Algemene konst en letterbode
None
welke zoo menigroalen byna alle verwondene , die zieb in eene en dezelve zaal bevinden , op het onvoorziens worden aangetast , en vele burner, in weerwil van de toediening der , in andere foorten van Gangraena% met het gelukkigst gevoJg aangewende Geneesmiddelen en behandelingen , even- wel uit het leven weggerukr worden ; terwyl 'er ook nog zeer veel duisters is aangaande de oorzaken dezer verfter- viogi zoo wordt gevraagd: ,i Kau Uc g*.n«.Uih«i4 co men (telling van den Dam pk ring, v welke onmiddelyk tot de gemelde Gangraena Nofoco - i, miali s aanleiding geefr , door Natuur- of Scheikundige ii middelen worden ontdekt? «•— Zoo ja , welke is die ge- ii fteldheid en zamenftelling, en waardoor wordt dezelve voort- ii gebragt? — En door welke middelen kan het ontftaan van ii die gefteldheid in den Dampkriog worden voortgekomeni ,i of | plaats hehbendei het best en fpoedigst worden verbe- ,i terd?” De Maatfcbappy verlangt, door de beantwoording dezer vragOi den grond gelegd te zien tot eene nadere en opzette- ]yke Genees- en Heelkuudige befchouwiog der Gangraena Nofocomialis , daar de behandeling van die gebrek , zoo me- cigmaleu, niet alleen op verfchillende , maar zelfs op geheel tegenftrydigt wyze wordt ingerigt, XII. Daar de Bruinvisfchen zich deeds in en naby onze zeegaten meer en meer vermenigvuldigen , en zy een zeer goede traan uitleveren , doch wegens hunne fchuwheid en ftelbeid moeijelyk te vangen zyn, zoo wordt gevraagd: ii Wat west men van de Naruurlyke Historic van den Bruin* ii visch, byzonderlyk van derzelver ievenswys en voedfel ; en Dds » kun- Digitized by Google C ) „ konnen hierutt eenige middelen worden afgeltid om den ,, vangit drer Visfchen , het zy door geliefkoosd aas of op 9, eenige andere wyze le bevorderen?” XIII. * Berlyn. De Hecr Chr. de Mechel, Lid van de Koninklyke Akademie dezer Stad, zai het Werk, on- der den naam van Cranach's Stammbuch bekend, het* welk uit tien Portraiten van de beroemdfte perfonen der Hervorining; door Cranach zelven gefchilderd9 beftaat, in het iicht gevcn. Deze merkwaardige Ver- Digitized by Google C 4*7 I ztmeliiig is een kostbaar Gedenkftuk * der zestienda Eeuw, en het is yreemd, dat federt hec jaar 1543, bet tydperk, waarin meestal deze Portraiten vervaar- digd werden, geen derzelve publiek gemaakt zy. Do Heer von Laemmermann, Raad te Anfpach, wag eigenaar van dit Werk , en van zyne erfgenamen heeft de Hr. von Hardenberg het voor het Berlyner Hof aaogekocht* Z. M. de Koning van Pruisfen heeft het- zeive aan de Boekverkoopers toevertrouwd, die den last ontvangen hebben, van het uittegeven. Het oorfpronkelyk Werk is van Parkemenr. De Beel- den zyn acht of tien duimen groot, zeer zorgvuldig ed in den fmaak van Miniaturen uitgevoerd. N°. 1. verbeeldt den Zaligmaker, die met zyne regterhand zynen zegen geeft en in zyn linker den Aardkloot houdt. Daarop volgen negen Portraiten, in de kleeding van den tyd gedosu N°. 0. verbeeldt den Saxifchen Keurvorst, Frcdcrik 111, bygenaamd de IFyzc. Hy befchermde de Wetenichappen en itichtre de Witten- bergfche Univerfiteit ; N°. 3. den Opvolger van Fre- derik III, den Keurvorst Johan Frcdcrik , bygenaamd de Groot moedige . Hy was een der groot fte begunlti- gers der Hervorming; N°. 4. Hans Ernst , Hertog van Saxen- Coburg; N°. Martinus Luther , in 1543 op 0^11 BOOligAa jaar. d. 1. drie jaren voor zyn’ dood, ge- fchilderd. Dit Portrait is zeer fraai uitgevoerd en be- ter dan eenig ander van Cranach; N°. 6. Philippas Mdanchton (men ziet uit zyn* naam, door hem zelven onder aan zyn Portrait gefehreven, dat hy Mclanthon teekende); N°. 7. Justus Jonai ; N°. 8. Johan bugen - kagen van Poramereo, Deze vier Portraiten zyn van den jare 1543. De perfonen, wier gelaatstrekken zy afbeelden, hebben zelve hunne namen ’er op geiehre- ven en daarby fpreuken uit den Bybel gevoegd ; N°. 9. George Spalatinus , Geheimraad van den Keurvorst en Historic fchryver van Saxen. N°. 10. is het Portrait van Lukas Cranach zelven. Hy heeft zich op dezelf- de wyze afgebeeld als op het Altaarrtuk der Weimar- fche Kathedraalkerk, te weten: met Luther en Me- hnchton onder Christus Kruis. Deze tien Portraiten zyn door beroemde Kunftenaars gegraveerd Het eertte is in hout gefneden en even als het oorfpronkelyk ge- kleurd door den Hr. F. W. Gubitz; de negen andero Zyn in de Engelfche gtpoinuikerde ntanier door de Digitized by Google C 42S 1 Ho. Berger, Bollinger en Boli* gegraveerd. By. deze Portraiten zyn twee merkwaardige ftukken ge* voegd; men heeft dezelve a! s facfimile van de oor- fpronkelyke gegeven. Her eene is het Vrygeleide van Luther , met zyn* Oproepingsbrief van 6 Maart 1500, om op den Landdag te Worms te verfehynen. Deze Actes zyn van Karel den Vyf den en geteekend door den Kanfelier van het Keizerryk, den . Keurvorst van IVlentz. In de Openbare Boekery van Koningsberg treft men de oorfpronkeiyke aan. — Vervolgens ziet men op een afzonderlyk blad , de handteekeningen der vier Godgeleerden onder hunrje Portraiten gefehreven, en eene veiklaring van Pfaim X v. a, met eigen hand door Luther gefehreven, uit zyn Gebedeboek getrok- ken, dat thans in bezit des Uitgevers is. HANDEL en ZEEVAART , LANDBOUW , HU1SHOLJDKUNDE . en wat daar TOE BETREKKING HEEFT. * A ieuwe vyze, om het Vlas en den Hennep tc yeeken en te broeijen , door den Heer d’Hondt d’Arcey. Deze behandeling gefehiedt op de volgendc wyze: De plaats ter weeking of broeijing moet gelegen zyn by eenen waterval van omftreeks anderhalve tot twee metres hoogte. De bodem van deze weekplaats beftaat wit een traliewerk van hout, boven het hag water ge- plaatst, zoodanig, dat het water, dat in de weekplaats is, kan wegloopen. Zoodra de geheele hoeveelheid Vlas of Hennep, in los gebondene bosfen, by lagen* ter dikte van eenen voet of meer, naar mate van de gefteldheid van den waterval, op het traliewerk gelegd is, plaatst men, ter hoogre van een’ voet, boven de geheele hoeveelheid Vlas of Hennep dwarfe ftokken horizontaal, en maakt dezelve vast aan die, welke* tusfehen de onderfeheidene loten van elken eigenaar, op hun eind gefteld zyn. Deze dwarfe ftokken dienen, om het te week gelegde in het midden van het water 'tusfehen twee traliewerken te houden, zonder dat het uoodig is, ’er gewigt of zwaarte op te leggen. Door deze verfchillende handeiwyzen is het den > .. Uit- Digitized by Google I C 4*9 2 Uitvinder gelukt, bet Vlas en den Hennep zeef gelyk cn tot den behoorlyken trap te doen broeiien, dezelvc bunne fterkte, witheid en natuurlyke zachtheid doen- de behouden. Het traliewerk van den bodem geefc gt- legenheid , om al het geverwde water terftond te latcit ifloopen, door middel van een verlaat ter ontlasting , waterpas met den bodem van de weekplaats, in de omkaaijing gemaakt. Alles dus ingerigt, en het verlaat tot ontlasting ge- iloten zynde, laat men door de bovenfle fluis weder versch water in, ter hoogte van een’ voet boven de dwarfe (taken. Het inlaten ala ook het weder doen af# loopen van het water moet met omzigtigheid gefchie- den, wyl het te fterk in beweging zynde water de plant van derzelver zydachtige hoedanigheid zoude be* rooven. Deze beide verrigtingen worden omtrent van vierentwintig tot vierentwintig uren herhaald, dat is, naar mate het water (terk gekleurd is, *t geen gedu- rende drie tot vier dagen plaats heeft. # De dwarfe latten, die het Vlas, zonder eenig ge« wigt, onder het water houden, geven gelegenheid, om betzelve gelyk te broeijcn, wyl, zoodra de fappen en de verwende deelen genoegzaam opgelost en uitgetrcfc# ken zyn, de geheele hoeveelheid of het geheele lig* in hpt nirtiim u4n het water on de* bodem van bet traliewerk zakt.- Dit kenteekeo uit bet oog verliezende, kan dc grootfte Kenner zioh eenett dag en zelis meer daarin vergisfen. Ten einde dit be* wys onfeilbaar zy, is het noodig, het Vlas te voren zoodanig te doen droogen, dat alle de bladen ’er af- gaan, wyl het anders te lang op het water dryft, en het zydachtige reeds geleden heeft, wanneer het op den bodem zakt, . Daaren boven, door het fap in hot Vlas te laten droogen, zoo ais dit in fomtnige plaat- fen gebruikelyk is, verfterkt men de kracht van het zydachtige, en maakt de broeijing gemakkelyker. De geheele ververfching van ai het water maakt. de kleur gelyker, verfpreidt door, en bewaart in het ge- heele ter broeijing liggende ligchaam denzelfden graad van warrate, en doet hetzelve dus gelykelyk broeijen* zonder de plant van eene enkele harcr goede hoedanig* hedeft te berooven. * • Het is van nut de broeiplaats tegen de Zon te be* * veUigen. „ ' , . * p* Digitized by Google C 4S0 ) De Schryver meent, volgens zyiie eerfte pfoeVen , te moeten gelooven, dat het Vlas en den Hennep, met de bovengezegde voorzorg gebroeid, een nicer zacht en zydachtig Vlas zullen uitleveren, dan wanneer de- *elve volgens de algemeen in gebruik zynde manief geweekt en geboeid worden, en dat* in plaats van drie of vier wcken, tien of twaalf dagen ter uitfpreU ding op hpt veld , na zy uit de weeking genomen zyn * voldoen zullen, om ze te luchten en te bieeken. Het gras zal den tyd nlet hebben, om zoo hoog te groei- jen, dat het het uitgefpreide overdekt, en hetzelvd Vochtig genoeg doet blyven, om de fterkte van een gedeelte der draden te veranderen en zelfs te bederven* Door dit middel zal de geheele zydachtige ftof be* bouden blyven, en men dezelve gemakkeiyker van de Hemnepftokken kurnen aflcheiden, hekelen en bieeken. • toe Commisfarisfen van de Maatfchappy ter aanmoe* dig ing , tot wier kennis deze behatideling van den Heef d’Hondt d’Arcey gebragt is, hebben, in hun berigt* verklaard , • dat dezelve met het belangryk voordeei van de Landbewoners voor de fchadelyke uitwerkfe- kin der rotachtige befmettingen , welke de ftiirtaati- dn wateren veroorzaken, te beveiligen, tevens eenen veel meerderen fpoed en winst in de bewerking fchynt t© VAMM)t0AII . VU. «yu* Cto ZSU)(- heid te daen behouden. ' Dezelve beantwoordt dus * zeggen de Berigtgevers, aan alle wenfchelyke voor- waarden, en ■ men kan Diet anders dan de LaDdlic* den ten fterkften aanfporen, om dezelve over te ne- men en te volgen , hoezeer men weet , met welk een* hardnekkigheid deze aan hunne voorouderlyke gewoon- ted gehecht zyn. * Het is waar men vindt overal gee- ne watervallen van anderhalven m&tre hoogte, maar men kan daaraan, door kunftige watervallen, te ge* moet komen. . s * Wyzc cm de Boomen en voor at de Perzikbootneto tot Espaliers te fnotijen en leidcn , door den Hcer Sieule , Tuinier op het Kasteel van Praslin. De Heer Sieule fnoeit zynen boom op twee moe- dertakken, maar welke hy zydelings naar den Gezigttf* cinder uitfpreidt en buigt zoo, dat dezelve eenen hoek maken van 60 tot 75 graden , in plaats van 45 graden * gelyk meestai in gebruik is. Dezo Digitized by Google c 43* 3 < Deze moedertakken laat hy derzelver geheele length houden, maar in de Lente, voor het opengaan der bloemen, ncemt by* met een zeer fcherp fnydend werk- tuig, alle de uitbotfels weg, uitgezonderd vie r, langa de geheele lengte van den tak , op eenen gelyken af- ftand van elkanderen geplaatst: het eerfte van onde- ren, omtrent op een vierde, op eenigen afftand van den oorfprong van dezen tak; het tweede van boven, omftreeks het midden ; en het derde op drievierden dec lengte; einddyk de vierde knop is die aan het einde* welke dienen raoet, om den tak te verlengen : de drio overigen vormen elk eenen zyd-tak, zoodat de boom *er zes heeft. Gedurende den Zomer, doet hy ’er niets aao dan dezelve vastbinden. Na November wooden de zes zyd- takken gefnoeid en tot op een vierde ingekort, mate den beide eindtakken laat hy derzelver geheele lengte. In het volgende voorjaar behandelt hy deze gelyk dm beide eerften, dat is, hy laat ’er niet meer dan vier knoppen aan, op dezelfde wyze geplaatst. Ten aan- zien van de zyd- takken, aan deze laat hy *er flechts drie, van welke de een, mi aanheteinde ftaande, den tak verlengt. Langs dezen weg heeft hy de noodige uitbotfels of de beide moedertakken voortgaan te verlengen : dezel- ve worden , gedurende den Zomer, op de eigene wy- ze, aangebonden, gefnoeid, en van de onnuue loten ontdaan. Elk jaar moet het getai .der uitbotfels of knoppen, en dus ook der nieuwe takken, zich drie- voudig vermeerderen , en ’ei daarenboven nog twee zyn voor de moedertakken, zoodanig, dat men, in het der- de jaar, tachtig, en, in het vierde jaar, tweehomtesd tweeenveertig knoppen heeft. ’Er blyfc nog over te fpreken van de voortbrenging .der vruchten. By de weldragende Perzikboomen , vindt men, even gelyk by alle tweelobbige ( dicotyledons ) boomen, aan den voet van elk blad, op het oogenbtile van deszelfs ontfluiting, in het eerst eenen enkelen knop of oog; maar, omftreeks het midden van den Zomer, vindt men ’er drie: de beide zydelingfchen zyn elk de knop van eene enkele bloem, en de middelfte eenblad- knop, beftemd, ora eenen nieuwen tak te vormen, zoo- dat dus het getal der bloemen, jaarlyks, het dubbel be- < 43* ) ■ • fcedraagt van dat der knoppen of oogeti, die men ge« laten heeft, en gevolgelyk de hoop op vruchten. Iri het eerfte jaar zou men 'er dus zesticn kunnen hebben ; dan 9 de boom nog te jotog zyftde , zou de bloemen niet voortgebragt, of laten vallen hebben; In het tweedc zouden *er tweeenvyftig* in het derde honderd en zes- tig, en in het vierde vierhonderd vierenrachtig zyn. Men begrypt ligtelyk, dat dit het tnaximuih van de Voortbrenging der takken en der bloemen is; maar dit i8 een Ideaal, *t geen, uit hoofde van de ontelbare toevallen, waaraan de boomen zyn blootgefteld , waar- jchynlvk niet gebeuren kan. De boomen, federt zes jaren, door den Heer Sieit- IE , op deze wyze , behandeld , getuigen , door hunne fchoonhejd, van de nuttigheid zyner handelwyze ; maar dit kan van den grond afhangen : bet ware dus te wen* fchen t dat dezelve ook door andere Boomk weekers be* proefd werd. STERRE- en WfcERKtJNDiGfc WAARNEMINGEN. W1ERKUNDIGE WAARNEMINOEN, BUITKN HAAILBMt ,r H r B1B0> *• 1 ill - mo- | LocimJ | mu | • \ rao. o| 30-0* ta*>. O* ) S | 65 J 1 O. t. N# 1 I 0. 2 helder. N. O. 1 3 \ "so- 1 ,30.0* .30- M 1 66 I s*l Z. O* j w. N. t. 0. 1 vocrmidd. omtrent helder* namidd. bewoikt; *s avond* omtrent betrokken en windrig. [30. if so. i* 13°- o 9 | W. ' w. N. W. | betrokken ; zeer windrig. 5 < fa* 8i 129* * C I 5i N. W. If. N. W. S. t. 0« voormidd. harde wind; betrokken; tu'fthen beide iets fei»en; vcrders wolken. 6 < (»9 8 | 54 l»9- Ji 1 Ml N. w. j voormidd. betrokken ; N. n. w. verders bewoikt. ■ N. C. 0. 1 7 < f*9 8 ! 57 29* 81 ,7® l*9» 9 * 57 N. O. 0. N. O. i M. 0. | wolken; omtrent helder. 8 ◄ [*9* *4 lft9* l«9- 8 131 1 N. 0. | voormidd. helder; 0 | verders bewoikt. 1 N. O. » Te Haarlem, by A. LOOSJES fit DkUEKIRY van V. Loosjes ti Hiailba (Uii VMribMt W. j. Ni #0 Digitized by Google i I ALGEMEENE KONST- EN LETTER-BODEjfi VOOR HET JAAR 1813. N°.a8. Pry dag den 18 den Jutiy. Volgtni KEIZERLYK BESLUIT via den oSften September 1 8 1 1 * k di Uirgdvs vm <Ht Wsixsud dtfnitltf tocgepum. BERIG'TEN. Paros (Het Eiland). Een onzer medeburgers, die federt verfcheiden Jaren bet geleerde Europa door- reist, heefc ons ortfangs door een’ brief bekend ge* maakt* dat hy zyn vaderland ecne jaariykfche rente van vyftien duizend Piasters aanbiedt, ora ons Colle- ge in (last te ftellen, met die van Smirna en Chioa te wedy veren. Deze edelmoedige medeburger voegt *er by, dat hy binnen kort terug zal komen. Onze jonga lieden , welke de ftudie even goed a!s onze fraaije mar- iners kan polysten* zegenen reeds met de levendigfte aandoening hunnen weldoener. Het Collegie van Chios is dezer dagen geheel op de Europeaanfche wyze inge- rigt geworden, finds de verwydering van Athanasio# van Paros. Onder de nieuwe Hoogleeraren, weike be- noemd zyn, onderfcheidt men den eerwaardigen Diaken Neophytos Bambas, van Chios, een zeer bekwaam Letter- en Wiskundige, Kweekeling van het College de France en nog te Parys woonaehtig. 1. Orel, Ee Na« « * Digitized by Google " . " C 434 J Napels, den ag Mei. Sedert twee jaren houdt zich de Ridder Mercey alhier bezig, om de Indigo te kweeken, waarvan hy zaden uit Amerika heeft laten komen’ Zyne eerfte proeven welgeflaagd zynde, isna- tuurlyk in velen de begeerte* om dezen nieuwen en belangryken tak van industrie uittebreiden 9 ontftaan, en de Hr. Mercey heeft aan hunne wenfchen voldaan, door hun bet noodige zaad daartoe uittereiken. Daar- enboven heeft hy een gefchrift verfpreid, waarin hy de vorderingen van de aankweeking dezer plant en de bewerkiugwyzcn, om *er de Indigo uit te trekken, leert kenntn. Het Goavernement zelve moedigt deze cul- tuur aan, , waarroe onze grond zeer' gefchikt fchynt. Men heeft in den Koninklyken Tuin dezer Stad Indigo- zaad van verfchillende foorten gezaaid; met alle moge- lyke zorg wordt hetzelve gccultiveerd 9 en men zal in July aanftaande den uitflag dezer proefneming bckend makeo. Muhldorp, den 1 6 Mei. Heden is de Ingenieur- Generaal von Wjebeking 9 in tegenwoordigheid van den Geheimraad von YViebeking, in rytuig de nieu- we Brug overgerederi , welke hy op last van Z. M. den Koning van Beijeren over dc Inn gebouwd heeft. Dezelve beftaat uit drie bogen, ieder 105 voeten wyd ; de zyden der bogen en de flylen zyn van graniet. Deze brug is met twee zeer fraaije wit marmeren Srandbcclden verfierd, en behoort ongetwyfeld onder dc grootfte en prachtigfte bruggen, die men regenwoordig heeft. • Leipzig 9 den 23 Mei. In weerwille van de bewe- gingen des oorlogs, is de Boekhandel op de Misfe vry levendig gcweest. VVel is waar (hat in den Catalogus van nieuwe Boeken flechts een duizendtal artikelen, daar de Boekhandeiaars van Riga, Koningsbergen 9 Ber- lyn en eenige andere Steden van het Noorden de hun- ne niet konden zenden. Onder de Dramatifche VVerken merkt men drie Deelen met nieuwe ftukken van den Baron Steigbntesch op9 en de verzameling derWer- ken van Collin. Onder de Romans onderfcheidt men Gauthier of het kind van het flagvcld* door August Lafontaine, die 00k het i6de en i7de Deel zyner TafcrecUn van het mcnfchelyk hart in het licbt gaf. De Hel- / / Digitized by Google C 4 55 J Helden- Romans van hetNoorden* door Hagen, fchy* nen het clasfiekfte en belangrykfte van dien aard te zyn. Men heeft het Dichtftuk la Pttii vertaald. Ook verfcheen *er eene nieuwe uitgave van de Dichtkundige Werken van Goethe. Met belangnetning leest men de Levensbefchryvingen van Wieland door Gruber, en van Heyne door Heeren. Het Geographuch in Historiseh Tafcrcd van Spanje , door REhfues, bevat nieuwe waarnemingen op de plaats zelve gedaan. De Reize in de Krim% door KosmelI, fchynt meer roma- nesk dan gefchiedkundig te zyn. De Hr. v. Bouter. vveck heeft een belangryk Werk begonnen, getiteldl Ste/felmatigc Verhandeling over alls dc IFysgeerige IVe- tenfehappen ; en Zschokke gaf het eerfte Deel uit eenef Gcfchiedenis van het Bcijcrfchc Folk. • Parvs. Op den eerften April 1. 1. genoten de Le- den der Commisfie van Egypte de eer van aan Z. M* den Keizer en Koning, door den Minister van Binnen- landfche Zaken voorgefteld te worden, en aan Z. M* aan te bieden de Tweede Aflevering van de Befchryving van Egypte. Deze Aflevering beftaat uit drie Deelen Platen en omtrent vyftienhonderd bladzyden tekst. Een- endertig dezer Platen, in kieuren gegraveerd en met het penfeel voltooid , verbeelden meestal Egyptifche Schilderyen. De verzameJing Sterrekundige Gedenk- ftukken is 'er by gevoegd. De eerfle en tweede Afle* vering vormen vyf Deelen Platen ; vier moeten 'er nog verfehynen en vyfzesde der Platen, diedezelve uitma* ken, zyn reeds afgcwerkt De geheele tekst beflaat omtrent zesduizend bladzyden, waarvan de helft in de twee eerfte afleveringen reeds gedrukt is. Parys, den 5 Juny. Het Bureau der Lengtemeting heeft in zyne zitting van a 6 Mei met eeDpangheid detl Hr. Legendre, Titulair Raad der Keizerlyke Univer- fiteit en Lid van het Inftituut, tot deszelfs Medelid in plaa?s van den overleden Heere Lagrange verkozen. C 43« > UITTREKSEL * • « U I T HET D/SCOURS PRELIMINAIR& VAN DEN HK. % CUVIER, VOOR ZYN LAATSTE WERK: Rechcrchcs fur Us oifcmens fosftlcs des quadruples* a De laagfte en vlakfte gronden vertoonen, tot groote diepten toe , horizontale beddingen van verfchillende floffen, welke fchier alle een onnoemelyk getal van Zeevoortbrengfelen bevatten; dit doen eveneens de heuvelen tot groote hoogten; zy doen het by geheele masfen; ook daar, waar thans. by mogelvkheid geen zee kan komen; zelfs overal in de hard tie (teenen. Dit verfchynfel heeft plaats de ganfehe wereld door. De zee moet derhalve alle landen, die wy nu kennen, lang en flil overdekt hebben, wegens de uitgeflrektheid der zoo wel bewaarde afzetfelen, en heeft federt die iircken verlaten. Aan den voet van aanzienlyke bergketenen ontmoet men ook nog wel banken van fchelpen, zelfs zwaarder en uitgellrekter ; doch deze zyn niet nicer van dezelf- de foort; zy beginnen meer fchuins te liggen; zelfs geheel regt op, en niet meer boven, maar naast elkaar! De (lukken daarvan formeren heuvels ora iaag. Deze fchuinfche beddingen, die de toppen uitmaken der ber- gen van de tweede foort (f fccondairt ), liggen niet op de horizontale banken, maar zinken onder dezelven, op de plaatfen, waar zy zich naast hen bevinden. De toppen van fommige min hooge fchuinfche bergen wor- den dikwyls bekroond met horizontale beddingen. Dus zyn zy ouder dnn de iaatfle, en zyn opgeligt gewor- den; de zee heeft dan ook derhalve reeds eens vdAr de laatlle reize het aardryk overdekt en beddingen te ... weeg * ' JL O Digitized by Google C 437 > % weeg gebragt, die door eene onbckende gebetirtenis op alle raogelyke wyze geleden hebben. Door de gewel- dige omkeering zyn zy boven de zee uitgefprongen. Doch een nader onderzoek toont ods nog meer ver. anderingen. De natuur der fteenen, en der voorwer- B:n, die zy in zich fluiten, is even eens verfchillend. aar beftaat eene regelroatige opvoiging in de beddin- gen: boe ouder deze zyn* hoe regelmatiger zyn zy ook in eene groote uitgeftrektheid: en hoe jonger, hoe on, regelmatiger. *Er moet dus in het zeewater een on- derlcheid van natuur ten tyde dier omwenielingen ge* weest zyn, ’t welk zich daarna , toen de zee meer be- perkt werd, meer byzonderbepaalde. Dit onderfcbeid in het vocht moest ook invloed hebben op de dieren, die in hetzelve leefden. Hunne geffcchten en foorten veran- deren zelfs met de beddingen. Over ’t algemeen heb- ben de fchelpen der oude beddingen vormen , die haar eigen zyn, verdwynen traps wyze, en ontdekken zich niet meer in de nieuwe beddingen, veel minder in de tegenwoordige zee; zelfs gebeurt dit niet ointrent ver- fcheidene van hunne geflachten en nooit omtrent naar ei- kander gelykende foorten. In 't tegendeel geiyken de fchcl- pen der nieuwe beddingen , wat het geQacht betreft, naar die van onze zeeen; en in de alierlaaifte treft men , ook by fommige foorten, geen onderfcheid aan. De natuur van het laatfte zeevvater op de aarde heeft dus weinig van het tegenwoordige verlchdd. Midden in de beddingen van zeevoortbrengfelen, zelfs der oudften , befpeurt men ’er met dier- en plant- voortbrengfeien van de aarde en van zoec watery en in de bovenfte en nieuwfte beddingen ziet men land* dieren begraven onder zeevoortbrengfelen. Dus zyn ’er reeds drooge gronden op nieuw onder de wateren bedolven geworden, welke viervoetige dieren, vogels, planten en aardvoortbrengfelen van allerlei foort ge- teeld hadden. ’Er zyn dan ook verfcheiden op elkaar gevolgd hebbende inbraken en terugtrekkingen der zee geweest, die toch algemeen de vlakte derzelve ( It ni- veau) verlaagd hebben. En dat het ££n en ander niet langzaam, maar eensklaps gebeurd zy, bewyst de laat- fte, welke in het Noorden de lyken van groote vier- voetige dieren met huid en haar, in het ys bewaard, heeft doen ontdekken, gelyk nog onlangs eenen Rhi- noceros in Siberian, en een’ Olifant, wiens yleesch Ee 3 voor Digitized by Google c 43* ) Voor de tionden nog cetbaar was. Ook van de vorige omwentelingen toont de ysfelyke verwoesting overal Jiet fnelle* De laatfte daarentegen fchynen telkens min- der hevig, diep en algcmeen te zyn geweest dan de oudere. Doch het dierryk heeft niet altoos een beftaan ge- had. Op-de toppen van groote bergketeoen worden de zeedieren en lchelpen zeldzamer, en verdwynen ein- delyk geheel en al: fchoon deze beddingen evenwel door hare cristallifatie en ftratificatie genoegzaam ver- toonen, dac zy ook in bet vocht gevormd zyn; door hare fchuinschheid en overeind ftaan, dat zy mede eene geweldige verplaatfing ondergaan bebben; door de wy- ze, waarop zy ichuinsch onder de fchelpbeddingen be* graven liggen, dat zy vddr deze haar aanzyn ontvan* gen hebben; en eindelyk door hare fteile en naakte Ipitfen of punten, welke boven alle fchelpenbeddingen Uitfteken, dat hare toppen, ftdert zy zich in de regt- heid herfteld hebben, aan geene overftrooraingen meer zyn blootge field geweest. Dit zyn die oorfpronkelyke tyrimitiyt) bergen, die het vaste land in verfchillende rigtingen doorfnyden, en als het geraamte der aarde vertoonen. Het borfteh'ge (fierhfii) en getakte derzelve toont genoegzaam aan de geweldige wyze, waarop zy Zich verheven hebben, in tegenoverftelling der ronde heuvels, door de laatfte zeeen op eene zachte wyze gefatfoeneerd* Alle vormen zyn aldaar onregelmatig ; alles is ’er als omgekeerd. Men beweert evenwel , dat ook hierin orde heerfche. Het graniet is het oudfte en Jigt het onderfte van alien, De centraalfte gedeelten der meeste befiaan daar uir. Gebladerde rotfen leunen *er tegen aan en beelden de zytoppen. De fchistes, de gr6's en de talk* rotfen mengen ’er zich order; mariners en zoutachtig koo), en andere kalkfteenen zonder fchelpen leunen tegen de fchistes aan, maken de buitenfte toppen, en zyn het laatfte formeerfel eencr zee zonder dieren. Deze zeifde ftratificatie vindt men ook ver van groote bergketenen terug; en met weinig • uitzonderingen ligt het grar.iet ftceds onder het zout- * achtig manner, en dit laatfte weder onder de fcheip* kloro pen. # De masfen vd6r het dierryk hebben reeds zeer veel Veranderingen en groote omwentelingen ondergaan, ge- Jyk Hit hare verfebeuring en omkeering biykt. Doch ook Digitized by Google ( 439 ) ook daarna hebben zy het op nieuw ondergaan, mil* fchien wel te gelyk met de gronden van de iwecde foort: want op fommige plaatfen liggen beide d? grond- foorten volkomen door elkadr, ver van de oorfpronke* lyke bergen af. Uit de fosfilen van viervoetige dierfoorten leeren wy inzonderheid, dat het op zulk eene plaars, of in de buurt derzelve, tusfchen beiden droog geweest is, en dus, dat de zee ’er raeerraaJen op gcflroomd heefr, wegens de fchelpen , die ’er onder zyn. Van de onbe, keode viervoetige dieren, die men in een’ fosfilen fiaa| heeft aangetroffen , beftaan ’er geene meer op het vast* land* , Omtrent het tegenwoordig annzyn der fchelpen , die men fosfiel ontraoet, kan men met mindere zeker* heid bepaling raaken, daar zy op den bodem der zee zich zouden kunnen verborgen houden. De Schryver heeft de overblyffelen ontdekt van 78 dierfoorten, van welke 49 onbekcnd zyn; 11 of i% gelyken ’er naar bekende foorten, de overige zyn twy* felachtig. Van de 49 behooren ’er 27 tot 7 nieuive geflachten; de overige tot 16 bekende. In ’t geheel beftaan ’er 36 fosfile gefiachten, zoo van bekende a Is onbekende foorten. Van de 78 dierfoorten wederom zyn ’er 15 foorten of 11 gefiachten die tot de Ovipares geteld worden; alle de andere zyn Mammif&res. De Ovipares fchvnen een veel vroeger aanzyn gehad hebben dan de andere. De Krokodiilen van England cn Honfleur heeft men beneden het kryt ontdekt; doch v66r hetzelve verfchynen geen beenderen van aardfcbe Mammiftres. Eenige Zee-Mammiftres vertoonen zich het eerst in het grove fchelpachtige calcaire, dat het kryt overdekt; maar dan nog geen aardfche* Deze laatfien worden eerst zigtbaar-, maar dan ook onmid- delyk in groote hoeveelheid, in de gronden boveo het grove calcaire. Schelpen, Visfchen en Ovipare viervoetige dieren hebben due eerst een befiaan bekomen by de eerfic vorming der gronden van den tweeden rang, maar de aardfche viervoetige dieren pas lang daarna; toen de grove calcaires, welke onze tegenwoordige fchelpge- flachten reeds bevatten, hoe wel niet onze fchelploor* ten, al gefpreid lagen. De grove calcaires, met welke men te Parys gewoon is te douwcq, zyn de laatfie banken, die tot bewys Ee 4 fttek- C 440 J ftrekken, dat de zee bet vaate land gedurende een’ lan- gen tyd en gerust overdekt hebbe. De gronden, die 'er boven op liggen, en zeefchelpen bevatten, zyn los- fe beweegbare gronden, die *er in wanorde op gewor- pen zyn. Alle bekende beenderen van levendbarende viervoetige dieren ontmoet men flechts of in gronden van zoet water, of in beweegbare gronden ; en deze fchep- felen hebben dus een beftaan bekomen federt op &6n na de laatfte terugwyking der zee, en eer zy op nieuw wederora is ingebroken. Alle de thans onbekende been* deren behooren tot de oudfte gronden, welke onmid- dellyk op de grove kalkaardige rusten, in regelmatige beddingen van zandgronden en gerolde keijenj men treft daaronder nog wel eenige bekende geflachten aan , maar deeds de verlorene foorten; ook wel eenige Ovi- pare viervoetige dieren en zoet - watervisfchen. Op deze beddingen liggen deeds beddingen van overvoe- xing, vol zeefchelpen en andere zeevoortbrengfelen. Doch de voornaarade dier onbekende foorten van nog bekende geflachten, of van geflachten, die na by de bekende komen, gelyk de Rhinoceros fen, Olifanten, Hippopotamen en Mastodonten, treft men niet te gelyk aan met die oudere geOachten. Men heeft dezelve al* Jeen obtdekt in overgevoerde gronden , met zee- of met zoetwater-fchelpen, maar nooit met regelmatige fteen- banken. De beenderen, die gelyk fchynen mer de foorten van onzen tyd, ziet men alleenlyk in de laat- fte afzetfelen van aanfpoeling aan de oevers van rivie- jen, op den bodem van oude meeren of moerasfen, welke uitgedroogd zyn, in turf beddingen of in kloven van rotfen, of weinig diep boven den oppergrond , door geringe omwentelingen of door menfchen handen aldaar gebragt; en doorgaans bevindt zich dit in een' Oechren ftaat van bewaring. De clasfificntie der liggingen is echter niet zoo volkomen juist als die der geOachten van beenderen, wegens een aantal omOandigheden, die tusfchen beiden treden. *t Is waar, dat men fom- tyds ook eenige twyfelachtige beenderen ontmoet ; doch dit neerat den algemeenen regel niet weg van twee of ten minfte van dgne opvolging van viervoetige dieren \66t de gene die thans bdfaan. Onder de eigenlyk zoogenoemde fbsfilen zyn tot nu foe nog nimmer raenfchenbeenderen onrdekt\ fchoon Van geen broozer ftof dan de ovenge. • Het zoude met * on* Digitized by Google I 44i 5 onmogelyk zyn, dat *er daarom te dier tyd menfchen cen aanwezen gehad hadden; doch zy hebben of flechts geleefd in het ecn of ander weinig uitgeftrekt gewest, van waar zy, na de groote aardomwenteling, onzen kloot op nieuw bevolkt hebbcn; of de landen, die zy bewoonden, zyn in de zee verzwolgen ; raaar het groot- fte deel van Europa , Azie en i^merika , waar men fosfiles van landgedierten aantreft, werd zekerlyk toen door ons gefiacht niet bewoond, zelfs niet vddr de laatfte dezer omwentelingen, toen de beddingen, die de fosOIes omringden, zyn blootgelegd. * De geheele tegenwoordige landaangroeijing (aturiifc- mcnt ) kan, wat haren ouderdom aangaat, berekend worden, en hare during ftaat omtrent in evenredigheid met die der tegenwoordige menfchelyke maatfchappy. De voortgan g der duinen landwaards in, van den aan- vang af, laat zich op iets meer dan 4000 jaren fchat- ten. Het aanzyn der menfchen brengen de overleve- ringen van alle volkeren, wanneer men ze van fabelen zuivert, en oordeelkundig overweegt, niet hoogcr dan omtrent 4216000 jaren. Devyfboeken vanMozEs, diede andere berigten voorgaan, zyn buiten all^n twyfel ou- der dan de fcheuring na Salomons dood : dewyl de Sa- maritanen ze zoo wel als de Joden erkenden, en ’er is geen reden ter wereld ze niet tot Mozes zelven terug. te brengen. De jeugd van meest alle de bekende Sta- ten der oude wereld, in Azie zoo wel a!s elders, be- vestigt het ftelfel. De groote Astronoraifche Periodes, door fommige Natien berekend, heeft men (lechts ach- ter uit doen werken, en de in Egypte gevondene Zo- diak is ver van het tegendeel met de minlte zeker- heid te ftaven. De Chinefche Zondvloed klimt niet hooger op dan die van andere volkeren: doch de Chi- nezen, met de ten hunnen Noorden liggende Natien, kornen den Schryver, (even eens als de Negers) zoo in alle opzigte van de overige volkeren verfchiilend voor, dat hunne en onze Voorouders aan de groote aardgebeurtenis van verfchillcnde tyden obtfnapt fchy- nen te zyn.. De oppervlakte van onzen Aardbol heeft dus een 5 it 6000 jaar ten langfte geleden, eene gr»»ote en fpoe- dige omvvemeling ondergaan, welke de landen heeft doen inzakken en verdwynen, die te voren door men- fchen cn th»ns het meest bekende dierfoorten bewoond • * Ee 5 wa- Digitized by Google C 44* ) waren, cn daarentegen den bodem der laatfte zee heeft droog gemaakt. De weinige daarby gefpaarde men- fchen hebben zich begeven op de nieuw droog gemaak- te gronden; en hieruit is onze tegenwoordige menfche- ]yke raaatfchappy ontlUan. Maar deze droog gemaak* te en thans ;door ons bewoonde bodem der zee was reeds bewoond geweest, zoo niet door menfchen, ten minften door aarddieren. Dus had ten minfte ddne vroegere omwenteling hen reeds onder de wateren ge- legd; en uir de verfchillende dierfoorten, waarvan men de overblyffdcn. ontdekr, mag men misfchien wel tot twee of drie dezer vroegere zee-overftroomingen bc- fluiien. PROGRAMMA YAN DE MAATSCHAPPY ost WETENSC HAPPEN, TE HAARLEM, VOOI HET JAAR 18I3* ( Verwlg §n flot van bladz . 426. ) WY3GEERFGE en ZEDEKUNDIGE WETENSCH APPEN. « De Miaifchappy (tell dit janr de volgende vraag voor, ont « t TE BEANTWOOIDEN VOOR I JANUARY 1 8 IS- ft 4 Daar eene fteeds toenemende denkwyze blykbaar vorderf, dat men meer algtrmeen den Schcpper uit zyne werken ieere kennen, zoo wordi gevraagd: „ Op wit wyze men bet on- derwys, by onderfcheidene gelegenheden , gevoegelyk zoo- ,, danig zoude kunneo inrigten, dat zoo wel min ais meer 39 geoefenden daar uit konden leeren , hoe duidelyk zich de ,* Schepper in de voor ons zigtbare natuur der dingen open- )} bare?” X ' - ' 4 En i ¥ Digitized by Google C 441 ) En zy berinnert in een vorig jaar de volgende vraag te hebben voorgefteld, om TE BEANTWOORDEN VOOR I JANUARY 1814. Daar bet een bekend gezegde is, dat in de Spreekwnordeo de wysheid der volken zicti vertoont, en bet van belang fchynt, zoo voor de Wysgeerige Menscbkunde als Staaskun- de, den invloed te onderzoeken , dien de fpreekwoorden op de verftandelyke en zedeiyke beicharing eener Natie hebben en omgekeerd: zoo vraagt de Maatfchappy: ,, Eene Wysgeerige befchouwing van de meest bekende „ eigen aardige en national fpreekwoorden der bewoners van ,, de Hollandfche Departementen , en tevens een zoo veel „ mogelyk gefchiedknndig betoog van den wederzydfcben in- ,, vloed dier fpreekwoorden op de voiksbefchaving en bet ,, voikskarakter , en van beiden wederora op die fpreekwoor- „ den shelve?” Men verlaogt dit onderwerp bepaaldelyk op deze Natie be- trekkelyk gemaakt te zien. . LETTER- en OUDHEIDKUNDIGE WETENSCHAPPEN. ' « « Op de volgende vraag zyn twee antwoorden ingekomen: Daar het aan eene beredeneerde Antiquarifche befcbryving der aloude Begraafplaatfen in her Departemenr van Dreotbe, en het Hertogdom Bremen , bekend on der den naam van Hunnebedden , ontbreekt , heeft de Maatfchappy goedgevon- den het volgende voor te fieilen: „ Welke volkeren hebben de zoogenoemde Hunnebeddeo „ gefticht P In welke tyden kan men onderftellen , dat zy de- „ ze oorden hebben bewoond?” Daar de Historien nopens deze Monnmenten geene voldoen- de opheldering opleveren , verhogt de Maatfchappy: i\ Dat men deze Moaumenren vergelyke met foortgelyke gedenkteekenen in Groor-Brittannien , Denemarken, Noorwe- gen, Duitschland, Frankryk en Rusland voorhanden. a°. Dat men de Zarken , Urnen , Wapenen , Sieraden , OffVrgereed- fchappen enz. , uit deze Hunnebeddeo afkomftig, vergelyke met foortgelyke Zarken , Urnen, Wapenen enz., uit de be- graafplaatfen der oude Gernianen., Galliers, Slaven, Hunnen en andere Noordfche Volkeren , waar over Pallas onderfchei- dene byzonderheden heeft aangeteekend. — Van de twee ©ntvangene antwoorden is A in *t Nederduitsch tot zinfpreuk bebbende: tout lei eoeurs bien nSs que la patrie est (here l en B. in het Hoogduitsch: — Et regum cinerez ixftructo monte quiefcuut • De Miatfchappy er kendo dat Digitized by Google C 444 > slat het antwoord A vele verdienfteu heefr, doch zy beflnot den tyd der beamwoording dezer vraag ce verlengen tot f January 1815, ten eiude aan de Schryvers van deze antwoor- den gdegenheid te geven dezelven te verbeteren en bier by in acht te numen de aanmerkmgen opdezelve gemaakr , waar- ▼an zy onder optegeven adres by den Secretaris onderricbt bekomen kunnen , gevende deze verlenging van den tyd ter beamwoording 00k (evens geiegenheid aan anderen , om oe- ▼ens hnn naar den prys te dingen. t Voor een voldoend of bestgekeurd antwoord belooft de Maatfchappy, by baren gewonen eerprys, een premie van 150 Hollandfche Guldens. De Maatfchappy beeft goedgevonden de volgende fraag ▼oor te ftellen , om TE BEANTWOORDEN VOOR I JANUARY 1815. ,, Is het eene volmaaktheid der Historic, en dus een ptfgt ,, van een Gefchiedfchryver zich alleen te bepaien tot het ,, mededeelen van daden en gebeurtenisfen ? of mag by zich „ veroorloven zyue gedachten en oordeelveilingen tevens me- ,, de te deeien zoo wel omtrent de bronnen en oorzaken dier „ gebeurtenisfen en beweegredenen der daden , als ook om- „ (rent de lesfen van Wysheid en Menfchenkennis, welke „ cfearuit zyn aftelciden?” De volgende vraag wordt herhaald om r TE BEANTWOORDEN VOOR I JANUARY 1 8 1^. . • * * 1 • ' * ,, Men verlangt uit de fchriften der oude Grieken en Ro- Jf meinen aangciootid te zien, welke kennis zy gebad hebben „ van die vakken van Natuurkennis , die tot de proefonder. „ vindelyke Natuurkunde behooren ; alsmede of bet ontegen- „ zegge.jk. uu eenigen bonuer fchriften blyke, dat zy betref* ,, fende het een of ander vak van proefonder vindelyke Na- ,, murk unde eenigc kennis badden t welke federt is vorlorea ,, gera&Kt, en w-.ann zulks bcllaan hebbe?” De Maatfchappy herinnert in vorige jaren de twee na vol- gende vragcn te nebbeu voorgefteid , om * j TE BEANTWOORKFN VO OR 1 JANUARY I814. I. „ Is bet nuttig, dat in 'c algemeen de gefchriften der ,, oude Griekeu en Romeinen , en in *t byzonder hunoe „ Dichtwerken in onze Mcedcrtaal overgezet worden ? Zoo „ja, welke zyn de nuttigheden daaruit voortvloeijende, en „ op welk e.ne wyze moeten de vertalingen vervaardigd zyn, yy zullen zy het metste nut te wege brengenf” j II. Digitized by Google I c 445 3 I If. M Wat kan men met de meeste zekerheid aannemen 99 orotrent dien Brandfpiegel , met welken , voJgens vele Schry- „ vers 9 Archimedes eene vloot op zekeren afrtand zou ver- 99 brand hebben? a.) Indien *er zoodanige Spiegel is ge- „ weest, is by dan vermoedelyker van glas 9 of, volgeos „ Buffon, van ftaal, geweest? 3.) Indien hy van iemand 99 anders is uitgevonden, aan wien, en op weiken tyd is dis „ uitvinding te ftellen?" . * Men herinnert bier, dat Liv. L. XXIV. 34. wel van Ar- chimedes fchranderheid , 00k in oorlogs wcrktuigen , en zel fs tegen de vloot van Marcellos fpreekt , maar niets van died brandfpiegel vermeldt ; dat Polybius en Plutarchus , in het kven van Marcellos, geen gewag van dien fpiegel maken; dat Kepler en Descartes wel niets van denzelven geloofbaar ftellen, maar, daarentegen Galenus, Eustathios, Lucianus, Anthemius, Vitello en Tsetzes daarvan als van eene zeke- re zaak fpreken, en Zonarus zelf verhaalt , dat Proclus in vt jaar 51 4 de vloot voor Konftaminopel 00k met dusdanigen fpiegel verbrandde, daar nog byvoegende, dat Dion de ge- fcbiedfchryver dezelve aan Archimedes bad toegekend. Buf- fon heeft ook de mogelykheid dier uitvinding erkend in zy- ne Hi it. Nat. Gem. et Part, fervant de fuite d la the - crie de V Hi it oire de la Terre. Eiadelyk hebben noch de. verklaring van Dupuis, Uitgever der Fragmenten van Anthe- mius, noch die van F. Peyrard, achter zyne uitgave van de werken van Archimedes 1107, deze zaak beflist. VOUK, EE N UNBEPAALDEN TYD. * 1 * ,9 Kan bet aan Haarlem met eenigen grond betwist worden , „ dat de Kunst om met enkele verpiaatsbare letters te druk- „ ken, aldaar voor het jaar 1440, door Laurens Koster is „ uifgedacht ; — en is niet deze Kunst van daar naar Maims „ overgebragt , en aldaar verbeterd door letters van tin gegn- „ ten voor de houten letters in plaats te ftellen ?” — met uitloving van een premie van 30 Dukaten aan den geenen , die door nieuwe of beter geftaafde bewyzen de vraag voldoen- de za! bebben beantwoord. Men belooft wyders aan een iege- lvk, die aan de Maatfchappy eenig berigt zal hebben medege- deeld , betwelk ter nadere opheldering van bet een of ander gewigtig punt, de uitvinding der Drukkunst betreffende, die- nen kan , een eerprys of beJooning , aan de belangrykheid van het medegedeelde berigt geevenredigd. Laatftelyk herinnert de Maatfchappy, dat zy in 1789 beflo- ten heeft op de Jaarlykfche Aigemeene Vergadering in over- weging te nemen , of *er onder hergeeo men aan dezelve, federt hare laatstvoorgaande Aigemeene Vergadering, behalve de Aniwoorden op Prysyragen, beef* medegedeeld , eenig ftuk be- Digitized by Google T# ) betfeflende het een of andef vak fan Natuurkunde of Nattinr* lyke Historic gcvondcn worde, hetwelk wegens zyne belang* rykbeid of nienwheid eene byzondere vereering verdiene, ca dat zy, zulks bevindende, aan dat ftuk, of zoo *er mser dan ten ontvarpen is, aan bet naif hair oordeel belangrykfte ftuk zal tocw>Zcn eene zilferen eerpenning, op den ftcmpel def MaatfcVippy geflagen, en terens eeoe fereering ran tien ducaten. 