat ik met twee woorden zal zoeken aan te duiden : een allezins fccfelyk ’willcti en een Jang voorbtreid lunticn. De eer* biedwaardige man liet het alien den genen na 0 die in gedurige verbindtenis met hem ftondrnf Op deze wyze werd best en reeds jaren lang aan de voortduring van zyn Inftituut gearbeid ; ja al ware gyn dood reeds eenige jaren vroeger voorgevallen, de jinftandhoudihg van hetzelve zou dan verzekerd gewcest ^yn. Thans ftaat zyn derde Zoon aan het hoofd van die aangedifd Familiegoed , dat dour Salzmann’* regt* fcha* Digitized by Google C 9 5 * M firhapenheid en zyne bewezene trouw, als Opvoeder der Jeugd , een gemeenfchappelyk Goed van het Dtiitsch Vaderland gewordcn is, ja van alle daarin dednetnende gewesten buiten hetzelve; en alle die mannen, welke eene lange reeks van jaren door liefde en ventuag- fchapping aan het werk van Salzmann verknocln wa- ren, blyven daaraan onlosmakelyk gehecht. Salzmann vermeeJ het weldra na . de opening van zyn Intlituut (1785) daarvan by herhaling te fpreken. Het laat zicb begrypen, waarom. Thans, d lar herzel- ve een nieuw tydpeik begint, zou het wd niet met de befeheidenheid Itryden en met den wensch van velen overeenkomen, ecn naauwkeurig berigt daarvan te ge- ven. Ik kan hier flechts met weinige woorden de geest van hetzelve is by voortduriog die van Salz- mann; eene ongedwongen leiding by eene llipte af- wisfdende orde van werkzaamheid en genot ; een vro lyk familieleven even ver verwyderd van verzwakken- 'de weelde als van eene lage levenswyze; van vercroe- telende behandeling als van gtilrenge fchooitucht; van dagelykfche verilrooijing en kloosrerlyke nauuwgezet- heid; cen welingerigt Familieieven in de vrye natuur* vervreemd van mode- dwaasheden, en door werkzaam- heid veraangenaamd ; zorgvuldigheid voor het oorfpron- gelyk en individueel eigene karak'er, zoo verre dat zorgvc/d/ghdd vereischt; wejgekozen oei'ening van den gecstelyken mensch in ieder opzigt; by de ware ichau ting van den phyiifchen zander overdryving; een ge- durig ftreven naar welgegronde wetenichappdykc ken- nis; volvaardige aanneming van het oeproefde, maar verwydering van paedagogtfche dweeperyen. — We- gens de inrigting van het geheel kunnen Ouders tn Voogden, ten alien tyde, onderrigt omvangen door eea ^edrukt plan, hetwelk hun wordt tnedegedcejd. i ben hay n by Schncffenthal in Gotha. l\ov. 18 it. 4 - NIEUW- UITGEKO MEN BOEKEN. 5165. Infraction far la religion, par demandes et far reponfes. 1. Vo i. in 8°. s * 6 demie, iird a J4CO exempt Impr. de la Ve. Seydel , 2 Leuwar'e. * 5 1 go. I* Hist oi re univerfelte , divijee en themes , par G. G. bsEDOW ; traduile de L' *4 llem and et du Hu Hand at s. A 5 la Digitized by Google f 10 1 In 8°. de la fetiilles, tir£ a iooo exempl. Impr. de Pieper f at Amfterdam. Chez C. Timmer , a Amfterdam. f : - 1 1 5229. Epistola IIenrici Constantini Cras, ad Hiede'’*- mmum de Bosch, etc. In 8°. 2 fnl. 400 exempl. Impr. C r. van Tyeny AntftelaeJami. conft. fr. o- 30. * 5249. Leer en Leesboek over de eerfte beginfelen der Noodzakelykfte Wetenfchappen, II. Stukje. (Oer de Keo- Jiis der Aarde ). Drukk. van Herdingh en du Mortier re Leyden. 9} bl. opl. igoo exempl. By D. du Mortier tn Zoon aJdaar. /*:- 10 • : m 5250. Flora Batava, of Afbeelding en Befcbryving van Nederlandfcbe Gewasfen, alien geheel nieuw naar *r leven ge- teekend, gegraveerd en gekleurd, door en onder opzigt van J. C Sepp en Zoon, en befchreven door Jan K^ps, Commis- faris van Landbouu* enz. 42fteUitgave, m 15 Platen. In 40. bl. Drukk. van Brouwer te Amft, , By J. C. Sepp en Zoon aldaar. f 2 - 10 - : Dezc Uitgnve bevat de befcbryving cn afbeelding van de Achillea Millefo- lium (genieen Duizendblad); Origanum Vulgate (gemeene Orego of witde Majolcin); Anthcricum Ospfragum (nioeras Antericum of Egelgras) ; Orchis Hi folia (twctbladig Standclkruid of Balletjeskruidj cn Scabiofa Sttccifa (moe- I2i Sclmrfikruui of DuivelsbeeO. 5253. Eenvondig Onderwys in den Godsdiensr , enz. In 120. 4 bl. op). 2500 exempl. Drukk. van Brouwer te Leeu- V'arden. pr. fr. o- 50. 5254* Thalia tn Melpomene, I. DI. in 8°. 3! bl. opl. 550 exempl. Drukker. van Esveldt - Iloitrop te Amfterdam. pr. fr. 1-75. *5255. Raridgevingen aan myne D^chter , door J. N. BourL- xv, uit het Fransch door M. Stuart. Ilde Deel. In 12®. 10 bl. opl. icco exempl. Drukk. van Brief te Amfterdam. By Maa stamp aidaar. f 2 - ; - : * 5256. Almarach der Mufen en Gratien, aan Vriend- febap , Liefde en Kurst gewyd 18*3, In i6#. 4| bl. opl. Sco exempl Drukk. van Maas tamp te Amfterdam. By ctnzelven. f 1 - 1 0 - : 5257. Zedelytc onderwys voor kinderen , door J. P. Jungst enz. In 8°. 5 bi. opi. hoc exempl. Drukk. van Thieme te Zuipnen. * 5258. Leerboek der Ateemeene en Artfenykundige Schei- kunde, door J. F. Vryneer von Jacquin. i\aar den vierden verbeierden er. veel veimeerderdcn druk op nieuw vertaald d<or G. Plaat lfte Deel. Gr. 8#. 24* bl. opl. 1 ico exempl. Drukk, van ff. Britt te Leyden. By yd. en J?. Honkeop aiJaar. f 3 • : - : * 5261. Franfche Lees - en Verfaalboekje, door R. van per. Pyl enz. In ia°. 5J bl. opl. J500 exempl. Drukk. van ilofjcrs te V Heriogeuboscb. By Blusfd en Zoon te Dordrecht. - 7 - : Digitized by Google C II 3 5262. Leetrede ter nagedachten’s van den WH Eervmfr digen, enz. In 8*. 2* bl. opi. 200 exempl. Drukk. van Brouwer te Leeuwarden. pr. fr. 0*85. 5263. Het C^meleon, Blyfpel. In 12*. 6 bl. op!. 430 exempl- Drukk. van H. O. Brouwer te Amfterdam. pr. fr. o- 80, 5264* Het TurfiChip van Breda, Hutorisch Tooneelftuk, enz- In 8°. 6\ bi. op!. 5C0 exempl. Drukk. van Mart te Amfterdam. * 5265. Homilien over verfchillende onderwerpen , meestal nit de Byb. gefchied. , met eene verhaudeling over de Homi- lien enz. door W. G. Reddingius. Gr. 8*. 17} bl. opl. 450 exempl. Drukk. van fV. Zuidema te Groningen. By den- xelven. f 1 - 16- : * 5266. Manier van Procederen in civie!# zaken , voor de Gercgtsboven en Regtbanken in Frankryk, gevoigd naar het Fransch van den Heer Berriat-Saint- Prix door Mr. J. van der Linden. Gr. 8°. 33 bl. opl. 8oo exempt. Drukk. van y. Rays le Amft. By denzelven. f 3-:-: * 5267. AimaDak van Vernuft en Smaak. In 32*. 9 bl. ©pi. 500 exempl. Drukk. van y. Breetnan te Amft. By de Wed. y* D6U aldaar. fi - 18 - : 5269. De Koepokmenting enz. door Kesteloot. In 32*. 4| bl. opl. $co exempl. Drukk. van y. y. Stuerman te Deitt. U1TTREKSELS en BEOORDEELINGEN. Reisbeschryvingen. jianteekeningen op eene Reize van Parys naar Nape/s door het Tirolfche en van daar door Zwitferland en langs den Rhyn terug naar Holland , door Adriaan van der Wilugen. Met Platen. ifteDeel, io gr. 8°. Te Haarlem by Lootjes Pz . 1812. vm e.i a6 9 bl. Gelyk het byzonder aangenaam voor Landgenooten is el- kander op vreemden bodem aanterreffen , en al het beziens* waardige gezamenlyk te befchouwen en te beoordeelen, — daar hoe wyd hunne gevoelens mogen uiteenlorpen , hunne ftnaak voor het fchoone, edele en goede onder dezefde locht- ilreek ontkiemde en zich vestigde ; daar zy zicn Heeds de- Zelfde voorwerpen herinneren , wsarmede zy het belchouwda kunnen vergelyken; daar zy eindelyk elkandtr heter verftaan, meer alles uat hetzelfde ooepunt bezien; — zoo moet voor nem, wiens beroepsbezigheden het niet towlaten , vreemde landen te bezoeken , een Reisverhaal van een zyner Landgerrooren derwaarts bovenal welkom zyn; welkom boven d<it van vreemdelingen , die hem wel kunnen bekend maken met by* ^nderhedefl io bet aigemeeu , docn 00k vele vcrmelden , voor hem C i» J fiem van weimg belong, en andere over het hoofd zien, die . hy zyne ppndacht zou waardig keurtn. Wy verheugen ors uit dien bocfde , n*H?zeer goede Reisbe- fchryvingen van. vreemden door ors gaarne peleZen worden , dubbeld, wanneer wy van eene oorfpronkelyk Holiandfcrus r Reize kunren vertlag dnen , waartoe wy ecbter wt-inig gele— •genheid hefcbeu , d*ar id dit vak wd her roinfie door onze Landgenooten geleverd wordt. Behai ve deze jianieekenin- gen immers, kan men daartoe onder de in het jaar j&i2 uir- gekomen Werketl niet brerpen dan hft Tweede Deei van de Jongs Derde Reize naar de Middella n djc h e Zee. War de redea van die fcbaarscaheid zy, llaai ons thins liiet te on Jerzoeken f mapr wy uillcn in bedenking peven, of onmededeelza.imheid , op ware of vaifcbe nedertgheid - gegrond , ( waarover , men zich by fommige vreemden niet ligt beklagen zai ) by onze Landgenootcn nier ruimfchoo»s daartoe bet hare toebrengon, Jioe bet zy, de Heer van der Willigen is bier van niet te befzbuldigen ; by zyne vroeger uifgegeven Reize voegt bv nu deze jfanteekeningen op eene Reize van Parys naar Na - pels i en (choon de iheken , die hy doorreisde, niet order die te tellen zyn , waarvan wy nog weinige berigten bezitten , zou men hem onregt doen , uit dien boofde , op zynen arbeid jnet een rnvcrfchiliig of verfmadend oog.neder te zien. -Wy irttfen toch ve!e oyzonderbeden h er aangcieekend , die men elders vergeefs zoeken of zoojuist befenreven vinden zou , en zoo wy ons met vergisfen bebooren aeze, siantcekeningen under die foort van Ro>sbefchry vingen gerangfcrnki te worden, die vooral bare waarde ontleenen van de wyze van zien des Rcizigers, van den iodruk , die de onderfeheidene voorwer- pen op hem maken , en van de manier, waarup hy dezen in- druk weet te Defchryven. Die eenigzinsmet dedenkwyze en fchryfmnt v.in den Hr. van WiLUGFN bekend is, behoeven wy bvna niet te zeggeo, dat by weder alles als eeo Hollander bezier , en op de hem byzonder eigene, niet onbevallige, wyze verhaalt, en dat dus zy re landgenooten , meer dan eenige andere, (Ioffe tot aange* Mara en afwisfelend onderhoud in zyne Aanteekeningen zuU. leo vinden ; en dit zyne aandacht zich dikwyis op voorwerpea vestigt , waar by vreemdelingen niet zouden ftilftaan , maar waarin zy, even als by, belang zullen ftellen. Om bun ech- ter met dit Werk eenigzins nader bekend te maken , zullen wy eenen korten inhoud van hetzelve geven , en eene enkele proeve uit deze Aanteekeningen ontleenen * opdat de lezer zetf in (last gefteld worde, ons oordeel in dezen tea toetfo, te brengen. Wy achten ons ontflagen , om dien inhoud eenigermate om- fhodig bier intelasfchen , daar reeds elders (t) hierin voor- zien is, en vergenoegen ons dus met den reiskoers optege- ▼en. In Maarr van. 1805 begaf zich de Hr. van dek Wio*. ugen op reis, verlatende Parys, en den weg raar Straasburg iouaande; in dezer voege maakt hy zyn oogmerk in de loleU ding bekend : • ■ . ^ ,, Na bet feboone jiargetyde van 1804 grootendeels te beb* ben doorgebragt met de befehouwing van een jnnmetkelyk gedeeire van Frankryk befteedde ik , te Parys terug gekeerd zynde, den daaraanvolgende winter, byzooder aaa bet vormen van een ontwerp voor myne aanftaande reis naar Italic 3 Zttitjcrland en Duitschland J en het zoo veel mo* gelyk lezen , opfpjren en opieekeneu , van al betgeen my dien aangaande dienftlg zou kunnen zyn. Nu begon de aangename lente, en dns de tyd om dit myf! ontwerp uit te voeren te naderen; doch daar eene drkke fneeuw de gewone bergwegen der Zwitferfche Al pen nog be- dekie,' verkoos ik om myne reis door her Tirol fche te ne- men , en Zwitferland by het terug keeren uit Italic 3 iA een daar toe gdchikt jaargetyde, re bezoeken.*'* De Schryver befteedt zyne eerfte afdeeling (bl. 3 — 23.) aan de ft reken tosfehen ’P«*fys en Straasburg.. De volgen- de bardeli over Straasburg allecn ( bl. 24— 39. ) In de derde wordt de weg tusfehen Straasburg eo Stutgard befehre* ven; r * Ct) Tydfchrift van ICunftcn en Wetenfchappen van het Dcpartement dtr Zuiderzee, 1812. N°. XI. hi. 504. (*j /je myne foeiz* door Frankryk , by den Uit^ever van dit werk, hstrltm 1805. ♦ w • > * . » r c n r ten ; In de vierde * Sttitgard afzonderTvk befchouwd (bid 40 — 55. ) In de volgende voert ons de Reiziger over Ulifi naar Augsburg, en (hat vervolgems by de laatfte Stad fTi! Cbl. C6 — 74. Daarop leverr Munchen , de Honfdlhd van.Beije- ren, rtoffe rot eene afrieeling , waarna de ftreken rusfeben die Stad en Infpruck befehreven wordvn < bl. 75—94). Van In- fpruck volgr tin 00k eene korte afzonderlvke befehouwing* waarna de Schryver den weg naar Botzen inftaat, en , van de tusfcherliggende plaarfen melding gemaakt. hebbende* oofc byZonder by Botzen ftilfhar (bl. 95 — 114). De weg tufr* fchen Botzen en Verona btfehreven zynde , fpreekrdc Schry- ver omfhodiger van Verona zelve; dit verlatende vertrekt by iraar Venetie, en befteedt zoo wel aao de tusfcheniiggendw ftreek als aan die voorname Srad eene afzonderlyke afdeelingr (bl. 114 — *77)«- Vervolgens fcegeeft zich de Reiziger van daar over Loretto naar Spoleto, en van Spoleto naar bet aU oude Rome; wordende bet aanmerkelyke op dezen togt if* twee afdeelingen aangereekend Cbl. 178—217). Gelyk men1 Terwachten kan, venoeft de Hr. v. d. W. eene poos by trie zelve, maar flaat echter , daar hy op zyne terngreis bet nog eenmaal* bezien konde, Tpoedig den weg naar Fondi in*, cn van daar naar Napels, bet hoofddoel zyner reize, befehryfe Jtatusfchen alle de tusfchengelegen plaarfen ( bi. 218—369 )* en zoo brengt ons dit eerfte Deel niet verder dan tot Napele zelve, waarvan wy de befehryving in een volgend Deel ver* wachren,- dat ons 00k reeds is ter hand gekomen en waarvatt wy cerlang verllag znilen doen. C Het verve /g en Jlot hi erne.') • 1 » , ' K U N S T E N. * *. | Wurtemberg. De beroemde Beeldhoower, deHr. Danne*. KER , die tegenwoordig de eerfte Kuuftenaar in dit vak in Duitsch- iand is, houdt zich dit oogenblik bezig met de vervaardiging van twee nieuwe marmeren Standbeelden , een befehaamde Cupido eneene jiriadtiey die, zoo het mogelyk is, zynen jocm nog zullen vergrooten. Zyne werkplaats be vat de be* langrykfle Kunstftukken. , • «• TOONEEL- ANECDOTE. « — * — Den pien December 1. 1. is *er in het Thedtre Ftangaif ieis vocrgevallen , dat de geheele volgende week ftof tot vela ?;fprekken opgeleverd heeft. De beroemde Toonceikunftenaar alma, reeds lang verbitterd op den Hr. Gf.offroy, over deszelfs vrymoedige en geftrenge becorJeelingen wegens de uitvoering van eenige zyner rollen, heeft zich niet omzien van Digitized b y Google fjn op dicn dag aam diet) Heer openlyk zynen euvelmoel tar viiSen koelen. — Voornamelyk fcbynt de fchoen hem daar te wringen , dat de Hr. Geoffroy hem verweten heeft, dat fom- lyds zyn fpel niet met de natuur orereenkwam, hoe het zy,- de Hr. Geoffroy befcbryft het geval op de volgende wyze, cd wy gelooven voor de waarheid daa r van den zefcerrbn g rood I te hebben : immers de Hr. Talma heeft op de zeer fcherp- zumige ▼erdedigiog van Geoffroy reeds geatitwoord, miar de caadzaak niet ontkend. „ Ik zat (zept de. Hr, Geoffroy in’ her feuilleton van het Journal de /' Empire) in eene klei- De i*»ge , gelyk vipers, vry digt by het tooiieel , met drie an- dere perfonen. Men fpeelde het eerfte bedryf van la Re- vanche j en dit fluk vestigde onze aandacht ge'neel , toen eens- kiaps de loge geopend werd, en een man norscbineene woe- dende hooding eo met een verwilderd oog binnentrad , even ala Hamlet door het fpook vervolgd of Orestes door razernyen pRkvield wordende. Gy Zyt het wien ik zoek , zeide hy tot ay, my de hand flerker, dan ooit een vriend doet, drukken-* de, ik gevoeldc zelfs, dat de hand , die de myne drukte* met zeer fcherpe kbauwen gewapend was, zoo als de Dich- ters aan de ooderaardfche vorsten verleenen. Een vry zware knb is de eenige kwetfuur, welke ik in dit gedenkwaardig gevecht bekotrien heb, en ik draag daarvan noch het roemryk lklteeken oliu Maar men moet mynen geduchten vyaod be- cordeelen naar zyne meening en niet naar de daad. Vertrek kerhaalde hy op eenen tragiekeh toon. Vertrek gy zelf; en weldra verdreven: wy den, vyand. van de plaats, waar hy by vrrrasYitvg was ingekomen ; hat waarlyk. eene zeer gemakke- lyke heldendaad -was. • Wat wilds gy dat hy tegen vier deed?, — Dat hy vert r ok. Van de vier waren 'er twee trouwen. en bcfluitende, dat hv ru mmrner meer van hem fprekenzal* noch coed, omdnt dit hem de fchyn van Jaagheid zou ge- vcn , roch kwaad, omdat.men dit aan vmakzucht zou toe* fchrvven. Wy zullen ors wei w^chren, zondcr nadere inHchtingen , hierin uiifpraak te doen en vergenoeter? nns met her Holland- • fehe.rpreeVwoord hier te eiodigen , v>sar /wet kyven hebben beulen fchuld. # 1 1 • • » STERRE- rn WEF.RKUNDIGE WAARNEMINGEN. r * ■ * • .Trevino. Den s^en November!. I. heefr men te Porde* flora verfchciden fcnokken van aardbevir.g gevoeld, den Clerk* fieu werd men een uur na middernacht gewaar.. V * • W£ERKUNT>IGE WAARNKMINOBH* \ • f BAR©- l8l2.< mr- Dec. 1 TER.. n uit 1 THER-r MOMA- TFR. EN H A . W1NTV STKKKK A RLE M* 1 LOCHTRi CASTRLD- HETTY. 'fa©* ©4! i 23 <3©* >4 /. an. a * ' 33 1 0. 2. 0. , :*5 ! 0. 2 6 » 0. Z. 0. 1 bcwolkt; omtrent betrokken; ices dampig; ’savords hclder< f3<* 24 1 24 <30. 3 13° 4 1 28 • . 0. n. 0.. £ 1 — 1 , 1 betrokken; lets dnmpig. \ f3©« 34. | *9 i o. t. w. j 25 <30- 34 j 25" I n*o. fielder. <30 4$ 1 t 164 t * f 3° 3 26 < 39. 34 ■ 1 t30. 34 1 29 3*4 , 334 0* t* z« w, t. z. *. W. bdtrokken ; lc(s fiiccuw. » ■ C3o 44. j 354 j n. | bewolkt ; mec5t rtntrcnt 2 7 <30.4! . 38 1 * j bctrokken; ’.savor ds (30. 4 ' 3g . f N.v. * icls repenaclnig. ' C30 34 «8 <33. 34 . is ©- ,3 » > 35 \ vv* I * 39 S w* t* N. * 39 . ' w, 2. w. betrokken; *s nachts regen en wind. (30. 2J *9 .<3©- *4- «©• c$ | 4 ©4 sh W. t. N. W. t. 2. * zeer wiodrig; betrokken. • t ’s Nachts io gradcn. T e Haarlem, bt *A. LOOSJfcb’Pz. Tea Drukkerv van V. Loosje* te Haarlem. (Damfliaat YV. a. N. a.) i Digitized by Google AlCEMEENE KONST* tx ETTER*BOD ♦ t • t * VOOR HET JAAR 1*13. ■ ♦ ■ » 1., -BT. ; -A, , . V JSi ‘ • ■ • ^ -• - ^ N°. a. Vrydag den *&ficn January* - • ■* - •- • - * VoijCns KEfZERLYK BfeSLUIT van den l6(icn Septeftb « iSrt, If <U Uitgavt vau dit Weekblad dtfinUitf tocjcftaeH. « B E R I Q T E N. B- ■ • oRDEAtji. De Maatfchappy def Wetenfchappfi* 4 frasnje Lcr.etcn eh Kunften had vo or de defderoaal dd Prysvraag hcfhaaldi Welke nijddelen zyo *cr, otii dd Schouwburgen tot de verfyning van dtn fmaak cn de verbetering der zedenste doen ntedewerken. Zy v&enscht zieft geluk met hare vblharding; zty ontving Vyf Verhandelingeri , van welke N°f t,9 geteekend: Quand tl est dangereux * de peindre let hommes telt quils font , tl faut Us reprtfenter tels qu’ils dcvroictol lire, den Prys venyierf. De Schryver daarvan is de Heer Alexis DelvlA, te 'PatyS. Van N°. 3., ter zinfpreuk voerende: Omme tulit punctum fi ta* werd loffdyke melding gemaakt* alsmede van N°. met dit vers van Lafontajnb, geteekend: Que It bon fait toujour $ camdrade du beau. De Hr. Franqois is Schryver van N°. 3 ; de Hr* Faurb Laubar^de de Zoon Van N°. 2. De Vei* haodeiihg met de fpreukf .... Altetiui fle Altera potcit optm res , et confurat amici. ( Horat. de art. poetf) l Dul Id van % Digitized by Google C If-J • * van buitenlan Jsch , kwam te laat in* om mede flaar den Pry s te dmgen. De uitgeloofde Prys op eene Lofrede op Pierre Charron werd aan den Hr. Tar- get toegekend. — Geene der andere ingezondeo ftuk- ken keurde de Maatfchappy echter de gewone Aan- moedigings Medaille waardig. i * * * Marseille. In de Openbare Zitting, welke de Akademie dezeT Stad den soften Augustus 1. 1. hield* werden weder zeer bdangryke voorlezingen gedaan , en op nieuw pryzen op pfaarfelyke onderwerpen uitgeloofd* By deze gelcgenheid ktnde zy den Hr. Jean Louis Pons, Opzigter over het Keizerlyk Obfervatorium al- hier,.eene Aanmoedigings- Medaiile van 150 Francs toe, wegens zyne ontdekking, op den soften July ge- daan^van eene kleine Komeet, die naar eene Nevel1- fter geteeju Het is de zestiende, welke de Hr. Pons federt tier) iaren ontdekte, en de tweedemaal, dat de Akademie hern een dergelyke aanmoediging waardig Haarlem. Het vplgend Stuk over eene ligchaams- oefening, die finds eenige dagen van dezen vroegwt en vry ftrengen' Winter zoovele . onzer landgenootea van beide firkftn vermakelyk of nuttig bezig hield, by ©ns ontvangep zvnde, en ons overtuigd houdende, dat de daarin ontvvikkdde Theorie van het Schaatfenrydeo op zeer goede lessen, den opftdler in zyne jeugd ge- gevenj en op eigen beoefening federt vele jaren ge-. grond is, haastenwy ons, om hetzclve.jn zyn geheei <w2en kzeren rnede te deden. . . / • < 1 <. 'v. OVER HET / .• » KHAATSEfiRYDEN.. R ' * .Het Schaatfenryden , is, ge/yk het te Panrdryden , het;Zwem« R)en, "het Dar.fen, ,het Scnermen , het Spriogen en meeran-* dere ligehaamsoefeningen , eene kunst , omtrent welke de on. der- C*) Zie over deze Komeet Alg. Konst** en Letterb. 1S13* DU Ik bl. 128 , 143,, 307 eQ 340. ’ i * Digitized by Google C H 3 lervihdtpg oni zekere regelen leect fcennen , welter navoigtofj hydrant , zoo wel tot eehe gemakkelyke, als tot eentt fifth ke oitoefening. Nogtmns. befpeurr men, dat de meeSte menfcben die dp Sc nr, at fen cyden, zulks doen, bonder ’er om te denken, j«. ze*fs zotider te weten j dat *er by bonne ligchaamSGefemn^ meet in acht je nemen ay,, dan enkel bet afzeaen met het, eece £ti het glyden op bet aodere been. . .• Zoo ziet men duizende menfcben te^aard ry den f did niei bet intnfte bfgtfip hebben van die geiegelde behandelinj? , welke »en in de RyfcboJfn leert, en weike zoo wonderoaarl>k ybel, bvdraagt , otn den Roiter volkofneu meesier te nv*ken van de murlte he waging van zyn paard, eo om aau denzeiven teveol tene (ierlyke bnuding te geven. Men kan omirent her Schaitfen ryden , gelyk omtrbnt alle sadexe ligChaamsoefeoinecn , ala eenen algetbeenen grondregel ftcilen, ,dat:de meest doelmatige uicoefe:iing ( by deze kunst is de ioefbesd het voornaamlte doei) meestal mot (ier)ykheid gepaard gaaf: ; fEr hebben, gelyk 'overal ,* nitzonderidgen vad dezen regei pleats, dan wanoeer men diebeoefenaren der kunst * die nitzoodering maken * opiettend gadeJlaat, zal men, meeSt- ftU dep algemeeoeo flelregeJ beteStrgd vmdlenf en.oveftuigd warden , dat indien deze zelfde hardloopers de gewoome eenef fierlyke bouding aangenomen hadden , zy nog fndler voorc* fpoedeo eaudep fdan zy thans doen. Om een ..voorbeeld in eeqe aodere ligbbaatnsoefemng te vid- deu , behoeft it\eo Diet verder te zoekon dan in de eenvoudig- fie en mee$t aigemeene van alien , in die van hat g.ian. Eea ieder, die gereisd heeft in zulke iandeo, waar de groote Bee- ten hardloopers in hunneo dienst. hebben, en waar de kunst tan hardloopen regelmatig geleerd* wordt, met -dat gevolg* dat de menfcben de fneiheid van loopen tot eenen ongelopfe- lyk hoogen graad bfengen , herinnert zich, hoe Herlyk de gang van een bardlooper , fteeds is, bet zy, dat by werkelytc zeef bafdloope* of wel, dat .by eenen gewonen gang voorM ftappe. • . - , , . % “* Hoezeer by het Scbaatfenryden de fneiheid bet boofddodl if, is dezslve zulks nogtaus niet algemeen, mtegeodeel fl ra- ven vete beoefeoaten dezer kunst naar niets anders dan naatf fierjykheid. J .. 