Algemene konst en letterbode
None
Hy weet ook te bepalen , of het een priemgetal zy dan niet, een geval, waarvoor onder de Wiakundigen tot nog geen algemeene regef beftaat.’* Deze en dergelyke Vraagftukken lost dit Kind met de uixerfte naauwkeurigheid en fnelheid, te midden zy* ner kinderlyke bezighedeo , op. \ In een' vriendenkring, die byeengekomen was, om over de middelen te fpreken, welke men kon aanwen- den, om in de opvoedmg van dit Kind te voorzien, flaagde het volkomen in het getalmerk 8 tot de zestien* de magt optevoeren,, en. vergjste zich geene cyfer in de laatrte uitkomst, te weren, 181,474,979,710,656, die nit vyftien cyfers beftaat. Ten blyke, dat het geen geheugenwerk was, gaf men hem andere cyfers op, eir net gelukte hem zoo fpoedig van dezelve de tiendc magropte geven, daf de perfoon, met de 'opteekening derruitkomden ‘belast, hem verzocht niet zoo fnel voort* tegaan. Getalien van twee cyfers bragt hy tot de zea* de* zevende of achtfte magt, evenwel niet altyd met dezelfde vlugheid, daar de moeijelykheid , met de ver* meerdering der cyfers, telkens toenaro. Men vroeg hem ook den vierkants- wortel tvan 1069191, en op her oogenblik antwoorddehy, zelfa voor dat men tyd had, om het optefchryven, 517; vervolgens naar den cubiekwortd van 068336115 ge- vraagd, gaf hy even fpoedig 645 op. Even^vlug wist hy de factoren te vindeh, die het getal 047483 zaraen- ftellen, gevende 941 en 063 op, dat inderdaad de eenige zyn. Naar de factoren van 36083 gevraagd* gaf hy oogenblikkelyk ten antwoord , * dat dit getal *er geenheeft, en inderdaad het is een priemgetal. •* Ieder wenschte de wyze te vernemeo , waarop r dit 1 Kind Digitized by Google f je? > Kind in ftaat geraakte, om zoo fpoedig en naauwkeu* rig op de ‘gedane zeer fcamengeftelde Rekcnkundigi Vragen te antwoorden; vruchteloos echter was dit on- derzoek, want hy verklaarde ftellig, <Jat hy nict wist* hoe hy tot die antwoorden kwam. Wanneer hy twee getallen met elkander vertnenlg- vuldigt of tot magten brengt, ziet men uit de bewe- ging van jtype lippen, dat *er eenige bewerking in nen geest, gefchiedt; allemhalve laat de fnelheid, waar* mede hy de antwoorden geeft, de onderftelling niefc toe, d?t hy op de gewone wyze te werk gaat. dewyl by da gewone regelen niet kerit en bimen ftaat is op papier eerie gewone multipljcatie o f divifie te maken; maar als hy tot het trekken van wortels of aanwyziftg van. facfp^en, die groote getaJlen zamfcnftellen, over- gaat, fchynt.:#er geen eigenlyk gezegde bcwtrking ill zymhoofd plaats te hebben, want hy geefr onmiddelljk zyft amwoortf op, te wetvo, na verloop van weinige fecofl* denj de Oplosfing imusfchen van foortgefyke Vragen vor- dert,langs den gewonen weg, eene langdurige en wer- kelyke berekening, en het is, gelyk wy reeds aanmerk- ten, ' beketid, dat tot aanwyzing van priemgetalien nog geene methode a priori gevonden is. .. . r * * > • » < ** • • ; ' Parys, den Zficn April. Te Bagneu*, niet verfO van hier, overleed in den hoogen ouderdom van 98 ja- ren de voormalige Boekdrukker Barbou, verm a a rd door zvne fraaije Verzameling Latynfche Schryvera en met name door zyne uitgaven ad ufum delpkini. ' * m p \ « • Parys, den iiacn April . \ De Senateur, Graaf La* grange, Groot-Officier van bet Legioen van Eer, Grootkruis van de Keizerlyke Orde der Reunie, Lid van de Klpsfe d^r YVetenfchappen van het Keizerlyk Inftituut, beroemd door de dienften, der Wiskundige Wetenfchappen bewezen, is op Zaturdag laatstledeii alhier in het 78fte jaar zyns ouderdoms overlcdeft. * •»»•*>» ♦ r * , 1 v Haarlem. Met de plaatfing van den voigenden brief van etif onzer geacbie Correspondenteo en de Vdaarby gevoegde Dichtftukjes vertrouwen wy onzen J*e- , 2lis geeif oadfcnst te doen. . o > i . ». * C 3<* ) v Parys, 19 Fcbr . 1813. . * * w Aan de Uitgevers van den Konst, bn Letter -Bode. * ♦ M ♦ " J - « , ‘ * ♦ * 0 De befaamde Diphthongus. , die byna eene eeuw bloed* ftonens kostte.en door Boileau, in zyn Hekeldicht, tegen de Dubbelzinnigheid (*) zoo geestig bezongen iverd, fpeelt nog al haar rol. In bet onlangs te Mon- tauban gevestigd Kweekfchool van Hervormde Godge- leerdheid wordt een der Hoogleeraars door zyne Ambt- genooten beticht van de Ariaanfche Kettery te doen her- leven, en zulks verwekt by de Hervormde Kerkge- meenten van het Zuideo niet weinig misbaar., * Een liefhebber van Latynfche Dichtkunst alhier,, heeft by die gelegenheid diie kleine Dicbtftukjes. ver- - ' , • Vaar- * - f * . , - ' ■ . , » /* (•) De Brieflchryver bedoelt het tide Hekeldicht vin Boilkav, en daari* de voIgencL* versregels (197 — 206): * « Al . « . » W* | k # -J * Elle m/me (TEglifey deux fois presque toute Arienne , * . Sentit chez fqi trembler fa r/ntd Ck./tienne , \ •• . % * Lorsqu attoqunnt le Verbe et fit dtyinit/ , * , . ,. A Une fy l Labe < impie un faint mot augment/ . , . . / .*■- - Kemplit tousles esprits tfaigreurs ft meurt Hires 9 , . , 7 •. • Et fit de fang Chr/tien coaler taut de riyiires, 4 • , Le Ft dele, au milieu de ces troubles con fas, » . * * 1 ■ Qr/eique terns /gar/, ne fe reconnut plus ; * * »** r . 1 Et dans plus <Tun aveugle et t/n/breux Concilc ? * Le mertfbnge parut yahiquetrr de VEvangile . * « • * A . , .... De versregds 199 — 202 waren oorQnonkelyk door den Dichter aWus op* Refold : 1 ' *’ « •• . Lots (fit e chez fes fujets , fun com re V autre cr.nis , Et fur un Dieu fait komme au combat animis , * ' Tu fis dans une guerre et ft trlste et ft longue .. P/rir tant de Chr/tiens martyrs d* une diphthongue. Jezus Cbristus was, volgens de Regrzinnigen , i(xooCTi09\ (zcTfftandfg) rofgers de Arianen, dfiotovftog (gelykfhndig) met den Vader; — En bter- • on werd de- geheele vierde eeuw met Christen • moordcn bezoedeld! •v* ,. Digitized by Google I C to* 7 vaardigd, die het welligt uwen Lezeren niet onaange- naam zyn zal, om in Uwen immer- belangry ken Letter- bade te vinden. Ik groet u van harte ' '* / «* 9 * . l’- » • •. AD THEOLOGOS MONTALBANENSES. A 4 Diphthongus Christ i quondam diviferat . una, Et nunc Diphthongus dividit una gregem. 0 nimium indignos Magni praccpta Magisfri < r r Discipulos diro qui pedc fancta tcruntfW •’ • \ * Hoc fptetat te y Gasce \ hoc adverfam tibi turbam;' ’ Disjidiis prompt us nf medtatur amor. ✓ * » 1 4 * « <1 s/ %> ». j «•.. I * 1 : * • v'S'fi , * ORTHODOXIA ET HzERESIS. A ORTHODOXIA. 1 ' > « humana novos incasfum tendit in aufus : Quam trivere atari, fola terenda via. Metior Immenfum, cancellis claudar ut arc t is, y * „ * Nec falli mecum , nee dubitare licet. , , . f msX ** HzERESIS. 4 . ; ♦ * » V »» . * . T A » Diver /is diverfa locis ego temporibusquc,'K ^ Ex Acker ontao gurgite nata feror. , « * Undique me rabid a. lacerant convicia lingua ; Quoque mag is nestis, fum mage tetra tibi • , 4 • 4 * ,5*' ^ . V ? rtf* Digitized by Google C JM ) PJrtuti et meritis jutigar licet , optima quaque ' Viper td credor fola necare lue . * / r\ Nec miferanda tamcn* dum Jim mihi c onset a recti: Hod fpcrno hostilcs tegmine tut a tninas • Irenophilvs Lvtetianvs. IpsjS Kal. Febr. CIDIDCCCX1II. t »•» * •*« NIEUW-UITGEKOMEN BOEKEN. ' » • * . . <■ . . » " * 1 • * • > 1166. Relation des Effete remarquables de fEats tni- Heinale d' Hu if on > dans la Ooutte , par Edwin Godden !omks Docteur en MS de cine , etc. , trad, de fudnglais, n la0, de 5 feuilles et demie, tird k 5C0 exempt. Impr. de Vosmaer, k la Have. A Amfterdam et k la Haye, chez les Frdres van Cleef Prix fr. a-o. 1173. Nouveau Syllabaire Frangais y ou Nouvelle Me- thode pour apprendre d lire le Frangais , par G. N. Lan- I>t6. In 8°. de 7 feuilles, tir£ k jooo exempt. Impr. de Ereoma* % k Amfterdam.. A Amfterdam, chez J. van der Hey. • 1306. Vergelykings-Tafelen voor Koop- en Werklieden In Goud en Zilver, enz. , door Pieter Reek, enz. In 16°. 3 bladen, oplage 500 exempt.. Drukk. van Vermande , te Jioorn. fz- 16 • J207. Aanmerkingen op den Brief aan een Vriend enz. Gr. 8°. 1 J blad, opt. 550 exempt. Drukk. van Htrdingh , le Leyden. / :-5- 8 • 1308. Verity aan Z. E. den Minister van Binnenland- fche Za^eb* over de Croup ^nz.. Gr. 8°. 12\ blad, opt. 2co exempt. Drukk. van IV. Locke , te Rotterdam, f 1-8-; UITTREKSELS es BEOORDEEL1NGEN. Taalkdnde. Taalkmndlge aanmerkingen op eenige Oud- Friefche Spreekvtoorden door Mr. Jacob Kenrik Hobufft. Te Breda by IV. van Bergen; 1812. 234 otaaz. iogr.b*. % ( Vervolg on flat van btadz. 304. ) - Waesjgb, bit beeft de Heer Was'enbergh , wat den zin bctreft, zcer goed vcrtaatJ duOr naarflige ; dan ,* eigeolyk , 2 v is Digitized by Google * > * is bet eft door loopen flykigt voer* *Zie denzilfden in des« zelfs Jdiaticon Fripcum op FF'aefi , van hetwelk Ham* cook (*), in Fripa zegt : ^ W'aefe Fripis limum Jbu It* - turn fonat y" en waarvan by .den naam afleidt vatt bet Land ▼an ff^aaiy welk, ou^tydi, onder de Vriefche Biafchoppen ▼in Utrecht geftaan heeft. By Kiliaan is bet fF'afe ( t )• Het is min of meer onderfeheiden van het Duitfcbe IVafe , welk eene zode beteekeot, en geheel verfcbillende van./jr//* of Wtefe y by Kiliaan fFiefcn > en aidaar overgezet pr*~ turn, • • Abt of fat y gelyk de Heer Wassenbergh heeft, moet men op zyn Engelscb uitfpteken iet. .. Het is het Angelfakfifche awht y •♦4 • J 1 - * # \ • (•} Deze 200 geteerde als aanzfenlyke Vries, die in het hatst der zes* tiendc ecuw Grietman was van Doniawarjial , nocu.de zich zeli in het Laiyn Hamcomus. Doch .zyn. gefladunaatn was Hamckema. Men vergelyke onztn Schryver bU 2l8. £ Reccnfent ). Kiliaan teekeut Bet woord aan ah Vhamsch en Hoifai>d‘'Ch.1' Van het Vlaamiche gebruik zie men hier een vonrbeeld uit de Rhetorical* (Vercken van A. db Roevebi , Bruggetinck , die oailticeks bet jaar 1467 gefccfd heeft, 73* ' .(< » 1 ' * . ♦% , • **•»« . . • ..»<«»> • . »*. De olyc en fal mat meer batai dan vta/e; . „ j. w 1 : Dus waert van noode , dot elck flerck lafe. •j »•••*., 1 1 En van het Hollandfche gebruik zie men hier ecn voorbecld uit de oudfte Nederiandfche vertaling van het Nituwe Testament, die in Holland vervaar- digd fchynt te zyn, zoo met vooc ten mififtt ongeveer het jaar 1350; H. S# uit het Evangelie van Johannes H. IX Doe feiden fi hem , hoe fyn din* oghen open ghedaen. Hi antwoorde ; die menfehe , Ac ihs hiete , maeitewafh ende fhuerde mine oghen. Hetzelfde feest men in de Bpistden ende £u*n- gelien met ten fermoenen van den gheheden fare , te Haarlem gheprent , in net jaar i486, ter gemelde piaacfc in het Evang. van Johannes. By de Vrtezen febynt het wooid waft of weafe , in gemelde beceekenis byzorrderlyk gebruik t te zyn geweest. fViet in w afig was by hen nat en flykerig. ; Rene bekende ftrait of buurt te Leeuwaardeny de weafe gehceteq, heeft biervan den naam. Denkei'yk droeg outings die plaats de/.en naam, toen zy, fclvoon reeds binnen de wallen dur ftad gebiagr, evenwel nog niet bebouwd e» be- vloerd was, en heeft zy alzoo naderhind, toen zy met huizen bezel werd, dien bebnuden. Ter opheldering Ifrokke, dat in diezelfde ftad nog etne an- dcre llraat of baurt , die voor weinige jaren nict bebouwd eu bevl(*»enl was \ de modder beetle, en thans, nu *et huizen ftaan en ty bevloerd is, nog at. gemeen dien naam dreayi. Gelyk men *er, ten aanzien van dc eerstgemeide ftraat of buurt zegt, hv woont op de weafe y zoo oolt zegt men, metbetrelt- king tot de batfte, hy woont op den modder. Ook in het Vriefche dbrjk Oudeboom Heeft men eene thans zee r fra#! bebouwde ftraat of burnt, wdke de weafe beet, en dien naam. op de^clfde wrze zal gekresren hebbeb. By de zeelieden is ook ahemeen nog hekend Waatzrond ; d. i. flykige grond, waar men niet kan ankeren, in regenlleiTing van fiekgrondy vaste gmnd, waat het anker zich houdt. Hit waft y weafe, fchynt wel in oorfprong herzeHde te zyn met het Grickfche &WS , limus. De W. is louter eene letter van vooizecting. Vid. Wachtuu Glotf Germ, frofeg. Sect. II. in Ptvsthefi. L . ? * • ( A ecenfent. ) C i» J J$t wordr, gelyk het bier voorkomt, ook in <Je Brecjafeb*-* ftrtken veel gebruikt voor fats, in de beteekenis van alt -• quid , maar nooit voor hetzelve adverbialiter genomen , boo* zttit her oudtyds ook aldus gebruikt werd. Zie Huydecoper' op Meljs Stoke; X. B. v. 373. Jesckige vertaalt de Heer Wassenbergh door dralendtd Jklisfchien ware nog eigenaardiger ftilzittende (•).* Dat1 het* eige»’iyk aschigt zyv dat is, door het ziuen by den haard; beftovene, zie by denzelfden t ter hier boven op waJ/ige aan- gehaalde piaatfe. In de meeste Noordfche talen is asche as- ‘ ka (f), of, met eene voor K geldende C, asca ; in htt Angel -fakfisch, welke geene K heeft, aefa , aefe , ax$. Van hier, dat de Vriezen in dit wobrd de X hebben, daar het jlsfcht der overige Nederlanders meer van he'i Gothifche* jisgo lchynt te hebben. Daarenboven heeft het Land- Vriesch ook hier, hetzy van onze oude taal, heizy van het Angel-' fakfjsch, overpfhouden, dat bet, waar thans de overige hie-' derUnders de fch georuiken, eene K heeft; *ynde* by voor-* beeld, viich, in het A. S. fiesa , of fixa (§), in het Go- thifebe Fisk, in het Vriefche Fitch (**)• ‘ Naet. (•) Daar hat tyreckwoord heeft, dat de leskigt voet nedt berint, komt bet Receufent voor, dat draUnde hier toch wd zoo goed zy , alb fti(zMen~ (I*. De icskige voet fqhoorvoet , om naar buiten te gaan , raaar loopt in en ©m zyn buis zoo wat heen , en durft zich niet in het flyk begeven , om verder van inn’s winst te zocken. ( Receufent ). Cf) Ook in de, meer zuidelyke, Baskifche taal, welke, lx* veel zy ook van he f Kcltifche range geacht woidcn rc hebben, vele Duiifche wootden Van de Wcst-Gothen ovcrgeJrouden heeft, is ondcr dezeive dat van / lus - fua, asfchc. Ci) Men merke, in bet voorbygaan , op, dat by de Angel - ftxen de C altyd voorgaat, fcln>vcnd§ dezeiven niet a sc*, fisca , maar aeja, ficfh, . (**) Zoo werd ook oudtyds in het Fransch ch als eene K uitgdprokcn* Jtie Huvobcoper op Mklis Stoke, jfte D. bl. 551 en 55a* Hctzdfdc doen ‘ pog de italjpncn , ea in iomtnige woorden zclfs de Franlcben , by voorb. in thorns, eijt iq Qrches re , nkttegenftaande de Giieken in dezeive de beh- ben, Dan itv oude Franfche Schryvers en ftukken, waar dc K voor de te* g$nwoordige qu , of yooi de c, welke voor eene K geldt, gebruikt wordt, mott de oh niet als eene K worden uitgcfprokcn. in zulke Schiificn was, t>» V, ky het. liedendaagfche qut; ke het liedendaagfche que; konimc , o t kome, bet bedendaagiehe comme , «nz», doch ch werd in die fehriften uebruikt, vwat te^enwoordia de ei,kcle C, niet voor eene Kgeldende, gebruikt wordt, Che was ce; chiaus was ctux ; tranche w/is France ; auchian wns ancien % ft MU By eenigzins latere Sdnyvers heeft ch reeds de tegenwoordige uitfpraak, hoezeer nog de K voor qu, of voor eene K gtldendo C, gefehreven werd; ten voorbeeldf warvap jk hier htt begin van den ccrften Plaim- door J. A« JkKF, plan:*?; Les eurs.do preudom*ki r»c s’et poeint ^paunend. 'A' "''‘Pedans le {Conipl^t des medians i N awht , ^ng. aught , ei Is het A* S. nacht • Digitized by Google c 3«r- •Naet. Even gelyk, bier voor, eat Diet beteekende ali- quant um , maar aliquid , wii naet hier nier zeggen non > nihil (*). Het beteekem beide , en wordt beter (t) neat y geiyk de Heer Wassenbersh heeft , gefchreven. la her oudlfe Vriesch werd dat , welk wy thans bebandelen , naut gefpeld. En , daar dir naut , even gelyk het Engelfcha naught y moet worden uitgefproken , als of in het gewoon NederJandich naat (fond, is het niet re verwonderen , dat men het, in het oud Vriesch, ook wel naat en nath ge- fpeld' ?indr. Dat bet oil het ontkennende ne of ni en eat befta, behoeft geene aanduiding. * De Heer Wassenbergh voert, als met dit fpreekwoord1 overeenkomende , aan bet zeggen van Tetke , by Gysb^rt Ja»' mx; bl. 14. , Fangt de fleande krie aerne aet y Ten dy Jit dy krygget neat. hetwelk ook een nog zeer gebruikelyk fpreekwoord is, zoo wel als dat, welk Spieghel heeft; den flapcuden Uopt geen Schaap in den mond, ” Met # • ' ' v „ # Ni <s*et aiei£ dans la voe* des forflteurs; Ni des rookeors & bank afis; Mars dont le keur et an la lod du bon (incur, E nuic c jar foui’an (a lod, Et doet tbteinfiu etre K’et un Sbre vert, * * * » # ♦ ^ « 1 PJantd jouant les r is des eps,. (•) Reeds zeer oud is de beceekenis van niet voor niets , ook in ooze gewone taal. L. van Velthem , Spieghcl Hitt . Ink id. IV ant Ik dit's wel btdacht ben, Dat ic fonder hem mag niet • % • (In bet oorfpronkelyke handfchrift, door le Long venial zeer gebrekkig af- gefehreven, hetwelk op de boekeiy der Akademie van Leyden beuaard wordt, ftaat, in plaats van ait's , het woord dies, ( Reeenjent ). (f) Hoezcer, namelyk, in het Angel - fa xlscb , wel cens a vout koine in zulke woorden, waarin de Engellchen cn Vriezen de ea als de verlengde f witfpreken, doet men echcer, myns bedunkens, beter, vooral wnnnecr men bet Vriesch naar de gewone Nederlandfche uitfpraak gebogen fchrylt, met Ea, om verwai ring voor tekoioen, niet In <t zanien te trekken, wanneer het de Angel - fcxifche en Engdfcbe ^litfpraak der verlengde / aanneemt. Maar gevoegelyk gefehiedt deze zamentrekking, naar ik meen, wannter de a In den rweeklank ea door de e als het ware verzwolgen wordt, gelyk, fomtydv, in bet Vriesch, zoo wel als tn het Encelsch, plaats heeft, by voorb., om een woord, aan beide gemeen, te gebruiken , in bread, t>e a is, in bet Vriesch, riet cene zamentrekking van ae, geiyk in het Lntyu, maar van ea. Z\t over het gefehil van de Vricfcbe tweekhnken ea en ae GvsiUUtT Japix Frag, amt de Uteris Frijie, C. UJ. ... ,.1 . . .• x Digitized by Google Cc S«4t >3 . Met* ‘deze -proeve, ilit het voortreffelyk Werkje van den Heere, Hoeufft hier oppegeven , zoude de Recenfenf zyn aan- pryzend verllag van heizelve kunnen fluiten , ware het nier,' dar hy hier en daar eeir.ge aanmerkingen gemaakt had, welke , by, door dezen weg* den Heere Hoeufft wilde mededeelcn. - Geen menfchelyk werk tocb, hoe uitmumend ook, is zoo voU- koroen , of *er fcbyien, naar het corded van ardercn , gtb»e- ken in te zvn. Du meem de Recenfent ook op Hoeufft’s; Werkje te moeten toepaslen, geenszins twyfeiende, of de ge-, leerde Schryver zal de volgecde bedenkingen ten eenen mail billvken. Recenfenrs eerfle bedenklng is deze. In het fpreekwoord, < hterge wieven gedn fa ah toa keamer (*), dat is; „ ka-. rige (of gierige) wyven gaao vaak te kamer,** heeft de Hoog-.. leeraar Wassenbergh het woord Keamer te regt verklaard door Her berg, ' De fpreekwyze toa keamer gean is nog heden van meisjes , die door hare vryers naar de herberg ge- Jeid worden, cm zich da-rr te iaten on thaler; , algemeen onder de Vriefche landlieden gebruikelyk. Ter, Raving van het ver-' klaarde vr egt *er de Heer Wasaenbergh by , dat de Berber-’ gen in V'rietland wel eer maar ddne ruime kamer hadden , om gasten te onivangen. Dan den Heer Hoeufft is in de gedachte gekomen , of het woord keamer bier niet zoo veel zy als hammer y brouwer of bierupper. „ £In de midden- eeuwen, „ voegt hy’er ter verklaring by,** was camba en camma eene piaats, waar bier gebrouwen en verkucht werd. Zie du Cange op die woorden , met vergelyking Van Schil- 1 eh Thefaurus sJntiq, Teuton . T. III., p. 154 op net woord cambe. By Kiliaan viudt men kam , kamme, vour brouwery > hammer voor brouwer y kammerftraete ( gelyk nog heden ten dage zekere ftraat te Antwerpen genoemi wordt) voor brouwer s fir aete > Kam^txk voor trident ce*> rtvifiarius, en kam men voor brouwen, Hier van was ook in het oud Fransch Cambier , een brouwer, Cambe y eene brouwery, en cambage zoo wel eene brouwery, als het regt op het bier geheven wordende.** Recenfent vindt deze gis* ling van den Heer Hoeufft zeer vernuftig, doch niettemin zoo gegrond niet , als de gedachte van den Heere Wassen- bergh. Vooreerst is hem het woord hammer voor brouwer 9 in> oude Vriefche fchriften, nergens voorgekomen, maar ten tweeden , al - werd hetzelve daarin gtvonden , zoo zoude de fpreekwyze toa heJmer gean y overeenkomftig het taaleigen y Diet kunnen beteckenen naar den brouwer gaao. Men - % < . I * / I . • * ♦ » 1 (•) In den Breda fchen Almanak leest men; kaerge wyvtn ga faack to Jut* •ur# Dit is byna in alie woorden eene bedotven Jezing. * Digitized by Google ( 3*5 J tip, gelyk algemeeu In' het Nederlandfche * © ok too bvton* derlyk in het Vriesch, wel te bed gaan y te gronde gaan * te bruiloft gaan , te kermis gaan 9 enz. , maar met te vaard gaan y te tapper gaan , te herbergier gaan , te brouwer gaan . Ware de Vriefche fpreekwyze toa keamer gean , zoo zoude zy niet anders kunnen te kennen geven * dan te brouvery gaan ; maar de fpreekwyze is toa kea* mer gean , en deze kan dus niet aandoiden naar den brou* wer gaan. Evenwel de Heer Hoeufft wii by zyne gedachte niet vast oiyven flaan. „ Verkiest iemand” fchrvtr by, „ kea* mer 3 in dit fpreek woord, van kamer , camera y omleend te hebben , ik zal ’er my niet tegdn verzetten. Doch dan Zoude ik kamer hooden voor vergsderptaats.” En bier trefk de . oordeelkundige Hoeufft, naar Recenfents inzien , bet fiste doel. Van Hasselt heeft, in zyne aanteekeringen op iuaan's tVoordenboek y aangemerkt , dat kamer Toms eeit huis aandoidt. Weiland heeft, in syn Nederduitsch TaaU kundig JVoordenboek , hetzelfde gezegd. Dan de Heer Hoeufft, en de Recenfent met hem, twyfelt, of het woord, bloot en op zich zelf ftaande, wel ooit een geheel huis hebba le kennen gegeven , zoo dat men , by voorbeeld , van het Sta- tenhuis, te Utrecht y dat de Statenkamer genoemd wordt* zoude bebben kunnen zeggen , het is een oude , het is eene groote y kamer • In alie bexende voorbeelden wordt een an* der , . hetzy byvoegelyk, hetzy zelfftandigr naamwoord daarby gevoegd gevonden , om aan te duiden , we Ike kamer men be- paaldelyk bedoele. Kamer beteekende oorfpronkelyk een lond gewelfd vertrek, zynde hetzelfde met het Griekfqfoe MifXMpMy het Latynfcbe, Italhanfchc en Spaanfche camera , bet Boheemfche k omora y Laplandfche kammar , enz. Ade- lung leidt het woord at van heim , bedekt , verborgen ; ka- mer zoude dus een vertrek eyn, waarin men iets verbergt. Beter evenwel laat het zich, naar Recenfents oordeel , bren- gen tot bet oude Keltifche kambr y dar reeds een gewelfd ▼ertrek beteekende. V. Pezron jintiquitd de ia langue des Celtes y bl. 380. En wel waarfcnynlyk »s dit kambr her- komftig van het Keltifche camm , dat krem fcurvus) oe- leekende. Vide Leibnitii Collectanea Etymologica ; I. pk 301. Van dir Camm bad men in bet Lat>o Camurus , in den zin van krom 9 hetwelk gebruikr wordt van Vikoilius, Georg . III. Ook van hetzelve was in het oud* Brit tan nisei Cammo y hetwelk te kennen gaf, ik bulgy en verwant was met bet Griekfche nafiras, dat dezeltoc hetvrkenis had. 0.»r- fpronkelyk fchynt dernalve het woord kamer een rood ge- welfd ruim vertrek beteekendi te hebben netwelk van de g*- wone vertrekken , waarin het gezin des huizi s zich ophieid , afgezonderd was, hetzy om goederea te bergeu, boedanig v : eene Digitized by Google \ C 3»* 3 eere pl»»ts overetnkomit kan gehad hebben met orize peweJf- de ketders, hetzy voornamelyk , om by zekere gelegenheden vreemden of gasten re ontvaueen en een aantal byeen geko~ Iren menfchen te, bevatrcn.. Van daar fchym her overgegaan te zyn fer beleekenis van een openbaar vertrek , gefchikr voor. her houden van vergaderingeit. Dus werd eerst het ruirne verrrek, waar *s Lands S'aten vergaderden % en daarna {peri eontentum pro continents ) her geheele gebouw, waariir dlt vertrek het grootlte van alle hyvertr^kken was, de Staten - tamer getfoemd. Hetzelfde had plaan met her vertrek, wear weleer de Rederykcrs vergaderdcn; dii werd de kamer ge- noemd; men had de kamer in liefde bloeijende enz. , maar daarna kreeg het geheele huis, waarin zoik een vertrek,*rer Z*menkomsr gefchikr, zich bevond, dien naam van kamer*' Wyders warden Vorftelyke Paleizen , Kloosters enz. kamers geheeten. Vid. Haltaus Glosf. germ . med. avi op kam- mew . Wordt het dan nu nier aiierwaarfchyniyksr , dat de herbergen, hier re lande , analogifcher wyze, uok alzoo den raam van kamers hebben aangenomen? Eerst beteekende bet woord kamer ten dezen opzigte insgelyks het grootfte vertrek van de herberg, waar men het vergaderde volk ont- wing, en daarna bekwam her gehecle huis den naam van ' ka~ I vter.. Btkend ’S het, dat, hier re lande, in de vroegfte ty-. den, nartat onze vaders het bouwen van een afgezonderd ver- trek in bunne huizen van de Romeinen geleerd hadden, van welken zy dcnkelyk roede het woord kamer f om zoik een vertrek aan te duiden, hebben overgenomeu, geene andere huizen van freen zyn gewresr, dan was re, regen den vyand werfterkte, bur gen y die fteenhuizen , fteinen , in Vriesland fi infen , genoemd werden , hoedamge burgen meje tot ge- vangen huizen dienden. Met deo tyd begon men van liever- )ede ook andere, doch meest operbare gebouwen , ais niet alleen ,Kerken , maar Vorftelyke Paleizen, Kloosters, Herber* gen enz. van fteen te metfelen. Daar nu de Herbergen hier te lande , gelyk wy aangemerkt hebben , voegelyker wyze ta- mers genoemd konden worden, werden dezulken, die van it een gebouwd waren , ter onderfeheiding van de overigen, die nog van hoot waren, fleenen kamers geheeten, van wel- ken fommigen , in onderlcheidtn gewesten van ors Vaderland rog beden dien naam dragen. Zoo vindt men, by voorb. , eene Herberg, de fteenen kamer genoemd, op de Peluwe , tnsfehen Hardervyk en A/ykerk , eene in den B ammeter - vr aardf eene in den Zwyndrechtfchen'waard , en elders.- Wanneer wy deze aaomerkingen nu genoegzaam gegrond ach- fen, wordt hier oit de Vriefche fpreekwyze van toa keamer gean volkomen opyehelderd , a!s beteekener.de eenvoudiglyk Diets anders9 dau ter herberge gaan. Digitized by Google C l»7 > - ‘ De twecde bedenking van den Recenfent bet reft bet vyf* meertigfte fpreekwoord ; . . •. Qtue/ck aad, queelck jongh , qu*kk won3 quxlek fp»H. ,• Of gelyk het, by Wassenbergh, beter gefpeld ftaat, * Kwedlk add 3 kwedlk jong 3 kwedlk wuwrr • kwedtk. ... j ; Dit fpreekwoord wordt , door deo Heer Wassenbergh ver- taaid ) •'•%»« «*’* Kwaad oud, kwaad jong, kwalyk gewonden , kwalyk gefponnen. , v -. * » ~ Maar door den Heere Hoeufft, , ^ Slecht oud, flecht jong, flecht gewonden, flecht gc» fponnen. .. -. .' • Beide deze geleerde mannen fchynen den Recenfent toe dit fpreekwoord noch regt vertaald noch regt gevat te hebben. Vuot- .eertt meent de Recenfent, dat het woord kweslk hier niet #als eeo by voegelyk * 1 inaar als een bywoord moet genomen wor- den, ai$ zynde ▼oimaaktelyk het^e I fde met ons kwalyk ♦. Tea tweedeti meent de Recenfent add en jong hier ook met als by- voegelyke, maar ala zelfftandige naamwoorden te moeten be- fchouwen. De zio komt hem voor deze te zyn, kwalyk d* oude t kwalyk de jonge.* En dan wordt *er onder verzwe* igea bet woord handelt of doet 3 waardoor bet in zyn gebeei, op deze wyze verftaanbaar wordt; ,, kwalyk handelt (menig- .we/f) de evader en kwalyk ook de zoon,” of meer omfchry- ; render wyze , „ menigwerf gebeurt het , dat , wanncer de rider kwalyk handelt, ook de zoqd Jr.walyfc- hioddu” Maar boo ftrookt dit met he$ oyerige in d it ^fpreekwoord ?. fCwealk >wuwm, kwealk flpuwn 3 door W/isseivbergh en Hoeufft over- gezet, kwalyk of flecht gewonden kwalyk of flecht ge* 'fponnen, \ De Recenfent kan zicn met deze overzetung met .wet vereenigen. Immera hoe men bet eerfte lid van dit fpreek- ; woord ook verkUfe , of door kwaad Cof flecht ) on d 9 kwaaJ ( of flecht ) jong y of door kyatyk. de onde 3 kyalyk de jonge , : het tweede lid, dat daar op pasfen moet, beeft dus vertaald geene kracht yan beteekenis. Men vindf in dit fpreekwoord ' allerduidelykst eenen westerfchen parailelisme , waarvau het , t weede lid Diet alleel) nan her eerfte diem te beantwoorden,. maar het eerfte dient opteheldereo en te verklaren. Boveo-. dien ook nog fcbynt dir tweede lid, volgens de gemelde ver-. tiling , in eene omgekeerde orde te ftaan. Men windt tocb niet voor dat men gefponnen heeft. Dat kwalyk gewonden 1 is, lean dus niet gezegd worden kwalyk gefponnen te zullea ,’ofte moeten worden. Evenwel men zoude konnen zeggert, winden is hier niet het, gefponnen garen win den , maar rok - ken , C 3>8 ) ■hen, het »las om <Vfi'ffcmrolc ofh»t rokkenshoofl winder^*); waarvan iers affpinnen , dat men berokkend beeft , per te sere synod ex or fus ei, vGo ed en well *>Maar hoe valt met dit at dan nog, in den paraiietisme van he^fpieekwoord, de weder- flap van het eerfte lid, ter verklaring* or het iaatfte? Niet .goed en well Om die redcn waagt de Rceenfent hiervm dat twcede lid eene andere vertaling dan de Heeren Wassenbeigh en Hoeufft voorteftellen , welke deze is; kwalyk gewonnen , kwalyk gerbfihenf* Ergenlyk Is her, naar zyne gedacbte, kya/vk grwonnetj , kwalyk verteerd , verkwist , verfpild , en do> hetzelfde met her Latynfche fpreekwoord male porta male eitlabuntur. Niemand, der Vriefche ta!e kundig, zal her kunuen betuisren, dat wuwn hier even goed vertaald kan worden door gewonnen , als door ' gewonden. En war bet woord fpuwn aangaat; dit is, naar des Recenfents meening, ket dee! woo rd van Jpouden , eigenlyk kit even y en vervolgeng -ferteren, doorbrenpen; waarvan in Vrtesland nog de fpreelr* Wyze overig is, na bonders komen /ponders, dat is, nft gis- -rigaards komen die bet byeen vergaarde wetdra verdeelerf, wdunnen en verkwisten. Spouden is hetzelfde zoo met fpiU den, ook* doorbrengen, con fnmer e dilapi dare , als tnlt j fpanden. Zie Kiuaan’i fVoordeuboek op de woorden; EH dit fpanden is herzelfde met het Angel- fa kfifche fpendan, 'het tegenwoordig Engelfehe fpend , het Allemannifche /pen- gen, bet Franfche despendre , bet Italiaanfcbe fpendere , bet -Spaanfcbe despender , het ood Nederlandsch fpenden, en het in Nederland gebruikt wordende basterdwoord Jpenderen. VoU fens deze gemaakte isomer kiogen meetit de Recenfent, dat het fpreekwoord, wel verfluao zynde, geenen anderen ziti -kan opleveren, dan dezen. „ Kwalyk Chandelt dikwerf) de vadtr, kwalyk de soon. « * 9 r . * m » • ♦ • y Micrometer van den Heer Rochon. # + J S > *0 ■ >1 .. >.*. , • • * .. ' De dubbelde Straalbreking van het Rots-Kristal is reeds door Huyghens en Newton waargenoraen. De Heer Rochon deed vervolgens zien, dat men van do ze hoedanigheid een zeer nuttig gebruik kon maken voor de Kunften, daar hy zich aanftonds van dezelve bediende by het vervaardigen van synen Diafpbramc - ter, een werktuig, beftemd, om de verfpreiding van het licht te bepalen. Vervolgens maakte by zynen Micrometer, zamenge- fteld uit eene Buis, gelyk aan een9 gewonen Verreky- kcr, waarin twee deelen Quarts of zeer doorfehynend Rots-Kristal geplaatst zyn,<het eene prismatiekv het andere piramidaal. De lichtende ftralen, die door het* zelve g aan, ondervinden de dubbeldfe Sraalhrefeing. Deze Straalbreking is te grobter, naar mate hervoor- werp meer verwyderd is. Men Jun dus den aftamd van een voorwerp, uit twee ftandpum$n gfezien ,‘bere- kenen door de Hoeken, welke de * beide beelden. der dubbelde Straalbreking maken, de Balls tusfehen de beide ftandpunten metende. . i : t ' Onderrtetlcn wy, zegt de Heer Rochon, dartfeze Bafis ioo Metres is, en de beide Hoeken van go, en van 6o minuten zyn. Het verfehil van io minuten zal aUdan meer dan genoegzaam zyn, ora den afftand en de grootte van het voorwerp te bepalen; want ro mi- nuten, het verfehil der Hoeken van 6o en varrjo mi- nuten, ftaat tot ioo Mdtres, gelyk do minureo., de Hock van het tweede ftandpunt, tot 6oo Metres af- ftand van het eerfte ftandpunt. De vierde bepaftng van dit yoorftel wordt gegeven door het petal inn, vermcuigvuldigd door 6o en gedeeld door 10. , r STER- ✓ Digitized by Google f J» ) I . STERRE* en WEERKUNDIGE WAARNEMINGEN. ** » . * ♦ ' . 4 I # * “ ' H % * * • Treviso, den *6ften Maart% Na eenige fchoone Lente- dagen , bad men bier tegen bet einde der eerfte week dezef maand weder eene buitengewone koude ondervondqn * vcr^e- Eeld van fterken wind/en binnen vibrant vttotlg uten viel *er eene ontzaggelyke grnnre hoeveelheid fneeuw. Een dergelyk werfchynfel in bet midden dezer. maand werd bier in geene drie eeuweft gezien, gelyk eert 'Opfchrift getuigt, dat ge- Tonden wordt op eenen fteen , in de St. Laurenskerk be- waard. . „Als lets opmerkelyks nam men ook waar , dat de eerfte lagen fneeuw bleekrood ran kleur waren, dat waar- febynlyk aan eenig vreemd ligcbaam- is toetefcbryren, het- welk zich met deaelve in deo dampkring vereenigd heeft. (*»>!. . • * » . \ * I... WEERKUNDIGE WAARNEMINGEN* riw.’ *. ./BJUTEJI HAARLEM. . .. *\ .. « rer- l TER. 1 ther- mome- ter. 1 . EH®- STMKR 1 ' itxami OESTBLO- > HELD. ' - |3°- 4/1 30. jl 1 .30- Mr> 1 *• 5 tft I ♦ 44 * 1 N. t. 0. | voormidd. betrokken ; - o. n. 0. 1 verders bewolkt.. H '30. l| j JO. M .3^ O* 1 f. i ».w. - - 1 l * * 1 uumvuk liwIOwti • - 16 , M ► 5* 29' 9l : L2p* 9f 1 * 5°i 57 45 •*W. t. Z. W. t. N. ! w. , 1 omtrcnt betrokken. [sfi k*9* 8 1 1 Z. vv. w. Z. w. betrokken ; zeer windrfg. •. ..■h r3«3 c| j 43i SO- * | 50 Iso- X 1 * * 4 45* N. n. w. 1 barde wind ; 7 — ’s morgens haeefbuijen ; n. w. 1 verders hewoikt. .9 < '30. I t 5° 1 30- if I 534 1 L3°* 1* 1 *5 JS. w. 1 ft. M. W. bewolkt. Li 20 < Kit I30. o| f^i 1 i49 W. 2. w. ? jl 1 voormidd. betrokken; verders bewolkt* Te Haarlem, bv a. LOOSJES P z. * i } i. i ■ ' in ■ ■ ■ Til DROKIIRY VAN V. Loosjis Tl HAAH.BH, (Lange VeerAmat W« 3. N. 60 «« ’ IV 4 X i. U Digitized by Google A L G E- M K O N EN LETTER- BODE, VOOR HET JAAR 1813. m % i N°. m. Fry dag den ypftcn April. Volgens KEIZERLYK BESLUIT van den atfften September i8si» it de Uitgayt yen dit VVeekblad dtfimtief toegeftaon. B E R I G T E N. JVopenha gen. De Kfasfe der Gefchredenfe van de Koninkl. Maatfchappy der Wetenfchappen alhier, geeft Voor i3i4 de volgende Prysvraag op:- - Colligantur et ordine chronologic o accurate disponan - lur omnes , qua habentur > relations de Hist or i a Dclinea - toria ali a r unique huic adfinium bellarwn artium da initiis earunclem ct progresfibus in regionibus Danicit usque ad annum 1754. u Zy verlangt, dat men alle de berigten verzamele ell naatiwkeurig in eene tydrekenkundige ordefehikke, die voorhanden zyn wegens de Gefehiedenis der Teeken* kunst en andere daarmede vervvante fchoone Kunfteni wegens de beginfeien *en vorderingen derzelve in de Deenfcbe Staten tot aan het jaar 1754. De Prys beflaat in 50 Deenfche Dukaten, en de Verhanddingen moeten aan den Hr. Thomas Buggb, Secietaris der Akademie, toegezonden worden. ’ * I. D k e i.. X Dront^ Digitized by Goggle Dronthem. Door dc Koninklyke Noordelyke Maat- fchappy der Wete&fchappten alhier, zyn voor het jaar 1813 de volgende Prysvragen uitgefchreven : i°. Be- ftaat ’er ecn van de Zedekunde onderfcheiden Algemeen Regt, datmet reden voor eehfe Wetenfchap, op hare eigen grondbeginfden rustende, mag gehouden worden? 2®. Werd 'er in d£ vroegfte tyden door d6 Noorwegers met de vreemde Vdkeren Koophandel gedreven; zoo ja, in wdke Landftreken en hoe gefchiedde dit? 3®. £ene Lofrede op den* overfeden Koninkh Kamerheer en Historiefchtyver P. F. Suhm. 4?. Van welke mis- daad overtuigd werd in het jaar 1300 te Bergen de vermaarde Noorweger AudON, Zoon van Hugleik (Hestakom), met den dood geftraft? 50. En is Isa- bella van Gulik , door het toedoen van dozen Au- dun te Parys aan den Noorweegfchen Hertog Hag- vinos verloofd, ooft in Noorwegen gekomen? — De Antwoorden, op deze en andere Vrageo, mogen in het Deensch, Hoogduitsch, Fransch of Latynsch opgefteld zyn; voor ieder der bestgekeurde antwoorden wordt 100 Ryksd. Deensch Cour. uitgeioofd. De Verhande- Jingen, als naar gewoonte van fpreuken enz. voorzien, moeten voor het einde van July 1813 ingezonden wor- den. • Gottingen. Sinds den dood van den beroemden Heyne is, op hoogen last, de Redactie van de Gc * Ichrtc Got ting fche Anzeigcn alsnu opgcdragen aan den Hoogleeraar Ejchhorn, en Prof. Beneckb hem in de- zen arbeid als hulpe tocgevoegd. Met het Secretarjaat der Univerliteit werd de Hoogleeraar Blumenbach be- last. In het verloopen jaar hidden de Heeren Hoog- leeraren over de volgende onderwerpen redevoeringen* B outer WECK de friinis philofophorum Gracorum dccrc - tis phyficis ; Tychsen dc nummii veter urn Pcrfarum comment . Ill; Sartorius dc occupatione et divifionc ngrorum Romanorum , per barbaros Germanise flirpts * inde a fee. V post Christ Nat . facta; Gauss disquu ft ti ones gene rales circa feriem infinitam &c. ; BlumeN- BACH de anomalis et vitiofts quibusdam nifus formativi Mbcrrationibus ; Heeren A temoria l ley mi 9 Blumen- bach Memoria Richteri , en Osiander nova methodus infiituendi vivente foemina ventris gravidi incifsonetn , ( 3*3 9 nb\ipfo invent* ac bit per act a » adjectis hue facientU bus obfcrv at iambus. Cassel. Sedert den aanvang deg jaars 181$ vef- fchyot aJhier by Thurneissen een Tydfchrift, ondef den tirel /Jit - Deutfche fV alder , door de geleerde Ge- broeders W. G. en J. Grimm, waarvan de laatfte reeds am het geieerd Hollandsch publiek bekend, ‘en doof de tweede Klasfe van het Hollandses Inftituut met der- telver Correspond entfehap vereerd is. Hetzelve is en* kel ingerigt tot mededceling van echte overblyfTeleft van Oud - Doitfche Taal en Dicht- en Letterkunde* waarvan goed geiuk en gunftige betrekkingen de Uit- gevers veel merkwaardigs verfehaft hebben, en van Verbandclingen over die Gedichten en den geheelen ptnvang van den Duitfchen en Noordfcben Hdden- mythus der Nibelungen , en het gene voorts uit hec vak dier Letterkunde van waar en algemeen beladg is ; toodat, gelyk de Duitfche Dichtkunst dier tyden met die van Noordelyker en Zuidelyker Volken in verband ftond, ook deze in het plan mede opgenomen worden | en worden vrienden dex Vaderland4‘che Oudheid, tot onderfteuning dezer onderneming, *t zy door inzenden vac bouwltoffen , *t zy door inteekening op het werk* uitgenoodigd < *). % Parys, den if>den / Ipril ’ Op beden werd iff de npenbare jaarlyk/che Znting van de Klasfe der Fran- fehe Taal* en Letterkunde van het Keizerlyk Inftituut# wider vnorzitting van den Graaf Regnaud de Sain* Jean d’AngEly, de Heer Duval als Lid ontvangen, by deze gelegenheid deed de laatfte eene Rede voering# waarop de Voorzitter antwoordde. Vervolgens las de beftendige Secretaris het verftag voor wegens de ftuk* ken# r (•) Hike maand mofct *er een ftuk van aj of 3 blad. droks in *t licnt verlchynen , ten prys van 8 gro*fchen , zoodat de fieheeie jaarjiang 4 dalers (8 gl.) beloopt. Zes ttukken m3- ken om ’t half jaar een band uit, voor weiken men zich flecht| door inteekening verpligt. De uitgever van dit blad, alio Duijfcne Boekhandelaren in deze DepartementeD , en ook do andere , uelke in eenige betiekking met Duiucblanjd ftaan# Sullen gaaro befttiHngen aannemeiL Xa Digitized by Google C 3*4 > ken# die naar den Prys gedongen hadden en wegens d« verzen, welke eene vereerende vermelding verworven hebben , en kondigde daarna de Prysonderwerpen voor 1814 aan; eindelyk droeg de Hr. le Mercier eenen brief in verzen en de Hr. Parceval de Grandmai- son een fragment van een Dichtftuk over de fchoone Kunften voor. De Prysonderwerpen zyn de volgende: De Klasfe had tot Prysftoffe voor de Dichtkunst op- gegegen : eene Epifode van eenen epifehen aard , het zy eigen v indin g , i.et zy uit de gefehiedenis ontlcend , maar niet vtrtaald noch nagcvolgd naar een oud of hedtn - daagich Gtdicht. Geene der ingezonden ftukken werd den Pry s waardig gekeurd. Twee derzelven achtte men echier eene eervoile vermelding te verdienen; het een is N°. la. met deze fpreuk van Virgijjus: Arma yirumque cuno ; het ander N°. 24. met dit opfehrift: Osfa arida , audite yerbum Dei* Tot Prysonderwerp, waarover in April 1814 zal uit* fpraak gedaan worden, geeft de Klasfe op een Geuicht van eenen epifehen aard, van ten minlte honderd en rp zyo hoogst tweehonderd regels, waarin men de la at fie oogenblikken van den Kidder Baijard moet be* zingen. 