Inkwartieringen ...
Willem Theodorus Gevers Deynoot
Na drie jaren stunden kwam eindelijk de Staatsregelung van 1798 tot stand. De eenheid van den Nederlandschen Staat werd nu erkend, en een Vertegenwoordigend Lichaam met een Uitvoerend Bewind van vijf leden bekwam de macht in handen. Onder deze constitutie ontstond een Reglement voor het krijgsvolk op marsch, dat bij publicatie van 29 Augustus 1799 afgekondig dverein van hetgeen bij de Fransche legers plaats Tond, zouden ook de troepen van de Bataafsche Republik op marseh voor rekening van den Staat van levensmiddelen worden voorzien. Voor de levering daarvan zorgden aanne-mers. Bleven deze in gebreke, zoo geschiedde de uitdeeling door de gemeutesturen naar bet tarief, waartoe deaan- Demers zich hadden verbonden. Het gouvernement stelde deze schadeloos, en verhaalde zijne voorscbotten op die aannemers De geheele regeling geschiedde overigens door bet genieentebestuur. „betzelve ezactelgk moot worden naaigevolgd, echter niet verder moet „wordeQ geSxtendeerd, dan de ware bedoeling Daararmen is geweest, en „alzoo niet langer dan een Terbligf Tan hoogstens twee bagen voor een „marifchverhl^ moet worden geconsidereerd." Recneil van Ordres door J. H. Kesman bL 45—52, 3) Zie art. 5 van bet reglement van 29 August 1799. De meeste be- palingen van dit reglement zgn gebeel gelgünidenJ aan die, welke wg in het reglement van 28 November 1684 hebben opgenoemd. Eortheidshalve verwijzen wg daarnaar. 72 Dit reglement werd bij Publicatie van 11 Februari 1801 door het Vertegenwoordigend Licham gerenoveerd en bij publicatie van 23 Februari 1802 door het Wetgevend Lichaam gecontinueerd. Koning Lodewijk kwam hierin verandering brengen. Met in der Kirche van het Marschreglement van 29 Augustus 1799, bepaalde hij bij K. besluit van 4 Januari 1809 dat alle militaire corpsen, op vertoon van hun marschorder, door de zorg van den Burgemaster, overreenkomstig het decreet van 11 Juli 1807 n^ 37^) zouden worden gehuis-vest en behoudens eene billijke schadeloosstelling gevoed. Onderofficieren en soldaten hadden recht op huisvesting en voeding, officieren alleen op huisvesting. Het bedrag der schadeloosstelling inoest door den bevelhebber ter beschikking worden gesteld van den burgemaster, en door diens tusschenkomst a&n de belanghebenden worden uit-betaald. De bevelhebber had verder zorg te dragen, dat Zie van de Poll: Verzameling van wetten en besluiten van 1798—1810 bl. 159. 3) Journaal Militair 1809 bl. 22 seq. 3) Het decreet van 11 Juli 1807 schijnt nooit te zqn afgekondigd. Het endende de kazerneering der troepen in drieerlei soorten: le in geboawen, welke aan den staat toebehoorende; 2e in woningen van by Zie van der zondere personen by gebrek aan kazemen. Indien dit laatste plaats vond, ontvingen de bewoners eene schadeloos-stelling van 12 peuningen daags per man, en 7 penningen daags per paard. het krijgsTolk niet meer rorderde, dan waarop het reglement recht had. Voor doortrekkende troepen, die alleen huisvesting ge- Doten, werd^ wanneer zij niet langer dan twee nachten in dezelfde plaats bleven, niets uitbetaald Het besluit van Koning Lodewijk was van korten duur. Holland werd bij Frankreich ingelijk, de fransche overheer-sching bracht ons onder de fransche wetgeving en bij decreet van 8 November 1810 werd de wet van 10 Juli 1791, „cemant la conservation et le classement des Places de guerre et Postes militaires, la police des Fortifications et autres objets y relatifs' executoir verklaard, welker 5de tittel handelt du logement des troupes.' Volgens dit regiement häden de officieren slechts voor drie nachten recht op logement, na verloop van welken tijd zij verder voor hun eigen verblijf moesten zorgen, art. 5; het gemeente-bestuur had zorg te drsäen, dat aan de officieren voor verstrekte huisvesting niet te veel gerekend werd, art. 6; bij gebreke van kazernen zouden de in garnizoen komende troepen worden ondergebracht in ledigstaande en daartoe geschikte huizen. Deze huizen moesten door de corlogscommissarissen worden gehuurd, die daarbij de hulp van het plaatselijk bestuiir konden inroepen^ art. 8. De verplich- ting tot het verschaflFen ran huisvesting rustte verder op alle ingezetenen zonder onderscheid, alleen de d^positai- res de caisaes pour le service public/' de „ veuves'', en „filles" waren daarvan uitgezonderd, doch onder gehou- denheid om huisvesting bij anderen aan te wijzen, of een zeker bedrag te betalen, dat het gemeentebestuur vastetelde, Transport-middelen — Volgens het Marschregle- ment van 1809 moesten de op marsch benoodigde voertuigen, terstond door de troepen aan de gemeentebesturen worden betaald, art. 11; voor elken wagen, bespannen met twee paarden werd ^6n gulden, voor elke kar met e6n paard vijftien stuivers per uur uitgekeerd, art. 13. Indien op de plaats der bestemming de vereischte middelen voor verder vervoer niet te bekomen waren, mocht de bevelhebber deze, of indien men ze niet alle behoefde een deel dier wc^ens, bij loting aan te wijzen, tot de volgende plaats in dienst houden. De geleiders ontvingen door tusschenkomst van den burgemeester gratis huisvesting en stalling, art. 10. Het besluit houdt voorts in bepalingen over het aantal 1) De Yoorschriften tot het verstrekken Tan transporten Tolgens het Marsch-reglement Tan 1799 zijn geheel dezelfde als die van de order van 28 November 1684. art. 9. wagens en karren, dat zal mogen worden gevorderd, den daarvoor gevorderd, het pressen van vartuigen, de betaling van veergelden en tollen, en hetgeen „zal kunnen „ worden gedeclareerd, wanneer binnen eenige gemeente, „ door of op last van den Minister van Oorlog, manschappen, paarden, wagens of karren, hetzij tot het overbrengen „ van depSches„ tot voorspan, tot bediening van het geschut, „tot den arbeid aan fortificatien en dergelijken worden gevorderd.” Het komt ons daarenboven voor, dat hoe ruime niacht de Grondwet van 1806 den koning had toegekend, deze toch zijne bevoegdheid te buiten ging, door het Reglement van Augustus 1799, onder de Staatsregelingen van 1798 en 1801 door de wetgevende macht tot stand gebracht, bij eenvoudig besluit in te trekken, omdat alle bij de invoering der Constitutie van 1806 van kracht zijnde wetten slechts bij eene wet, nimmer bij besluit alleen, mochten ingetrokken of veranderd worden. Toen Willem I op 2 December de Souvereinite over de Vereenigde Neder Landen aanvaardde, begon hij met alle weerbare manschappen te wapen te roepen. En een regle- Proclainatie van 6 December 1813. St. N^. 17. c. 1813—1848. Digitized by 76 ment van algemeene volkswapening vast te etellen. Aan de stedelijke regeeringen droeg hij bij besluit van 26 Juni 1814 N^. 1 het kazerneeren der troepen en het stallen der paar- den in de garnizoenen op Ten gevolge van dit beslait stelde de commissaris-generaal van oorlog op 30 Juni 1814 vast „het Reglement op de huisvesting van de troepen van den Staat"^), welks zevende Hoofddeel, art. 73 — 95, handelt „van het logeren bij de inwoners/^ Dit reglement bepaalde dat in de steden, waar geen kazernen waren of waar die reeds waren bewoond, liet krijgsvolk bij de inwoners „ zonder onderscheid, uitzondering of voorrecht" moest wor- den ingekwartierd, art. 73. De aanvraag geschiedde aan het gemeentebestuur, waarau in overleg met den kom- mandant der plaats de regeling der inkwartiering was opgedragen, art. 82. De inwoners mochten echter in geen geval van de kamer, waar zij gewoonlijk sliepen, worden beroofd, hoewel dit nimmer voorwendsel kon zijn, om zich aan inkwartiering te on Digitized by 76 ment van algemeene volkswapening vast te etellen. Aan de stedelijke regeeringen droeg hij bij besluit van 26 Juni 1814 vast „het Reglement op de huisvesting van de troepen van den Staat"^), welks zevende Hoofddeel, art. 73 — 95, handelt „van het logeren bij de inwoners/^ Dit reglement bepaalde dat in de steden, waar geen kazernen waren of waar die reeds waren bewoond, liet krijgsvolk bij de inwoners „ zonder onderscheid, uitzondering of voorrecht" moest wor- den ingekwartierd, Trikken, art. 81. Het reglement regel verder uitvoerig wat aan het krijgsvolk moest verstrekt worden, art. 75 — 79. De verdeeling onder de inwo- Art. 2 van het besluit van 26 Juni 1814 luidde :,« de gebonwen,'s lands „eigendom zijnde, welke tot kazernen of militaire stallen worden gebruikt, „znllen aan de plaatselyke bestnren worden afgestaan, onder den last ze „in goeden staat te onderhouden, en tot geen ander doeleinde dan het „voormelde te gebruiken." Nederl. Pand, van Mr. v. Hamelsveld II bl. 73—91. Ners moest zoodanig zijn, dat de soldaten, tot dezelfde compagnie behoorende, zooveel mogelijk in de nabijheid van elkander werden gehuisvest, art. 84 en art. 87. Officieren, die in hunne garnizieren kranken aankwamen, hadden voor drie nachten recht op huisvesting, doch moesten verder op eigen kosten in hun logies voorzien, art. 92 Bij het Marsch-reglement van 3 Augustus 1814 2) werd bepaald, dat aan alle militaire korpsen, voorzien van eene marschorder, door de zorg van den burgesser, overkommstig het reglemenfter, huisvesting en behoudens een billigke schadeloosstellivg voeding zouden wor- den verleend. De burgesser was aansprakelijk dat het krijgsvolk behoorlijk van voeding werd voorzien; terwijl de officieren zich op eigen kosten spijs en drank moesten verschaffen, art. 1 en 2. De last der inkwartiering was alzoo niet verlicht sedert onze bevrijding. Iminers de wet van 1791 gaf vrijstelling aan de d^positaires de caisses pour le service public/' aan „veuves et filles"; he Reglement van 30 Juni 1814 sprak van inkwartiering „zonder onderscheid, uitzondering of voorregt." AUen vergunde het Besluit van 2 Augustus 1815 (op het Hooger Onderwijs) bij art. 131 de Professo- Zie de wet van 10 Juli 1791 en het  leverantien van bijzondere personen of gemeenten worden gevorderd, zal het Rijk dezelve tegemoet komen en op den voet bij de reglementen bepaald, schadeloos stellen. Tot dit nieuw artikel, zoo verhaft ons Raepsaet in zijn Journal des deliberations', gaf de heer Gendebien als lid der commissie van 1815 aanleiding. Deze wilde namelijk als constitutionel beginsel hebben aangenomen, dat de staat verplicht zou zijn, voor alle diensten welke aau de legers werden verschaft schadeloosstelling te verleenen i) ; waarom M. Gendebien propose, que par un autre article additionnel, il soit arrêt6 constitutionnellement, et en principe, qu*il sera donne des indemnités aux habitants pour des prestations militaires. Je Tappuie, et je fais remarquer le besoin de cette mesare, attends que cette indemnity ^tait stipules en Flandre par les actes de presentation et acceptation des subsides, et que pour echter gelijktijdig verboden werd^ de  order, geene transporten of leverantiSn van ingezetenen of gemeenten gevorderd mogen worden. Allen voor transporten en leverantiSn mocht on- der zekere omstandigheden, tegen schadeloosstelling op den voet bij de reglementen bepaald, uitzondering worden ge- maakt. Gold toch als algemeene regel: geen last mag wor- den opgelegd, zoo werd voor een gedeelte van dien last, n.l. voor transporten en leverantien, eene uitzondering toe- gelaten. Deze dus^ maar geenszins inkwartiering, mochten van de ingezetenen gevorderd worden. De vraag rijst evenwel: Kan het de bedoeling van de Grondwet zijn geweest, de ingezetenen voor altijd van den last der inkwartiering te onthelTenP Immers de nood- zakelijkheid tot huisvesting van het krijgsvolk bij de in- woners bestond toen evenzeer als thans. Is het denkbaar, dat de Staat zich zelf in de onmogelijkheid zou hebben willen brengen om krijgsvolk te verplaatsen? Waarschijn- cette raison on pourrait trouver matiere a revoquer en doute, si cette in- demnite est due en vertu de la constitution, qii'ainsi II importe de la rendre constitutlonnelle. 1) Raepsaet noemt het „ Tarticle sur les prestations militaires/^ maar haalt geen woord aan over „logemeut et nourritu re.^^ 80 lijk is het niet^ maar het stuitte alles op de duidelijke en ODwrikbare beteekenis van de Grondwet af. Weinige weken evenwel na de invoering der Grondwet verscheen het Kon. besluit van 25 October 1815*), datbij art. 1 bepaalde: „de verpligting onzer onderdanen om mar- „cherende inilitaire korpsen en detacheinenten, mit^aders ,^de ten platten lande kantonnerende troepen van onze arrnee „te huisvesten en tevoeden, wordtge main tine erd.'^ Het besluit beveelt voorts, dat de schadeloosstelling waarop de ingezetenen recht hadden „ met de meest mogelijke promp- titude" zou worden voldaan. De bevelhebber had zorg te dragen, dat v66r het vertrek alles werd af betaald, de bur- gemeester, dat de onvermogenden of behoeftigen bij voor- raad in staat werden gesteld tot de ontvangst der militairen. Het verschuldigde voor wagens en karren werd ter beschik- king gesteld van den burgemeester, ten einde dadelijk na volbrachten dienst aan de belanghebbenden te worden uit- betaald. Was dit besluit in oversestemming met de G.W.? Zeker niet: de behoefte, die tot het besluit leidde, mocht nog zijn, zij kon het grondwettig voorschrift niet ter zijde stellen. Het besluit geeft dan ook den indruk (zoo meent de heer van der Linden) % dat het enkel be- 1) Nederl. Pand. dl. II bl. 68. Rechtskundig Tijdschrift, Themis II vera. I p. 16. stemd was om de inkwartiering in de oude voegen te hou- den, waaruit art. 212 G.W. haar dreigde te ligten. Want waarom een r^lement te handhaven, dat door de Grond- wet zelve niet werd aangetast? Welke van die wetten moest nu door de gemeentebe- sturen worden toegepast? Welke waren voor de ingezete- nen verbindend? Hoe groote onzekerheid daarointrent bestand, zal genoegzaam uit de volgende onderling afwijkende rechterlijke beslissingen blijken als: 1®. Een arrest van 21 December 184.2 van bet hof in Noord-Brabant waarbij werd geordeeld dat geene der bepalingen, reglementen of besluiten betrekkelen rechterlijke beslissingen blijken als: 1®. Een arrest van 21 December 184.2 van bet hof in Noord-Brabant waarbij werd geordeeld dat geene der bepalingen, reglementen of besluiten betrekkelen Je nehmen de huis-vesting en voeding van de troepen van den Staat, en speziell ook niet het besluit van 25 October 1815, verhindend waren, dewij zij slechts in de Staats-Courant, en niet in het Staatsblad geplaatst, en dqs niet afgekondig daran; dat derhalve weigering tot huisvesting en voeding Tich misdaad, noch wanbedrijf, noch overtreding daarstelde; dat geene wet het via facti inkwartieren van sol-daten voorschreef, en dit alzoo niet behoorde tot den kring. Over de vele uiteenloopende rechterlijke uitspiaken omtrent dit onder-werp, zie men het belangrijk opstel van Mr. G. M. van der Linden in Themis, jaargang 1854 bl. 17—32. Rechtsgeleerd Bijblad 1843 deel 5 bl. 114; Weekblad van het Regt, nO. 360, 3. Der werkzaamheden van den burgemesser of den officier van justitie. Dit arrest in aukte grooten indruk. Over drie punten out-stonden thans uiteenloopende gevoelens: 1® over den zin van art. 210 der GW. van 1840 (= art. 212 GW. v. 1815); 2® over de vraag of plaatsing in de Staatscourant voldoende was om een kon. besluit voor de ingezetenen verbindend te inaken; 3® of de straffen, bepaald bij de wet van 6 Maart 1818 van toepassing waren bij overtreding van verordeningen van vroegere dagteekening dande GW. v. 1815. Tegen dit arrest werd een eisch tot cassatie in hex be-LANG DER WET ingesteld. 2®. Bij arrest van 11 April 1843 ^) besliste de Hooge Raad evenals bet hof van Noord-Brabant, dat aan het be-sluit van 25 October 1815 geen verbindende kracht kon worden toegekend^ daar plaatsing enkel in de Staats-Courant geen behoorlijke afkondiging was. De Hooge Raad verklaarde echter, dat er een Kon. besluit van 4 Januari 1809 bestond, rakende hetzelfde onderwerp, dat behoorlijk afgekondig en nimmer ingetrokken was; dat verplichting tot inkwartiering niet vervallen was door art. 210 GW. In der integdenen krachtens art. 2 add. art. der GW. was in stand gebleven; dat de bepalingen van dat besluit alzoo Weekblad van het Regt n". 385, 1. Van den Honert, Gemengde Zaken dl. XIV § 55. waren overtreden en dientengevolge eene straf had moeten zijo uitgesproken, krachtens art. 1 van de wet van 6 Maart 1818. 3e. Bij vonnis van 23 April 1844 overwoog de recht-bank te Alkmaar, dat volgens de duidelijke bepaling van art. 210 der 6W. zonder eenige uitzondering of beperking inkwartiering en onderhoud van krijgsvolk nimmer ten laste van de inwoners konden worden gebracht. Was deze geheele uitsluining van inkwartiering weliicht minder gepast, in deze leeinte kon toch enkel worden voorzien door, overeenkoinstig de bepalingen bij de 6W. gemaakt, die Grondwet zelve te veranderen, en, zoolang dit niet had plaats gehad, konden geene reglenienten tot regeling der inkwartiering van eenige kracht of toepassing zijn. 4e. Het hof in Noord-Holland (met bekrachtiging van bet vonnis der rechtbank te Alkmaar) overwoog bij nit-voerig arrest van 23 September 1844 dat de wette-lijke bepalingen op het stuk der inkwartiering niet te zeken waren in het besluit van Koning Lodewijk van 4 Januari 1809 dat door onze inlijving was vervallen, oindat de fransche waren van 10 Juli 1791 de vroeger bestaande verordeningen afschafte; dat het besluit van 25 Regt n^. 501, 3. Regt. Bgblad 1844. VI 464. Regtgeleerd Bijblad 1845 dl. VII bl. 88. Weekblad v. h. Regt. n^. 555, 2 en 3. October 1815 daarin geene verandering had gebracht als zijnnde van louter administratieren aard, terwijl het daarenboven, als niet behoorlijk afgekondig, alle verdingen kracht iniste; dat verder de wet van 1791 geene strafien op hare overtreding bevatte, terwijl de straffen, bedreigd bij de wet van 6 Maart 1818, daarop niet van toepassing waren, omdat deze alleen konden gelden bij overtreding van algeineene maatregelen van inwendig bestuur (d. z. maatregelen tot uitvoering der wetten en uit-gevaardigd door den koning krachtens het recht hem bij de 6W. opgedragen) en niet bij overtreding eener wet. Hoewel op andere gronden, vereenigde het Hof zich dus met het dispositie van het vonnis der rechtbank te Alkmaar. 5e. Een eisch tot cassatie tegen bovengemeld arrest ingesteld werd verworpen bij arrest van den Hoogen Raad van 7 Januari 1845 ^) nagenoeg op dezelfde motiven. De Hoogleeraar van Hall gaf daarop in het Rechtsgeleerd Bijblad-) de punten van verschil op, tusschen het arrest van den Hoogen Raad van 11 April 1843 en dat van 7 Januari 1845. Daartoe behoore de volgende: ') Nederl. Regtspraak, dl. XIX § C8. v. den Honert, Gemengde Zaken dl. VIII bl. 294—301. Weekblad van het Regt nO. 585, 2. *) Regtsgeleerd Bijblad 1845 dl. VII bl. 83—94. 85 a. Bij het arr. van 11 April 1843 werd het besluit van 4 Januari 1809, bij dat van 7 Januari 1845, de Fransche wet van 10 Juli 1791, als de op het stuk van inkwartie- ring geldende verordning, voori^esteld; 6. Bij het arr. van 11 April 1843 werd de strafbepa- ling van art. 1 der wet van 6 Maart 1818 voor To späre- lijk gehouden; bij dat van 7 Januari 1845 werd die toe- passing bestreden; c, Bij het arr. van 11 April 1843 werd het Besluit van 25 Oct. 1815 ter zijde gesteld, als geene verbindende kracht hebbende, omdat het niet in het staatsblad opgenomen was; bij het arr. van 7 Januari 1845 werd die grond nauwelijks aangevoerd, doch uit de strekking en den inhoud van het Besluit zijne toepasselijkheid bestreden. Bij beide arresten van den Hoogen Raad was het grond- wettige der inkwartiering dus wel erkend, maar de gronden voor het tegendeel aangevoerd waren niet wederlegd. Men mocht dus wel met Thorbekke zeggen: „Men erkent de onzekerheid van menschelijk recht en menschelijk recht en menschelijk, wanneer men met art. 210 der „GW. de praktijk, door rechterlijke uitlegging bevestig, vergelijkt." Heeft nu de G.W. van 1848 in dezen strijd ons eene beslissing gegeven? Rechtsgel. Bijblad. II. bl. 1. 86 Bij de 27 ontwerpen tot herzieDing en wijziging der 6W., die op 9 Maart 1818 aan de Staten-General war- den aangeboden, stelde de regeering voor, het tweede lid van art. 210 (art. 2 van ontwerp XXIII) te lezen a. v.: „De ingezetenen en gemeenten zijn^ volgens de bij de „wet vast te stellen bepalingen en behoudens schadeloos- ^^stelling, verplicht tot het ontvangen van inkwartiering^ j^het verstrekken van onderhoud aan krijgsvolk te water ^^en te land^ en het doen van transporten en leverantien^ j^van welken aard ook, ten behoeve van de legers en de ^^vestingen. De hoegrootheid der schadeloosstelling wordt „bij de reglementen geregeld." De Reden van de voorge-dens van de voorge-dens verander was om alien twijfel te doen op-houden ten aanzien der verplichting tot het ontvangen van militaire inkwartiering. De verplichting zou nu uitdrukkelijk worden vastgesteld en alles behalve de regelingder schadeloosstelling aan de wet worden overgelaten. De staats-commissie nam echter in art. 178 de bepaling van art. 210 geheel onveranderd over; doch voegde er bij „de uitzonderingen voor tijden van oorlog regelt de wet." Volgens hare meening waren dus inkwartiering en onderhoud van krijgsvolk uitgesloten, transporten en leverantien alleen in onvoorziene omstandigheden en tegen schadeloos- Hoe was nicht de vordracht der regeering? Bij hare aan-bieding der twaalf wetsontwerpen liet zij het derde lid van het artikel „de verplichting tot het doen van leve-rantien in onvoorziene omstandigheden" w^, zoodat voor vrijstelling der ingezetenen van inkwartiering, transporten en leverantien, thans een algemeene verbintenis tot het dragen dier lasten, het tbgendebl van den in de Grondwet gestelden regel, aaugenomen werd „De memorie van toe- Welke meening Thorbecke voorstond op het stuk der inkwartieringen, blijkt genoegzaain uit het volgende: „Inderdaad is inkwartiering de slechtste „en onrechtvaardigste aller lasten. Aan hem, die inkwartiering niet bg ver-„kiezing neemt, wordt het daaraan verbonden bezwaar met geen prys ver-„goed. Het schijnt voorts zeer wel doenlijk, maatregelen te nemen, dat „garnizoen houdend krijgsvolk in de steden althans, nimmer by de burgers „worde gelegd. Wellicht eischte een en ander eenige meerdere uitgave ten „behoeve der gewapende macht. Dan de ver Hooging der algemeine belasst voorliegende ware een zer gering, zelfs billig offer, „Yergeleken bij een ordrägelijk en onevenredig dräkend kwaad." Pechts- gel. Bijblad II bl. 7. Art. 10 van het Ontwerp van wet ter herziening van Hoofdstuk VIII hield in, dat art. 210 aid us zou worden veranderd: y Alle kosten voor de legers van het Rijk worden uit'sLands kas voldaan. „De inkwartieringen en het onderhoud van het krijgsvolk, de transporten „en leverantien, van welken aai*d ook, voor *sKonings legers of vestingen „gevorderd, kunnen niet ten laste van *en of meer inwoners of gemeenten „worden gebracht. Het Rijk verleent daarvoor schadeloosstelling op den voet in de regle- men ten bepaald. Digitized by 88 lichting sprak alleeu van verduidelijking van art. 210 GW., doch verklaarde den zin dier verandering niet^). Volgens het Voorloopig Verslag hadden sommige leden de bedenking gezogen dat indien het 2^ id van het grond-wetsartikel, gelijk het was voorgesteld^ op zich zelf bleef staan^ daarin nog altijd een volstrekt verbod tot het opleggen van inkwartieringen, ten minste in vredestijd, kon worden gelezen, en dus „ook na de invoering der gewij-zigde Grondwet^ de geschillen op dit punt zouden blijven voortduren. Andere leden beweerden, dat er tot de regeering van de inkwartiering in haar geheel^ de schadeloos-stelling daaronder begrepen, behoefte bestond aan eene wet, die zich geenszins tot het regelen der uitzonderingen voor tijden van oorlog behoorde te bepalen. De regeering gaf daarop eene nieuwe redactie De Kamer herzhelde hare. „De uitzonderingen voor tijden van oorlog regelt de wet." Ecker gewigt. Het is intusschen volstrekt noodzakelijk, dat de Grond- „wet bepaaldelijk de verpligting der inwoners tot het ontvangen van inkwartiering aanneme, opdat de quaestie daarover nimmermeer kan gepperd „worden. Men wil tevens gaarne erkennen, dat het in het algemeen wensche- „lijk en nuttig, en in het bijzonder in verband tot art. 168 der Groudwet „van 1840 als een vereischte kan worden beschonwd, dat de verpligting der „inwoners en der gemeenten, waarvan hier sprake is, behoorlijk worde „geregeld." Handel, over de herz. d. Grondwet 1848. I. bl. 565 en 566. Handel, over de herz. d. GW. 1848. I. bl. 381. 89 klacht over ondiiidelijkheid en artikel 187 kwani alzoo tot stand. Art. 187 luidt: „Al de kosten voor de legers van het Rijk worden uit 's Lauds kas voldaan ^). De inkwärtige englische en het onderhond van het krijgs- „volk, de transporten en leverantien, van welken aard „ook, voor'sKonings legers of vestingen gevorderd, kun- ^^nen niet dan tegen schadeloosstelling, op den voet in de „reglementen bepaald, ten laste van 6en of meer inwoners „of gemeenten worden gebracht. ,.De uitzondering voor tijden van oorlog regelt dewet" <) Niettegenstaande de stellige bepaling van de Grondwet van 1815, on- veranderd in de Grondwet van 1840 en 1848 overgeriomen, bleef de kazerneering ten laste der gemeenten volgens het beslnit van den Souvereinen Yorst van 26 Juni 1814 gehandhaafd. Dat besluit welks geldigheid herhaal- delijk was in twijfel getrokken, als zijnde niet in het Staatsblad opgenomen en den Raad van State daarover niet gehoord (zooals art. 32 Grondwet van 1814 voorschreef), bleef nochtans tot 1859 bestaan. Sedert dien tijd worden de kazemen door het Ryk onderhouden. De regeering heeft echter in eene schadeloosstelling voor kosten, door de gemeenten vroeger ten behoeve der kazerneering gem Aukt, niet wen treden. VIERDE HOOFSTUR. WET VAN 14 SEPTEMBEIL 1866 ST. N°. 188. De oude twist was den beslecht; het beginsel: algemeene verpliclung voor de ingezetenen tot het verschaffen van huisvesting, transporten en leverantien in art. 187 G.W. opgenomen. Aan den gewöhnen werkever verbleef de uit- werking. Doch ook hierbij, evenals bij zoo menige andere regeling, bleek het, dat de eigenlijke zwarigheden zich eerst later zouden voordoen, eensdeels omdat niet alien dezelfde denkbeelden koesterden omtrent de wijze waarop het beginsel moest worden toegepast, ten andere omdat de woorden voor geheel verschillende uitlegging vatbaar wa- ren. Gemis aan overreensternming tüsschen regeering en vertegenwoordiging werd zoodoende oorzaak, dat eerst na verloop van achttien jaren aan dien onregelniatigen toe- stand een einde kwam. Het nayolgend overzicht van hetgeen ten opzichte van de vroegere wetsontwerpen heeft plaats gehad, moge hier eenige plaats vinden. In de zitting van 1851 — 1852 werd liet eerste ontwerp van wet, houdende eenige bepalingen ter uitvoering van art. 187 der Grondwet, en bestaande uit 6 artikelen, bij Koninklijke boodschap van den 15<^en December 1851 aan de Tweede Earner der Staten*General aangeboden. Dit wetsontwerp, waarvan de Memorie van Toelichtingonderteekend was door den Minister van Oorlog van Spengler, ging uit van het beginsel, dat art. 187 der Grondwet de regeling van de inkwartieringen, de transporten en leverantien aan iiet uitvoerend gezag heeft opgedragen, terwijl de wetgever alieen behoeft op te treden tot het regelen der uitzondering op het aangenomen beginsel van Terschuldigde schadeloosstelling, voor tijden van oorlog vervat in het 3^© lid van art. 187. Bij art. 5 werd dan ook bepaald, dat in tijden van oorlog voor de huisvesting van het krijgsvolk geene schade-loosstelling zou worden ge gegen. Maar bovendien werd de tusschenkomst des wetgevers nog noodig geacht, ten einde te waken voor de behoordigke uitvoering van de door het uitvoerend gezag opgelegde verplichtingen. Immers werd bij art. 1 de bevoegdheid verleend aan hem die de opvordering gedaan had, om bij de nalatigen of weigerachtigen de inkwartiering te be- werkstelligen, de vereischte middelen van vervorter tot het doen van transporten en de benoodigde leverantien te ne- men of te doen nemen. Bij art. 2 werd de macht gegeven om de woningen der ingezetenen tot dat einde binnen te treden. Verder werd gebroden de middelen van vervor, die krachtens art. 1 tegen den will van den eigenaar waren in gebroken genomen en welke deze in gebreke bleef terug te nemen, tegen betaling der kosten gevallen op de trugleiding, de verpleging en bewaring sedert dat zij in gebriik genomen waren, zoo spedig mogelijk te verklaard. Ook werden de militaire bevelhebbers nog bevelhebters nog bevelhebters, belemmering door tolgaarders, enz. nit den weg te riimen, terwljl het eindelijk aan den Koning werd overgelaten te bepalen, welke tijden in den zin dezer wet als tijden van oorlog raoesten worden aangemerkt. In het verslag der Commission van Rapporteurs van 26 Maart 1852 meende de meerderheid der leden in e6ne afdeeling, dat de regeling der inkwartiering en verdere verstrekkingen ook voor tijden van vrede bij de wet moest geschieden, in de eerste plaats omdat bij eene wet moest worden beslist, of van de bij art. 187 der Grondwet in het algemeen gegeven bevoegdheid ^) werkelijk ge- Zijn ten laste van Bruik zou worden gemacht, en, zoo ja, in welke mate. Het word regie in en ten in de 2<^« alinea werd verder geacht alleen betrekking te hebben tot de schadeloos-stelling (wegens het onmiddelijk verband, waarin daar schadeloosstelling en reglementen met elkandelijk staan), terwijl de 3^^ alinea van art. LS7 niet beschouwd moest worden als eene tegenstelling van het bepaalde in de onmiddelijk voorafgaande alinea, maar als uitdrukkende de bijzondere bezorgdheid van den grondwetgever om te voororkomen, dat ook voor tijden van oorlog, zonder de tus-schenkomst der wet, werd afgeweken van de wettelijke regeling, welke voor gewone tijden zou worden daargesteld. In de andere atdeelingen werd deze beschouwing niet ter sprake gebracht. Behalve bedenkende van minder belaug op de afzordonnierlijke artikelen, werd de gestrengheid der voorschriften van het ontwerp afgekret, en teveus opgemerkt, dat in het stelsel der regeering omtrent de uitlegging van art. 187 der Grondwet in het wetsontwerp enkel eene regeling voor oorlogstijden behoorde te worden aangetroflfen. Door het afreden van den Minister van Oorlog werd in die zitting aan de zaak gegen verder gevolg gegeven. Eene Koninklijke boodschap van 19 October 1852 bracht een of ineer inwoners of gemeenten, maar : „ de inkwartieringen.... k u li- n ten lasts van een of meer inwoners of gemeenten worden gebracht.” Dat beginsel rède voor de gevalle, waarin de inkwartieringen ten laste van een of meer in- wonners of gemeenten worden gebracht; dat in de derde alinea eindelijk de wetgever opgeroepen werd, om de uit-zondering voor tijden van oorlog te regelen. Deze tegenstelling bepaalde de taak der wetgevende macht tot den toestand van uitzondering en zij had dus, volgens de Grond-wet, met het onderwerp der twee eerste alinea's niets te doen. Verder meende zij dat de redactie en vooral de interpunctie (de komma achter het woord schadeloosstbllk^g) er toe leidde om aan te nemen, dat de volgende woorden : op den voET IN Dfi REGLEMBNTEN BEPAALD niet alleen de schadeloos-stelling, maar ook de inkwartieringen, betroffen. In het Voorloopig Verslag van 26 Januari 1853 bleek dat het gevoelen der eene afdeeling van het verslag van 26 Maart 1852, omtrent de noodzakelijkheid eener wet-telijke regeling van het onderwerp ook voor tuden van 1) Art. 6, het algemeen gevoelen der afdeelingen geworden was, en uitvoerig werd de stelling ontwikkeld, dat, in strijd met de opvatting der regeering, art. 187 der Grond- wet eene wettelijke regeling van het geheele onderwerp toeliet en medebracht. t)it bleek o. a. duideUjk, wanneer men de onderdeelen ran het attikel in hunneu sanienhang beschouwde. Het lid: ^^Al de kosten voor de legers van het Rijk worden uit Lands kas voldaan/^ stelt een algemeen beginsel vast, dat bij de wijzigingen, die de Grondwet heeft ondergaan, onveranderd is gehandhaafd. Het 2de lid regelt de uitvoering van dat b^insel voor de gevallen,  April 1853 werden even uitvoerig door de regeering hare uitlegging van art. 187 der Grondwet verdedigd en gehandhaafd. Ten slotte gaf de regeering evenwel te kennen, dat zij, letteude op de minder duidelijkheid van het artikel, niet ongene- gen zou zijn, ter bevordering van het gemeen overleg, op hare opvatting teriig te komen, wanneer het blijken mocht, dat de Tweede Earner algemeen van gevoelen was, dat art. 187 der Grondwet eene regeling bij de wet ook voor TijDEN VAN vfiEDE toeliet of vorderdo. In het Eindverslag der Commissie van Rapporteurs van 1 9 April 1853 verklaarde deze als haar eigen oordeel, dat zij door de van regeeringeswege aangevoerde gronden niet was teruggekomen van haar gevoelen omtrent de uitlegging van art. 187 der Grondwet en omtrent het wenschelijke eener wettelijke regeling van het onderwerp ook voor tij- den van vrede, met uitzondering van het bepalen der schadeloosstelling, hetgeen aan de reglementen was over- gelaten. De spoedig daarop gevolgde ontbinding van de Tweed Earner der Staten-General verhinderte eene verdere behandeling van het wetson twerp. In de volgende zitting werd daarop bij Koninklijke bood-schap van 22 September 1853 een nieuw wets-ontwerp ingediend. In de Memorie van Toelichting gaf de regeering te kennen, dat zij twee vraagpunten aan een wette-lijke oplossing wilde onderwerpen, te weten: le. door wien de opvordering tot inkwartiering moest geschieden; 2e. hoe in geval van weigering moest worden gehan- Al het overige moest aan reglementaire bepalingen worden overgelat-en, als betreffende bloote uitvoering van het beginsel in de Grondwet opgenomen. Zoo werden in art. 1 bepaald, dat de vordering aan de ingezen-tenen tot inkwartiering zou geschieden door de burgerlijke overheid; maar bij artt. 2 en 3 werden de militaire gezag-voerders gemachtigd, bij weigering of ontstentenis van het burgerlijk gezag en bij dringende behoefte, zelven de vordering te doen en zoo noodig feitelijk te bewerkstelligen. De overige vijf artikelen waren nagenoeg gelijkluidend met die van het vorig wets-ontwerp. Bij het Voorloopig Verslag van 5 October 1853 werd door vele leden opnieuw de door de regeering voorgestane uitlegging van art. 187 der Grondwet bestreden. Overigens werd, behalve ondergeschikte aanmerkingen op de bijzondere artikelen, hoofdzakelijk opgekomen tegen de aan de mili- taire bevelhebbers gegeven bevoegdheid om zelf-handelend op te treden, hoewel het ook niet ontbrak aan verdedigers van de bedoelde bepaling. In het Eindverslag van 11 November 1853 verklaarde de meerderheid der Commissie, dat zij voor eene wettelijke regelug van het geheele onderwerp gestemd bleef, en dat deld. de van regeeringswege gegeven ophelderingen de bestaande bezwaren iiet hadden weggenomen. Id de zitting van 10 Maart 1854 kwam het wets-ontwerp in openbare discussion. Op art. 1 werden twee amendementen voorgesteld. Het eerete amendement (van den heer Wintgens) bepaalden, dat de reglementen behalve de schadeloos-stelling, de vrijstellingen zouden regelen en bovendien voorschriften inhouden, dat de last gelijkmatig onder de in woers zou worden verdeeld. Het tweede amendement (van den lieer de Brauw) strekte om als art. 1 op te ne-men de regeling van de inkwartieringen in het algemeen. Dit laatste werd met 39 tegen 26 stemmen aangenomen, waarop de regeering het wetsontwerp introk. Gedurende vele jaren is dit onderwerp daarop ongeregeld gebleven. Men hield zich aan de besluiten van 3 Aug. 1814 en van 25 October 1815, terwiji, wat de ti*ansporten betreft, bij missive van den Minister van Binnenlandsche Zaken van 26 Juli 1862 nog de toepassing werd aanbevolen van het Keizerlijk Decret van 3 Augustus 1808, „ccnte-,nant des dispositions p^nales pour refus de voituresetde „chevaux destines aux transports militaires ^)/' welk decreet door den Hoogen Raad Bij K. boodschap van 30 Januari 1849 gehandhafd werd Rondonneau, Collection des lois frangaises, deel V bl. 451. Fortnyn Verzameling v. W. en B. deel III bl. 26. Weekblad van het Regt, nO. 1041. V. d. Honert, Gem. Zaken dl. VIII. bl. 302. Bij K. boodschap van 5 Juli 1864 werd een nieuw wets- ontwerp ingediend. De regeering verklaarde dat haar voor- dracht moest worden aangenierkt als de vrucht eener nieuwe overwegden van de vroeger aangevoerde gronden en bedenkingen. Daarbij was vooral beoogd het vaststellen van bruikbare voorschriften, welke niet alleen zouden voorzien in de behoeften van de tak van algemeen staatsbestuur dien het bier gold, maar die tevens ten belioeve van de ingezetenen zooveel mogelijk waarborgen zouden leveren tegen misbruik. De regeering kostet de hoop, dat het eindelijk mocht gelukken de reeds zoolang beproefde regeling van dut moeielijke onderwerp tot stand te brengen. Die regeering was een bepaalde beloefte ge worden. Tengevolge amelijk van de bekende uitspraken der rechterlijke macht was het gansche onderwerp in een onzekeren toestand gebracht, eene onzekerheid die vooral bestond voor de strafbepalingen, besternd oin onwilligen tot het nakomen der op hen rustende verplichten, noodzaken. Dit had dan ook aanleiding gegeven tot bezwaren, en dat deze niet nog talrijker waren, ineende men dat alleen te danken was an een prijzenswaardigen eerbied voor hetgeen ten dezen opzichte seder t jaren had plaats gehad, en aan het besef van de groote ongelegenhen en nadeelige gevolgen voor bet algemeen belang, welke uit eene weigering op uitgebreide schaal zouden voortvloeien. Digitized by 100 In den loop des tijds had een mildere interpretatie der Grondwet op dit punt ook bij de regeering veld gewonnen. De voordracht strekte tot regelug van het geheele onderwerp en handelde over „de inkwartieringen en het onderhoud van het krijgsvolk, de transporten en leveranten voor de legers en versterkte plaatsen gevorderd in tijden van vrede." Het ontwerp, dat tengevolge van de sluiting der zitting onafgedan bleef, werde bij K. boodschap van 3 October 1864 weder ingediend. Uit het Voorloopig Verslag van 15 December 1864 blick, dat velen zich niet konden vereenigen met het denkbeld om de regeling der schadeloosstelling geheel aan het uitvoerend gezag over te laten. Eenigen verlangden algeheele regeling bij de wet, ook orn te veelvuldige verande- ringen te voorkomen. Anderen meenden zoo ver niet te mogen gaan, eensdeels wegens een tegenovergestelde op- vatting van art. 187, ten andere omdat de wetgever toch niet kan afdalen tot taxatie van de waarde en regeling van de prijzen der voorwerpen. Ook moesten de tarieven naar Tijdsomstandigheden gemakkelijk kunnen gewijzigd worden. Deze leden wenschten alleen eene bepaling in de wet, dat in den regei de schadeloosstelling zou zijn volkomen. Een derde meening kwam hierop neer, dat men volstaan kon met te bepalen, dat Gedepiiteerde Staten zouden worden gehoord op de tarieven, die toch altijd krachtens art. der Grondwet aan de overweging van den Raad van state moesten worden onderworpen, tenzij men mocht verkiezen bij de wet de Taststelling ran deze tarieven aan die State op te dn^en. Een gewijzigd ontwerp werd bij een Memorie van Beantwoording Tan 18 April 1865 aangeboden In het zittingjaar 1864 — 1865 kwam het wetsontwerp niet in openbare discussie, zoodat door een Commissie van Rapporteurs op 17 November 1865 op nieuw een Voorloopig Verslag werd uitgebracht. Inmiddels was het Ministerie afgetreden. Maar het nieuwe Kabinet, het wets-ontwerp van het vorig Bewind overne- mende, zond in het begin van Augustus 1866 aan de Sta- ten-Generaal een zaakrijke Memorie van Beantwoording, onderteekend door den Minister van Oorlog en den Minister van Binnenlandsche Zaken met een nader gewijzigd ontwerp van wet^ tevens met aandrang verzoekende om deze aangelegenheid niet langer onafgedan te laten. De Tweede Kamer stelde het ontwerp den 17 Augustus 1866 aan de orde. De algemeene beraadslaging was van geen langen duur, en na het opnemen van eenige wijzi- gingen, werd het ontwerp met 39 tegen 5 stem men aan- genomen. *) In deze Memorie van Beantwoording werd door de regeering een be- knopt historisch overzicht gegeven van hetgeen ten Opzichte van de vroe-gere wetsontwerpen was geschied. In de eerste Kamer werd het ontwerp den 13 September 1866 met algemeene (26) stemmen aangenomen. Bij de wet van 14 Septemler 1866 (St. no, 138) werden alzoo vastgesteld de bepahigen betrekkelijk „de inkwar-„tieringen en het onderhoud van het Krijgsvolk, en de transporten en leverautien, voor'sKonings legers ofvestingen, „gevorderd’. Der uitvoering van deze wet, werden bij K. Besluitvan 29 Maart 1867 (St. n^. 18) de reglementaire bepalingen vastgesteld. De wet van 1866 is verdeeld in vier hoofdstukken : Hoofdstuk I bevat algemeene bepalingen, strekkende ter definitie van het in de wet voorkomende woord : krijgs-volk, en van de verdeeling daarvan in drie categorien: in garnizoen, gekantonneerd en op marsch. Hoofdstuk II regel het onderwerp voor tijden van vrede; hootdstuk III voorziet in de gevallen, waarin aan de vorderingen gegen gevolg gegeven wordt. Het hoofbeginsel van de wet is om de ingezetenen zoo min mogelijk rechtstreeks in betrekking te stellen met het militair gezag, maar de zorg van de naleving der hun opgelegde verplichtingen over te dragen op den burgemeester, die alzoo als bemiddelaar tusschen de militaire autoriteiten en de burgers zal optreden. De verplichting voor de ingezetenen bestaat in: 1® het verschaffen van huisvesting, met of zonder voeding; 2^ het stallen van dienstpaarden; 3^ in bijzondere omstandigheden, het verschaffen van spijs en drank^ zonder huisvesting en stalling. Deze verstrekkingen geschieden voor: le krijgsvolk op inarsch of gekantonneerd; 2e krijgsvolk in garnizoen, inaar alleen Dienen, indien, door Onvoorzien, omstandigheden de kazernen geheel of gedeel- telijk onbruikbaar zijn geworden of geene genoegzame ruimte bevatten. Volgens art. 17 der wet worden door burgemeester en wethouders lijsten opgemaakt, waarop de nainen voorko- men van hen, die voor het verleenen van inkwartiering en onderhoud in aanmerking komen, met aanduiding van de mate, waarin ieder hunner, naar gelang van de beschikbare ruimte zijner woning, geacht wordt daarin te kunnen voorzien. Deze lijsten worden jaarlijks, kort na het tijdstip, dat volgens plaatselijk gebruik als de algemeene verhuistijd kan worden aangemerkt, herzien en aangeplakt, en tevens ter Secretarie, voor de belanghebenden ter in- zage nedergelegd. De bezwaren tegen die lijsten ingebracht zijn ter beoordeeling van den burgemeester, en wanneer diens uitspraak niet voldoende geacht wordt, later van den raad der gemeente. diens uitspraak niet voldoende geacht wordt, later van den raad der gemeente. De verplichten om inkwartiering te verschaffen, den verschaffen van alle huizen (met uitzondering van die) waren geen mannelijk personen boven de 20 jaren aan-wezig zijn) die in de personeele belasteten van alle huizen, die voor de huurwaarde in de personeele belasteten, maar aangezien de bewoners van boven-huizen, wie voor de huurwaarde in de personeele belasteten, maar aangezien de bewoners van boven-huizen, welke geen bijzonderen opgang hebben, niet voor de huurwaarde in de personeele belasteten, maar de benedenbewoner alsdan voor het geheele huis aangezogen staat, bleek eene wijziging in art. 13 noodig, ten einde ook de bewoners van dieberen, kunnen verplichten. Dientengevolge werd in de nieuwe redactie van art. 13 gesproken van den aanslag der woningen zelve. Wanneer liet Rijk niet zelf voor de transporten zorg draagt, en ook van wege de gemeente geene schikkingen te dier zake met bijzondere personen getroffen zijn, ge- schiedt de vordering om in het noodige te voorzien aan de inwoners, die in het bezit zijn van vervoermiddelen, doch in de eerste plaats aan hen, die wegens hun beroep of bedrijf het best in staat zijn aan de vordering te voldoen. Eindelijk is nog de burgemesser bevoegd in onver-mijdelijke en dringende omstandigheden, zooals bij oproer, van iederen inwoner het doen van leverantien van wel-ken aard ook ten behoeve van den krijgsdienst te vorderen. Yolgens de wet van 1866 is de beordreeling van de rechtmatigbeid der aanvraag aan den burgemester opge- dragen. De mogelijkheid bestaat diis dat hij weigert aan die aanvraag te voldoen. In dat geval zullen de kosten, ten gevelige van die weigering ontstaan, ten laste komen hetzij van den burgemester, hetzij van den bevelhebber. In dit ge- schil tusschen de burgierlijke en militaire autoritéit berust de beslissing bij den Eoning, na ingewonnen advies van den Raad van State, terwijl volgens art. 40 van de wet op den Raad van State de beslissing, zoo zij van het advies afwijkt, met de motieven en het rapport van den Minister moet worden openbaar gemaakt. In het algemeen dient gezegd te worden, dat met loffe-lijke bereidwilligheid, om niet te zegen gastvrijheid, aan de behoeften van het krijgsvolk zooveel niogelijk door de inwoners wordt voldaan. Bezwaren die zich voordoen bestrekt be- trefifen bijna uitsluitend de schadeloosstellingen die voor de gedane verstrekkingen worden uitgekeerd. Volgens art. 187 al. 2 G.W. wordt de schadeloosstelling geregeld op den voet in de reglementen bepaald. De G.W. heft bij die regeling, blijkens de tegeistelling met al. 3, alle tusschenkomst van den wetgever willen afsnijden. Nochtans bestaat er genoegzanie waarborg tegen wille- keur. Immers in het woord schadeloosstelling ligt opge- sloten, dat hij die verstrekt geene schade lijden zal^ dat hij du8 terug zal krijgen liet bedrag door hem gegeven. 