Anna Maria van Schurman
Schotel, Giles Dionysius Jacobus, 1807-1892
~ De geleerden die het voorregt genoten haar te ont- moeten of met haar in briefwisseling te treden, hebben dit als wit éénen mond bevestigd, honderde dichters en lofredenaars het herhaald, Waarlijk, zij moet, zoo als 30 Beverwijck getuigde, vopenbaar als Cicero geredeneerd, huysselijk als Terentius gesproken hebben.” Niet lang had zij zich in de latijnsche taal geoefend, of zij greep naar de grieksche boeken. Welhaast lagen al de fijnheden der taal van Homerus voor haar open, kende zij dien dichter, die'steeds haar lievelingszanger bleef, van bui- ten, had zij Herodotus, Xenophon, Thucydides, Polybius, Plutarchus en andere schrijvers gelezen en gedeelten van Homerus, Simonides, Pindarus en der treurspeldichters in nederduitsch dicht overgezet. Was de studie der dichters en historieschrijvers, het bewonderen van hunnen geest, het bijna godsdienstig vereeren van hunne schoonheden, het voedsel harer kindschheid; in jonkvrouwelijken en meer gevorderden leeftijd kon zij zich niet aan de oude wijsgee- ren en redenaars verzadigen. Zij voedde zich met hunne  te vangen; zelfs geleerde bijbelverklaarders zochten bij haar oplossing van moeijelijke plaatsen. Als een andere Francisca de Lebrixa zu zij den leerstoel hebben kunnen beklimmen. Te gelijk met hebben kunnen beklimmen. Te gelijk met hebben kunnen beklimmen, hoe goed zij in den geest dier oudvaders was gedrongen, hoe goed zij zich in hunne schriften te huis bevond, en welk een’ schat van kennis zij uit die zeldzaam geopende bronnen, heeft geput; —eene kennis zelfs door de Heinsiussen en Vossiussen bewonderd. Zij sprak en schreef het grieksch even vlug, sierlijk en juist als het latijn; zelfs aarzelden sommigen niet, zoo al niet de palm boven de Buddaeussen, Petavusen en Scaligers haar toe te kennen, ten minste haar met die geleerden gelijk te stellen. Helas! slechts weinige Overblüssel van hare geleerde onderzogen zijn overgeleben. Haar grieksch taalkundig woordenboek, op de wijze van het bekende lexicon philologicum van Matthias Martini bewerkt, en door haar voor de pers bestemd, hare taalkundige aanteekeningen op vele classici, hare verklarin-gen der Heilige Schriften, onder anderen van den Brief aan de Romeinen, weleer het eigendom van Jan Frederik Mayer, een geleerd Luthersch predikant en opzigter der kerken van Pommenen — zijn verloren of liggen hier en daar verborgen. Het beobenen der oude talen was, gelijk wij opmerkten, in die dagen aan de schoone sekse niet vreemd; velen zelfs legden zich op de oostersche toe. Zoo maakten Juliane Morell, Louise Sarazin, Henriette Catherine Frisius en anderen in sommige van dezelve groote vorderingen, en er de hollandsche jonkvrouwen waren er niet weinige, die het het het Oude Testament in de oorspronkelijke taal te lezen, dat Everard van der Hooght, predikant te Nieuwendam, een collegie stichtte om aan die begeerte te voldoen en ten haren gebruike zijne » Deure der H. taal” en «Merg der Hebreeuwsche taalkonst” opstelde. Men verhaalt, dat de onderwijzer zoo vaardig en de leerlingen zoo leergierig waren, dat zij na dertig of minder lessen ontvangen te hebben, een gedeelte van het Oude Testament verstaan en naar de regelen der taalkunde verklaren konden. Anna Maria kende reeds lang voor dat de geleerde Van der Hooght zijn school opende, het het hebreeuwsch, zoo als welligt geene nederlandsche vrouw het ooit gek End heeft. In kindschen leer- zij zij dien ontwassen of men begroette haar als vdoctores in de heilige sprake.” Gelijk in al de overige oostersche talen was zij ook in deze haar eigen leer- meester; later ontving zij er, gelijk ook in het grieksch, nog eenig onderrigt in van Gijsbert Voet, wien zij echter spoedig verre in grondige kennis van dezelve over- trof. Zij had eene bijzondere voorliefde voor die taal en wijdde er een groot gedeelte van haar tijd aan. Quand & ce que vous avez opinion,” schreef zij aan Gournay, 7 que je m’amuse trop & l’étude des langues, je vous puis assurer, que je n’y contribue que les, heures de mon loisir, quelquefois après d’assez longs intervalles: si seulement vous me permettez d’excepter la langue sainte, car outre quelle a pour sujet la parole de Dieu, qui doit être le premier objet de nos penseés et qu'il n’y a point de version qui nous exprime si bien la naiveté et l’emphase de ces s. mystéres, elle a des propriétées et des ornemens qui ne peuvent éstre égalez par toutes les élegances n’y de la Grecque ni de la Latine. Ce que dit S. Hierome, apprenons ces choses en terre, dont la science perseverera avec quelques aux cieux”, se peut fort bien appliquer & l’Hebreu, dont lusage, selon le sentiment de plusieurs scavans, durera jusques dans l'autre vie.” Zoo dachten met anderen de leerlingen van Van der Hooght, die zelfs goddelijk gezag aan de vocalen toeschreven, en beweerden. Dat Adam de kennis dier taal was ingeschapen en God hab met hem in het paradijs had gesproken; ja, dat gelijk zij hare volmaaktheid had van den Schepper, Hij haar ook in hare zuverheid bewaard heeft. Anna Maria, hoe ingenomen, look met de tale Gods, deelde echter dit gevoelen niet. Gelijk meest al haar overige letterarbeid, zijn ook hare handschriften ‘in die taal verloren gegaan. Vroeger bezat de geleerde Mayer te Grijpswalde er eenige van exegeti- schen inhoud; thans zijn nog slechts schoonschriften m verschillende kabinetten verspreid, en drie brieven uit hare jeugd (aan Dorothea Moor, een geleerde engelsche vrouw, Gijsbert Voet en André Rivet) aanwezig. De af- drukken dier brieven zijn zeer slordig, en daar de letters versleten zijn en de punten er niet onder voegen, zeer onduidelijk. Ook de taal is niet zuiver, er komen zelfs eenige soloecismen in voor; maar zij leveren toch het be- wijs, dat de schrijfster de moeijelijkste boeken van. het Oude Testament in het oorspronkelijke kende, en niet slechts den Bijbel, maar ook de schriften der Rabbijnen bestudeerd 3 35 heft, welk laatste ook bevestigd wordt door de aanhalingen van Aben Ezra, Jamchi en andere rabbijnsche schriften in hare brieven aan Jacobus Lydius en in haar  45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55  rabbinsch, overigens is de stijl dier brieven regt oostersch, d. i. zeer gezwollen en de inhoud onbeduidend. Hare liefde tot de heilige taal dwong haar,” ’t zijn hare eigene woorden, schoon met onuitsprekelijken arbeid,” ook andere oostersche talen, vooral die, welke zij als v dochters der hebreeuwsche” beschouwde, te leeren kennen, en toen zij in prille jeugd de Heilige Schrift in het oorspronkelijke gelezen had, begon zij zich op het arabisch, syrisch en. ethiopisch toe te leggen, »omdat zij wortelwoorden had- den, van welke de afgeleide alleen in de Heilige Schrift gevonden worden en licht gaven om haren inwendigen zin regt te verstaan.” Zij leerde het arabisch cerst. met behulp van den gebrekkigen arbeid van Petrus Kirstenius, waarbij zij de spraakkunst van Erpenius, den Thesaurus van Ant. Giggeus en het Lexicon van Jacobus Golius voegde. Het entrakbar haar aan geen raad en voorlichting. Beide gavenhaar de leydsche genecsheer Joh. Elichman, een van de witstekendste beoefenaars der oostersche talen, en toen deze gestorven was, geraakte zij in kennis en briefwisseling met Jacobus Golius, den opvolger van Erpenius te Leyden. Niet gering is het aantal arabische schriften, die zij doorlezen heft. De Historia Arabica van Rodericus Ximenez, de arabische overzettingen van de Tabula Cebetis en der Aurea carmina van Pythagoras, het Compendium historicum van Levinus Warnerus, de fabelen van Locman; en een aantal andere arabische werken waren in hare boekverzameling, en den Koran had zij meer dan eenmaal met de pen in de hand gelezen. Kr waren vroeger verscheidene harer arabische handschriften, gelijk de hebreeuwsche van exegetischen inhoud, in bezit van Mayer. Johan van Beverwijck had arabische brieven van hare hand en den Hamburgschen predikant Abraham Hinckelmann stond bij zijne uitgave van den Koran, de codex met gouden en gekleurde hoofd- en tusschen-letters, dien zij plagt te gebruiken, ten dienste. Uit enkele arabische fragmenten in hare werken en brieven verstrooid, en eenige schon schriftstellen en albumbladen, die nog overig zijn, is het moeijelijk op te maken, tot welk eene hoogte zij het in die taal gebragt heeft; mogen wij echter hare levens-beschreiben. vers gelöven, dan was die aanmerkelijk. Met be-hulp der Institutiones Turcicae van Hieronymus Megiserus leerde zij turksch en van het Gymnastum en Lexicon Syriacum van Christoph. Crinestus syrisch, dat zij grondig verstaan, en waarin zij het Nieuwe Testament zou gelezen hebben. Ook het chaldeeuwsch maakte zij zich eigen, blijkens hare aanhalin-gen uit de chaldeeuwsche paraphrase van den Bijbel. Zij zou nog andere semitische taaltakken, b. v. het samaritaansch, be-oefend hebben en zeer ervaren zijn geweest in het persisch, waarop zij zich vooral begon toe te leggen, toen Louis de Dieu zijne Rudimenta linguae persicae (1639) had uitgegeven. Bovenal verheffen hare lofredenaars hare ingenomenheid met het ethiopisch, en niet ten onregte. Zij zelve verwandt tot eigen gebruik het ontwerp eener spraakkunst van die taal. In de overige talen had zij een’ |’Empereur, Elichman, Golius, De Dieu, Erpenius en anderen tot voor- gangers; Tnaar in deze was in ons vaderland niet een, die haar den ‘weg bereidde. Alleen Scaliger zou ethiopisch verstaan hebben, doch er was toen reeds geen spoor meer van overig. Johannes Potken was de eerste, die in Huropa de ethiopische letterkunde beoefende en in 1513 te Rome een ethiopisch psalmboek uitgaf, slechts van een syllabarium voorzien. Marianus Victorius voegde in 1548 bij zijne wit- gaat van het ethiopisch Nieuw Testament (te Rome) eene spraakkunst, die een aaneenschakeling is van onzin en dwaas- heid. Omstreeks honderd jaren later (1638) gaf Jac. Wem- mers van Antwerpen het cerst een dragelijk maar toch nog zeer onvolkomen ethiopisch lexicon en in 1647 handelde Joh. Em. Gerhard, hoogleeraar in de godgeleerdheid te Jena In zijn Harmonia linguarum orientalium ook, doch zeer oppervlakig, over het ethiopisch. Job Laudolf, de eigenlijke erondlegger der ethiopische letterkunde, gaf de eerste gebrekkige uitgaaf van zijn woordenboek en spraakkunst eerst in 1661 in het licht; doch reeds in 1647 had hij bij Anna Maria van Schurman, van wier oostersche studién in het algemeen en bepaaldelijk van wier beoefening der ethiopische literatur hij met groten lof had hooren gewagen, bezocht, en het gemelde ont-werp eener ethiopische spraakkunst, keurig door haar zelve geschreven en in twee deelen (de lectione — de nomine et verbo) verdeeld, gezien en er zich over verwend. Groot was het genoegen dat Ludolf in haar gezelschap smaakte, en niet minder zijne verbazing over hare diepe en veelomvattende geleerdheid. Ook zij had achting voor den Oosterling, verpleegde hem met zusterlijke liefde en teederheid, toen hij te Utrecht in een zware ziekte stortte en gaf hem bij zijn vertrek hare beeldtenis. Haar ethiopisch handschrift kwam in handen van den genoem- den Mayer, die ook andere geschriften in die taal van haar bezat. Waarschijnlijk zijn zij met andere, waarvan zij in een brief aan Constantijn Huygens melding maakte, ver- loren. Hr worden slechts nog eenige schoonschriften in die taal van hare hand in de portefeuilles der kunstverzamelaars bewaard. Dat zij al die talen, en zoo wij sommigen gelo- ven mogen, nog anderen, b. v. het coptisch, verstaan heeft, welker kennis verscheidene menschenlevens vordert, grenst zeggen wij met velen, aan het wonderbare, en ten minste verdient zij, die in achtienjarigen leeftijd er zooveel kennis van had, dat geheel Europa er van gewa agde, eene vvrouwelijke Mithridates” genoemd te worden. “Salmaes en Heins werp weg den veder, “Zit op der kinderen schoolbank neder “ “En leer van haar taalkundigheid.” “Wie Schurman noemt, noemt in dit woord, “Al wat geleerdheid is in elke stad, elk oord, “Er is geen taal ter wereld oyt geweest.” —S 900 DERDE HOOFDSTUK. ANNA MARIA VAN SCHURMAN, BEOEFENARES DER DICHTKUNST. Anna Maria van Schurman leefde in de gulden eeuw der kunsten en wetenschappen, de eeuw van Maurits en Frederik Hendrik. Het vaderland van Virgilius en Horatius was het erst uit den langen middelweisen schap ontwaakt, had de kluisters der barbaarschheid afgeworpen en zag op zijnen klassieken bodem de nieuwe beschaving met den meesten glans te voorschijn treden. De schriften der Grieken en Romeinen werden uit hunne donkere schuilhoeken te voor-schijn gebragt en ontdaan van het stof der eeuwen; de liefde en geestdrift voor de oude letterkunde was opgewekt; en niet slechts vond zij ijverige beoefenaars, maar ook gelukkige navolgers, Er ontstond eene school van dichters en prozessschrijvers; wier leerlingen en geschriften zich welhaast overgeheel Europa verspreiden, ook daar het licht der beschaving deden opgaan en mannen vormden, die een nieuwen luister bij den reeds verworvenen van hun vaderland voegden. Nach dem vaderlandschen onsterfelijk kunnen maken, en daaronder dien van Erasmus! Toen Anna Maria geboren werd bloeiden hier dichters, wie geest gerijpt was in de scholen der beroemdste geleerden van Frankrijk en Italié; wieder verden Scaliger, Dousa, Baudius met Sannazar, Vida, Fracastor om den palm in de latijnsche poëzij, en toen zij, nog een kind, de gevoelens harer ziel en de gewaarwordingen van haar hart in zinnelijke beelden begon te hullen, bekleedden Grotius, Heinsius en Barlaeus den eersten rang onder de dichters van Huropa. De verzen harer präle jeugd zijn evenmin als hare ichterische, arabische, het nageslacht overgebragt. Dat zij in de oostersche talen welluidende zangen heeft verwandt en een als Olympia Morata haar gemis den gedachten bevestigt, wordt door hare tijdgenooten bevestigt en de lof, door bevegden er aan gegeven, doch ons haar gemis des te dieper betreuren. Doch zij drukte ook hare gevoelens en gedachten in krachtvolle verzen en mannelijke versmaat in de taal van Latium uit; verzen, die onze overtuiging bevestigen, hoezeer zij in den echten geest der Ouden was ichter, en deze zijn niet alle verloren gegaan. Reeds als veertienjarig meisje zond zij Jacob Cats, den großen hollandschen volksdichter, de volgende regels tenant wordt op eenen aan haar geschreven brief: Ut egnum resides perhibent intendere voces, Cum Zephyri albentes attigit aura sinus; Utque avis innumeros modulatur gutture cantus, Mirans laeta novum solis in orbe jubar; AL Sic tua torpentem laxavit Epistola venam, Pectus ubi afflavit suada diserta meum. Ast nimis hine justas subeunt mea carmina leges, Dum sponte in numeros non remoranda ruunt. Jam feror icariis ignota per aethera pennis, Fidere non tutus viribus ausa meis. Mox pavidi devexa subit Phaethontis imago Tentans praecipiti carminis ire via: At meritos virtute tuos mea tangat honores Pagina, sit laudis pars quotacunque tuae. Quis, licet ingentis succumbam pondere molis Obruta, non votis annuat ergo meis? Hic mecum reliquas sistens Hollandia curas, Gestit et applausus ingeminasse tibi: Qualiter exceptus communi Tullius ore, Cum streperet toto mota corona foro. Quidni hoc ingenium, mores, facundia suadent, Et fortuna notas reddet ubique pares. Hic igitur patrio vel solum gratulorum orbi, Dum sibi vult plus quam consuluisse tibi; Nam si tanta premant divinos munera cantus, Quid, damna ut reparet, culmen honoris habet? Si tot delicias perimant sanctosque furores, Pectora quo vatum fonte scatere solent; Nonne, hic vel gemino tibi munere gratuler aucto, Quod vis ingenii par sit utrumque tui. O donata tuis felicibus otia amicis, Quae patriae curis, nec sine laude, vacant. Hine mecum Batavae veneratur numina Musae Virgineus studiis aquior ille chorus. Hinc, cui nota venus, vel amoeni gratia dicti, Catziadae tantum fas putat ore loqui. Hinc progressa velut modulis exterrita raucis Musa, fatigato languit in ore sonus, Vixque repercussis superat vox ultima chordis: O Patria et Musis vir venerande, vale! Ken onzer tegenwoordige dichters vertolkte deze regels dus: Gelijk de zwaan het lied haars afscheids queelt Terwijl het West haar blanke pluimen kust, Of als de leeuwrik, die de morgenstraal Volvrolijk groet met org’lend zanggeluid, Wanneer de zon heur glorieloop aanvaard. Zoo heeft de honigste taal uws briefs, Welachtbre Vriend, mijn stramme borst ontgloeid, Mijn traag’ opwellende ader weer doen vloeien. Maar ach! in wetteloozen loop ontstroomt Aan ’t bruisend hart mijn onbedwongen lied: ’k Zweef als Icaar in ongekende spheer, Terwijl mijn —— vlucht mij telkens ’t beeld Voor de oogen roept van schuchtren Phaéton. Toch will mijn pen uw wélverkregen roem Verhefen in mijn zang, hoe flaauw van toon, Wie. billijkt niet mijn pogen, schoon de last, De zware last, mijn teere schouders drukt? Want, ja! geheel het Vaderland met mij, Heel Holland, juicht uw maatgezangen toe, En zal ook daarvoor U zijn dank betalen, Wanneer ge, als eenmaal Marcus Tullius, Van *t jub’lend volk, op ’t marktplein zaamvergaird, De hulde en ’t davrend lofgedreun ontvangt! Uw eedle geest, uw welbespraakte mond En ylug vernuft zijn zulk een hulde waard, Op staats- en letterheld U toegezwaaid! — Geluk, mijn Vaderland, met uwen Staats- En letterheld; maar vorder van zijn geest Geen zwaarder dienst in ’t zorgvol staatsbeleid, Dan hem de wenk der Zanggodes vergunt! Wat geeft toch de eer en ’t aanzien, aan den rang Verknocht, dat ooit vergoeden zou ’t gemis Aan tijdgenoot en nageslacht beschoren,.: Wanneer de staatszorg Me met haar loggen boe De vrije vlucht ent streelend zielsgeneugt Der dichterborst in enge banden sloot? Schoon ’k nogtans aan den Man mijn eerbetoon Verschuldigd waar, die dubb’le palmen won, In de eene en de andre loopbaan welverdiend. Geef dan uw vrienden van den kostbren tijd Dien *t Vaderland niet vordert, meé hun deel. Ook dat verdient den lof van ’t Vaderland; Den dank vooral van Hollands maagdenrei, Die iterad en eerbied voor haar dichter kweekt; Van elk die weet, dat al wat goed, en schoon En edel klinkt, het erfdeel is van Cats! — Maar neen! ’k sta af. De Zanggodes vergunt Mij ’t voorttreén niet op de ongewone baan. Mijn schorre stem blijft steken in de keel, En laat mijn snaartuig enkel dezen klank En weerklank toe: Wees, Vriend van ’t Vaderland En aller Zanggodinnen, wees gegroet 4)! Dit gedicht werd spoedig door andere gevolgd, die de aandacht der geleerden op de jeugdige dichteres deden ves- tigen, en nog had zij haar dertigste jaar niet bereikt, toen men haar reeds de Sappho harer eeuw noemde, haar met eene Laurentia Strozza, Olympia Morata, Lucretia Marcella vergeleek, haar verre boven Anna Suys, Anna van Palant en Anna van Utenhoven stelde. Huygens, Bodecheer Banningh, Heinsius, Barlaeus, Hofferus, Kinschot, Boy, dongen naar hare vriendschap; uit alle beschaafde landen van Europa ruischten haar lofliederen tegen, terwijl de geleerden in hunne schriften hare uitstekende gaven vereeuwigden. Het zou mij niet moeijelijk zijn eene reeks van beroemde man- nen te noemen, die gedurende twee eceuwen met hooge ingenomenheid van hare latijnsche poézij spraken, doch wij vinden in de hier volg ende oérdélément van Balsac die van al de overigen weder. Il faut avouer que Mademoiselle de Schurman est une merveilleuse fille et que ses vers ne sont pas les moindres de ses merveilles. Je ne pense pas que cette Sulpitia, que Martial a si hautement louée en fist de plus latins. Mais qu'il y a de pudeur et honnesté parmy les graces et les beautez de ses vers! Que la vertu de son amé se mesle agréablement dans les productions de son ésprit. Nog in deze ceuw greep een grijze bard naar de Her, en bezong in vioeijende verzen hare heerschappij over de taal van Latium, waarin zij zulke welluidende en krachtige verzen maakte; ja zelfs in onze dagen handhaaft zij den roem haar door haar tijdgenooten gegeven. In verschil-lende versmaat bezong zij de daden der helden, den roem der geleerden, of betreurde zij den dood harer vrienden en der groote mannen, die zij gekend had. Nu eens waren de profeten, apostelen en de martelaren, dan de groote zangers van vroegere dagen, of hare tijdgenooten Heinsius, Barlaeus, Beverwyck, Huygens, Voet, Rivet, Staackmans, Smith, Spanheim, Buchelius, Schotanus, de voorwerpen van haar lied. Nu wijdde zij hare zangen aan de Jars Gournay, Dorothea Moor, mademoiselle du Moulin, dan aan de prinses van Boheme, Henriette van Frankrijk, gemalin van Karel I, koning van Engeland, aan Anna van Oostenrijk, gemalin van Lode-wijk XII, zelfs Christina van Zweden en den kardinaal De Richelieu bragt zij in dichtmaat hare hulde toe. Deze gedichten zijn deels in hare Opuse Una bewahrt, deels in handschrift in openbare of bijzondere verzamelingen voorhanden, deels met hare oostersche en grieksche gedichten verloren gegen. Eene enkele proeve mogen wij den lezer niet onthouden. OP HET OVERLIJDEN VAN JOHANNES POLYANDER A KERCKHOVEN. Fortunate senex, quondam dum vita manebat Quae sors non votis risit amica tuis? Quis“plures meritis dignos jactabit honores, Contulit in mystas quos toga sacra suos? Quis“plures meritis dignos aulam Principis officiis conciliasse sibi? Attamen his unum deerat, quod longa senectus, Et gravis in terris cura negare solet: Scilicet hic quaerens sibi semper in orbe quietem, Posset ut a placida morte quiete frui., Dixeris hine etiam merito post fata beatum, Omnia quae petiit si Polyander habet. Ut quondam felix memorabile nomen Achillis, Hjus Maeonide facta canente, fuit: Sic te felicem, memori Spanhemius aevo Dum cineres docto consecrat ore tuos. Dat is: Gelukkig grijsaard! wie heeft immer in zijn leven Met rijker zegen zich op aarde zien omgeven? Wie zag met grooter eer de vlijt en trouw beloond, Door hem als Priester in Gods heiligdom betoond? Wie zag eens Konings gunst met onverdeelder stralen, Ten prijs der deugd, op ’t hoofd van zijn leeftijd klom, Verwierf hij niet een heil, zoo schaarsch in d’ouderdom? Zag hij zijn leven, zacht en stil daar heen gevloten, Niet met een zachten dood genadiglijk besloten? Wel roemt men dan ’t geluk van hem, die tot aan *t end, Als Polyander, niets dan zegen heeft gekend. Ja meer nog! werd de naam van Peleus zoon onsterflijk, En door Homerus lied vereeuwigd, onverderflijk, Zoo volgt ook U de roem door aller eeuwen tal, Als straks Spanishus uvvaart vieren zal. LOFDICHT OF DE BESTRUDA DER MARIA-DIENSY DOOR RIVET. Omnia sacrilegus tandem pervaserat error, Et jam Roma potens terram miscebat Olympi: Nec quaenam facies venerandae Virginis esset Dignosci poterat: vultusque erat unus utrique Et matri et soboli, similisque per omnia cultus. Viderat haec ardens animis Rivetus, et una Detrahit has larvas, propriisque coloribus ornat Virgineam frontem, primo de fonte petitis. Quin male conficti subvertit numinis aras, Et meritos (quales genuina modestia suadet) Restituit mundo magnae genetricis honores. Hie si forte placet, nitidis depicta tabellis Simplicitas, autor toto celebrabitur orbe. Dat is: Sints lang had over de aard, met nevelen omtogen, Een zetel zich gevest van duisternis en logen; En Rome’s Paus beveelt, afgodisch eerbetoon Der Hemelkoningin te wijden. Ach, de Zoon, Gods eeuwge troongenoot, wordt hooger niet gehuldigd Dan zij, die alles aan dien Heiland was verschuldigd! Dat zag met zielesmert de gloeiende Rivet. Hj grijpt de veder: toont, met wat onzaalge smet Haar Inistérvolle naam onteerd is. Rein en edel Drukt hij een zuivre krans van glorie op haar schedel, Maar werpt het altaar om, aan schepseldienst gewijd. Zoo werd haar nedrig hart, dat meer niet wenscht, verblijd; Zoo leert de wereld haar op beter wijs vereeren. Gij, die de waarheid kent van ’t vlekloos Woord des Heeren, Aanschouwt den rechten eisch Zijns heiligen gebods, En brengt uw hulde en dank den trouwen dienstknecht Gods. ‘Allengskens begon in de eerste helft der XVI eeuw de fransche taal en letterkunde de latijnsche te verdringen, verdwenen de classici en met hen de spaansche en ites liaansche romans, om plaats te maken voor die van Scuderi, de Astrea van d’Urfé, de Cleopatra, Cassan- der, Pharamond, even langdradige als gekunstelde voort- brengsels der pen van Calprenéde, de liefdesgevallen van Lysander en Calliste, Aristander en Cleonice, de Flavie en Minerva van Vital d’Audiguier; werden de gedichten van Scarron, Voiture, Quinault, Motin, May- nard, vooral die van Catharine des Roches en van Marie de Jars Gournay de levelingslectuur der hoogere standen. Het werd smaak in den trant der laatste son- netten, balladen; epigrammen, madrigalen en chansons te dichten, waarin de regelen der ars poética streng werden gehandhaafd; maar waarin de eerste regel van alle, dich- terlijk gevoel, werd gemist. Getuigen die menigte bundels, waarin zij tusschen hollandsche verzen zijn verscholen, die jufferboekjes, waarin de jongman en jonkvrouw hunne gevoelens en wenschen uitstortten, om ze straks door de statige vertrekken te hooren weérgalmen, »die verwondert waren van zoo vreemde woorden en vreemde melodijen, luttel met hunne stemmige achtbaarheid strookende.” Die dichtwoede greep niet slechts den pronker en modejonker, *) Mr. H. J. Koenen. 49 Maar ook de schooner kunne aan, en werd niet weinig gevoed door den uitbundigen lof, de dikke wierookwolken, die haar van alle zijden werden toegezwaaid. Men vergeleek ze bij de uitstekendste vrouwen van vooral bij de toen beroemde, lang vergetene, maar onlangs door Paul de Musset weder in het leven geroepene de Jars Gournay. Wordt deze thans op het fransche too- neel, naar aanleiding der naive vertelling (les trois Rancans) van Boisrobert, Menage, Tallemant des Reaux en Sorel, aan den spot van het publiek prijs gegeven; toen was zij, de angenomene dochter van den grooten Montaigne, het sieraad van Rambouillet, de roem van Frankrijk. Haar Promenoir de M. de Montaigne, Bouquet de Pinde, Ombre, Advis, werden voor onnavolgbare meesterstukken van dichterlijke welsprekendheid en bevalligheid geacht, herlezen en nagevolgd. Tot hare vereerders behoorden niet slechts S. Francois de Sales, Balsac, de kardinal En Duperron, Bentivoglio en De Richelieu; de bisschop Godeau, Dupuy, Mainard, Angot, Rousard; maar k Lipsius, Gronovius, Beverwijck, Heinsius en Baudius, die haar de fransche sireen, de tiende Muse noemde, die — hij aanbad, zonder haar te kennen, zonder haar immer aan schouwd te hebben”; maar vooral vereerde haar Anna Maria van Schurman, die door de dichters reeds in hare jeugd bij baar vergeleken werd. Zij stemde ter harer eere de snaren, schreef haar brieven, had haren lof, gelijk Gournay den haren steeds op de lippen en hoopte, dat zij haren naam onsterfelijk zou maken. Or la lettre” (schreef zij aan de toen bijna 80ja-rige vrouw) / que vous m’avez fait ’honneur de m’escrire nous monstre assez, que vous m’avez fait ’honneur de m’escrire nous monstre assez, que vous ne m’eussiez donné esperance que mon nom se ver de chose de me remercier de ce qui vous est legitimement due, si vous ne m’eussiez donné esperance que mon nom se verde. ra un jour consacré à limmortalité par la faveur de vostre Muse. SUR LA BIEN VENUE ET LA DEMEURE DE LA TRES NOBLE ET VERTUEUSE DAME, MADAME UTRICIA OLE DITE SWAEN, A UTRECHT, AU MOIS DE NOVEMBRE LAN CIC IC XLVII. Nymphe de qui le chant, digne du cheur des Anges, Nous ravit dans le ciel, diray-je tes louanges? Non, je diray plustôt, bel Astre de la Cour, Le bon-heur de ce lieu, ou tu fais ton sejour. Car pour chanter ton los, ton luth, ta voix, ta grace, Tl faudroit V’emprunter, et te suivre à la trace. Tes penseumes animez d’un divin mouvement, Ont pouvoir de fleschir un coeur de diamant: Tantôt leur doux accens nous font fondre des larmes, Tantôt perdre l’esprit aux plaisirs de leurs charmes. Ce que l’antiquité a forgé (comme on croit) Pour se faire admirer, se monstre icy au doit: La lyre d’Amphion, la musique d’Orphée Ne sont plus fictions d’une fantasque idée; C’est icy le Phoenix, l’unique Cigne *) noir, Le rossignol d’hiver, qui chez nous se fait voir. Diray-je que tu es une Nymp He hollandise, Regardant ton barceau? On que tu es angloise? Puisque sous ce climat jadis les doctes soeurs Y’ont nourri d’Helicon des plus douces liqueurs. Non, ce n’est pas assez; et l’Espagne, et la France, Kt l’Italie y veut avoir la preference: 1) Swaen. 52 Car tu en tiens les airs, les charmes, les accors, Pour ravir l’ame aux vifs, et pour la rendre aux mors. Bref, tu as effleuré toute la gentillesse, Qu’a venvi tout le monde et admire et caresse. Bien venue & Utrecht, qui t’a donné son nom, Et c’est toy qui luy rends un plus fameux renom. Of er tusschen Utricia en Anna Maria te Utrecht, vriendschap werd aangeknoopt, is te betwijfelen. De eerste toch sloot zich aan den krmg van Hoft, bezocht den drossaard te Muiden, nam deel aan al de verstrooijingen en vermaken in het gastvrije slot en deed met Tesselschade, Susanne van Baerle, mevrouw Terlong, Maria Pelt, de grijze wanden van hare liefelijke stem weergalmen en ver- hoogde er het genoegen door hare tegenwoordigheid. Anna Maria daarentegen, bevresd dat de genoegens der zamen- leving hare gedachten van de emstige vragen der gods- dienst mogten afleiden, verwijderde zich, naarmate de behoeften van hare ziel meer gebiedend voldoening eischten, uit de wereld en zocht de eenzaamheid. Later vertrok Utricia met haren man naar Hamburg, waar hij tot resident van den koning van Engeland was benoemd. Doch keeren wij tot onze dichteres terug en geven wij nog eene proeve van haar dichterlijk talent. Toen de Utrecht- sche hoogeschool in 1636 zou worden mgewijd, was het een sombere en donkere morgen. Kensklaps echter, toen de plegtige optogt zu ich in bewegte, drongen vrien-delijke zonnestralen door de wolken en wierpen en stroom van licht over de feestvierende schare. Dit treffende oogenblik sind Anna Maria in de volgende regels: Quelle mine de dueil, quelle triste parure A Wun voile ombrageux obscurcy la nature, Et au jour du triomphe esloigné de nos yeux La beauté des beautez, la lumière des cieux? Ta tout le monde attend que l’aurore regarde Les voeux de l’univers d’une oeillade mignarde, Et que le ciel, fermant la porte au desplaisir Se montre favorable à son juste desir. Et toutes-fois d’abord la tristesse importune Trouble par ses humeurs j’allegresse commune. N’est-ce pas, que nature eclipsant à nos yeux, Travaille pour l’effect d’un coup miraculeux? Or cependant Pallas dans sa cour magnifique Orne son appareil, et ses charmes applique Pour faire son entrée, et par un train royal, Eriger dans ce lieu son siège triomphal. Mais au point qu’elle sort du palais de justice, Voicy comme Phoebus, 4 ses desseins propice, Escarte ces amas, rompt ce rideau flottant, Et va dessus le front de sa pompe esclattant. Tl nous veut tesmoigner qu’il ne luit que pour elle, Et pour autoriser une action si belle, Voire pour presider à la solemnité D’un siècle d’or naissant à la posterité. Presage merveilleux et tres-heureux augure! Sur que le ciel nous fait prendre ceste ouverture, Que vous avez nous besoin d’aucun autre interpréte, Puisque mesme Apollon ainsi nous j’interpréte? Zoo gelukkig als wij waren, ten minstère enige bewijzen te ondekken van hare ervarenheid om Hare denken kein in fransche dichtmaat weder te gewogen, so werden wir te gewogen, oder werden wir te gedichten, engel-sche, italiaansche en spaansche verzen op te sporen, en toch zij moet de gedichten haar te gedichten haar te gedichten, uit alle oder van Europa in diezelfde taal waarin zij geschreven waren, heben beantwoord. Anna Maria van Schurman leefde in een tijdvak, waarin niet alleen de latijnsche maar ook de nederlandsche poézij in oms vaderland een’ hoogen trap van bloei had bereikt. Voerden Grotius, Heinsius en Barlaeus de rij van latijn-schen zangers aan; Vondel, Hooft en Cats stonden aan heofd der nederduitsche. Had de latijnsche muse van Anna Maria zich in de school van Barlaeus gevormd, hare nederduitsche stelde zich Cats ten voorbeeld. Het waren dan ook vooral de bewonders en navolgers van den raspensionaris, die de laatste het meest toe-juichten. Haar dichtgeest was geen’ bruischenden stroom gelegen, die door  bon-digheid en zeggingskracht. Van de gedichten harer jeugd zijn slechts brokstukken over, hier en daar in sommige geschriften gevlochten of aangehaald; die van lateren leeftijd heeft zij, op enkelen na, die voor de werken harer tijdgenooten gedrukt waren, zelve vernietigd; uit haren onderdom bezitten wij er nog drie. Achter de tweede uitgaaf van den bundel der door haar uit het fransch vertaalde Heylige Gesangen (Amst. 1683), die de Labadisten te Wiewerd bij hunne godsdienstoefenningen gebruikten, vindt men hare Bedenchingen over de toekomste van Christi Koningryck. Dus heft zij dit gedicht aan: Heer Jezus, groote God, Gods eenig soon geboren, Die met een eeuwig Zijn all’ eeuwe quaemt te voren, Gy zijt des menschen Soon geworden in de tijt; Soo dat in een Persoon, gy God en Mensche zijt. Gy woudt u hier een ryk van menschen toebereyden, En van u hemelsch ryk de heerlickheyt verbreyden. Niet datter yets ontbrack aan uw volk gaen deylen vele kroonen, Want Gy, de hoogste God, hadt d’alderhoogsten throon: Maer gy woudt aen uw volk gaen deylen vele kroonen, En ’t wederspannigh volk uw oppermacht betoonen. Want dat is Godes eer, te toonen wat Hy is, En hoe Hy schept het licht, en.ook de duysternis. Gy woudet in dit licht uw eygenschappen stellen, En met uw strenge recht, barmhertigheyt versellen; Son dat uw groote Naem in bey verheerlickt wert, En in uw groote toorn, en uw menschlievent hert. Gy quaemt dan, groote God, van ’shemels throon beneden, En hadt U hier bewolkt met menschelicke leden. Gy hebt den weg gebaent door eygen sweet en bloet, Dat aen uw eigen volk den Hemel open doet. Want gy hebt door uw Doot de vrees en doot verswolgen, Opdat wie U bemint, U willig soude volgen. En is den ingang naeuw, het einde kroont he Werk, En kroonen zijn de prijs van ’t voorgesteken merk. Op een andere plaats wekt zij den christen op, om Christus te volgen in heiligheid, en bij den strijd, dien zulks kost, wijst zij op het geluk, dat daarvan het loon is: Een christen wil de kroon van Pharoos rijk verliesen, En voor des werelts prael de smaetheyt Christi kiesen. Hy weet dat dese kroon is binnen suyver gout, Die ’t ware goet en eer vast ingevlochten houdt. En als sich voor het oog maer scherpe doornen toonen, Siet hy die door ’t geloof, verknocht met schoonder kroonen, Die ’t samen opgerecht, zijn ’t christen-volks-bannier, En als de wolkenzuyl en als de zuyl van vier. De kroon van heyligheits, die past og alle tijden, Het zy een christen mint, het zy hy blijft in ’t strijden; Een kostelijk cieraet voor Godes heylig huys, Het zy het heerlick staet, of ligt in puyn en gruys. De kroon van heerlikheyt, die past maer op twee staten, Als hier een christen wint, of ’t aerdrijk heeft verlaten. *t Zy dat hy wint alleen, of met geheel de kerk; Want heerlickheyt bekroont een yder heylig werk: Ja heerlickheyt verselt oock heyligheyt beneden, En Godes zegen volgt op christelyke zeden. Soo word de doorne-kroon somtyds hier afgeleyt. Als ’t licht van sheyligheyt sich door de kerke spreyt, Meest na een swarte buy, als Jezus komt te troosten, En toont hoe dat Hy is den Opgang uyt den oosten, Dan word als in een zee, van christenen vergaert, Als in soo meenig drup, syn heerlick beelt gebaert. Dan word syn heerlick ryk ten hemel toe verheven, Als in het christen-volk niet blinkt dan Christi leven; Als in het christen-volk niet blinkt dan Christi leven; Als Yder ziel gelyckt een helder spiegel-glas, En yder christen schijnt of hy een Christus was. Kindelijk beschouwt zij in dichterlijke verrukking, in beiden meestal aan den Bijbel ontleend, den heerlijken toestand, waarin de christelijke maatschappij op aarde een-  hoofden praten? En worden niet verwacht de lang voorseyde dagen, Als van de slaverny het schepsel wort ontslagen, Das van de slaverny het schwachts wort ontslagen, Das van de sich christenen verkennen verkennen? En van  morgen sonder wolk, die voortgaet tot den dag, Waervan men nimmermeer een droeven avont sag? Sal God niet syne stadt gelyk een bruyt vertoonen? Ken hemel end’ een aerd, daer in het recht sal woonen? Een Tabernakel Gods, waer in Hy nederdaelt, En in gemeynsaemheyt met nieuwe gunste straelt? Den eersten Adam ging door sond’ het al verouwen, Den Tweden moet het al door syne kracht herbouwen. Tang na haar overlijden (Gron. 1732) gaf de Groningsche boekdrukker Jacobus Sipkes, eenen kleinen bundel in het licht, met twee uitvoerige gedichten van hare hand, Untbreiding over de drie eerste Capittels van Genesis, beneffens een Vertoog van het Geestelijk huwelijk van Christus met de Gelovigen. In het eerste bezingt zij de scheping van 't heelal, en stelt den Almagtige aldus tegen over den zwakken sterveling: Hier is alleen de Heer, een enig, eenwig God, Wiens wysheid, goedheid, magt van niemand word bespot, Geheel geregt en goed en heilig in zyn wezen, Wie met Hem pleiten wil, die is alree verwezen. Geen God is Hem gelyk! Die met een woord gebied, En alles word uit niet, of alles word een niet. Een pottebakker formt, alleen na zyn begeren, Een vat uit Godes leem, ter oneer of ter eren, En hier sal stof en asch zyn Schepper vragen af, Waerom Hy aen zyn leem, geen beter form en gaf? Een sprinkhaen met een spronk, zal Godes magt afmeten, Die boven d’aardsche kloot, is op den troon gezeten, Die 't menschelyk geslagt met al zyn grootsheid schat Een druppel, die daar hangd aan enig watervat, Een stofken, ja een niet, in ’s Hemels waag gewogen, Dat om zyn ongewigt, noit weegschael heeft bewogen? ’t Is dwazer of een niet, den grootsten held bestre E, Die duizend al gelyk verplettert met een trée. Gods Geest blaast in het stof, en zelf de vorsten sterven, Hyan kan na zynen wil, behouden en verderven. All ere koomt Hem toe, van onbepaalde magt, En alles is als niet, by dezen Heer geagt. Wie kan den diepen grond van zyn verstand doorgronden? Wie heeft het hoogste punt van Godes regt gevonden? *t Is met bie woord gezeid, daar is geen God als Hy! Al wat verheven is, zwygd voor zyn heerschappy! Den Hemel, d’aerd en hel moet voor zyn schepter beven. Wie zal, Hem geven rass? Wie heeft, Hem eerst gegeven? Want alles is uit, Hem, door Hem, ook tot-Hem, Dat is de stemme Gods en 't is des schepsels stem. Al wou de groote God, de menschen al verdoemen, Nog bleef’et haren pligt, des Registers regt te roemen. De duivel had geen hel, waar hy niet overtuigd, Hoe schuldig dat hy leid, die onder God niet buigd. Voor my, ik kies de zy van dezen Heer der Heren, Ik wensch geen hooger eer dan Hem te mogen eren! Zyn oordeel gaat zeer diep, zyn raad die zal bestaan, Wat ik niet pylen kan, dat wil ik bidden aan. Hy woond in ’t Heiligdom, zyn daden zyn ons wetten. Na den vloek, door God over Satan uitgesproken, en zijne belofte aan Eva vermeld te hebben, vervolgt zij dus: Ziet hier het groote woord, dat komt uit Godes mond, Dat tusschen God en mensch beloof het nieuw Verbond! Hier straald een wonder ligt uit Gods genaden tro Des duvels hoogste straf, wordt ’s menschen hoogste kroon; De satan word verheven, de mensche word verheven, Om in de gunste Gods, nu zonder eind te. leven, Door ‘t wonderlyk verbond, gevestigd in de dood Van deses menschen Soon, de Soon van Godes schoot. Geen grooter liefdewerk kon Godes gunst beramen, Waarin als in een punt Gods deugden komen t’ zamen. Na de verbanning wit het zalige Eden verhaald te hebben, zingt zij: Ziet daar de weg betuind: of hij moet eeuwig sterven, Of door een nieuwe weg Gods gunste weer verwerven. Daar blyft een groote kloov’ bevestigd tusschen God En tusschen yeder mensch, die wijkt van Gods gebod. God is een heylig God, Hij kan Hem niet verzaken, Zijn regt moet zijn voldan, wil iemand tot Hem naken, Een heilig blinkend kleed, moet cieren zyne ziel Gelyk den eersten glans, waarin hy God beviel. Maar hoe dog zou den mensch, zyn eerste schuld betalen, Die al wat dat hy heeft moet van den schuld-heer halen? En nu hy niet en heeft en alles heeft van doen, En schuld op schulden hoopt, hoe zou hy God voldoen? Waar is het witte kleed van al die schone deugden, Die cierden d’ eerste mensch en ’t hemels heir verheugden? Hoe zal hij gaan tot God, die na beneden held, En ’s werelds eer en gunst, voor God en hemel steld? Wel is er enig ligt in ’smenschen ziel gebleven, Maar ’t wyst hem aan zyn schuld, en wyst hem af het leven Het staat als in de plaats van wet, van regter, schout, Zoo dat het in den mensch ’t gerigte Godes houd. Helaas! dat kan alleen den menschen al verdoemen, En dringen tegen dank de regten Gods te roemen; Want *t is het Hoogste regt, dat God den mensch verlaat, Die niet en rust in God, en Godes wetten haat. Hoe kon de boze mensch, zyn herte meer verleiden, Als dat hy poogd zyn ziel van zynen God te scheiden? Het schepzel word een hel, en duivel in der daad, Wanneer het wykt van God en op zyn zelven staat: En hoe zou dog den mensch, zyn dwaasheid meer verbreiden, Dan dat hy heiligheid en heerlykheid wou scheiden? Die *t schynzel scheid van *t ligt, hou ik dat minder feild, Dan ‘een die zaligheid en heiligheid verdeild. 