Een bliksemschicht der XIX eeuw
Charles, Rudolf, editor
En Zondag 1 Augustus, in geval er bij de eerste tezamenkomst 9 ongeregeldheden plaats vonden. De tweede rede werd dan ook voor gehoor van 85 personen uitgesproken, die met de grootste belang ling de woorden des sprekers volgden. Het onderwerp dezer was: de geschiedenis van de ontwikkeling van het hoofdbeginsel) zedekunde »de menschenmin” door alle godsdiensten heen tot op tegenwoordigen tijd. Toen nu de eigenaar van het gebouw zagy rustig alles afliep, was hij voor de beide volgende malen gebeel ge gesteld, en vernieuwde volyaarne nog eens mondelijk zijne reeds sel telijk gegeven belofte. De derde voordragt werd gevolgelijk terstom het Handel bidd aangekondig, doch Dingsdae den 27st ontviny Heer Ronge van den eigenaar van den,Grickentuin? berigt, day zijn lokaal niet meer in huur konde erlangen. Wij vernamen van; man, dat hoezeer hij zich ook met het gehoorde op Zondag den 2, vereenigen kon, en hoe innig leed het hem deed zijne belofte te 1 ten breken, hij in zijn geldelijk belang genood Zu kam es aldus te delen: eenzge leden van in zijn lokaal gevestigde gezelschappen ha! Hem er toe gedwongen, onder bedreiging dat hij anders deze gezelsey, pen zow ver lezen. In sirijd van deze trouwhartige verzekering, wij den volgeneen dag in het Handelsblad vlak boreal onze aonll : ging dat, ingevolge onvoorziene omstandigheden, de op 29 Tuli paalde voordragt geenen voortgang kon hebben, eene annonces: genoemden eigenaar waarin hij verklaarde, dat de voordragt op Qh in zijn lokaal had plaats gehad, omdat hij te voren niet behoorliji, ingelicht geworden nopens het doel en de strekking dier rede, wes) hij voor het vervolg den Heer Ronge zijne zal geweigerd hads¢f geest van de advertentie ademde eene beschuldiging, »dat men, zoude misleid heben.” O geldzucht, hoe ver doet gij den nm, zinken, wanneer de partijaucht u als haar werktuig bestuurt. fj ons door deze tegenwerking in het minste te laten afschrikken yyypq wij weder met frisschen ee op het pad, wij klopten Onvermoei. 125 zich slechts cen lokaal aan ons oog voordeed, en evenwel werd toch niet open gedaan, of had men ons eenen min rang zelfs verhuurd, dan nog ontvingen wij eenen dag later bedat men zijn woord terug nam. Gmaals was een lokaal gevonden. Onder de plegtigste verzekerin- ‘erd het door de eigenares aan den Heer Ronge afgestaan. Reeds aen aan eenige voorloopige toebereidselen bezig, om het aanzielen ial een weinig te veranderen, voor de te houden rede over de in- 3 der Froebelsche Kindergarten, toen men van de eigenares ver- lat zij haar woord terug trok. Zij had kennis gegeven aan den ‘Begeman, den kommissaris van politie in hare wijk, dat de Ronge ten haren huize cene voordragt zou houden en deze stelde reretdwillig gerust; ey behoefde niet voor ongeregeldheden bevresd ‘A zou haar zooveel dienaren genden, als hij slechts missen kon- 1 waren deze niet genoeg by magte, dan zoude hij des noods ook ‘ragen dat er een detachement dragonders bij aanwezig was. De ves bedankte den Heer B. voor zijne beleefdheid en — weigerde eer Ronge haar woord gestand te doen, zoo als zij zeide, wit e7- rye beweging, zonder door iemand daartoe te zn aangepoord. Nog eenige vruchtelooze pogingen op andere plaatsen te hebben ‘end, gelukte het eindelijk den vrienden van den Heer Ronge, stemming te erlangen in het gebouw van de Maatschappij tot wing van den Werkenden Stand, eene voordragt te doen houver het nieuwe opvoedingsstelsel en de inrigting der Kindergar- We; Heer H,.H. Huisman, godsdienstonderwijzer, plaatste eene iging tot bijwoning in de krant, zonder den naam van den zoo len spreker te noemen, en gelijktijdig riep de Heer Ronge in dere advertentie degene op, die als lidmaat tot het op te rigten ige Kerkgenootschap wenschten toe te treden, zich daartoe te ‘te vervoegen. De concept reglementen waren reeds opgesteld, en bijem te verkrijgen. De dag voor het houden van de ‘oordrast, Donderdag 5 Augustus, was daar, en het bestuur im woord getrouw, het lokaal T. V. v.d. W.S. werd ons volgens werkelijk afgestaan. Wanneer men zoo Cikwijls reeds bedrogen acht men bijna niet meer iemand te vinden die het in hem ge- ‘rtrouwen niet beschaamt Der de vordragt, die door 80 personen werd bijgewörden, befanden sich geschieden, en de trapsgewijze ontwinkling van het stelsel. Van opvoeding, en meer bepaald sedert de belangrijke wijziging di gebroenen door den beroemden Zwitserschen onderwijzer, H. Pestaloza, zijnen waardigen leerling Froebel. Nadat dit eerste gedeelte afeehar, was, ging de redenaar over tot de beschrijving der zoogenaamde dergarten, eenen naam, die geheel de nieuwe wijze van opvoeding baar maakt, namelijk het onafscheidelijk verband aanduidt, dat bijonderwijs tusschen het nuttige en het aangename dient bewaard em vorderd te worden. Dit tweede gedeelte werd praktisch opgehel! door het ter bezigtiging stellen en verklaren der verschillende za. Die tot spel der kinderen moeten dienen, maar die tevens nadrukk erigt zijn hun genie te ontwikkelen, hun schoonheidsgevoel o: wekken en hunne kennis te vermeerderen. Een luide bijval viel redenaar te beurt, zijne ergste vijanden vermogten geen woord vam keuring te vinden, hij had hen gedwongen het schrikbeid van nade te aanschouwen, dat zij van verre af zoo zeer vreesden, en — hij) verwonnen — op eene schitterende wijze had hij zich gewroken. Me dagavond, den Qden Augustus 1858, werd, ten huize van den E Ronge, Damrak 168, de eerste vrije godsdienstige gemeente” in Neder gesticht, en het voorloopige bestuur gekozen. Den volgenden ay: had de eerste bestuursvergadering en den avond daarop, dus Woens den 11den de eerste stichting plaats. Op laatstgenoemden avond met eene plegtige ernst de broederbeker op de aloude wijze weder a en ieder, die zijne lippen bevochtigde met den wijn, daarin very wijdde zich sterker dan ooit met dien eenvoudigen broederdronk bet welzijn der menschheid in het algemeen En dat zijn erige mé arbeiders aan dat heilige doel, in het bijzonder. Een hartelijk afsch werd van den edelen hervormer genomen door zijn nieuwe gemeener broeders, menige warme handdruk werd gewisseld, menige vurige wen: werd geuit, spoedig, zeer spoedig den stichter terug te zien en als ebloeijende gemeente hem alsdan te kunnen treden. — Die dagochtend (den 124e2 Aug.) met den eersten trein vertrok Johan: Ronge van Amsterdam, over Utrecht naar Rotterdam, om des middi ten een ure vandaar met de stoomboot de terugreis naar Londen wei an te nemen; zijn laatste groet luidde: ror WEDERZIENS, Zoo is dan ook in Nederland de hervorming der XIX eeuw tot bepaald Kerkgenootschap gerijpt; zoo is dan aan de Wijsgeerige oef school, na een bestaan van nog geen twee jaren, de eerdienstige meente gevoegd. Vrije denkers yan alle kleuren, wie ge ook m zijn, de ure is daar uopenlijk te vertoonen, en openlijk de belijde: uwer waarachtige gevoelens af te leggen. Tegenover het Blätterigt de blinde geestrijärer, en de gevoellooze gewetensdwang, staat than vrijheidstempel der denkende menschheid, het gastvrije gemeentehuis: opregte vereerders van waarheid, schoonheid en deugd. Werpt af dien lompen mantel der huichelarij en der geveinsdheid, die de vre met geweld, om de lendenen had geslagen. Verheft u, ziet m rondom u, en — overtuigt u voor het ecerst hoe sterk ge zijt. B. C. MEIER. Doe BRIE. V BON BU S. P. P. Ik will mij volgaarne belasten uwen naam als lid der 7 vrije vodsdienstige gemeente” aan het Bestuur ter inschrijving op te geven. De ‘jdrage voor het lidmaatschap kan naar goedvinden maandelijks, drie- jaandelijks of jaarlijks worden gestort. UEd. gelieve mij echter stipt )p te geven, welke wijze van betaling ge verkiest. D. V. Al zijt ge niet oogenblikkelijk in de gelegenheid openlijk als |d der Vrije Gemeente op te treden, daarom kunt ge immers toch ook tot aren bloei bijdragen; er bestaat gelegenheid tot het teekenen voor eene Harlijksche dotatie, zonder het puedes van het lidmaatschap, of el ge kunt uw bezwaard gemoed immers zoo gemakkelijk ontlasten, oor eenvoudig het bewijs dat ge wilt ge ven van uwe adhaesie voor de ak in eene enveloppe aan de kas der gemeente teadresseren. Hoogst- Hprschijalijk zal de school spoedig in werking treden, voorloopige in- privingen van kinderen worden ten minste eed aangenomen. R. C, MEIER. Pao 128 MENGELINGEN. 33. EEN ENGELINGEN VEIN. Eustachius geeft ons volgenderwijze de he-schrijving van het overbrengen der "Santissima Casa", van Palestina na Italié, ten tijde der verovering van Judea door de "ongeloovigen" (in de wondervertelsels der Christenen namelijk): Dit huis werd van Nazareth door engelen weggevoerd, ofschoon sommige menschen beweren dat Christus Bethlehem werd geboren. Het werd eerst in Dalmatié nedergezet, daaroj an de tegenover gelegene kust van Italié en eindelijk in AD. 1294 te Lo- retto. Verscheidene personen zagen dit huis, gedurende zijnen overtogt i de lucht (zoodat geen ongeloovige het wagen zal aan dit feit te twijfelen). De smaragden schotel die volgens Eustachius eenmaal als het achtste wereld-wonder werd beschouwd, werd door de heiligschennende Franschen mede naa Paris gevoerd, die, volgens het zeggen van Lady Morgan, de vermetelheidl zoo ver dreven, dat zij na ingesteld onderzoek durfden verklaren dat de schottel niets anders was dan cen stuk glas. O die ongeloovige geloovigen, wa dan misschien ook hun de blindheid opgelegd, waarmede men ons verhaal dat de Turken geslagen werden, die het waagden de handen naar den onme telijken schat uit te slaan, die het opregte gelof daar opgestapeld had? 34, WAAROM M. MENDELSSOHN GEEN CHRISTEN WERD. Men vroeg eens den geleerden Mozes Mendelssohn waarom hij geen Christen werd. De wijsgeer sprak tot zijnen ondervrager: "Wanneer gij een benedenhuis bewoont en ex woedt een hevige brand in, klimt gij dan naar de bovenvertrekken, die er op gebouwd zijn, of verlaat gij het gebouwd?" — » Natuurlijk het laatste.” =o welnu, waarom zoude ik dan anders handelen? 35. DE MAGT VAN BEN VROÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇÇ 38. BACON'S MIDDEL TEGEN wätte, Lord Bacon gelötet, dat hin werten genas door zu meten, en dit daarna tegen eenen paal te spijkeren, die sterk door de zon beschenen werd. 89. EBERNE ODEUR TEGEN BETOOVERING. Dr. Mynsight genas hetooverde personen met assa foetida. Uitgave en redactie van R. C. MEIJER, Vijgendam, J 628, te Amsterdam. No, 9. SEPTEMBER 1858. HET VERBOND DER VRIJE GEDACHTE. DE NATUURWET. DE ZEDEWET. Aantrekking, - Beweging. - Ontwikkeling. Liefde, - Licht. - Veredeling. Pag. Pag. BerrevOOrrailen....2.....- 129. Levensbeschrijv. van Vrijdenkers. 138. Ofticiéel gedeelte van de Dagerad” 130. Maandelijksche Kronijk...... 141. Rede van den Heer J. M. C. 131, IDE) UMIGRENUS). 6s Aloo @ aols oc 145. Zedekunde buiten het Christendom 136. IMengelin gente te ian <iettenrerts ie 144. Pern G. V. OF OUR AVI Lyn N: Luistert, luistert, mijne vrienden, hoort gij dien de echo der wouden van alle zijden tot ons voert? Het schijnt een angstkreu door eenen stervende geslaakt, een doodsnik, die in een enkel woord een leven van gedachte uitstort. Zegt, hoort gij dien kreet, verstaat gij Wat hij wilP —,/Reet voor allen! dat is de kreet, die u tegensuist op den adem des winds; regt voor allen! is de doodsnik van het ge- krookte riet, de geknotte bloem en den omgehouwen eik; regt voor allen! zucht de vogel in de lucht, wanneer hij de prooi van zijnen ster- keren vijand wordt; regt voor allen! snikt de haas, dien het doodend lood des jagers treft; regt voor allen! ademt de visch, dien de moord- dadige hoek aan zijn naturlik element ontrukt; regt voor allen! gilt de mensch, die als het slagtoffer der vervolzucht van zijnen mede- mensch bezwijkt. Die kreet, het is de jammerklagt des zwakkeren, dic an den ijzeren greep des sterke ren den latsten adem uitblaast, het is de tolk van het gevoel, dat in het diepste van den boezem besloten, zich in de ure des doods uit zijnen engen kerker bevrijdt, het is de Taatste wil des lijdens, dat de boeijen des levens verbreekt en dat in de gezamelijke menschheid de uitvoering van dien wil achterlaat. Lastert — luistert mijne vrienden, opent uwe ooren voor dien kret, verstäat het weegeklag ddt van duizende lippen door de vertwijfeling ge- sloten, uit duizende blikken ijl en star van wanhoop, van duizende hhanden krampachtig in een geslagen, u van verre en van nabij met gulk eene huiveringwekkende welsprekendheid tegenstroomt; vangt op die klanken, verleent hun eenen weergalm in uw hart. Wie is er onder a, die nimmer door de slagen van het noodlot werd getroffen, wie is er die nimmer miskerning heeft getorscht, of het slagtoffer van on- regtvaardigheid is geweest, wie is er die niet vertwijfeld heeft? Gewis geen van allen die dit lezen. Welnu, wie is er dan onder Une de volheren des gemödens de weeklagt in zijnne borst heeft voelen op- wellen, al verhief hij ook nog zoo fier het hoofd. omdat ook gij tot hem, die u om ~regt’’ vroegt, hebt durven zeggen: wIk zal verdraagzaam voor u zijn.” Luistert, luistert! mijne vrienden, vangt ze op die toonen, die van het flonkerend starrenheir des hemels, van het groene grastapeet de aarde, uit de peillooze diepten der zee, in de trillingen der lucht tot u komen; vreest niet de nalatenschap te aanvaarden, die de doodsangst in uwe handen heeft gesteld, vernietigt de schrikbelden, waardoor het afgeleefde regt des sterksten zijne heerschappij nog steeds over de min- derheid voortsleept, want de tijd is eindelijk daar, dat ge openlijk kunt en moet optreden, de eeuw is aangebroken dat er geen spraak meer kan zijn van het beleedigend »verdragen,’’ de menschheid wil geene » verdraagzaamheid” meer, hare eischen zijn hooger, dat wat zij thams verwinnen wil en zal, is » Regt voor allen,” by Officiel Gedeclte van de Vereeniging ode Dageraad’, ELE Lf §HiG" Heeren Leden worden bij dezen uitgenoodigd de huishoudelijke vergadering op 19 September vooral niet te verzuimen, aangezien daarmede het tweede werkjaar der Vereeniging »de Dageraad” gesloten, en er tot de keuze a het Bestuur voor het volgende jaar overgegaan moet worden. ‘Teyens herinnert het Bestuur H.H. Leden aan het bepaalde bij Art. 16 onzer statuten, samelijk dat op de huishoudelijke vergaderingen geene introductie zal plaats hebben, en dat alle voorstellen die men wenscht ter tafel gebragt te zien, vooruit gemoteerd en schriftelijk aan den Secretaris ingezonden moeten worden. : ASHE HET BUSTUUR, a ty be) isB 134 REDE VAN DEN HEER J.M.C. gehouden 5 Mei 1857. Al weder gevoel ik mij verpligt uwe toegevendheid in te roepen, voor ik aanvangen zal te spreken over het derde en laatste der drie punten, die als grondslagen daar staan eener godsdienst, die wij wel is waar niet erkennen of huldigen, maar die in onze werkzaamheden zulk ceene groote rol spelen, dat het meer dan geschikt kan worden geacht, onze gedachten over te laten gaan. — In mijne eerste lezing schilderde ik u de liefde, of liever, ik waagde eenige kleine deelen voor u te ont-sluijeren van het goddelijke beeld, door ons met dien naam bestempeld: in mijne tweede lezing sprak ik over de hoop, hare zuster, die als het tweede goddelijke geschenk ons verheft en gelukkig maakt, welnu, het derde beeld, dat deze beiden schraagt, is het gelöt. Om alle verkeerde begrippen te vermijden, will ik u zeggen wat ik door geloof versta, het zij verre van mij hier het geloof te willen op den voorgrond stellen, in dezelfde beteekenis als de Catholijke gods-dienst haar naast de liefde en de hoop heeft geplaatst. Het zij verre van mij den dwangbuis te willen verheften, waarmede eene heerschzuchtige geestelijkheid de menschheid tot slaven wil vernederen. — Het aj verre van mij wetten te verdedigen, die het verstand perken stellen, buiten welke hij zijnne gedachten niet mag laten gaan. — Het geloof dat ik naast de hoop en de liefde stel, in den geest van onze vergadering, kan door kracht en inspanning en ijver meer worden dan het geloof, — het blinde geloof namelijk, het moet in den waren zin des Woords meer worden, want er bestaat tusschen het eene naauwer verband met het weten. — Gij weet dus, mijne heeren! dat ik hier door geloof bedoel, geloof in cenen godsdienstigen zin, niet het twijfelen of gelooven in oude Nederduitsche taal in gebruik. — Dat woord Been ongelukkig woord, of lever het woord is niet ongelukkig, maar het mat den mensch ongelukkig en weemoedig. — Gij allen zult het moeten bekennen, dat wavneer u twijfel apectials de twijfel vergezeld as van angst; de mensch, die steeds twijfel, is cen beklagenswaardig eel der maatschappij, wanneer hij zich moeite geeft twijfel op te hef- en, is hij op den weg der beterschap, en zijne moeite zal voorzeker eloond worden; maar wanneer hij weet, wanneer hij wiskunstie weet: dan staat hij vast gelijk de cik in het woud. — Ziet slechts om u, die ‘Kleine struikgewassen, dat riet, dat gras, die nederige planten, ziet ioe de wind hen heen en weder drijft, dan ten oosten, dan ten wes- en, dan naar den hemel toe, dan naar de aarde, 200 zijn de twijfel Taars in onze zamenleving, zoo zijn de degenen, die gedreven worden dan pens door dit stelsel, dan wecr door geen, naarmate zij’ meer of min- der krachtig worden tocgesproken, maar die trotsche boomen, die eiken, dat zijn geene twijfelaars, dat zijn geloovigen, zij weten; gelij andere Lears tarten zij orkanen en stormen, en donder en bliksem. wanneer de stormwind hen overmand, of de bliksem hen doet nede: ploffen, vallen zij voor altijd ter neder, als martelaars voor hun ge loof. Wee den mensch, die blind gelooft; voor hem heeft de ontdekking van Galilei niet bestaan , maar voor den mensch, die alles wat hij gelooft wil weten, of met andere woorden wil kunnen begrijpen, en tot door hem begrepen oorzaken wil kunnen terugbrengen. —- Vergeeft over hetgeen hier zal volgen mijne bescheidene meening, ik ben niet in staat de bekentenis van mijn geloof wiskunstig te bewijzen, maar moet, wanneer wij ons op dit terrein begeven, niet het weten wijken en het gelooven den bovontoon aanslaanP — Kan zich het bestaan eener Godheid ooit tot axioma verheffen, kunnen. wij den Schepper wiskunstig bewijzen, ofschoon millioenen tongen ons zijn daarzijn toeroepen. — Kunnen wij wiskunstig , door een geformuleerd bewijs den dwaze, die alles aan toeval wil toeschrijven, toeroepen: Er bestaat eene Godheid, het is geen 135 toeval, het is besturing. — Welnu, mijne heeren! evenmin vermag de materialist te bewijzen, dat alles in stof zijnen oorsprong vind, dat valle werkingen geestig of stoffelijkk, uit de stof zelve haren oorsprong vinden. — Gij hebt allen de betooverende werking der muziek gevoeld, gij hebt allen die vereeniging van melodie en harmonie gehoord, welke u dan eens tranen uit de oogen perst, dan weder in de vrolijkste stem- ming brengt, gij hebt allen dat kunstige nabootsen gehoord der men- ‘schelijke hartstogten, te weeg gebragt door kunstig bijeenverzamelde toonen , dat zijn trillingen in de lucht. — Gij allen hebt die meesterstukken aanschouwd van schilder en beeldhouwkunst, die u dan eens de beeld- tenis van vriend of bloedverwant wedergaven, dan eens den mensch ‘vertoonden in de gewigtigste oogenblikken zijns levens, of u dan weder @e natuur voortooverenden met hare eeuwigdurende schoonheid, — te ‘weeg gebraet door het bij elkander voegen van kleuren en lijnen. — ‘Gij allen hebt die meesterstukken gehoord van dichtkunst, die uw hart tot de edelste gevoeclens konden stemmen, bijeengebragt door kunstig ‘aan elkander gevoegde woorden. En die geest, die dat alles konde daarstellen, die geest, die uw hart kon roeren door trillingen in de Jucht, die uw zinnen konde betooveren door kleuren en lijnen, die uwe ziel kon verheffen door woorden, dat is alles slechts eene schei- ‘kundige werking der stof, der stof alleen, en dat geweten, dat u dik- Wijls zoo ernstig vermaant of z00 vriendclijk streelt, dat is alles maar stof en gehoorzaamt aan de stof. En die liefde voor eenen vriend, en die achting voor uwe gade, dat is alles maar stof. De materialisten Mogen zeggen, ik weet het, — ik zeg niet dat ik het niet weet, maar wel, dat ik het niet eeloof. — Mijn verstand duizelt voor die duizen- de geheimen in de natuur opgesloten. Hoe weinig kennen wij van die geheimen, op welk een Jagen sport van den ladder staan wij nog, om te kunnen berekenen hoe hoog hij reikt, en al die geheimen, al die drijfveeren , al die oorzaken, al die verschijnselen, in wier kennis wij nog eerstgeborenen zijn, dat alles cijferen wij weg, dat alles zoeken Wij te omvatten door de materie, — dat alles zoekt ons beperkt ver- nuft te vinden in scheikundige werkingen der stof. Indien het ooit mogt bevonden worden waar te zijn, zoude het voor ons altijd een Voorbarig oordeel zijn geweest, wij die hebben willen omvatten en be- grijpen, wij die meenden te hebben geweten en gevonden werkingen, die wij uit eenige harer weinige verschijnselen hebben ontdekt, maar die wij nooit in hare volle waarde hebben kunnen beseffen. Hier houdt het weten alzoo op, en het geloof wijst u hare liefelijke gedaante, en reikt u hare vriendelijke hand. Neem hier die hand gerust aan, sterveling, het is hier de hand die u te regt zal wijzen, het is hier de hand, die u ootmoed en onderwerping inboezemt, het is hier de  thans onwetend das staat, wanneer elke bladzijde in het boek der natur u er op wijst: hoe oningewijd gij zijt, o buk dan uw hoofd, kniel neder, bewonde: uwen Schepper, en gelööt. — Het gelööt zal u hier gelukkig maken et tevreden, het gelöt zal u hier sterken, maar neem u in acht, steeds een goede geneesheer u dat kostbare gelöt toedient. Het i een heilzaam middel, het matigt uwen vurigen, voorbarigen, opbrui senden geest, maar wees voorzigtig, neem niet te veel, het zoude over’ vioedig gebruikt uwen geest ees dooden. Het self is eene well krankende bloem, die u met aangename geuren verkwikt, maar wanneel gij u te veel aan die bloemen hecht, wanneer gij in hare armen inslui! mert, wanneer gij de buitenlucht, die wij in het geestige leven het wen noemen, afsluit, dan omvatten die bloemen u met de arme® eener syrene, dan wringen zij hare stengels om uwen hals, dan doen zij u wellustig hare bedwelmende geuren inslurpen, en de welrie- kende bloemen voeren u ten grave, Maar in de maatschappij gaat het nog erger toe, wat is dood des ligchaams, tegen dood des geestes? de mensch is geboren om te ster- ven, wij worden rijp gemaakt voor het graf, de dood des ligchaams treft slechts den stervende en eenige weinige bloedverwanten of vrien: den, maar de dood des geestes, o die treft vooral, wanneer uw verstand krank is, wanneer uw geest beneveld is onder eenen bedwelmenden in’ vloed, dan gebeurt onder uwe oogen ongestraft, wat gij anders nimmeét zoudt gedoogen, dan leent gij uwe hulp tot handelingen, die uw be: d welmende geist un niet meer als strafwaardig doet kennen, dan doet eij zelve misschien waarvoor gij vroeger als gij het van anderen hadige gij het van anderen hadige gij het van anderen hadige gij het van anderen, en van de genoegens der wereld, om den wille van het geloof: gij kunt uwen zoon verbieden in den echt te treden met een deugd-zaam meisje, om den wille van het geloof, gij kunt uwen medemensch haten en zoeken te benadeelen, om den wille van het geloof, sij kunt uwen deur sluiten voor de kreten van den arme en hulpbehoevende, om den wille van het geloof, gij kunt zelfs het zwaard aangorden, te velde te trekken tegen uwen broeder, gij kunt schavotten opslaan brandstapels stooken, en pijnigen en wurgen en martelen, en dat alles om den wille van het geloof. — Wee u, o mensch! Wanneer de sluw geneesheer uwer ziel dien geest onder zijne magt heeft gebragt door het geloof, wee u, wanneer dit geneesmiddel tot vergift bij u is ontaard, dan is geen band u meer heilig, dan heeft niets meer voor u waarde, dan zijt gij diep, diep gevallen, dan zucht de menschheid onder oa slagen, wanneer gij magt hebt haar die toe te brengen, want dweep: zucht kent geene grenzen, de wereldgeschiedenis is de schilderij, waarop gij die dweepzucht ziet afeebeeld, — afgebeeld onder bont vormen, autodafe’s en binednadeties inquisities en Bartholomeus nachten, altijd gekleurd met de roode kleur des bloeds. Die roode kleur is de dweepzucht, die dweepzucht is het geloof. Dat geloof, dat hier den mensch tot ootmoed en nederigheid, tot liefde voor zijnen Scheper en voor zijnen naaste kon stemmen, maakt hem daar tot beul en kannibaal. — Dat geloof, dat hier de ’Epées en Howards in het leven ripp, maakt daar de Vargassen en Torquemadas. — Zoo kan blind gelöt in deweepzucht ontaarden, en die deweepzucht den mensch verlagen beenden het bloedestige gedierte des wonds. Zoo kan de mensch zijn geweten in slaap wiegen, door de kracht van het gelöt, en zijnen broeder zonder wroeging ombrengen. De geestelijkheid heeft ruim haar deel aan de schadelijke werking van het gelöt, de geestelijkheid deelt gegen in ruime mate het geneesmiddel toe, het moge den mensch zijn, zeiden, redeneer hij, dat kan mijne belangen slechts bevor derlijk zijn, des te meer wieder mijne leer ingang, des te meer worden de belangen der Kerk en dus de mijne behartigd — Maar er doen zich dagelijks stemmen hooren, die voor zulke geneesheeren waarschuw, geene stemmen in de woestijn, geene holle klanken, neen, want die stemmen worden gehoord, want die waarschuwingen worden niet in den wind geslagen, ten bewijze deze vereeniging. — Wij komen hier bij elkander om waarheid te zoeken, dit streven heeft iets edels in zich, wij moeten de waarheid zo. eken, maar ons noort laten verleiden door een voorbarig oordeel over iets, waarvan wij zoo weinig kennen, wij moeten de waarheid zoeken, en het blinde gelöö verbannen, steeds het oog gerigt naar de natuur, waarin zich de grootheid van onzen maker met zulke reine trekken afspiegelt. Dizi. 156 ZWDEKUNDE BUITEN HET CHRISTENDOM. TEGEN DE SPEELZUCHT. Dwingt uwen Keizer niet; die inderdaal slechts een voor u is, voortaan alleen een regter voor u te zijn. Vaak heb ik u herhaald, dat wij alleen gelukkig waren door de’ deugd, daardoor deed ik u duidelijk genoeg verstaan, dat onze on- deugden noodzakelijk de weldadigheid, de eendragt en het geluk ver- nietigen. Onder alle ondeugden ken ik er geene, die schadelijker is dan de speelwoede. Wij, Mandsjoers, van nature goed, opregt en hulpvaardig, vroeger eehecht aan onze pligten, ons uitsluitend bezighoudende met de zorg ze te vervullen, wij die de overdaad wegschonken, en die nog van het noodige afzonderden ten behoeve der armen, wij waren zeer ver- schillend van hetgeen wij thans zijn: wij waren milddadig, onze ver- maken waren betamelijk, en onze spelen onschuldig; doch alles is veranderd, Ik, die uit het binnenste van mijn paleis all Ik, Es zie en alles hoar, en die meisttijds waak, wanneer de misdaad in het duister haar web weeft; ik, die, gelijk ge weet, de logen meer verfoei dan ik den dood vrees, ik verklaar u dat er geene hartstogt bestaat vruchtbaarder in openbare en verborgene rampen, dan die waarover ik spreek. Ja, ik verzeker u dat er geene ruwere menschen zijn en die meer geneigdheid bezitten tot alle kwaad dan de spelers; zij zouden voor zich zelven huiveren, wanneer zij zich zelven beter kenden. Ik ken hen, luistert dus, Wearom gaan de dief en de speler, die in zoo vele opzigten op hem gelijkt, bijna altijd op hunnen weg voort? Helaas! alleen omdat zij dien ingeslagen hebben. Hij, die aan de eerste verlokkingen geenen tegenstand weet te bie- den, stookt een vuur aan, dat hij weldra niet meer zal kunnen blus- schen. Men speelt in den beginne uit wellevendheid of uit verveling; men wijdt slechts oogenblikken aan het spel, vervolgens uren, voorts dagen, en eindelijk geheele nachten; en aldus verslindt de hartstog rapsgewijze meer ontvlammende den tijd, die kostbaarder is dan goud, en doet de heiligste pligten vergeten. Wanneer de gewoonte eenmaal bevestigd is, dan denken de spelers aan niets dan aan het spel, zij leven voor niets dan voor het spel. Hunne woede raast niet uit  Om er aan te volden, verkoopen zij hunne huizen, hunne lan- den: nademaal zij zich dooden, zouden zij zich zelven verkoopen, zoo zeer verblinden hen hunne begeerte en hunne hoop! Dwazen, die zij zijn! wat verlangen zij? wat hopen zij? ons onge-straft ten gronde te rigten? De ondergang is bij dit bedrijf het deel van het grootste aantal: zij, die heden voorspoedig zijn, zullen morgen an de ellende ten prooi wezen. Niettemin verhoovaardigen zij er zich op, er is niets meer waaraan zij twijfelen, wanneer zij iemand uitge-schud hebben; wacht slechts, op hunne beurt zullen zij uitgeschud worden. Hoeveel geluk zij ook hebben, schuwt men hen, men veracht hen. De brave lieden wijzen reeds in de verte met den vinger op hen, als op de schrank en de schande van hun land: wacht u wel voor hen, zeggen zij; aan de behoefte, die hen kwelt, kan men alle ondeugden bij hen- yooronderstellen, of wel die behoefte lokt ze uit.  “maar werkt; de werkzaamsten zullen de beste behandeling ondervinden. De natur, ons aller moeder, heeft nimmer hare kinderen verwandt; heeft zij ze niet gevoed, in weerwil van de roovers van allen van de roovers van allen van de menschelijke geslachten elkander steeds opgevolgd zijn, en dat het menschelijke geslachten nog bestaat? Wanneer ik beter ondersteund werd, dan zou de zon geen arme aan- schouwen in de geheele uitgestrekteid van mijn rijk. Wat vermag de wil eens eenigen tegen de heerschzuchtige en woelzieke begeerten van zoo veel millioenen menschen, die slechts naar den overvloed trachten, welks maat nimmer gevuld wordt? Die eeuwige zucht, die onverzadigbare begeerten zijn het, die de spelers kweeken, die hen op de knién werpen, aan de voeten van hunne afgoden: also fies lot, het toeval of de bestemming hun eenige yoor- keur verschuldigd ware, of liever, alsof die denkbeldige wezens oogen i ooren hadden om hen te zie en hen te hooren. Het is ongetwijfeld naturlik en wettig te trach ten zich door eerlijke middelen te verrijken: de algemeene wedijver is voordeelig voor allen; ok heb ik niets verzuind om ze te onderhouden en aan te wakkeren. Sedert den aanvang van mijne regering, deed ik door deugdelijke handelingen gevoelen, dat de wedijver en de vrijheid de eenige middelen zijn om de weelde, de verwekelijking, de hazardspelen, te bannen; om zooveel mogelijk de ongelijke verdeeling der rijkdommen te herstelten. Ik vergat vooral niet den weg tot welvaren te vereffenen voor de behoeftigen, die dit alleen nog slechts door hunne eigene schuld zijn. The beb gedaan wat ik kon; wat ik ook mogte gedaan hebben, ik zou de herlevende verkeerdieden niet overwonnen hebben, die zooveel tegenstrijdige hartstogten na zich slepen; ik zou de voorzigtigheid zelfs niet hebben kunnen beschutten voor onvoorziene tegenheden: doch deze, geheel verschillend van de woede die ik veroordeel, doen vroeg of laat het ongeluk te boven komen, of maken hen ten minste eerwaardig. Officieren, soldaten, en gij, die mij in den bloede bestaat, wanneer gij mij liefhebt, wanneer gij achting voor uwen Vorst hebt, weest dan geene spelers meer. Belast met de zorg de grenzen te beschermen, de ord in het inwendige mijner staten te handhaven, dient gij het voor-beeld te geven van die zedelijkheid en die regtvaardigheid, die gij geroepen zijt te schragen. De eer, de arbeid, de spaarzaamheid, dat zijn de bronnen waaraan menschen als gij zich voor het tegenwoordige en voor de toekomst dienen te laven. Gij hebt uwe bezoldiging, weest Er sparsam mede; Ein uwer bezitten größer, dat zij er hun vor deuterel uit trekken, en Wanneer de oogsten overvloedig zijn, laat hun denken om de on- vruchtbare tijden. Volgt echter hen niet na die gierig worden, wanneer zij ophouden verwistend te zijn: geniet, maar doet genieten; want gij kunt arm worden, Ik heb u aangetoond wat de speelwoede is; mogen mijne lessen in uwe harten dien hartstog uitblusschen, die het mijne bedroeft! Gij hebt mij verstaan. Ik zeg het met leedwezen, Mandsjoeren, doch ik moet het toch verklaren: ik zal de overtreders straffen, wie zij ook mogen zijn; ik zal hen straffen, zeg ik u, al waren het mijne eigen zonen. Voor de laatste maal, nog is het tijd “dat de spelers zich verbeteren, maar zonder dralen. 5 ro) OM LEVENSBESCHRIJVINGEN VAN VRIJDENKERS. BARUCH NV aN SF PN’ Oey (Vervolg van bladz. 107.) De onafgebroken arbeid en de diepe studie waaraan Spinoza zich overgaf, waren oorzaken dat zijne gezondheid ondermijnd raakte; reeds in het begin van den winter 1674 schreef hij (Brief 62) dat hij niet geheel gezond was, doch dit hicld hem daarom niet van den arbeid terug, integendeel, hij werkte met verdubbelden moed voort, en verheugde zich reeds bij voorraad in het vooruitzigt nog over verscheidene unverkehr zijne gedachten openlijk kenbaar te maken. Trapsgewijze echter verergerde zijn toestand. Den 20 Febr. 1677 begaf de familie van den kunstschilder Hendrik van der Spijck, 4) bij wien hij, na het verlaten der woning van de Wed. van Velden 2) zijnen intrek had genomen, zich naar de Kerk, ter voorbereiding voor het H. Avondmaal, dat den volgenden dag zou worden uitgereikt. Toen zij te vier ure te huis wederkeerdea, kwam Spinoza bij hen naar omlaag, onderhield ich eenen geruimen tijd met hen over hetgeen de geestelijke had ge- predikt, en nadat hij eene pijp tabak had gerookt, begaf hij zich weder naar zijne kamer, en legde zich te bed. Des Zondag ochtends vroeg kwam hij nogmaals bij zijnen huisheer beneden, en onderhield zich » met dezen en diens vrouw. Men wil zelfs dat hij dezer laatste zou ver ‘zocht hebben geenen predikant aan zijn ziekbed te brengen, opdat hij ‘in zijne laatste oogenblikken in ijlenden toestand niet misschien iets mogte zeggen, strijdig met zijne verkondigde stellingen, dat men zou kunnen misbruiken als een bewijs van zijne herroeping zijner eigene -wijsbegeerte. 3) Zijn vriend, Doctor Lodewijk Meijer, dien hij had doen ontbieden, was inmiddels uit Amsterdam overgekomen; deze deed hem eenen haan kooken en Spinoza nuttigde met smaak de daarvan getrokken soep. Des namiddags ten drie ure, terwijl zijne huisgenooten valle weder ter Kerk waren, blies hij in de armen van zijuen vriend valle weder ter Kerk waren, blies hij in de armen van zijuen vriend Meijer den latsten adem uit. Hij had den leerte, bereikt van 44 jaar, -2 maanden en 27 dagen. Den 25stex Februari daaraanvolgende werd het lijk ter aarde besteld, door vele aanzielijke mannen en zes rijtui- gen gevoled, Zijne beenderen werden in de Niewwe Kerk op het Spui bijgezet. 2) Op de Veerkade, te ‘s Hage. $\ Wacenaar, Beschrijving van Amsterdam, IIT. 140 en den geleerden Dr. Don Baldassare Orobio de Castro, eerst profesor in de wijsbegeerde en de geneeskunde aan de Hoogeschool te Salamanka, daarna geneesheer te Sevilla, voorts drie jaren lang gevangene in de kerkers der Inquisitie, vervolgens hoogleeraar in de geneeskunde te Toulouse, werwaarts hij gevlugt was, en van waar hi naar Amsterdam kwam, Hier omhelsde hij opeulijk de joodsche godsdienst, die hij erachtig verdedigde, en veranderde zijnen naam in Izaak Orobio de Castro. Van den jeugdigen Simon de Vries 4) heb ik reeds vroeger gesproken, alsmede van zijnen te Schiedam wonenden broeder. Deze laatste bleef Spinoza voortdurend zeer genegen, en na den dood van den wijsgeer haastte hij zich de kleine schulden af te doen, die waren achter gebleven, hoezeer dit niet eens noodig ware geweest, daar uit de opbrengst van den verkoop van de schamele bezitting des grooten mans deze geringe som ruim had kunnen bestreden word En. Spinoza had zijnen huisheer van der Spijck de last opgedragen, terstond na zijnen dood zijuen schrijflessenar met al de daarin geslotene breven en papieren aan zijnen uitgever en vriend Jan Nieuwerts te Amsterdam te zenden, welken last van der Spijck ook stiptelijk nakwam. Nog in hetzelfde jaar van Spinoza’s dood, 1677, verschenen zijnen nagelatene geschriften in het licht. Jarrig Jelles en Lodewijk Meijer bezorgden deze uitgave. Ook de Hollandsche vertaling werd in het-zelfde jaar uitgegeven, deze voert tot titel: »De nagelate schriften van B. d. S. als Zedekunst, Staatkunde, etc. Uit verscheide Tale in de Nederlandsche gebragt. Uit eenige aan de vertaling toegevoegde gedichten vooronderstelt men, dat zij bewerkt is door den Drost van Muyden, den geschiedschrijver en dichter P. C. Hooft. Het is opmerkelijk dat deze nagelatene werken nimmer eene vervolging het leven van den schrijver uitgegeven, ver dient bijzondere opmerking zijn Zractatus Theologico-Politicalus, in 4° in 1670 te Hamburg in het licht verschenen. Dit werk maakte eene ongehoorde opschudding, weshalve er te Amsterdam in 1673 en in 1697 uitgaven in 8° van verschenen; onder den titel: w Henriquez de Villacorta M. D. a cubiculo Philippi IV, Caroli ‘IT, archiatr’, opera Chirurgica omnia sub auspiciis potentissimi Hispania-rum regis, en te Leyden in 1675 eene onder dien van: Dan. Heinsi Operum historicum collectio prima, Ed. II. priori multo emendatior et auctior. Het werk werd in de Fransche taal overgezet door Saint-Glain en onder drie verschillende titels uitgegeven, namelijk: 1°, La Clé du sanctuaire par un savant homme de notre szecle (Leyde, 1678, in 12°). 2°, Tratté des Cérémonies superstitieuses des juifs tant anciens gue modernes (Amsterdam, 1678, in 12°). 3°, Réflections cuireuses dun esprit désintéressé, sur les matiéres les plus importantes au salut tant public que particulier (Keulen, 1798, in 12°). Het eerste werk door Spinoza uitgegeven, gaat door als een Commenta Ar op Descartes en voert ten titel: Renati Descartes principiorum philosophiae, pars I et II, more geometrico demonstratae per Benedictum de Spinoza, Amstelodamensem (Amsterd: 1603, in 4°). De voornoemde wer- 1) Op bl. 160 staat bij vergissing tot twee malen toe: Uries. König, benevens een paar andere aan Spinoza toegeschreven, doch waar-schijnlijk van zijnen vriend Lodewijk Meijer afkomstig, verschenen bij elkander in 2 deelen in 8°, Jena 1802 en 1803. Eene Nederduitsche vertaling van de gezamelijke werken des diepen denkers, door Hendriksen Glasemaker, zag in 1794 het licht. Op den titel is de stad Bremen aangewezen als plaats van uitgave, doch dit is valsch. De drinkker Aart Wodsgijk te Amsterdam werd gevat en gedurende verschiedene jaren in het verbeterhuis gevangen gehouden. De werken van Spinoza werden sedert in verschillende talen geheel of gedeeltelijk overgebragt, doch de laatste en beste vertaling is die in het Hoog-duitsch door Berthold Auerbach, 5 deelen in 12°, Stuttgart 1841. (Het slot volgt). MAANDELIJKSCHE KRONIJK. Gelijk te verwachten was, bewaren de Nederlandsche dagbladen een diep stilawijgen nopens de stichting van het Vrijzinnige Kerkgenoot-schap, door den heer Ronge, zij gevoelen te zeer hoe noodwendig voor de orthodoxie de dom per der onbekendheid is, dien zij op ieder licht tracht te drücken, dat hare duisternis dreigt te verscheuren, en hoe geworden, zelfs betreffen andere denken en doen in strijd met de gedachten en de hundelingen, die men uit gewonte algemeen regtinnig gelicht te noemen. Het mogt hun met al hunne voorzigtigheid echter toch niet gelukken, Europa onkundig te laten van het opmerkelijke feit dat in Nederland heft plaats gevonden. De vrije gemeenten in Duitschland weten dat haar eene zuster is geboren, de Brusselsche National, heeft er kennis van genomen en het heugelijke nieuws den 24 Aug. |.l. der wereld me- degedeecld. L’Italia del Popolo, zijn rampspoedige bondgenoot heeft niet geaarzeld zijn voorbeeld te volgen, en in zijn N°. van 27 Aug. 1.1. het geheele stuk uit den National vertaald over te nemen. De heer Ronge zelf heeft den 54en dezer maand in zijne te Londen gevestigde Free Religious Community, een verslag voorgedragen over zijne verrigten te Amsterdam. De openbaarheid is dus verkregen — siddert gij allen, gij die de openbaarheid schuvt. Ik sprak zoo even van de Italia del Popolo, ik noemde haar ramp- spoedig en te regt, zij had den moed te zeggen wat zij dacht, zij was gerust, zij verscheen immer in Sardinié, dat land, zoo hoog geroemd om zijne vrijheid, en niettemin — zij is g evallen, van regeringswege werden zij opgeheven. Juich, jünge mannen des behouds, gij hebt verwonnen, van een magtige vijandin hebt gij u ontdlaan; doch zacht, — waarom ontstelt gij, 0 overwinnaars, waarom verbleken uwe kaken, waarom sterven uwe juichtoonen weg als een rouwgeklag op uwe tril- Jende lippen? — Zij is niet dood! Zij herleeft, daar waar zij buiten uw bereik is! Gij hebt haar te Genua als L’ITALIA DEL POPOLO begrayven, en te Londen is zij herrezen als: PENSIERO ED AZIONE, Dio e il Popolo, Liberta, Associaziono. Reeds den eersten dezer maand gaf zij aldaar haar eerste N°. in het licht. Te Gotha heeft den 74 dezer plaats gehad eene bijeenkomst van de afge- vaardigden der Vrije Gemeenten. Ook mevr. Bertha Ronge is derwaarts ver- trokken.— Men moge zeggen wat men wille, de tijd uwer tirannie is geéin- digd, o koningen der schepping, o mannen die de vrouwals uwéslavin, uwe mindere, o mannen die de vrouwals uwéslavin, uwe mindere, of uwe afhankelijke beschouwt. Er staan meer en meer vrouwen op die hare waarde beginnen te gevoelen, die aan- vangen te begrijpen dat zij menschen zijn zoo goed als gij, die eenen inval doen op het gebied van den geest, dat terrein dat gij helaas zoo Jang reeds als uw uitsluitend eigendom hebt beschouwt, omdat gij wist dat, zoodra zij dat betrad, zoodra zij dat met even veel vrucht bear- beidde als gij zelf, zij ontdekken zou dat zij uwe gelijke is, — zij hare kluisters bespeuren en ze met edele fierheid verre van zich afwerpen zou. ‘Twist gij nog, gij verwaande dwingelanden, leest slechts wat ik u bidden mag de schriften van de Amerikaansche Miss Anna Rose, de Engelsche Miss Harriet Martineau, de Duitsche Mevr. Mathilde Rechardt, de Fransche Mad. Jenny d’Héricourt, en zoo vele anderen, leest slechts het werkje dat mij gisteren uit Paris werd toegezonden en dat eene alles behalve gemakkelijke taak op zich genomen heeft en op eene meesterlijke wijze vervult. De titel van dit werkje luidt: Idées anti-Proudhonniennes, sur la Femme, l’Amour et le Mariage par Mad. Juliette la Messine. Maar niet alleen dat de vrouwen tot op het wijs- geerige gebied als moedige, kernachtige schrijfsters optreden, zelfs op de tribune nemen zij reeds hare plaats in. Ziet hier een feit dat eerst on- langs heeft plaats gehad. «Op Zondag den 152" Aueustus 1.). betrad eene christelijke dame, in het Last Londen Secular Institute, Commercial Road. East. Londen, de tribune, ten einde eene voordragt te hou- den, tot onderwerp hebbende, dat » Het Christendom, in overeenstem- ming zijnde met de rede, wij niet geregtigd zijn het te verwerpen.” In eene lange rede somde zij eene menigte bewijsgronden, ten gunste van hare stelling op, die hare grondige studie omtrent dit punt duidelijk aantoonden. Hare manieren waren allezins aangenaam en ongedwon- gen, en zij wist de aandacht van hare toehoorders zoo zeer te boeijen, dat zij bij het einde harer voordragt uitbundige toejuichingen ontving. De verdediging van het Secularisme was aan Mevrouw Laws opgedragen, die uitmuntend beantwoordde aan de gunstige verwach Ting, welke ‘men van hare logische krachten in het opfören en het wederleggen van theologische dwalingen gekoesterd had.” De Leader deelt mede dat zich in Württemberg eene nieuwe secte gevormd heeft, onder den naam van ‘Vrienden van Jeruzalem,’ met het doel den tempel van Jeruzalem te herbouwen, om de voorspellingen te vervullen. Reeds heeft zi} eene commissie uitgezonden, belast met het endernemen van den herbouw van den tempel van Salomo, doch tot heeft zij niet meer dan 5,420 florijnen tot dat doel bij eikander kunnen brengen. Te Chatham held dezer dage de voornaamste predikant der Independents (eene afgescheidene gemeente) eene openbare rede over het Laatste werk van den Heer G. J. Holyoake, den grooten apostel der Secularisten, getiteld: The Logic of Death (De Logica van den dood): In deze beschouwing verklaarde hij onder anderen van den kansel: Dat de mensch niet bezoedeld was door Adams val, dat niemand door andere dan zijne eigene handelingen kon bezoedeld worden. Wan-neer de Heer Holyoake door eene hel eene afschuwelijke kerker vol vuur bedoelde, neen, dan gelofde hij niet in eene hel. Hij gelofde dat änder mensch zijne hel of zijnen hemel in eeuwigheid met zich voerde. Eene dusdanige verklaring in den mond van den voornaamsten afge-scheiden leeraar van Chatham, openlijk van den kansel afgelegd, mag wel onder de verblijdende teekenen gerekend worden van den verstan-delijken vooruitgang van onzen tijd. DE BRIEVENBUS. P. B. Uw zeer vleijende brief is mij behoorlijk geworden. Ik ben bereid alles te doen wat op eene waardige wijze de rate der vrijheid be -vorderen kan, en zou mij dus Rearse gelukkig rekenen, terstond aan uw verlangen te voldoen en mij te uwent voor eenigen tijd te vestigen. Als wereldburger vraag ik slechts waar ik het nuttigste zijn kan, en het is zeer waarschijnlijk dat men in het buitenland meer voordeel voor de zaak, door mijne toewijding, zou kunnen trekken dan alhier, waar reeds eene zoo sterke partij bestaat, dat men mij best zou kunnen mis- Sen. Ware ik zoo gelukkig, mij slechts van mijne handelzaak te kunnen ontdoen, ik ware oogenblikkelijk gereed te gaan, werwaarts men mij riep, om voor de kwestie, die thans de geheele wereld bezig houdt, werkzaam te zijn. Het liefste, dit erken ik, zou mij eene betrekking zijn, die eenig reizen vorderde en mij in de gelegenheid stelde met vrucht werkzaam te zijn voor mijn lievelingsdenkbecld, het vormen van en Universeel Congres van Vrijdenkers, ter beraming der plannen, om eendragtelijk te werk te gaan in de bevordering der verlichting, in den strijd tegen het overgeleverde priestergeloof. W. J. G. Ik kan onmogelijk aan uw verlangen voldoen, ook mijne stem afkeurend te verheffen, tegen het uitdeelen van tra Ktatjes in de Synagoge alhier, door zendelingen van het Britsche genootschap ter bekeering der Israélieten. Ik kan en mag, volgens mijne zienswijze deze handeling niet afkeuren, welke noodlottige gevolgen, de daardoor waarschijnlijk te meer ontvlamde geestdrijverij) ook moge gehad heb- Boe. Immers heeft men hier zonder dwang te gebruiken den Israélie-ten een geschrift ter hand gesteld, dat aan hun vrij onderzoek werd onderzook, Hij, die het niet ontvangen, of die het niet lezen wilde, zowel als hij, die, na het gelezen te hebben, aan den inhoud zijne goedkeuring niet hechten konde, had immers de volle vrijheid, dit te weigeren. Eene stelling, die den toets des onderzoeks kan doorstaan, vreest de tegenspraak niet; maar wederlegt ze. 