Natuurlyke historie, of Uitvoerige beschryving der dieren, planten, en mineraalen
Linné, Carl von, 1707-1778 | Houttuyn, M. (Martinus), b. 1720 | Tippmann Collection (North Carolina State University). NCRS
de Wormen van deze Torretjes de Veranndering ondergaan; daar zy Poppen worden en eindelyk den Staat van Volkomenheid berei-ken. Alsdan vliegen deze Diertjes op de Blömen, die 'cr dikwils mede bedekt zyn, en kommen in onze Huizcn, zonder nogtans hunne erste Woonplaats geheel te vcrlaaten, naar welke zy van tyd tot tyd terugkeeren, waar-schynlyk om hunne Eijertjes te Icggen. Deze Deze. Dr. IX. Stuk. Torre- 2. Beschreibung van V. Torrejes heben cen Eigenfchap, welke wy Afdeel. jjgj. nioefteQ onaangeroerd laaten: dat zy, naa-HooFD* melyk, indien men hun maar efFen aanraakt, STUK. ^Q Spriecen en Pooten intrekken, en dus zonder bewe Egingly beyngen als of zy dood waren. Dikwils kan menze zelfs, door fteeken of aan ftukken breeken, niet uit dien staat van on- werkzaamheid krygen : daar is niets dan een wat groote Warmte, die hun weder in beweeging brengt en doet weg vlugten. Kenmetken. De Kenmerken, die L i n n ^e u s van dit Ge- flagt opgeeft, zyn Knodsagtige Sprieten, aan de toppen overdwars Biaderig door drie dikke- re Leedjes ; hec Borflftuk verhevenrond en naauwlyks gezoomd: de Kop zig omgeboogen onder 't zelve verbergende. Hy meUc aan, dat de Wormen of Maskers van deze Tor- retjes, boven en behalve de Krengen of doo- de Lighaamen van Dieren, ook Spyzen, Hüden, Baftcn, Houten, Zaaden, en veele an- deren dingen, knaagen of weg vreeten. 't Ge- tal der Soorten, die hy van dezelven heeft, is een-en-dertig: als volgt. Lardariuc. Spektor- tetje. PL. LXXIII. Fii- I. (i) Torretje dat zwart is, met de Dekkübigen den van vooren Afchgraawuo. Dit Torretje is by de Infekten - befchry vers Diet. (i) Dermeftes niger, Esterris antice clarels. Syji. Nai. X. Gen. 171. Faun. Suec. 506, G o E D. /«/•!!• T. 41. Mer. Eur. ir. T. 3 3. BLANK. Inf. T. XI. f. K, L, M. F R I S C U. Inf. V. Tab. 9. RAT Inf. 107. N, ^ Diet onbekend, en cog minder by de Bont- werkers, die veel moeite hcbben om de gedioogde Vagten voor de knaagiog der Worm- Moofd-pics, daar zy uic voortkomen, te beveiliaen. Spektorretje. Hierom oder deelcde Goedaart, dat men het zelle te reg de Bontwerkers Flaag zou kunnen noemen. Hy merkt aan, dat deeze Wormpjes wel tienmaal, eer zy veranderen, de Huid afleggen, en zig t'elkens van onzuiverheid reinigen: het afgelegde gelykt dan, zegc hy, naar een dun Draadje, doch taay en niet ligt breckhaar, een Span of daaromtrent lang, onder welke Vuiligheid zy gewoonlyk zig verbergen. Hy bevondt, dat zulk een Wormpjes van 't voorft van Jcny tot aan het end van Auguftus leefde, en toen veranderde in een Popje van zeer aartige figuur, waar uit den twintigften van Oktober een Diertje voortkwam, dat in 't eerft bruinagtig was of donkerrood, vervolgens rood w Ernten en nadderhand zwärnt, maar op 't midden van 't Lyf geelagt. Men kan deeze kleine Diertjes, zegt hy, in 't le- ven houden zo lang men will, indien menze Noote-Koek by zig geeft; doch anders leef- den zy maar veertien Dagen. Van Frisch wordt deeze Soort genoemd het kleine Spektorretje , met de witte dwarsjlreep op de zwart-bruine Vkugelen. De Worm , zegt hy , die uit de Eijertjes van dit Torretje voort- komt, is glad en Yzergraauw, en verandert. Da driemaal verveld te zyn, in ecn Pop, laa- I. DEEL. IX. stuu. ten- 270 Be SCHRYVINO VAN V. tende de afgelegde Velleijes , die bruinrood Afdeel. ^y^^ ^|g g^jj opgebarften Blaasje overblyven, HooFD. Deeze Wormen waren hem, in de bereiding SpTJofretje. van'zync opgezette Vogelen , zeer hinderlyk geweeft: want toen hy derzelver Huid met de Vederen over dikke Boombafi; haalde , die zo-' danig gefneeden was, als de grootie van iiet gevild'e Lyf vereifchte , bleeven eenigen , wier Huid wat Vetcig was, te lang in de open Luge itaan , en werden van deeze Torretjes met Ei- jeren bezet, waar van de Wormpjes hec Vet en de Huid weg vraten , en , tot de Veran- dering, in de Boomfchors boorden; des hy het niet meer redden kon , dewyl zy cok door de fterkfte Hicte naauwlyks te vernielen waren. Dergelyke Torretjes vindt men dikwils aan flukjesKaas, die op deAarde zyn gevallen, a's 00k aan Blaazen, daar men Glazen of Pocten mcde toebindc, wanneer 'cr eenige Vettigheid aan gebleeven is. Wy hebben 'er hier de Af- beclJing van gegeven-, zo in natuurlyke groot- te als by vergrooting, (Pl. LXXIII. Fig. i ) naar het Voorwerp getekend. De Heer Geoffroy gceft aan dit Spektor. retje de langte van een vierdc- Duims. Des. Zelfs Masker, zegt hy, dat de gepreparererde Dieren of gedecken daar van, in de Kabinet-ten, [doch veeleer daar buiten,] vernielt, en zelfs op Infekten aaft; ja dikwils in oud  Icleine dwarsftreep van zwarte Stippen, ten ge- tale van drie op ieder Dekfchild, waar van de middelfte een wcinig laager faat dan de andc- ren, en dit geeft aan deeze zwarte Streep een hoekige figuur. Doktor ScoPOLi merkc aan, dat dit Tor- retje zwart is, doch de Dekfchilden, naby het Borllfluk, bruin - Afchgraauw of rosngtig, en aldaar met drie zwarte Stippen hceft; de Ny- pers tandeloos: het Borltftuk met drie Afch- graauwagtige Stippen: het Schildje stomp; de Dekfchilden van onderen geftreept en langcr dan het Agterlyf, weiks derde en vierde Sneed- jes, van onderen, in 't midden, een Kuiltje hebben, uit welks middelpunt een bosje van roffe Härstjes voortkomt. Het Mannelyke Lid, zegt hy, is in tweeen gefüllten, rond- agtig spits, loopende aan ieder punt in een Haarstjje uit. Deze Byzonderheden heben een zeer naauwkeurige befchouwing vereifcht. I. DEEL. IX. STUK. (2) A7a Beschryvinc van ^^'. Stuk. Dezei sofort fynt niet meer dan een Verudatus. Sie doch zeigen te zyn van de voorgaande, welke in Sweeden Aenger genoemd vvordt. Men vindt ze teptfal, doch zeldzaam, zinde van grootte en geftalte als die, doch de Dekfchilden ge. Die hebende met witte gegolfde dwarsftrepen, welker een veraf is van de an-dere. Men zou haafl: mogen denken, of dat Spektorretje, *t welk Frisch befchryst, een middel-Soort, tuflchen dit en het voorgaande, ware geweft. Geoffroy vondt 'er,} om-streeks Parys, een, dat half zo groot was, hebende een geelagtigen dwarfen Band op hec voorfte der Dekfchilden, en zigonder de Spektorretjes onthoudende (*). Van die twee kleinere, welken Goeda Art, Mannetje en Wyfje, zo hy zegt, uit een dergelyken Leerworm kreeg, fchynt het Wyfje, volgens de Af bedding, insgelyks met eenige dwarfe Bandjes ge-tekend te zyn geweft (f). Wy vinden, ten dien opzigte, 00k aanmcrkelyke Verfchillend-heden in deeze Torretjes. Dermeftes niger, fafcla lineati albA, duplici, undula*tA. Faun. Stec, 361, Le Dermefte efface. Hijl. dts Inf. eKX\ Paris. Tom. t. p. lOI. (1) Dermeftes niger, fafcla lineati albA, duplici, undula*tA. Faun. Stec, 361, (2) Torretje dat zwart is met twee mitteilip. Bontwerkers - Torretje p^i^'o- J u u u ru J Geftippeld. Mosten noen; doch het Ichthyst my toe dat die, zo wel als de voorgaande en eenige volgende, nu op deze dan op gene Stoffen gevonden worden. In Sweeden worJt hec Mahl genoemd, zegt onze Autheur, onthoudende zig in Vleefch, Kleederen, Spyzen en Wandel. Het Lyf is ovaal, zwart, met een vvit-te Stip op eder Schild, en bovendien zyn er, in fommigen, nog vyf zeer kleine witte Stipes waar te neemen. Scopoli zegt, dat het zelve, behalve de gemelde twee op de Rug, nog drie witte Stippen op het Borfttuk hceft. De Sprieten bedaan, volgens hem, uit een zwarte Knop, die wit gerand is, met een ros-agtigen Steel, en de Schilden zyn fomtyds Kaftanje-bruin. Wy Mogen 't dan, met regt, het Geftippelde noemen. De Heer Geoffroy heeft waargenomen, dat dit Diertje in grootte verfchilt, zynde somtyds een zcsde, somtyds een agite Duims lang. Deszelfs Wormpje, dat Haairig is, zegt hy, en famengefteld uit geelagtige en bruine Rin- getjes, onthoudt zig in Krengen zo wel als in Bon- (i) Dermeftes niger, Coleoptris puriilis albis binis. Faw.t Succ. J 61, F R I S C H. Ik/, V. Tab. g, I. Dr.Ei.. IX. Stuic. S S74 Beschryving van V' Bonte Vagten, waar aan het veel nadeel doet. Afdeel. Jgj. Xorretje, dat daar uit voortkomt, vindt HooFD- nien dikwils in de Huizen, als ook in de Tui- STUK. nen op de Bloemen. Het is geheel bruin, zwarc- agtig, glimmeode, hebbende alleen op icder Dekfchiid een witte Stip, door kleine Haairt- jes van die Kleur geformeerd. Op 't midden van deszelfs Borftftuka naby het Schildje, en aan de beide zyden van iietzelve, vertoonen zig nog drie andere kleinere witte Stipjes. In de Afbeelding, vvelke Frisch ons rase- deelt van zodanig een Torretje (*), zyn vier Tvitte Stippen duidelyk zigtbaar, en oagenoeg even groot getckend, Hy befchryft het Mas- ker, daar het uit voortkomt, en deszelfs Veri andering Volgens eigen Waarneemingen, zeromstandig, onder den naam van Motworm met ein langbaarige Staat als volgt. Mot-Worm. Met den algemeenen Naam van Worm ben Pl lxxiii. Fi. z. inzonderhcid gewoon die kruipende Infekten, welke de kortfte Pooten, heben, en niet tot de Rupfen behooren, onderfcheidende dezelven van de Maden, die geen Pooten in 't geheel hebben, en einde-lyk ook in een andere Geftalte overgaan. Motten noem ik zodanige Infekten, die ge-woon. In/e&. v. TH. pag. 22. Tab. VIII. Dewyl weinig Autheuren zig zo naauwkeuiig hebben toegelegd op het ondeizoek der Huishouding van deeze kiei- Ne Diejes, kon ik niet nalaten de Waarneemingen V3H P R I s c H aan onze Lief hebbers niede te deelen. IDE TORREJES. ^7^ „ woon zyn allerlcy-Diogen, welkc men in V. 3, Kalten, Killen of Laaden, leggende bewaart, „ vweg te knaagen. Onder zodanige Motwor- Hoofd 5, men kao men de gemelden welb bovcn anderen stuk. „fchadelyk noemen, dewyl dczelve tot de langleevende behoort. De meefte Infekteo, fterven binnen een Jaar na hunne Geboortej, doch dezG Wormpjes 'icb ik over de twee, jaaren in een Tinnen Doosje, (dewyl zy door Hout been vrccten,) met een weicig, Wol levendig gehoiidtn. Wanneer deeze Motwormen, dus, in een Middeien J, Woilen Gewaad of Dckens, ecnmaal geko- J, men zyn, blyven zy niet alleen lang daar in en vcrmenjgvuldigenontelbaar, wanneer men, er Diet naar zict, tot dat zy alles weg ge vreeten hebben; maar zy kunnen zig ook lang behelpen met zeer weinig Voedzel, en w agten, tot dat zy door Hout, en andere, Söffen doorgcknaagd en nicuwe Spyze ge „ vonden hebben. Eenig fterk gelymd Pak- „ Papier kan evenwel zodanige Stoffen, die >, zy zoeken, befchutten voor bet Torretje „ daar deze Motwormen van af komftig zyn, „ als men dezclven daar te deeg in berolt. Het a Wolleen Goed, unelyk, wordt in de Lugt', „ of op dofFe plaatfen, wel dra vogtig, en ,, gccft dan een mulFe Reuk van zig, waat „ door deeze Torretjes worden aangclokt, of „ fcboon wy die Reuk niet eens gcwaar wor- den. Het omgewonden Papier, nu, beleC L deel. u« Stvk.. S 3 ^, die ft7^ V. Geftaite. „ Dit Mocwormpje is bruia van Kleur, en zieter, kort nade Vervelling, uit, als verguld Leder, hebbende tien uitpuilende Rin- gen, en op ieder Ring veelkleine Korrelc, jes, als van grof gedrukt Sagryn. De Voe- gen, tulchen de Ringen, zyn witagtig, en gedekt door Haairt jes, die aan den rand vaa, iden; omze te befchutten voor J, het gene daar tuflchen in kon vallen; Vuu- rig rood van Kleur. Deeze Haairtjes ftaan 3, beurt om beurt, en korter en e6n langer; doch de punten zyn altemaal gerigt L^aar de 5, middelftreep van de ronde Rug. De zes „ Pooten van dit Wormpje ftaan voor aan het „ Lyf. On der den eerflen Ring, van den Hals „ af gerekend. Zy hebben geen bulging of „ Knie, en aan 't end maar een enkele Klaauvv, „ die omtrent een derde deel der langte van „ den Poot heeft, en niet aanmeikelyk of 5, Haakswyze krom geboogen is. Van agterea „ zyn zy met kieine Haairtjes, in de geheele „ langte, bezet. De Staart heeft zo lange Haairtjes, in de geheele „ langte, bezet. De Staart heeft zo lange Haairtjes is, tot veertig in getal, wel- (*) 't Zal mooglyk ook daarom zyn, dat men Lavendelbloemen in de Kalten of Laaden der Kabinetten legt tegen de Motten; als waar door de muffe Reuk wcggenomcn of belet wordt zig te verfpteiden. BE TOURBTJES. 277 „ welke, by ZoDnefchyn, den gl „ ans vertoo- v. 3i nen van de Regenboog. Deeze Staart houdt Afdeel „ de deeltjes der fyn geknaagde Wollc, die hoofd- J, op het fpits toeloopend Lighaam leggen, stuk. „  zig uitrekken j en trekkken j en trekkken, ken zig wederom te famen, tot aan zekere Knopjes op eder Ring, waar op eenige Haarst 3, jes zijn geplaatft". Dewyl het viermaal vervellen van dezen Motworm, (zegt Frisch,) met zo lange Tuflchenpoozingen gefchiedt, en zy eenige Jaarcn kunnen Iceven, zo ben ik dikwils Moede geworden en hebzc weg geworpen, J, als niet meer ftaat maakende op hunne Ver* andcring, en hunne Vervelliog aanmerkende J5 gelyk die der Kreeften, welke daar door niec „ van Geftalte veranderen: totdat ik, in 'tjaar I. Deel. IX. Stuk. 83 „ 1722, 278 V. i, 1722, na herhaalde onderzoekingen, deze Afdeel. Wormpjes, eindelyk, de Geftaltewisseliog Hoo'fd- j, zag ondergaan op de volgende manier. sTUK. ^^ De drie eerfte Vervellingen gcfchiedenzo, J, dac hec uitgezette Lighaam de oude Huid, „ bovcn op de Rug , over de drie voorfte Rin- „ gen , in de langte doet barften ; waar op ver- „ volgens de Huid, door veele beweegiogen „ die het Wormpje maakt , allengs geheel „ wordt afgefchooven. De afgelegde bruine „ Huid is altoos, van binnen, nog met een 5, witte Huid gevoerd, De Verandering tot eca „ Popje gefchiedt in de vierde Huid ; wanneer „ deeze van boven open barft, komt 'er hec 5, Popje uit voort. Dit heeft den Kop zeer ne- j, derwaards geboogen , zynde rondom Wollig „ of ruig door fyne korte witte Haairtjes , en 5, hebbende op de zes middelfte Ringen kleine 5, bruinagtige Oogjes, van binnen wit. Ter- „ wyl deeze Pop nog wit is, ziet men 'er ook „ reeds de bruine Oogen van het Infekt aan, „ dat, wanneer zy bruin geworden is, als een i, glimmend zwart Torretje daar uit kruipt, ,, hebbende op de Schildjes , van boven , ieder „ een witte flip". IV. (4) Torretje dat bruin is , met de Sprieten Js."'"*^' S^^h ol^ Penneveertjes, Veder- sprietig. Y2Q ^eczc Soort van Torretjes , ook in ons We- {4) Dermeftesfi^fcuSj, Antentiis luteis pennatis. Syjl. Nat. X. DE TORRETJES. 279 Wereldsdeel voorkomende , heeft de Heer V. Geoffroy ccn byzondcr Gcflagt gefor- ^^^eel. meerd , onder den Latynlchen Daam van Ptili- Hoofd- nus, en den Franfchen Panache, dat zo vecl stuk, zegt als Pluini-Torretje: want de Sprictcn ver- tooDcn zig Vederagtig. Zy beftaan uic elf Leed- jes, waar van dc tweejdigft aan den Kop, zon- der, de overigen ieder met een lang byhang- zel zyn , dat dezelven zig, eenigermaate, als gezegd is doet vcrtoonen. De Wormpjes van deze Infckten onthouden zig > volgcns hem, in deStammen van Boomen, waar in z.y kleine, diepe, ronde Holletjes boomen, en in dezelven ondergaan zy hunne Ver- Anderer, tot dat zy,, Torretjes gevvordea zynde, daar uit komen vliegen op de Bloemen, alwaar men deze Soort fomwylen onimoet, die, op gelyke wyze als de Spichertjes, wan- neer men *er aanraakt, den Kop en Pooten intrekt, en zig als dood houdt. Ook kan men, in oude Stammen van Wilgeboomen, fomcyds de Maskers, Popjes, ja de Torretjes zelf, ge. reed zynde tot het weg vliegen, vinden. Een andere Soort van Veder - Sprietig ofpL.  door onzen Autheur als einigen Kenmerk van dit Geflagt is opgegeven; zie ik niet hoc deeze Bynaam toe een Soortelyke onderfcheiding kaq ftrekken. Het onthoudtzig, volgens heoi, ook in Europa. VI. (6) Torretje dat bruin is, met Draadswyze niet. Spriiten. De Spiriten zijn in deze zo Knodsagtig, dat is zo dik aan at end niet als in andere Soortca van dit Geflagt, gelyk de Af belding aantoont; doch ook Diet volkomen als Draadjes. Die heeft den Heer Geoffroy, wederom, een by. (*) Cantharis Peftinicornis. Sy/i. Nat. Ed. X. Gen. 181. Sp. z6. (s) Dermeftes nyer, Antennis clavatis pilofis. S^-T?. Nat. X, (6) Dermeftes fufcus, Antennis filiformibus. Sy/l. Nat. X. Caillda nigra, Antennh Setaceis, Corpore teretiusoulo. Faiof. Suec, jg^.. DE TORRETJES. 281 byzonder Geflagt daar van doen formeeren on- der den naam van ByrrhuSy in 'c Franfch Vril- lette; om dat het in 'c Houc gaatjes boort al (*) S. Hoofd waren zy *er met een Fret in gemaakt. Voor „ stuk. ' tiout:irretji, my, beken ik, is de toepafling hicr van zo duifter, als het gebruik en dc afkomst van den Latynfchen of Griekfchcn Naam. Onder- tuflchen moet die Infekc een van de gemeenften zyn, want hy merkt daar van het volgende aan (*). „Men ziet, dagelyks, oude Tafcis in de 5, Huizen, en ander Huisraad van Hout, door- „boord met een oneindig getal van kleine ron- „ de Gaatjes en t'eenemaal vermolfemd door „ deze Infekten. Indien men, aan de ope- „ „ fyn gemalen Houtftof gewaar wordt, gely- „ kcnde naar verfch Zaagzel, kan men giflen, „ dat het Masker van dit Torretje zig daar „ binnen bevindt: dat Stof is van de daade- ,, lyke booring en vernieling, welke hetzelve „ in 't Hout aanregt, afkomfliig; wordende ,, van dit Wormpje, naar maate het in zyn „ Werk vordert, uit het Gat geworpen. Het „ Hout allengs weg fnydende, om „ Aan den bo-5, dem van het Hoi te komen, dat het Infection „ geboord heeft, zal men weldra het Masker „ vinden; dat een Wormpje is, gelykende s, naar een kleinen Kwatworm, week of zagt „ vao (*) HiJ?. dts Ir.f. tr,v. Paris. Tom. I. p. lop. X. DEEL, JX. STUK- S 5 Beschryving van V. „ van Lyf, met zes  het „gemelde Zaagzel maaken, waar van wy ge-„proken hebben. Dus holt zig dit Wormpie, onder het gebruiken van zyn Voedzel, „tevens een Woonplaats uit, noodig en dien-5, ftig om zyn teere Lighaam te huisveften en „vor ufterlyk geweld of nadcel te befchut-„ten „In onze Huizen is 't niet alleen, dat het „Hout wordt doorboord van de Masker, der Houttorretjes : andere Soorten taften de le-„ vendige Boomen op het Land en in de Tui-„ nen aan, waar in zy dergelyke Gaatjes maa-„ ken. Daar is ook een Soort, die Meelag-„tige Stoffen tot Voedzel verkieft en van de E- j, ze worden de Ouweltjes, die men in Laaden „ wat lang bewaart, op gelyke manier door- „ boord; als ook de Styfzel en fomwylen zelfs „ het Brood : waar in dat Infekt dergelyke „ Gaatjes maakt, als de andere Soorten in het 5, Houtwerk'% ,, Als deeze Wormpjes tot hunne Grootte „ gekomen en verfcheide maalen van Huid ver- „ wiffeld zyn, zo veranderen zy van Geftalte a, in het diepfte van 't Kanaal, dat zy zig heb- „ ben uitgchold; na dat hetzelve, vooraf, ,, door hun befponnen is met eenige Zyden „ draadjes, die uic hucDcn Bek voortkomen. ^^^"^^^^ „ alsdan ncemcn zy de Gcdaantc Van een Pop- Hoofd. „Je aan, en vervolgens die van een volmaakc „„ „Ileuttorretje, „Infekte of Torretje, dat men fomtyds, by „ het le voorfchyn komen uit zyn Flolletje, „ betrapt. Deze Infekten heeben de raer „ gemelde Eigenfchap, van, als raenze aan- „ raakc, zig dood te veinzen, met de Spektor „ gemelde gemeldeten". Onder de Soorteu van Byrrbus is deeze dePL. lxxiii. Vierde by den Franfchen Autheur, die haar nocmt la Vrilktte Sawyarde of het Savoyaard-feFretjci cm reden, zegt hy, dat het bruin en donker geel, op deszelfs Lyf, naar de Kleur van Roet zwcemen. Men heefc, gelyk bekend is, niet alleen hier, maar inzonderheid Te Pa-rys, vecl Schoorfteenveegers, dat Savojaarden zyn. Een fraaije vinding waarlyk! En hy hadt het genoemd Byrrhus die geheel z'voart bruin is (), VVaar blyft dan het geel? Dewyl het Wormpje zig, volgens de Aanmerking van zyn Ed., in Krengen en rottig Hout onthoudt, zozie ik niet, dat de boorende of Fretagtige Eigenchap der Houttorretjes in hetzelve plaats heft. In de befchryving der Sweedfche Dieren was dat Torretje, van onzen Autheur, onder eeaander Geglagt betrokken, en genoemd Schildpajje. (*) Byrrhus totus nigro-fufcus. Ut /upra. pag. iiz. 1. Deel. IX. Stuk. Beschryvinc van padje dat zwart is, met de Sprieten borjlelig m Afdeel. langwerpig rond. Hy haalt daar, uic HooFD- de Vcrhandelingen der Akademie van Upfal, sTUK. gjjnj een Dermeftes met bet Lyf langwerpig, de Dekfcbilden gefträgt, den Kop met een Schild gedekt. „Het onthoudt zig (zegc de Ridder), „in de Huizen, daar hec de Kleederen ver- „Dielt; een wonderbaar Diertje, *c welk, als „het iemand aanraakt, den Kop en Pooten in- trekt, zo dat de Kop door een Schild be- „fchut vvordt en zig niet openbaart. Het,, buigt zyn Pooten aartig, zo dat de Dyea „ Zig ais geknoc vertoonen. In deeze ftaat „ blyft het een geruimen tyd, kunnende door „ gcen geweld of pyniging tot vlugten of be- 3, weeging van eenig het minstte Vezeltje ge- 5, bragtworden; noch door Water, noch door „ Vuur, noch door fcherpe Vogten, noch door 5, lets v/at het ook zy, kunnen deszeifs Zenu- „ wen dermaate aangedaan worden, dat het die „ alles niet verdraagt, schoon men het ook ter „ dood toe foltere. De ftraalen der Zon, eg- „ ter, kan het zo veel niet lyden". Derhalve wordt deeze Soort, door den Heer Lin- N /E u s, met den Bynaam van Hardnekkig Torretje getyteld; doch wy geeven er licver den algemeenen en gewoonen Nam aan van Hoiit- torretje: dewyl anderen ook die Eigenfchap heb- t)en, alsgemeld is. DE TORRETJES. 285 (7) Torretje dat roodagtig is, met de Oogen Afdebl. bruin t de Sprieten Draadswyze. ^, ^• HOOFD. STUK, Dewyl de gemelde Houttorretjes zeer hard yii. zvn, zai a-^n die, om dat het gemakkelyker te zagt Hout- . Men h'gt de reden bevörden van den Bynaam. Het onthoudt zig mede in ons Wereldsdcel, kiezende de Stammen van Boomen en de Houten Befchotten tot zyne Woonplaats. Het fchynt derhalve wei. Dermeftes tête, Oculis fufcis, Antennas filiformibus. Nat. X. Dermeftes niger, Ely tris Abdomineque rubris; Thorac emarginato retuso. SyP, Nat. X. J. DEEL, IX. STUK. Beschryving van A forre tje dat roodagtig is en Haairig, met de Dekfebilde gejärept, fiomp, en ah of HooFD- zy afgebeeten waren getand. STUK. X. Ray hadt dit Beeftje onder de Torren gejärept, typogm- phus. teld, wegens de figuur der Sprieten, die Knods-ter. Agtig zyn, en niec overdwars Bladerig, ja ook niet an end gekloof, maar onverdeeld j mec een Ovaale tip, op zyde famengedrukt: weshalve het eer behooren zou tot het volgende Geflagt. Men vindique het in Europa niet alleen, raaar ook in Amerika, volgens de VVaarneeming van den Swedfchen Heer Kalm. Het Masker ont-houdt zig op de Stammen der Pynboomen, tuffchen de Baft en het Hout, waar het Doolhoven formeert en Letters maakt of Karakters, brengenden ook Stof of Meel voort, gclykerwys de Houtiorretjes. Zie daar dan de reden van den Bynaara. Torre tje dat roodagtig is en glad, met fhus. de Dekjchilden, aan het end, Haairig en Schryf-Tor- recje. btomp, Een dergelyke reden zal 'er voor de benaa- ming van dit Torretje zyn, 't welk binnen de Baft van doodc Boomen gevonden virordt, en moog- Dermeftes teftaceus pllofus, Elytris ftriatis rerufis pri- Mortem - dentatis. Faun, Suec. 166. It. Oel. 26. 195. Scara-barus. Raj. Inf. 100. N. 10. Dermeftes teftaceus glaber, Esterris apice villosis obtu-fis. Faun.  neem de Vryheid van dien Bynaam dus te verduitfchen. Het onthoudt zig 00k coder de Baft der Boomen in ons Wereldsdeel, en maakt er Doolhoven die gevind zyn: waar uit i befluit, dat het eenigermataate de Tekenkonft oefent, ten minster zo wel als de voorgaande die van Schryven en Letterzetten. (la) Torretje dat zijcart en een loemg ring xir. 1 Of the Soort niet ware, welche in de Fauna Sicica genommen wordt; Der-STUK. j^e(];es die zwart is, met roje Voeterii zynde een zo groot als een Luis j doch, in 't Water, zulibhen 'c Kroos onihoudende. Kon dezelve ook, uic de Boomen, daar in gevallen zyn geweefl? Hoe 't zy; de Heer Geoffroy nam de laatgemelde, omftreeks Parys, ook op de Wacerplanten waar, en nocme dezelve le Dermefte en deuil, dat is: in de Rouw: wegens de zwartheid waarfchynlyk : de langte was omtrent een dend Duims. Dit Torretje hadde Dekfchilden geftrecpt, doch twee, by-na van de zelfde grootte, kleur en geftalte, op de Planten huisveftende, hadden de Dekfchilden glad (*}. "Torretje dat uit den zwarten blaauwa." Biaauwagtjg. tig is, met het Borjljluk Haairig In de Zuidelyke deeien van Sweeden was dit Torretje door den Heer Leche gevonden, zynde van grootte als een Ryftkorrel, van bo- ven geheel blaauw, van onderen zwartagtig^ met het Bordfluk Haairig. Doktor Scopoli vondt 'er, in Karniolie, 6en op de Bloemen ert (t) Le Dermefte Jayet & le Dermefte noir a longiies An« tennes. H'/}. des Inf. env. Paris, Tom, I. pag. 107. (13) Dermeftes nigro- ccerulescens, Thorace villofo. 5v/?, Nat. X; Dermeftes nigro-carulciis. Faun^ Suec. 373. eti Planten, omtrcBC een ticnde Duims lang, en van dergelyke Kleur, hebbende het Borft- Arosr^u ftuk en de (t) Schilden ruig. Een ander, wac kici- Hoopd- ncr en zwartagtig blaauw, docl« glad van Borft- s"^"*' llukj werdc door hem, den 17 April, op een Hyacinth Bloem gevangen. Dit hadt, zo wel als 'tanderc, de Pooten ros. Een bruin Torrctjc, zcgt hy, van grootte als die laatfte, geflippeld, blinkende, met de punt van 't Ag- terlyf en de Pooten Yzergraauw; was in die zelfde Maand op de Blocmen van de Moeras- GoiiJsbloem niec zeldzaam (*). De geftalte der Sprieten en de figuur van het Borft ftuk heefc den Heer Geoff roy deeze Soort, wederom, doen betrekken tot een Geflagt, waar aan hy den naam geefe van Clenis in 't Franfch Chiron. Het dikke end der Spri eten beftaat, zegt hy, in deeze uit drie Leedjes, weike, volgens zyne Afbcelding Ct> 'er volmaakt de Kenmerken aan geeven van die ons Tweede Geflagt, als overdwars Bladerig zig vertoonende. Bovendien is, 20 hy aan- .'rnerkt, het Borftftuk ten naaften by Cylindrifch of rolrond, zonder Zoom, en de Voeten zyn met Kufl'entjes voorzicn, a!s in de Vliegen. Tot dit Geflagt betrebt deeze Heer een zeer fraay Baftcr'd-Olyphantje, glinfterend blaauw^ dat men op de Bloemen vindt, en waar van de (*) Entomolopa Carniolka. p. ig. (t) PL. V, Fig. I. Hiji. des Inf. er.v. Paris, Tom. I, p. S03. I. DEEL. IX. stuu. T apo Beschryving van V. de Wormpjcs huishouden in de Byea - Nefteo. Afdeel 2,yn tweede Soort van Ckrus of Clairon is dec- ze, died Ray telt onder de geknodfte Tor- V. HOOFD' STUK. XTV. TeKeJfralis. Venfter- Torretje. Roodfchil- dig. ren, en welke veel naar dat Bafterd-Olyphant- Je gelykt, doch naauwlyks een derde of  de Hout- torrctjes: men vindt het op de Bloemen, en dikwils in de Huizen: het Masker leeft van Krengen. Die noemt hy k Clairon bleu, en een ander, 't welk hy overvloedig op de Bloemen der Refeda vondt, wordt, wegens de Haairig- heid, die hetzelve, schoon zwart zynde, zig grys doec vertoonen, le Clairon Satine gcheten. (14) Torretje dat Kajlanje-hruin is, met den Kop zwartagtig en het Borjljluk hruin. Vender - Torretje wordt dit van onzen Au- theur genoemd, als in 't Voorjaar in de Vender woonende. Het Lyf is kleiner dan dat van een Vloo en langwerpig. In Deenemarken hadt de Heer Muller eeck in een Ven- fter gevangen (*). De Heer Geoffroy Makt een byzonder Geflagt van Torretjes, daar hy den naam aan §eeft van Bojlrichus, om dat het Bsrftftuk ruig is (1+) Dermeftes caftmeus, Capic nigricante, Thorace fufca, Capite nigricante. Faiir Suec. 443, , (*) Fauna Fridrkbsdalina. p. 3. DE TORRETJES. ^Ql is en met Haairtjcs bczcc, die door het Ver- grootglas zig als gefrifeerd vcrtooncn. Deeze verfchillen van dac van Clenn of Ciairon , door- dien het Borflftuk Tceiiingvormig is , waar in de Kop zig geheel kan verbergen , en dat het onderfte dcr Poocen gecn KulTcntjes of Spons- jcs heeft , zynde Itekeiig. In de Geftalte der Sprieten komen zy volmaakt daar mede over. ecn. Eene Soort daar van , wclke hy biTcfcryft en af bceldt , komt , omftrecks Parys, doch zeer zcldzaam voor, en fchynt te behooren tot de Houttorretjes , maar is vry grooter , als byna ecn half Duim lang zynde en een zesde Duims breed, van Kleur zwart, met de D.ckfchilden rood en glad , doch hier en daar geflippeld. Gccn andere Soorten heeft hy daar van te Pa- rys gevonden , maar eenige zodanigen gezien , die van Senegal kwamen (*). Ik moet Dog erinneren , dat deeze twee Ge» flagten behooren tot zyn tweeden Rang van Schildvlcugeligen , (die de Dekfchilden hard en het geheele Lyf daar mede gcdckt hebben :) aangezien 'er maar vier Leedjes in hunne Voe- ten zyn; terwyl de Dermejies, Byrrbus en an- dere Geflagten , even als de Torrea , met 'oyf Leedjes in de Vocten , of het onderfte deel der Pooten, zyn voorzien. V. Afdeel v. HOOFD- STUK* (IJ) (*) HiJ}. des Inf. env. Farts. Tom. I. p. 302, li Deel. IX. Stui^. T 3 Kloptorretje. spa Beschryving van . • (15) Torretje dat zwart is, bebbende de Dek- V. fchilden graauw en zwart gerand, bet ^i7k' Borjljluk ruig, XV. Domejikus. Dezeze Soort van Torretjes was in de Verhältnisse der Akademie van Upland in Sweeden genoemd. Dermejles, rolrondagtig van Lighaam zynde, met een dikke ruigagtige Halskraag, de Schilden roodagtig. Hec hadt de Spriecea roagtig, het Lyf en de Footen zwarc, zyn-de niec veel grooter dan een Luis. Men vindt hot in verfcheiderley Huisraad en in de Huizen. Thans voegt onze Autheur er by, dat het Borftukzeer bultig, en byna half-Klootrond zynde. Dd Heer G E o f f u 0 y betrekc hetzelve tot zyn eeiTte Soort in het Geflagt van Byrrbus, die hy in 't Franfch noemt Vrilkttei of Fret-torretjes, voorgemdd; onder den tytel van Vrilktte des Tables, of Tafel-Frettorretjes. Je. De langte is, volgens hem, een agräte of een zesde Duims: men vindt er die donker bruin en die lichter zyn van Kleur: zy heben de voorgedagte eigenfchap der Houttorrecjes, van, als menze aanraakt, den Kop en Pooten in te trekken, even als of zy dood waren. Deze zyn hebt, zo hy oordeelt, inzonderheid, welker Wormpjes de ronde Gaatjes in het Hout boeren, Dermeftes niger, Elytris gefels margine nigrls, Tho- lace vlUofo. Faun, Suec, i6t. deTorretjes. fip3 ren, daar onze Kaflen en Kiften, en wel voor- Namentlich Tafels en Stoelen, van doorbcord en nicht unenglässig zodanig verteerd vordcu, dan zy aan Hoofd-ftukken breeken: des men deze lofekten niet dan ce menigvuldig in de Huizen ontmoet. 'pforretje, Änder de Soorten van die Geflagt verdient de Eerfte, zegt hy, onze opmerking, zo J, zeer niet wegens deKleuren,'die geen Glans 5, iiebben, of wegens deGeftake, daar niets „ byzonders in steeckt, als uit hoofde van een 0 J, zonderling Geluid, welk die Diertje maakt, „ tot ongerudheid, fomwylen, van een 3, Menfchen, Ipdien men zig in flüte bevindt „ in een Vertrek, [gelyk by het bewanken van „ Kranken,] hoort men Fomtyds, inzonderheid „ naar de Vensteren toe, een regelmaatig klop- „ pen, dat dikwils lang aanhoudt, en zecr ge- „ lykt naar het tikken van een Zak-Orlogie. „ Sommigen hcbben deze Kloppingen aan „ Spinnekoppen, anderen aan een Soort van ,, Lui.-jes toegefchreevcn, die in oud Houc ' „ voorkomen, deswegcns Klopluisjes gcoaamd. 5, Anderen, zonder het infekt te kennen, welk „ die Geluid maakt, of daar om te dsnken, „ hebben dit Tikken gcnoemd het Uunverk „ des Doods, hetzelve als een kwaad Voorte- „ ken aanmcrkende. Maar, noch de Spinne, J, nekoppen, noch de Houtluisjes kunncn oor- 5, zaak zyn van dit Kloppen; het welk veroor* „ zaakt worde doorde Fretjes, die by herhaa- „ lingen op het cud? Hout flaan, om hetzelve I. Deel. IX. Sxmc. T 3 te V. „ te doorbooren en zig daar in te huisveflen, Afdeel. ^^ Deplaats, naaraelyk", onderzoekende, vvaar HooFD. „ dit Geluid van daan koint,  vinden, waar in een /i.loptorre:jc. " o ' ,f van deeze Infekcen arbeidt. Hec Tikken .„.houdr, wel is waar, dikwils op, by de min* 'j, fte beweegicg dieraen maakt, waarfchynlyk „ om dat daar'door het kleine Diercje verfclirikt „ wordc; maar, als men zig weder ftii houdc, „ hervat het zynen arbeid wel dra en men kan „ hen fomtyds daar in betrappen. Ik moet bekennen, dat my dit Gevoelen veel waarfchynlykcr is, dan dat van onzen /\,utheur, die de Houtluisjes, hierom in een Geflagt, met den naam van Termes beftempeld, c' huis gebragt zynde, voor de Oorzaak van dit Tikken blyft houden. Ik neem derhalve dit Houttor- retje voor den Wandjchmied van Rolandeh, en geef 'er den naam van Kloptorretje aan, om dat men het zo wel in ander Hout- werk, als in de Wanden, hoort kloppen. Die Hecr verbeeidt zi'g, dat het Bseftje, aao de agtcrkant van een Plank gekomen zynde, zulks veroorzaakt door tegen een Splintercje aan te werken, als hebbende zelfs het Diertjs agter zulk een Spliutertje zien zitten kloppen, en hy mecnt, dat he t de Houtluisjes zyn die dit doen (*). Derham schryst de oorzaak van dit Geluid, dat men zeer verkcerdelyk Fit' (*_) A(l. StoXholn. I751-. p. 152. DE TpRRETJES. 295 Plepend noemt, niet alleen aan de Houtluisjes V. toe, maar ook aan zekere Torretjes (♦). De Granew, phlilr^"' Men vindt dit Torretje waarvan het Wormp. je zig onthoudt in Vuiligheden, ook in Europa. Het is niet groater dan een Vloo, in de geftalte van een Tor, maar de Sprieten zyn oderwars Bladerig en het heefc de Schilden Kafhnje- bruin, den Kop en het Borftftuk zwart. (17) Torretje dat Wollig en langwerpig is, xvn. bruin en J&bgraamv ge=wolkt, met een ^j^^sS' geel Scbildje. Dit Torretje wordt Muisvaal genocmd we- gens de Kleur der Dekfchilden. Van ondcren is (*) Bradley W^sgcer. F"i?rZ',7«i. Amfterd. 1744. bladz. (16) Dermeftes niger ovatus glabcr, Elytris grifcis. Fauy:, Suec. 3<i9. (17) Dermeftes tomentofus oblongis, fufco cinereoquc ne- bulofus, Scutello luteo. Faun. Suec, 365. FB.18CH. /':/. IV. T. 18. I. DEEL. IX. STUK. T 4 096 BeschryviNg VAN 0 V. Afdeel. V. HOOKD. STUK. is het wic. Aangeraakt zynde wordt de Kop van 't zelve niet onder hcc  Eyrond wordc. Het Masker ontlioudt zig in Krecgen, Vleefch en rottig Hout. Een Soort van 't zel- ve is zwartagtiger en eens zo grooc, mooglyk het Wyfje zegc Linnus, Omstrceks Parj' bevondt Geoffroy ook, dat het in grootte veel verandering onderhevig was, hebbende *er gezien van twee en drie Liniea lang, Doktor ScopoLi vondt hetzelve in Karniolie, en de Heer M u l l e r, by Koppenhagen, in een holle Boomftam. Dit Torretje fynt het te zyn, dat van F R I s c H wordt afgebeeld en befchreven (*), als voortkomende uit een zwarten gladden Vet- worm, die door het een en andcre veel verfchilt van do Wormen der Spektorretjes. Wan- ceer hy, tot het berneften der Wynftokken, de Klaauwen en Hoornen van het geflagte Vee in een hoek van den Tuin hadt laaten werpen, vondt hy, in de Meymaand, daar in deze Wormen en tevens Torretjes met de Doppen, waar uit zy gekomcn v/aren. De Worm, die kort, dik en rond is, heeft twaalf Ringen, au den Kop de gewoone Provertjes; twe^ lange naamelyk en' twee kortere. De Oogen zyn, zonder Vergrootglas, naauwiyks zigc- baar, (*; hf, IV. Til. p. 34. Tab. XVIil. DE TORREJES. HOOFD- STUl^. baar, en heben boven zig twee bruine Sprie- V. ten, die, volgens, zu belding, aan 'c ^^^eeg, end met drie dikke Leden zyn voorzien, De Nypers zyn zwarc. Onder aan den Staarc gaat van agteren lets uit, dat hy in dergelyke Wormpjes den Voigern gewoon was te noemen, zynde een Vleezige weeke Buis, welke dienen kon om het Lyf cenigerraaate vaft te houden, dewyl zy geen Agterpooten hebben. Daar bo- ven waren aan de Staart twee Voelertjes, ook Knodsagtig of met ecn dik Kolfje aan 't end. Voor de laatftc of vicrde Vervelling waren deeze Wormen bruin, doch tegen de Verandering wierden zy witagtig. De Pop hadt geen 13eel-tenis, gelyk die van andere Torretjes, maar bleef omkleed met de laatfle Huid, waar bin-sen een dun wit Velletje, dat het Torretje, in 't uitkftjipcn, te rug laat. Het is van bo-ven zwarc, doch het Mannetje meer dan het VVyfje, 't welk meer wicte Funten en Stree-pen heeft; zynde beiden van onderen witagtig: waar door deeze Torretjes genoegzaam van de Spektorretjes onderfcheiden worden. De Ag-ter-Pooten, waar door hy waarfchynlyk deVoe-ten verftaat, zyn vyledig. (18) Torretje dat Wollig mEjrond is, bruin xvirr. ge%mkt, paiecje. Dit Dermeftes tomentofus ovatus, fissco - nebiilofus. Sjy?. Nat. X. Mordella fubrotunda, colore murino. Faun. Sate, $if. I. Df. EL. IX. STUi. T 5 O Beschryving van STUK. V. Dit Diertje onthoudt zig in Europa, onder Aldea. Steeben zegc onze AutheuP, die hen voorheea HooFD. tot de Aardvlooijen becrokken hade, zeggende dat het zig in de Tuinen onchicldt, onder bet gezaaide. Aldaar was het gevonden omrrent van grootte als een Lievenheers - Haancje, en van de zelfde figuur, doch geheel Muisvaal of Zvvartagtig bruin van Kleur, met het Borftftuk glad en de Schilden naauwlyks geftreepc. Het heefc Springpoocen. De rondheid van het Lyf geeft 'er V. Dit Diertje onthoudt van het Lyf geeft 'er V. Dit Diertje onthoudt van  Torretje ^flj Eyrond^ zwart en glad is ^ bebbende op de Dekjchilden twee flaawws Roejlkleurige i:lakken. 