Polemische en Irenische Theologie: Bijdragen Tot Hare Geschiedenis
Christiaan Sepp
Ticis: id est, Gentibus, Judaeis, Muhammeda-nis; Papistis, Anabaptistis, Enthusiastis et Libertis, Socinianis; Remonstrantibus, Lutheranis, Brouwnistis, Graecis. De interpuncti van dezen titel is kenmerkend voor de classificatie, door hoornbeek aangenomen. Zulk een boek kon geene vredelievende gezindheden bevorderen. Dergelijke geestesrichtig heerschte niet op de Leidsche catheder. Grotius durfde bet gevoelen voordragen: neque vero negabit duraeus, ei concordiae, quam ipse inter duum generum Protestantes struebat, nullos esse repertos, qui magis adversentur, quam qui Lugduni Batavorum erant Professores; nimirum quod viderent, talem concordiam cum Synodi Dordrechtanae placitis stare non posse. De invloedrijke spanheim, de zoon, voerde wel de pen eens vredestichters, doch deed het op zijne wijze. De epistola la de novissimis circa res sacras in Belgio dissidiis, afzonderlijk en in het 2e deel zijner Opera uitgegeven, scheen de bedoeling te hebben, om den vrede op vaste grondslagen te stichten. Doch ik moot mij met omzichtigheid uitdrukken, daar de grondslagen, die hij de hechtheid van het gebouw moesten doen vreezen. Voor hem was de gouden tijd beleefd in de dagen, die hij aldus teekende: erat tum sententia una Formularum, os unum Patribus, unum Theologis studium, una disciplinae aemulatio, eura una Presbyteriis, Classibus, Synodis. Het optreden van arminius verstoorde den vrede; infausta, in-quam ego, tempora, quum sui plenior arminius, occultis stimulis actus, pertaesusque veterum, per cuniculos primum tum et aperto Marte in receptas sententias invaderet, formulis diu intactis, simplicitate obtenta, Scripturis appella-tis, pace ingeminata, in omnibus vero percontumace et illi et suis animo. Et a dubitatione factum sibi esse gradum ad neganda primum, tum et vexanda, quae communi consensu traderentur, ipse — test atur. Spanheim, vergat, wat vaak vergeten wordt, dat de ireniek schipbreuk lijdt, zoodra den tegeristander bijbedoelingen worden toegeschreven. Ook viel niet veel te hopen van een geleerde, die enkele soorten van andersdenkenden van liet aan te ganecompromisbuitensloot: nee jam Herbertos, Coolhasios, Wiggersios, Cornhartios, Saravias ac turbones id genus, per quos mixtae passim Ecclesiae discordiis ac tumultibus, vanissimo verioium obtentu; minus multo Davides, Mennones, Nicolaos, similesque memorabo. Daarbij beroemde hij zich op volkomene eenstemmigheid met zijn ambtgenoot HEmANus, die in de O ra- tio de componendis litibus beweerd had: unionum, quae inter homines dari possunt, perfectissima, amabilisima, omni opera expetenda et quae omnium deliberatio- num nostrarum in quaerenda pace scopus et finis esse debet — est, ut omnes idem sentiant et loquantur. Ware de zaak niet van ernstigen aard, wij zouden met dergelijke naiviteit den spot drijven. Hie Rhodus, hie salta! Lauweren heeft spanheim op het veld der ireniek niet behaald. Het judicium expetitum super dissidio Anglicano et capitibus, quae ad unionem seu comprehensionem faciunt, zond hij in 1690 naar het Engelsche hof. In de volgende maand Februari legde til-LOTSON een goedkeurend getuigenis van de koningin over, doch verzocht hem de uitgaaf in druk te verdagen, tot be-tere tijden zouden zijn aangebroken: ut nunc est in Anglia, nihil hujus modi impraesentiarum tentandum arbi-tror. Eerst in 4701 is het judicium docfr de Opera (tom. n, pag. 1262 sqq.) ter algemeene kennis gekomen. Even weinig is de vrede bevorderd, toen deze aanbevolen werd van eene zijde, waarop de ergdenkenden een oog vol wantrouwen sloegen. Zonder naam van schrijver of aandui- ding der plaats van uitgaaf zag in 1658 in klein 8"* een La- tijnsch opstel van 443 bl. het licht met dezen uitvoerigen titel: Irenicum Irenicorum, seu Reconciliatoris Christianorum hodiernorum Norma Triplex, Sana omnium Ratio, Scriptura sacra, et Traditiones. Exemplo peculiari Theo- logico eoque illustrissimo, et inde ab Apostolo- rum aevo varie hucusque agitato, ita ob oculos posita, ut, si secundum ejus fundamentales in- fallibilesque decisiones procedatur, Controversiae quaevis, etiamsi gravissimae, feliciter, breviter, et sine tumultu Conciliorum convocatione ulla, decidi, amissa aut ignorata haecus Veritas recuperari; Adversari item quilibet, vel pertinacissimi juxtim cum Conciliis haereticis, judicari, convinci et confundi queant. Omnia ad hodiernorum nonnullorum, Veritatis et Pacis Universalis amantium, Virorum, votum et sententiam. Qui vario rerum usu edocti, in Ire- nicis suis recte monuerunt, nullam Christianorum Sectam, nisi accedente aut interveniente aliarum omnium ope et auxil Lo peregrine, con-summarien aut perfici in veritate posse. Het duurde niet lang of de auteur was bekend; hij heette DANIEL ZWICKER, scdcrt 1657 inwoner van Amsterdam, waar hij in 1678 op zeven en  mensch. In een corollarium de se et sectis hodiernis, earumque reformatione, monita va-ria continens spreekt hij aldus : Cum sine dubio nosse desideres, Lector, quis sim et quomodo Reformationem Christian Ismi praeterea instituendam esse putem? Breviter ita habe: Me, nee Lutheranum, nee Calvinianum, nee Remonstrantem, nee Graecum, nee Pontificium, nee Socinianum, nee Mennonitam, nee uUum alium ex hodiernis Sectis esse hominem; sed, quoniam cum nulla prorsus earum communico, omnes vero et singulas, secundum divinam veritatem, cujus unius me alumnum esse profiteer, reformatas cupio tum in doctrina tum in vita, ab omnibus potius odio haberi. Interim Ecclesiasticos conventus non prorsus aversor, neque sectam Christianorum ullam; cum aliquid boni tamen apud singulas invenerim, adeoque per ipsas omnes profecerim: a Fratribus Bohaemis scilicet et Lutheranis, accipiens Reformationis et libertatis Christianae initium; a Calvinianis, pri-wordt het best gekend uit schnaase's Geschichte der Ev. Kirche Danzigs, S. 366 flg.; het later gedeelte evenzeer als de titels zijner gesproken in sandii Bibl. antitr. pag. 151 sq. 133 Mum Rationis usum in Theologia; a Remonstrantibus pro-gressum in libertate conscientiarum; a Graecis, veritatis antiquae reliquias cum Bibliis ipsis et Patribus; a Pontificiis, operum bonorum necessitatem, cum Patribus nonnullis Latinis; a Socinianis, judicandi dexteritatem; a Mennonitis demum, vitam christi rectius quodammodo, non dicam explicatam, sed adumbratam. Imo (ut mentem meam clarius adhuc aperiam,) omnes quoque hodiernas Christianorum Sectas, sine ullo inter ipsas hie facto discrimine, Ecclesias CHRISTI esse profiteer: eo, quod omnes aequaliter in Christum credant, CHRISTI esse profiteer: eo, quod omnes aequititer in Christum credant, CHRISTI semper pra Filio Dei, (quomodocunque etiam intellecto: nam nee philippi Apostoli aut nathanae-Lis fidem propterea mox rejecit christus, etiamsi ipsum tantum cum Judaeis pro Filio Jeseph, non vero secundum veritatem, pro genito per Spiritum Sanctum ex maria Virginis agnoscerent; Job. I v. 46, quin potius fidem illam eorum acceptavit, v. 51, postquam se tantum talem Filium Dei esse confessi fuerant, qui promissus ille Rex Israel esset: v. 50 et et Jam si hodieque non satis Apostolicam inter Christianos de Filio Dei vigere sententiam, supra, ubi de longe diversa petri omni que Apostolorum confessione agebatur, monstratum sit: banc tamen minime fidem impedire, si caetera sese recte habeant, ut jesum christum pro Capite et Domino suo recipiant et habeant; adeoque eo ipso, et per banc in christum fidem, fili Dei membraque. christi fiant oleaeque inserantur. Jegens alle kerkgenootschappen dezelfde gezindheden koe-sterende, kon hij niet ontkennen, dat derzelver bestaan in zijn schatting eigenlijk getuigenis aflegde tegen bet heer-schen van den geest des Heeren. Geen kerkgenootschap toe te behooren, achtte hij dan ook bet ideaal, dat bereikt moest worden. Op zijn standpunt, naturlik. Te vero, dus voert 134 hij een tegenspreker in, te vero, quid interim fiet, dum Ecclesia nulla est, cui te adjungere aut possis aut velis? etiam si quoque te clarissimam habere veritatem et cognitionem darem? NuUius ergo Ecclesiae eris membrum, adeoque nee corpori christi insertus? Respondeo: An elias Deo minus erat acceptus, quod se Israelitis Idololatris, Baalemque colentibus, in publicis coetibus non adjungeret, se hinc inde tantum oberraret, idololatrasque objurgaret? A JOANNES Baptista in deserto solitarius vivens, nee commu — nione aliorum Judaeorum utens, propterea improbatus fuit? Scilicet, ubi uterque hie elias officio tantum suo in populo Dei reformando functus est, etiam si publicos coetus non frequentaret, Deo tamen eximie placuit, insertusque eidem mansit. Sed praeterea, habuit tamen Deus et horum Elia-rum tempore sues aliquos, quibuscum peculiare corpus aliquam illi constituerunt, conjunctique in veritate et fide vera manserunt? Habet et hodierno tempore vel inter ipsas Sectas Deus nonnullos, qui abominationes fugiunt, reformationemque aliquam populi Christiani exoptant, expectant, et urgent. Quibuscum corda et animos sociare, (si aliter nequeas) reliquorum vero congregationes non prorsus deserere, imo, ut iisdem rectius aliquando interesse possis, eas emendatas-exoptare, est corpus christi constituere, eidemque insertum esse. Et proinde, si ex me porro quaesieris. Lector, equis tandem sim? confitebor et dicam cum johanne christi praecursore, (nonnullis tantum additis:) Non sum elias, neque Prophetarum quisquam, neque christus: sed sum Christianus, christianus, ingemiscens et suspirans ob casum populi Christiani, eumque, ut resipiscat, elata hujus scripti voce inclamans. Zulke iver bracht de ireniek in kwade reuk. Zij eischte een apologie en deze werd geleverd. Wie was er eerder toe geroepen, dan een der hartelijkste vrienden van duraeus, de eerwaardige johannes amos comenius, het wel bekende hoofd der Moravische breeders, die sedert 1658 met zijn gezin in Amsterdam zich gevestigd had. Comenius mocht een geestverwant van duraeus genaamd worden: reeds voor bet verschijnen van de Janu'a linguarum reserata door COMENIUS uitgegeven, waren beiden verbonden in den wensch, om den vrede onder alle Protestanten te bevorderen. Aan den invloed van duraeus op comenius moet het toege-schreven worden, dat op der Broederen synode van 1636 de zak zoo ernstig ter harte genomen werd, dat tot de hernieuwde uitgave van een reeds in 1618 gedrukt boek, ter anbeveling van de eendracht, besloten werd, terwijl toenen later, vooral in Pol en bij herhaling mondgesprekken tus-schen de voorgangers van onderscheidene kerkelijke partijen plaats grepen. CORNERS was van het gevoelen toegedaan gebleven, reeds in de oudste schriften der Breeders uitge-drukt, dat het bestaan van onderscheidene kerkgenootschappen niet streed met den inhoud der H. Schrift, of schade de bedeutenden, de gemeenschap. der heiligen. Gaarne herhaalde hij de woorden, die uitgesproken werden inde Confessio maxi- MiLiANO II, anno 1564 oblata. Simul cum his nostrarum Ecclesiarum ministri de sua commuriitate hoc sentire decent. Vgl. Over het leven en de werkzaamheden van comenius Dr. a. gindely's voorlezing over dit onderwerp, geplaatst inde Sitszungs-Ber. der Wien. Acad., phil. hist. cl. Band XV, Heft III, S. 482 fig. Eenige door GINDELY uit het Archief van Praag voor het eerst afgedrukte brieven verhoogen het belangrijke van dit opslel. Zij leveren nieuwe bijdragen tot betere kennis van de nauwe betrekking, die er tusschen comenius en de familie de GEER bestond; tevens schenken zij de bewijzen voor de w erkadige deelneming die men hier te lande aan het lot der Broederen nam: zoo werden te Haarlem ruim 180 gulden ingezameld; te Hoorn 160; te Alkmaar 30; te Enkhuizen 24; want men wist, dat de gemeenten der Broederen over het algern weinig gegoedden telden. Aan comenius zelven werden bij herhaling door Nederlanders rijke geschenken toegezonden, waarvan hij zich zelven niet als bezitter maar als uitdeeler onder zijne geestverwanten beschouwde. quod et de quacunque Christiana alia, sive magna sive parva, sentiendum est, quid ipsa sola scilicet non sit catholica ilia sancta Ecclesia sed tamen una pars hujus, sicut de Corinthiaca Apostolus scribit: vos estis corpus christi et membra hujus singuli pro sua parte. Ook had de ondervinding het gevaar van een indifferentisme, als dat van zwiCKER, doen kennen. De tegenschriften , met welke comenius het werk van ZWICKER bestreed en de verweerschriften , door laatstgenoem- den uitgegeven, zou ik hier alleen naar den titel kunnen vermelden, daar geen van die alle mij in handen kwamen. Ik onthoud mij daarvan en verwijs naar de nauwkeurige opgave in het voortreffelijk boek van bock te vinden^). Dat de ireniek onder die stormen hare bloesems zag afvallen, behoeft geen betoog. En anonym uitgegevene opstellen, zooals het in 1687 te Rotterdam gedrukte, met den titel: Articles de Reunion entre les Protestants de la Confession d'Augsbourg et les Reformez, propo- sez par un theologien de la Confession d'Augs- bourg, bleken niet bij machte, eenigen gunstigen invloed te kunnen uitwerken. Evenmin schijnt het, reeds in 1648 in onze taal overgezette, opstel van den Amsterdamschen Franschen predikant godefroy hotton, van de christe- lijke vereeniging en bevrediging der Evang. kerken in Europa ^), veler aandacht te hebben opge- wekt; althans indien men oordeelen mag naar de schaars voorkomende vermelding van dit tractaatje bij tijdgenoot en nakomeling. Maar het blijkt duidelijk, dat de rampzalige herroeping van het Edict van^ N antes de dienaren der Fransche kerken op middelen deed peinzen, door welke ') 1. 1. pag. 1051 sqq. 1) Het zag het licht bij marcus roogquius, boekhandelaar te Amsterdam in de Stormsteeg, voor wiens winkel het uithangbord: deinstitutio van Galvijn, geplaatet was. 437 tusschen Lutherschen en Hervormden een broederlijke ver- houding kon geboren worden. Het traite de la Concorde ecclesiastique des Protestants, dans lequel on fait voir que la difference des sentimens qu'il y pent avoir entr' eux ne doit point empecher leur reunion, gevolgd door eene exhortation adres- see aux Protestans, contenant les raisons qui doivent les obliger a se reunir ensemble, ver- scheen mede in 1687, gevloeid uit de pen van antoine TEISSIER, den geeerden auteur der Eloges des hommes savans tirez de Thistoire de Mr. de thou. Zeker schreef hij met het oog op den kring, waarin hij toenmaals zich bewoog in de stad Zurich, w^ant het blijkt nergens, dat hij met de gesteldheid der dingen in ons vaderland be- kend was; doch de titel, volgens w^elken het boekje heet uitgegeven a Amsterdam par charles. duchesne kon ligtelijk doen gelooven, dat het geschrift behoort tot de producten der ireniek, gelijk die onder onze vaderen geijverd heeft. En aan dergelijke dwalirig geven wij geen voet: het traite en de exhortation houden geene rekening met den toestand van de Nederlanden *). Toch waren de voorstanders der ireniek dit gewoon te doen. Onder de geest- verw^anten van duraeus w^as de overtuiging levende, dat het doel, hetwelk men najaagde, mede kon bevorderd wot- ') De opgaaf van plaats der uitgaaf en naam des uitgevers is eene gelin- geerde. Brunet vermeldt in zijn 6tude bibliographique over de im- primeurs imaginaires et libres supposes, pag. 42, jean duchesne als pseudo-uitgever der Traits. In den voornaam heeft hij zich vergist. Het werkje was waarschijnlijk te fee neve gedrukt, en verscheen met door Teissier geteekende opdrachten aan den hertog van Wurtemberg en den keurvorst van Brandenburg. Waarom het noodig was, eene valsche opgaaf van dnikker en plaats van uitgaaf op den titel te zetten, is mij duister, tenzij men moet aannemen, dat geen boekhandelaar in Zurich zulk een vredelie- vend geschrift durfde verspreiden uit ontzag voor den ernst, waarmede de eerbied voor de formula consensus van 1675 gehandhaafd werd. Vgl. Schweizer, Gentral-Dogmen, II. S. 493 flg. 438 den door het onderhouden van een voortdurend schriftelijk verkeer, waarbij men elkander steeds op de hoogte hield van hetgeen er in de Protestantsche landen voorviel. Een correspondent, voor dat werk gewillig en bekwaam, werA ge- vonden; de bron, waaruit wij dit bericht ontleenen, duidt hem aan als ))Herrn wikfort in Holland''. De bedoelde moet daar gewoond en gelegenheid gehad hebben, om veel te kunnen zien en hooren. Het ligt, dunkt mij, voor de hand, te denken aan joachim wicquefort, die lange jaren te 'sHage in dienst van Hessen-Kassel Tsleet, en voorspoediger loopbaan bewandelde dan zijn oudere, meer be- kende, broeder Abraham. Welk aandeel onze landgenoot aan de irenische pogingen van zijn tijd gehad heeft, schijnt niet meer bepaald te kun- nen worden. Hij is bekend als vriend van barlaeus. De in 1696 uitgegevene j. vicofortii epistolae ad gasparum BARLAEUM, V. cl. cujus responsoriae etiam insertae getuigen van beider v Friendship gevoelens. Zij bevatzen echter niets, waaruit wij wicqefort's ijver voor het werk des vredes leeren kennen: wel belijdt hij zijne ingenomen-heid met de geschriften van erasmus en grotius, doch den naam van duraeus vind ik niet genoemd en diens streven niet herdacht. Tot de ultra's behoorde hij in geen geval; hij zal wel een geestverwant van barlaeus mogen heeten, en diens woorden nagezegd hebben: Se partium nee ducem eesse, nee sectatorem, nee privatim. Of wicqe-fort het plan heeft gekoesterd, om den band der vereeni-ging ook om Remonstranten en Doopsgezinden te slaan, durf ik, bij gemis aan bescheiden, niet beslissen. Laat het on verblijden, hem als vredestichter te mogen begroeten, eene eere, tot heden door zijne biographen hem onthouden. Gelijke hulde zij gebracht aan een Nederlandsch edelman. Stern, A. a. 0. Hist. Zeits. S. 74. Die bij de voorstanders yan leibnitz' irenische plannen eene plaats verdient. Onder het groot aantal brieven tusschen LEIBNITZ en zijne vrienden gewisseld, ter bevordering van de vereinig der verdeelde Christenheid, onderscheiden zich de in 1745 door den Leipziger hoogleeraar johann ERHARD KAPP verzamelde en uitgegeven Sammlung einger vertrauten Briefe, welche zwischen dem weltberiihmten Freyherrn, Gottfried Wilhelm von LEIBNITZ und dem berilhmten Berlinischen Hof-Prediger, Herrn daniel ernst abgeschickt, auch andern Gelehrten, besonders über die Vereinigung der Lutherischen und Reformirten Religion, über die Auf- und Einrichtung der Kon. Preuss. Societat der Wissenschaften u. s. w. gewechselt worden sind. Aus ihren Handschriften mit einigen Anmerkungen, nebst neun Leibnitzi-schen Aufsatzen und Vorschlagen zuerst ans Licht gestellet. In deze verzameling vond ik een antwoord op de vraag, of ook bij Nederlanders de pogingen van leibnitz eenige erneuen heben? Het is bekend, dat de groote Denker en staatsman ons vaderland een goed harte toedroeg en met levendige belangstellende de bonding  meer bondgenooten, die de zaak in ons vaderland konden bevorderen, zou hebben omgezien. De veronderstellung wordt niet gerechtvaardigd door de berichten van hebben die over de ijverige pogingen van leibnitz geschreven hebben. Maar in bovengenoemde briefwisseling vond ik een man ge-noemd die, nergens elders als vredestichter vermeld, alleen bekend is als staatsman en bevorderaar van v^etenschap. De bedoelde plaatsen zijn de navolgende: Bl. 82 fig. bevatten het antwoord van leibnitz aan iablonski, waarin mede over der Engelsche prelaten houding ten aanzien van het vredeswerk gesproken wordt. Daarin vinden wij de volgende regelen, S. 84. ))0b mit Herrn von opdam etwas dieszfalls vorgenommen wot- den, wiirde auch zu wissen dienlich seyn. Er scheinet zwar wohl geneigt, mich diinckt aber nicht, dasz man ihm etwas , so eine miihsame Attention erfordert, dabey zumuthen diirfe." Nog voor het einde van datzelfde jaar 1699 wordt weer de naam van obdam gelezen in een brief van iablonski, in deze regelen, S. 95: Der Herr von opdam ist die gantze Zeit iiber in Dresden bey dem Konig gewesen, auch noch nicht revertiret. Vrij wat meer van belang luidt hetgeen iablonski dato Jan. 1701 mededeelt, S. 239: Recht seltsam ists, dass, da ich an nichts weniger dencke, durch wunderbare Gelegenh eiten es sich schicken musz, dasz mir eine Reise nach Ho 11- und Engelland angetragen wird , welche umbtrent Ostern, oder noch eher antreten soUe, und erwarte ich des Hofes endliche Resolution innerhalb weinig Zeit. Geht selbige fort, so werde hauptsachlich das Negotium Irenicum. hiebey brauchen; wozu auch der Herr von opdam, da Er mir die Ehre gab, von mir Abschied zu nehmen, mich sehr animiret, und alien seinen Beystand in Holland verheissen. Bij den, aldus aangeduiden, persoon van obdam moeten wij denken aan jacob, graaf van wassenaar obdam, enz. Scheltema, Staatk. Nederl. H, 2e stuk bl. 449 en siEGENBEEK, Gesch. der Leids. Hooges. H. (Toev. en Bijlag. bl. 18) deelen het merkwaardigst uit 'smans leven mede, waartoe ook de onaangenaamheden moeten gerekend worden, in het CoUegie van Curatoren ontstaan en door SIEGENBEEK gcschetst t. a. p. I. bl. 249 vlg. Zij maken echter geenerlei gewag van zijne vredelievende gevoelens en relatien met leibnitz en iablonski. Niets zou mij aangenamer zijn, dan uit goede bronnen den persön van obdam naar zijne irenische gezindheid en werkzaamheden te kunnen schetsen. Doch het mocht mij niet gebeuren, de noodige gegevens te erlangen. Er wordt on bericht, dat hij zijne opvoeding te Sedan heeft ge-noten ten huize van den predikant j. a. de saint maurice; doch onze onbekendheid met dezen Evangeliedienar veroorlooft ons niet eenige gissing te wagen betreffende de mogelijkheid, dat obdam toen reeds op den weg der vredelie-venden is geleid geworden. De hooghartigheid, waardoor hij zich in latere levensjaren onderschelde 2), kon zeer wel gepaard gaan met irenische gevoelens op het stuk der religie. Geld menigmaal eene goede zaak bedorven wordt door de onhandigheid barer voorstanders, lijdt zij soms schade door de hoedanigheid der personen, die aan haar hunne belangstelling wijden. Bij de vereerders, en geestverwanten van DURAEUS verlangde 00k petrus serrarius eene plaats. Ontslagen uit den dienst der gemeente van Keulen, had hij zich in Amsterdam met der woon gevestig, om er als ipriester der algemeinen Christelijke kerk" werkzaam te zijn. Wat benthem, Hollandischer Kirch- und Schu-Staat, II. S. 341, fig.; glasius, Godgeleerd Ne-derland en schotel, Biographisch Woordenboek i. V. over zijnen levensloop en geschriften mededeelden, zalik niet herhalen; doch ter kenschetsing van dezen man magik op andere bronnen wijzen. G. DROSTE, Overblüssels van geheuchenis, uitgegeven met aanteekeningen van R. fruin, bl. 282. ') Droste, t. a. p. bl. 515. Is deze obdam dezelfde als de elders genoemde admiraal van wassenaar, dan zij 00k zijne gelatenheid tegenover de ver- schrikkingen des doods geroemd. Over de laatste ziekte en het uiteinde van dien admiraal handelt uitvoerig boerhave bij yon zimherhann, over de ondervinding in de geneeskunde, vertaald door a. potgieter (1832 I bl. 168 vlg.), en J. banga, gesch. der Geneesk. en van hare beoef. n. bl. 844 volg. 442 Arnold roemt hem in de Kirchen- und Ketzer-Ge- schichte, II Band, S. 900. Slechts voor een deel worden door anderen, met name door mares^s van Groningen, die lofspraken nagezegd : est certe vir ille bonus , pius ac bene doctus, nostri duraei, Irenici, constans amicus, sed Ihoyvdixuv^ ac creditur in Schwenckfeldianismum pronior. Geen kerkgenootschap toebehoorende en voor het Chili- asme in ijver ontstoken, moest hij sympathie hebben voor alien, wier werkzaamheden naar zijne schatting vruchtbaar konden zijn voor het heil. dat hij wachtte. Zoo bezocht hij ANTOINETTE BOURiGNON, zeer spoodig na hare aankomst in Amsterdam; de vriendschap duurde echter niet lang, daar zij door zijne eigenzinnigheid spoedig van hem afge- schrikt werd i). Met DURAEUS heeft hij vertrouwde briefwisseling gevoerd 2). Wat let zich echter van den invioled eens zoodanigen medstanders verwachten in een land als het onze, waar het Chiliasme met zijnne beloften en eischen tot de droombeel-den der onverstandigen gerekend werd? Wat kon hij dpen in het belang van duraeus; hij, die reeds in 1628 van de Evangeliebediening uitgesloten, eerst het plan had gekoes-terd, om te Franeker of te Groningen in de medicijneii te studeeren 3), nu echter als ambteloos burger zijnne dagen in Amsterdam sleet? Ook ADAM BOREEL bchoordo tot de Nederlanders, die met DURAEUS bevriend waren en wien laatstgenoemde )omnem felicitatem in Domino" laat toewenschen, terwijl hij heten zijner geschriften aanbiedt. Was er voor dezen plaats bij het werk der ireniek, voor dezen, van Socinianisme 1) Vgl. het leven van juff. a. b. (door p. toiret) 1683, 11. bl. 276 vlg. 2) Grenius, anim. phil. et hist., II. pag. 45 sqq. 3) Grenius, deelt 1. 1. pag. 57 sqq. een ouuitgegeven brief van serrarius mede, waaruit wij deze bijzonderheid Grenius 1. 1. pag. 55. 143 verdachten en door de hoogleeraren hoornbeek en maresius, zij het dan ook op gematigden toon, bestredenen Nauwelijk kan ik mij de mogelijkheid denken, dat du- raeus, die onder onze landgenooten verkeerde, geen oog had voor de beletselen en moeielijkheden, met welke zijne plannen in Nederland te worstelen hadden, beletselen en moeielijkheden, welke in Duitschland, althans in die mate als hier, niet bestonden. Daar golden vereenigings- plannen alleen Lutherschen en Hervormden; hier moest men rekening houden ook met de talrijke kerkgenootschappen der Doopsgezinden en Remonstranten. Het ging toch niet aan, deze te beschouwen als niet bestaande, te minder daar omstreeks dien tijd bij de Remonstranten een theologiesch leven heerschte, dat ook buiten den kring dier broeders veel van zich spreken deed. Ik heb hier bepädeltijk het oog op de door den Remonstrantschen hoogleeraar van limborch, voor het eerstinl686 uitgegeven Theologia Christiana ad praxin pieta-tis et pacis Christianae unice directa, in 1695 en 1700 bij het leven des auteurs, in 1715, 1730 en 1735 na zijn doch niet zo besproken, als die herhaalde uitgaven doen verwachten. De uitnemende geleerde, die in 1843 met zijn ne doctorale Dissertatie, de philippo a limborch theologo groote verwachten, die hij in zijn korten levenstijd niet beschaamde, a. des amorie van der hoven, maakt de juiste opmerking: miror adversaries LiMBOREMi et tam paucos fuisse et tam sero et quasi cunc-tanter in eum surrexisse. Behalve de Utrechtsche hoogleeraar F. BURMAN en de Franeker van der waeyen lieten zich geene stemmen in het openbaar vernemen. Terecht wijst van der HOEVEN op 'den vorm, waardoor limborch's polemiek zich Underscheid, daar zijn zu völkern, zijn zijn vredelievenden geest voorgeschreven en een naturlik gevolg van zijn verlangen om de verdraagzaamheid als christelijke deugd, niet als vrucht van politiek overleg in eere te brengen. Persoonlijk in England bekend en geeerd, kreeg hij ligtelijk kennis van de geschriften, die daar voor en gedurende het protectoraat van Cromwell ter aanbeveling der verdraagzaamheid werden verspreid: doch het moest zijn aandacht trekken, dat de meeste dier stukken meer door postieke, dan door religieuse inzichten waren ingegeven. Milton's bekende opstelen — wie leerde ze niet op nieuw waardeeren door de monographie van Dr. stern — maken hier nauwelijk een gedeelte er van hier hcht gezien had en aan limborch gericht was geworden. Immers de epistola de tolerantia ad  trek in ons volks-karakter, die vaak voorbijgezien wordt. Vredelievendheid behoort niet tot de deugden van ons volk. Onder den schoonklinkenden naam van beginselvastheid verbergt zich vaak de starre eigenzinnigheid, die nauwelijks voor het gevoelen van anderen aandacht over het en altijd vergeet, dat vasthouden aan beginselen uitnemend goed gepaard kan gaan met welwillende waardeering van verschillend denkenden. Van zoodanige waardeering wist men hier te lande niet veel. In het begin der 48e eeuw liet zich de luidklinkende stem van een invloedrijk man hooren, die sterk tegen alle irenische plannen waarschuwde. Ik bedoel den Middelburgschen predikant jacob leydekker en diens welbekend boek: de eer van de Nationale Synode van Dordrecht in de jaren 4618 en 4649, voorgestaan en beves-tigd tegen de beschuldigingen van G. brand in zijne Historic der Reformatio, 2 deelen, 4706, 4707. De lezers dezer bladzijden, die met leydekker's werkbekend zijn, herinneren zich, dat der Remonstranten ijver voor de verdraagzaamheid, in 4640openjkaangeprezen, leydekker's ergdenkendheid jegens alle ireniek in hooge mate had op-gewekt. Met welgevallen deelt hij iets uit het geschrift mede, waarin de hoogleeraar heidanus zich hoore laat over de erlinge verdraagzaamheid. En lieve wat was dog die)aanbiedinge van een onderling verdraagsaamheid tot ruste en vrede van het land, der kerken, die de Remonstranten Anno 4640 in sekere Remonstrantie, waarvan sy nog den)naam dragen van Remonstranten, hebben gepresenteerd, mits dat van de verschillen niets, dat de Godsaligheid, en poede werken schadelyk ware geleerd wierde etc., anders)als een regte Wolfspraesentatie, daartoe strekkende, cm de regte belyders der waarheid tot stomme honden te 10 146 ))maken, en door een ontijdig stilzwijgen de waarheid selve ))te benemen? Die eerst het water hadden troubel gemaakt ))door hare nieuwe Leere en daardoor alle l 10 14 14 14 15 15 16 17 18 19 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 45  dit ligtelyk tot ))een censure sonde hebben uitgevallen, nemen haren toe- ))vlugt tot den wereldlyken arm en soeken met belofte van ))elve te willen swygen, ook dien anderen het stilzwygen ))op te dringen. Even of het mogelyk ware, dat de regte ))Moeder even soo wel sonde konnen gedoogen, dat haar ))kind in het midden doorgehouwen wierd, als de valsche ))Moeder. Hadden sy geene veranderinge in de Leere voor- ))gehad, wat hoefden sy ons een onderlinge Verdraagsaam- ))heid te presenteeren, en met geweld op den hals te drin- ))gen? Voorwaar een vreemde maniere van vrede te maken, ))die syne partie na syn goedvinden voor te schryven en ))met geweld die te doen goedvinden; dit is even sooveel ))als of men ymand eene portie van syne erve ontnomen ))hebbende, en daarna siende, dat men ligtelyk tot restitutie ))soude geperst worden, met den verongelykte sogte te ))accorderen, dat elk, behoudende hetgeene hij hadde, voort- ))aan niet meer en sonde van het voorgaande ))accorderen, dat elk, behoudende hetgeene hij hadde, voort- ))aan niet meer en sonde van het voorgaande Spreken, maar ))vrede en ruste houden". Verdraagzaamheid , gegrond op wederzijdsche waardeering van gevoelens, kende leydekker niet. Hij denkt er niet aan dat het mogelijk is, de besluiten der Nationale Synode en de gehoorzaamheid daaraan te vereenigen met gevoelens van welwillendheid jegens hen die van andere meening zijn. Tegen de Remonstranten liet hij zich dus hooren : » Wij ver- ))gen integendeel, willen sy vereenigen, laatse hunne gevoe- ))lens, hun smaden van de waarheid, hunne scheur-ziekte , ))hun afloopen van de waarheid-schoot , staken, enwederkee- ))ren tot de eenigheid des Geloofs, met versaking van alles ))wat tegen onse Regtsinnige Leere strijd, wij sullen se als ))Broederen dan Wellekom heeten, en aan hunne vorige af- 147 ))wykingen niet meer gedenken. Lust het hun niet tot ons ))Over te komen, en afscheid te nemen van hunne leeringen, ))die soo seer tot nadeel van de Eere Gods, en Ontrusting ))der kerken gestrekt hebben, wy moetent getroost syn, en ))God evenwel bidden, dat het synen almagtigen arm behage ))SOodanig die afgedwaalde Menschen terug te trekken, dat ))se ten laatsten hunne gedagten mogten gevangen geven onder ))de gehoorsaamheid der Euangelise waarheid ter erkentnisse ))van de Eeuwige vrymagt en dierbaarheid der voorkomende, ))medewerkende , agtervolgende en volmakende Genade, den ))uitverkorene van God geschonken, na syn vry welbehagen, ))tot toppunt der Saligheid". Zoo was hij gestemd en liet hij zich hooren tegen de Remonstranten. Hoe dacht hij over de Lutherschen ? Met een beroep op spanheim's Elenchus controver- siarum verdedigt hij zijn onwil, om zich met de Luther- schen te vereenigen. Deze toch verschillen te veel met de Hervormden in de leer. Spanheim stelt hun afwijkende gevoelens onder deze punten: ))In spreken, daar de Lutherse spreken (hoewel niet) ))uit luther van de Verkiesinge en Verwerpinge, als uit ))het voorsien des Geloofs, of uit Voorwetenschap van On- ))geloove. Schoon het Concordie-boek soo peucerus eerstyds ))aanmerkt, inde Belydenisse van hospinianus opgege- ))ven, de Voorkennesse niet en onderscheidde van de Voor- ))schikking. 2. In de rang der Besluiten, namodyk, voor- >aenstellende het conditioned besluit van Aller Saligheid, ))Verlossinge, Roepinge tot het Geloove &c. by aldiense ))daar aan in geen gebreeke blyven. 3. In 't Voorwerp ))van CHRiSTi Dood, voor alle en ieder Mensch, soo Uit- ))verkooren, als Verworpen. 4. In aan te toonen de Ma- ))niere van de working der Genade, die ten aansien van ))alle ook inwendig zij, en kragtdadig ten aansien van God, »maar wien de Menschen wederstaan, en beletten: alhoewel ))sy anders de oiimagt van de Vreye Wil tot het werk der ))Bekerir ige bekerinen. In het vast te stellen van de modernen Afval der Heilige, die de Gerelbrüdern der Heilige, ook niet )ontkennen, by aldien de Heilige, in sigselfs worden aan- ))gemerkt na Gods onveranderlyke Voorkennesse. 6. Eindelyk ))in het verdraayen of Unks opvatten van het gevoelen der ))Gereformeerde en aanwryven van de kettery der Praedes- ))tinateuren, die ook aan Augustinus, Godeschalcus, en die ))met die eens gevoelende waren is aangewreven. Maar de ))onbillykheid van deze oordeelen en argwaan voorts daarla- ))tende, sonde er Ugt vereeniging getroffen worden, of in de ))spreekwys, of in de maniere van Gods Besluiten te begry- ))pen, of in de maniere van Verclaringhe of uitbreidinge, ))behoudens alom het Wesen, (te weten van christi Dood, >of van de Voortkomende en versterkende Genade, of van ))het Regtvaardigmakende geloove of van den H. Doop) om- ))gekeerd door de gemeene Vyanden der Protestanten". Nog- thans is hij niet ongezind, om zich neer te leggen bij het i r e n i c n, dat op de samenkomst te ) C a s s e 1 in 1622 vast-gesteld werd. Hij kwam dus niet veel verder dan voetius en dens ambtgenooten ons gebracht hadden. Tegenover hem zou de eisch van vereeniging met de Remonstranten als iets onzin- nigs geklonken hebben. Doch die blaam drukke op hem niet alleen; anderen dachten en schreven, zoodra er van ireniek spraak was, alleen over Lutherschen en Gereformeerden. De inderdaad fraaie verhandeling van j. a. turretin, nubes testium pro moderato et pacifico de rebus theologicis judicio et pro instituenda inter Protestantes concordia, uitgegeven te Geneve in 1719, werd in 1724 in onze taal overgezet. Die vertaling YrEY, Geschiedenis van de Kristelyke kerk in de 18e eeuw, IV, bl. SS. 149 kwam mij niet in handen, dus kan ik niet bepalen, of haar auteur lets in het midden gebracht heeft over de eigenaar- dige gesteldheid der godsdienstige partijen hier te lande; ik betreur te meer het gemis van gelegenheid tot raadple- gen, dewijl ik bemerkte, dat henri fiot, die het opstel van TURRETiN in het Fransch ter perse gaf (1726), zoo ver * Gegenwart, om, waar turretin uitdrukkehjk spreekt over Lutherschen en Hervormden, hem la reunion de toutes les Eglises Protestantes als voornemen toe te kennen. Zoo dicht waren de oogen gesloten voor de aanwezigheid van andere kerkgenootschappen naast de twee talrijkste. Het laat zich denken, dat de tegenstanders der ireniek zoodra deze in dien vorm en op zulke wijze te voorschijn trad, het stilzwijgen niet bewaarden, maar op het gevaar wezen, dat voor de rechtzinnigbeid der leer aan dergelijk ijveren verbonden was. Van een dier Zeloten moeten wij hier melding maken, dewijl zijnne geschriften de hooge overheid des lands noopten een krachtig woord van af keuring te laten hooren. Erdmann neumeister in 1715, op 44jarigen leeftijd, predikant in Hamburg geworden, bestreed in meer dan een opstel de pogingen der ireniek. In 1721 en 22 openbaarde hij achter- eenvolgens in enkele voortbrengselen van zijn pen de denk- beelden die hem bezielden: Kurzer Beweis dass das jetzige Vereinigungs-wesen mit dem sogenannten Reformirten oder Calvinisten den ganzen Catechismo schnurstrocken zu widerlaufe, en andere opstellen, waarvan detitels, hoewel niet in gewusstet orde voorkomen in het Lexicon der hamburgischen Schriftsteller (1870) V, S. 496 flg. Bij resolutie van 3 Januari 1722 werd door de Staten ohges lands de Magistraat van Hamburg verzocht, de vrijheid van godsdienst te handhaven, nadat der Staten resident in Hamburg ge- klaagd had over ))de ergerlyke en violente geschriften aldaar ])uitgegeven en door den druk gemeen gemaakt, specialyk die ))van den Pastor van St. Jacobs kerk aldär, met name )BERDMANN NEUMERST en het uitvaren van de geestelykheid ))op de Predikstoelen, om de Gereformeerden haatte te ))maaken, de Gemeente, soo het scheen, tegen haar op te ))hitsen, en de Magistrat te beweegen, om aan haar de ))vreye oeffeninge van haaren Godsdienst te sijnen (d. i. der ))Staten Resident) huise te beletten" ^). In het slot spreekt zij allernadrukkelijkst den afkeer uit, dien het geschrijf van NEUMEISTER had opgewekt algemeen in Duitschland en bepaaldelijk in Hamburg), waar dientengevolge de vrees voor belemmering in het genot der godsdienstvrijheid bij de Hervormden, dus ook bij de daar gevestigde Nederlanders, ontwaakte. De resolutie verdient in haar geheel nagelezen te worden ook om den waardigen vorm, waardoor zij zich aanbeveelt. Of er iets van neumeister's opstellen door vertaling alge- meen hier te lande is verbreid, durf ik niet beslissen, daar ik desbetreffende geene zekere berichten erlangen kon.'s Mans optreden bewijst op nieuw, dat vaak door het ijveren voor den vrede, de vrede gevaar loopt om verstoord te worden. Daar waren er, volgens wie het stichten van vrede langs een weg moest gezocht worden, die veel uitnemender is ^). Zij toonden te weten dat de verdraagzaamheid zeer goed 1) Kerkelyk Placatboek, 11, bl. 457. *) Mohnike's zeer belangrijke mededeelingen aangaande de Chursach- sische und Schwedische Verhandlungen betreffend die in den Jahren 1721 und 1722 zu Regensburg projectirle Vereinigung der beiden Evangelischen Confessionen innerhalb des deutschen Reiches, door hem opgenomen in zijne Kirchen- und literar- historische Studien und Mittheilungen (1824), I, S. 112 fig. spre- ^ken van het kwade gerucht, waarin ook bij Duitschland's hooge staats- collegien de arbeid van neumeister stond. ^) Ik heb over enkele personen en geschr Iflen, waar over nu gesproken wordt, reeds gehandeld in J oh. Stinstra en zijn tijd. H. bl. 180 vlg. gepaard kan gaan met waardeering van eigene welgegronde dogmatische overtuigingen. Venema, de groote theoloog der vorige eeuw, zij hier voor alien geroemd; als theologus pacificus is hij te recht door NiPPOLD aan het buitenland voorgesteld ^) , waar zijn naam zeker minder bekend en geeerd is dan bij ons, zijne landgenooten, vooral bij hen, die zich herinneren, wat VENEMA voor STiNSTRA geweest is. Ik spreek gaarne weer over dezen godgeleerde, wiens verdiensten niet ligt te hoog geschat worden. Eer venema in de taal der geleerden van zijn gevoelen blijk gaf, verhief uit het Luthersche kerkge- nootschap de HaarlemmerpredikantMANNE, zijne stem door de in 4749 openbaar gemaakte naukeurige so theologise als historise aanmerkingen over het werk der Reformatio en over eenige op deszelfs tweede eeuwfeest verhandelde jubeltexten. Vrijmoedig drong hij aan op het bewijzen in woorden en daden van onderlinge verdraagzaamheid tusschen Hervormden en Lu- therschen, ))dewijl beiden in den grond der zaligheid, in den ))artikel van de Rechtvaardigmakinge eenes armen zondaars ))voor God eens zijn, insgelijks gelooven de drieenigheid der ))Personen in het Goddelijk Weezen, en twee Natuuren, een ))Goddelijke en een menschelijke in christo". Scheen het voorstaan eener strenge Pfedestinatie-leer eene dieper gaande klove tusschen Lutherschen en Hervormden te delven, mann£ bracht de opmerking in het midden, dat men ))veele onder ))de Hervormden vond, die aan dat lijntje niet hard trokken, ))en het naar zijn meening op het H. avondmaal principaal ))zoude aankomen". Hij biedt de hand der broederschap aan en houdt de Hervormden voor leden der algemeene Christe- lijke kerk , terwijl hij de kerk die naar luther haren naam draagt van alle gezindheden de allerzuiverste rekent. ^) Ygl. diens Handb. der neues. Kircheng. 3e Ausg. I Band, S. 200. Tien jaar later liet een op gelijken toon sprekende stem uit den kring der Hervormde predikanten zich hoore, die van Hemmen's leeraar mommers. Ik laat den uitvoe- rigen titel hier volgen: Luther gereformeert ofte vertoog, dat sulken en anderen van zijne ampt en tijdgenooten, gelijk in de andere hoofd- stukken des gelofs, soo ook in de Leere van de Predestinatie, van Gods voorzienigheid ende verhardinge des sondaars; van den vreijen wille der menschen, van de vereeniginge der beide naturen in Christus en zijne voldoeninge; van de volhardinge der heiligen en van het avondmael, met de Gereformeerden overreen- komen, alsmede de geheele geschiedenis van den opkomst der broedertwisten en geschillen tusschen luther met carlstad, zwinglius enz., en den voortgang van dien. Dienende tot een grond voor de vereeniginge der Gereformeer- den met de Lutheranen, die in dese tijden zoo hoog noodig is. Met twee aanhangsels. I. Het duizend jarig rijk der Heiligen, ofte een Rede- voeringe over Openb. XX, 1 — 4. H. Gods verbond met den zondaer en des zondaers verb End met God. — Het boek, in 4° uitgegeven en meer dan 500 bladzen tellende, werd aangeprezen door een brief van den Hooggeleerden Heere professor taco hajo van DEN HONERT. De waardige predikant, met hart en ziel de belijdenis van zijn kerkgenootschap toegedaan, spreekt wel met achting van de kenmerkende gevoelens der Lutherschen; prijst wel de beoefening van de schriften hunner godgeleerden ter ernstige studie aan, doch schrit zeker te kort in eene on- partijdige waardeering van de Luthersche dogmatiek. On^ tegenzeggelijk gaf hij zich bloot aan de berisping van de zijde der Lutheranen. De godgeleerde, die de pen tegen möners keerde, de Hamburgsche predikant j. l. schlosser i), auteur van het breede verweerschrift Lutherus Lutherus Lutherus Reformato J^ m\ mommers opppsitus, toonde het boek van den Hemmenschen predikant goed gelezen te hebben. Door zijn verblijf hier te lande met onze taal bekend en daardoor geheel te huis in de strijdschriften, die tusschen 1729 tot 1739 Hervormden en Lutherschen gewisseld hadden, bestreed hij mommers, waar deze aan de eigenaardigheden der Luthersche dogmatiek scheen te hebben te kort gedaan. Of het werk van schlosser bij onze landgenooten grooten opgang gemaakt heeft, moet ik in twijfel trekken. De uit- voerigheid strekte niet ter aanbeveling en voor het bevor- deren van vrede, voor het opwekken van eenigheid des geestes, leverde het de noodige stof niet. Men mag het dan ook onder de irenische schriften geen plaats aanwijzen. Trouwens als zoodanig kondigde het zich ook niet aan. Naar den titel oordeelende zou ik voor de ik voor de ik later ver- schenene dien rang m ogen vragen: nameUjk voor het kerkelijk pleidooi, vertoonende op eene bescheidenen waarom de Geformeerden hunne vereeniginge wel met de Evangelische Lutherschen en niet met de Roomschen zoeken, door antonius van hardeveldt voorgedragen; even zoo voor ravesteyn's Philadelphia of kerkelijk vredenscongres beknoptelijk ontworpen en vriendelijk aangeraden, dat ten jare 1746 de pers verlaten heeft; eindelijk voor het middel ter vergelijking tusschen de Evangelische die zichonderscheiden door den naam van Gerefor- Vgl. over hem Lexicon der Hamb. Schriftsteller, VI, S. 565 fig. meerden en de Lutherschen, aangeprezen door w. VAN GENDT, leeraai* te Stellenbosch aan de Kaap; doch gelijk ik elders aanmerkte ken ik deze alleen naar den titel. 