Een bliksemschicht der XIX eeuw
Charles, Rudolf, editor
De eenw waarin wij leven is een der gewigtigste tijdvakken die men zich in het ontwikkelings-proces kan denken, want de hervorming, die thans als Brahma-Ruthren, dood en geboorte van eenen hoofdvorm der zigtbaar verknoopt of liever vereenzelvigt, is grooter, dan die zich 350 jaren geleden, als Luther verpersonlijkte, ja zelfs die, welke voor 170041800 jaar, zich als Jezus typiseerde. De werkelijkheid maakt thans aauspraak op haar wettig erfdeel, dat de fantasie haar zoo veel eeuwen lang heeft onthouden. Reeds sedert eene eeuw trapsgewijze voorbereid, rukt thans die hervorming met rassche schreden nader, Wee hunner, die zich met geweld tegen haren voortgang willen verzetten, zij zullen vermorzeld worden door den kolossus, die immer voor-waarts rukt, op hunne hoofden kome hun bloed en dat van al die onschuldige slagtoffers, die door de leiders der verouderde stellingen steeds an hun eigenbelang tot schraging der hun ontzinkende magt, zoo laaghartig worden ten offer gebragt. Wat anders waren de worsteling En van 1789, 1830, en 1848, dan voorloopsters van den grooten kampstrijd tusschen gelöt en rede, door de onverdraagzaamheid en de partijzucht van de mannen des behouds uitgelokt. Zij die den vooruitgang willen stremmen, de ontwikkeling willen tegenhouden, zij zijn het, die in plaats van den zachten geleidelijken overgang dien wij bereiden, doorbotsingen en schokken dien grooten strijd in het leven roepen. En echter, wat zij ook mogen aanwenden, toch werkt de veelvermogende wet der ontwikkeling onverstoorbaar voort, toch zal eindelijk het oude Europa met hare ketenen en hare kerkers, met hare oorlogen en haren gewetensdwang, met hare dwingelandij en hare uitsluiting terug zinken in den duisteren nacht van het barbaarsche verledene, en het jeugdige Europa, tintelende van kracht en schoonheid, jeugd en moed, gestrengeld in de armen harer zustergratién, vrijheid en liefde, blijde der toe-komst te gemoet treden. Ja, der verforschiedenstijdstip is nahij, nader den ge wel denkt. Reeds neigt zich onmiskenbaar elke uiting der menschelijke gedachte naar eene gemeenschappelijke rigt, het maatschappelijke geluk. De wijsbegeerte verlaat hoe langer hoe meer het veld der afgetrokkene bespiegeling en zet hare nasporingen voort op het gebied der werkelijkheid, der weten-schap. Hersenscheppingen, die slechts verdeldheid zaaiden, worden als nutteloos, ja veeleer verderfelijk erkend, en feiten die regtreten invloed kunnen uitoefenen op het algemeene welzijn, worden in de plaats ijverig nagevorscht. De regtvaardigheid, ontheven van het juk van het voor-oordeel, begint allengskens schoonheden te ontdekken, in het duister teruggedrongen door het digte bekleedsel van glasscherven en klater-goud, waarmede dat veroordeelijk vele afzigtelijkheden had opgeluis-terd; de wreede geregtelijke moorden en straffen van misdigers vangen reeds aan tot liefderijke verpleging van geesteskranken over te gaan; de oorlogen Stände op het punt te wijken voor een permanent vredes-congress; de zucht tot aaneensluiting, tot tezamenwerking, tot verbrodering verdringt hand over hand het vroegere stelsel van afsluiting; de tweelingzusters, opeenhooping en gebrek, wijken trapsgewijze voor de benutiging van alle faculteiten en middelen die kunnen strekken tot het algemeene welzijn; daartoe wordt de wetenschap ontbonden wit den esoterischen kring, meer en meer een algemeen goed, en begint het get van het geld, dat gevolgd is op het regt des sterksten zijne plaats in te ruimen voor het regt der verdienste; de vrouw, die vergoodde slavin, met bloemen gekransd en onder die bloemen geketend, bedwelmd door de wicrookwolken, die haar het gezigt harer vernedering moeten enttrekken, ziet zich allengskens bevrijd, ontbonden, opgeheven, zij ziet verdedigers voor haar verrijzen, en met verwondering bespeurt aij voor het eerst dat ook zij mensch is, dat ook zij vrij.worden moet; — in het kort, nadat der priesteren hemel zich opgelost heeft Telegelijkertijd met het bedriegelijk wäas, dat zij.over de werkelijkheid hadden geworpen, tijet thans de mensch zelf aan het werk, zich op aarde het gelukte verzekeren, waarnaar hij zoo lang berustend had gesmacht. LHinde-lijk zijn de oogen hema geopend, hij wil zich niet langer te vreden stelten met de schaduw die hem wordt ontrukt. Ziectdaar wat de hervormingsgeest wil, zietdaar waaraan zij arbeidt, bewust of onbewust, vrijwillig met het oog op de toekomst of gedwon- gen en kampende voor het tegenwoordige. Het ontwikkelings-proces gaat voort, en wat thans denkbeeld is en als Utopie wordt uitgekreten , zal eenmaal werkelijkheid worden, zal eenmaal Orthodoxie worden ge. noemd. Zoo ging het met de offeranden, zoo ging het met den ver- koop van menschen door menschen. De afschafling dier misbruiken was vroeger eene Utopie, het aanhouden er van is thans eene barbaarsch- heid, eene onuitwischbare smet. Gehechtheid aan het tegenwoordige doet de toekomst als onmogelijk beschouwen, daar zij vergeet dat er een verleden heeft bestaan. Het is mij zeer goed bewusst dat bij iederen rijpheidstoestand van -eenen belangrijken vorm, degen die den moed hadden hunnen tijdge nooten den waren staat der ontwikkeling voor oogen te houden, en hen ~ op den overgane voor te bereiden, als der maatschappij vijandig werden beschouwd, verketterd en vervoled werden, ik weet zeer goed hoe sterk de onverschilligheid is, die als de uitwendige schijn van afgemat heid kan worden beschouwd, die ik weet zeer goed hoe sterk de onverschilligheid is, hoe moeijelijk het is te midden van tegenwerking aan de eene en onverschilligheid aan de andere zijde, met eenige vrucht aan het hervormingswerk te arbeiden, wanneer men daartoe niets anders kan aanwenden dan cene warme toewijding; doch ik weet ook tevens, dat er ten allen tijde op de vermetele dwergen, die vaak den strijd openden en er de slagtoffers van werden, reuzen zijn gevolgd, wier onwederstaanbare kracht de zege voor de partij van den vooruitgang he Bben behaald, ik gevoel tevens hoe weinig het belang van het individu geldt, wanneer het begrijpt door zijne zelfopoffering der menschheid tot heil, der waarheid tot nut te kunnen strekken, en handelende naar mijne natuurlijke aandrift en naar de rigt die mijne denkbeelden door opmerking hebben erlangd, schroom ik niet mijne stem, hoe zwak ook in het belang der nieuwe hervorming, te verheffen, en aan IEDERE uiting der vrije gedachte, die daartoe slechts eenigzins medewerken kan, eene gelijke bescherming te verleenen in het tijdschrift dat thans onder mijne hoede het tooneel des leveus betreedt. DETZGENOOT OF HET GEBIED DER REDE, Het is een opmerkelijk feit dat bijna ieder land in de laatste drie ja- ren tijds een of meerdere organen der vrije gedachte heeft-zien oprigten; wel waren voor dien tijd reeds verscheidene proeven hiermede genomen, doch na een kortstondig bestaan waren al die uitingen door de tegen- werking der behoudspartij en de onverschilligheid van hen die zich aan het geloofsjuk hadden onttrokken, weder verzwonden, alleen den Reaso- ner te Londen had het mogen gelukken van 1846 af geregeld te blijven verschijnen. Sedert drie jaren echter is een keerpunt in het ontwikkelings- proces aangebroken, van alle zijden verrijzen tijdschriflen die openlijk de nieuwe hervorming prediken en die de zaak der rede en des onder- zoeks met warmte en waardigheid verdedigen, en die tijdschriften blijven leven, bloeijen en dragen vruchten. De belangstelling is opgewekt, de bazuine der waarheid, die zoo menigmale vruchteloos was gestoken, weergalmde  verbroken, die hen geholten hielden, en wierpen ze dien bloefestigt, dass man een enden hatten naturgens de boeijen die deze nog niet bespeurden, zij wezen hun de indrukken die ze reeds in hun vleesch hadden gemacht, zij wezen hun de indrukken die ze reeds in hun vleesch hadden gemacht, zij wezen het schnell, zij wezen het slavenjuk af te werpen, vrij te worden gelijk zij zel. Gelukte hun  Vereeniging werden gesticht, zij bloeide en wies welig op, en thans, na een-jarig bestaan, weerklinkt haar naam reeds door geheel Europa, als een zegen voor, waarheid, licht en liefde, En echter, niettenstände al het goede dat - het tijdschrift de Dagerad van zijne oprig Ting af, verwekt en gedaan heeft en nog doet, is door dit tijdschrift alleen nog niet aan den geheelen eisch der ontwikkeling voldan. Deze vroeg vrijheid, onbepaalde voor de rede en het onderzock, en vrijheid, doch beperkte vrijheid genoot zij tot heden. De Dageraad teekende zich bij zijn oprigting eenen cirkel af, waarin hij zich zou bewegen, wijder wel is waar dan een der bestaande kerkgenootschappen dit had durven te doen, doch nog altijd een beperkte, afgeslotene ruimte, en dat was niet wat de ontwikkeling vroeg; vrij, onbeperkt, onbedwongen wilde zij zijn, het ongeme-tene moest haar werkring, het eeuwige haar schouwplaats wezen, zij moest op hare vaart door geen nietig voorordeel worden tegen gehouden, door geen oordeel der wereld worden gestuit, de wetenschap alleen moest haar staf zijn, de waarheid, de veredeling en het maat schappelijk geluk het doel van \haar streven. Ik gevoelde dit en ik besloot aan den Dageraad, den Tijdgen Ot te voegen, die meer bepaaldte wijden aan die uitingen der vrije gedachte die verder gan dan het Deisme, den cirkel van den Dageraad, en aldus ook in Nederland aan de rede en het onderzoek die algehele eis, die haar toekomt, die zij in andere landen genieten. Langen tijd heb ik geaarzeld alvorens dit besluit ten uitvoer te leggen; het nut, de eisch der eeuw, de regtvaardigheidszin, de drang der omstandigheden, alles dreef mij aan, doch twee bezwaren hielden mij terug, — mijne ongeschiktheid en mijne onbemiddeldheid. Ik wachtte angstig en gejaagd of niet misschien de geest der eeuw bij eenen der — Nederlandsche geleerden dit gevoel van behoefte even zoo zeer zou — ontwikkelen als bij mij, en hem aandrijven zich met de voldoening daaraan, te belasten; ik wendde alles aan het weinige dat ik bezit nog-maals in natura voor mij te zien, om het aan het belang van den vooruitgang te wijden, en des gevorderd ten offer te brengen. — Vruchteloos, niemand trok zich de door de zielgeloovigen verketterde rigten; vergeefsch, niemand deed zich op, mijne waarden geheel of gedeelte-ljk tegen geld te verwisselen. Toen besloot ik niet langer te verwijlen, de handen moedig aan het werk te slaan, en te Doen wat ik vermogt Beantwoordt dus dit tijdschrift niet aan de verwachting, men wijte het niet mij, want ik doe wat ik kan; maar men trachte mij behulpzaam te zijn eenen waardigere te vinden en hem te bewegen, den arbeid over te nemen, die voor mijne nietige krachten veel te wigtig is. Even-zoo, is men niet te vreden met het eene vel druks dat ik maandelijks voor mijne rekening het licht kan doen zien, zonder mij moedwillig ten gronde te rigten en mij aldus aan de heilige zaak te onttrekken, men helpe mij de kosten van uitgave, door inteekening dragen, en zoodra ik slechts eenigermate voor mijne voornaamste uitschotten gedekt ben, vul ik het getal der in den loop van dit jaar te leveren bladen, tot vijftig aan, waardoor het werk den als maximum gestelden prijs van f 7,50 zal bereiken. EN BEHINDRAGE TOT DE KRACHT- EN STOFLEER. DOOR EDUARD LOWENTHAL. De meeste wijsgeerige nasporingen hebben de wijsbegeerte eenen trap van ontwikkeling doen bereiken, welks hoogte volstrekt niet be- hoorlijk gewaardeerd wordt, terwijl onder hen die deze uitkomsten werkelijk waarderen kunnen, er weder vele zijn, die het gewigt derzelveten minste niet openlik erkennen kunnen. Deze zijn die wijsgeeren van beroep die in de grens der wijsbegeerte ook het einde van hun regt bij uitsluiting aanschouwen, en wien het meer te doen is om dit regt dan om het doel der wijsbegeerte zelve. Des te nader echter is de wijsbegeerte thans haar doel nabij, naarmate de onrust grooteris, waarmede die beroepswijsgeeren op de puinhoopen nederblikken, van de ongegrond- veste leerstellige gebouwen der wijsbegeerte reeds sedert duizende jaren opgetrokken. Vraagt men waaraan het dan te wijsbegeerte einde- lijk zulk eenen besliss Vraagt men waaraan het dan te wijsbegeerte is, dat de wijsbegeerte einde- lijk zulk eenen besliss Vraagt men waaraan het dan te wijsbegeerte is, dat de wijsbegeerte einde- lijk zulk eenen besliss Vraagt men waaraan het dan te wijsbegeerte is, dat de wijsbegeerte einde- lijk zulk eenen besliss Vraagt men waaraan het dan te wijsbegeerte is, dat de wijsbegeerte einde- lijk zulk eenen besliss Vraagt men waaraan het dan te wijsbegeerte is, dat de wijsbegeerte einde- lijk zulk eenen besl Enden stap voorwaarts gedaan heeft, dan kan men als waren grond daartoe aanvoeren, dat men eindelijk geleerd had, de wijsbegeerte niet meer als eene uitgemaakte wetenschap maar als eene levensvraag te beschouwen en te behandelen, en dat wel als eene levensvraag van de- grootste beteekenis in de wereldgeschiedenis. Die beroepswijsgeeren kunnen echter van de behandeling dezer levens-vraag als zoodanig, niet de geringste rekenschap geven; zij verschuilen zich achter hunnen wijsgeerigen krijgstoestel, en deze vormt de geheele waarde hunner uitkomsten, en is eene begoocheling, op welker vernieti- ing de ware oplossing van die levensvraag berust. Werpen wij thans in de volgende regels eenen blik op de uitkomsten der nieuwste wijsgeerige scholen, welke zich juist deze vernietiging tot taak gesteld hebben. Er bestätig geest gescheiden van de stoff of van het lichtig, da is de stelling waarop al die uitingen berusten. Het is eene stelling die, wel is waar reeds vroeger door velen uitgesproken is, doch zonder dat zij daarbij aan de beslissende gevoletrekkingen dachten, die zij noodwendig na zieh sleept. Het bewijs leveren ons eigenlijk het vernuft, de natur en de ondervinding voetstoots. Kan men zich den geest als een zelfstandig wezen denken, dat zonder dien stoffe-liken grondslag, met tallooze krachten en met zelfbewustzijn zou be- gaafd zijn, en zonder verbinding met de stoff bestaan kan? Geen verstandig mensch toch gelooft aan geesten, omdat men zich niets verstandigs daarbij denken kan. Even zoo min kan men aan eenen enkelvoudigen geest gelooven. Ja zelfs zij, die aan geesten gelooven moeten ze, om ze zich te kunnen voorstellen, in vleesch en bloed, of ten minste in iets zigtbaars, dus iets stoffelijks kleeden, al noemen zij ze dan nevelachtige omtrekken, of wat zij willen. E En geest zonder stoff, zonder ene is nog minder dan nevel en damp, een geest gescheiden van de stoff is iets ondenkbaars, is niets. Maar ook vooral de natur bewijst ons dat er geest, gescheiden van het ligchamelijke, bestan kan. De natur toont ons dat eene kracht slechts gedacht kan worden in verband met de stoff. Eene kracht zonder stoffelijken grondslag is iets onmogelijks, en dit geldt even zoo goed van de krachtten van eenen mensch als van die van eenen plant of een dier. De kracht des menschen is slechts derwijze boven de kracht van andere wezens verheven, als het stoftelijke bij hem boven de stoffe-felijke hoedanigheid dier wezens verheven is. In ligchamelijken zin wordt dit ook algemeen erkend. Nu wil men echter bij den mensch, tegenover deze ligchamelijke krachtten, nog geestelijke krachtten — de geest als iets zelfsiandig mogelijk en bestaande, stellen; en dit hebben Wij juist te wederleggen. Dat, wat men bij den mensch geestelijke kracht noemt, wordt geheel door de ligchamelijke kracht bepaald, en is zelf middellijk ligchamelijke kracht. Deze geestelijke of middellijk ligchamelijke ktach. ten, zijn slechts daarom minder ligchamelijk in den gebruikken zijn, dan de genigenlijke „ligchamelijk” krachten. Daarom zijn zij echter niet onafhankelijk van de stof en zelfstandig, maar zijn zijn slechts in geringere eate afhankelijk. Deze middellijk ligchamelijk of geestelijke krachten zijn bij den ensch eigendommelijk; uit dezelve ontwikkelt zich de spraak en het selfbewustzijn. Uit het zelfbewustzijn spruit alsdan noodwendig het denken voort, terwijl de zelfbewuste mensch bij zijn bedrijvigheid steeds ich zelven anderen tegenover te stellen, en zijn verhouding tot ande en overwegen, door de zinnen zelve gedrongen wordt. Deze is de ‘eenvoudigste eine der denkkracht, die alsdan vervolmaakt wordt door de spraak, voor zoover deze ook het orgaan der gedachtenwisseling is. Ofschoon de middelijk ligchamelijk  De werking van dit staven of afleiden der middelijke waarheden, is het besluiten of gevole trekken. De middelijke waarheden berusten daarom minder op de zinnelijke werking in den meer beperkten zin van dit woord, dan de onmiddelijke. Slechts in zoo verre zij juist op deze onmiddelijke waarheden berusten, berusten zij bij gevolg eveneens noodzakelijk op de zinnelijke werking des menschen, dus op zijne ligchamelijke krachten. Dat afleiden van verdere waarheden uit de onmiddelijke, dat is met. andere woorden, «het gevole trekken of besluiten ,” doet echter daarom geene bovenzinnelijke kracht en werking vooronderstellen, naardien dat afleiden of besluiten slechts daarin bestaat, dat de onmiddelijke waarheden in hunnen vollen omvang opgevat worden. Op deze wijze treedt alsdan de middelijke waarheid van zelve te voorschijn, aangezien zij oorspronkelijk in de onmiddelijke waarheid gegrond is. Aldus be- rusten deze verschillende werkingen niet op zelfstandige, bovenzinne- lijke, maar uitsluitend op de ligchamelijke krachten van den mensch. Deze werkingen nu oefenen alle weder eenen terugwerkenden indruk ult op het werkende zelfstandige wezen, hoofdzakelijk dien, dat de te- rugwerking van deze werkingen (hunne wederkeerige aandoening), bij het zelfstandige wezen eenen indruk veroorzaakt. Terwijl echter aldus de terugwerking van die werkingen eenen indruk veroorzaakt op het werkende zelfstandige wezen, staat dit door het geheugen, dat juist op dit »veroorzaken van indrukken” berust, eenen terugblik open op die werkingen, gelijk zij geregeld op elkander gevolgd zijn; het kan zich die werkingen naderhand alle weder voorstellen, gelijk zij oorspronke- lijk plaats gehad hebben; het kan zich geheel weder in dezelve verplaat- sen, en zijne vroegere gedachten vervolgende, ze nogmaals vormen. En dit voorstellen, dit terug verplaatsen enz., is datgene, wat Weber in zijne »vergoding der stof,” zelf-beschouwing noemt, en wat men verkeerdelijk als een »vooruitdenken” verklaart, terwijl wij aangetoond hebben dat het slechts op de ligchamelijke kracht en werking des men- schen berust, en zonder deze onmogelijk is. Wanneer nu, ingevolge het voorgaande, de kracht en de werking en hare terugwerking, veel hooger en fijner is bij den mensch dan bij het dier, dan komt dit slechts daardoor, dat bij den mensch de stoffelijke erondslagen veel fijner en hooger ontwikkeld zijn. Bovenal echter wordt de hoogere standplaats van den mensch, voornamelijk door het ligchmelijke voorregt der spraak veroorzaakt. De spraak is de weg, waarop alle menschelijke krachten in hunne werkingen tezamen vloejjen. Zon der de spraak waren de menschen afgezonderde, onmagtige, naauwelijks boven het dier verhevene wezens. Het is duidelijk merkbaar, dat alle hoogere kracht en werking des menschen uit zijne hoogere natuurlijke gesteldheid in het algemeen en voornamelijk uit de spraak zelve voortspruit, en dat hij geenen bovenzinnelijken, op zich zelf staanden geest het. Het is de spraak, die den enkelen de krachten van het geheele menschelijke geslacht en alle uitkomsten van hare werking ter beschik- King stelt; het is de spraak waaruit dat alles voortsproot, wat men de werken van den menschelijken geest pleegt te noemen. Nadat wij voldoende aangetoond hebben, dat een zelfstandige geest zonder stoffelijken grondslag iets ondenkbaars, iets onmogelijks is, willen wij thans nog vlugtig over de gevolgen spreken, die onmiddelijk hieruit voortvloeijen; van de gevolgen die onmiddelijk en van zelve voor de hand liggen, behoeven wij niet te gewagen, wij willen daarentegen 'die gevoletrekkingen wederleggen, welke verscheidene zoo dwaselijk vermeenen daaruit te kunnen afleiden. Uit onze hoofstelling, dat de geest niet voor zich alleen, en daarom look niet na den dood voortbestaan kan, wordt namelijk de valsche gvoletrekking gemaakt »wanneer deze stelling aangenomen wordt, dan is het ook geéindigd met de zedekunde.” Wij beweren integendeel dat, de zedekunde niet van de godsdienst en hare leerstellingen afhankelijk is; want ten eerste zien wij dat de grondstellingen der zedekunde alle geloofsbelijdenissen gelijk zijn; ten tweede zien wij dat de zede- unde in werkelijkheid slechts te vaak van de godsdienst gescheiden is in hare vertegenwoordigers). De zedekunde is het aleemeene zederigtsnoer voor het menschelijke leven; zij staat in de strengste verhouding tot en trap van ontwikkeling die eene eeuw heeft bereikt. Even als de geneeskunde gedragsregelen voor het ligchamelijke leven voorschrijft, wo geeft de zedekunde regelen voor het »geestelijke” leven, wanneer ik mij zoo eens mag uitdrukken. De zedekunde is niet het uitvlocisel ‘van e Ene gelösselijk, zij vind haren oorsprong in de menschelijk-heid en is haar rigtsnoer; zij is de naturwet van het menschelijk en Besischappelijk leven. Die vrome kwakzalvers, die ze in allerhande Dovennatuurlijke fabelomhulsels zoeken, kunnen daarom overtuigd zijn, dat de zedekunde niet alleen niet van hunne gelöslegenden afhankelijk as, maar deze zelfs zoo lang zal overleven als de natur zelve ze overleven zal. Men behoefde deze sprookjes en gelijkenissen niet meer, om de zedekunde te bewaren, en heeft ze hiertoe nimmer behoefd. Wij zien heeft gelösse aan dezelve meer en meer verdwijuen — en worden juist daardoor opmerkzaam op de ware grondslagen der zedekunde, en deze Zijn om ze nogmaals te noemen, de natur, —en in het bijzondere, de menschelijkheid. Reeds de omstandigheid, dat die "unzünderingen" in de natur met zulkörtige groote hartstogtelijkheid en onrust den voortgang der naturwijs-begeerte gadeslaan, getuigt er voor dat zij zelve niet regt verzekerd zijn van hunne "unzünderingen" hen verlaat, en de vorm van hunne "kacht" hen verlaat, en de vorm van hunne "kacht" vergaat, dan zullen zijn toch eenmaal sterk er aan twijfelen, of zijn "unzünderingen" der natur zijn, of hungeest, — hunne kracht zelfstandig zonder stoff en vorm yoortbestaan zal en kan, en de gedachte aan hunne vergankelijkheid zal hun den de grievender zijn, naarmate zijn zich te minder er aan gewenden en te weiniger het leven werkelijk en meuschelijk genoten hebben. Das Jahrhundert. An ESEeESerw DE VROUW VOLGENS DEN BIJBEL. DOOR MEVR. JENNY P. D’HERICOURT. Men heeft der vrouwen zoo Jang voorgepraat, dat de bron van alle waarheid, van alle regt in den Bijbel te vinden is; Dat van het Christ MEVR. JENNY P. D’HERICOURT. Men heeft der vrouwen zoo Jang voorgepraat, dat de bron van alle waarheid, van alle regt in den Bijbel te vinden is; Dat van het Christ Den Ende voor haar het tijdvak der erkenning var regten dagteekent; Men heeft haar zoo goed buiten staat gesteld cigenmagtig te onder. Zijn, hoe valsch deze stellingen zijn, door haar in eene stelselmatign onwetendheid of nietigheid te handhayen; Dat de Amerikaansche, de Engelsche en zel's eenige Fransche vrow wen, die voor de erkenning der regten van hare kunne strijden, dez als volkomen bewegen beschouwen, en beweren in de joodsch-christelijke ‘Schriften, zinsneden ten gunste van hare beweringen te hebben ge. vonden. Eenige onder haar, die beter onderwezen en meer onafhankelijk zijn, weten zeer goed dat hare gezellinnen dwalen, dat zij de oplossing van Tet vraagstuk verschuiven, door het op het terrein der overlevering te Dehouden, in plaats het vastberaden op dat van de rede en den voor- isang over te brengen; maar zij durven dit niet te zeggen; zij weten dat diegene, die den moed hebben gehad hare stemmen te verheffen, zich door beide kunnen den banvloek naar het hoofd hebben zien slin- weren; daar de vrouwen door eene vreemde aancenschakeling van denk- Bolden niet gelooven, dat men deugdzaam kan zijn zonder voor den Bijbel den knie te buigen, en de mannen veinzen dit gevoelen te dee- fen, omdat hun beling dit medebrengt. Door de onderzoekingsgeest ont- wikkelt zich de rede, de wil, de waardigheid der vrouw, de vrouw te BR ichion is dus het speeltuig dier heeren te bederven; hoe wilt ge dat 2ij dit toestaan? ; | Zal ik terug treden voor de kwalijk gezindheid, de verholen minach- g, de doffe gramsch Au neen, gewis niet: het geldt eene te heilige aak, die der vrouwen en der menschheid, dan dat ik zou denken aan de revoelens die ik zal opwekken: dat men mij leze, dat er licht zij voor fe vrouwen, dat het mij gelukke de hardnekkigste wijfelachtig te ma-ren, dat ik medewerke de verstgevorderde op hare schreden te doen ferugkeeren, ziet daar al wat ik vraag; dat mij daarna de andere vrij en banvloek toeroepen! Ik bekommer er mij inderdaad niet om: ik e medelijden met de menschen die willen verdrinken, ik vertoorn mij viet jegens hen. Ik verzeek mijner lezeressen mij wel te begrijpen: 7% tast den Bijbel met aan; mijn doel is ecnvoudig haar te bewijzen, dat zij tegen de er- Kenning der regten van onze kunue is, en dat het dwaasheid is hem tot onze hulp in te roepen; dat de leeraars van alle Joodsche en Christophike gelöstvormen gelijk hebben, ons in naam der -gewijde schriftte te bestrijden. Ik het voornemen niet over het werkelijk bestaan hebben van de personen van Mozes of den Christus te redetwisten; te onderzoeken of de eerste de schrijver is van den Pentateuch, of dat de vijf boeken onder de koningen, door de schriftgeleerden opgesteld zijn? Ik kan evenmin de geheele wetgeving van Mozes behandelen, of al e voorschriften van den Christus en zijne Apostelen, ik moet mij beperken tot hetgeen hoogst noodzakelijk is voor het betoog van de stel- De Bijbel is, gelijk de geheele wereld weet, zamengesteld uit het oude en nieuwe Verbond. Voor de bespiegeling die wij te maken hebben, het aartsvaderschap in Genesis. , onder de wetgeving van Mozes, ten jde der regteren of suffeten en der koningen; voorts wat de Christus en de Apostelen wenschten dat zij wezen zou. Maar om behorlijk de leer van den Christus en van zijne onmiddelijke opvolgers te waarderen, dient men het standpunt van de vrouw bij hunne verschijning te ken-nen: hieromtrent zal de Mischna de verklaring der Hebreeuwsche regis van de Mozaische schrift, ons zecr juiste inlichtingen geven; wa de regtsgeleerdheid, in dit werk vervat, was in volle werking bij de oorsprong van het Christendom. Last ons dus zien welke voorstelling de heilige boeken geven van d jonge dochter, de echtgenoot, de weduwe, de vrouw als lid van h maatschappelijke ligchaam, als erfgename, als bezitgeregtigde. De huisvader heeft het reget over het leven en den dood van al dizijnen, onverschillig of zij van zijn bloed of eenvoudig aangehuwd zijn Juda, de zoon van Jakob, zegt, wanneer hij verneemt dat Thamar, d weduwe van twee zijner zonen en voor den derden bestemd, zwanger georden is; breng ze hervoor, dat zij verbrand worde (Genesis XXX VII) Men herinnert zijne de offerande van de dochter van Jephta. Moze maakt geenen inbreuk op dit regt, wat betreft de dochter. De vader heeft het regt zijne dochter als slavin te verkoopen. Moze handhaaft dit regt (Exodus XXI). De vader heeft het regt zijne dochter openlijk prijs te geven. Tei einde de engelen, die hem de verwoesting van de vijf steden kwames voorspellen, voor de schaamteloosheid der inwoners van Sodom te vrij waren, biedt Lot dengenen. Die den oploop voor zijne deur verwekten zijne beide dochte, die nog rein waren (Genesis XIX). De gasthe van den Levit van Ephraim, biedt in een dergelijk geval zijne dochte aan de te zamengeschoolde Benjamiten (Rigteren). Mozes verbiedt det vader zijne dochter openlijk prijs te geven (Levit. XIX), maar hij were niet gehoorzaamd dan na de gevangenschap, aangezien toen eerst d wet in werking kwam. De vader verkoopt zijne dochter ten huwelijk, en rädlige geschlagen haar niet alvorens haar uit te leveren. Jakob koopt zijne beide vrouwen doo: veertienjarigen arbeid (Genesis XXIX). Rebecca wordt bij volmagt uit gehuwelijk, door rijke geschenken gekocht, en wordt alleen geraad pleegd om te vernemen of zij terstond met Eleazar vertrekken wil (Genesis XXIX). Mozes laat het huwelijk blijven, de verkoop van een dochter door haren vader, maar stelt de prijs van dezen verkoop vas (de prijs der maagdelikheid). Wéij zien in de Mischna dat de vaders om te eerder voordeel van hunne dochters te trekken, ze met kalk in wreven, ten einde de huwbaarheid te verhaasten, want de Wijzen verbieden shun op den sabbaidag kalk te koopen, al ware het slechts om er de jongste dochter mede in te wrijven. Een meisje is niet eens verzekerd bij haren echtgenoot te blijven dit haar te haar terug te ne men en haar aan eenen anderen uit te huwelijkken. Jakob regtvaardigi zich Laban zonder Voorkommen ontvlugt te zijn, door heim te zeggen dat hij vreesde dat hij hem zijne dochters weder zou onten men (Gene: sis XXXI). De schoonvader van Simson neemt zijne dochter terug er huwt haar aan eenen anderen uit (Rigteren). Saul ontneemt David zijne dochter Michol en handelt desgelijks (Samuel). Dit bij de oude volker zeer gewone feit, wordt door de Joodsche schrijvers zonder eenige bereemding verhaald: het was de gewoonte en het regt. Mozes hiel¢ dit regt aan van den vader op zijne gehuwde dochter. De man mag zoo veel vrouwen nemen als hij wil. Abraham had ea twee, Jakob vier, Esau zes, later. had David er achten, Salomo dui- gend, Rehabeam acht en zeventig, enz. Mozes verbiedt de veelwijverij slechts aan de priesters; de hoogepriester zal slechts eene vrouw nemen en eene maagd huwen; de overige priesters zullen slechts eene vrouw nemen en geene verstootene huwen (Levit. XXI). De man had het regt zijne vrouw weg te zenden, wanneer zij hem “niet langer beviel. Mozes behoudt dit regt; maar hij vordert dat de man haar den scheidsbrief ter hand stelle (Deut. XXIV), Om welke hbeweegreden zal de man zijner gade zulk eenen smaad aandoen? daar- over bekommert zich de wetgever niet; de man is meester, Kan de vrouw eveneens haren echtgenoot verlaten? Wel neen: zij is zijne be- _-aitting, hij heeft haar gekocht. De man heeft twee soorten vrouwen; de gade, eene vrije vrouw; de bijzit, dikwijls slavin, en aan de eerste onderworpen. Ude kinderen, die de bijzit ter wereld brengt, zijn niet de hare, zijn niet de hare, zijn erlost voor rekening der gade, die de eer heeft van het moederschapenen. Sen den naam aan het kind geeft. Wanhopig over hare onvruchtbaar-heid, geleidt Sarai hare dienstmaagd Hagar tot haren gemaal: “mischien” “neg zij, “zal ik kinderen door haar hebben” (Gen. X VI). Iverzuchtig over de vruchtbaarheid harer zuster, geleidt Rachel hare slavin Bilha tot Jakob: “Op mijne knién zal zij baren,”’’ zegt zij tot den aartsvader, “ven ik zal kinderen door haar hebben.” Bilha brengt eenen zoon ter wereld en Rachel roept uit, terwijl zij hem den naam geeft van Dan: “God heeft ten mijnen gunste geordeeld, hij heeft mij eenen zoon gegeven. Op hare beurt ijverzuchtig, geeft Lea hare slavin Zilpha aan Jakob, altijd vom kinderen door haar te heebem;” en het is iets vrij omerkelijks de zege en vreugdekreten dezer twee wedijverende zusters te hooren bij de g. Eborte van über die kinderen, die zij bijzige volmagt erwähnt. (Gen. XXX). De man kan zijne bijzit nog veel gemakkelijker wegzenden dan zijne gade; zij) kan door deze laatste getuchtigd worden. ‘Trotsch op haren “4wangeren staat, minacht Hagar hare meesteres. Sarai tuchtigt de bijzit (Gen. XVI). Later, toen Sarai door zich zelve moeder geworden is, doet zij Hagar en haren zoon Ismael wegjagen; en de rijke Abraham zend zijne bijzit en zijnen eigen zoon van zijne tenten weg, en eenen hun niets mede dan een brood en eenen kruik waters (Gen. XXI). Mozes brengt eenige verbetering in den jammerlijken toestand der bijzit. De Israélitische bijzit kan wel door haren echtgenoot verkocht worden, maar niet aan eenen vreemdeling (Exod. XXI). Kene israelitische slavin, die bijzit is, wordt regtens vrij, wanneer haar meester, eene andere bijzit nemende, haar niet tot den rang van gade verheft en haar een huwelijksgoed geeft (Exod. XXI). De vreemde vrouw, die bijzit wordt, kan niet meer verkocht of tot den slavenstand verlaagd worden. De man had, zoo als wij reeds gezegd hebben, alle regt op zijne vrouw, om dat zij een door hem gekocht iets was. Hij kan haar openlijk prijsgeven en met hare schoonheid voordeel doen. De Leviet van Ephraim levert zijne vrouw aan de Benjamiten over (Rigteren). Abram laat Sarai endet getal der vrouwen van den Pharao opnemen; later laat hij haft eveneens opligten door Abimelech, en de vader der geloovigen verrijkt zich door de kostbare geschenken van deze twee mannen (Gen. XII en XX). Mozes erkent al deze regten van den man, omdat hij zie niet opheft. Wanneer een man zonder kinderen stierf, was de weduwe gehouden den broeder van haren gemaal te huwen; de geschiedenis Van Thamar levert er het bewijs van. Mozes liet deze gewonte voortbestaan; maar de schoonerbroeder was genoodzaakt de schoonzuster te huwen, en Mozes, die er niet aan dacht de vrouw te ontbinden, droeg zorg den man te ontbinden, droeg zorg den man te ontbinden van hetgeen hierin zijnne vrijheid belemmerde. De Levi (schoonerbroeder) die zijnne schooner niet wilde huwen, kon volstaan met zich, voor de poorten der stad, in het bijzijn der Elohim, door haar den schoen van den voet te doen trekken en in het aangezigt te spuwen (Deut. XXV). Het is opmerkelijk dat de vrouw, die den schoen uitge-trokken had, even veracht was als de verstootene. In Israél, even als overal, zijn het de geslagene, die de boeten betalen. Mozes beschern de reinheid der jonge dochter en der echtgenoot; maar men gelieve wel in het oog te houden, dat dit niet harentwege geschiedt, maar ten behoeve van den vader, die eenen maagddom verkoopende, in zijn belangen zijn, wanneer zijnne waar ontard werd; de man koopteenen maagddom, dien de eerlijkheid verbiedt hem te ontvreemden; hij is de bezitter van eene vrouw, door hem en voor hem alleen gekocht. Voor het verleiden van eene onverloofde maagd werd dus de verleider gedwongen den vader den prijs van den maagddom te betalen, en de dochter te huwen. Wanneer de vader zijnne dochter weigert, moet het huwelijksgoed niettemin hetaald worden (Exod. XXII). Wanneer eene verloofde maagd geschonden wordt, dan zijn twee belangen aangetast: de man moet ter dood gebragt worden, niet omdat hij een jong meisje, maar de »vrouw van zijnne naaste” geschonden heeft. Wanneer het feit in de stad voorgevallen is, sterven heeft. Zij omdat zij niet geschreuwd — heft (Deut. XXII), Wanneer de man, den dag na het huwelijk beweert met zijn geweest, gaat hij zich beklagen bij de Eloims aan de poorten der stad, voor ieder en een iegelijk; de oonders moeten alsdan de bewijzen leveren, niet van de onschuld hunner ~ dochter, maar van de wijze waarop de vader ze heeft weten te bewaren: Expandendo lintea coram senioribus Wanneer zij dit overtuigende be- — wijs niet kunnen leveren, wordt de jeugdige gade voor het vaderlijke huis gesteenigd; wanneer het bewijs gegeven wordt, dan ontvangt de man een zeker aan stellen, en betaalt honderd sikkelen zilver, om- — dat hij zijnen schoonvader valschelijk van een gebrek aan waakzaamheid — beschuldigd heeft (Deut. XXII). A Verdenkt een man zijne vrouw van ontrouw. dan heeft hij het regt, als zij ontkent, haar te onderwerpen aan den proef der bittere wateren, of de wateren der ijverzucht (nog in g Eben man, ziegen de schrijvers van de Mischna, heeft rede zijne vrouw van overspel te verdenken, wanneer hij heeft hooren zeggen, dat zij alleen gevonden is met eenen man, met wien hij haar verboden heeft te spreken. Wanneer de denkunde en de wiskundige wetenschap niet voldoende mogen zijn om te bewijzen, dat de oneindige en volslagene eenheid niet enkelvoudig is, maar meervoudig, dan zullen al de andere weten- schappen, ten einde dit vraagstnk van het oneindige en zijnen aard, bet voornaamste vraagstuk dat de rede kan behandelen, en dat zij ge- roepen is te beoordeelen en te beslissen, uit te putten, ten gunste van deze waarheid en in strijd met uwe wedersprekende en ongerijmde begripsverwarring, die de enkelvoudigheid met de eenheid vereenzelvigt, komen getuigén. Al de wetenschappen, zij die door de wiskunstige wetenschap geschraagd worden, zoowel als zij die geheel vreemd aan dezelve zijn, zijn het gevole van twee werkingen, de ontleding en de begripsverbinding, en deze twee werkingen vorderen noodzakelijk de eenheid en de menigvuldigheid in het voorwerp, waarmede zij zich onledig houden. Beide zijn in hare bijzonderheid (specialitezt) slechts eene gedeelt elijke ontleding van hetgeen in het geheel is, als zelfstandigheid, als verschijnsel, als betrekking. Zij is te gelijkertijd gevestigd op de meervoudigheid en op de eenheid. In het geheelal bestaat zoowel het voorwerp, als het onderwerp van alle wetenschappen, daarin hebben zij haren oorsprong, in de betrekking zelve van den mensch tot het oneindige. Daarin stroomen ze alle zamen, zijn onuitputtelijk en hebben deel aan zijnen aard, Jeder harer weer- kaatst dus in hare bijzonderheid de meervoudigheid en de eenheid van het oneindige, waarvan zij een gedeeltelijk beeld is. Alle wetenschappen zijn bepaaldelijk ontledend en verbindend; zij vangen aan met de. ontleding en eindigen met de begripsverbinding. De sterrekunde, de naturkunde, de scheikunde, de werktuigkunde, de ontleedkunde, de ontleedkunde, de physiologie, de aardkunde en alle andere weten-schappen, zonder uitzondering, zijn slechts ontledingen. De bepaalde wetenschap is in hare algemeinenste, volstrektste opvatting, de ontleedling van het oneindige; het is het oneindige in al zijnne gedeeltelijke uitingen beschouwd. Wanneer het oneindige enkelvoudig ware, wauneer er niet overal in hetzelve meervoudigheid, menigvuldigheid der termen beston de, wanneer er tusschen al de deelen, waaruit eenheid is zamengesteld, geen getal, maat, betrekking, overeenstemming, verschil of vergelijking bestond, zoude er dan mogelijkheid bestaan eenheid is zamengesteld, welke ook, te vormen? Wanneer het oneindige enkelvoudig ware, wanneer het niet één ware met die menigvuldige eenheid, die het vormt en die het kenmerkt, als oneindige en als al, en die al de geslachten, al de hoeveelheden, al de wijzen van zijn. TIJDGENOOT OF HET GEBIED DER REDE. Bevat, ware het ontoegankelijk voor en weder en weder entleding, tegen alle wetenschap. In zijn enkelvoudige oneindigheid zou het een alleenstaand wezen zijn; er zou in hetzelve, noch buiten hetzelve, noch in iets daar beneven, er zou geen enkel wezen zijn, dat in staat ware zich hetzelve te denken; en daar de gedachten, om mogelijk te zijn, twee termen, een voorwerp, een onderwerp en eene betrekking vordert, zou hoegenaamd geene wetenschap van het oneindige, hoegenaamd geene wetenschap van het oneindige, hoegenaamd geene wetenschap van het oneindige, bij gebreke van deze twee noodzakelijke termen. De voorstelling van het enkelvoudige oneindige is dus de ontkenning en de vernietig van alle ontleding, van alle begripsverbinding, en bij gevolg van alle wetenschap. Het is de voorstelling van het ongerijmde, van het onmogelijke,  bewijzen will. Ik breek hier af, mijnheer, en ik ga in korte woorden het aange-voerde na. Het denkbeeld van het oneindige is een denkbeeld dat de mensch een gedeelte van het oneindige uitmaakt, waarin hij door al de punten van zijn aanwezen in betrekking staat. Zijn rede, die het zintuig of zoo u deze uitdrukking beter bevalt, het vermogen is de betrekkingen te bespeuren die de dingen onderling bezit-ten, kan niet in gebreke blijven, hem, wanneer zij werkzaam is, het, bestaan van het oneindige te doen bevatten, waarmede hij noodzakelij- — kerwijze in betrekking staat. Het oneindige bestaat dus, en het denk-beeld dat de mensch er van erlangt, is waar in de afgetrokkene en volstrekte formule, die alles bevat wat hij kent en wat hij niet kent. Opdat deze formule al zijne waarde in de oogen der rede bekome, is het voldoende dat de mensch, zonder al de deelen te kennen die het oneindige In zich sluit, hetgeen omgeldijk is, er geene eindpalen vin-— de, wanneer hij er met zijnen blik in doordringt, en dat hij zich die ook niet als mogelijk daarin voorstelle. Maar dat oneindige, welks bestan zich aldus aan den mensch openbaart, door het aanschouwen van het geheelal zelf en het zien van zich zelven, kan zijne rede zich niet als een enkelvoudig wezen voorstellen, buiten het geheelal en van hetzelve onderscheiden, bestaande; zij bevat het in tegendeel als het geheelal zelf zijnde, het zamengestelde wezen waarin al de wezens bestaan. Het volledige en volkomene begrip dat de rede zich van het oneindige maakt, is dus het begrip van eenheid, van eenheid alkander verbonden en vereenigd zijn. door de betrekkingen die zij onderling bezitten Dit is het ware denkbeeld van de eenheid, van de volledige en van het oneindige en van de stellige formule. De godgeleerden zoowel als de wijsgeeren, hebben al- len dit denkbeeld van het oneindige en van de algehele eenheid, door meer of minder duidelijk omschrijvende formulen uitgedrukt, en daarin hebben zij allen de algoddienst (Pantheismus) beleden, en niemand he- ter dan Paulus, wanneer hij zegt: in Deo sumus, vivimus et movemur. Wij zijn in God, wij leven in God, wij bewegen ons in God. Of wij 67 -wijsgeeren of godgeleerden zijn, wij zijn allen in het Pantheismus, in dien oceaan van het grenzelooze wezen. Wanneer wij belijden dat het oneindige bestaat en cen is, wanneer wij dit denkbeeld op het geheelal toepassen, volgen wij den weg der rede en wij zijn in de waarheid. Maar wanneer de godgeleerden, die zich er met ons bevinden, voor zooverre zij stelligs en overstemmends ‘in hunne omschrijyingen verkondigen, ons komen zeggen dat het on- eindige dat cen is, volstrekt enkelvoudig is, dan bedriegen zij zich, dan verdwalen zij zich, dan scheuren zij zich los van de rede en van de waarheid. Alsdan houdt hun oneindige, dat zij in gedachte van het ge- heelal afzonderen, op, ons oneindige te zijn, het is geen waar oneindige meer, het is een oneindige in naam, een holle “klank, even als die van het niet. Het is een loutere abstractie, afge heelen. Leid van zijn voorwerp, waarmede de verbeelding alles kan doen wat zij wil en die zij verpersoonlijkt. Om aan dezen bovennatuurkundigen afgod, wiens ingeld bestaan ont daan is van zelfstandigheid en werkelijkheid te gelooven en hem te aanbidden, moeten zij zich in de afgronden en in de verborgenheden van het geloof werpen. Verstoken van de leiding der rede, gelijk zij zijn, verzinken zij in de geestvervoeringen van de verborgenheidsleer (Mysticisme) en kunnen zich alsdan zoo veel zij slechts wenschen, met ongerijmdheden bedwelmen. In miin volgend schrijven, zal ik het vraagstuk van de Schepping door het Oneindige behandelen. Revue Philosophique et Religieuse. Pet Do VO Nek tN. G, gehouden den 9 December 1852, VOOR DE HUMANE, GODSDIENSTIGE GEMEENTE TE LONDEN, DOOR JOHANNES RON GSE. Mijne Vrienden! Terwijl ken, na langen tijd, weder voor den eersten keer in de Duitsche taal tot vrienden van den godsdienstigen vooruitgang en tot de leden eener nieuw gevormde gemeente spreek, kan ik mij bij het genoegen, dat de hervorming van onze eeuw zich nu ook in Engeland eenen weg heeft gebaand, toch aan een gevoel van diepen weemoed niet onttrekken, want ik zie immers menigeen in deze vergadering, die in de hoopvolle jaren 1845 tot 1848, in Dnitschland met mij gestreden en gewerkt heeft voor den vooruitgang en de vrijheid, en ik lees in de gezigtstrekken, die door innerlijken strijd gevoord zijn, de geschiedenis der laatste treurige jaren uitgedrukt, wier letteren mij gloeijend in de giel branden, De vrijheid, het geluk en de eer onzer natie stonden bij u hooger dan uwe stoffelijke plaatsing, de geschiedkundige wereldsche taak van ons volk hooger dan de geboortegrond. Gij hebt den laatsten verlaten, om voor de eerste ook in a 68 giel branden, De vrijheid, het geluk en de eer onzer natie stonden bij u hooger dan uwe stoffelijke plaatsing, de geschiedkundige wereldsche taak van ons volk hooger dan de geboortegrond. Gij hebt den laatsten verlaten, om voor de eerste ook in a 68 giel branden, De vrijheid, het geluk en de eer onzer natie stonden bij u hooger dan uwe stoffelijke plaatsing, de geschiedkundige wereldsche taak van ons volk hooger dan de geboortegrond. Gij hebt den laatsten verlaten, om voor de eerste ook in en vreemd land te arbeiden. Gij helpt de dagen voorbereid, wanneer de geest der vrijheid weder zal verrijzen, om den schepter in de met bloed bevlekte hand des mein-eeds, des verraads en van het ruwe geweld te verbrijzelen. Gij hebt het ideal der vrijheid en broederliefde niet laten verminderen, niettegenstaande de regten der volkeren honend vertrapt, niettegenstaande de regten der volkeren honenden vertrapt, niettegenstaande gij van land tot land gejaagd en zelfs uit uwe, door vermoeijenis veroorzaakte slaap, door het rammelen der ketens en de voetstappen der geregtsdienaars verschrikt, werd gewekt, eij hebt u door niets laten verleiden, zelfs niet daardoor, dat men uwe manen brandmerkte, om u in uw geboorteland te doen vergeten. Velen uwer staan nu weder om de banier geschaard, die wij in Duitschland * in het jaar 1845, tegen het paus- en priesterdom opstaken, en waar- door Duitschland het initiatief eener groote beweging nam, die, beginnende met de bevrij Ding van den innerlijken mensch uit verstandelijke kluister, drie jaren later het oude Europa, van het eene einde tot het andere deed schokken. Tweemaal heeft thans het Duitsche volk de initiatieven der godsdien- stige hervorming genomen, en de andere volkeren den weg gebaand tot hoogere vrijheid en volmaking, De gedachte, dat wij ook hier in den vreemde aan de oplossing der grootste geschiedkundige taak en terugwerking, voor de vrijheid van ons volk kunnen arbeiden, de gedachte, dat wij de eersten zijn, die in naam der hervorming, den gelijkgezinden Engelschen broeders de hand reiken tot daadwerkelijke vereeniging, door gemeenschappelijk te arbei- den in den geest der humanisten, moet ons met hooger gevoel vervul- len en ons met voorzigtigheid, ten opzigte der reeds behaalde zege, in de toekomst doen blikken. De vorming eener humane godsdienstige gemeente in de hoofdstad der aarde, kan eene der gewigtigste gebeurtenissen in den loop der ont- wikkeling van de godsdienstige beweging der 19¢ eeuw worden. Zij zal het worden, indien ieder lid de beteekenis er van begrijpt, indien ieder tot zich zelven zegt: ~zij moet het worden,” en ieder zijne magt en zielskracht er toe aanwendt om hare vardere ontwikkeling te bewerken. Indien kann echter mijne vrienden uitgenoodigt heb, hier het groote werk der hervorming, in verbinding met de gelijkgezinde Engelsche broeders, te beginnen, dan moet gij niet gelövo, dat wij daar beginnen, waar wij acht jaren geleden in Duitschland aanvingen. De tijd heeft groote voorwaartsche schreden gemaakt, en de vrije godsdienstige gemeenten hebben hare geschiedkundige plaatsing daardoor gegrondvest, dat zij in alle groote kampstrijden des tijds mede ingrepen en alle groote denkbeelden des tijds in zich hebben opgenomen. De nieuwe gemeenten zijn van het nationale tot het humane standpunt voortge-—schreden, Op dezen trap staan wij hier en van daaaruit zullen wij er verder vooruitgaan met den geest des tijds. lemmerd worden. Of is niet door de laatste staatkundige gebeurtenissen, voorall door de Vereeniging van despoten en priesters, tegen de goddelijke regten der volkeren, in duizenden de overtuiging gerijpt, dat staatkundige vrijheid kan worden verkregen? Alle edele en beschaafde voorstanders der vrijheid, kunnen godsdienst en staatkunde slechts in den vorm, niet in hun grondbeginsel van el-Kander scheiden, en terwijl zij de diplomatie niet minder dan het jezuitismus verafschuwen, willen zij dat de zorg voor het welzijn van den staat heilig gehouden en beschouwd wordt als de uitoefening der hoogste godsdienstige pligt. 