Catalogue of documents from 16th September 1795 to 21st February 1803, in the collection of colonial archives at Cape Town
Theal, George McCall, 1837-1919
15 onverwagt een vijand op den halsquam, op dat wij bequaem mogten sijn, niet alleen het Casteel te defendeeren, maer daer binnen te moogen bestaen, ende konnen leeven, tot welken eijnde altijd ten minsten voor een jaer provisie, aramonitie en wat men in een belee- gering behoeft, in voorraed zij, al het welk den E. Cornmandeur bij deesen in grooten ernst werd gerecommandeert, en aenbevoolen verstaende onder de Noodsaekelijke provision meele te behooren het brandhout, }t welk teegenwoordig daegelijks verre uijt het land moet werden afgehalt, sender voor meer als voor eenen dag version te weesen, ook kan den voorraed van het selve dienen, om bij haest aen S Comp : scheepen te verstrekken, ende het Xieuwe al weder opgeleijd, want het soude niet te begrijpen sijn men alhier in een Jaer SOI Wagensof vragten brandhout aen Comps: scheepen heeft konnen leeveren en het Casteel daer van ontbloot laeten, de plaets om het behoorlijk te bergen, sal binnen nog bmjten het solve niet gebreeken, gelijk aengeweesen is ; De verseekering bestaat dan in de sterkte van het Casteel, ’t welke men onwinbaer maken moet voor een vijand, die met scheepen uijt der Zee, en een lange verre rijze soude willen overkoomen, ’t welk vast gesteld zijnde d" E. Comp : verkrijgen sal, en het oogmerk voormael over deese plaets begreepen namentlijk een verversch plaetse voor haer Ed : Hoog Agtb : scheepen, gaende en koornende Xa en uijt Indien, mitsgrs : bij tijde en wijle uijt het land selver te vinden het middel waer meede niei; alleen sou le moogen werden goed gemaaktd’ onkosten, die haer Ed : Hoog Agtb: so tot het bonwen v in het Casteel als anders hebben moeten driegen, maer ook het noodige guarnisoen tot defensie deeser Landen buijten haer Ed: lasten te konnen onderhouden, en eijndelijk te gemoed sien een billijke winst voor de vrugt van haeren arbeijt. at nu de vervarssing aen Comps : scheepen belangt, daer- omtrent heeft de goede ordre en sorge doen blijken het voordeel en gerief d’ E. Comp: Bereeds van deese plaets gevoelt, en waerin A O' idwendig moet werden v.ort giigaen, sorg draegende, daer orn- trent geen verval in gebruijk raekt, dat teegen het oogmerk strijd, te weeten men aen de scheepen geen andere verstrekkinge doe, dan die noodig zij, also wel om de provisien van spek en vleesch ten aensien van deselve te spaeren, mitsgrs : door de verversing het voik te verqu kken, maer ook haer geen langer tijd op te houden, nog gedoogen de scheepen alhier knger verblijven dan over den dienst van d; E. Comp : nodig is, gdijk derweegen voormael seer goede Instructie en reg'ementen gemaekt zijn, die in deesen Insereert, als nog g* ordonneert werden te agter volgen. 16 Instruotie van Commissaris Vqn Rheede. Het sclioon en klaer soet water, ’i welk een van de aldernood- saekelijkste saeken voor de scheepen ende voornaemste reden deese plaetse beslagen is, en waeraan vast is liet leeven en gesondheid van ’t volk, moet ook gehouden werden voor dat geenen waer over goede sorge, en een wakend oog vereijscht, om liet van alle vuijl en on- reijnigbeijd te bewaeren, niet toelatende het selve door T wassen van Lijwaet Zeep &c : werde bedorven, om vvelk voor te koomen so veel onkosten tot het maken van een waterbak en good sijn aen- gewend ende te kosten gelegt, egter niet en is verkreegen, T zij. door vervolg van tijd, en opperhoofden die goede beg'inselen niet en sijn vervolgt, of dat men d’ ordres bij placcaeten publicquelijk daer teegen gestelt, niet en heeft in ’t gebruijk gebragt, en d'’ over- treeders behoorlijk gestraft ; T is altijd seeker de scheepen haer water bij Nagt meest moeten haelen, om dat bij dag ’t selve onklaer en vuijl is, so meede dat het door *S Comps : tuijn loopende, en daer somwijlen door klijne dwars dammen van aerde werd gekeert, al meede een troubel slibberig vuijl en modder ontvangt, en met sig sleept, so meede word alhier in T gemeen g’ oordeelt dat ’t water ’t welk van de Leeuwenberg Nederdaelt niet en soude weesen seer gesond en gemerkt T selve neevens dat van de Tafelberg te saem vergaedert in de gemeene watergood, so is den E. Commandeur aengeweesen, dat het alderbeste water onvermengt door een bijson- deren weg van boven af over een gesteenden bodem, of door van aerde gebakkene pijpen tot in de watergoot seer ligt kail gebragt, en ook so haest moogelijk moet in T werk gestelt worden, sonder onder weegen te konnen vervuijlen, bliivende boven dien nog water genoeg voor den Nieuwen koorn moolen, den Tuijn, ende burgerije door welkers meeste huijsen T selve zijn aflossinge houden kan, de mesnage so hoogelijk gerecom mandeert, en noodig, heeft meede plaets omtrent d’ onkosten van Comps: Scheepen, ende en sal den Commandeur na deesen geen officieren derselver families, met de Scheepen uijt T Vaderland, ofte uijt India kenvaerts overkomende aen land, en t’ zijnen huijsen tot lasten d’ E. Comp : gehouden weesen te onderhouden ofte logeeren, als alleen die Heeren raeden van India zijn of hebben geweest, en in haer E. qualiteijten uijt ofte t’ huijs varen, T zij deselve sijn Commissaris of niet, so meede een Commissaris geen raed van India zijnde, van gelijken den Commandeur van de retourvloot. Alle and ere buijten deese gequalificeerde dienaeren van dJ E. Comp: bestelt d' E. Comp: aen de Scheepen daer sij bescheijden zijn, in de Cajuijt haer behoorlijk Tractament, en willende voor Instructip van Commissaris Van Ttheede. 17 haer eijgen gemak en vermaek aen land verblijven, ’t is ook redelijk sulx sij tot haer eijgen kosten doen. D’ onkosten nu die een Commandeur aen desselvs Tafel sal doen, van d' aenkoomende officieren op haer verscheijning en vertrek ter Maeltijd te noodigen sijn beleeftheeden, die d' E. Comp : baer dienaeren wel wil bewijsen, en den last daer van draegen, derhalven werd bij deesen g’ ordonneert, de nieuvv gevonden reekening van passeerende heeren en vrinden to rojeeren als suspect en aenleijdinge tot Morsserije. Maer in plaetse van deselve des Commandeurs Menage een reekg : werden gegeeven, waer op alles gebragt wat den selven tot sijn Tafel uijt ’S Comp : Magazijn sal Consumeeren, op dat altijd mag blijken, of daer omtrent eenig Exces is begaen, en men niet belioeft veel posten, die anders in het Journael onder d’ onkosten gemengt zijn, bij een te trekken. In plaets van voorgem : Nieuwe reekg : sal geformeert worden een andere met de Naem van Commissaris ende Commandeur van de Retour vloot, met Expressie in het Journael van desselvs Naem, waer op zal gebragt werden alles wat zijn E. aenvveesen alhier aen Land weegen d’ E. Comp : verteert is, buijten dJ onkost reekening van desselvs Scbip en bij sijn E. onderteekent, gelijk nu bij mijn aenweesen is begonnen, op dat deselve en d’ E. Comp : mag blijken wat onkosten sij albier hebben gemaekt, en voorkoomen dat men op den Naem van den een niet en stelt, T geen een ander behoort te veranderen recommanderende alomme een suijnige huijs boudinge, gelijk niet anders hebben konnen sien of sulx werd bij den E. Commandeur nagekoomen. De middelen die d' E. Comp : heeft V oogt orn haer gedraegen ‘ lasten weder in te moogen krijgen, sijn de vrugten des lands, T zij van haeren eijgen arbeijd ofte de geregtigbeeden over die van de vrije Ingeseetenen, die geenen van ’S Comps : eijgenen arbeijd, ofte door haer dienaeren verkreegen, werd bevonden reets so verre te sijn g’ avanceert haer klijn en groot vee te bestaen in 964 ossen 151 koeijen 5056 moerscbapen, 784 hamels 43 Raromen 76 Paerden 8 Muijlen en 764 so bokken geijten als rammen, waeromtrent d’ ordre en sorge van den E. Commandeur bij deesen werd gelau- deert en gerecommandeert te continueeren sorge draegende over de aenteeling, deselve behoorlijk werde gade geslagen Mitsgrs : niet in andere handen vallen door ontrouw der opsienders, en gemerkt uijt dit vee sal moeten voort koomen de vrije verversing aen Comps : volk en scheepen, met alles wat daer van bij tijden en wijlen kan te nutten koomen, so werd staet gemaekt, dat de Jaerlijkse D 18 Instructie van Commissaris Van Hheede. consumptie watmeer of min geschat werd op 3000 scliapen, dat men na verloop van nog 2 a 3 Jaeren so veel vee van Eijgen aenteel, sal moogen magtig weesen met dat getal niet alleen sal moogen missen, maer nog boven dien aenwinne, blijvende dan de Scliapen, ende de ruijling van de Naturellen van ’t Land gebeel onnoodig voor d’ E. Comp : ’t zij deselve aen de burgerij werd overgelaeten of eenig ander voordeel daer meede uijtgevonden. Het Tweede deel van de vrugten waer bij komende die van de boomen, geeft al meede een groot sonlaes aen sieke en veroudert volk op de lange rijsen, maer boven al de vrugt van den akker ahvaer teegenwoordig meer dan 370 Morgen onder de ploeg gebragt, 173 Mudde Tarw in de gront gevvorpen, benevens 80 Mudde baver en garst, van Gods seegen mag verwagt warden niet minder dan 2500 Mudden korn, waermede niet alleen het guarnisoen kan werden ge- spijst, mitsgrs : de slaven onderhouden, maer van den overvloet ook na India gesenden, boven bet geene men van de burgerij nog- sal inkrijgen, waer omtrent den E. Commandeur alles aenwent, wat men sonde moogen wenschen en men niet Twijffelt of sal daer in voortvaeren. Het derde is dan van den wijngaerd alwaer teegenwoordig, so in de Tafel valeij als bet Ronde bosje, meer dan 12 Morgen met wijn- stokken sijn beset, en dewijle men staet maekt, dat van een morgen wijngaert bij ordinair gewas af komt 12 a 16 leggers wijn dat een akker in 3 Jaer vrugtbaer is, so kan men reekenen buiten ongelnk na 4 Jaeren 144 leggers wijn voor ’d E. Comp : sullen inkoomen, sijnde bet Climaet ende Natuur deeser landen tot de Wijngaerd so bequaem en vrugtbaer als eenig land soude moogen zijn, derhalven met heel wijnig moeijte en kosten, selver dat getal morgen wijn- gaerd, in korten tijd met 3 a 4 mael so veel te meer sal weesen te vergrooten, alhoewel men teegenwoordig daer wel bij mag laten blijven, tot eens Eijndelijk vast werde gesteld, wat d’ E Comp : dierweegen sal gelieven te resolveeren. Ende dewijle bet werk van de aenteel ing van het vee, boom en aerdvrugten, plantagie den akker, en wijn bouw, van ’d E Comp : meet dienen tot voorbeeld, aenmoediging en lesse voor de burgers en bouwlieden, om bij navolging tot perfectie te komen, sullen UEd: bij Twee Expresse gecommitteerde in den wijn Tijd van •’S Comp : Wijngaerd van een der banden stok sijn, doen Tweederhan- de sorteeringe van sap, te weeteu de Eerste alleen, van bet geene de druijff in de Cuijp getreeden zijnde zal widen uijtgeve, en de Tweede soort van ;t geene door de pars werd uijt geparst, want ongetwijffelt Instruct ie van Commissaris Van lilieede. 19 de scliraelheijt die geseg’d word in de Caebse wijn te resideeren, is niet de onrijpheijd van de druijff die in sig seifs seer soet en aenge- naem is, maar het soar sap van de schellen derselve ’t welk op deese wijze tot een proeve eens ondersogt en met opmerking gehandelt zijnde, te passe soude konnen koomen, om deese wijnen over al niet alleen aengenaem te doen agten maer ook den prijs omtrent de wijngardeniers, daer 11a te reguleeren, en een onderscheijd van deugt makende het goede met het quade niet te bederven, mitsgrs: door onkunde de hoop, die men van dit groote werk hebben kan, in de Eerste beginselen niet om ver te stooten : Want daer mag wel werden gelooft, dat bij aldien den wijnteel wel en behoorlijk werd bestiert, deselve sal werden in tijd en wijlen voor dr E Comp : van een groot en profitabel concept. Wat van de koele wijnen gesegt is, beeftmeede relatie tot brande- wijn, daer van bij mijn aenvveesen een preuve lieb doen neemen, en bij deesen wel Expresselijk aen de burgers te maken verbooden werd, maer voor d' E Comp : alleen moet blijven gereserveert ; den asijn sal nog minder moeijten hebben om te maken en tot voordeel te gebruijken. De landbouvverij so veel met *S Comp : volk werd gedaen, sal bij vervolg van tijd nog al wesen te vergrooten, en wat belangt de plaetse bij dJ onse Hottentots Holland genaemt, ik ben op mijn aemveesen aldaer verwondert geweest, een plaets van groote Naem na verloop van so veel Jaeren deselve onder a'’ E Comp r. is beslaegen geweest, so wijnig met desselvs Naem overeen komt, en klaer blijkt, dat met de verpagting aen vrijluijden sodaenig’e dingen geen voor- deel bij brenge want men niet alleen aen deselve so veel heeft gegeeven en so wijnig ontfangen men die luijden veel eer heeft gebenificeert dan van haer eenig genot getrokken, maer sulx moet somwijlen geschieden om een werk aen de gang, te brengen, tot dat men wijser geworden ondervind waer in ons voordeel geleegen leijd, gelijk dJ E Comp : teegenwoordig daer van ten goede het gevoelen heeft. En dewijle UEd : is g’ ordonneert, aldaer een schoon stuk land, meer inne w'aerts 11a het gebergte geleegen te beslaen, beschut na alle apparentie teegen de Z : Ooste wind, so moet werden sorge ge- draegen, dat de wooninge, stallen en koorn schuuren die sullen noodig weesen gemakt werden, op de wijze den E Commandeur voorgestelt, namentlijk in vierkante ordre, ten eijnde de geheele ommeslag, als een kort begrijp bij een getrokken bequaem zij, het vee bij nag't volkoomentlijk voor het wilt gedierte si j beschermt, 't i) :£ 20 Instructie van Commissaris Van Rheede, welk seer ligt kan gescbieden door muuren van steen, die daer digt bij in overvloed zijnde, met kleij opgeset, en rontom met een gragt omtrokken ; Want sodaenig de huijskens, kraelen en stallen teegen- woordig staen, is alles in confusie, en sal de scbikking niet alleen weesen een gerustbeijd voor het wild versebeurent gedierte, maar ook voor de Inlanders bij voorval van oorlog met deselve, ’t welk wij niet en hoopen ; Sulx zal de vrije bouwluijden al meede aenwij- sen hoedanig sij haere afgeleegene bofstede bebooren te begrijpen en sterk te m alien. De Nieuwe post de Clapmuts genaemt, en alwaer voor de E Comp : een seboon stuk land, onder de ploeg gebragt, en bequaem is om nog veel te vergrooten, sal op de Eijge wijze gelijk van Hottentots Holland is gesegt moeten werden aengelegt, zijnde de Coorn scbuur wel een goed gebouw, maer al te lang uijtgerekt, ook soude men in ’ t toekoomende de zijden van goede Steene Muuren bequaemelijk moogen maken, in plaetse van so veel houte stutten en gebinten, op welke Muuren het dak kan werden gelegt, en door dwarsbalken aen een gebonden, als wanneer niet alleen het gebouw voor de harde Winden te begten, maer so veel bout soude wesen uijt gewonnen, aengesien dat wel de grootste moeijteen arbeijd in beeft, ’t selve veel mijlen daer van daen denvaerts passe aen te voeren, en sodaenig swaer handwerk in geen grooten overvloet te vinden is, of soude weeder tot andere Nodige werken te kort koomen, daer ter Contrarie de klipsteenen digte bij, en met kleij gemetselt, maer van buijten met wat kalk beboeven aengestreeken te worden, aen welk werk selver banditen en slaven kunnen arbeijden, seboon die geen Metselaers zijn ’t selve baer maer door ijmand hem des verstaende geweesen werdende. De kuijlen alwaer door den E. Commandeur een post is beslagen om het Jonge vee aldaer bequameiijk een goede wijde te doen hebben is een goed en prijselijk werk, waerin moet werden gecon- tinueert dewijle daer door ondervonden is d’ aenteel seer werd gevor- dert, en beeter onder bet ooge blijft, zijnde een ordentelijke scbik- king, men aldaer niet dan Jonge ooijen, en veersen, op Hottentots Holland Rammen Moerscliaepen en Suijgelingen, en op d’ andere posten weder bamels en ossen aenhoud, want bet vee vermeenigvul- digende, is bet seer wijselijk en prijselijk gedaen ’t selve in soorte maer ook in plaetse van den anderen te sehijden en sal aldaer mede sorge moeten werden gedragen, dat de Leeuwen en Tijgers bij Nagt bet vee in de kraelen opgeslooten niet en mogen besekadigen gelijk aldaer is geschied, en sulks door de verbastering den E Comman- Instructie van Commissaris Van Rhecdc. 21 deur aengeweesen voorgekoomen kan werden, de posten dan ten eijnde voors : namentk : Hottentots Holland voor paerden, rammen Moerschaepen en Zuij- gelingen. Clap Muts, Ossen en Bullen. De Kuijlen, jonge Ooijen, Speen lammeren en veersen. Aen de Tijgerberg, bommelshoek boeren boom, Moerschaepen, gelijk meede aen de Diepe Rivier, Hendrik Yissers hock hamels, Riet Valeij, gijten en bokken. Alle te samen omme de bequaeme weijden seer verre van den anderen geleegen, en ook wel van nooden was, tot hulpe van den Commandeur een persoon die in het gemeen de opsigtoverde baesen en opsienders van ’t vee en veltposten behoorden te hebben niet alleen om alle Maenden op ider plaetse pertinent op te neemen en Examineeren de vermeerdering en vermindering van het gestor- ven en aengewonnen beestiael, maer ook te versorgen, dat het geene so wel van het een als het ander, het vee en den Landbomv rakende, op ordre van den Commandeur bij deesen g3 authoriseert, ende ten dien eijnde ijmand uijt te soeken en g3 ordonneert mits den selven zij een Nederland er, en van de Gereformeerde Religie, Nug- teren, Trouw, ijverig ter penne en reekening, bequaem kennis hebben- de van vee, bouwerije en plantagie, doende den selven op ijder post houden eenNette reekening om maendelijks aen den Administrateur opgebragt, in de Negotie boeken behoorlijk te konnen werden aen- geweesen en verantwoord; ten Eijnde altijd blijke met alles heeft gedaen wat bedenkelijk was, alle nadagt van Fraude voor te komen op dat de Suppoosten vroom zijnde, ook door toesigt daerinne ge- houden, en andere daer toe de geleegentheijd benoomen moogen werden want anders sijn wij ten deelen oorsaek als wij hen sonder verhindering quaet laeten doen, daer over deselve naderhand werden gestraft, in onse magt geweest sijnde, sulks te voorkoomen, door goede en welgestelde ordre, sodaenigen persoon uijtgevonden, mogen TJEd: wel toe voegen een Maendelijx Tractament van_/24 en vier realen kost gelt, Een ’S Comps : paerd, en slaef, met Twee Neder- landers tot hulpe en geselschap, met den Naem van Landdrost, die ook wegens d’ E Comp : sal konnen sijn over het vlek Stellenbosch Schout en Officier. Den selven sal ook konnen sorg draegen dat buijten op het land in de Schuuren geen meerder Coorn werde gelaeten, als tot eijgen saet, en somtijds tot geriet van d^ Ingeseetenen van Stellenbos sal van nooden weesen, maer na het Casteel ten eersten werden afge- 22 Instructie van Commissaris Van Fheede. bragt, en in de pakliuijsen opgeleijd en bewaerd, also wel om te voorkoomen, alle ongelukken van brand als om de securiteijt van T guarnisoen, aengesien men bij een scliielijken baest, bet selve niet magtig soude weesen, aftebvengen ende gemerkt veel tijd, volk en moeijte daer aen vast is, bet Coorn te dorseben, so konnen UEd. eens onderstaen sulx door ossen te gescbieden, waer meede veele Natien baer bebelpen en grooten arbeijd uijtwint. Aangaende ’t geene d’ E Comp : geniet en te boopen heeft, van den arbeijd, bij baer Ed. Hoog Agtb. Dienaeren te werk gestelt, beeft den E Commandenr van der Stel door ijver en naerstigbijd veel gedaen, en de saken met goeden scbik gevordert, niet twijffe- lende of sal daer in volbarden. De plantagien van geboomten tot Timmerbout daermede sebijnt het so wel niet voort te gaen want bnijten *S Comps : Tuijn in de Tafel Yalleij vint men wijnig bout uijt Europa over gekomen, dan alleen bij bet Rondebosjen, wijnig Eijkenboomen, egter siet men dat de Jonge scboten wel voort widen, so mede bet Elsen bout, maer of de felle winden den verderen Wasdom niet en beletten als zij verplant werden is geloofelijk, evenwel moet men de boop en moet niet verlooren geven, sig een wijnig voegende na de Natuure deeser Landen, die ons doen sien albier geen geboomte word voort gebragt, dan in de kloven van boog gebergte, alwaar deselve van water bevogtigt van de winden bevrijd blijven, derbalven de somer droogte en harde stormen konnen uijtstaen ; Voormaels beeft men bet zaet in de kloven wel nedergeworpen, maer bet sebijnt op die wijze door den fellen waterloop in de regen Tijd werden wegge- spoelt, of onder den drop van de groote boomen verstikt te wesen, uijtgenomen wijnig Elseboomen ontrent bet bosjen, digt bij den bos heuvel, om welken over al te sien, ik Expres beb gaen soeken ; men soude kunnen een preuve neemen, van bet Zaet op beboorlijke en verscbeijde tijden op plaetsen daer wat opening en g'oede grond gevonden wierd met te saeijen, maer in de aerde te planten of poot- en, en somwijlen doen ondersoekeu, of bet wilde opkoomen ten eijnde men bet van ander onkruijt suijver ende eens aen t’ groejeu rnogt krijgen, want men lioeftniet te Tvvijffelen, zijnde so verre ge- koomen, tot deselve vrugten of zaet draegen, naderband baer sullen voortsetten, maer daer toe sal ten aensien van bet Eijkenbout nog veel tijd beboeven, waer in des niet tegenstaende geduurig moet werden voortgevaeren, en op alderbande wijze ondersogt ook de burgers daer toe werden aengemaent bet begin omtrent de Clap- muts, van die plantagie bij den E. Commandenr aengevangen, sal al meede doen sien wat daer van te bopen sij. Instructie van Commissaris Van Bheede. 23 Daer en is geen Elendiger land dan het geene door gebrek van hout onwoonbaer is, ook geen Noodsaekelijker gerief tot des Menscken leven als het selve, over sulx moet de voornaemste soro-e sijn, over de wijnige bosjen bier omtrent goede opsigt te doen hou- den, also wel ontrent ’t geene tot Timmeren als tot branden be- quaera is, daer toe eenige tijd geevende om weder te moogen aen- groeijen, en gemerkt sulx niet uijt den wortel maer uijt bet zaet moet voortkomeu is het voor al Noodig dat men eenige oude Moer- boomen bij vakken laet verblijven, om door deselve weder jonk bout aen te fokken, tot dien eijnde stellende niet alleen opsienders, ordre en aenwijsing, maer straffe tegens d’ overtreeders, de wijze bier in het gemeene niet bijsonder gelegen is, en den Commandeur aenge- weesen, groote stukken boscb sodaenig waeren vernielt, geen boom was overgelaeten, om weder aen te groeijen ; En wat belangt de bosschen van booge boomen tot Timmerhout. daer bet swaarste reets is weg gekapt, en tot den weder aengroeij moeten blijven leggen ; uijt sodaenige bosschen vermoogen geen latten nog sparren gehalt maer geheel in rust gelaeten worden, dewijle van een lat, een sparre, en van die een boom moet voortkoomen, want anders roeijt men de- selve voor altijd uijt, waer omtrent een Exacte ordre sal dienen gestelt, op dat men niet alleen voor bet teegenwoordige, maer ook voor bet toekoomende kan weesen gedient en blijke wij al soo wel vcor de Nakoomelinge als voor ons selve te bebben sorge gedragen. De slaven Comp : lijfeijgenen geven al meede geen klijn voor- deel door kaeren arbeijt, en geen minder hoop voor bet toekoomen- de maer men sal deese arme Menseben met andere oogen moeten aensien, want het is *S Comps : eijgen volk, geen huurlingen, die den dienst van baeren Heere niet en konnen verlaten als sij die moede zijn, maer verbonden niet alleen voor a! kaer leven, maer ook in die van haere kinderen en nakoomelingen, boe wij baer beeter maken hoe sij bequaemer sullen weesen dienst te doen, haere Heeren en Meesters lief te hebben, en onse Natie getrouw te weesen, het zijn Heijdenen en vervreemt onkundig van den waeren Cxod en wij Chris- tenen, haere Lichaemen zijn in ons gevvelt, ja bij na baer leeven ; so wij besorgt zijn om ordre te stellen over ’t domme vee Jt sonde schanden sijn, bij aldien wij de Menseben lieten venvilderen, en slimmer laten als zij in haer vaderland waeren. Onze Heeren en Meesters sijn ook voester Heeren van Cbriste Kerke welker deuren wij sluijten so wij nalaeten de Middelen te gebruijken die wij in kanden bebben, en niet alles aenwenden om deese Luijden tot de kennisse van bet Saligmaekende geloove te 24 Instructie van Commissaris Van Tthcede. brengen, want wat weeten wij wat God door sijn genaede over dit volk beslooten keeft, en wat sullen zij en alle Yreemde Natien ons ter schande seggen als wij kaer in boerereij en ontugtigheeden als de beesten in Jt kondert, so wel onder Malkanderen laeten leeven sonder daerinne te voorsien, als selver met ons eijgen volk, UEd : sij dan op ’t aller ernstigste aenbevoolen en gerecommandeert de nu gestelde ordre te doen agtervolgen, Namentk : ket quartier daer de- selve in woonen, en nu afgedeelt in drie voorname deelen, in ket Eerste sullen te samen woonen en slapen alle de geene die onder Malkanderen een vrijwillige trouw op kaer wijze kebben aengegaen, en ten overstaen van gecommitteerden malkanderen voor Man en Yrouw kebben verhooren, aen de welke Expresselijk is gewaer- sckouwt, den anderen getrouw te zijn, onder drijgement van swaere straffe, so na deesen bevonden wierd, haer een van beijde te buijten bad gegaen, gelijk ook verstaen werd, de klagende de kand te moogen geboden werden, ende de scliuldige tot Exempel van andere gestraft met strenge geeseling in het quartier. Het Tweede voor klijne Meijskens en jonge nog ongetrouwt zijn- de, almeede met vermaening kaer kuijs en Eerbaer te dragen onder gedrijgde straffe met dien verstande dat so sij hier na mogten gesint zijn met ijmant van kaers gelijken te Trouwen, men kaer daer toe sal geeven bekoorlijk verlof, om op de gemaekte rolle van de getrouwde te werden over gesckreeven ’t welk ook sal dienen te gesckieden ende sulke van die plaetsen in d’ andere te doen verkuijsen. Het Derde gedeelte voor de Knegtskens, jongelingen en onge- troude, meede met de selfde Conditie als van de Dogters, om op deese wijze de tugt onder dit volk te brengen en door de seeden den weg te bereijden tot ket geloove, ’t welk in de kinderen moet wesen van de grootste koop, want dat zijn wasse klompen, bequaem te buijgen en te ontvangen sodaenige Indrukselen als men daer aen geeven wil ; tot dien eijnde is nu in dit selfde quartier opgeregt en ingevoert een Sckool van alle kinderen beneeden de 12 Jaeren om daer onderweesen te worden, in g-ebeeden, Cateckismus, en gronde van de religie so meede leeren leesen, ende de Nederduijtseke Tale prompt te leeren spreeken over welke gestelt zijn een Meester voor de Knegtkens en een Meesteresse voor de Meijskens, ende gemerkt men bevonden heeft, dat onder dat volk groote begeerte is om onderweesen te worden, ja dat uijt eijgene beweeging den eenen die voormaels wat geleert had, den anderen leerde, en dat de geene die boven de 12 jaeren waeren meede versogten in de religie onder- Instruct ie van Commissar is Van Rheede. 25 regt te raoogen werden, so is aen deselve toegestaen, en sullen haer gegeeven worden, Twee halve daegen of agtermiddagen, in de Week ten eijnde sij al meede mogten bequaemheijt hebben tot de religie en het Christen geloove te koomen, om waerin onsen ijver te toonen, sullen alle de Sehoolkinderen des Sondags na de predicatie public- quelijk haer vraegen opseggen, en tot dien eijnde onder geleijde van haer Meesteren en Meesteresse in de Kerk verscheijnen, tot deselve so verre sullen weesen gebragt, men in haer quartier een Predicatie moogen doen, en dewijl den Eerw : Predicant Overnij groote Liefde en genegentheid omtrent deese saeke ter lere van Gods kerk be- toont ; so is sijn Eerw : versogt sijn sorge en opsigt over die Teere Jeugt nevens den Administrateur De Man en Capt : Cruse te widen neemen, en so wel haere als die geene die onder van Jaeren sijn, na vermoogen in de gronden der Christelijke kennisse Tonder- rigten, onder het getal van gemelde Slaven werden bevonden 32 Soonen, en 26 Dogters van Duijtse vaders geteelt, waer omtrent de E. Comp : geen gedachten kan hebben haer als Slaven in de dienst- baerhijt te houden, alhoevvel groote reedenen van mitsnoegt te weesen, men daer teegen geen beeter sorge gedraegen heeft, also wel om de Moeders aen haers gelijke op haer manier te doen Trouwen mitsgrs : Onze Natie sulx so veel moogelijk te verhinderen, ofte deselve uijt te vinden om buijten lasten van ’d E Comp : sodaenige kinderen te onderhouden, tot welken eijnde als nu bij publicq plac- caet verbooden is aen alle vrije Ingeseetenen van de Caeb mitsgrs : 'S Comp : dienaeren haer selven van de slavinnen te onthouden op pcene dat d* Eerste op slave randsoen een half Jaer aen de gemeene werken sal arbeiden, en dJ’ andere verbeuren een Jaer gagie, en dat bij so verre van sodaenige vermenginge kinderen mogte koomen, de vaders sullen gehouden weesen, tot Jaerlijks onderhoud van sodaenig kint te betaelen hondert daelders, sonder dat deselve sullen mogen uijt het Land vertrekken, als bevoorens te hebben gestelt Suffisante Cautie tot sodaenige kinderen bequaem sijn, haer kost selver te konne wmnen, en bij gebrek van dien de Vaders gehouden weesen voor gemelde kinderen met haeren arbeijd de kost te verdienen, op dat hier door een afschrik mooge gegeeven worden, ende de E Comp : niet ontrokken het middel om door Aenteeling die slave kinderen in het toekoomende dienst te ontvangen, aengesien deselve onder ons opgebragt en in de religie en Tale ondenveesen, tot veel dingen sullen bequaem weesen, en metter Tijd geen andere van buiten be- hoeven gesogt en overgebragt te werden, dese gestelde ordre sullen UEd : na uijterste vermoogen doen agtervolgen, en so veel practi- E 26 Inatructie ran Commissaris Van Wieede~ cabel is doen letten dat ter plaetse deselve tot den Landbouw als andei’e werken moeten werden gebruijkt, men Man en vrouvv te samen laet, en devvijl gemelde kinderen, van Duijtsche Naders, geen schuld hebben, aen bet quaed doen van haer ouders, mitsgrs : d’ Indisputable kinderen van onse Eijge Natie geen Slaven konne werden gemaekt, so sal men omtrent haer, die daer Teegenwoordig sijn, andere sorge moeten draegen, op dat deselve tot haer Jaeren gekoomen, bequaem mogten weesen, haer kost te soeken, en sullen deselve onder opsigt en in den dienst van d'’ E Comp : verblijven tot den ouderdom van 25 jaeren voor de jonge- lingen, na welken Tijd spreekende de Nederduijtsche Taele, en hebbende opentlijk gedaen de beleijdenisse van de Christelijke Religie mitsgrs : Aenwijsinge, waer meede deselve in Eere en deugt bequaem sijn bier te lande als onderdaenen van d’’ E Comp: haer te konnen Erneeren, en onder deese Conditie sullen sij in vrijdom werden gestelt, haer debiteerende voor de somma van /1 00 te betaelen aen d? E. 27 moeten aenleggen, om alhier gelukkig te leeven ; gelijk men meede moet verstaen van de dogters te doen leeren, dat Jt geene si j tot huijshoudinge noodig behoorden te weeten, doende deselve boven dien sodaenigen arbeijd en werk, als onse Natie soude moeten doen, so men baer niet en had, dog met onderscheijd tussen haer en andere slaven den Nood en d’armoede geeft groote aenleijdinge tot Mis- doen, of sulx almeede geen oorsaek is geweest, dat sij dat volk sodaenig heeft laeten misbruijken, daer aen mag niet getwijffelt worden, aengesien men bij haer siet draegen de kleederen van de Soldaeten en Matroosen Eijgen geweest ; d’ E Comp : alhier geeft aen een Slave in een gebeel Jaer, niet meer dan een pi je rok onge- voedert, en een broek van Zijldoek, waer meede het den selve niet Moogelijk is te konnen toekoomen gelijk ijder weeten kan, of aen sig seifs, of aen die van sijn gesin, over sulx moet denselven Naekt gaen bedelen, of door eenig ander Middel klederen en deksel bekoomen. De Slavinne, ook de kinderen, en Dogters van duijtsche ouders ontfangen in een Jaer mede niet meer dan 2 kleedjes en 2 baeijtjes of halve hembden, ’t welk voor vrouwen al meede niet genoeg is, en dat men baer in dit koude Climaet siet draegen Rokken en kleeden, van d’ E Comp : niet aen baer uijt gedeelt, en dewijl deselve, veel meer zijn tegen die koude, dan om de pronk en sieraed, zo is het seer gemakkelijk voor de Soldaeten en Matroosen en andere dit vrouvv volk alleen door een oud kleed te debauckeeren, 3t vvelk voor ME. Comp: een schande soude weesen, ende deeze Vrouwluijden reeden geeven te seggen, sig tot sulx genoodsaekt zijn, so dat bij Continuatie alle gestelde ordre onnut sullen weesen, bij aldien men daer in niet voorsiet, derkalven geschiet aen onsen Heeren en Meesters geen dienst haere slaven te doen gebrek lijden, ofte tot onbehoorlijk- heijd te laeten vervallen, daerom sullen UEd : aen de Mans mogen vertrekken in den kouden Tijd, Een peije Rok met Zijldoek gevoert, en in den warmen tijd, Een rok en broek van slegte gingang ; de Slavinne ijder in de koude Tijd Twee baeijtjes, Twee kleeden en Een ongevoerde peijlakense Rok, nevens een van de Slegste deekens, om bij nagt te dekken, die lang konnen duuren en in den goeden of Zomer tijd, Twee kleedjes, en 2 baeijtjes om haer te Verschoonen waer mede dat volk bij gesondheid bewaerd wel sullen moogen be- staen. De banditen die tot nog toe in het selfde quartier bij de slaven sijn vermengt geweest, moeten na deesen van haer afgeson- dex't werden, waer toe een bequaeme plaets is gMrdonneert, want van dat volk sullen sij nooijt iets goeds kunnen leeren. e 2 28 Instructie van Commissaris Van JLheede. De Naemen van alle de lijfeijgenen op apparte rollen gesc : en door gecommitteerdens verdeelt en opgenoomen, sullen sodaenig in een boekje vervat op 't slot van de Negotie boeken in bet Journael aen- geweesen werden, met aenteekening van Trouwen, Sterven, en Nieuwe geboorten, om onder ijders Soorte en Conditie altijd te konnen gevonden werden. De H : Doop behoort voor al niet verwaerloost te werden omtrent de kinderen van de Duijtsche Vaders; niet te verantwoorden sijnde men deselve tot veel Jaeren toe, als Heijdenen ongedoopt te laeten loopen, en lioewel wij hoopen, door deese nu gestelde ordre geen Sodaenige kinderen te verwagten zijn, so bet egter anders gebeurde sullen de sodaenige na de orde van de Iverke van Nederland moeten werden gedoopt, ten overstaen van d’ opsienders derselven, die wegens baer bediening en in die qualitijt wel moogen belooven so veel in haer is, deseive in de Christelijke Religie te sullen werden opgebragt en onderweesen. Het grootste Voordeel dat dJ E. Comp : verwagt albier te landen, bestaet in een goede Colonie te planten van onze Natie, en door baer deselve te bevolken, ten Eijnde sij door aenteeling van Vee, en den landbouw alles mogten Voortbrengen, wat tot spijze en Noodruft van het guarnisoen soude vereijschen, mitsgrs : door groot getal so magtig te worden, sij bet Landen van alle Vijanden soude konnen verhinderen en d' E. Comp : de gerustige besitting toebrengen so meede uijt haer en des lands welvaeren als beeren en patroonen te trecken bij tijden en wijlen een reeognitie, om daer meede baer guarnisoen te konnen betaelen en onderhouden. Dit oogmerk is so baest niet te verkrijgen, gebleeken zijnde daer omtrent niet veel is gevordert, ten aensien van den Tijd, daermede begonnen en sulx seer geloofelijk door verbinderingen gemeenlijk aen saeken vast van die Natuur, dog ten tijde van den E Comman- deur van der Stel beeft dat vrij toegenoomen tegenwoordig sijn in de Tafelvaleij ofte omtrent bet Casteel 30 Huijsgesinnen, haer meest erneerende met Ilerreberg, Tapneering en Tuijn Vrugten, neevens wijnig Vee, bebalven 24 Huijsen van de Tafelvaleij na den Steenberg die haer met de Landbouw, en de Wijngaerd erneeren, dog' in Stellenbos Nieuwelijks beslagen, werden 99 Huijsgesinnen opgestelt te saemen baer aen den landbouw begeevende waer toe d; E Comp : die luijden altijd de band moet bieden, gelijk ook sulks beboorelijk geschiet, want tegenwoordig bestaet baer klijn en groot vee in 14501 Sebapen en 2297 Ossen en koeijen ’t welk nog al sal vermeeni vuldiyen. o o Instructie van Commissaris Van Rheede. 29 Het voordeel ’t welk d’ E Comp : directelijk van deselve geniet is nog klijn, want door dat deselve nog inaer eerst beginnen den Landbouw aen te vatten, waer toe veel bekoort en gvoote onkosten vast zijn, beeft men nog op den akker de vragte nog vee eenigen Last konnen brengen veel minder de tkiende Schoof van ’t velt van baer te vorderen, om de luijden ter Zee te helpen, en de quade Jaere die zij bebben gebad, door groote droogte, wat te gemoet te koomeu, derbalven sal van den aenstaende Ougst, almeede niet moogen ge- eijscbt werden, op boop na dien tijd sij door vlijt en arbeijd bequamer sullen weesen de geregtigbeijd te konnen voldoen. De geregtig’beijd van de Wijn, sijnde rx 8. per legger en blijkt niet, dewijl dat regt aen den pagter van de Caebse wijnen is ver- kogt, en onder zijn pagtpenningen begreepen, ’t welk in het aen- staende so niet rneer moet weesen maer bij d’ E Comp : selver inge- vordert in Cassa getelt werden, ten eijnde men daer bij kan sien, boe veel wijn bij de burgers versamelt en gesleeten werd, om over- slag te maken wat de pagters profiteeren, en bij gevolg baer regt waerdig is. Den winst op ’t beestiael bestaet, dat men om haer te gerieven van *S Comp : vee afneemt, en baer verkoopt een beest tegen /24 aengereekent, sijnde den prijs bier te Lande onder den burger veel booger en wel op /’SO geschat, bebbende T verleeden Jaer op gebragt /4 272 : ; So brengen de burgers al meede eenigen winst bij door T geene sij soo aen bouw gereetscbappen als goederen uijt JS Comp : Pakhuijsen van nooden bebben, ’t welk egter niet veel kan bedrae- gen, bier tegen Nee.mt d; Comp : van deselve weder aen tot vol- doening van baer scbult te Tarw tegens /‘10 Jt mudde welk so lange d’ Comp : Tarw van nooden beeft bestaen kan, maer so de Comp : door baer eijgen volk en arbeijd, so veel koorn kan winnen als albier voor baer Ed : omslag van nooden is, dan soude dJ E Comp: met de Tanv tegens f 10 ingekogt geen weg weeten, aen- gesien de vragt, ondermaet, Spillagie, risico, Intrest van baer gelt tussen dit en Batavia so svvaer beloopen, men die tegen d’ Indische Tarw aldaer, so door ons als andere Natien aengebragt, niet moogen bestaan, want bet soude weijnig sebeelen, of een Last Tanve komt te staen op/262 : 10 — als men voor T last 4200 lb bet mudde 160 lb rekent of 2 6? mudde p last, en bij gevolg voor d" E Comp : geen voordeel derbalven sullen UEd : deselve tot betaeling van scbult voor eerst tegen /TO. laeten valideeren maer voor Contant, als aen Coopmanscbap niet meer dan / 9 moogen betaelen. De winsten van verpagtinge raken de vrije burgers wijnig, maer 30 Instructie van Commissaris Van Rheede. alleen d* E. Comp : bestaende meest uijt de Comsumptie van Drank waer omtrent een wijnig op S* Comp : voordeel moet werden gelet, Namentk : men selver wat reekening make, verleeden Jaer is de pagt van de brandevvijn en gedisteleerde wateren voor /B200 verkogt met 7 regt van ijder musje Rosse brandevvijn te mogen Eijssen en uijtslijten tegen Tien Sts. voor de Witte 15 Sts. en den Arak 7^ Sts. nu vind men, dat deselve uijt 'S Comp : Magazijn ontfangen en betaelt heeft 86 ankers rosse brandevvijn ten/70 ijder te samen /6020: — 7 welk tot musjes gemaekt en ijder tot 10 Sts verkogt maken ontrent 21930 musjes en/10965. 16 kelders Witte Brande- wijn tegen 22 rs de kelder o£ 25^ kannen van 10 mutsjens be- draegt inkoop /1056. en uijtkoops /3060 — so dat den pagter betaelende den wijn aen de E Comp : ende beloofde pagt penn : ter somma van /13276. als/7076. aen wijn /’6200. voor de pagt nog soude avanceeren /744. Maar dewijle men weet tot daer aen toe geleegentkeijd genoeg heeft gebad van de scheepen drank in banden te krijgen, so staet 7 vast deselve veel meer gewonnen heeft dan men hem kan nareeken- en, over sulx sullen UEd : in 7 toekoomende sorge dragen en ordre stellen, geen sterke dranken van de particuliere met de scheepen aenkoomende, werden aengebragt nog imand veroorloft sulx te doen dewijle immers blijkt tot nadeel van d’ E Comp : geschied, aenge- sien de winst door den sleet, en den prijs bij d’ E Comp : gestelt, moet voortkomen, het welk hoe die grooter is, den drank bij de Pakhuijsen te eerder sullen tot geld werden, minder bederven, en de pag’t bij gevolg doen rijsen. De verpagting van de Caebse wijnen is Ao. 1684 verpagt in 7 geheel voor /6300 met 7 regt van deselve weder te moogen uijt venten voor fl : 10 — de kan van 10 mutjes deselve hebben van d’ E Comp : uijt 7 pakhuijs gehad en betaelt 44| leggers Wijn h Rs. 50 p Legger en in gelde /66 99 te samen en de beloofde pagt penningen monteeren /12999 werden® des bevonden bij den uijt- sleet a 410 kan p legger te hebben opgebragt /27521 : 5— en bij gevolg daer op bij de pagters geprofiteert/14522 : 5 — behalven nu nog de wijn, die de selven buijten die van d’ E Comp : van de vrij- burgers of wijn gardeniers hebben in banden gekreegen, en wel ten minste op 20 leggers geschat word, Een winst die de maet te boven, en die van de Comp : voorbij gaet, want door deese Caebse wijn blijven Comps : andere dranken leggen, of dienen niet aengebragt so nu de pagters de wijn geheel van de burgers moogen op koopen, so maekt dJ E Comp : deselve nevens de pagters rijk en haer Ed: Instructs van Commissaris Van liheede. 