Vrijmoedige Bedenkingen
None
Waamar vaak te onbedacht bet v^btend menschdom ffijpt^ Waarop de Wysgeer staart^ enz. (r. 422-4) Het vreeslijk mishandeld, en kwalijk ontwikkeld denkbeeld van 2ulk eene wetgeving, bragt die onvoldragen vrucht voort, welke wij onder den naam van Fransche omwente- ling nog zeer levendig in *t geheugen en voor den geest hebben. Toen kwamen al die onrijpe staatstheorien, in alle welke wel eenige verspreide deelen eenes oorspronkelijken Regts, als de disjecti membra Poeta van Horatius, voorhan- den waren (had men ze maar goed bij66n kunnen brengen!) uit den hoek, waarmede men een* sprong in de toekomst wilde wagen; maar men kende noch het punt, waar men uitging, noch het doel, waar men been meende te streven. Die regten en pligten, welke alleen voorwaardelijk zijn, en met het werktuiglijke eener burgermaatschappij onmidde^ lijk zamenhangen, warde men allererbarmdijkst, met de onvoorwaardelijke ondereen. Zoo ging het 00k met de zedelijke vrijheid en de persoonlijke; en met de beide in habe toepassing op de geregtelijke vrijheid of de geoor-loofdheid der handelingen. Das er uit dien Chaos veel goeds gesproten is, mag men evenwel niet ontkennen. De zedelijke natur was sterker dan de averregtsche leer, welke er gepredikt werd. Aan vele maatschappelijke inrigtingen vid veel te verbeten; (dit laatste deed men echter niet: want men brak eenvoudig af); maar daardoor gaf men, ten minste, gelegenheid om er ictsanders, vaak lets beters, voor in de plaats te stellen; en dik-wijls deed een gelukkige zamenloop van omstandigheden meer dan het bdeid, in dezen luk-iaken arbdd. Tot het werktigke en de organieke hühling van den staat behoort veel meer, dan er tot nog toe onder opgenomen heeft kunnen worden, en waar tegen het vooroor- deel en het verkeerd begrip omtrent de persönliche vrij-heid 2ich niet weinig veizetten zou, wanneer het den Gouvernementen inviel, al dat ontbrekende eensslags in te voorren. Daaitoe is meer staatskunst en empirische menschenkennis dan staatkunde noodig. Het despotismus, dat na de vrijheidskoorts, het hoofd opstak, schijnt, in de eerste oogenblikken, daarop bedacht geweest te zijn. Er scheen eene herziening van het staatsmechanismus te zuUen voorgenomen worden; en daarbij had men zich misschien het willekeurig geweld kunnen getroosten; in de overtuiging dat er sommige zaken zijn, die niet met gemeen overleg behandeid kunnen worden; maar het waren loutere vertooningen, en niets meer. Wij leben, thans, in de eeuw der beschreven grondwetten, en deze behoorent tot de goede zaken, welke van de groote om Wenteling overgenommen zijn. Hoe meer deze in de onder-scheiden landen naar elkander gelijken zu längere, hoe grooter ook de kans zal zijn om ze onder een groot verbindingsrad van een algemeen staatkundig gaandewerk te brengen. Hef Vorstifik wev^en? - Ja^ maar in v^n jonglingsjaren Hier laf vertroeteld^ daar aan de yslykste gevaren Ten prooi; bier worstlend met geweld en bijgeloof^ Ginds al te ontijdig aan v^cb-^elf gelaten^ enz. (r. 540-544) Het behoort tot de allerwezenlijkste ongelukken van de jongstleden tijdvakken, dat sommige woorden en uit- drukkingen, en, met deze, de denkbeelden, welke zij ver- tegenwoordigen, door de eene partij verkeerd verstaan, kwa- lijk toegepast, en overdreven, door de andere veracht en hatelijk gemaakt zijn; om vervolgens, als uitgediende leuzen, door beide verworpen te worden; terwijl zij eindelijk, het geen misschien het beklagenswaardigst van alles is, geheel belagchelijk en, daar door, geheel beteekenloos en onbruikbaar geworden zijn. Onder dezen behoort ook het thans zoo raauw klinkend en lachverwekkend woord : volks- oppermagt of souvereiniteit van het volk, geteld te worden. Men kan het naauwelijks meer in eenen emstigen zin geheele. "3 bruiken. Het denkbeld nogtans, de zaak, welke er door aangeduid wordt, kan 200 lang de geheele menschheid de plaats barer bijzondere afdeelingen, welke men volkeren noemt, niet ingenomen heeft, in geen staatsregt gemist worden; en schoon er naauwelijks iets rampzaligers kan be-dacht worden, dan het geen men overreen gekommen is eene democratie te noemen, blijft daarom het volk in alle mogelijke constitutionele of inconstitutionede regeeringsvor-men, zijne oorspronklijke souvereiniteit behouden; schoon hat 2elfde regt, 't welke aan de alheid van staatsburgers die oppermagt toekent, haar tevens in eene eeuwigdurende onbekwaamheid, in het uitoefenen van die magt, verklaren moet. Onverjaarbaar of onverreemdbaar moest men echter die souvereiniteit niet genoemd hebben. In de versmelting van volkeren met volkeren gaat zij onder, even als zij door eene opvolgende afscheiding weder herboren wordt, en zich, eindelijk, 200 dit mogelijk ware, door e" Eine verbroede-ring aller volkeren, in de oorspronkelijke souvereiniteit der menschheid verliezen 2oti. In het begrip eener maatschappij, als 2edelijke persoon beschouwd, is 200 wel het een als het andere begrip opgesloten; en wanneer het waar is, dat wij niet slechts door de omstandigheden gedwongen, maar ook door het begrip van regt verpligt 2ijn, in eene maatschappij te leven, dan kan het ook niet twijfelachtig wezen, dat wij even 2eer, hoofd voor hoofd, verpUgt zijn, ons aandeel aan die souvereiniteit aan de op de2e of gene wijze bewerk-tuigde maatschappij af te staan. Volgens de2en gang van begrippen, wordt daarom de2e benaming van oorspronkelijke souvereiniteit geen ijdele kank: want 2ij verbindt zich met de verpligting der gouvemementen, om niet slechts in den geest der bestaande wetten en inrigtingen te regeren, maar ook om de naturlijke en 2edelijke ontwikkeHng der volkeren, welke 2ij vertegenwoordigen, naar het begrip eener 2ich-2elve ontwikkelende en volmakende ma. Sachappij te geleiden en te bevorderen. Het strokte weinig met de belangen der Vorsten en Volkeren, wanneer men de ungigenschaft en wetenschappelijke bewerkend van het natur- en staatsregt tot een bloot empiris- vernedert. Het gaf eene scheeve rigtig aan de wijsgeerige regtsstudie toen men, in plaats van uit het algemeene begrip des Regts 2elve uit te gaan, eenen eenen natuurstaat tot grond der Regtsleer aannam. Dit toch was niets anders, dan de geldig- heid eenes oorspronkelijken begrips van eenen toestand (dat is: van eene zaak) te laten afhangen; en nog wel van eene zaak, welker wezenlijkheid niet eens geschiedkundig kan bewezen worden; eener zaak, daar en boven, welke dat geen, waaivan zij de grond zou moeten zijn, regtstreeks wederspreekt. Het regt der maatschappij zou dan de ont- kenning van alle maatschappij ten grondslag en maatstaf moeten hebben : want in eenen natuurstaat, welke dien eener maatschappij voorafgegaan zou moeten wezen, zijn geene regtsbetrekkingen denkbar, en wel het Allerminste die eener alle erste gemeenschappelijk eigen-dom van alles onder alien; welke, wanneer zij eenmaal bestan had, op de eene of andere wijze ingevoerd zou moeten zijn. En, in dit geval, zou niet die gemeenschap zelve, maar de daad der invoering de grond van het natuurregt wezen. Het oorspronklijk regt moet niet in de natur (in de ge- wone beteekenis van dat woord) of in eenen naturgetan, hoedanig dan ook, maar in den zedelijken aanleg van den mensch gezocht worden, even als de verkeerdelijk begrepen gelijkheid der menschen, en de souvereiniteit eenes volks, of liever van het geheele geslacht, en wat daar verder bij behoort, niet in onderstelde gebeurtenissen, daden, of toe- standen, maar in de ontwikkeling van het begrip des regts zelve moet opgespoord worden. Eerst liep men met deze kwalijk opgevatte begrippen zeer hoog; thans werpt men ze onder eene zekere soort, niet alleen van ultra's, maar ook van citra's even zinneloos weg, en noemt ze gevaarlijk; - en ze zijn het ook; doch het gevaar schuilt in het misver- stand, en in de onberaden toepassing, maar niet in de eigen- lijke duiding en strekking dezer begrippen. Toen ik in 1812 dit Dichtstuk in sommige letterkundige gezelschappen, onder anderen in Felix Meritis, voorlas, waren de denkbelden, welke op de aangehaalde pl Aats, en in eenige volgende en voorafgaande verzen voorkomen, zeer ouwerwetsch geworden. Om bij de uitdrukking „Het Vorstlijk wezen," enz. niet kwalijk verstaan en beoordeedeld te worden, meende ik, dat er eenige toelichting noodig ware. "5 Daar v^et bet aog der v^el God en d» Onsterfijjkbtid. cii2. (r. 5 79) Men kan aan het al-leven der natuur niet denken, zonder tevens op een ander begrip, namelijk, op de onstetfelijkhdd der 2iel 2ijne gedachten te vestigen. Voor de meeste is de onsterfeit der ziel eene voort- during van het bewerktügde luchamelijke leven, maar - in eene orde van zaken, welke, 200 al niet louter geestelijk, immers van het 2innelijke bestan op deze aarde geheel on- derscheiden is. Zulk een bestaan druischt tegen de voort- during van het ik buiten het lucham geweldig in. In de praktische wijsbegeerte van Kant zijn Vrijhcid, God en OnsterfeUjkheid drie vorderingen der rede in haar beoefenend (werkdadig) gebruik. Of, echter,het laatste begrip met de twee eerste, onder eene gelijke voorstelling en benaming kan gebragt worden, zou men met reden mogen betwijfelen. Om de ondedinge ongelijkslachtigheid dezer drie denkbeei- den weg te nemen, zou men, ten allerminste, de onsterfeUjk- heid eene hoogere duiding dan eene zinneUjk-verstandeUjke voortduring, in den tijd, moeten toekennen, en het begrip zelve vergeesteUjken; en dan kan men niet wel op een ander resultaat komen dan op eene bovenzinneUjke individuaU- teit of one of the best van het denkende wezen, van welke de voorsteUing van de onsterfeUjkheid der ziel, of het ik, eene beheldsprakige uiting is. Of even als men baar^ door Priesters monden, Aan V traag^ bardboorend oor der volken boort verkonden. (r.671 - 672) Men zal (hoop ik) deze twee verzen niet als een spijtig odi profanum vulgus tegen de Priesters en Leeken wiUen be-schouwen. Het bUjft de pUgt der eersten zich naar de vat-baarheid der laatsten te schikken; en het is altijd beter, aan de groote menigte de letterUjke voorstelling te laten, dan haar, door de aanwijzing van een hooger standpunt, in het gevaar te brengen van het een met het andere te ver-Uezen. BEZWAREN TEGEN DEN GEEST DER EEUW van Isaac da Costa Het prüsschrift van Da Costa zoude misschien misdängig geacht kunnen worden, maar dat zot en dom geschrijf van dien aap van den grimmigen Bilderdijk zoude misschien te groote belangstelling verwekken, wanneer men daarvoor rechtsvervolgingen aanving; evenwel zoude er dunkt mij niet veel bij moeten komen om het stilzitten onmogelijk te maken.' Zo boos was de regering over de brochure van de 25-jarige Isaac Da Costa; want we hebben hierboven te doen met een citaat uit een brief van de toenmalige minister van Justitie, Van Maanen. En niet alleen de regering was geschokt; overal in het land heerste felie verontwaardiging. Da Costa's geschrift was het gesprek van de dag bij alle lagen van de bevolking: zelfs de barbier van Willem de Clerq (een van Da Costa's geestverwanten) kon er niet van zwijgen. Het verschijnen van de Be!(waren kwam als een donderslag bij heldere hemel of, zoals Allard Pierson, een jongere tijdgenoot van de schrijver het uitdrukte: *men was 200 geno Egleich bei den knollenten zijn erstkundige en godsdienstige gevoelens', waarin Da Costa binnenkwam als een *ruwe feestverstoorder*. Hij verstoorde het feest 20 ruw en zo zwartgallig, dat hij 00k afgevallen werd door lieden die eigenlijk in meerdere of mindere mate zijn geestverwanten waren. Het grondidee van zijn geschrift: het Christendom dient het leidiiggevend beginsel te zijn 66k voor het maatschappelijke en openbare leven, was niet het stokpaardje van een Da Costa alleen. Het was het standpunt van grote groepen christenen, het de i9e eeuw door, en nu nog heeft het talrijke aanhangers. Alleen de radicale, starre en ongenuanceerde manière van toepassen, die elke ontwinkling sinds de l'eau afwees en krampachtig vasthield aan cen verounderde interpretatie van Gods woord, de bijbel, die was typisch Da Costa. Hoe tragisch verwart hij het Christendom met allerlei gevestigde maatschappelijke opvattingen en tradities. In 2ijn afker van alle 'goddeloze' nieuwigheden gaat hij in 2ijn Bevölker zuver een beroep te doen op nota bene katholieken en joden, terwijl voor hemzelf de predestinatie als een paal boven water stond. Onder de 'goddeloosheden' van de nieuwe tijd vallen zaken op als: een meer menswaardige behandeling van misdigers, afschaffing van de slavemij van de negers, koepokinenting, constitutionele monarchic, en2ovoort. Ook van deze mentaliteit vinden wij nu nog uitlopcrs, en dit maakt het boekje ook voor ons nog enigszins actueel. Men hoeft geen psycholoog of socioloog te zijn om er Veer in te zien, want ook gewone mensen vragen zich wel eens af wat de geestelijke achter. Grond is van hen die bij voorbeeld menting of verzekering als onchristelijk afwijzen, of die een autoritaire gezagsstructuur absoluut verbonden achten met de christelijke kerk. Afgezien hiervan is het niet oninteressant in de Bevölker lets - <il is dit hier al te scherp zwart op wit afgezet - te vatten van de weerstanden waartegen voorvaderen mocsten op- tornen ten bate van zaken die weu beschouwen als van- zelfsprekende menselijke rechten en gegevens. Als een oud man fel van leer trekt tegen de modeme mächtig, is men geneigd dit te vergoelijken; als een man van middelbare leer tegen zijn tijd in heftig verzet komt, vinden velen het bedenkelijker, maar ak cen jonge kerel, van nauwelijks 25 alle nieuwe ideccn van zijn tijd, op politick, op godsdienstig, op maatschappelijk terrein sarcastisch te lijf gaat en zec absolut verwerpt, dan wekt dit enorme verontwaardiging, die zich tracht te uiten op alle mogclijke en onmogclijkc manicrcn. Zo is het Da 0)sta vergaan. Het is begrispelijk. Van Maanen mag zijn werk cen prulschrift nocmen, maar dat was het niet in alle opzichten: Da Costa's stijl, zijn heilig vuur, zijn sarcasmc warcn van een grote allure, waardoor hij, ook bij hen die het niet met hem eens warcn, indruk maaktc, en zijn boekje als een bom insloeg. Men zou de Bevären tegen den geest der eeuw speciaal een kampachtig verzet kunnen nocmen tegen alles wat de file- sofen van de 1 8 Euw, in England, in Frankfurt en in Frankfurt geprecht heben. Het werk van de filosofen was nicht zonder gevolgen gebleven; juist omdat zu zich 20 direct bezichtigt, de wissen, de wetten, de handel, het onderwiss, omdat zij 20 praktisch gericht waren, hadden hun ideen ingang gevonden, zelfs bij het gewonnen volk. De grote Duitse filosof Immanuel Kant beschouwde de Verlichting als het mondig worden der mensheid. De behoefte aan een op de soevereiniteit van het volk berustende grondwet, aan vrijheid van godsdienst, vrijheid van godsdienst, vrijheid van meningsuiting en 20 vele andere 2aken werden overal in Europa rechten die men kost wat kost wilde verkrijgen. In Frankrijk heef dit geleid tot de Franco revolutie en 00k elders 2ijn de2e rechten niet zonder bloedvergieten verkrijgen. Het'mondig worden van de mens bestond oder de mens bestond oder de mens, en omwille van de traditie aannam. Zelf denken, zelf kennis verwerven werd een van de idealen. Hierdoor ontstonden de eerste encyclopediecn, waaraan bijna alle groten van de tijd, de wetenschapsmen-sen, de filosofen, de schrijvers hun medewerking verleen-den. Men bond de strijd aan tegen vooroordelen en tegen bijgeloof. De godsdienst bleef niet gespaard van deze geest der eeuw. De rede ging 20'n belangrijke plaats innemen in de godsdienst, dat zij boven de traditie, boven de openbaring gesteld werd. Bij velen leidde dit tot een heftig verzet tegen de kerk, tegen de dogma's, tegen de godsdienst op 2ichzelf, zoals bij de Fransman Voltaire; anderen kwamen tot een soort natuurlijke op de rede gegronde godsdienst (deisme), zonder geloof in mysteries en een openbaring, zoals vele Engelsen. In Duitsland probeerden theologen het Christendom in harmonie te brengen met de pas verworven verstandelijke inzichten. Op alle mogelijke manieren trachtte men bij v Oorbeld de verhalten van het bijbelboek Genesis in overreenstemming te brengen met de wetenschappelijke inzichten van de tijd. Het is niet te verwonderen dat vooral tegen de godsdienstige inzichten van de verlichtingsfilosofen veel verzet kwam van de zijde van de traditionele kerken. Vooral de katholieke en orthodox-protestantse kerken kwamen door hun absolute afwijzing van de modeme ontwikkelingen 119 steeds meet in een tragische afzonderingspositie te staan. Vanuit dit isolement gaJmde ook dc stem van Da Costa. Da Costa leefde in 1823 in der verleden van v66r de Franse revolutie en ik gdoof dat zijn verering voor Bilder- dijk, wiens leerling hij was, daaraan niet vreemd is. In 2ijn starre afwijzing van de geest der eeuw interprétere hij historische feiten soms 26 bevooroordeeld, dat we ze aan de hand van zijn vermelding nauwelijks meer in een geschieden nisboek kunnen terugvinden. Deze manier van geschied- schrijving doet aan zijn leenneester denken. Te midden van alle schotschriften, van alle verweer van meer progressieve zljde, schreef Bilderdijk dan ook een toelichting op de Be:(wareny een verdediging ervan. In latere jaren is Da Costa langzamerhand zelfstandig geworden, al heeft hij zijn jeugd- geschrift noort verloochend en zijn ideedn nooit hcrroepen. Uit later geschrijten blijkt wel hoe zijn blik van het verleden naar de toekomst gericht gaat worden. In 1823, het verschijingsjaar van de Be!(waren, was voor hem *terug tot de staat van voor de Franse revolutie* het ideaal. Twintig jaar later ziet hij hier de onmogelijkheid van in: *In jonger lefstijd,* zo schrijft hij dan, *meende ik de genezing van het bestaande kwaad in de kerk en maatschappij grootendeels te mogen zoeken in de terugkeering tot de vroegere toe-stand. Thans zie ik die genezing alleen denkbaar in den weg der vooruitgang naar een nieuwe toekomst. Het nieuwe eeefst zelf de middelen aan ter bestrijding van het verkeerde in het nieuwe.* Bij lezing van de Be!(waren komt Da Costa naar voren als een meer religieus dan politiek of social bewogenc. Meer nog dan schrijver, dan dichter is hij de strijdbare, gods-dienstige man. Da Costa stamde uit een Portuges-joods geslacht en had zich in 1822 bekeerd tot het Christendom. In het gloeit het vuur van de bckeerling die door eigen verdie Piping bewusst een gelöstige gedaan heeft. Hij werd een van de voormannen van het protestants Riveil in Nederland, een religie zerder, haar aanhangers had, in Zwitserland bij- voorbeeld, maar die hier in Nederland een eigen karakter kreeg. Een afker van de verwerthenden, van het liberalisme, van de verwatering van de orthodoxie lag eraan ten grondslag. Een sterk gevoelselement in de religie spedde een rol bij de kleine groepen die bij elkaar kwamen op bijbelavonden. Een vorderung van het gelöst was het doel van deze streng oithodoxe groep, waartoe ook mannen van de daad als Grund van Piinsterer behoorden. De anti-revolutionaire partij, ook Abraham Kuyper, is eruit voortgeko- mcn. Bilderdijk is de vader van het Riveil genoemd, maar Da Costa was er de profeet van. Al zijn gediditen en werken 2ijn uitingen van deze typische Rdveil-gedrevenheid. In zijn dichtwerken, als Vijf en twintigjaren Hagar, Wachter! wat is er van den nacht Speckt de door het christelijk gelööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööööö Da Gesta heeft een moeilijk leven gehad. Maar enkele jaren heeft hij een advocatenpraktijk uitgeoefend en daama heeft hij, bezield van zijn werk als profeet, van de hand in de stand geleefd. Eerst verguisd om zijn Be:(waren, later toch weer geaccepteerd; zijn gezin kon hij nauwelijks onderhou-den; door vrienden werd hem steun gegen, die hij maar moeilijk kon aanvaarden. Zijn invloed op de protestantse jongeren van zijn tijd is zeer groot geweest en toen hij in 1860 stierf, bleek hoezeer hij toch alom gerespecteerd was en vooral als dichter hooggeacht. Pottgieter schreef in De GidSy waarin verlichtingsideeen zo luid verkondigd werden, een herdenkingsgedicht: het is een van de beste die hij gepubliceerd heeft. ISAAC DA COSTA * BE2WAREN TEGENDEN GEEST DER EEUW * Want wy en hebben den strijt niet tegcn vlecsch ende bloet, macr tegci: de Ovcrhcdcn, tegen de Machten, tegcn  De Satan zelve verandert hein in een Engel des Lichts. paulus Belovende haar vrybeit, daar sy selve dienstknechten zijn der verdorvenheit. petrus VOORREDE Het boekdeeltjen, dat gij hier opalaat, bescheiden Lezcr! is geschreven ter bestrijding van een voorordeel, by het tegcnwoordige geslacht algemeen aangenomen, verdedig, geliefkoosd, en tot het beginsel van denk- en handelwijze bijna overal en in alles op het krachtdadigst vastgesteld. Het is dat der verregaande meerderheid in alle mogelijke berektningen, waarop de eeuw, in welke wy leven, zich boven hare voorgangsters met een hoogmoed, 200 belachlijk als voorbeeldeloos, en 200 ongegrond als gevaarlijk, bij iedere gelegenheid niet ophoudt te beroemen. Belachlijk toch is het in de daad, en 2onder voorbeeld, zelfs in die eeuwen, wier roem (in wat vak het 00k 2ijn moge) 00k by het thands oordeelende nageslacht niet geheel miskend kan worden, dat men 2ich op eene 200 onbeschaadde wijzc, als door VOORREDE Het  de tolken van het algernen gevoelen uitgeven, plecgt te geschieden, boven alles durven verhefen wat de vroegere tijden recht en waar en heilig achten, en op alles meene te kunnen nederzien, wat ons door een voorgeslacht, aan hetwelk wy 200 on-eindig veel te danken hebben, is overgeleverd geworden. Maar het is voor algende en het gevoelen der Eeuw, dat wy (onder den 2egen des Almaditigen, tegen wien de Tijdgeest met gcheel bet samenstel zijner ijdele wijsheid en bedriegelijke verlichting de wereld in opstand heeft gebracht) de aandacht van het algemeen door dit korte geschrift wenschen te ves-tigen. Dit doel meenden wy wellicht te kunnen bereiken door middel van eenige vergelijkende opmerkingen over de voornaamste punten, die tot de verlichting van *s menschen hart en verstand betrekking hebben, en waarover de be-grippen van onzen tijd 200 hemelsbreed verschillende 2ijn van die der Voorvaderenl De2e opmerkingen voorts, naar mate het vereischt werd tot betet inzicht van de 2aak, die wy behandelen, en door het bestek van dit stukjen (hetwelk tot geheele boekdcelen 20ude aangegroeid we2en, indien men hier alles, wat over ons gewichtig onderwerp te zeggen valt, met uitvoerigheid had willen bybrengen gaan, of in het algemeen over den toestand van geheel de 200genaam Des beschäftigen werelden in den tijd, of wel meer byonder over het een of ander gewest, waar 2ich de geest des kwaads meer kcnlijk door 2ijne jammerdragende instellingen heeft geopenbaard, of hebben eindelijk meer by2onder betrek- king op dat Holland, hetwelk de Voor2ienigheid, die het van ouds 200 wonderdadig steeds gehandhaafd heeft in het behoud der waarachtige Evangelieleer, thands wcderom van een nieuwen 2uurdeessem schijnt te willen 2uiveren, dien namelijk der valsche en ongodlijke filosofic van den dag. Wien de toon, dien men gemeind heeft hier te mogen aan- nem, wat hard in de ooren klinken mag, die zi] nict dade- lijk daarom ter veroordceling gereed, maar worde des te meer opgewekt tot onder2oek van de gronden, waarop dat zoo algemeene (maar niettemin nietige en niet lang meer I nemim contradicmte : zonder dat iemand tegenspreekt bestaanbare) gevoelen van de meerderheid der negentiende ceuw toch wel rusten mag, Aan God-all-dn behoort het oordeel over het hart, waarmede dit gesdudfit in het licht gegeven wordt; aan den mensch, het oordeel alleen over de kracht der aangebrachte bewijsredenen. Mogen dezen, al ware het slechts op een eenigen, invloed hebben ter op- wekking van ernstig nadenken over wezenlijkheid en schijn hij geve er God en de Waarheid de eer van, en bidde met ons om steeds meerdere verlichting ter erkentenis van Hem, die all^n het Licht der wereld is, en door wien all^n alle wijsheid is, alle kennis, en alle heiliging ter zaligheid hier op aarde en in eeuwigheid I 2. Verdienste der verdienste of bystand van menschen, maar uit loutere Genade en Liefde. Zijn naam 21] eenig^ geprezen en aangeroepeni Amenl GODSDIENST Een der groote ondememingen van die 200 hoog geroemde Wijsbcgeerte, aan welke men de tegenwoordige schijnvor- deringen van het menschelijk verstand te cknken het zooge- naamde Bygeloof geweest, en het is tegen dit gevaarlijke ge- drocht, dat hare volgelingen zich alomme wapenen en de volkeren der aarde te wapen roepen, Voortreflijk indedaadi mits wy mogen weten, wat die Verbeteraars en IJveraars toch wel door het woord Bygeloof verstaan, op dat wy ons door geene klanken laten verleiden, maar met het wezen der zaken in het oordeel treden. Wat is dan voor u de verlichting dezer eenw? Wat heeft zy, waarop zy by u zoude kunnen roem dragen in haren 4 Nafuurlk Detsmus: go6sge\oo£ 5 baren opgmwpen: de voor haar op grond van de natur en de opgerichte rede, maar niet op grond van 6 Da G)6ta doelt hier op de prc- de openbaring desdnadeleer 126 bedriegelijken ijver tegen eene zaak, waartoe zy alles te rug brengen, dat aan hunne heerschzuchtige ontwerpen in den weg staat? Dat leerstuk®, hetwelk* de Apostel Paulus in overcenstemming met geheel het Evangelie uitdruklijk verkondigd heeft, het welk de grond is van alle wezenlijke en oprechte vernering* voor den hoogen God, het welk** door de voomaamste Hervormers krachtig en standvastig is beleden en vcrdedigd geworden als het bolwerk van de zuivere Evangelieleer, die alle eigen reditvaardigmaking en alle rechtheid van's menschen vrijen wil ontkent en uit- sluit; dat leerstuk, hetwelt op** een der achtbaarste en ge- wichtigste This text has been corrected to make it coherent and grammatical. vergaderingen der Christenheid van wege alle de Hervormde Gemeenten van Christus in geheel Europa en bewegen einige Worten is verklagt geworden te 2ijn hunne ware Geldsbelijdenis en bewegen einige Worten; dat leerstuk, hetwelk geen af^allige Kerkelijken, noch heerschzuchtige Staatsdienaars in de tijden der Vader hebben kunnen wegredeneren uit de Belijdenis van de Nederlandsche Kerken, en zedert in dezelve steeds van alle predikstoelen is verkondigd, in alle de schriften onzer voor-treffijkste Godgeleerden is verdedigd en triumferend vast- *♦ Ludier beschouwde, even als Gilvyn, de leer der vr ije Genade Gods als eene hoofdwaarheid van het Evangelie, en als den grondslag van het gevoelen der Protestanten tegen het Pausdom. Zoo dat men zeer ver- keerd in het algemeen thans gelooft, dat de oorspronkelijke Lutheranen op dit punt van de gevoelens, die naderhand door Gilvyn beleden zijn, verschild hebben. Men zie Luthers Boek over den Knechtelijken Wil tegen Erasmus. ♦** De Dordtsche Synode, waarby niet alleenderegtzinnigePredikanten uit de Nederlanden over de gesdiillen met de Remonstranten hebben beslischt, maar alwaar alles, 200 wat de 2aak zelve, als wat den vorm be- treft, op het eenparig gevoelen 00k van de afgezondenen uit de Her- vormde Kerken van Europa, als van Groot Brittanje, de Paltz, Geneve, Bremen, enz. is toegegaan; Doch het is thans mode^ om, zonder onder- zoek of kennisse van zaken, het geen aldaar gebeurd is, blindeling te veroordeeleni Juist daarom is het onze plicht, de aandacht op de ge- beurtenissen van die dagen zoo veel te meer te vestigen. 7 ^aak: nl. bygeloof 9 pemedering: nederigheid 8 Dot kerstuk: de predestinade "7 gehouden, en door de* geleerdsten en verstandigsten, zoo wel als door de ongeletterdsten, als een hoofdepunt der 2^gmakende leer van harte en verstanden onvoorwaarde- Hjk is omhelsd; dat leerstuk, 2egge ik, wordt in onze dagen openlijk bespot, verdraaid, belasterd, of geheel verzuimd^, en als een afgestorven lid, onaangeroerd gelaten, niet alleen door die genen, die buiten de gemeensdbap on2er belijde- nis staan, maar binnen haren boezem zelven; 200 dat slechts weinigen het zich nog durven herinneren, dat de leer der vrije Genade en Onvoorwaardelijke Verkiezing Gods aan onze Nederlandsche Kerken eigen is, en haar kenmerkt; nog minder hare verdediging en de wederlegging der tegen haar ingebrachte sofismen durven op zich nemen, en de enkele hier en daar opkomende moedige en brave mannen, die zich de zaak der Waarheid durven aantrekken, op eene Goddelooze wijze in tninachting, spot, en haat worden ge- " bracht, en des noods door vervolgingen van allerlei aart in dien het mogelijk ware, tot stilzwijgen genoodzaakt. Gydan, die aan deze thandls zoo verachte leer nog van harte gehecht zijt, gy kunt ten minsten (hoe gy 00k over de ver-Uchiting der eeuw in andere opzichten denken moogt) geenszins toestemmen dat zy ten aanzien der Godsdienst is gevorderd, maar gy zult het ons veeleer moeten erken-nen, dat zy in dit allergewichtigst punt op eene bedroevende wijze is achteruit gegaan. Maar dit zelfde zu längere ons de voorstanders van alle andere Gristelijke gezindheden, oder buiten de Hervormden, möchten toegeven, voor zoo verre die gezindhedenen de leerstukken van de Godheid des Zaligmakers, van de Erfzende, van de Verzoening, en dergelijken meer in hare belijdenissen als fundamenteel hebben erkend. Want 00k deze gevoelens adjn onder den naam van bygeloovigheden of dweeperySn by de Geestdrijvers onzer eeuw begrepen, en derfaahre met vervolging en uitroejing bedreigd. Is er wel ooit een eeuw geweest, waar in deze gezegende grondwaarheden, ik zeg niet met meer woede (want deze wordt misschien eeider). 10 münden: met het rückt mit meinem kleinen, zu machen, 128 door een kacht van tegenstand verwekt, die thands het laus 1 schier v overal ontbreekt) maar met meet algemeinen, en koelbloedige schaamteloosheid, als het ware, uit de hoog- te bestreden, en tevens met minder ijver verdedig, met minder nadruk verkondigd, met meer schroomvalligheid en onverschilligheid geieerd en aangenomen zijn? Ver- geefsch openbaart ens de Apostel Johannes, dat Jezus Christus is het Woord dat by God was, en dat God was, vergeefisch noemt Hem Thomas zijn God en zijn Heer, vergeefsch belijdt hem Paulus als den God, boven alien te prijzen in euwighdd; vergeefsch schrijft Hy zelve zich namen en eigenschappen toe, die den Almachtige alleen kunnen toe- behooren; in onze eeuw moet deze boven alle wijsheid ver- hevene leer in de schaduw geschoven worden, en met haar de eene na de andere, die van onze aangeboren zondigheid, die van de Verzoening door het bloed des Heilands ver- worven, en alle diergelijke die het bereik van onze natur- lijke Rede ontgaan, maar die niet minder wezenijk behoorent tot dat waarachtige Geloof hetwelk uit het gehoor is, en niet wijs wil wezen boven God I Het is waar, deze heerlijke Waarheden zijn ook in vroeger dagen wedersproken en bestreden. Maar in die dagen heette dit kettery en afval, in de onze, Godsdienstige verlichting. In die dagen werden ^ Vele, anden weldenkende, nunnen meenen ia de djden, die wy be- leven, op de meestea dier zoo gewichdge waarheden niet te moeten aandringen, ten einde, zoo het heet, de ergemis te vermijden. Als of in dien zin geheel het Evangeiie en geheel de Qpenbaring niet een erger- ois is voor Joden en Delsten. Zoo zoude geheel de prediking van de blijde boodschap dan maar achterwege moeten gebleven zijn, om den zulken geene ergemis te ge ven I Of heeft Pascal geen recht, wanneer hy het den Jezulten verwijt, dat zy, quand ils se trmamt dans des pa/s^ ou m Ditu crucifl passi pour folie^ supprimmt k seandaU de la croix, $t ne priebent que /. C Glorieux, et nimm pas J, C, souffrant? Zekerlijk kan het nimmer plicht wezen, eene geopenbaarde waarheid te verbergen of te verbloe-men-omandersdenkendenkenden te hinderen. Paulus vermijding van ergernis is van een geheel anderen aart. Maar het Jezuitismus en de Geest van het tegenwoordige Tolerantismus leeren daar luchtiger over. Deze leerstukken aangevallen van buiten de Kerkgemeinden-schap, wie Geloofsbelijdenis haar aanneemt; in  zijn de klachten enden de welmeenende Joden, even als onder de ware Christenen, algemeen over het toenemend verval van de Godsdienst, en het afnem der gehechte aan de bevoorrechte afkomst uit Abraham, Isaac, en Jacob, aan de Wetgeving van Moses en aan de heikijke verwachten van den beloofden Messias. En geen wonder 1 die onder hun verlicht moeten heten, zijn even als de verlichten van alle andere Natien, over het algemeen tegen niets geweldiger ingenomen, dan tegen het gezag der Rabbijnen niet alleen, maar ook tegen de Goddelijkheid van Moses Wetgeving, en tegen hun bestaan als een door God afgezonderd volk, en, in 66n woord, tegen al wat aan de 200 algemeen gelief-koosde ontwerpen van eer- en heerschzucht en wereldsche grotheid en ijdelheid eenigzins hinderlijk 20ude kunnen wezen. Doch met de zulken kan het geen getrouwc Israeliet eens wezen. 12 batelyk: %thaa.t 1 3 Socinussen: Laelius en Faustus Socinus, grondleggers van het socianisme, een vrijzinnig pr o- testantse stroming, die de drie- eenheid verwierp, en de wet der rede in de godsdienst ver- dedigde 14 Schelling en Fichte zijn eind i8e- eeuwse Duitse filosofen, volge- lingen van Kant, kopstukken van het Duitse idealisme; 2ij trachten zich in een systeem van de rede rekenschap te ge- ven van de werkelijkheid, ook de onzichtbare 131 van het geen dagelijksch van verre en van naby rondom ota geschledt. Byna ieder uitkomend geschnft bin getuigenis geven van de slapheid, van de onvefschilligheid, van de onvefschilligheid, van de verkeerdheid, van de afschuwlijkheid dcr heerschende denkwij2e omtrent den Godsdienst. Niemand minder dan de verklaarde vootstanders der ver- lichting van de Eeuw zal ons dit tegenspreken. Zij roemen daarop, als op zoo vele bewijzen van de opgehelderde be- grippen, die thands heerschende zijnl Maar by u, oprechte aanhangers, van welke meer of min strenge Geloofsbe- lijdenis het ook wezen moge, by u kunnen althands deze bewijzen niet doorgaan; en, hoe gy dan ook in andere op- zichten mocht genegen zijn om de verlichting onzer dagen te erkennen en toe te juichen, op dit punt, hetwelk u boven alles aan het hart behoort te liggen, op het punt der Gods- dienst zult gy moeten bekennen, dat er ecne verschriklijke uitzondering plaats heeft! En wanneer gy nu dit zult be- kend hebben, zoo denkt na en onderzoekt en overweegt onpartijdig, of het niet in alle andere betrekkingen" van den mensch in onze dagen even slecht gesteld is, niettegen- staande alle begoochelingen, die men in het werk stelt, om elkander het tegendeel op te dringen. Gy zult er eindelijk toe geraken, om, gelijk zich deze eeuw alle^^ de gevoelens en alle de wijsheid van onze voorouders, van onze Hervor- mers, van de Apostelen zelve, jal van den Heere dcr He- melen schaamt, u met ons de eeuw te schamen, die zich zoo veel aanmatigt, en om openlijk hare diepe verdorvenheid en verregaande dwaasheid met ons te verkondigeni ZEDELIJKHEID Door Godsdienstigheid munt dan zeker de negentiende Eeuw niet uit. Misschien doet zy het door eene hoogere mate van Zedelijkheid boven de dagen der Vadercn. Vele menschen die in de Godsdienst (althans in eene geopen- baarde) weinig stellen, zijn evenwd nog gehecht aan begtip- 15 ^«/ri/bin^: vcrhoudingen ten enz.) opzichte yan bepaalde zaken 16 alk: OYct alle (zoals politick, maatschappij pen van Zedelijkheid, en stellen belong in haren toestand, of8choon(eigenlijk gezegd) alle Zedelijkheid buiten de Gods- dienst een onding is, op zijn best genomen, bruikbaar tot instandhouding der maatschappy, maar zeer zeker van geen beteekenis hoegenaamd ter opleiding van den mensch tot eene meer dan aardsche betrekking. Doch ook deze soort van Zedelijkheid, kan die wel met eenige mogelijkheid by de gebenrtenissen, die zedert een halve eeuw de wereld beroeren, gewonnen hebben? Kan, uit den aart der dingen, de Fransche Omwenteling, en het geen haar heeft voorbereid, doen uitbarsten, en over geheel Europa hare verderflijke zaden verspreiden, kunnen de tegen- woordige staat en stemming van meest alle volkeren, die aan geene Goddelijke noch menschlijke wetten langer wil- len gebonden zijn, aan hunne Zedelijkheid eenigzins be- vorderlijk wezen? Ik vrage het aan alle onpartijdigen: verbeeldt men zich, dat zedert een goddelooze Voltaire^ zijnen Candide en duizenden helsche schriften van dien aart meer in het licht heeft gegeven, zedert Rousseau zijne onbeschaadende Confessions^ Diderot zijn afschuwlijken Jacques^ h FatalisU^ Helvetius, en wie meer tot den verfoeilijken aanhang der zoogenaamde Enqrclopedisten behoore, hunne hart- en zielverdervende bespiegelingen tegen's menschen heiligste betrekkingen hebben algemeen gemaakt. Zedert deze boe- ken door geheel Europa worden verspreid, gedrukt en her- drukt, gelezen van * geleerden en ongeleerden, van oude en jonge menschen, van de hoogste standen der maatschappij en van de laagste*, zedert een August Lafontaine zich uitput in hart- en verstand ver- pestende en ontzenuwende Romans, zedert op het voorbeeld * Want op dat toch deze laatste vooral met de schriften van Voltaire mochten bekend worden, heeft nog onlangs een elendig boekverkoo- pertjen te Parijs een uitgave van zijne werken voor een verminderde prijs bezorgd, en het heeft toejuiching gevondeni 1 Omwenteling : revolutie 2 Voltaire, Rousseau, Helvetius, Didtrot en de andere Encyclopedisten zijn met hun filosofi- sche en literaire werken en hun encyclopedie de voorbereiders van de Franse revolude ge- weest; de idee van vrijheid van godsdienst, volkssoverein- niteit, gelijkheid van alle men- sen, vrijheid van drukpers en van handel zijn door hun wer- ken gemeengoed geworden * pan: door 1 Van deze menschen duizenden elenden zich beijveren de wereld met een onnoemelijk getal van dat soort van ge-schriften dagelijksch te overstroomen, zedert de verzen van Lord Byron en van zijnne nog veel dieper vervallen volgelingen over geheel die beschaafde wereld zoo buiten als bin-nen Groot Brittanje verspreid en bewonderd worden, zedert de lafFe theorien der Duitsche neologen over het huwelijk en al wat heiligst en Goddelijkst is aan de orde van den dageweest zijn, om welhaast^ door nieuwe dwaasheden te wor-den vervangen, maar niet zonder den verderflijksten indrukte hebben nagelaten, zedert allesoortenvan Godslasterende, van zedelooze, van oproerige geschriften door de met ge-weld vrij verklaarde drukpers in het oneindige (schoon in volmaakte evenredigheid met het dagelijksch aangroeiende getal van lezers en lezeressen) vermenigvuldigd worden; verbeeldt men zich (zegge ik), dat zedert dit alles de Zede-lijkheid eenige vorderingen kan gemaakt hebben? NeenI zy kan het niet, en z Yes, he's been looking at me. En vergötter van dit alles; is er wel een enkele ondeugd verloren gegaan of verminderd, of is men in de uit-oefening van een enkele deugd gevorderd? Is er minder erzucht, dan voorheen, minder heerschzucht, minder geldgierigheid, minder eigenbaat, minder nijd tegen ware of vermeende grootheid, minder kuipery, minder kuipery, minder trouwloos-heid in de groote betrekkingen der volken tot elkander, zoo wel als in die van burgers en medemenschen onderling? Is er meer braaflieid, meer rechtschapenheid, meer dapper-heid, meer goede trouw, meer zelfpofFering, meer heer-schappy over driften en begeerlijkheden, meer zelfverlooche-ning uit liefde tot den naasten? Wie zal dit beweeren? Voorzeker wy behoven het tegen-deel door geene wijdloopige bewijzen te staven. Het zal ge- * In de meestp hoofdsteden van Europa bedraagt het getal onechten byna een derde, van de op de geboorte&jsten jaarlijksch gebr achte kin-deren; in Parys nog meer dan  echtgeno van Spanje dezer dagen als actrice op het tooneel toegejuicht is. 7 naast: het dichtst 9 gemem: volk 8 Utftyd: ujd 10 pan over: van 135 noeg geweest zijn, door de enkele yoorstelling diet vtagen het nadenken op te wekken over den door louter napratery zoo hoog gevoerden lof van de eeuw, waarin wy leven, van de eeuw der Rede, gelijk zy heeten moet, en gelijk ook wij haar gaarne noemen willen, mits men die Rede versta, die in den loop der Franse Omwenteling met heidensche op- tochten en ommegangen zoo waardig is vertegenwoordigd geworden I VERDRAAGZAAMHEID EN MENSCHLIJKHEID Doch wy zijn verdraagzamer dan onze Vooroudersl - Ver- draagzaamheid is mede, een dier tooverwoorden, waarmede men het onnadenkende verstand van menig welmeenende begoochelt, en hem de verschriklijkste misbruiken onder den naam der heiligste deugden weet op te dringen; een dier leuzen, waarmede men een halve wereld te wapen roept, en ten strijde geleidt tegen alles wat aan de heerschzuchtige oogmerken van hun, die niets in den hemel noch op de aarde boven zich verdragen willen VERDRAAGZAAMHEID EN MENSCHLIJKHEID Den Den minsten tegenstand Durft bieden. Zekerlijk noen het de wolven verdraagzaamheid, wanneer de herders en de honden ständen, of zich ständen honden, en de schapen ten prooi laten aan het verscheurende gedierte, hetwelk zy verpücht waren van de kudde te weren en te verdrijven: en de bewoners van alle tucht en strafligen zouden het ongetwijde zeer verdraagzaam vinden, indien de Overheden de banden, waar- in zy tot behoud der maatschappy wederhouden worden, goed vonden los te maken, en hun de vrije macht gaven om naar welgevallen te plonderen en te moorden. ZuUen wy dit mede verdraagzaamheid heeten? Neen waarlijk! het staat niet in de madit, noch van weinigen, noch van vielen, om door eene willekeurige en partijdige naamgeving misbrui- ken en verkeerdieden tot deugden te heiligen. De naam', dien de Graaf van Barlaimont aan de verbondene Edelen der Nederlanden toeduwde, heeft noch hunne zaak kunnen schandvlekken, maar veeleer tot eere verstrckt. 1 mide: ook 2 het en: noemen 3 De naam: de naam Geuen ('schooiers'), die Berlaymont 136 bij de aanbieding van het smeekschrift der edelen aan de landvoogdes Margar etha in I J 66 Yoor het eetst gebniikte Het verwijt van kettery aan de leer van Christus Hetvormde Gemeente tegengeworpen heeft hare overreenstemming met het zuivere Evangelie niet kunnen verijdelen. De naam van onverwinlijk heeft de Spaansche Armada, tegen de stormen niet kunnen beveiligen, noch van eenen geheelen ondergang redden. Zal het dan in onze eeuw gebeuren, dat eene verkeerde en willekeurige benoeming alle begrippen van Gods- dienst en Waarheid omverstote, en alle bestaande orde verneietige? God behoede ons daarvoor en wekke ons op tot nadenkenl Daar is een ware Verdraagzaamheid } daar is een gewaande, een geveinsde, een bedriegelijke Verdraagzaamheid. Daar is een verdraagzaamheid uit liefde, uit zelfverloochening, uit verknochtheid aan de geboden van God, uit geh Gefangene. oorzaam- heid aan Hem, die het voorbeeld der waaraditige Verdraagzaamheid gegeven heeft; daar is eene Verdraagzaamheid uit onverschilligheid, uit vreeze voor de wereld, uit minachting of miskenning van de Waarheid, uit oogmerken van eigen-belang, uit Goddeloosheid. Daar is eene Verdraagzaamheid, die lijdende is onder het kwaad, dat ons, ook onverdiend, in de wereld wordt aangedaan; daar is eene Verdraagzaamheid die werkzaamis om ongestraft alle kwade beginselen te mogen vasthouden en verspreiden. Daar is eene Verdraagzaamheid, die de zwakheid des naasten onziet, en die ons verbiedt dat gene te doen, hetwelk ons geoorloofd zijn, zoo het onzen evenmensch geene ergernis veroorzaakte; daar is eene verdraagzaamheid uit lafFe toegevend-heid, die den kanker des ongeloofs en der gruwzaamste zede-loosheid ongehinderd laat voortvreten, en den lijder door geen heilzame pijn durft redden. 