De zeden der wilden van Amerika [microform] : zynde een nieuwe uitvoerige en zeer kurieuse beschryving van derzelver oorsprong, godsdienst, manier von oorlogen, huwelyken, opvoeding, oeffeningen, feesten, danzeryen, begravenissen, en andere zeldzame gewoonten, tegen de zeden der oudste volkeren vergeleken, en met getuigenissen uit de oudste grieksche en andere schryveren getoetst en bevestigt
Lafitau, Joseph François, 1681-1746
Nicos is bekender ais de gewoonte die de Ouden hadden van hun graan, eer zy dat tot meel maakten, te roollen. Onder oneindig vele gctuigenilfen dcr Ouden zal ik my vergenoegen met dit vers van irgilius aan te halen. E/ torrere parant Flemish jrmigcre Saxo Men iioeft zich ook maar te crinncren 't geen ik van de afleidlng van het woord Mor^num dien men aan hct Fargzi) van het F werk- HeiJ. Tf 1833. 340 ZEDEN DEK WILDEN j4poll. khaJ. l.k 1.1./; is>7i. 0pera & D.es */'.4ii. CatoJe uRujlii. wcrkwoord ytduror ge/egt hcb, om d.it men hct voor lict malcn roHtc. Apollonius van Khodus gccft ons tc verftaan lioc oiid dit gcbruik was, uit lict gcn hy ons van den dnik dcr Ar^;on«iitcn en der Dolionicrs over den dood van hun Koning Cy/ikus verhaft; want die was zo groot dat y.y vcrlchcydc dagcn gcon mocds genocg Jiaddcn om hun koorn te latcn malcn, maar dat /y \\\a\ leven in droefheid vcrlletcn, etend nu en dan enig graan v.o als Jict wus, heel raauw, en zondcr liet zelfs te hebben docn roollcn. Let meel dat men van dit koorn, /oin dc afchgebraden, kreeg, wierd veclfmakclyker, het graan /.ells vicl gcmakTyker temalentn ontblootto vich te lie liter van zyn zemel of cerftc vlics. Von der dat v.y het gebriiik van de müt.l.ns liadden, braken i.y hun koorn inhoute mortieren, met stampers van declfdc ^oi Wqlm-dus gecft ons de ma;it van den vyxel en den Hamper der Oudcn en nördlichen Wilden met de/e wconlcn »» Ilakt my ecn vyzel van drie ellen. " Pilumnus v/as'er de vinder van; hierom wierd hy van delleidcrs cnVcldelingengcurt, die zich noch lang na dat de molcns reeds uiigc\ ondcn warcn, van dezc wy/e om hun graan te bereydcn bcdienden, niet in that zynde om de onkoften, die 'er om het op dc lleren-niolens te latcn malen vcreifcht wicrdcn, goed te makcn. Kato llelt ook den vy-zel en damper on Der de boeren-gerichteten van zijn tyd. De Piño's kregen hun naam van de/c wyzc van net koorn te Lampen, elyk verfcheyde undcre Koomfche familien na vcrfclTy de fcorten van koomgewallenot'grocntcns, die by hen in gebruik waren, gcnoemt wierden. i5y voorbedd (le Fabian, de Lentulien- fen ende Cicero's, die hun naam van de bonca, linzen en erwctjcs pim.iib. ontfingen. iS.f.ii. Men nocmde de Bakkers ook Pi/lor cs a Pilo of Piftilh. Cedu- rcnde de v yfhondcrt eerlle jarcn na de llichting van Home, waren 'er geen openbarc Bakkers; en tocn zy bcgonnen ingcvoert te wor- den J waren zy tcr/elfder tyd Molonaars, Hakkcrs en Koks. Men make gecn brood ah uit Ickkerny j gelyk men hedendaags taarten en ander gebak maakt. De Burgers maakten het te huis, en dit was het vrouwewerk, gelyk hct noch hedendaags onderhct gemeen by de meclle Naticn is. Het gemecn en gewoonlyk vocd-zel was een foort van bry, van mcel gemaakt dat in 't water geweckt was, of een pap als de Farro der Italianen. Phnius en Varia Maximus gcven hicr vantwe hecrlyke getuigenilFen. „ 't fs klaar, zcgt Plinius > dat de Romcincn langen tyd van pap PUHAh. „ en niet van brood gelceft hebben. » Onzc Voorouderen, zcgt i8.f. 8. de andcrc, „ waren zo zobcr van Icvcn, dat zy mccr werk maak- „ ten van bry als Vivan brood. Dit drukt juvenal levendig, gelyk hy gewoon is, uit, in de vergelykiogdie fiy van de Zeden deri(o' meincn van zyn tyd, met die van hunne Voorouders maakt. - Qii'm Servius in lib. IX. Encid. init. Pilumnus pincndi frumenti ufum in\cnit indc a pilioribus colitur, ab iplb ctiam pilutn dicitiir. lict malcn hoc Olid (lit j;onaiiten en IS verhaalt ; icds Rt'noeg mnn Icvcn in Lis lict was, den, kreeg, te malen tn ben zy liun of liczior Oudcn en eel van drie annus was 'or dclingengc-idcn vvaixn, niet in Itaat lens te laten looken van de vy- tyd. r koorn te la verfd'cy-i in gebruik Ic l.entiilui-en crwctjcs Wo. Cedu- "Me, waren 3erte tewor" "Kokos. Ledendaags let te huis, (s onderhct >nlyk voed- t water ges us en Vale- 1. yd van papier, zcgt verk maak- idig, gelyk len der Ko' »akt. - Qiiin ufum invcrit -^»r- VAN A M E R I K A. II. BOE K. It is magnis fratribus horunt; A firobe GJ \ulco redeuntibus, altera cana ; Ampliori grandes simabant pultibusoIU. Dit meel, in schoon water geweckt, was de grond van dermeftchen leven, enzy beholpen zich daar mee wanncer zy ni(.ts beteirs hadden; maar wanncer zy vleelch hadden, van wat soort dac ook was, lieten zy het met dczc pap koken. Dit noemde men Pulmietiim of Pulmentariiim. Want het Pulmietiim was gegen gerecht dat men alleen liet ko-ken, en datmen nadeihandmeckehry at, die in plaats van brood verlrekte; maar of deze enkcle en eenvoudige pap, of wel een toebereydzel van viees dat in deze pap zelfs gekookt was, inwiens plaats men het. Moses hecke deen kommen, toen het brood gemeindebe begon te worden. Men gaf den Romeinen den bynaam van pap-eters of Pussophagi, waarfchynelyk om dat zy langer als veel andere Naticn dit gebruik behielden,' want zy hadden deze gewoonce niet alleen; de Romeinen ztlfs gaven den zelfden bynaam aan de Karthaginenzers. Fortunatus Licetus verzekert in een vanzyn antwoorden, dat deze gewoonteby de Perzianen, by de Romeinen en zfclfsby de Grieken in zwang ging. "Want schoon Flinius vande Grieken fprehende, in deze woorden het tegendeel schon. Ndetinvjiie turn pu/s ignota Grxcuy quam Italia polenta: legt Fortunatus Licetus het uit, en zegt dat het dezelfde zaak onder verfcheydc namen was. Maar dat dit woord Puli alzo weinig in Griekenland in gebruik was, als dat van Polenta in Italien. Men zou het myn's bedunkens, beter kunnenuitleggen, met te zeggen dat detoebereydingin derdaad eenderley was, maar dat de Itof waar van het gemaakt wierd verfcheyde was; want het geen men Polenta noemde, was van meel van gepelde gerft, en 't geen men P«/r noemde van Far of tarwe gemaakt. Der halven heeft Plinius, volgens deze uitlegging gehad te zeggen, dat het e" En Italien, onbekent was als het ander in Griekenland; volgens het geen ik zelfs gezegen het van het gemene voedzcl van bade deze Nation, de Romeinen niet als Far, en de Grieken gerfte-meel gebruikende. Deze foberheid der iomeinen en andere Volkeren in de eerfte tyden, washun van een groot behulptot onderhoud van hun legers. Ken foldaat drocg zyn leeftocht met zyn meubeltjes. Aan een klein zakje meel had hy lang genoeg. Zyn maaltyd koile hem weinig moeite en geld: de Otticieren en de Veldheren zelfs zonderden zich weinig in 't toebereyden van hun difch van den limpelen krygsknecht uit. Op deze wyze wa-ren de troepcn akyd op de been, altyd vaardig om van de eene plaats na de andere daar Men ze heben vielle tätige te trekken; en de pracht en de lekkerheid, die in onze dagen onder de Korlogsliegen zyn ingeilopen, hielpen den Staat niet door buitenfporige onkelen te gronde, die men genoodzaakt is aan mondwaren te be- F 1 lie- PUh lib. lb. (. 8. Wat ruh, wat Pew Icmta wat. 34* ZEDEN DEK WILDEN fteden, meer als aan alio andere krygsbehösen, en den den befte ondernemingen niet mi&lukken die een vaardlgheid vereifchen, dewelke zo het fchynt met grote toehereydzelen niet over een te brengen is. Eindelyk deze loberheid verlcliafte den Staat fterke, forlle, moedige mannen, bequaam om honger en dorll iiit te ftaan, die meer bedacht waren ora den vyand te gaan opzoe- ken, als ora hun toerutting te redden; en die, door geen goede cier ontzenuwt zynde, gecn eer Uelden in open tafel in het veld te heblden gehouden, doende daar het lekkerfte en prachtigile dat de overvloed verfchaffen kan, opdiirchen. Schoon Het brood van geen algemein gebruik was, is defzelfs oorfprong evenwel zeer cud. Het eertte I'oort, was van dat gene dat men onder de afch braadde, waar van de II. Schrift zo dik- wils gewag maakt. Plet ander was van dat ilag dat men in een aarde pf yzere pan bakte, want dit verstaan de Schryvers door de woorden Firmiis en CUbanus. Dit flag van brood had verfcheyde namen, die men by Atheneus en Kato zien kan. Deze verfcheyde namen konden. van de verfcheyde plaat^en komen daar men het maakte, of van de verfcheyde ingreaienten. Wane behalven de verfcheyde foorten van meel, dat 'er de hooftftof van was, deed mender oly, merg, honing, vruchten, fterkers, anys, karda> momy (laapbollen-zaat, enz. in VIERDEHOOFT STUK. DE Sagamität der Wilden is anders niet als dit sofort van bry van hun Indiaans koorn gemacht, dat onder de afch geröstet, met kracht van armen in houte mortieren geftampt, door grove builen van kleine takken die aan malkander gehecht zyn gedreven is, en door schorifen of buigende korf jes, van biezen gemaakt, gewant is. Ik weet niet waar het woord Sagamität van daan komt, waar van de Franfchen van Kanada zich bedienen om deze pap te betekenen, diede Irokoizen in hun spraak Omwntara noemen. Miff-chien is het een woord dat uit enige tongval van de Algonkynfche spraak gehaalt is. Wat hier van zy, het is in Kanada in de verdorven taal tufTchen de Franfchen en Wilden aangenomen. De Irokoizen en de Huronnen spreken het Sagouit, uiti Aile morgen bereyden de Vroiiwen deze Sigiimitc, en zetten hott onderhoud van het huisgezin te koken. Voor dat de Europers hu van over zee ketels gebracht hadden, bedienden zy zicii van pottebakkers vaten, diezy het aartig wifte, gevende daar van ondcren een ronde gcdaante aan j niaar die van boven heelbreed uitlicp, en na de zelvc in dc zon te hebben laten drogtn, bakten zy die op een langzaum vuur van schorffen gemaakt. De omzwervende Natien hadden niaar houte ketels, die zo bros niet waren en lichtcr om te vervoeren. Hier in lieten zy het vleifch koken, gojende in het water enige gloejende keyen na malkander, die dit water allengsjes heet muakten, en het gcnoeg Dedden koken voor luiden, die zich met half raauw vleefch vergenoegen. De Sagamitc gemuakt zynde > deelt men die in zo veel keteltjes of. VAN A M E R I K A. II. BOEK. Hi of fchoteljes uit , die van boomfchorflen of wortels gemaakt zyn , iijs 'er perfonen in de hut zyn, die duar altyd na haar luft en be- lieven aanvallen, by dag of by nacht. De honger is by hen deeni* ge uurwyzer , die de uren van de maaltyd regelt. Behaiven dat vult men een grote fchotcl , die men.de fchotel van de gailen noe- men kan, en aie men al dc perfonen voordifcht, die hen in deH.ut komen bezoeken, 't zy dat net vremdelingen zyn of dat ze tot het; dorp zelfs behoren. De eerwaardige Vader Don Auguftyn Calmet in zyn suntekenin- gen overGenefis, heeft zeer welaangemerkt, datinde helde-tyden de gaften geroeenlyk niet zeyden wie zy waren, noch van waarzy quamen als no^ de maaltyd \ dikwils -wachce men zelfs drie , vier , ja cien dagen* zonder daarna te vernemen- Dit is ook het eerlle kompliment dat alle de Amerikanen maken., by wien de gaftvryheid niet minder geheiligt is als in de Oudheid ; en dit flomme komplintent is zeer welfprekent » en veel redelyker als onze buigingen des ligchaams en vragen, diete onpasmoeten, fcliynen ten opzicht van luiden^ die men moet veronderllellen moe en mat van de reys tc zyn. Wie by ben inkomt is welkom> naauwelyks is hy ingetreden> of men zet hem zander te fprcken etcn vooc, en hy zelfs eet zon- der komplimenten tc P' 'en voor dat hy den mondopdoqc cm de; reden An-aarom hy kooi v.'xklaren. fri.i! ■ i • S De Ikaziiianen, dt . / • sn en enige andere Volketen gebiui-. ken hier najegensde vremdelingen veel plechtigheden , die ik ia 't vervolg zal uitleggen. Daar worden 'er noch gevonden die de gewoontc hcbben van hun de voeten te waflchen » 't geen zo hei^. Liglyk by de Hebreeuwen onderhouden wierd. De Sagamite alleen is een zeer holle spys, en de Wilden bekenr. nen zelfs dat zy hen niet zeer lang voeden zou kunnen, zo-zy. de-zelve niet met vleifch of vifch makelyk maakten, at welk dlent een de te binden en daar een ligchaam en fmaak aan te geven. Zy zouden zo dikwils geen lekkere bceten ontberen, als xy nu wel doen, zo zy die een weinigbeter viiflen te fparen. Maar volgens hunne gronden is het hun byna onmooglyk een zuinigen en spaarzamen aart te hebben: 't is by hen een aangenomen gebruik alles op te eten zo lang zy wat hebben, al zouden zy 'cr van barfien (als oi zy nooit gebrek konden krygen) en den Honger met gedulten zonder klagen uit te ftaan als zy niets meer hebben. In 't cerll meende ik dat het beeftigheid was, en gebrek van voorzichtigheid, maar na de zaken rypelyk overwogen te hebben f hebbe ik bevonden dat zy op generly wyzeanders kunnen leven, zonder hunne wetten van beleeftheid en welvoegelykheid te fchen-den. Een burger, als hy maar een weinig aanzien heeft, moet, als hyeen goede jucht of vifchvangft gchad heefc, volgens de gelegenheiden iitdelingen aan de Ouderlingen, zyn iiiagenen goede vrinden doen en dicrgelyke mildadigheden putten idles uit, maar zy zouden het niet durven nalaten, en zouden iiet niet kunnen docn zonden het goeden naam tc verliezen. Daar zyn Ten tyde dix zy hun F 3 be- 344 ZEDEN DER WILDEN befclieyden deel moeten opbrengen > en de gemene onkoften van het dorp helpen dragen in de galtmalen, die altyd veel verilinden, om dat 'er het grootfte gedeeltc van 't dorp op gcnodigt word. En man in wiens naam men het feed aanrecht, is verplicht dubbelt. Befiebte te dotn, en een beleeftheid meteen andere te beantworten. If he reeds van de gailmalen gei'proken waar in alles opgegeten word en niets mag overblyven, en daar men zomtyds genoodzaakt is pannelikkers te brengen, die zich heiel wel kunnen schicken om de Ouden en aanzienlyke luiden overalte luiden overalte luiden, om een goede maalcydte knappen, en om hen alies te helpen opeten wat men hun voordient. Diergeljke galhnalen, die zecr mcnigvuldig zyn, en waar men 2ich tot eer rekenc overvloedig en tot overdaad op tc diflchen, laten in der daad niet toe dat men gedachten maakt om voorlangen tyd voorraad op te doen. Voor 'c overige is het Wärter de eer die hen dryft. Ik beger hier geen ander bewys van, als 't geen hen deze selfde eer in den uiterilen nood doet beginnen. Dit is in de jachttyd, waar inzyzo dikwils aan den iionger bloot geftek zyn, dat 'er byna geen jaar is, of daar fterven er enige van. Wanneer in dien tyd een hut van verhongerde lieden een andere troep tegenkomt, wiens voorraad nochniec tenemal op is, de-len de laatftgenoemde met de nieuw aangekomene de weinige mondkoft die zy noch hebben > zonder te wachten dat men hen daarom vrage, tehbon zy daar door in 't zelfde gevaar van te vergaan raken* waar in zich die gene beleeftheid en grootmoedigheid helpen. In Europa zouden wy in diergelyke gevallen weinig plaats voor zo een edel moedigc mildadigheid vinden. De nood , waar in zy zich door diergelyke mildadigheden bevin- den, noodzaakt hea om zonder onderlcheyd van alles te eten, en het gocd te vinden. Gelyk zy in him overvloed het vleifch geen tyd gunnen om te befterven } dat zy het noch gants levendig in de ketel ileken, of aan kleine houte fpeetjes laten braden, die zy met ^t ene end in den grond fteken, en omdraaicn wanneer het aanene kantgaar is, op dat het van de andere kant ook een beurc kryge, maken zy 'er ook geen zwarigheid in ftinkent en byna verrot vleifch tecten, wanneer zy geen ander hebben. Zy fchuimen de ketel nooit , uit vrees van lets te verliezen. Zy kooken 'er hele kikvorfchen in , en iUkken die zonder fchroom door. Zy drogen de darmen van Kheebokken zonder die van hun vuiligheid te ont- lailen,en vinden in die te ctendczelfde lekkerny als wy ineenfnip- je met zyn drek. Zy drinken het vet van Reren , zecwolven , palingen enz » zon- der daar wat na re vragen of dat vet geyl en ftinkent is. Na kaars- ongel likken zy vingers en duimen. Zy hebben noch de eikels niet verlaten, die de boHTchen van Dodona zo berocmt maakten , alleen kokenzy ze dikwils in water op, om de bitterheid weg te nemen. Zy zaamlen zorgvuldig de vrucht der beukebomcn , en fnerken die op. Met vermaak eten zy aartappelen , verfchcyde fmaak- VAN A M E R I K A. II. BOEK. 34^ imaaklo/e wortelcn, en allerlei foort van vvilde en bittere vruchten> zy gcven hun den tyd niet van ryp wordcn en groeien , iilt vrees dat and ere hen naocntcn voorkomen, en die wegncmen. Om eon boom te kaalder te maken, hakkcn zy hem by dfen voet cm ver, zonder zich te bekreunen wat voordeelch zy 'er de volgen- de jaren uit zouden kunncn trekkcn. De Algonkynen en de j^enc die niet zaaicn noch elcndigcr zydej zyn zomtyds genoodzaakc ecn foort van mos, dat men ingewanc der rotzen noemt, de bin- nenfte of twede fchors, en de knoppen der bomen teeteo- Hicrom geven de Irokoizen aan de Algonkynen gecn anderen naam als die van Rontaks, dat is tc zeggen bownvrcters. Vadcr du Tertre zegt van de Karaiben, dat zy zomtyds rechtc aarde eten, 't geen hy a\n hun droefgeelligen tn /waarmocdigcn aart toefchryft, die in 'let zuur van de maag een ongcregelde lult verwckt. Gelyk in de vrouwelyke fex) die men in zommige ziektens met vermaak kryt en houtskool ziet eten. De Wililen die koorn heeben, fparen het een weinigje beterals het vleil, en 't geen zy voor lekkorny aan hebben, en zelfs voor lekkorny aan hebben, en zelfs voor langer tyd, zo zy kunne. Wanneer zy 't overige miiTen, maken zy tot dit koorn allerlei stuflen, om door verfcheyde toebereydingen het läfte en fmakeloze dat dit licht voedzel zou kunnen hebben, ver-anderen en te verbeten. Wiinnecr het Indiaanfch koorn noch teer en byna melkachtig is, fruit men het een weinig op, zonder het uit te bolfteren, dan is het zeer lekkcr. Men maakt ook op deze w Yer voorraad van dit tere koorn. Na het met bolter met al te hebben opgekookt, doet men er de bladen, die het omringen af, en men laat het een weinig roosten, dan ontboUtert men het, men laat het in de zon op schorften drogen, en men verfraßt het, men läst het in de zon op schorften drogen, en men verfraßt het, het in de zon op schorften drogen, en men verfraßt het, men läst het in de zon op schorften drogen. Daar is een soort dat zy in de moeraflen doen verrotten om het te doen stinken. Dit koorn zyn zy als dol na, en wanneer zy het uit het water of liever uit de Oik halen, ziet menhun met vermaakhet vuil water dat er atloopt, en waar van de stank onverdraaglyk is, allekken en er na stakken. De Wildinnen hebben een wyze ora het met zekcre aiTchen opte koken, die Daar een verhevenerfmaak aan geven. Dit graim stampen zy niet in mortieren, maar na het vel gewaflchen en in kokent water geweekt te hebben, knuzen zy ieder graan tulfchen twe ftenen, of laaten het heel in de ketel koken. Ik heb my op de regel van haar kokery niet genoeg toe- gelegt, om een net verhaal van al haar fauflen te kunnen geven, daur ik niet graag mee te doen had. De verdächtige wyze om hun koorn te eten, is myn's bedunkens zo als de geroofte granen van onder de afch van daan geno-nien zyn, dan het een kleinen verbranden fmaak gekregen, die nettlek poed is. Voor al hebben zy er een byzondere soort van, die zy Ogantdi en wy Bloejent koorn nocmen, om dat  zouden er geen algemein gekorok van kunnen maken, dewyl haar velden na mate van haar arbcyd haar geen koorn genoeg vcrJchafl'en > om de onkoften en het werk dat 'er toe vereifcht word goed te maken. Niet is er zwaarder en fniakelozer, is een klomp deeg van haar meel, die flegt gekneed is, zonder gill of zout. Zy windenhct in bladeren van Indiaani'ch koorn » en laten het onder de afch br;i. Den of in de ketel koken. Zy doen 'er fomtyds oly, vet, bonen en vruchten in. Deszels fmaak is op deze v\ yze noch lelyker, muar voor den mond van een Wildemanis het een heerlykeen Vorfielyke spys. Dit brood kan niet goed gehouden worden > en is energens goed voor als om zo hect van de kolen te eten. Ik Jiebin ItaUeneen foort van brood gezien, dat byna evenecns was, dat men an het gemeene volk verkoopt. 't Is een zware klomp deeg, met faffraan gemengt, die het geel doet uitzien, en daar amandelen of gcbrande amandelen pralynen ingebakken zyn. Ik heb 'er geen naauwkeurige acht genoeg op gcibgen, om de nette toebereyding daar van te vvetcn; ma Ik zou geloven dnt men een goede niaag moet hebben om het te verieren, zo wel als een andere foort van brood, hier weinig van verfchillende, dat men in Gaskonjen en liearn Jiiaakt, 't welk uit meel van dit Indiaunfch koorn ojfivlcine geers, dat wel gebuilt is, gemaakt is, in de landtaal Crucbade gc- UOemt. In der zweiten van, en makken "er oly van om zich te fmeren, 7.0 wel als van zekere kleine bitere noten en enigenden anderen vruch;en cf planten. Ik gelöt evenwel 't geen liy 'er van vcrhaalt, want na alien fchvn is de grote zonnebloem, by de Kruidkenncrs onder den naam van Hel'Otropiummogmnn bekcnt, deSefamura, waarvande oudet'gyntenaren en de eerlle volkcren brood en oly maakten. Zommmige Nation in hcc Noorderdeel van Amerika halcn haar vocdzel uit een foort van koorn, dat de natuur van zeifs voort-brengt, men nocmt hetFolle ^voine, waar vande Franfchen den naam tot enige van deze natien hebben cvergebracljt, 't is ccn moe-raflige plant, die redelyk wel na de haver gelykt, maar bctcr gevoed is. De Wilden gaanze met jiun kanos, als /y ryp is zrcken Zy fchudden de aircn maar, die met gemak haar graan laten vallen. V A N A M E R I K A. II. BOEK. I# zo dat hunkanoosMkflvolzyn» en hun voorraad gaauwopgedaan* zonder dat zy hoev^n te ploegen of te zaaien. Niet alleen weten de nienfchen van de koorngewaflen hun meelen en brood tot hun voedzel te maken. De oudheid verfchafen ons menige voorbeelden van verfcheyde wOrtels die tot die gebruik dienen. Als daar was de bolachtige wortel vande Asfodelus, dewortel Cbara, waar van by Cezar gefproken woid, en daar deze grotte held kort voor den beroemden Hag van Faraalien zich van bediende om zyn leger de koil te gevcn, 't geen uit Epyten geen leefkoU genoeg ontfing. Zodanig was de papierplant, by de E-gyptenaren zo beroemt, en waar van het gemene volk vaki ecn onzer Provinzen. Zich na den zwaren winter van 't jaur 1709 zich met nut wlft te bedienen, om zich van den uiterften nood te b-^vryden, daar de honger en dlere tyd hen anders in zouden geftort hcbben. Da u* zyn in Weil-indien verfcheyde wortels waar van men zich niet alleen in tyd van nood,maar zelfs in 't gemene gebruik bedient. Deberle is de Maniok of Mandiokt die dezelfs als de gene die in de erste Reysbefchryvingen en in die van de Spaanfche Schryvers Tiica genoemt word. Deze plant is een soort van hettergewas, wiens houtzeer krom en teer is; de bladeren daar van zyn fmal, dicht in een gedrongen, wat langachtig als die van de kennep, zy komen niet al te gelyk voort; maar na mate dat de plant groot, vallen die van beneden af, en die van omhoog fchietenuic, zo dat  werk om tot volkome ryphcid te geraken. Niet dac zy niet langer in de aarde kunncn goed blyvcii, maar 7,7 krygcneen te groten overvlocd van fappen, die hun ei-genfchappen verliezende, dezelve te wacerachiig maken- Men vind 'cr van zes of zevcnderley foort, die men door de verfcheyde verven der bladeren en schorllen onderfchcyd. Nadcmaal de inwoners van de wortel alleen hun voedzel trekken, meet men deze verfcheyde foorten kcnncn j waar van de een beter als de andere zynde, ook betcr meel geven en beter brood. De blaauwe Maniok heeft een dikke fchors. Van een zccr donkere violette verf, maar boven op is zy zo blank als fneeuvv. Deze houd zich langst in de aarde goed, en levcrc het fmakelyklle brood uit. De gryze Maniok heeft een gryze schors aan zyn hout, en een gryze wortel, maar deze is zeer ongclyk; zomtyds brengt zy veel, zomtyds zeer weinig voort, het brood dac daar van komt is redelyk. De groene Maniok, diis na dc groenheid van haar bladen genoemt, heeft niet boven de tien maanden van noden om ryp te worden, maar kan niet lang in den grond duren: het brood daar van is zeer goed. De wittc heeft een witachtige schors om haar hout, is eerder ryp als alle de andere soorten, maar hair wortels verfmelten heel tot water i 20 dat schoon het mecl van een G fchonc Cefar dt Belli* Vil: I. 3. 34 ZEDEN DER WILDEN ttsd'O- wJo, mftor. Ctm.l.-j. t»f, 1. De taet Ini Oc- <;/•;..ib. If.f. 10. OvieJ. l*t at. fchone goud-kleur is, en vaneenzeer gocden fmaak, zy van-weil nig nut zynde ook van weinig gebniik is; en daar zyn 'er ^^einig andere als die gene wicns voorraad niet lang duurt, die dezelvc planten om liaall weer andere voorraad te krygen. Daar is noch een andere foort die wegens de gedaante weinig van de witte verfcheelt; zy valt fchaars op de Eilanden, maar is gemeen ophet valle land; zy word rauw gegeten, gebraden, gekookt of hoe men anders wil, zonder 'er liet fap uic it drukken. gegen men met de andere foreten van Maniok nietdoen zou durveen, de viele haar fap een van de viele vergiften is. h Is zonderling dat een zo heerlyke wortel evenwel zo gevaarlyk en zulke droevige uitwerkingen heefr. Want hct is zekcr dat IS Jiet vierdedcel van een glas van dit fap een menfch in een vieren- deel uur zoudccn (lerven, zo men hem jzeenvaardig hulpmiddel ingaf. De Indianen beproevon het dikwfls, brengende zich vry- willig met dezen drank omhals, gelyk deNoorder-Wildenmetdul- le kervel. In 't begin van de verovering der Spanjaarden nodigden deze elendigc fchepzels , het juk van deze flavcrny niiet kunnende vcrdragen , elkanderen uit, om in gezelfchap te ftcrven , en men zag 'er met vyftigen^lyk die zich met dit fap van Tuca om hals hielpen. Vader du Tertre geloofc » dat al het quaadaardige dat 'tr in dit fap en zelfs in de gantfche plant is, niet als uit een over- vlocd van voedzel voortkomt , dat de maag niec kan verduwen ; want fchoon het uit den aart dodelyk is wei-kt het evenwel op een gants andere wyze als de andere vergiiFen, die een ichrilcke- lyke glocjing veroorzaken, zo zy heet, of dofheid in de geeften zo zy koud zyn ; 't geen men in 't geheel in die gepe niet gewaar word , die van dit fap ingenomen of van deze wortel gegeten hebben , maar alleen een vervuliing van de maag die hen verilikc „ en doct ftcrven. Daarenboven men vind gecn van de edcle dc- „ len dcr dieren , die 'er aan gdlorven zyn , befchadigt, maar bun „ maag alleen opgeblazen. " Zo dajt deze Vader beweert dat 'er dan het zelfde gefcliied 't geen men na een hongersnood heeft zien gebeuren aan die gene, die omkomen om dat zy te veel nieuw koorn gegeten hebben ; of wel aan de paarden die drinkcn na tc veel tarw gegeten ic hebben, die men evenwel niet van vergif ver- denken kan- 't Heeft fchyn, dat het fchadelyke dat in deze wortel is, zyn flymachtige deelen zyn. Inderdas dit zelide fap, dat zo gevaarlyk en zo doodlyk is, word, na dat men het wel heeft doen kokenjeen zoete honigachtige drank en diegoed is om te drinken, het vuur deszelfs raauwheid hebbende wcggenomeri, of de tc grote waterachtiglieid die er in was hebbende doen vervlicgen. De Indianen maken van dit fap alleen befchuittn van een zeer fyncn en verhevenen fmaak, dncndc hct in de zon of op hct vuur, dat allc waterachtiglieid vertccrt, dik worden. Zy maken ook van de gedroogde wortels van Maniok zcer goede dranken, en die uitnement hartfierkent voor de zitkcn zyn. Oviedo zegt dat zy *er goede bouiljons van maken, maar dat wanneer de dr^ik begint koud te worden zy op-hou- VAN A M E R I K A. II. BOEK. 349 Houden daar van te drinken. De reden die zy daar van geven is dat Ichoon Iiy uit oor/aak van de ecrfte koking, nict dodelyk is, hy evenwel koud /yndu zwaar om te verteren valt, en in de nag nict wd kookt. De Wilde Tapais en eenige anderen van 't vaile Lant, gclyk ook de dicren, cten de gevaarlykftc loort van ilaniok gants raauw, zondcr cnige toebcrcyding. Zy moetcn 'cr evcnvvcl allengjes zich aangewennen en al vroeg aankomen, of het zou lien lo vvcl als de andeien Ichaden. Maai- van wat natuur dit fap ook mag lyn, nademaal het inder- daad de kracht van het fterklie vergif heeft, wyft Vader du Terre drie mindelen aan de hand, om voor tegengif te dienen. De/e hulpmicldelen zyn oly van olyf met lauw water te drinken, of wel (cn deel Ananas fap, met enige druppcls citroen-fap : of wel het lap van llangen-kruid te ncmcn, waar mee al de bomen daar te lande bekleed zyn, en dat ecn onfcilbaar tegengif is, waar van men xich tegen alle soorten van venynen kan bedienen. Om dit verderRelyke en schadelyke fap van de wortel te fchey-den, fchillen de Wildinnen ze eerll na het oude gebriik, daar na vryven zyze met al haar macht op cen raf p, die van kleine puntige en ongely ke satten gemacht is, die aan haar stand gevonden wor den, en die in een plank van anderhalf voet lang en zeven of acht (luimen breed geftoken zyn. 't Ene end van de rafp houden zy te- gen haar buik, en het andere staat in een kuip, om het rafpzcl van deze wortels te ontfangen, dat zy naderhand in perskuipen die van biezen gemaakt zyn, verzamelen, die onder cen pers gezet zynde of met het een end aan een tak van cen boom gehangen, mec en groten stände te daar tot gewicht aan dient, en aan het an- dere end gebonden is, word 'er al het spo wol uitgeperll, dat 'er niets als een droog meel dat tot klontcrs gaat zitten en zo wit als f neuw is, obviously. ZESDEIIOOFTSTUK. Dit meel welgbuilt on door cen foort  zeer goeden fmaak, zommige Uellen het boven het boven het arwenbrood, maar om het op yyn bell te eten moet het nict boven een dag of twe oud zyn; hest blyft evenwel hcd lang goed, voor al, wanneer men het eni- dagen in de zon hceft laten drogen. Men wcct het ook zoda- nig te bereyden dat het als een soort van befchuit word, daar de G X Eu- ZEDEN DER WI LDEN Europeers, die in de/e geweften handel dryvcn, voor hun langa, rigp yzen van op doen. Het gctneen brood is etn hal veil vingcr dik, r.cn maukt het ook dunder, dat noch kkkenlcr is. Dc Wildinncn maken ook van die meel van de Maniok , -m wcl als van dat van Indiaunfchkoorn, een foort van pap, daar zy liaar vieefcli in laten kokcn. Men nocmt die in Bra/ilien Miiigaiit en het is niet anders als de Sagumitc der Noordcr Amerikancn. liey- de deze Ibcntcn van mecl liebben cen aangcnamen imaak , en /yn zolaf niet als het onzc is wanneer het van de molen komt. De Indianen ctcn het dikwils liccl droog, londcr dat 'er lets anders ondcrgemengt is of /onder eenigc andcre toebereyding. lx"h Iven de Maniok-wortel en het Indiaanfch koorn verfchaft Jict Zuider-Amerika aan zyn inwoonders mch tennieuw bchulp in de 1'atata.is , die voor brood kiinnen dienen en van zo een hecilyk voedzcl zyn , dat men opgemerkt heeft dat die gene die dezelve n.ittigen door den bank vet en welgedaan ''er uit/ieni een voorded dat dezclvc boven het mctl van de Maniok zou mocten doen ver- kiezen , dat al te opdrogcnt zynde , nooit vethtid noch goede kleur veroorzaakt. 2EVENDE HOOFTSTUK. DE Patata is een bolachtige wortel j die kruipende fpruiten uit- fchict, daar zachte bladcn aankomen, van een heel donkere grocne kleur, die m cinig van de Spinaafie verfchilt. Daar zyn Vr vail verfch.yde Ibortenj die men uit de verf der wortclen onder- fcheyd, want daar zyn 'er groene, -witte, rode , oranjc , geniar- nierdc, enz iille zyn zy gocd. Men legt ze ondcr de afch te bra- den of wel in cen pot, daar men een weinig water in doet om te bcletten dat ze branden -, en men dekt zc ter degen toe. Door t kokcn worden ze zo murvv als kallanien, en hebben byna den zclfilen fmaak, maar zy zyn \cel beter, blyvcn niet hard voor dc maag Icggen , en zyn niet winderig als de mcelie andere vvorte- len , en vocrnaamlyk de grote Limozynfche knollen , daar men /e by zoii kunncn vcrgclyken Om \r een verhevener fmaak aun tc gcven , maken 'er dc L uropcanen een faus over van citroen fap , oli van olyf , en pimcnt of lange peper. De andcre Icvensmiddelen die de Volkeren van 't Zuidclvk k- mcrika nuttigen zyn zo voedzaam noch zo vaft niet als die der Noordcr Amerikancn, die allcrly Hag van dieren hebben die lut land en de jacht liun verfchaffcn. De ccrftgenocmde levcn mccr van vifch als van vlecfch, zy durven /elfs allerly foorten niet etcn: dc fchildpadden in 't byzonder zyn hun alzo zcer vcrboden al.scer- tyds den Troglodyten- Zy etcn ook geen varkens vlcefch noch * J.amcntynen. 't Geen zy gemaklyker vinden en zich ook lichter mce vernoegen zyn de krabben en verlcheyde foorten van fchiilp- villchen , die zy met cen piment of gepq)erde faus , daar limocn fa[) * Grotc zce-viflchcn, in Aincrika bekcnt. VAN A M E R I IC A. II. BOEK. 351 ftp in komr, cten, en die /y gcmccnlyk 70 (leik en /o fclicp ina- Ken, d.it dc Kuiopeanen die \an gcen v.o lleik gckruiddc ragoui hoiiden, ic nict me; hen elcn kunnen. Maurico, No. 2, No. 2, No. 3, No. 4, No. 5, No. 6, No. 7, No. 8, No. 9, No. 10, No. 11, No. 12, No. 13, No. 14, No. 15, No. 16, No. 17, No. 18, No. 19, No. 20, No. 21, No. 22, No. 23, No. 24, No. 25, No. 26, No. 27, No. 28, No. 29, No. 30, No. 31, No. 32, No. 34, No. 36, No. 37, No. 38, No. 39, No. 40, No. 42, No. 43, No. 44, No. 45, No. 46, No. 47, No. 48, No. 48, No. 49, No. 50, No. 52, No. 54, No. 55, No. 56, No. 57, No. 58, No. 59, No. 70, No. 72,  't vckl in den brand gtllokcn, en den grönd nan hoopjes verdeclt to hebben, fleckt men in deze hoopjes dric van de/.c llokjes in een driehoek, en men dckt die zorgvuldi^ toe. Dit hiet men /'// ecu kniltje plttnteii. De anderc wyze is gemaklykcr, mair ook van minder voordeel. 't Is genocg dat men hier en daar een endjc hoiits van deze ^fan- iok in den grond Ueekt, alsmen maar acht gect'c, dat de bot of knop na bovcn ftaat, dit hietenxe aan Jiokjes p/aiiteii- Men wied den grond 7.orgvuldigIyk en houd den akkcr fchoon, tot dat de Maniok Ikrk genoeg is om de overhand te houd -n en niet door \ onkruid verllikt. To worden. De plant dus gc-kocllcrt Aynde,is7.o vruchtbaar, dat een morgen lands dat'cr mee be/,\.iit is,mecirien- fclien voed als /cs andcre morgen die met de belle tarw be.'.aait zyn. De Patata will in cen luchte ; matig vochiige en cen wcinig c m* geroorde aarde haan. Men niaakt 'er gaten in van ecn l.alvc voet dicpte, zo diclit hv malkandcren als het mooglyk is ; en men Itctkt er twe of di ie fpienkels van hart hout oflage ftruikcn in, die n en met aarde toe- dekt. Dc/,e llruiken vvortel hebbende gevat, Ichiccin 'er nieuvvc iiit in y.o groten ovcrvloed, dat zy het g-mtlchc veld, daar mcn/.e gcplant heeftj bedekktn. Aan dc wortel of in icder gat fpruiten 'er zes \vortels van vcr- fcheydc gcdaantc uit, vvaar van 'er enigc zo groot als ecn hooft zyn. Vcrfcheydc Wildc Natien makcn brood vancnkclc drnge vriicli- fcn, die tot meel gcniaakt zyn. Dit brood is zeer hart, maar fmaaklyk genoeg. Die van 't Noorden, die den mccftcn tyd vandc viilh^angit Icven en niet zaaicn, maken ook brood van vifch die in cic zon gedroogt en gebradcn is. Zy ftampen ze in vyzels, enm^i- kcnze tot meel gclyk men het koorn doet. Dc Wildinnen dragcn veel zorg voor haar akkers, en zaaicn 'cr hchalvcn dat vcrfchcyde foorten van groentc en aartvruchten op. I let zonderlingftc is dat de Karaiben de tyden van de maan waar- pcmen om te zaaicn , een taftelyk bcvvvs van de (^udheid van de du aling of het gevoelen dat de maan daar iets tocdoet De zorg G 3 die 3Si ZEDEN DER WILDEN HtroJ. 100. Verplatz der Dorpcii- Die 7.y aan de landen moeten le koft lepgen, is by haar een veer Wami arbcyJ, indien men oVerwegii hoc weinij; liulpmidddcn '/.y hcl)ben, nict als elendig houte Ipaden hcbbendc om hcc land om te I'pitten. Alles war zy xaaien of poten hcct'c «|uckin^ van nodcn, het IndiaanCch koorn noch nicer als dc rcll, zo dai het tc encmaal op ecn land /on vcidwynen, indien men iiel niet met al zo vetl vht oppalle als de tarw. W^anncer Herodotus derhaiven van dit foort van geers die in de Indien ^rocit.en myn's oordcels deMais is,zei;t, d.it de aarde het van zelfs voortbrengt, is hci waarfchynelyk dat dczc Schry vcr zich in dii lluk vergill W^anncer Herodotus derhaiven van dit foort van geers die in de Indien ^rocit.en myn's oordcels deMais is,zei;t, d.it de aarde het van zelfs voortbrengt, is hci waarfchynelyk dat dczc Schry vcr zich in dii lluk vergillt. Iccft, want ik ben overtui^c dat lictzo nict onkunncn grocien zondcr te ontaarden, gelyk lict gemecniyk met die fooitcn van planten gaat, die queking vereifchende Ibaks vergaan als men er nict meer op i^aft. in der daad ik gcloof nict dat men elders in Amcrika Mais ziet, die van zelfs groeit. Zy konit zclli nice wccr te voorichyn daarze certyds aangeiiiieekt is gewccll. N' 'Ademaal dc Wilden hun Landen nict miilen noch dczclve braak laten leggen , worden zy haall uitgeput en kracluc- loos , 't gccn hen noodzaakt hunne Dorpen ciders tc verplaatzcn , en nicuwe akkers in nieuwc Landen te makcn- Zy worden , ten minftcn in Noordcr-Amerika en in de koude landen noch door cen dringender reden hier toe aangezct, want nademaal de \ rouvvcn alle dai;en het brandhoiit na haar hutten mo>;ren dragcn , hoc lan- gcr het Dorp op dc zelfde plaats blyft , hoe v. yder het bofch daar van afwykt; zo dat na een zekcr geial van jaren zy niet nicer te- gen de lail kunncn om het houc zo ver op haar I'chouders tc l!c- pcn Die dicht by de Franfche fteden in Nieuw-Vrankryk woncn , hcbbcn in dit ongcniak willcn voorzien , en hcbben zich zedert cnigcn t\d paardcn aangefchafc , om het liout na l.unne hutten te fkpen, 's winters in een lledc, en 's zomers op den rug van de- zclfdc paardcn. De jongelingtn , vcri eugt zynde dat zy paardcn te mennen hcbbcn. nemen gaurn dicmoeite aan zich, cnde \'rou- w en door dit middcl van een zecr zwaar pak ontlall zynde » zyn 'er nict minder over in haar fchik , maar zy vcrv.ilien tot cen an- der ongcmak , want deze paarden , vecl in gctal zynde , vcrlprcy- den zich met troepcn op hunnc koorn-vcldcn , daar gcen heggcn of hekken zyn om zc tcgen tc houdcn, vcrwoclkn zc tc cncnuwl, zonder dat men daar in kan voorzien. Want nict in llaat /\nde om ze in hun Itallcn te vocden , is a! wat nun docn kan dat men zc in clcndige fchotten fluit , daar deze paardcn gemaklyk over Ji'^cn i'pringcn , 't zy om dat zy p;ecn vocdzcl gcnoeg in dc/e hc- fchottcn vindende , van zelfs gencgcn zyn om in het Indiaanlcli koorn, daar zy meer op verlekkeren als op de haver, te gra/en; ■"t zv dat dc kinderen , die zonder ophoudcn bezig zyn om ze toe vccluen aan re hitzen, hen gaande maken , en dwingen om over liiin ftaketzel te fpring'-J-. VAN AME.KIKA, 11 B O E K. In 7y ryn al vroegstydB od dexe vcrplsintiingen bcdacht, en ttia- ken net -lo dat liun owiic akkcrs Jmn zo lan^ dicntn kufttitti, tot Hat dc nieuwc in Ilaat /yn om hun ondcihoud. te verrchaflbn> to (lat ty die verUtcn kuiincn xondcr \t ongcnwk van le lydcn. Enl- (^cjarcn dm voor dac ic hun dorp vcrlaten, llekciuchde hnffchen cen plaats voor hun nieuwc landen af » lot dien cind* begevcn zy /icii d.iar's Winters na toe, en llan 'crklcine haties op om te ovcrwintcrcn. '/y viuden hicr ecn dubbclt voordcelin, want zy makcn hun veUlen bclxjuwbaar, hakkcnde dc/clfde bomcn af, die yy VAN AME.KIKA, 11 B O E K. On ich ich ic uaimen nodig Jicbenen en die ht by hun hutten 7,ynde hun de moiite van ccn langc ovcrvocrintt sprechen. Het /yn door gants Amcrika dc mans wicns pliclu hec is de veldenafte licken, en degrntc bomenom tc liakken. Zy y.yn het ook die ten alien tyden genoot/.aaki zyn het grotc hout to hakkcn, cfaar dd vrouwcn nict mee ovcrweg /ouden kunncn, /o dat de/e gcen an- Icrc moeitc hebben als het «an kleine ilukken te hakken en het tc dragcn. 