Binnen en buiten
Henrik Witte
Opmerkelijk is nog dat die stam (men noemt hetronk, ter onderscheiding van dien der andere boomen) dikwijls met een dikke korst van luchtwortels overtrokken is. Die ontstaan vlak on der de loof kroon; naarmate dus de tronk in lengte toeneemt, naar die mate vormen er zich aan den top nieuwe wortels, die steeds over en tusschen de anderen hun weg naar beneden zoeken, en gretig de vochtigheid opfiorpen, waar van de lucht steeds in de streken waar ze groeien bezwangerd is. Dit verschijnsel neemt men bij vele boomachtige Yarens waar, en deze verkrijgen daardoor vaak een gedrochtelijk, zwaar en somber aanzien, 't welk sterk kontrasteert met het luchtige, zwevende, lichte en opwekkende karakter van de zeer bevallige loof kroon, en den tronk veel dikker doet schijnen dan hij in werkelijkheid is. Uitzondering hierop maakt de Todea harhara van Australie, die een zeer onregelmatig verdeelden, dikken, knoestigen tronk heeft, wäe in vorm veel op een hanekam in' 100 DE TRONK DER VARGANS. Weder andere ontwikkelen geei of slechts zeer wei- nige ea korte Inchtwurtels uit dea tronk, zoodat deze even taal is sis die van andere boomea. Zulke tronken heben den mede steeds een zeer karakteristiek aan-zien, omdat ze, hoe oud ze ook wor-den, de daidelijke litteekens blijven de vroegere aanhechting, der lang verdwenen, dikke bladstelen, evenals dit b. v. in 't najaar duidelijk te zien is aan de twijgen onzer boo-raen. Daaraan zijn dan ook de Varen-tronken, die uit de diepten der aarde worden opgedolven, zeer duidelijk als 'v ^\ V^^ zoodanig te herkennen, en die littee-j^nlj_ kens levereu in dit geval bet zefcere bewijs, dat vele van die, welke vroeger in overvloed aanwezig zijn geweest, thans niet meerop de aarde worden aangetroffen; immer die litteekens zijn in sommige gevallen z6(J karakteristiek, dat het onmo-gelijk is, zicb daarin te vergissen. Ik merkte daareven op dat de tronken der Varens van de stammen der andere boomen ook inwendig zeer verschillen. Derwijl toch deze laatate steeds uit een vaste houtmasaa zijn aamengestdd. Daardoor ontstaande, dat zich cm de houtlaag in het jaar gevormd, steeds in 't daaraaavolgende jaar een nieuwe afzet, zoodat ze jaarlijks dikker worden, bestaan de Yarentronken inwendig hoofdzakelijk uit een weeke, vleeschacbtige massa, die door een stevigen, hoeweldnnnen.houtkoker omgeven is. Ze worden niet dikker, maar groeien all^n £an hun top en nemen dus slechts in leogte toe, waar- van het natuurlijke gevolg is, dat vooral die, wdke geen lachtwortels voortbrengen, als ze betrekkelijk zeer hoog worden, een slant vooikomen verkrijgen, Zelfa _met zeer oude Balanlium- stammen is dit het geval, niettegenstaande die, door het aanhoudend toenemend aantal lachtwortels, schijn- baar Toorldurend iets dikker worden. Nu zou men licht zeggen dat zulke slanke stammen, die zoo'n breede , zware loof- kroon dragen, steeds gevaar loopen van door den wind afgebroken te wotden; immers men ziet dit niet zelden met onze boomen, als ze niet dik van stam zijn, ge- beuren , en die bestaan nog wel nit een soliede hontmassa. Werkelijk zou dan ook het aan den wind weerstand- biedend vermogen der boomachtige Varens zeer zwak zijn , als die houtring niet zoo verbazend hard en stevig was. Zoo ziet men dat ook hier weer in 't ^^ne opzicht vetgoed wordt wat in 't andere ontbreekt. Zelfs worden , volgens Seemann , op de Fidschi-eilan- den , de tronken van een boomachtige Taren ' door de inboorlingen voor den hnisbouw gebruikt, wijl ze niet alleen duurzaam zija, maar ook btj brand ge- spaard blijven. — Onder al datgene wat bij de Varens nog bijzoadere opmerking verdient. behoort ook de oervatie, d. i. de ' Aliophila Inaulata. 302 DE NERVATIE VAN HEX VARENLOOF. verdeeling door het blad van de nerven en aders, die, gelijk men weet, het skelet daarstellen. Vooral bij die soorten, welker loof onverdeeld en dun, somtijds zelfs vliesachtig dun is, komt dit sterk uit, en als men dit tegen 't licht ziet, loopt het ver- schil dier nerven en aderverdeeling met die van ge- wone bladeren zer in 't oog. Hoewel altijd schoon, ik zon haast zeggen kunstig, bereikt de sierlijkheid dier nervatie in de Varens haar toppunt. Ik heb er, die vaak bewon- dering, wat zeg ik, opgetogenheid wekten bij hen wie ik ze liet zien. Gewonlijk echter let men daar weinig op, Vooral voor de palaeontologen is die nervatie van veel belang, daar ze voor verschillende geslachten, dik- wijls zelfs voor verschillende soorten dezer familie kakteristiek is. De Varens toch worden wetenschappelijk onderscheiden en verdeeld hoofdzakelijk naar aanleiding van de wijze waarop de kiemhuisjes zich aan de achterzijde van 't loof voordoen. Die hoopjes of heuveltjes toch komen onder zeer verschillende voor; ook de dekvliesjes Vooral. Leveren veel verschil op. Bovendien treft men ze bij vele Varens op 't midden der bladvälkte an, bij andere aan den rand; somtijds hebben ze den vorm van lijntjes of streepjes, somtijds zijn die kiemhuisjes besloten in doosjes, die zich met twee klepjes openen, soms in bekertjes, terwijl ze bij vele Varens an een aantal loof bladeren ontbreken, maar daaren-tegen andere bladeren er geheel mede overdekt zijn. Die verschillende toestanden, zeg ik, leveren den kruidkundige goede karakters op voor de bepaling en de beschrijving der geslachten en soorten. Ze ontbreken echter steeds aan die fragmenten, welke uit de diepten worden opgegraven. Wat men nog van het loof der Varens van vroeger tijden vindt, zijn steeds afdruksels in den weleer zachten, langzamerhand steenhard geworden bodem. Die afdruksels zijn echter veelal zeer nauwkeurig en geven het loof of gedeelten daarvan tot in de kleinste bijzonderheden terug; maar, zoo er al indruksels van die sori (zoo heeten die hoopjes) geworden worden, dan zijn deze toch veelal te vonneloos em er de soorten naar te kunnen bepalen. Ddn echter echter geft de nervatie een goed hulpmiddel daartoe aan de hand, omdat, zooals ik reeds opmerkte, het karakter daarvan evenveel afwisseling oplevert en bij bepaalde soorten even standvastig is als dat der sori, — Hoe langer ik over deze merkwaardige planten keuvel, des te meer bijzonderheden dr ingen zich ter me- dedeeling aan mij op, zoodat ik waarlijk bijna niet weet hoe ik er door moet komen. Zeer opmerkelijk is bij vele kruidachtige Varens ook ddt karakter, 't welk men door het woord prolificatie aanduidt. Om een Nederlandsch woord te gebruiken zou men knnnen zeggen dat ze levendbarend zijn, ter on- derscheiding van die planten, welke alleen het vermenigvuldigen, Het verschijnen van jonge plantjes, nadat de sporen zich op den grond verder ontwikkeld hebben, enz. moet men, hoeveel verschil dit levensproces overigens ook met de gewone ontkieming van andere zaden oplevert, toch als daarmede in hoofdzaak overeenkomende be- schouwen. Levendbarende planten echter zijn zoodanige, die uit 104 PROLIFICATIE. Harmstam, takken of bladeren direct jonge, geworden plantjes doen ontständige, welke, na eenigen tijd aan de moe- derplant bevestigt te zijn gebleven, afvallen, en dan met hare reeds gevormde worttjes in den grond dringen, daarin vastgroeien en zelfstandig voortleven. Dit nu merkt men bij sommige Varens zeer menig- vuldig op, ja, de loof bladeren van enkele onzer ge- kweekte soorten zijn somwijlen z66 dicht met zulke jonge plantjes bezet, dat deze erdoor naar den grond bui- gen, wanneer die jonge individu's er wat lahg aan blij ven, en dus gaandeweg grooter en zwaarder worden ^ Rekent men nu daar nog bij, dat ook deze, zoo goed als alle andere Yarens, de eigenschap bezitten om zich sterk door middel van sporen voort te planten, dan kan men uagaan hoe rijk deze planten zijn aan middelen ter vermenigvuldiging. Inzonderheid de Asplenium viviparum levert, als ze, wat meestal het geval is, met jonge plantjes bezet is, een allerliefst gezicht op. Daar deze soort klein blijft, is ze voor e En terrarium zeer geschikt teachten. — Een andere, zeer eigenaardige bijzonderbeid van sommige Varensoorten, die men troawens ook wel bij enkele andere planten, hoewel zeer zeldzaam en nimmer in die mate, aantreft, is de afscheiding van een wit of geel gekleurd poeder op de ondervlakte der loof bladeren. Het is vooral 66n geslacht, dat hierdoor bijzonder uitmunt, en dat uit dien hoofde dan ook zeer in trek is, namelijk het aan soorten vrij talrijke geslacht Gymnogramme. Enkele soorten daarvan leveren inderdaad. HAARBEKLEEDING. 105 wanneer men de gevinde bladeren omkeerfc, een zeer sierlijk gezicht op. Enkele, b. v. Gymnogramme iar- iarea^ zijn dicht met een zilverwit poeder l^ezet, z66 dicht, dat het blad aan de onderzijde met mat zilver schijnt overtrokken te zijn; andere b. v. Gymnogr. Marterm^ zijn daarentegen aan de onderzijde, door de- zelfde oorzaak, goudkleurig. Men kan dit poeder 't best vergeslijken met het waas hetwelk de rijpe pruimen bedekt, zoolang ze nog niet aangeraakt zijn. Het laat zoo gemakkelijk los, dat, wanneer men er langs gaat en de bladeren maar even met de kleederen aanraakt, men het in massa daaraan medesleept. Daar de Gymnogramme' a een drogere lucht bemin- nen, houden ze 'tin een terrarium niet uit. — Ook met betrekking tot de haarbekleeding trekken vele Varens de bijzoudere opmerkzaamheid. Terwijl toch vele soorten volkoraen onbehaard zijn, zijn er andere, die zich door buitengewoon sterk ontwikkelde haren kenmerken. Dit is b. v. het geval met sommige in Indie thuis behoorende soorten van het geslacht Ciho- tium^ boomachtige Varens, waarvan inzonderheid de jonge bladstelen dicht met lange, geelachtig grijze, of bruine, glanzige haren bezet zijn, die soms zeer los zitten en dus weldra gedeeltelijk afvallen, maar die bij andere soorten steviger bevestigd zijn, en dan den bladste- len bij voortduring tot een wezenlijk sieraad strekken. In- ^.onderheid de lange bruine haren van een Oost-Indi- dische soort, bij de kraidkundigen als Cibotium Baro- metz bekend , werden weleer en worden ook nog wel als bloedstelpend middel gebezigd, en zijn aan velen beter bekend bij den inlandschen naam Panghawar-Djambu 106 STROOSCHUBBEN. Weder andere zijn er, waar die haren in aan den voet zeer breede, platte, danne, naar den top spits toeloopende schubben veranderd zijn, die zoo los zit- ten, dat ze bij de aanraking licht afvallen; ook deze zoogenaamde strooschubben geven aan die planten een eigenaardig voorkomen. — Ten slotte nog een enkel woord omtrent de plaats, welke de Varens in de organische natur bekleeden. Ik heb hierboven reeds gewezen op het verschil tus- schen zoogenaamde hooger- en lager ontwikkelde plan- ten, en gezegd dat men tot de eerste al de zichtbaar bloeiende, tot de laatste de onzichtbaar bloeiende rekent, zoodat derhalve de Varens mede tot de lager ontwikkelde gewassen behoore. 't Spreekt vanzelf dat dit "lager ontwikkeld" niet wijst op den minderen of meerderen omvang of hoogte, welke de planten kunnen verkrijgen, gelijk trouwens het woord allicht zou doen vermoeden, maar dat er het standpunt mede wordt bedoeld, hetwelk zij in de ontwikkelingsge- schiedenis van het plantenrijk innemen. Beter en meer overreenkomstig met hare naturwirklichke karakter is het, ze noch tot de hooger noch tot de lager ontwikkelde planten te rekenen, daar ze eigenlijk tusschen deze beide instan, en, met nog een paar andere familie's een overgang van de ^^ne tot de an-dere daarstellen. Het uitgspunt van het organisme van planten en dier is een eel, een sperisch blaasje, dat in verschil-lende toestanden verschillende gedaanten aanneemt : veelhoekig, plat, langwerpig, stervormig, enz. De laagst ontwikkelde schepselen, zij planten of dieren, bestaan uit slechts 6^n zoodanige eel; dit is CEL- EN VAATPLANTEN. lOT met vele van die, alleen door een sterk microscoop goed zichtbare schepseltjes het geval, waarvan moeilijk met zekerheid kan gezegd worden of ze tot het planten- of tot het dierenrijk behoore, en die dan ook bij af- wiaseling nil voor dieren, dan weer voor planten ge- houden worden. Planten nu, die iets meer samengesteld zijn, bestaan ait een aaneenkoppeling van een kleiner of grooter aantal cellen, die met het vermogen begiftigd zijn om zich te vermenigvuldigen; dit laatste is de uiting van het leven. Alle lager ontwikkelde planten nu bestaan uit nieta anders dan uit cellen, onverschillig welke vormen die ook aannemen. Bij de hooger ontwikkelde planten echter gaan steeds een aantal loodrecht boven elkander geplaatste cellen in zoogenemde vaten over; kanalen of buizen (die men trouwens alleen door den microscoop, maar dan ook duidelijk, kan onderscheiden), die de Stengels Takken en bladeren, in den woord alle deelen der plant in de longte doorloopen. Die vaten ontstänge hierdoor, dat de tusschenschotjes van die op elkander geplaatste cellen verdwijnen, tengevolge waarvan doorloopende kanalen ontstänge. Terwijl men nur die vaten, een der kenmerken van de hoo-ger ontwikkelde planten, bij de lager ontwikkelde mist, komen ze wel deelijk voor in de weefsels der Varens. Zonderling genoeg ontbreken ze in het weefsel der Kegeldragende gewassen of Coniferen, waartoe b. y. ouze Dennen, enz. behoore. Wilde ik bieromtrent in nadere bijzonderbeden treden, dan zon dit een gebeel afzonderlijke bebandeling vereiscben, waartoe bier minder de plaats is. De Varens Als Overgangsystemmen. Ook ontbreken aan de planten van lagere ontwikkeling de eigenlijke wortels. Wat ze in de plaats daar van hebben, zijn een soort van zuighaartjes, waarmede 26 aan andere voorwerpen of ook in den grond beves-tigd zijn. De Varens echter genieten, met de hooger ontwikkelde gewassen, het voorrecht van wezenlijke wor-tels te bezitten; terwiji dan ook die, welke daarvan verstoken zijn, haar voedsel mit hare geheeleoppervkkte, «it de lucht of uit het water opnemen, putten de Varens, evenals de hooger ontwikkelde gewassen, ten deele ook haar voedsel met haar wortels uit den grond. Terwiji dus de Varens als onzichtbaarhloeiende of Cryptogamen terecht gerekend worden tot die zeer uitgebreide rubriek van planten te bebooren, die men, wijl ze in alle opzichten vrij scherp van de overige af, karakters die aan de hooger ontwikkelde eigen zijn. Ook in dit opz icht blijken ze dus almede van zeer veel beteekenis te zijn. Ik zal hier nu maar een punt zetten; anders zou dit ne onderwerp het geheele boekje vullen. Voor elk dier laatstelijk, zeer vluchtig, vermelde bijzonderheden had ik een afzonderlijk hoofdstuk kunnen nemen. Ik had voor ditmaal echter meer verscheidenheid op 't oog. Ons terrarium zou overigens nog stof ook voor andere onderwerpeu kunnen opleveren. We hebben nu <>chter lang genoeg b inn en zitten praten, en verlan- gen ernaar om een kleine wandeling b uit en te gaan doen. VI. Het is inderda opmerkelijk, hoe weinig er somtijd* maar noodig is om den mensch gelu]{kig en door en door tevreden te maken; om hem in een toestand te brengen, waarin zijn gemoed zoo vol is van stil en zui- ver genot, dat er geen plaats meer overblijft voor on- vervulde wenschen, zorgen en bekommernissen ; waari» de maatschappij met al haar ijdeltuitig gezwets, ge- tier en gewoel geen vat op hem heeft, op hem, anders^ zoo bereid zich naar haar te schikken en te plooien, op hem, anders zoo vol zorg, zich zoo vermoeiend in- spannende om een hoogte te bereiken, die hij wellicht nimmer bereiken kan, om wenschen bevredigd te zien y die mogelijk nimmer zuUen vervuld worden. 't Is ddn, als de Natuur tot hem spreekt met haar zachte, melodieuse stem, z66 liefelijk en meesleepend, dat al zijn zintuigen luisteren ; 't is ddn, als deze teedere moeder haar kind, dat haar door zijn "zaken" en be- slommeringen zoo vaak vergeet, zoo niet veronacht- zaamt, omarmt, het aan haar borst d Krakt, zoodat haar warmte zich aan zijn licham meedeelt, haar adem met den zijne als ineensmelt, en hij 't beseffc, diep gevoelt hbe innig hij aan haar verbonden is. Daartoe is een toevallige ontmoeting beter geschikt dan een lang voorgenoinen bezoek. Wanneer men zich op zulk een gevoelszaak vooraf heeffc voorbereid, is men op het oogenblik der ontmoeting zelf kalm; het gevoel zal zich wel niet minder doen gelden, maar de indruk ervan in onze ziel is niet zoo diep, omdat ze minder plotseling is. Dit met een voorbeeld toe iichten is thans mijn doel. We willen een kleine denkbeldige wan deling gaan maken naar buiten. Hiertoe zu länen we onze verbeelding volstrekt geen geweld aandoen, maar ons bij 't alledaag-sche bepalen. Niets ongewoons toch is het, dat we ons op een mooien zomerdag opgewekt gevoelen om buiten wat meer frissche lucht te gaan inademen, dan zel£s de ruimste stad ons kan aanbieden; dat we eens wat ruimer uit-zichten willen hebben dan 't vergezicht, 't welk ons zelfs een lange, breede straat oplevert, en andere indrukken willen ontvangen dan die van huizen en straatkeien, winkels en neringen, drukte en gewoel. Dat we, in een woord, eens naar buiten wandelen alleen om buiten te wezen, zonder eenig ander doel hoegenaamd. Zoo wandelen we dan de stad uit, den straatweg, onverschillig welken, op, en, om onze wandeling nog wat verder uit te strekken, zonder daarom zeer ver van huis te gaan, slaan we een smalleren landweg in. Aanvankelijk door hoog opgeschoten Elzen- en Es-schen kieupelhout beschaduwd, terwijl we werden dat de ^ebeele weg, die straks op een anderen straatweg uit- EEN LIEF PLEKJE. Ill komt, welke ons weer stadwaarts voert, op die wijze beplant is, geeft die ons 't vooruitzicht op een frissche wandeling. Bij het omslaan van een hoek echter bemerken we, dat het hout ddar kortelings gekapt is, zoodat de weg weldra volkomen vlak wordt en we dus het voile genot verkrijgen van den brandenden zonneschijn. 'Gast on daarbij zooals gewonlijk. 'Gesprek, eerst over alledaagsche kleinigheden vrij onverschillig, weldra, toen het over een bepaald en deelijker onder- werp liep, ernstiger, ten laatste zelfs warm geworden, is weldra verflauwd. Wie kan een warm gesprek vol- liouden als de Julizon op zijn rug brandt? Eindelijk lost het zich dan ook op in een op allerlei wijze gewerde mededeeling dat 't heet is, en dat we blij zullen zijn als we weer in de schaduw komen. Met wel wat loomen tred gaan we een bruggetje over, dat over een niet zeer breede, heldere sloot ligt, tot we, een klein eindje verder omziende, bemerken dat 'n onzer onzichtbaar geworden is. Zijn geroep wijst ons echter de plaats aan waar we hem kunnen vinden. Zie! daar ginds ligt hij. Op het bruggetje staande heeft hij, links van den weg, een el of wat in het land, vlak aan 't water een viertal W i 1 g e n zien staan, die een vrij dichte schaduw werpen op het gras aan den kant. Dat ple Kje zag er zoo aanlokkend uit, dat hij de verzoeking niet kon weerstaan er wat te gaan liggen, begrijpende dat wij hem wel spoedig zouden missen, hem opzoeken en vinden en.... zijn goed voorbeeld volgen. Zoo is 't.... Daar liggen we. Daar is nu toch niets buitengewoons in. Zulke wegen, slootjes en Wilgen zijn overal buiten de steden EEN LIEF PLEKJE. te vinden. Men kan zich zijn een plekje in al zija bijzonderhedeB Toorstellen, en. heeft men misschien uooit op een heeten dag aan zoo'n beschaduwdea wa-terkant in 't gras gelegen, dan moet men 't bij de erste de beate gelegenheid eens doen. Fig. 25. Knotwilgea. De hoed af, missckien de jaa uit; de handen in 't beldere, langzaam stroomende water wat a^koeld, zijn we, na weinige minnten, teeds heel wat bekomen, en, wierpen we daar stake onze pas half opgebrande EEN LIEF PLEKJE. -Jilg cigaren weg, omdat we te warm waren om met smaak te rooken, nu openen we den cigarenkoker en steken met smaak een versche op, met het vaste voornemen om niet op te staan voordat die geheel opgerookt zal zijn. We zullen zoo nooit lang zitten of liggen, of we beginnen ons bezig te houden met opmerkingen te maken over de voorwerpen die ons omringen. Terwijl we de sprietjes gras afplukken, met steentjes, of wat onder ons bereik ligt, gooien naar hem die 't zich wat heel gemakkelijk maakt — ook volwassenen zijn nog wel eens kinderachtig ; ongelukkig zij die 't niet kunnen zijn! — maakt er een praatje tegen een paar koeien, die, nieuwsgierig als altijd, nogal dichtbij komen, om ons met hunne groote heldere oogen vrij brataal aan te kijken, sle chts nu en dan den bek even openende om te hedcauwen. Praten tegen koeien begint gauw te vervelen, en daarom richt hij liever 6ver de koeien het woord tot ons. Tan de koeien loopt het gesprek op 't weilaud, dat eXy ondanks de hitte, zoo frisch uitziet, omdat 't laag ligt en dus niet spoedig gebrek aan water heeft. Da am  ackapt zijn, met wat een kracht in 't voorjaar dejongeschentennitdenknoes- tigen tronk te yoorschijn komen; hoe ylng en gezond die jonge takken groeien en wat groote bladeren ze maken. Wanneer men alleen let op die topgedeelten, dan krijgt men den indruk van jeogdige kracht, sterk afstekende bij het voorkomen van ouderdom en ver- val, 't welk die grootendeeb verteerde stammen hebben. Menigeen heefl daar dikwijls het oog op gehad, zon- der er in H allerminst een begrip van te knnnen khjgen. Hij zag de waarheid, ofschoon de mogehjkheid hem twijfelachtig scheen. Duidelijker wordt het ons echter, wanneer we weten hoe de boom groeit. Dat een jonge, gave boom — ik spreek hier natur- lijk van 6nze boomen, waartoe dus ook de Wilg be- hoort — jaarlijks wat dikker wordt, zien we duideUjk in de gevolgen. Ik zeide, toen ik hierboven den Varen- tronk van den boomstam onderscheidde, reeds met een enkel woord, dat zich bij dezen jaarlijks een nieuwe houtlaag om de reeds bestaande vormt; een paar bij- SaUx alha. DE BOOM IN DEN WINTER. 115 3Bonderheden, liierop betrekking hebbende, wil ik thans jnededeelen. Dat de wortels veel vocht uit den grond opnemen i^reten we nu; dat dit inzonderheid in de lente en ge- durende den zomer het geval is, kunnen we licht be- grijpen, wijl er ddn door de bladeren een sterke ver- ■dainping van vocht plaats heeft, en de wortels duswel druk in de weer moeten zijn, om te zorgen dat dit Tochtverlies gestadig hersteld wordt. Ook verlengen en vertakken de wortels zich dan voortdurend en  wel niet, althans op verre na niet in die mate het geval, maar men zou zich toch zu zijn, omdat wij er uitwendig geen verandering aan kunnen bespeuren. Integendeel, de wortels zetten hun werk ook ddn, zijn liet ook wat rustiger en bedaarder, voort, Ze nemen voedsel, d. w. z. water, waarin verschillende bestanden ogelost zijn, uit den grond op en voeren dit an den stam toe. Terwijl die sappen dan langzaam door het weefsel van den boom dringen, ondergaan ze tevens een aan-aienlijke verandering, waarbij ik hier niet langer zal stilstaan; ze worden onder de hand als 't ware bereid en geschikt gemaakt voor een bijzonder doel, en daama verzamelen ze zich als een slijmerige massa tusschen liet hout en den bast, en dus van buiten tegen de oonde houtlaag, die door den bast overtrokken is, aan. Vroeg in 't voorjaar, voordat de bladeren beginnen te voorschijn te komen, kan men dan ook gewonlijk den bast, er tas-scben ligt; in den nazomer gaat dit ecbter niet, wijl bout en bast dan goed vereenigd zijn. Die t^tlaag nu is als een depot van voedingsstofen te bescboawen voor de voorjaarsontwikkeling. Men vrage zicb maar eens af, wat een inspanning betzoo'n boom moet kost^i om din, soins in weinige da-gen, aan zolk een rijken Uadert Ooet bet aansiijn te^ geven; wat een voedsel, wat een grondstof daartoe noodig is! Welnn, daartoe dient dan gedeeltelijk die teeltlaag. Maar ze dient ook nog tot iets anders: ze moet ook strekken tot den aanleg van een gordel van nieaw^ jong boat, betwelk gelijkmatig bet oude omslnit en» eenmaal ontstaan, geregeld tot in 'tnajaar toe,indikte- blijft toenemen, terwijl zicb gelijktijdig en nit dezelfde- oorzaak een nienw laagje bast vormt^ ^t welk zicb t^n den ouderen bast aanslnit. Daar nu dit nienwe boat en die nienwe bast ontstaat nit de tusscben bet boat en den bast opgetaste voedings- middeleu, spreekt bet ook vanzelf dat, terwijl op di& wijze bet bout van buiten aangroeit, dit met den bast- in omgekeerden zin, dus van binnen ^ bet geval zal zijn. We meten onze botanischen beschlossen nog even voortzetten en komen dan vanzelf op onderwerp die hoUe stammen, terug. Het jonge bout nu, waarmede ik bier niet enkel de takken, maar meer bepaald dien nieuwen houtkoker^ die bet oudere bout omsluit, bedoel, bestaat boofdzakelijk uit sterk in de lengte ontwikkelde cellen, die men ve- ^Js, ter nadere onderscbeidiug, houtvezels noemt.^ Evenals de cdlen, waarvan ik vroeger sprak, heb- h&a ook deze, zoo lang ze jong zijn, een zeer duuvlie ^igen wand; 't zgn tallooze kleine bi^sjes, waardoor zich de sappen gemakkelijk bewegen. Naarmate ze echter onder worden, worden die vliesjes dikker, het gevolg hiervan dat zich vaste stoff van binnen tegen den wand der vezels afzet, tot deze eindelijk, door ^e aanhoudende aangroeiing genoegzaam geheel geslo- i^n m dus, in plaats van hql te zijn, vast worden. Dan zegt men dat het hout "rijp", namelijk voor ^erschillend g ebruik geschikt is, terwijl men het in on- a-jpen toestand spint noemt. . Waarom dit spint voor technisch gebruik minder geschikt is laat zich dus licht begrijpen. Het bestaatuit hut vezels die nog hoi en met vocht gevuld zijn en, -zelfs al is het geheel uitgedroogd, door de eigenschap der capillariteit, het vocht steeds gretig opfürpen. Dit is met het rijpe hout niet in die mate het geval; daarvan zijn de vezels gesloten, die buisjes 2ijn genoegzaam geheel met vaste stoff gevuld. Maar juist dit maakt ze tot sapleiders minder en ten laatste zelfs geheel on-geschikt, zoodat ze in ditopzicht den boom geen dienst meer doen. 't Zijn de jonge hout- €n bastlagen, welker vezels nog open buisjes zijn, vaardoor zich de voedingssappen bewegen. Dit wäende, kommen men vanzelf tot het begrip dat gen boom, wat de voeding van zijn kruin betreft, van het oude hout, waaruit het binnenste gedeeltevan den stam bestaat, zoo goed als onaf hankelijk is, en, zoo dat in den regel blijft leven, het dus ook alleen dient om aan het geheel die stevigheid te geyen, die het noodig heefb om aan den stormwind het hoofd te bieden. Het hout verschilt aanziellijk in vast en hardheid- Dit behoef jk trouwens niet als iets nieuws te vertelen, en 't spreekt van zelf dat harder hout meer weer- standbiedend vennogen bezit dan dat, 't welk zeer zacht is. 't Binnenste hout van de meeste boomen blijft dai> ook geruimen tijd volmaakt gaaf en goed, maar en- kele zijn er, welker hout z66 zacht is, dat het reed* vennobnt en verteert, als de boom pas zijn stevig& mannelijke kracht heeft verkregen. Dit deert hem echter, zooals men nu wel zalbegrij- pen, in zijn groei hoegenaamd niets, mits de jong© houtkoker maar beh ouden blijft. Worden hij echter geheel hoi, en hoopt zich in die holte de massa verteerd hout opeen, dan zal daar licht, door openingen door afgewaide takken veroorzaakt, ook regen water indrinigen, Daarna doet in den winter de vorst die aardachtige massa uitzetten; de houtkoker barst en wordt op die wijze verminkt, tot dat de stam ten laatste zoodanig missvormd wordt, dat hij nog maar juist overeind kaa blijven staan. Toch gaat de voeding, door de overgebrevene jong& hout- en bastlaag nog geregeld voort; maar eindelijk werpt een rukvlaag het wankele licham omver, en dan sterft de boom niet aan gebrek aan voedsel, maar nog vol levenskracht, aan een plotselingen, geweldi-gen dood. Niet alleen echter boomen welker hout zacht is, ook die vast en hard zijn worden met den tijd hoi, ten-gevolge van het langzamerhand sterven en vermolmen van het oude hout. ZeHs met zeer oude Eiken is dit het gevai. Dat men dit niet zeer dikwijls ziet komi. I Kg. 28. OndtMU gededte 120 TREURBOMETER. hiodoor, dal die boomen dit Teindusd pfts gaan ▼ertoonen ab ze zeer oud sgii, en men xe gevoonlijk niet tot znlk een boogoi onderdom lasl koraoi. Men kent oode, Tolkonie& hoUe I^m, Eiken,Ka»- tanjes, Lindrai, Pbtsnen, enz. Am een opsomming bieiTan zal ik nn maar niet beginnoi. — — '^Wai een rencial oTerigens seer na aan elkaarv^- wante boomen ond^Iing knnnen opleren! Yesrgdijk maar eens die mooie Trenrwilg'daar bij de bo^ecij, met die waar we nn onder zitten", aldns merkt een onzer op, en hij hat er de vraag op yolgen, ^^waar toch al die trenrboomen vandaan komoi?" — — 2ieer dikwijls zijn het toevallige afwijkingen, vormen geuoemd, van soorten die lecbtop groeien; die knnnen op twee^rlei wijzen ontstaan. Het kan namelijk geben- ren dat in een zaaisel onder de dnizenden jonge boomen met rechtop, althans in bovenwaartsche ricbting groeiende takken, er ^n gevonden wordt wiens takken een sterkere neiging toonen om zich in de lengte te pnt- wikkelen en daarbij veel slapper zijn dan van de andere. Wanneer men die nn van stekken of afleggers aan- kweekt, dan zullen de aldus gewonnen jonge boomen dit afwijkende karakter behonden, 't walk nog sterker uitkomt, als men takjes ervan op de stammen van andere, soortgelijke, maar die niet hangend groeien, ent. Yerschillende, thans in onze toinen gekweekte trenrboomen zijn als zoodanig afvrijkende vormen inde bosschen gevonden en op deze wijze in stand gebouden. Das deze niet anders dan toevallige, laat ik tfcggovi individaeele afwijkingeu zijn^ welker afwijkend kaifak- Algemeen Saliw bahylonioa, beter Salix pendula genoemd. DE TREURBEUR. 421 ter zich niet bij gewone vermenigvuldiging iirstandboudt, bMjkt, als men ze door zaden wil vermenigvuldigen. leder die den welbekenden Treurbeuk in den Leidschen Hordes kent, zal igrel toestemmen dat bet bangende karakter daarin z66 sterk uitkomt als men zich slecbts kan voorstellen, zoodat sommigen dan ook aarzelen te gelooven dat bet niets anders dan een vorm of afwijking is van den gewonen Beuk K Welnn, dicbt erbij staat een andere, die, nu een jaar of acbt geleden, ontkiemde uit een vmchtje van dien boom. Dit is een gewone Beak, waar niets bijzonders aan te zienis. 't Kan ook gebenren dat aan een boom met opwaarts groeiende takken ^^n tak verscbijnt, die lang en slap is. Ent men dien tak dan op een anderen stam^ dan zal bij somtijds een treurend karakter aannemen^ 't welk med E op kunstmatige wijze bewaard kan worden. Maar er zijn ook andere boomen waarbij die lange, slappe takken een bepaald soortelijk en das standvastig karakter vertoonen. Hiervan zijn geen gelijksoortige met opwaarts groeiende takken aan te wijzen, en deze zijn en blijven treurboomen, onverschillig of men ze op kunstma-tijke wijze, n.l. door zaden, vennig vuldigt; onder deze beboort de denkelijk reeds in 't begin der 18^ eeuw in Europa ingevoerde Treurwilg. Velen zien in dien boom zulk een goeden ouden begende, dat ze zich niet anders kunnen voorstellen dan dat bij ons, minstens in Europa^ thuis beboort. Dit is echter niet zoo. Wanneer en war bij 't eerst is ingevoerd is zeer twijfelachtig; sommigen meenen in Nederland, anderen gelooven in Engeland, en 't is zeer ^ Foffus syleatica. 122 DE TREURWILG. waarschijnlijk dat de eerste ait het Oosten is meegebracht Dit is echter zeer onbepaald, maar men yond er toch geno^ame reden in om het ervoor te houden dat hij in de landen beoosten de Roode Zee thnisbehoorde; hiertoe kwam men te eerder, daai ook in het Oude Testament van een boom gesproken wordt^ dien reeds IjU- ther voor een Wilg hield^ wdk voorbeeld door de latere bijbelvertalers gevolgd is. In het begin van den 137»«i Psalm toch lezen|we: '^Aan de rivieren van Babel, daar zaten wij, ook weenden wij, als wij dachten aan Sion. ^Wij hebben onze harpen gehangen aan de WiLGEN, die daarin zijn." Daar kwam nog bij, dat het eigenaardige karakter van dezen boom, wiens takken en bladeren alle als 't ware het zinnebee Id zijn van diepe smart, zeer eigen-aardig met de gemoedsstemming der zonen Israels, toen zijn in ballingschap omzwierven, overeenkwam. Genoeg, met het oog op 't medegedeelde hield men hat Oosten voor het vaderland voor het vaderland van den Treurwilg, en den boom zelf voor dien waarop de Psalmist doelt; om die reden noemde Linnaeus hem dan ook in de taal der wetenschap de Wilg van Babylon {Salix babylonica). Die vermeende Wilg nu heet in den oorspronkelijkken kosten "Garab", welk woord in Zuidelijk Syri6 nog steeds voor zekeren boom gebruik is, en, blijkens schrijvers van verschillende tiiden, steeds in gebruik geweest is, natunrlijk dus als naam voor denzelfden boom. Volgens latere gezette onderzoekingen, is dit echter geen Wilg maar een Populier, die daar aan dewaterkanten Greeit, terwijl onze Treurwilg in die landen niet wordt aangetroffen. Fig. 27. De Trennig. De dichtera, die zingen moe zijn, zallea das in der vervolg, willen ze aan de overlevering getrouw blij- Tei hun lier niet meer aan de Wilgen, maar aan cle Populieren moeten hangen. Het is met dit al zeer wel mogelijk dat de Treur-wilg uit het Oosten naar Earopa is gezonden, nadat liij ook i&&r eerst van elders was ingevoerd geworden, terwijl hij er later, tengevolge der hitte, weer verdweben is. Op St. Helena toch werd hij mede herhaaldelijk ingevoerd en om het graf van Napoleon I geplant, maar hij verdween ook daar. De Hoogleeraar K. Koch, die veel in het Oosten reisde, ontmoette er deze boomen nog slechts 6^nmaal aangeplant, nergens echter in 't wild; andere natunr-Ikundige reizigers zagen hem er in 't geheel niet. Hij behoort in China of in Japan, mogelijk in beide landen, oorspronkelijk tknis. De yraag in weike van dem be ide lai^ hij 't aller- ^eerst gevond^Ei ist zal echter moeijelijk... ^.. •. ^ Ook ik heb, ^j een yro^gero gelegenheid, gezegd^ d»t hiy uit M Oostea afkomstig waa, dock Tolgde daarin toen al m\jn vooigaagefg na. De ondenoekmgeiL van Prof. Kock, omtient ket ware yadeiiaiid van dien boom, zyn van jongere dagteekening. vn. Het gesprek wordt hier — misschien jaist van pas — plotseling afgebroken. Een van ons gezelschap, wien 't vrij onverschillig is of de Treurwilg oorspronkelijk in hat Oosten of in het Westen thuis behoort, en wien dus dit vertoog blijk-baar begint te vervelen, heeft, om wat afwisseUng in 't gesprd: te brengen, den flambaxd van zijn baurman 'die op het gras naast hem lag, opgenomen esi wegge-Bchoren, zoodat die midden in de sloot terecht komt^t groote verbazing en schrik van een paar kikvor-schen, die zich aan den overkant in den zonneschijn zaten te blakeren en en met een forschen sprong onder-duiken. Hierop volgen naturilijk de gewone exclamatie's 'die echter nogal niet van wrevel getuigen. De eigenaar van den hoed behoort tot dat slag van menschen, die men maar zeer zelden opgetogen ziet, die op alles iets af te wijzen en aan te merken hebben, en de betreurenswaardige gaaf bezitten van steeds aan het schoonste vlekjes op te merken en anderen daaroi^ te wijzen, waaidoor ze niet zdden de lol van roof-ridden spden, en op onb Armhartige wijze anderen een goed deel van hnn genot ontneinen, zonder dat ze echter er zelf eenig voordeel van hebben; die zoomin tevreden zijn met een mooi landschap, omdat AMi een boom teveel siaat of omdat ginds een hnis of wat het geheel ontaiert, als met een firaai schildeiij, een goed tooneel-stnk, een schoone voordracht of wat ook; die overal zeken wat ze nergens knnnen vinden; die met een Diogenes-lantaren menschen zoeken, en daarbij de men-schen 't onderste boven loopen. De misdige komt er echter nogal goed af. Een in goeden emst het dem toegeworpen: "kinderachtig" dat echter op stellen pantser zijn lakonieke onverschilligheid afstnit en dus zijn geweten niet bereikt, is de geheele bestrafSng. Yenrolgens vischt onze pessimist den hoed met zijn stok op slaat hem uit en neemt hij zijn plaats op 't gras weder in. — "Wei weerga's, dat's mooi! Kijk eens even." Deze uitroep uit den mond des eigenaars van den nat- ten hoed, dien hij van de lange groene Draadwie- ren ontdoet, verwondert ons niet weinig. Van een ander zon 't ons niet zoo vreemd klinken, maar in den mond van hem is dat iets buitengewoons, letterlijk iets ongehoords. — Zeg eens even, jij meneer de botanist. Wat voor een plantje is dit nu, met die zuiver symmetrieke ver- deeling. Als ik 'tniet beter wist zou ik zeggen Kroos, maar d&t ziet er toch heel anders uit. — Ja, 't ziet er wel heel anders uit  heel anders uit den deze Knotwilgen, en toch zijn 't beide Wilgen. Heg. 28. Het spiesvomige Kroos. — Beginn nu, als 't je blieft, maar niet weer over die Wilgen, dat heeft al lang genoeg geduurd. Boven-dien, die Knotwilgen zijn leelijk en misvormd, en die Treurwilg wekt een mensch niet op. Die behoort eigen-aardig bij een kerkhof, maar, zie ik hem aan den vijver van een buitenplaats, dan maakt hij op mij den indmk van iemand die in den rouw is, omdat hij een erfenis gekregen heefl. Bali! —- Zoo als ge wilt; er zijn er die er anders over denken. Ik wilde dan ook maar zeggen dat Kroos een ge- slachtsnaam is, en dat er van dit geslacht eenige ver- schillende soorten bestaan, die in haar uiterlijk voor- komen min of meer van elkaar verschillen, en zoo HET KROOS. vordt dan ook dit bet spies'ormige Eroos' g&< noemd, omdat bet niet rond is gelijk bet gewone Eendekroos, maar spiesvormig. — "'t Is verdaiveld aardig," herhaalt de andereweer, terwijl hij zit te tnren op het wei- nige dat aan zijn boed is blij- ven hangen. En 't is dan ook inderdaad zeer fraai Het spiesvormige Kroos ver- schilt ook iiierdoor van betgfr- wone EeudekrooB t ^t het niet gelijkmatig over de oppervlakte van bet water uitgebreid is, maar meestal onder water, dik- wijls zetfa nabij den bodem van ondiepe alooten groeit, enslecbto nu en dan plaatselijk naar bo- veu komt. Terwijl het Eende- kroos als 't ware een dunne korst op 't water vormt, is het Spiesvormige Kroos tot wolk-acbtige massa's opeengehoopt. Ware dit niet bet geval, danzon het veel meer de opmerkzaamheid trekken, omdat de ontwitkeling en vermenigvuldiging bij deze soort zeer duidelijk heikenbaar zijn, wat b^ bet andere min- der in 't oog loopt en wat hier tot dien verwonderden uitroep aanleiding gaf. Kg. Sa. Het Kendekroos. ' Jlrfana tritulca. HET KROOS. 129 De lezer ziet door fig. M het Kjoosplantje voorge- steld, dat op dien hoed was blijven zitten, en al aan- stonds loopt daarbij een zuiver symmetrieke regelmatig- heid in 't oog, die zich echter gemakkelijk door de ontwikkelingswijze van deze plantjes en van het Kroos in 't algemeen iaat verklaren. Een Kroosplantje in zijn eeuvoudigsten toestand be- staat uit niets anders dan een vlak groen plaatje, meestal rond, soms echter, zooals bij de soort die we hier op 't oog hebben, langwerpig en aan twee zijden toegespitst, en aan de onderzijde een of enkele wor- tdtjes, die in 't water recht naar beneden hangen. Die worteltjes hechten zich niet in den grond vast, zoodat de plantjes op of in het water drijyen. Men ziet dus dat ook hier, even als we dit, hoe- wel op een andere wijze toegepast, gezien hebben bij de Cactussen, stengel en bladeren als 't ware in^nge- smolten zijn. Met evenveel recht toch zou men dat lichaampje een stengeltje als een blaadje kunnen noemen : eigenlijk is het echter geen van beide, maar beide te gelijk. Bit plantje kan zich vertakken, en dat geschiedt op een zeer eigenaardige wijze. Der weerszijden ontstaan namelijk twee spleetjes, en daaruit verschijnen de toppen van twee aan het eerste gelijkvormige lichaampjes. Langzamerhand sch uiven die er als 't ware uit, tot ze ten laatste aan den voet smaller en smaller worden en elk in een don steeltje nitloopen, met welk steeltje ze aan het oorspronkelijke plantje bevestigd blijven. Nu is het echter de beurt van hen om twee gelijk- soortige lichampjes op dezelfde wijze te doen ontstaan. 130 HET KROOS. Bij deze tweede generatie tellen we er dus reeds zeven. Bij een volgende komen weer acht nieuwe voor den dag, en deze brengen spoedig weer zestien andere voorfc, terwijl de oude geraimen tijd mede blijven bestan en alle, als ze niet gestoord worden, aan elkaar verbonden blijven. Elk van die kleine lichaampjes kan als een afzon- derlijk plantje worden beschouwd; bet leeft ook afzon- derlijk voort, wanneer het toevallig van het oude los raakt, en vennenigvuldigt zich op dezelfde wijze. Daar nu die vermenigvuldiging zeer snel gaat en die verschillende generaties in den zomer maar weinige dagen voor hare volkomene ontwikkeling noodig hebben, laat bet zicb gemakkelijk begnjpen, dat sommige niet zeer diepe slooten, die in 't voorjaar nog helder waren, reeds in 't midden van den zomer met dit Kroos let- terlijk opgevuld zijn. Slechts weinige plantjes beboe- ven dan ook op den bodem te overwinteren om de soort in stand te doen blijven en voort te planten. Dit zeer eigenaardige verschijnsel nu kan men ge- makkelijk zelfs in zijn kamer waamemen, als men slechts een paar van die plantjes van zijn buitenwandeling medebrengt, en die in een scbaal met water v66r het raam bewaart, liefst zoo, dat de zon erop kan schij- nen. Men zal dan geregeld en op de hier vermelde en afgebeelde regel Matige wijze de jonge plantjes steeds twee aan twee uit de andere zien te voorschijn komen. Men zal dan iets zien, dat werkelijk, hoe onanzienlijk die plantjes ook mogen zijn, zeer geschikt is om de belangstelling op te wekken, en zich, met luttel moeite en zonder eenige kosten, menig aangenaam oogenblik verschaffen. HET KROOS. 131 Dezelfde wijze van TermenigTuldiging kan men ook -vaarnemen bij het Eendekrooa, maar dit verachijn- sel loopt daar minder in het oog, wljl die acliijfjea niet van steeltjes vooTzien zijn; dikwijla eohter ziet men ot nog eenige aan elkaar bevestigd, terwijl men, ^olk een plantje door de loup beziende, bespenrt dat •de Jonge individu's ook liier nit znlk een zijdelingsche spleet fe voorschijo koraen. Blijven echter bij het spiesvoimige Kroos de eikander opvolgende generaties nog geruiraen tijd aan -elkaai bevestigd, bij het Eendekroos ia dit niet het ^eval, en weldra drijven de jonge individu's afzonder- Jijk weg, om zelfstandig te leven en zeer apoedig aan ivndere het aanzijn te geven. Men ziet derhalve dat, hangt bij de meeste andere planten de vermenigvuldiging van den bloei en de daarop rolgende ontwikkeling van zaden af, zulks bij deze planten niet het geval is. me. 30. H«t bnltige Kroos Fig. SI. Een gedee]t« van hetzdiae. (Lemnasiiba) op de doonuede (Störker Tergroot.) graien. (vergToot) Dat ze zich echter ook door zaden vermenigvuldigen lijdt wel geen twijfel, ofschoon het moeilijk is om zich faiervan te overtuigen, Dat ze bloeien, kan men met eenige inspanning in 't b^in tui den zomer waametnen; echter niet met bet bloote oog. Door Fig. SO is een andoe bij ons inlandsche soort van Kioos. Bet bultige Kroos, op de doorsnede en yegroot vooigesteld, ten een begrip van dien bloei te geven. Dat die bloempjes zeer onvolkomen zijn doet er niets-toe; een enkel meddraadje of c6n stampertje, zonder iets meer, kan een bloempje vormen; dit verscbijnseL treft men meennalen aan, en zoo ook bier. In een om-windseltje bevinden zieb twee meeldraadjes en stampertje, die men elk de waarde van een a&onderUjk bloempje toekent. Hierov^ zal ik echtex niet verder nitweiden, daar bet o<^nblik eigenlijk maar te doen was om te weten6f bet Kroos werkeHjk, en,zooja, boe bet bloeit. Er is nog iets anders wat op die vergroote door^ snede van bet Kroos vooral de opmerkzaambeid trekt^ namelijk de bolten die er in voorkomen, zoodat bet geheel , in plaats van een vast Hcbaam te zijn , grooten- deels bol blijkt te wezen, met eenige tnsscbenscbot- jes, die even zoovele vakjes doen ontstaan. Wanneer men met een weinigje meer dan gewone opmerkzaambeid de voorwerpen der natnor, of laat ik liever zeggen de levende scbepselen, 't zij dieren of plan- ten , hoe klein ook » bescboawt , dan is er zeker niets wai meer in 't oogloopend nitkomt, dan de vaak bewonde- renswaardige wijze waarop zij ingericbt zijn, ten einde in de verscbillende toestanden te knnnen leven ; en zeer sterk komt dat nit bij waterplanten. > Zemna jfihba. DRIJYENDE PLANTEN. 13S Hethier afgebeelde, even als bet Eendekroos, is lestemd om op het water te drijven , en daartoe is het in <de eerste plaats noodzakelijk dat het specifiek veel lichter zij dan het water. Daartoe dienen die holten , -die niet met vocht, maar met lucht gevuid en dus als even zoo vele liichtkamertjes te beschouwen zijn. 