Dr. Herman Bavinck
Hepp, V. (Valentine), 1879-1950
Men kan er zich geen voorstelling van vormen, waarover hij al niet werd geraadpleegd. En zijn interesse voor heel het leven was te machtig, dan dat men bij hem geen welwillend oor zou vinden, Van adviezen, door particulieren in eigen belang bij hem ingewonnen, worden hier vanzelf geen voorbeelden genoemd. Slechts van die, welke eenig publiek belang hadden, worden er een paar gememoreerd. Zoo werd in 1909 te zijnen huize vergaderd over de oprichting van een nieuw letterkundig tijdschrift. In 1910 komt een predikant uit Frankfurt am Main hem spreken over een congres van ,,positieven’’, tegenover een van vrijzinnigen, dat in diezelfde week te Berlijn was gehouden. Eenige malen ontvangt hij bezoek van een predikant uit Finland, die bij hem informeert naar kerkelijke- en school- toestanden. In de oprichting van het Christelijk Comité voor Indié wordt ook hij gekend en neemt daarin een werkzaam aandeel. Hij wordt door den minister naar Den Haag ontboden in verband met het Congres voor de geschiedenis der godsdiensten, in September 1912 te Leiden te houden en woont later dit congres als regeerings- commissaris bij. De tegenwoordige prof. Sebest yen verzocht hem reeds voor den oorlog naar Hongarije te komen om daar de toestanden te leeren kennen en zijn oordeel te geven. Men noodigt hem uit zitting te nemen in het Eere-comité tot feestelijke herdenking van het 40-jarig bestaan van ,,De Standaard.” Als Juli in het land is neemt hij gedurende verscheidene jaren de tijdroovende candidaats- 314 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. examens voor Indische ambtenaren mee af en arbeidt als lid van een daartoe benoemde commissie aan een Advies over de opleiding van bestuursambtenaren in Nederlandsch Indié. Ook ontbreekt hij niet op het appel als er in 1919 én particulier én op het departe- ment van Oorlog beraadslaagd wordt over de geestelijke verzorging der militairen. Hij geeft zelfs van zijn belangstelling blijk op de vergadering van de broederschap van Candidaat-Notarissen, waar gehandeld werd over de opleiding tot het Notariaat, spreekt te Utrecht voor een op te richten Vereeniging van Huisvrouwen, vertoont zich op een feestavond van de ,,Volksweerbaarheid” en neemt deel aan een theepartij van ,,Indié Weerbaar.” Ook nog op een andere wijze openbaart hij zijn breede belangstelling in het heel menschelijke leven. Bezocht hij vroeger reeds gaarne tentoonstel- lingen, in deze jaren haalt hij inzonderheid zijn hart hieraan op. Men kan hem o.a. vinden op de E.N.T.O.S. (Eerste Nederlandsche Tentoonstelling op Scheepvaartgebied), de Grafische Tentoonstelling (1913), de Tentoonstelling ,,De Vrouw” (1913), de E.L.T.A. (Eerste Luchtvaarttentoonstelling in 1919, zelfs op de Landbouwtentoon- stelling te Scheveningen (1913) en de Tentoonstelling der Onafhankelijken (1916). Een niet zoo gering deel van zijn tijd gaf hij in deze periode aan de politiek.1) Eerst trok hij er zich geheel uit terug. Toen hij pas uit Amerika terug was, werd hij betrokken in de verwikkelingen, welke er in den boezem van het Centraal-Comité der Antirevolutionaire partij zich hadden voorgedaan. De eene persoonlijke saamspreking volgde de andere. Eindelijk schreef hij 20 September 1909 een brief aan Dr. Kuyper als Voorzitter van het Centraal-Comité, om hem kennis te geven — ik citeer nu letterlijk het ,,Dagboek” — dat verschillende overwegingen mij tot het besluit hebben gebracht om als assessor en lid van het Centraal-Comité van Antirev. kies- vereenigingen mijn ontslag te nemen.” Eerst tegen 1910 hielden de conferenties met politieke personen op. Bavinck_ ,,had genoeg” van de politiek. Toch zat hij er weer midden in, védr hij het wist. Den 29sten Augustus 1911 werd hij door de Provinciale *) Dit punt wordt natuurlijk breeder uitgewerkt in het afzonderlijke hoofd- stuk, dat aan Dr. Bavinck en het politieke leven zal worden gewijd. OP BREEDER TERREIN. 315 Staten van Zuid-Holland met 40 tegen 22 stemmen tot Lid der Eerste Kamer verkozen. Dr. Snouc k Hurgronje antwoordde hij op diens gelukwensch : »de benoeming was voor mij een totale verrassing, omdat ik al sedert een paar jaar van politiek terrein mij geheel teruggetrokken had. Nu ik, zonder mijn toedoen, geroepen wordt er weer eenigen tijd en kracht aan te wijden, durf ik de be- noeming, ondanks verschillende bezwaren niet afwijzen.” Op den dusgenaamden ,,Rooden Dinsdag”’, 19 September, werd hij gein- stalleerd. En uit zijn »,Dagboek” valt na te gaan met hoeveel plichts- trouw hij zich van zijn Kamerlidmaatschap heeft gekweten. Hij beschouwde het alles behalve als een eerepost, maar vestigt soms den indruk, dat hij erin opgaat. Dikwijls staat hij, als hij ergens een lezing heeft gehouden vroeg op, om nog tijdig in de Kamer of bij het sectie-onderzoek te zijn. Zijn aangeboren rapporteurs-talenten komen hem ook hier te stade. Klaarblijkelijk heeft hij het er op gezet om zijn andere werkzaamheden niet onder zijn taak als Volks- vertegenwoordiger te laten lijden, maar niet immer gelukt hem dit. Hij onttrekt zich aan niets. De reis der Eerste Kamerleden naar Limburg in i913 tot onderzoek der mijnen-exploitatie en Maas- kanalisatie maakte ook hij mee. Hij beperkte zich niet tot het terrein, waarop hij als specialiteit zich kon doen gelden. Het nationale leven in vollen omvang ging hem ter harte. En wanneer hij straks ziek wordt en het hem allengs duidelijker wordt, dat, indien hij herstelt, hij toch velerlei besognes zal moeten prijsgeven, kost het hem moeite aan de gedachte te wennen, dat hij zich ook van het Kamerlidmaat- schap zal moeten losmaken. ; In hoofdzaak echter waren in dit tijdvak zijn krachten geconcen- treerd op het onderwijs en wat daarmee rechtstreeks samenhanet. Onderwijs en opvoeding hadden altijd de liefde van zijn hart bezeten. Hij had dit ondubbelzinnig getoond. Maar nooit in zoo sterke mate als nu. Het scheen bijna het eerste punt van zijn verder levens- Program te zijn geworden.1) Met welk een volharding zocht hij voor het ,,Gereformeerd Schoolverband” als zelfstandig lichaam naast ,,Christelijk Nationaal Schoolonderwijs’’ erkenning te ver- krijgen. Geen tijd was hem daarvoor te kostbaar. Geen vergadering 1) Ook hier behoort nadere uitwerking in een afzonderlijk hoofdstuk thuis. 316 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. kwam hem schier te ongelegen. In den ,,Raad van Beroep” met zijn onaangename affaires vond men hem steeds op zijn post. Hij woonde examens bij van den Schoolraad, maar ook tentamens aan een bij- zondere kweekschool te Rotterdam. Met Dr. H. Visscher en den heer H. J. van Wijlen bracht hij rapport uit over ,,De opleiding van den onderwijzer.”” Op het gebied van het Lager Onder- wijs werkte hij niet alleen in het groot, maar ook in het klein. Ware de opsomming niet zoo lang en dor, ik zou uit het dagboek overnemen, wat hij hiervoor heeft gedaan. In 1913 werd hem een welverdiende hulde bereid, doordat te Rotterdam voor ’t eerst een school naar hem werd genoemd. Later volgden er andere. En toen in 1919 de salariswet-de Visser was aangenomen en daarmee een der laatste schreden op den weg naar financieele gelijkstelling van het Bijzondere met het Openbare Onderwijs was gezet, gaf hij aan de dankbaarheid, welke het christelijk volksdeel en ook zijn eigen hart vervulde, uiting door in de Maasstad in een dankstond voor te gaan. Doch ook de andere takken van onderwijs konden op zijn steun en voorlichting rekenen. Door zijn medewerking kwam de Chr. H.B.S. te Amsterdam tot stand en bij de officieele ingebruikneming van het gebouw op 6 Jan. 1913 voert ook hij het woord. Ook bij de opening van de Chr. H.B.S. te Leiden is hij tegenwoordig en houdt ’s avonds een rede in de St. Pieterskerk. Kort voor zijn ziekte aanvaardt hij nog het voorzitterschap in het curatorium van het Chr. Lyceum te Hilversum. Onder zijn papieren bevond zich dan ook een stapel gegevens omtrent het Middelbaar Onderwijs. Maar niet alleen het gewone, ook het buitengewone onderwijs had zijn sympathie. Op een vergadering in 1909 te Amersfoort om te komen tot stichting van een vereeniging voor Regeerings- en Voogdijkinderen ontbreekt hij niet. Vooral het vraagstuk van de opvoeding der z.g.n. rijpere jeugd hield hem bezig. Hierover houdt hij een lezing voor de leiders der Knapenvergaderingen in 1916 te Utrecht. Met Dr. G. Ch. Aalders, .Ds: 3: \Es Wiooimkenbere en den heen: Jonkman vergadert hij in het begin van 1919 om te spreken over knapenopvoeding. Op het Congres voor opvoeding van kinderen boven den leerplichtigen leeftijd, 24 Juli 1919 te ’s-Graven- hage gehouden, oreert hij over: ,,Geestelijke opvoeding en karakter- OP BREEDER TERREIN. ST vorming.” Spoedig daarop heeft hij met paedagogische specialiteiten als Dr. Gunning, prof. Casimir, Dr. van Ginneken, Dr. Poels over deze zelfde zaak een conferentie. Van zijn be- moeiingen met het Hooger Onderwijs noemen wij alleen zijn rede in de Eerste Kamer over de Theologische Faculteit op 12 Maart 1913 en zijn lidmaatschap van de Commissie voor een Universiteit in Nederlandsch Indié, ; Waar Bavinck dan zoozeer in onderwijszaken opging ver- wonderde het velen, dat hij door den kabinetsformateur Jhr. Mr. Ruys de Beerenbrouck niet werd aangezocht voor het nieuw te scheppen departement van Onderwijs. Ook buiten den kring zijner geestverwanten achtten sommigen hem daarvoor den aangewezen man. Later erkende men echter van regeeringswege openlijk zijn verdiensten op onderwijsgebied door hem te benoemen tot Voorzitter van den Onderwijsraad. Het kon niet anders, of dat opgaan in het onderwijs- en opvoedings- vraagstuk stuwde zijn studie in andere richting. Uit Amerika terug- » gekomen, voltooide hij eerst nog de tweede uitgave van zijn ,,Gere- formeerde Dogmatiek”’. In 1911 was hij daarmede gereed. In datzelfde jaar verschijnt ook zijn veelbesproken rectorale oratie : ,,Modernisme en Orthodoxie.’’4) Daarin verdedigt hij zich tegen de beschuldiging van prof. Dr. B.D. Eerdmans en Dr. C. B. Hylkema, dat de Gereformeerde theologen van dezen tijd, onder wie hij met name wordt aangeduid, ,,een dubbelzinnig standpunt innamen, noch modern noch orthodox, noch naturalistisch noch supranaturalistisch waren, en dat wij dus het best en het eerlijkst handelden, als wij naar het kamp der modernen verhuisden en daar onze tenten op- Sloegen.’’) Maar daarmee was dan ook de reeks van zijn dogmatische publikaties afgesloten.) Vannuaf beoefende hij de dogmatiek nog slechts bij het prepareeren voor zijn colleges. En hij had in zijn aanteekeningen z6dveel stof verzameld, dat dit van hem geen nieuwe inspanning vergde. Zelfs deed hij eenige jaren vé6r zijn dood de belangrijkste dogmatische werken, waaronder vooral oude Ge- 1) Kampen, J. H. Kok. 2) BI. 5. ; 3) De derde druk van zijn ,,Gereformeerde Dogmatiek”’ is geheel gelijk aan den tweeden. 318 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. reformeerde theologie, van de hand, ,,want”, zei hij mij, ,,ik doe daar- aan toch niet meer”. Daartegenover nam hij de psychologie en meer nog de paedagogiek in onvermoeide studie. Hadden véér 1909 reeds het licht gezien zijn ,Beginselen der Psychologie’, ,,Paedagogische beginselen”, ,,De taak van het Gereformeerd Schoolverband”, ,,Het Christelijk Huis- gezin’” en het inleidende hoofdstuk in ,,Christendom en opvoeding”’, na dien tijd gaf hij uit : ,, Handleiding bij het onderwijs in den Christe- lijken godsdienst’”,?) ,,De opleiding van den onderwijzer’’*), ,,Over het onbewuste’’,?) ,,De opvoeding der rijpere jeugd’’*), ,,De over- winning der ziel,’5) ,,De nieuwe opvoeding’’,® ,,Paedagogische beginselen (tweede druk),’) ,,Bijbelsche en religieuse Psychologie’’®) »Richtingen in de Psychologie’, ,,Primaat van Verstand of Wil ?”, Richtingen in de Paedagogiek”’, ,,Klassieke Opleiding”’, te vinden in , Verzamelde Opstellen’’,®) benevens eenige, niet in boek of brochure uitgegeven artikelen in Christelijke Schoolbladen. Gaarne had hij ook een herziene uitgave van zijn ,,Beginselen der Psychologie” bezorgd. Maar hij stond daarbij voor constructie-bezwaren, die hem vaak onoverkomelijk schenen. Ook verslond hem de praktijk van den dag. Soms sprak hij den wensch uit stil te kunnen wonen in Bussum, zich zelfs van zijn hoogleeraarschap vrij te maken en dan geheel te leven voor de studie, waarbij dan de psychologie op den voorgrond zou staan. Deze wending in zijn studie gaf noodzakelijkerwijs een andere plooi aan zijn leven. Had hij zich totnogtoe vrijwel uitsluitend in de Gereformeerde sfeer bewogen, door zijn lidmaatschap van de Eerste Kamer en zijn uitgebreide onderwijsbemoeiingen betrad hij 1) G. J. A. Ruys, Utrecht 1913. 2) Met Dr. H. Visscher en H. J. van Wijlen, 1914. 3) Referaat, gehouden op de wetenschappelijke samenkomst, Bureau Vrije Universiteit, 1915. 4) J. H. Kok, Kampen 1916. 5) Rede uitgesproken in de algemeene vergadering van het achtste Neder- Janische philologencongres te Utrecht, J. H. Kok, Kampen, 1916. 6) J. H. Kok, Kampen, 1917. %) id. 8) id. 1920. 9%) id. 1921. OP BREEDER TERREIN. 319 een breeder terrein, waar alleen door Samenwerking met niet- geestverwanten iets te bereiken viel. Dat Bavinck met zijn sterk ontwikkeld waardeeringsgevoel en zijn hereditaire schuchter- heid een eenigszins andere gedragslijn volgde dan K u yper, heeft niets, dat verbazing wekt. Als hij prof. Snouck-Hur gronje bedankt voor diens oordeel over zijn Stone-lezingen, verklaart hij : »,Uw skepsis begrijp ik. Maar wijl mijne lezingen ook voor anderen dan geestverwanten bestemd zijn, heb ik mij nergens op het gezag der H. Schrift als Zoodanig beroepen, maar heb ik alleen gezegd ; 4. Z00 en Zoo ziet de mensch en de wereld eruit. Zonder eene hoogere almachtige en genadige kracht gaat zij te gronde, en b. nu komt daar uit den mond van profeten, Christus en de apostelen een ge- tuigenis, waarvan de kern is: zulk cen almachtige en genadige wil is er, al is er de schijn van alle dingen tegen. Welnu, dit getuigenis is een feit, afgezien van alle Bijbelcritiek ; ’t ligt er en het blijft er liggen, trots alle ontkenning en bestrijding.” Dit gunt ons een verhelderend inzicht in zijn wijze van handelen, zoodra hij zich voor een gemengd publiek zag geplaatst. Hij zocht dan naar een algemeen uitgangspunt. Hij werkte dan het liefst met den grootsten gemeenen deeler. Hij releveerde de verschillen niet opzettelijk en indien hij erover sprak meed hij alles, wat aanstoot geven kon. Dit vestigde weleens den indruk alsof hij sinds 1908 ongeveer een ander standpunt innam dan daarvo6or. Men kon het er niet over eens worden, welke verandering er eigenlijk in hem had plaats gegrepen. Er werd ge- fluisterd, dat hij het specifiek-Gereformeerde goeddeels zou hebben ingeruild tegen het algemeen christelijke. Men dichtte hem ook wel ethische sympathieén toe. Of men beweerde, dat hij uit een intellec- tualistische periode was overgegaan in een mystieke. Toch bleef men voor dit alles het bewijs schuldig. Om met het laatste te beginnen, In zijn tweede periode heeft hij geen enkel mystiek boekske geschreven €n voorzoover men bij Bavinck van mysticke elementen in zijn geschriften spreken kan, vindt men die overvloediger in den eersten tijd van zijn optreden dan daarna. Tevergeefs zal men ook in zijn latere werken naar één zinsnede zoeken, waarin hij zijn vroegere veroordeeling van de ethische theologie heeft herroepen. af, dan dat hij ooit naar den kant der ethische richting zou zwenken. Wel bracht de verbreeding van arbeidsveld hem met mannen van ethische kleur in aanraking, nam hij tegenover hun personen geen on- welwillende houding aan en werkte op ander dan kerkelijk en theolo- gisch gebied met hen samen, maar een conclusie van nauwer verwant zich weten mag hieruit natuurlijk niet worden getrokken. En het valt voorzeker niet tegen te spreken, dat het specifiek Gereformeerde in zijn geschriften uit den lateren tijd een kleinere plaats besloeg. Maar, gelijk gezegd, was de aard dier geschriften hieraan niet vreemd. Bovendien geeft hij er onomwonden blijk van, dat hij van het ondogmatische niets moet hebben. Hij keurt het ten sterkste af, dat er soms met het dogma wordt gespeeld. Men leze b.v. deze uit- spraak: ,,In een anderen vorm doet ditzelfde dualisme zich voor, als men de waarheid der religie of de dogmata der kerk nog wel handhaven wil, doch niet anders dan als voorstellingen met eene symbolische waarde. Ook in dezen vorm is het dualisme echter onhoudbaar. Want als het dogma slechts eene symbolische voor- stelling is, dan ligt daarin opgesloten, dat de kern daarvan iets anders is dan wat in die voorstellingen wordt uitgedrukt.”?) Bij- zonder opmerkelijk moet het zelfs heeten, dat juist hij de groote voorvechter is geweest van het Gereformeerd Schoolverband en den grondslag van Christelijk Nationaal Schoolonderwijs feitelijk te breed achtte om de Gereformeerde Scholen de noodige vastheid te waarborgen. Evenmin mag onvermeld blijven, dat, wanneer hij voor de Vereeniging van wijsbegeerte optreedt, hij de eene maal (31 October 1912) tot onderwerp kiest : het Calvinisme, de andere maal (20 Maart 1908) : de waarheid ende waarde van de praedestinatie- leer. Deze titels alleen verraden een geprononceerd Gereformeerd element. En om ook iets uit eigen ondervinding bij te brengen. Het was Bavinck ter oore gekomen, dat ik het stichten van een philosofische vereeniging, waartoe ook mannen van andere denkwijze zouden worden uitgenoodigd, vrij onvruchtbaar achtte, maar dat mij daarentegen een vereeniging, waarvan alle leden op den bodem der Gereformeerde levens- en wereldbeschouwing staan, hoogst wenschelijk voorkwam. Toen ik hem bezocht en voornemens was 1) Modernisme en Orthodoxie, bl. 29 v. DOOR STUDENTEN DER VRIJE UNIVERSITEIT TEN GRAVE GEDRAGEN,. OP BREEDER TERREIN. . 321: ook hierover eens met hem te spreken, was hij mij vddr, hi) betuigde er zijn instemming mede en drong er bij mij op aan, dat ik het initia- tief nemen zou. Ik vroeg hem, wie naar hij dacht ervoor in aanmerking kwamen. Hij noemde namen. Uit Hervormde kringen wist hij er slechts één op te geven en wel iemand van onverdacht Gereformeerd beginsel.1) Of de verandering bij Bavinck enkel uitwendig was en enkel voortvloeit uit verwisseling van arbeid ? Niet gaarne zou ik dit beweren. De omkeer ging wel degelijk dieper. Weer moet hier her- innerd aan de teleurstelling, welke hij in 1899 ondervond en die in 1902 hem nog sterker aangreep. Hij had zijn idealen op kerkelij k ‘gebied, welke zich toespitsten in de eenheid van opleiding, zien stran- den. Hij zag er voorgoed van af zijn invloed op het kerkelijk leven te herwinnen. Daarvoor had hij een te hevigen psychischen schok doorstaan. En het vervolg der historie was niet van dien aard, dat de moed vanzelf bij hem herleefde. In 1909 kwam iemand hem spreken over een voorstel, dat aan curatoren der Theologische School zou worden voorgelegd, ten einde verplaatsing van de School naar Amsterdam te bewerken. Den volgenden dag echter werd dit voorstel verworpen. Einde 1910 raadpleegde men hem over een plan om Theol. Schoo! en Vrije Universiteit te vereenigen. Doch in 1911 woonde hij niet eens de Synode van Zwolle bij, waar deze kwestie zou worden behandeld. De Synode te ’s Gravenhage in 1914 zag hem nog even in zijn oude onstuimigheid. Aan de orde was het doctoraat aan de Theologische School. Reeds als jong pro- fessor te Kampen had hij zich ten sterkste daartegen verklaard, Vroeg men zich later, toen hij zijn oratie ,,Het Doctorenambt” uitsprak wel af, of niet dit de portée dier rede was, dat hij zijn vroe- gere meening herzag, het werd aldra openbaar, dat Bavinck nog op het eens ingenomen standpunt stond. Toen deze zaak in den Haag nu nogmaals ter sprake kwam, werd hij driftig. Van dien kant kende men Bavinck niet. Met stomme verbazing luisterde men toe. De korte zin zijner rede, die onder toornige ge- baren werd uitgesproken kan aldus worden weergegeven: mijn *) Door velerlei omstandigheid voldeed ik aan dezen wensch van Bavinck tot heden niet. 24 322 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. leven lang heb ik tegen deze idee gestreden, het moet nu eindelijk eens uit zijn. Overigens deed hij niet de minste moeite om aan het kerkelijk leven stuur te geven. Dezelfde houding nam hij aan op de Synode te Rotterdam in 1917. Daar bepleitte hij het voorstel om gezamenlijk met andere kerken een getuigenis te doen uitgaan tot herstel van den wereldvrede. Ook vindt men zijn naam onder het rapport in zake de bijbelvertaling. Verder mengde hij zich in den gang der kerkelijke zaken niet. Hij liet zich tegenover stu- denten meermalen de meening ontglippen: ,,gewone politiek heeft meestal een vuilen kant, maar kerkelijke politiek heeft er altijd een!” Of dit de meest geschikte manier was om toekomstige ker- kelijke leiders te kweeken, zij nu daargelaten. Alleen voelt men hierin het steken van het psychische litteeken, dat de opleidings- kwestie bij hem had achtergelaten. Ook deze onthouding van kerkelijke leiding droeg er het hare toe bij, dat het specifiek-Gereformeerde bij hem niet meer zoo krachtig tot uiting kwam als vroeger. Toch is hiermee de innerlijke verandering bij Bavinck nog niet geheel gekenschetst. B a- vinck nam veel meer dan vroeger bij zijn wetenschappelijke onderzoekingen zijn uitgangspunt in de relativiteit onzer kennis. Hij had het relatieve van ons weten nooit uit het oog verloren. Ook in zijn eerste periode had het hem herhaaldelijk beklemd. Dit hield hem echter niet terug om op besliste, forsche, scherp gemar- keerde wijze zich over de onderscheiden stelsels, welke zijn weten- schappelijk oog onder de lens nam, uit te laten. In zijn tweede periode daarentegen drukte hij zich hoelangszoomeer gereserveerd uit. ik word met den dag dieper doordrongen van de ontzaglijke re- lativiteit van al ons weten’’, zoo zei hij mij op zekeren keer. Ver- schillende factoren werkten tot dat relativeeringsproces saam. Met zijn paedagogische studién bewoog hij zich aan de periferie en niet in het centrum van de Gereformeerde levensbeschouwing. En hoe verder men zich van het centrum verwijdert, des te ge- ringer wordt de zekerheid. Ook verloor hij zich meer in het prak- tische leven, en neemt men het leven, gelijk het zich voordoet, dan plaatst het voor tallooze antinomieén, het zit voor den intens levende vol spanningen, welker regulator zijn hand niet bereiken kan. Men weet dan niet beter te doen, dan toe te zien, in welke rich- OP BREEDER TERREIN. 323 ting de levensstroom stuwt. Mede schonk Bavinck krachtens zijn aanhoudend contact met den tijd en de wetenschap van zijn tijd, ruimer aandacht aan de inductieve methode en de inductieve methode kan het nooit verder brengen dan tot waarschijnlijkheden. Mogelijk heeft ook zekere reactie tegen Kuyper, die tot het einde toe zijn oude beslistheid behield en bij zijn verschijnen voor het volk voor apodiktische uitspraken niet terugdeinsde, hem den tegenovergestelden kant opgedreven. 1) Maar het meest zal misschien wel op rekening geschreven moeten worden van zijn psychische conditie van teleurgestelde. De teleurgestelde ziet alles bij gedempt licht. Hij matigt zijn verwachtingen. Hij vreest voor het Stellige. Het volk voelde dit. Daar was wat met hem gebeurd. Het hoopte steeds dat deze houding slechts tijdelijk zou zijn. Telkens ging het naar hem luisteren met den wensch hem nog eens in zijn vorige kracht te zien. Het ontving door zijn optreden den indruk, dat hij iets mats, iets vaags, iets zwevends Over zich gekregen had. Toch verviel hij door dit accentuceren van het relatieve niet tot relativisme met als konsekwenties subjektivisme en scepticisme. Ten onrechte heeft men na zijn dood gesproken van twee Bavinck S van wie de eerste zou geleefd hebben tot omstreeks 1910, de ander daarna. Z66 scherp mag men de periodes in Bavincks leven nooit tegenover elkander stellen. Zijn rede over de katholi- citeit van christendom en kerk hield hij juist in de eerste periode. Terwijl hij in zijn tweede periode nooit eenig pleidooi hield om kerkelijke grenzen uit te wisschen of andere richtingen met de Gereformeerde te verzoenen. Als daarom de Groninger hoogleeraar Dr. W. J. Aalders de kracht van Bavinck zoekt in zijn on- uitroeibare behoefte aan verzoening, aan harmonie, aan syn- these kan dit goed worden opgevat, maar het kan ook worden mis- verstaan. Het komt mij voor, dat prof. W. J. Aalders dit laatste heeft gedaan. Hij vindt in Bavincks Dogmatiek passages van eenzijdige scherpte, en hij gelooft niet, dat Bavinck het later niet anders zou hebben gezien. ,,Ik twijfel er sterk aan of Dr, *) Men heeft hierbij ook zijn verhouding tot de Nederlandsche Christ. Stu- dentenvereeniging te pas gebracht. Hierover echter in het hoofdstuk ,,Dr. Bavinck als hoogleeraar’’. ; 324 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. Bavinck in zijne laatste jaren alles nog voor zijn rekening nam, wat hij in de eerste uitgave van zijn dogmatiek heeft geschreven. Maar hij heeft haar niet herzien of bijgewerkt.”’ 4) Zoo meent de hoogleeraar. Moet echter niet een tegenovergestelde conclusie worden getrokken? De slip of the pen, dat Bavinck de eerste uitgave van zijn dogmatiek niet zou hebben herzien, worde voor- bij gegaan. Prof. W. J. Aalders toont elders zeer goed te weten, dat de tweede druk van Bavincks dogmatiek een herziening op groote schaal was. De derde alleen bleek een stereotype uit- gave van de tweede En behoort ook prof. Aalders niet te onder- stellen, dat Bavinck te eerlijk was, dan dat hij, indien hij wer- kelijk zijn cerst ingenomen standpunt eenigszins had verlaten, dit niet in de tweede uitgave van zijn Dogmatiek met evenzooveel woorden zou vastleggen en nooit zijn toestemming zou hebben gegeven tot een onver- anderden derden druk ? Geruchten van denzelfden inhoud als waar- over Prof. W. J. Aalders hier schreef, liepen er ook tijdens Bavincks laatste levensjaren. 2) Ze bleven ook hem niet onbe- kend. Daarom gevoelde hij zich gedrongen om op zijn sterfbed te verklaren — en mevrouw Bavinck machtigde mij dit mede te deelen —, dat hij niets van wat hij geschreven had terugnam. Trouwens, dat Bavinck om eens iets te releveeren, in zijn oor- deel over de Ethischen veranderd zou zijn, wordt gelogenstraft door het ,,Voorwoord” dat hij plaatste in het boek van Ds. J v. d. Sluys over ,,.De Ethische Richting’. *) Volgens hem wijst de schrijver terecht aan, ,,dat de Ethische richting, principieel ge- nomen, zich in de kenleer het dichtst bij Kant en in de theologie bij Schleiermacher aansluit. Daarom is het voor alle dingen noo- 1) In Memoriam, Dr. H. Bavinck, Stemmen des Tijds, jg. 1921. 2) Prof. Dr. W.J. Aalders, die de gave bezit om in beeldenden, schitterenden stijl, een karakteristiek van vooraanstaande persoonlijkheden te geven, heeft zich, naar het mij wil voorkomen, door dit gemakkelijke talent ten opzichte zoowel van Kuyper als van Bavinck te zeer laten meesleepen. Waar de nauwste affiniteit ontorak, hadden alleen exacte onderzoekingen dit gemis eenigermate kunnen vergoeden. Zoo tast hij m.i. mis, wanneer hij Kuypers leven teekent in dit ééne woord: anticipatie (vgl. zijn brochure: Dr. A. Kuyper. Haarlem, Erven F. Bohn, 1921, bl. 55). Evenzoo phantaseert hij zich Bavinck tot een model van gewijde synthese. 3) Drukkerij Libertas, Rotterdam. 1917. OP BREEDER TERREIN. 325 dig de vraag te stellen, welke houding de Christelijke, en in het bijzonder ook de Gereformeerde theologie tegenover deze kenleer heeft aan te nemen. Het ware naar mijne Overtuiging bij Kant zelven aan te toonen, dat hij deze Sscheiding wel beproefd maar niet volgehouden heeft en, door haar in te voeren, religie en theo- logie op een dwaalspoor heeft geleid.” Wie deze woorden tot hun recht laat komen, kan er zeker niets anders uit afleiden, dan dat de Ethische richting door haar volgen van Kants kenleer, zich op een dwaalspoor bevindt. Daartegenover nu kiest Bavinck nog even beslist als vroeger de zijde der Gereformeerde theologie. Hij toch vervolgt: ,,Daarmede wordt in het minst niet te kort gedaan aan de groote verdiensten, welke deze Wijsgeer zich in zijn tijd verworven heeft tegenover rationalisme en dogmatisme. Want de Gereformeerde theologie is van dit rationalisme principieel minstens even ver als van Kant’s moralisme verwijderd.” Dit prin- cipieele woord dateert van Juni 1917. Of ik mij vlei, dat omtrent Bavi nc ks tweede periode hiermee alles is opgehelderd ? Allerminst. Wel is het mijn hoop eenige verkeerde denkbeelden over hem te hebben opgeruimd. Maar door- zichtig zijn daarmee vooral zijn laatste levensjaren niet geworden. Het waas, dat daarover gespreid jag, heeft zich verdicht tot een een wade en daarin werd hij begraven. Wie in geestelijk contact met hem stonden, merkten het wel: Bavinck was de oude niet meer. Het diepe denken was bij hem eeni- germate in tobben overgegaan. Sommigen meenden, dat het hem hin- derde, wijl de uitwerking zijner Psychologie hem voor onoverkomelijke moeilijkheden stelde. Uit goede bron kan ik echter verzekeren, dat het dit niet was. Wel was hij met zijn Psychologie niet klaar, wel peinsde hij over wat hij niet oplossen kon, maar cen struikelblok werd hem dit niet. Hij was vast besloten, om, zoodra hij gelegenheid kon vinden, een omwerking van zijn vroegere studie uit te geven. Anderen dachten de oorzaak te moeten zoeken in het politieke con- flict, dat tusschen Dr. K uyper en andere anti-revolutionairen, onder wie ook Bavinck, ontvlamde. Hij zette zijn gevoelens uiteen en luchtte zijn gemoed in ,,Leider en Leiding’”’, dat hij met Mr. A. Anema, Mr. P. A. Diepenhorst, Mr. Th. Heemskerk en Mr. S. de Vries Czn. _ publiceerde. 326 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. Blijkens den stijl en uit wat allengs publiek geheim werd, fungeerde hij als penvoerder. +) Doch daarmee opende hij ook de ventiel van zijn hart en was de grootste spanning geweken. Lang kon hij iets opkroppen, maar als hij het eenmaal krachtig had geuit, was het ook goeddeels van hem af. Hij mocht er in persoonlijk gesprek zoo af en toe nog eens op terugkomen, maar het neep zijn ge- dachten niet dicht tot een cirkel, waardoor hij niet kon heen breken. Neen, hij werd gekweld door problemen, die hem reeds geruimen tijd hadden bezig gehouden, maar die door den uitgebroken oorlog hem eerst recht schrik begonnen aan te jagen. Op grond van al- lerlei navorschingen meen ik deze problemen tot drie te kunnen herleiden: het toekomst-, het Schrift- en het kultuurprobleem. Om met het eerste te beginnen. In grauwe kleuren kon Bavinck soms het heden afschilderen.Een proeve volsta. ,, Waarlijk, men moet al van eene zeer optimistische natuur zijn, om op de vraag, of wij zedelijk vooruitgaan, een bevestigend antwoord te geven. Zonder lofredenaar van het verleden te wezen, kan men met Dr. Ritter in het werk : Eene halve Eeuw, met zorge voor de toekomst vervuld zijn. Er is zonder twijfel vooruitgang, vooruitgang in kennis, in welvaart, in beheersching van de krachten der natuur, maar daar- naast ook een snelle vooruitgang in speculatie, waarvervalsching en faillissementen ; in café-chantants, huizen van ontucht, alcoho- lisme, absinthgebruik en opiumschuiverij ; in vrije liefde, bandeloos- heid, misdaad en zelfmoord. De uitkomst leerde, dat de nieuwere, materialistische wereldbeschouwing en de treurige toestand van de kerk en hare dienaren de meeste arbeiders van Christendom en gods- dienst ten eenenmale had vervreemd en zelfs aan alle hooger ideaal had doen ontzinken. En zoo is het niet alleen in de lagere, maar het is minstens even erg in de hoogere standen der maatschappij.... Er wordt daarin een afgrond van ongerechtigheid openbaar, een wereld van onzedelijkheid, leugen en bedrog. Van hoogere belangen, van ideale beginselen is schier geen sprake meer; alles draait om vrouwen en geld. Utilisme en egoisme zijn de sterkste motieven,’ ) Amsterdam, W. ten Have, 1915. De analyse van deze brochure hoort natuurlijk in het hoofdstuk: ,,Bavinck en het politieke leven” thuis. OP BREEDER TERREIN. 327 die de daden der menschen beheerschen.... Wie van onze staats- lieden, hoogleeraren, leeraren, onderwijzers, officieren is nog kerksch? Wie hunner bekommert zich nog om de kerk ? Ja, wie hunner schaamt zich het Christendom, den godsdienst niet, en neemt nog den naam van God of Christus anders dan tot een vloek op de lippen ? En wat is te wachten van den zedelijken vooruitgang van een volk, dat zulke leidslieden heeft ?”’") Hij houdt rekening met de mogelijkheid, dat bij de geringste aanleiding een oorlog ontbrandt, , die in vernielende werking alle vroegere oorlogen overtreft’’.2) Zelfs stelt hij de vraag van den ondergang onzer Westersche beschaving. De toekomst is donker en onzeker; want wie denkt aan het zedelijk bederf, dat onze cultuur inwendig aantast, en wie daarbij ook in rekening brengt de gevaren, die van buiten dreigen, het roode, het zwarte en het gele gevaar, dien rijst de angstige vraag op de lippen, of onze gansche moderne cultuur niet eenmaal, evenals die van Baby- lonié en Egypte, Griekenland en Rome, voor de verwoesting en den ondergang is bestemd ?”’) Die vraag is voor hem geen rhetorische, maar een reéele en sluit geenerlei antwoord in. Hij weet niet, wat ervan te denken. Nu eens helt hij naar deze, dan naar gene zijde over. Want slechts enkele jaren later geeft hij deze toekomst- beschouwing : ,,wij staan blijkbaar niet aan het einde, maar aan het begin van eene ontwikkeling ; welke veroveringen er nog in weten- schap en techniek gemaakt zullen worden, en welke nieuwe toestanden tengevolge daarvan in maatschappij en staat zullen intreden, wij kunnen het niet zeggen, maar voor grootsche verwachtingen bestaat er alleszins grond. God is bezig groote dingen in deze tijden te doen.’’4) Z60 stout had hij zich nog nooit uitgesproken. En.... nog geen drie jaar daarna stond bijna heel Europa in brand! De oorlog greep hem geweldig aan. Hij was niet één uit de groote hoop, die in de eerste dagen na het uitbreken van den krijg hun evenwicht verloren, maar spoedig daarna er reeds aan wenden. Hij bleef als door spookgestalten uit de wereld van ,,modder en bloed” achtervolgd. Vooral de aan- klacht tegen het christendom, als zou dat thans in zijn onmacht 1) Hedendaagsche Moraal, Kampen, J. H. Kok, 1902, bi. 49 v.v. 2) Wijsbcgeerte der Openbaring, Kampen, J. H. Kok, 1908, bl. 261. 3) id., bl. 263. : 4) Modernisme en Orthodoxie, bl. 11. 328 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. aan de kaak zijn gesteld, trof hem diep. lets van wat hij doormaakte, vindt men gereflecteerd in den aanvang van zijn brochure: ,,Het Probleem van den Oorlog.’”) ,, Vier maanden scheiden ons reeds van den dag, waarop de oorlog uitbrak, en nog altijd woedt hij voort, dood en verderf spreidend onder de volken van Europa. Zijne verschrikkingen en gruwelen zijn zoo talrijk en zoo groot, dat wij ze ons niet in den geest realiseeren kunnen. Maar toch blijft hij ons bezighouden dag aan dag ; hij neemt schier heel onze ziel in beslag, en legt aan ons verstand en geweten een probleem voor, zwaar als een rotsblok, dat voor de voeten van den wandelaar van de bergen valt en hem den weg verspert. Wij zitten met dezen oorlog in groote ' verlegenheid en weten hem geene plaats te geven in onze redelijke, zedelijke, Christelijke wereldbeschouwing. Wie kan ook aangeven, wat de oorzaak van dezen oorlog is, waarom hij ondernomen werd en waartoe hij dienen moet ? Van welke zijde men hem ook beziet, nergens valt een lichtpunt op te merken, rondom is hij in duisternis gehuld. Het schijnt, dat hij niet meer in ons leven past, en valt buiten het kader van dezen tijd.” Een der bitterste gevolgen van dezen vernielingskrijg acht hij, dat deze in sterke mate ,,het geloof aan de macht van het Christendom heeft ondermijnd, velen ten aanzien van de Voorzienigheid en de liefde Gods sceptisch heeft gestemd, en niet zelden, vooral als hij door alle partijen in Gods heiligen naam ondernomen heet, tot bitteren spot aanleiding gaf.””) Wel ziet hij lichtpunten. Praktisch is naar zijn oordeel het gevaar voor pessimisme en fatalisme ,,zo0 groot niet, als het schijnt, want zoolang er leven is, is er hoop.... Niemand kan berekenen, wat een mensch, wat een volk, wat de menschheid niet lijden kan. Uit deze onverwoestbare levenskracht en levenshoop laat zich verklaren, dat na den oorlog menigmaal een krachtige herleving komt.’’ 8) De menschheid geeft den moed niet op. ,,Het geloof des harten is sterker dan alle redeneering en bewijs. Het geloof n.l., dat de wereld ondanks al hare irrationaliteit een doel heeft en het licht tegemoet gaat.’*) Het Christendom roept ons ten strijde. Dwaas is het te l, Kampen, Kok, 1915. 2) Aww., bl. 28. SA Wombh vole 4) A.w., bl. 34. OP BREEDER TERREIN. 329 zeggen, ,,dat het Christendom en de cultuur bij dezen oorlog bankroet hebben geslagen.... I Jdel zijn gebleken de onzinnige verwachtingen, die soms door menschen gekoesterd zijn, maar Christendom, weten- schap en cultuur zijn regenereerende krachten, die God in zijne genade schenkt en die ieder in zijne mate en op zijne wijze ons van de ellende des levens bevrijden.”?) Bavinck voelt zijn ver- trouwen in de toekomst weer rijzen en maant daarom niet alle vredescongressen belachelijk en van het ten onrechte dusgenaamde Vredespaleis eene goedkoope caricatuur te maken.”’?) Zelfs zou men hem, indien men slechts afging op zijne rede ,,De Overwinning der ziel”’, in het volgende jaar voor een bekeerling tot het onverwoestbaar optimisme kunnen houden.’) Bij het uitspreken daarvan scheen hij de cogen voor den oorlog en de faktoren, die daarin als shrapnels ontploften, vrijwel te hebben gesloten. Hij riep den triumf van de ziel over naturalisme en materialisme uit. Maar blijvend was deze stemming bij hem niet. Nog steeds worstelde hij met het toekomst- probleem. Op het laatst van 1917 uitte hij tegenover schrijver dezes de vrees, dat de kultuurstroom uit Europa naar Amerika zou worden verlegd. Bij een onderhoud in 1920 bleek hij echter ook van deze meening te zijn teruggekomen en gaf hij ons werelddeel weer een goede kans. Dat register trok hij trouwens ook open in zijn ,,Christen- dom, Oorlog en Volkenbond.’’4) Hoewel hij toegaf: ,,duizenden bij duizenden zijn door dezen oorlog en zijne menigerlei ellenden tot scepticisme, materialisme en atheisme vervallen’”,5) neemt hij toch teekenen van genezing waar.®) ,,De wereldorganisatie wordt lang- zamerhand voor de gedachte voor een volkenbond rijp.””) En voor deze gedachte vraagt hij toejuiching.’) Tijdens zijn ziekte legt het- zelfde probleem beslag op zijn geest. Maar nu rijst weer een ander beeld voor hem op. Hij zag, dat er voor de kerk des Heeren zware 1) A.w., bl. 35, 36. 4) A.w., bl. 38. 8) Kampen, Kok, 1916. 4) Utrecht, G. J. A. Ruys, 1920. 5) A.w., bl. 31. 6) A.w., bl. 49. 7) A.w., bl. 69. 8) A.w., bl. 70. 330 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. tijden aanstaande waren en wilde het Gereformeerde volk wijzen op den ontzaglijken ernst der tijden en het opwekken tot eenheid en getrouwheid.’) Boven het probleem kwam hij alzoo niet uit. Een eschatologische (op de wederkomst van Christus wijzende) kleur gaf hij er echter niet aan. In een persoonlijk gesprek met mij liet hij zich hierover nog iets sterker uit dan in geschrifte. Hij geloofde, dat in natuur en menschenwereld nog te veel krachten scholen, die eerst openbaar moesten worden, dan dat men het einde der dingen spoedig kon verwachten. Of zooals hij schreef: ,,Onder den indruk van den ontroerenden ernst der gebeurtenissen hebben vele Christenen ge- meend, dat wij staan aan het einde der eeuwen en dat de komst van Christus nabij is. Aardbevingen en pestilenties, die met de oorlogen gepaard gingen, schenen er op te wijzen, dat we in elk geval gekomen zijn aan het begin van het einde. Nu kan de mogelijk- heid hiervan stellig niet worden betwist ; het geloof aan de parousie, dat alle eeuwen door, inzonderheid in tijden van vervolging en druk, voor de gemeente eene bron van troost is geweest, zal te eeniger tijd zijne verwachting vervuld zien. Maar met besliste uitspraken behoort men voorzichtig te zijn, want al zijn er teekenen, die de parousie schijnen aan te kondigen, er zijn andere, die in eene andere richting wijzen.’*) Nog meer misschien dan over het toekomst-, raakte Bavinck aan het peinzen over het Schriftprobleem. Overdreven geruchten hebben hierover de ronde gedaan. De meening werd soms geuit, alsof het gezag der Schrift door hem in twijfel werd getrokken. Een enkele zag daarin zelfs een nawerking van de invloeden uit zijn Leidschen tijd. Nu had hij zeer zeker gedurende vele jaren telkens weer met twijfel te kampen gehad. Maar hij had, gelijk ons meermalen bleek, die steeds als zondig beschouwd en zijn geloof behield immer de overhand. Zou dit in zijn laatste levensjaren anders zijn geworden? Zou de twijfel bij hem de winnende partij zijn geweest ? Op goeden grond kan ik dit tegenspreken. Naar aanleiding van het oprichten van het weekblad ,,De Reformatie’’ had ik een gesprek met hem. 1) Verzamelde opstellen, Woord vooraf van Ds. C. B. Bavinck. Vgl. ook het gesprokene door Ds. J. D. van der Munnik aan Bavincks graf. 2) Christendom, oorlog enz., bl. 48. OP BREEDER TERREIN. 331 Daarin gaf hij te verstaan, dat vor alle dingen het Schriftprobleem op oplossing wachtte. Ik vroeg hem, wat, waar de Schrift voor zoo tal van vraagstukken stelt, hij met het Schriftprobleem bedoelde. Daarop antwoordde hij, dat het daarbij niet ging om de autoriteit van de Schrift — die stond voor ons buiten het geding — maar om onze opvatting van de inspiratie. In hoever — zoo werkte hij dit nader uit — onderging die inspiratie de inwerking van de om- standigheden, waaronder zij plaats had en in hoever had zij een meer universeele strekking. Verder verduidelijkte hij dit niet en ging tot een ander onderwerp over. Ik zou dit hier niet mededeelen, indien het niet gecontroleerd kon worden. Ervaring toch leert, hoe voorzichtig men moet zijn met particuliere gesprekken. Maar in Bavincks ,,De Navolging van Christus en het moderne leven’) heeft men voor deze kwestie een kostelijk contréle-middel, Bij aandachtige lezing prikkelt vooral de opvatting van de Bergrede, welke daarin wordt gehuldigd, tot nadere overweging. ,,Tot recht verstand der Bergrede”’, zoo ontwikkelt hij zijn gedachten, ,,moet men in fet oog houden, tot wie en in welke omstandigheden Jezus deze rede houdt.” Wel werd ze door een groote schare aangehoord, »{Naar ze was toch speciaal tot zijne discipelen gericht ; zij waren het, die volgens Matth. 5:1 en 2 tot Hem kwamen en door Hem geleerd werden. De inhoud dezer rede komt hiermede geheel overeen, Jezus houdt niet eene rede voor het volk van Israél, voor de grooten en de aanzienlijken, maar voor de betrekkelijk kleine schare van zijne discipelen.”*) De Bergrede was geheel berekend op de toenmalige omstandigheden. ,,Indien men dit alles in het oog houdt, is het gemakkelijk te begrijpen, dat Jezus in de Bergrede die deugden aanprijst, welke zijne discipelen in zulke omstandigheden v6ér alle dingen te beoefenen hadden. Het ware ongepast geweest, aan deze menschen eene zoogenaamde cultuurtaak op te dragen, hen op te roepen tot beoefening van wetenschap en kunst, tot verzameling van aardsche schatten, tot het drijven van nijverheid en handel. Daartoe was Jezus zelf niet in de wereld gekomen; Hij kwam niet om gediend te worden, maar om te dienen, en zijne ziel te geven tot ) Verschenen in de serie: ,,Schild en Pijl”; Kampen, Kok, 1918, 2) A.w., bi. 12; 332 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. 