Over de Proverbia communia: ook, Proverbia seriosa geheeten, de oudste verzameling van ...
Willem Hendrik Dominicus Suringar
229b Pray loquens vere perdit silere suave. 281^ Bespice quern manibus capias tu quando chorisas. 785^ Qui raro pexat caput hie cum pectine vexat. waaruit ik evenwel geenen grond onleenen durf voor de oorspronkelijkheid van deze nitgaaf^ vermit ook in andere nitgaven enkele duplicaat-regels voorkomeuj die noch bier nooh in de Vulgata gevonden worden^ en die welligt alle^ zoo bier als elders^ niet anders te beschouwen zijn dan als eigendunkelijke toevoegsels van overscbrijvers of uil^vers. 'Darentegen mist deze Editie den overal elders voorkomenden duplicaat-regel 258* Audiat hie vitricum spemens audire parentem. Doch een alles afdoend bewijs ligt in de bijzonderbeid waarover wij reeds vroeger gesproken hebben. Hier vindt men namelijk zekeren Latijnschen regel > die in geene der overige bekende edities wordt aangetroffen en die toch voor den zin volstrekt noodzakelijk is. In alle andere uitgaven staat^ bij: 285 Dat men van armoede misdoet salmen ligt vergheuen alleen deze Latijnsche r^elt Hoc ignoscendum ius fore dicit 285 Ei 18 96 fie iiet alledtk sleehts ie keUI ran het Hollandseli teniggeefti maiff geheel mfarstmnbaar ia. Dese druk daarentegen laat aan dien reget eenen anderen voorafgaan^ die onmogelijk int kel hrmi van den drukker is voortgekomen ^ maar noodwendig uit eene oudere uitgaaf of wel nit een Handaehrift moet onileaiid sijn. Hier leest men nameiyk dit Bistickon, dat volkomen klaar en duidelijk ia: Si quis delinqnit defectn pauperiei^ Hoc ignoscendum ins fore dicit ei. Buitendi^i vindt men in deze uitgaaf^ voor den Latijnschen tekat, eenen schat van voortref- felijke lezingen; die ik, als even zoovele verbeteringen van de Yulgata, belangrijk genoc^ acht om hier reeds te worden opgegeven. Zoo leest men kier: fl9 Paiaen tub teeio tfaauami^ xeeedii (?. residU^ liinuido. 478b Irbms mnltof sob cendmos (t. eredimtu) nndiqiiA italtos. 61 None rait liie^ poit hie pilua, ei oItob fit (t. mQ homo no. 589 Si boniu est hospes ve malos, BimiliB (▼. nmiU u) Tenit 78 Ot rade porooram (t. pe&orum) lit egeno non dominonim. hospei, 125 CeeoB inops dietoB (?• dutiku) ^pumviB vmw sit amietas. 578 Plnrima eolligeie qoit (▼. qnidi homo lob priidpe dito. 126 (jfuA niger eft noete qiUTii eatns* latet (t. Ueef) hoe teP 619 Si lidear (▼. videai^ Indo; si non, tone forti iMlvdo. 176 Est oM res nidU^ icto quod les non (v. iH re*) cadit nlla. 628 Anri natnia non sunt splendentia plnza (t. jmrw). 189 Eertj nt plebs (t. pieii*) iktnr, saccos qnod qnisqae pre- 664 Ardea cnlpat aqnas, eum nesciat (y. neteif^ ipsa natare. eator. 694 Si hacolns sit (t. /Q eqnns, tnnc sentiet (t. ieuHf^ nndiqae 216 Tir pede vadat (?. vadU), etpxiM eoins nimis aoddiosni. . ti 254 Pfz doa palpatory palpops manns hnlc (t. ki$) attraktoi. iB96 Qnod ▼aeean Titolas comitetor, nos (?. ms) inbet at ins. 264a Bamnm (t. numm) qnemque timns maks est veiator et 699 Hittimns interdom, quo nolunns (t. voitmui) iie, eatdlum. 704 Soitnr (y. iieuti quod gravios praeponderat nndiqne pondns. 489 Antnmno (y. out Imo) pnllns snrdeseit, nee Yenit olliis. 770 Debita si Yetera sint (y. om. mQ, bine eapiatur vnuu 470 Ba qnioqnam coiqne (y. mr); sie fit difisio pnlehxe. 796 Pins qnis (y. fw) ko!iDntar» hostis dom mnltipHsatiir. Dock was an deze uitgaaf vooral groote waarde byzet, is deze byzonderheid, dat, terwiji in alle andere uitgaven taUgke stoomissen zijn in de alphabetische volgorde van de spreekwoor, den, in deze daarentegen alle spreekwoorden met die letter aanvangen, waaronder zij geplaat zijn. En daarin' ligt wel atellig een overtuigend bewijs dat deze Editie' den arbeid van den Verzamelaar, zoo al niet volkomen, althana veel minder verhaspeld teruggeeft. Slecbts eene enkele stoomis in de alphabetische volgorde is hier ingeslopen; t. w. onder letter B vindt men hier een spreekwoord dat met G begint: 123. Gheboden dienst is onwaert. welke stoomis, trouwena in alle uitgaven voorhanden, ligt te vergeven is aan hem, die Gheboden schreef terwiji hjg axai Bieden zal gedacht hebben. Welligt zelfs, dat hier Boden staan moet. Het dialect, waarin de spreekwoorden hier voorkomen, verschilt veel van dat der overige uitgaven. Niet slechts is de schrijfwyze doorgaande anders, maar ook worden hier meermalen geheel andere woorden gebmikt; b. V. Back voor speck; dwaen v. wassen; mifmeken v. liege; rtdjnen v. liege; rtdjnen v. luysteren; sweer v. swager; toaen v. mqmen; zaen v. haest, en meer andere, die in het Glossarium zu opgegeven. Bij de groote voortreflfelijkheid van deze uitgaaf mag ik evenwel niet onvermeld laten, dat ook gelijk alle andere, dock in ved mindere mate, door dmkfouten ontaierd is. Zoo vindt men hier b. v. 255. Die des miklaees opstaet en slaept aUe den dach niet. 826 Een man en kan ghenen danirallfiiie maken. 829 Eenvnyleyverderfteendbelziipen. 441 Eindershaatileeftgaenie. 802 Zo naerder den vier so ^eter. 99 Nog near ts hct te bcjianimerea^ 4at niet eene gelykmatige sdueyfivyie ovenJ is valg«boiid«n. Bdiaagde bet den uitgerer de eorrelatiTe woordjes te flchrijven^ gelk wij in het fauitot aange-haalde spreekwoord sien: Zo — 90, (immen ia dit in sea andere daarbij staande spreekwoorden even soo gedaan), dan had hij niet mogen achrijven: 796 Zo meer honde jo weer den been. Even onstaadvaitig is de ecbng^Be in andere woorden. Op ontelbare plaatsen vindt men 4$ gescbreven; doeb op enlkele plaatsen weder is, soo als in Z, 11 ^ 89^ 65, 85, 87 en m* a. Sn MO ataat in 116 tIM, doob in 186 Uyndf; in 124 siute, docb in 174, 879 zufiU. Ten opngte van bet Latijn lij eindettjk nog opgemerkt dat bier op aommige plaataen Mne bedbrven losing gevonden wordt, waar nit iedere andere nitgaaf eene betere losing bad knnnen entleend worden. Welligt dat men daamit weder vermoeden mag, dat de Delftscbe nitgever gicb etipt aan sijn HS. beeft willen bonden; selfs daar, waar bet cormpt was: want, dat geene der vroegere uitgaven bem sonde bekend geweest syn, is wel naanwelijks denkbaar. Als Proven mogen strekken: 8 Dum quia ditatur ammo Jlorese putatur. 105 Stans scurro ut sedens est veint equiualiuB. 887 Varius boc ^omet scio qno me calcius nrgeu 574 Ex veteri more vas eat vetna absque labare. 680 Non equna invalidas levibua atat eurribus ulloa. 701 Deatruit quod rodit aora iuate quod deua odit 788 Quern tua aunt ceme perfis committere apeme. [Proverbia Communia] (Sw.) Libellae aine titulo, formae quartae minoria, constans 24 Foliia, cbar. gotb.'mai. et min., 84, 85 et 86 linn. long. cum aignat. (a iij — diiij) aine coated, et pag. iinm. Sine loco, typograpbi nomine et anno. Editua, at barum r^rum periti anspicantur, Swollae ap. Tymann. Petri de Oa de Breda cc. a. 140V. foL la (quod caret aignatan lu a $ Ineipiut piouerbia aeriofla in theato || nioo pma.dBiidA in latino BiM innieC edsoni || tia . indicio eoUigentis pnlcheirima ac in Lo- 1| minn colloqiiiiji cSmuda. || a C0|ter rnggiic Itcrt mm brat ktnnt jMctf abaenlt nu: qk* na mc ftsite. F 8a («. ai^ ai^) F 6a (e. atgn. bQ F 7« (0. iign. bQ) F Sa (0. aign. biQ) F 1S» (e. aiaii. oQ F. ISa (caxet ana signatoxa eQ) F. 14a (e. sign, ciiij) F 18a (caret ana signatoxa di) F 19*(e. ligD. ay) F aO« (0. ngn. di^*) F 81* (e. sign, dii^*) F 24^ lin. nit baee legitnr mbieriptio: ^niimtitr |lcoucibia || QDmnmniia. Ad fimm dMiae yidetnr fblium (faaanaf) qnod alteiam partem ftdat Iblii 18. Ita qnoqae atgaatua ftm ieeuidi mofet aoii^oiaMm in boo eienpbni ab initio folinm eiao abaciaraiii. Qnod li venun Oiti IdNe oditio diecnda erit oonttaio 86 Foliia. 18* G. Criipi Saloitii da cOiantiQe Gatiliiia (110) Uber^Salieiter iiiiH _ SuoIUb opa ipStii Petri m emVdate ipmiu. Attwig is de Königke Bibliothek te 'Hage en mig hier ign twee lettenoorten gebniikt, eene kltiime toot het welwiend ten gebnuke Tentrekt door den Bibliothek Hoi- HoUendaeh en eene Teel grooteie Toor het Lat$jn, Beie lastrte tropj van wiena band de opgaaf?an dit bodge ia in den CaUh ia dezelfde die Peter Oa, de vader van Tjrman Petri Oagebmikt ugi Uhvrmm 9ee, X^ mprnwrwrn^ quotquotmBii^ beeft by de nitgaaf van BelUm Catilinarinm Salatii, BiKgtma MurvmiUBr. p. 194. n* 510. aan welka einde ataat: . Tolgena de inlibbtingj mQ door den beer Campbell yeratrekt* kaa bet nit yergel^king met den dmk van Btg^Httae Mtmhum S^mdae Fartkemcii qpui Swollia 1497 in 4fi en met dien yan bet Ubtr faceH doeetu morgi homimm^ ZwoOit impreuut jmt 7)fwummm Fsiri Oi de Breda, geno^gsaam seker worden vaat- welk atok ik toerallig beb aangetrofl San in den Ineonabel-baDd geatdd dat dexe drak van de Proverbia Communia door dien (XLIV. O. 77.) m\j ait de Praagaebe Bibliotecaek veratiekt en leiden drnkker en omstreeka bet genoemde jaar ia ter perae gelegd. reeda yroeger door n^j yermeld. Dese nitgaaf heeft wd eenige overeenkoxnst met de Boscoducenais, doch wijkt in te veel opiigten af J dan dat zij ala herdrnk daarvan kan beschouwd worden. O&choon in voortreffelijkheid bij de ondere achterstaande w^ens het grooter aantal foutieve leadngen, zoo wint sij het echter van deze in volledigheid. De vier spreekwoorden immers, welke wij gezien hebben dat aldaar voor het Latijn of voor het Hollandsch en Latijn gemist werden (294b ^ 865a, 697, 789) zijn hier alle aanwezig. Darentegen zijn hier twee andere regels nitgevallen. Men leest hier namelijk: 64> 65 AUe verghets snnds qnijt Quamvia sunt modica prosunt tamen omnia lucra* A me nesdta peccamina sunt ea quita. Während das, voor den eersten Latijnschen regel nitgevallen ist, hetgegen in de Boscodncenaia Indt: Alle baten helpen al zijn si cteyn. De andere regel j die hier gemist wordt, is 158b Pro Gupreo cupreas nummo lege, clerice, missas. De stoomissen in de alphabetische volgorde van de met T beginnende spreekwoorden vindt men hier wel op gelijke wijze als in de Boscoducensia verholpen: — althans op nen plaatsen t w. 689, 695, 696, 702, 710 (waar zelfs de andere in gebreke gebleven was) 711, 714, 722, 724; zoodat op zes plaatsen de stoomis door Dat gebleven is, t. w. 652, 658, 655, 715, 716, 720 — doch daarentegen zijn elders dergelijke nienwe ingeslopen. Hier toch leest men: 74 Sen aim man leaker en lieeft one wille niet. 460 Belofte maect acbnlt. 107 En arm man ia onnentandeL 758 Quader apot dat ia qoade apot. van welke spreekwoorden de beide eerste behooren onder de A, het derde onder de L en het laatste onder de W. Behalve de opg^evene bijzonderheden verdient 00k de redact I van sommige spreekwoorden onze opmerkzaamheid. Zoo worden hier somtijds andere woorden gebmikt, dan in de overige Edities; b. v. Alat weick geben is ao ia die knecbt (t. kiu^) onwaert. 484 In een aim mana booft bl^ft Tele w^aduTt terbolen (mt- 00 Ala die bont dat bnt (▼• hen) knagbet aoe beeft bi die emoeri^. atert in die mont. 587 Ongebont adcer draeebt aelden goede vmebt (▼• coren). 887 Een yg^e weet beat waer bem nja aeboe dwinet (t. lurineii, 616 Steelt eena gbi bl^ft al t leoen (v. eweUck) een diet In andere spreekwoorden Kyn soma woorden bijgevoegd; b. v. 874 Die ekyne (diefket) hanet wM clie groote iMtmen gaen. 490 Men maoh bonten (peerden) i?el Y'weghen. 888 Ber gart Toer (enieh) goet. 800 Swigen (Sn helen) best. Ala herkenningsteekenen van dese Editie mogen ook nog de volgende drokfouten strekkeni die Toor hot HoUandsch tamelijk onbednidend zijn; als sigt voor singt 94, wenender voor werender S02, gehlt voor gheU 860, staten voor ^aden 498^ pocct voor pacei 696, men viter gront in voor vinter 688. ens. Van emstiger aard sgn die welke in het Latijn zijn ingeslopen, zoo ab: pars voor vas 86, faeere voor /orre 75, Sic voor Die 247, iorrida voor iorrenda Z07 , leetuium voor leetum 561 enz. Na al de Edities besproken te hebben, die aan de P. C. zijn te beurt gevallen, voor zoo verre zij altbans ter mijner kennisse gekomen zijn^ acht ik het noodzakelijk om, ter voorkoming van mizveratand, hier ten slotte ook nog melding te maken van zekere in het Fransch vervaar- digde verzameUng van spreekwoorden, welke Duplessis p. 117 no. 282 vermeldt onder den titel van: Les Proverbes communs. — (& la fin:) Cy finissent lea proverbes commune qtd sofd en nombre enuiron eept cene qwxtre vingtz. Petit in 4P, gothique, de 12 feuiUets, J compris le titre. Zeer ligt toch zou men op het vermoeden kunnen komen, hetwelk althans bij mij gerezen is, dat in dit boekje niets anden zon gevonden worden dan onze Proverbia Communia op Franchen bodem overgeplant. Dat dit evenwel niet het geval is — o&choon wel enkele spreek-woorden in beide verzamelingen overreenstemmen — is mij gebleken door kennismaking met den diplomatisch uitgevoerden nadruk, die in 1889 onder toezigt van Crapelet by Silvestre te Paris verschenen is als de sixme Iwraiaon van de Collection de PoMee, Romane, Cliromques ebc.publiSe d^aprie d^andene Manutcrits et iTaprie dee Ediiions dee XV' et XVI' eiklee. Welke nadruk mij echter in het onzekere gelaten heeft omtrent de Latijnsche verzen; dewijl deze hierin niet zijn opgenomen. Doch een nader onderzoek — waartoe ik niet in de gelegenheid geweest ben, -^ zal noodig zijn om te beslissen in hoeverre onze Proverbia Communia iets gemeen hebben met het geen Duplessis p. 119 op hetzelfde nnmmer [beteekent dit ook hier zooveel als: latere uitgaaf. Van het bovenstaandeT] opgeeft onder den titel van: Proverbia communia nouiter aucta, reuisa et emendata cet« Hee iaeobeo proskmi foenalia vieo: Oaieniani puUoe Me uH eigna duoe. (in fine): Venundantur Parieiis in vieo (Hvi Jacobi per Joamnem Merause: ad signum gaJKnaceorum puUorum, gatt. dee Cochdz. s« a. In — 16, fol. 24 n. n. V. INVIOED VAN DIT GESCHRIFT OF DE LATERE LETTERKUNDE. De kennememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememememem Integende immer is Tan toen af de smaak voor de spreekwoorden, welligt voomaiBelijk door dit boekje opgewekt, tot eene faijna verbaaende ontwikkeling gdcomen, aoodat in de volgende eenw, aoowel hier te lande als voomamelijk in Dnitschland, een zwerm van gelijksoortige ge- sehriften verschenen is. Veeleer meen ik das dat de ooriaak van deie omstandigheid^ niet in de afkeerigheid van aoodanige lectnnr by het pnUiek^ maar jnist in de verschijning van die nieuwe geschriften sal moeten gezocht worden; wantj dat de P. C. daardoor moesten verdrongen worden in den handel, is niets anders dan de seer nataurlijk loop van aakea; gelyk bet ook allerwaarschijnlijkst is dat de opgang van die nienwe bodges veel ssal hebben toegebn^ tot den ondei^ng van de nog bestaande ezemplaren van het onde^ die wddra ah overtoUig snllen beschonwd zijn. In die nienwe gesehriften toch sijn die onde spreekwoorden voor het grootste gedeelte opgenomen geworden^ hetzy onveranderd, hetsij eenigzins gewgsigd; bv e Ein gegräber, den weder van een betere Latynsehe vertaling voonien; meestal ook met aohterla-ting van de alphabetisehe volgorde, onder aekere lod eammimes gerangsohikt. En dit opgeno-men en omgewerkt worden is hetj wat ik meen te mogen noemen invloed van ditgesehrift op de latere Letterknnde. 108 'Vl^de ik al die nieuwere geschriften bier ter sprake brengen^ die ik^ ook zonder se gerien te hebben> — dock op taxnelijk goede gronden, ontleend nit de hier en daar opgezamelde firagmeii-ten — v^moeden mag^ dat niet veel anden zijn kunnen dan eene omwerking van de P. C; ik son dan yreezen al te nitvoerig te moeten worden en met veel sckrijvens weinig meer te mHea bewijzen dan hetgeen nit enkele yooibeelden overtuigend U^ken kan. Ik zal mij dus sleekta toi een viertal geschriften bepalen waaromtrent volkomene' zekerbeid bestaat^ cm daarnit aan te w^zen dat de P. C, al zijn zij na het euw niet meer in bunnen oorspronkel^ken toestand berdmkt, toch zyn blijven voortleven in de gescbriften van anderen^ die ze, zonder dit an te duiden, voor bet grootste gedeelte bebben nagescbrevm. De yier door mij bedoelde gescbriiften bebben deze titels: 1. Henr. Bebelins^ Proverbia Oermanica oollecta atque in latinnm tradncta. Argento- rati 1608. 4fi 2. Anton. Tannicius in Germanorum paroemias, studiosae inventuti penitiles Monostriebe com Germaniea interpretatione. In fine: Impressum Coloniae per Martini de Werdena. Anno domini 1514. 4^ (pp. M n. n. 8. Loci Commnnes Proterbales de Moribus, Carminibus antiquis conscripti cum interpretatione Germaniea. Bassileae 1673. 99 (pp. 216) Ad finem praefatianis subscriptae sunt liierae in illis S. A. 1. 4. Andr. Gartnerns, Proverbialia Dicteria, Etbicam et Moralem doctrinam complectentia, vemibna veteribna rbytmicb, ab antiquitate motuatiB, una cum Germaniea interpretatione conscripta. in fine: Pranciscorti apnd Haaredes Christ. Egenolpbi 1672. Bo. 1. Dat Bebeis arbeid niet veel meer zijn zal dan eene omweinung van de Proverbial Communia, waardoor hij getracbt beefk de daar gevondene rijmverzen in draaglijk Latijnscb prosa over te brengen, was mij reeds zoo goed als zeker gebleken niet een groot aantal fragmenten, die ik gaandew^ bier en daar gevonden had en opgeteekend, omdat ik dat boekje zelf niet had kunnen magtig worden. Later beb ik die meening ten voile beveatigd gezien in een berigt, dat Ign. Potters over dit zeldzame gescbrift geleverd beeft onder bet opscbrift: Über zwei deutsche Sprichonierinnen dee XVI Jhrh. in den: Anzeiger fiir Kunde der Deutschen Yorzeit. None Folge.2 Jbrg. (1854) p. 268. Deze G^Ieerde^ die twee onderscbeidene Edities van Bebel's proverbia in de nraagscbe Bibliotbeek bad aangetroffen, meldt bet volgende: ffUnter die errien Smmkr deuUeher l^richwSrier gehdrt bekamittieh anch Heinricb Bebel, deuen Sammhng den IVel fUhrt: Proverbia G^manica collecta atque in latinum traduct a per Henricum Bebelium. Argenioraei 1608 (Iter. Argenius 1609). Bebel sehop/ie theils atu den Munde dee Volkes, theils — nnd zwar viel h&ufiger — aus jener niederdeuischen Sammhmg, vm der ich in N^ ^ dee 'Anzeigers d. J. bericUet, und die nun dutch Hoffmann herausgegeben iei. Man eriennt deutRch, wie Bebel jene Sprichworter bald fortlaufend Uberteizte, bald dieee bald jene Seite dereelben airfeehlug und ale poeta lavreatus jene barbariseUe Metra in eit^ beseeres Laiein brachteJ* Om de zaak duidelijk te mekesa, laat Petten hierop nog een genoegzaam getal proverbia vol- gens Bebels redactie volgen: waarbij hij dan telkens het nummer van de Ph>verbia CommiBia 104 opgeeft; welk getal ik uit mijne aanteekeningen gemakkel\jk zou kunnen vertienvoadigeii loo het noodig waa om daardoor de overtniging te geven dat Bebel uit ons boekje gepnt heeft. Ten overvloede kan nog als steliig bewijs daarvoor worden aangevoerd dat bij herhaling de eigen veraen nit de Proverbia Communia door hem venneld worden onder toevoeging v-an Ut quidam barbaHmtne verrificatus est. — Uf guidam eecinii. — Ut guidam verrificatuB est. — Quod iia tri- vidlis versificator lusit en andere uitdrukkingen van dien aard. 2. Een der gelijk doel als Bebel om de gebrekkige Latiniteit van de Proverbia Communia te verbetereuj Bcbijnt ook Ant. Tunnicius gehad te hebben. In zijn Manostieha leverde bijeene verzameling van 1862 Paroemae Gtermanicae met even zoo vele Latynscbe verzeuj die overhet algemeen vrij goed zijn, althans oneindig beter dan die van onzen Vorsificator, en niet rij-mende gelijk deze. Luidens de Peroratio zou  dezelfde volgorde; en wel in die mate dat van de 808 spreekwoorden, slechts 180 door hem zijn weggelaten. Dat evenwel de nieuwe Verzamelaar de bron, waaruit hij zboveel geput heeft, niet noemt, is volstrekt niets vreemds. Oeen der volgende schryvers heeft dit gedaan; en het blijkt dat ieder het voorhandene materieel van spreekwoorden, door wie dan ook te zamen gebragt als eommume banum beschouwd heeft. Yandaar dat soms de brutaalste naschrijver zich niet geschaamd heeft te verklaren, of althans den schijn aan te nemen, dat de door hem geleverde verzameling de Vucht was van eigene opmerking bij het verkeer onder het volk. Door de overeenstemmende volgorde echter in die spreekwoorden welke buiten het alphabet geplaatst zijn en niet te zamen hangen, heeft menig verzamelaar zich in mijn oog als naschrijver verraden. Het bekjälzen van Tunnicius, dat om zijn zijn zeldzaamheid lang onbekend gebleven was en noch door Nopitsch noch door Duplessis vermeld wordt, is het eerst weder in herinnering gebragt door J. Zacher, in zijn klein doch zeer belangrijk werkje die deutschen Spriehwdrtersammlungen, (Leipzig 1852) alwaar hij p. 25, om een proof te geven van dit geschrift, 77 spreekwoorden daaruit mededeelt: van, welke ik zie dat 48 uit de Proverbia Communia overgenomen zyn. 3. Doch op een eenigzina andere wijze is het voorhandene materiel van de spreekwoorden bewerkt door den schrijver van Ae Loci Communes, wiens naam niet bekend is, doch waarom. Deze ruttici s^n onder de bewerking van Kort e tot het andere wüderhoU worden Ut, Der Ferfaeser u^gt am Ende eeines Buekei getlaeht overgegaan. Immen echryft deie In de Einleitung tot er hahe die mütgetheilen Sjpriehw9rter goleo wm Frieelemt BUr- i^ne l^priehwSrier der DevUehen p. XXIV. Dann enekien die gemt und Frauen geHU*^ Summhmg Anton In Tunnic, 1514, welehe mtr Simnai, 1689. Trenteik itraka wagen sal eene gissing voor te stellen. In dit geschrift vindt men namelijk eene nit ondencheidene boeken te samen gebragte versameling van Latijnache venns proverbiales, die in tweeregelige — enkele malen ook in vierregelige — Daitsche rijmverzen overgebragt xijn^ en endencheidene grosseproepeerd; welke opchriften in alphabetische orde volgen. Onder die Latijnsche veraen heb ik 580 terui^evonden ^ die juist zoo in de Proverbia Communia gevon-den worden, waaruit m. i. al weder blijkt dat wij ook in dit gescbrift althana eene gedeeltelyke omwerking van ons boekje aantreffen; betwelk destijds ongeveer honderd jaren ond was. Dat de schrijver van de Loci Communes zich de Proverbial Communia ten nutte gemacht, was reeds vroeger door Petters opgemerkt en door enkele voorbeelden gestaafd, waar hij in bet vroeger vermelde opstel Über zwei deutche Sprichwürtersammlungen des XVI Jhrh. verslag geschrijt over dit boogst zeldsame geschrift; betwelk mij na lang vergeefe gezocbt te hebben, toch eindelijk dezer dagen in banden gekommen is. Te meer verbeug ik mij over bet bezit van dit boekje, omdat bet goede diensten zal knnnen bewijzen bij bet emenderen van de cormpte plaat-sen in de P. C. Ten opsicbte van bet Dnitscb meent Petters dat zicb bier en daar i^der Schweizer verraden beeft. 4. Van gelijken aard als de Lod Communes zijn ook de Proverbial Dideria, door G-artner verzameld; ja zel^si vindt men bier, onder de Duitsebe rijmverzen, zeer vele die volkomen eens* Indende zijn met die welke daar worden aangetroffen. Termits nu beide boekjes in betzelfde jaar zijn verscbenen, is bet niet wel mogelijk mit die eensluidendbeid te beslissen. Wie van beiden de vervärdiger, wie de a&chryver geweest is. Mogelijk dat beide nit eene zelfde brongeput bebben. Onder de Latijnsche verzen, die bier in eene andere volgorde, docb ook weder, even als daaronder bepaalde ospreiben gegroepeerd zijn, heb ik 670 van onze 808 Proverbia Communia temggevonden ; zoodat hetgeen Gartner bier leverde, met evenveel regt ab de Loci Communes voor eene omwerking van ons boekje mag worden gehouden. Dob er zijn er die meenen dat dit geschrift van Gartner voor een plagiaat van een gebeel ander werk meet gehouden worden. Althans Thomasius, de Plagio Literario § 487, p.l90 schry ft daarover aldus: Cum variorum aevi barbdri latinis conscripiae rhythnas, oi&eeta Germamca versione Sententiae proverbiales et morales a Brunone Seidelioprimum diphabdica ierie wdgatae^fotA e% inviio in alium locorum cammunium crdinem alrire iussae, iierum atque iierum ex offldna BasUeensi prodiitseni, An^dreai Oartnerus Mariaemonianus manum ilKs ipse quogue tmedi, leviierque mutatoi et MareoU phi ^iifisfitftce nugie anettu Dicteriorum Proverbialium tittdo praecriph ribi ewnpsii 1). Is deze aantijging waar.— wat ik bij gemis van bet werk van Seidelius niet kan beoor«* Dit berigt tss Thoinuiiia haeft Ih) mg hot yemoeden Ter- jvx NopiiMli p. 809 en Dnpleitia p. 91 deehti eene enkels wM, dil w4 In de Zoei Cammtmgt, die loo eren besproken idtguf met den titel Tsn Paronda EUdem, Fr AtietffitrH 1689 i^n, de SeniUiig froverbialu H morales tan Brano Seidelini opgeven — leedt ytotgu is gedrokt geweest Ik neem de yry- terag yinden, doeh Mibmfo in aimm ioeoruu eommunimm ordi- heid om de Bibliognomen, en elk ander die daartoe de gelegen* ffw oMv MMiM^ gel^ Thomarioe ridi nitdnikte. In dat geval heeft, tot loodanig ondenoek niet te noodigen. nl ket eehter noodig iQn dst ket wedc yan Seidelini ~ waar- 14 deelen -<- dan beeft de rerongelijkte Seidelim zelf toch niets minder gedftan ten oprigte van de VtovethitL Coomtmia dan Gartner ten oprigte van Seidelins. In plaata nm Mn plagiaat du», dat door ThomasinB aangeweien wordt^ znllen twee plagiaten aan het licht komen; indien althana de naam van pbtgiaai mag worden gegeven aan hetgeen ik tot doaverre amwtrking van eens an^ ders arbeid genoemd heb. Aan de verschijning ran deze en welligt nog andere dergelijke gesebriften, waarin de Prorerbia Commnnia op eene of andere wijze omgewerkt Eijn, moet bet m. i. wel voomamelijk worden toegescbreren dat dit boekje^ betwelk in weinige jaren tien uitgaven beleefd bad, na bet einde van de XV« eeow nooit weder in zijnen oorspronkelgken vorm is gedrukt geworden. De toe* valligfaeid evenwel, dat de tallooze exemplarenj die deze tienvoudige oplage moet bebben a%e» worpen, eerst op den acbtergrond werden geplaatst, weldra in onbrnik kwamen en bijna alia rerloren gingen, meen ik bnitendien ook nog te moeten toeschrijven aan den zicb meer en meer ontwikkelenden geeat van de volgende eeuw. Het lezend publiek namelijk, welks smaak door die meerdere *ontwikkeling van geest eenigzins veranderd was, stelde ziob niet meer tevreden met eene scbrale verzameHng van spreekwoorden ; maar gevoelde behoefte of sebepte  a^ewisseld met verwijzingen naar vroegere en latere gebeortenissen, die tot bet ontttaan van een of ander spreekwoord de aanleiding sebenen te bebben gegeven. Van dien aard zijn de ge* acbriften, die in de eersCe belft van de XYI* eeuw zijn in bet licbt gegeven door onzen landgenoot Des. Erasmus en den Duitscben Job. Agricola; met wier bebandeling van dit onderwerp als 't ware een nieaw tijdvak voor de literatuur der spreekwoorden is aangebroken; o&cboon tlk banner zicb wel een onderscbeiden doel bad voorgesteld. Het doel tocb van Erasmus was ongetwijfeld om zicb uitsluitend bezig te boiklen met de verklaring van de spreekwoorden die bij de Grieksche ^ Latijnscbe acbrijvers gevonden worden. Yandar dat bij over dezen zijneti reuzenarbeid sprekende — bij doet dit zeer eigenaardig bij de verklaring van het adagiutn Ihtcnki labores p. 814—831 -- wel de groote moeite opsomt die bet doorlezen en zelfs reeds bet magtig worden van die tallooze auctores classici gekost beeft, maar geenerlei melding maakt van het opzamelen van spreekwoorden mit den mond des volks. Het is dan ook slecbts boog^t zeldzaam dat de groote man zicb daarmede beeft ingekten. Maakt bij te midden van a!* dat Latijn en Grieksch, soms melding van spreekwoorden, die in zijne eeuw in zwang waren, dan geschiedde zulks nooit opzettelijk, maar als ter loops en alleen tot opbel-dering van 'bet oude. Mogt dus iemand zicb verbeelden, dat bij den inbomd van de P. C. of in zijn geheel of voor bet grootste gedeelte, onder de duizendtallen die door Erasmus be- bandeld zijn, kon terugvinden, dan zou bij zicb zeer teleui^esteld zien. In bet gebeel immers is bet welligt nog niet eens ten voile honderd malen dat Erasmus van een nienw spreekwoord melding gemaakt beeft; betgeen men zekeilijk meermalen zou verwacbt bebben van bem, die zelf ergens (p. 1346) gezegd beeft smt qwudam et ho£e vulgo iactaia, non indigna quae veteribuB adagm anmmuretdur. En tocb kan van* dit betrekkelijk gerioge getal nagenoeg een derde ge- deelte in de P. C. worden aangewezen; ofscboon geme enkde maal gewag gemaakt wordt van 107 d» daar MttWMgt Lal^nselie rgmverien. Booh dit moot cms niot verwonderen; een gele^rdo iadk als EnuimiMi behoofdo lyno toovlugt niet te nemen tot Latynscbe vers^a. van eon ander^ die m ijt moor daa tfn opiigt gebrekkig vinden moett; oen man die het Latya ev^n gemakkeiyk Bobreef ah dgne moedertaal en wien het onvenchillig was of hy een spreok uit eene andp«re taal in good Latijosoh proaa of wel in een geheel onberispelijk vers moest teruggeven* Wei segt hij dat het hem moeijelijk gevallen is, maar door de daad heeft hij getoond dat het hem niet veel meer dan een handgedraai geweest is. Men hoore slechts hoe hij over dit gedeelte van sijnen arbeid spreekt. Na. andere moeijelijkheden ts hebben opgoaomd^ vervolgt by aldvis p« 817. AecedU ad hue mnnia, Oraeea verimM labor, quom prqftictQ nemo «(mi (HjffieiUimHm iu^aMta fM qm mmguam mnimis mi, fU esc bene Oraeoie bene Latma faeeret* Hie mUd rureum perpende tantam mdonim varielatem, quorum umcuigue 8UU9 reddendus etyhu: cogUa tU eamdnum genera^ fuorum in hoe opere tarn ingene ineidit iurba (nam arbitror esse non panciora decern milibas)^ ui n qui$ hoe menrium spatio, juibua laborem hune abiolvimus, tanium camdna tarn muUa Latine reddi^ diuei, idque eamdne, non nideaiu» uifuequaque inaimulandue ignaviae. Dat dns de acbting voor eene eenvoudige versameling van spreekwoorden, zoo als die in de P. C. gevonden worden^ hoe groot die ook mogt geweest siju^ door het verschijnen van de Adagia van Erasmns weldra te niet gegaan is, aal ligt te begrijpen aj^n als men bedenkt da( deie aooveel opgang gemaakt hebben dat ay meer dan ffiffiig maai aijn gedrokt geworden; en biiitendien op onderscheidene wijaen in Epitome* Sain verkortj om ae ook voor den minvei:- mogenden en voor de jengd toankdyk te makeiu Dezelfde nitwerking moeten wij: ongetwyfeld ook toesdirijven aan het geschrift van Agricola, ofschoon deae eenen geheel anderen weg bewandeld heeft dan Erasmns. Niet gelijk deze toch heeft Agricola slechts aijne aandacht gevestigd op de spreekwoorden van ondere volken, maar veel meer en bijna bepaaldelijk alleen op die welke bij zgne land- en tijdgenooten in gebmik waren: naar welker aahleiding hij een tal van stichtelijke vertogen geleverd heeft, doorvlochten aowd met vertelsels nit bet dagelijksch leven als met ware verhalen, deels nit den Bybel, maar vooral uit de geschiedenis van aijn land, om rich alaoo voor ayne leeringen en vermaningen een gereeden ingang te banen tot het hart en het verstand zijner lesers. Ofschon de een evenmin als de ander in aijn geschrift eenige opzettelijke melding gemaakt heeft van de P. C. aoo is bet toch niet ugt denkbaar dat znlke mannen by de aanvaarding van znlk eene taak dit boekje niet zonden gekeod hebben. Integendeel; de tamelyk menigvoldige hiei^ en daar verspreide sporm, dat Erasmns in zijne Adagia op de P. C. gedoeld heeft en de betrekkelijk nog veelvnldiger overeenstemming van Agricola's spreekwoorden met dit boekje, bewijsen geno^zaam dat ook zelfs die groote mannen, ik wil niet Wfggea, daamit geput hebben, maar er althans eenige acht op gestagen hebben. Wanneer ik dit van ieder afisonderlijk wilde gaan aanwijzen door veigelijking van hnnne woorden met de Proverbia Commania, dan zon daardoor zeer dnidelijk in het oog vallen dat ons onde boekje niet alecbts stof heeft gdevei;i voor omwerkers en naschryvers, zoo als wy boven besproken hebben, maar ook invloed heeft gebad op sehryvers die zelätandig te work ipmgen. De aanwyziug van die Overgreenstemming meet 14* ik hier evenwd opgeven, omdat sij te veel plaats zou nemen; doch, wat Era»mu$ betreft, dat hoop ik later dden te kannen aantoonen : en yoor Agricola moge het voldoende sijn te Terwijeen naar Fr. La t en dor f, Agricola Sprickweder, ikr hachdeuiacher Uraprung undihr EinflunaiitfditdeuUehmwiid niederlandUehen SamnUer. Scbwerin 1862. p. 126 sqq. wiens opgave van overeenstemmende spreekwoor- den te naanwemood de helft nitmaakt van hetgeen als  niet anders te doen bebben, dan de P. C. in vei^elijking te brengen met eenige der merkwaardigste verzamelingen van spreekwoorden, voor zoo verre mij die of middellijk of onmiddellijk ter kennisse gekomen zijn* En biertoe meen ik de volgende gescbriften te mogen brengen: 1. Eberb. Tappins, Oermanicorum Adagiomm cum Latinis ac Gaecis collatorum centuriae septem. Ex Libera Argentina, in aedibas Ynendelini Ricbelii, Anno MDXXXIX. 8^. (244 pp. dupl.) Dit geschaffen wäre in Br. de Jager m^ een exemplar ten dens eigene hier en daar ingekorte woorden ontronwd heeft, gebraike verstrekt heeft, is nit z^nen aard niet ved meer dan telkena een of meer Dnitiche apreekwoorden toegevoegd; wdke een Epitome van de Adagia van Erasmna — hetgeen men nit aoma wel geheel met de Latqnaehe oYereenkommen doeh aoma den ^tel niet son Termoed hebben — en behoorde om s^ne slechts nagenoeg nm deselfde beteekenis syn en aoma selis ook iarigting reeleer genoemd te z|jn LaHnamm ae Graeconm JeUh wel jnist het t^genovergestelde aandniden. En deie Dnitsehe gionm crnm OfruanieU eoUatorum C, S, De aehr^Yer heeft na- spreekwoorden s^n het, waarmede w^ hier fallen te doen heb- meiyk aan seven honderdtallen nm Adagia Latina, die h^ met ben en die ik dnrf beweren dat de Versamelaar toot een seer geringe nitsoadering, alle nit Erasmna ontleend en met groot gedeelte nit de P. C. ontleend beeft. 2. Sebast. Franck Sprichworter, Schön, Weis, Herrliche Clugreden und Hofspritzen, darinnen der alten und nachts kommen, aller Nationen und Sprachen gründig vnd Klugbeyt, etc. Die 1. 2. Obrücht zu Frankfurt am Meyn, bey Christian Egenolpben. Anno 1541. 4^ Vand werk sooden «cM en iwhUig nugaven Teiicfaeneii er ona over te verwonderen dat dit boek t^genwooKdig, seUb ook sQn taaaehen 1641 en ISQl, indien men gelof mag alaan aan in Dnitaehland, leldsaam Toorkomt. Körte sjfHeMkrUr der DetiUehem, Einleitnog p. XXY. Dat vele van Franek's spreekwoorden met de P. C. oversea-tenniil in de opgaaf ran Zaeher 1. e. niet. meer dan vseriien stemmen, hebben w^ reeds vroeger knnnen opmerken, waar s^ knnnen geteld worden. Doeh selfr dit getal ii groot genoeg om ia ona Olossarinm werdea aangehaald, lOo dikwyia de Dvit- tflfce wtiliitg lieht kon ^wtten tot dA Terkkriag tui een of spnekwoordea de eente 121 bladiqdeii tui den Appendix be* endtt ood-HoUeadieh woord. dean. Wundiyiilqk heeft Orater in s^neB ovQidnk de ortho- By gemii?ui eene oortpronkeiyke vitguf ul ik mQ ookKier gnphie Tan Pnnck eenigsma gemodeiniseeid; want dat kQ dit ffedar even ab dear moeten behelpen met ketgeen onder den altkana in andere dear ter plaatae overgednikte atokken gedaan titel Tsn ProfMrKa OmMiiMi, itpimqU em SfkiHumi Fraim keeft» ia n^j nit Tergel^king gebleken. Wear ik Dna Firanek's Hjftre gdefeid ia deor Jan. Ornterna in de Fm'M JUera van i^ woorden aankaal^ lal ik Grntcn bl Ahmadnadwi moeten eiteren^ em Hani0p9m SUdethTcUiie^m (Franoot 1011. 8*) waar Franck's ala ik dit in m^n Gloaaarinm gedann keb. 3. Proverbia Teutonica Latinitate donata^ collectore et interprete T. Nicolao Zegero Bruiel- lano, aocoratias iam tertiam recognita cet. Antverpiae, ap. Hear. Loeum, AnnoMDLXXI. \2^ (68 pp. dp.) Dat ook in dit boekje (ketwelk volgena de dagteekening, die onder de opdragt ataat, waaiteb^nlyk reeda in 1560 yoor de eente maal werd oitgegeren), ondeneheidene apreekwoorden nit de F. C. agn orergenomen^ beeft inagel^'ka konnen bl^ken nit de plwt^n die wy daarnit in bet Oloaaarinm bebben aangebaald. In bet geheel sQn bier 240 spreekwootden overgenomen. De inriging van dit boelge beeft in aoo verre eene volkomat met de P. C. dat ook bier de Hollandacbe spreekwoorden in eene alpbabetisebe yolgoide geplaatat i^'n; doeb bet daarby geroegde Latqn ~ aoma ook met Griekaeb ai|sewia- aeld — ia meeat nit de onde Mbr^Tera onleend^ wier nameniii wuurgine geset ugn: onder welke namen een en ander maal Vulgaremot^X aangetroffen, waarmede dan aangednid wordt dat de nevenstaande rgmregel nit de P. C. ontleend ia, oftebooon dit boelje nergena genoemd wofdi Overigena ziet men nit de dtatiea Tan aoo vele onderacbeidene acbryveny dat Zegerna en man van groote belezenbeid geweeat ia. H^ wordt dan ook vw ojppriwu erudUui genoemd door Yossiua Instit. 6rat. lY. e. XI. f VI. 4. Gemeene Duytsche Spreekwoorden: Adagia oft Proaerbia ghenoemt. Zeer ghe- neachlick om te lesen^ ende oock profijteliek om te weten, Allen den gheenen die der wiJBlick willen leren Spreken ende Schrijien. P. W. 1. 5. 5. 0. In fine: Gheprent toe Gampen in dye Broederstrate. By my Peter Warnersen. Wienende inden Witten Valck. 120 (pp. 186 n. n.) Mit welk ondenoek n^j gebleken ia dat ndm 200 van onie Froverbia Commnnia in Campen knnnen worden aangewezen. Zoo is namelk dit geacbxift, welka yervaardiger onbekend ia, aedert lang door Harrebom, genoemd; diedaarin onlanga door Latendorf in i^nen Agrieola ia nagevolgd. Be dwaaaheid der be- naming wordt ecbter genoegzaam geregtraardigd door bare gerief- IHt ia de volledige titel van bet boelje, dat ik reeda by berbaling ter aprake gebragt, en bier en dear in m^n Gloa- aarinm aangebaald beb. Het ia, ala yxoeger gexegd werd, ge- deeltelqk berdmki in Me^er'a Omde Neiirhndioht ^reukem en spreekwoorden. bL 1^64, Januner, dat in dien berdrnk aoo fed ia weggelaten. De Koninkl^ke Bibliotbeek te 'a Hage beeft miy in ataat geateld de oorapronkeiyke nitgaaf te ondenoeken; lyke kortbeid. 5. Lea Proverbes anciens, Flamengs et Fran9oi8 9 correspondants de sentence les ung auz an- tresj colIig£s et ordonn^ par M. Fran9oi8 Goedthals. A Anven, de  Meye r p. 05 — ^111 berdmkt; die eebter ook bier weder gemeend beeft Heehts de voor de ituU ielanfrjfkeie en mineibeiendeipreu- ie» en epreekwoorden ie molten oeemewten: betgeen eyenaeer yan dit ala yan dat Onpenaebe boelje te bqammeren ia. Want^ om nn niet yan andere yoordeelen te gewagen die een yolledige berdrnk aonde bebben knnnen opleyeren, aoo aq bet genoeg bier op te mericen dat een atnkawyae berdmkt geaebrift aleobta eene aaer onyolkomene gelegenbeid aanbiedt om te beoordeelen boe* yeel de aebryyer aan agne yooigangera te danken beeft. Bg gemia yan de oorapronkeiyke nitgaaf» die ik, aeUi na yeler- leiy loowel door mg all door andem ymebtelooa aangewende po* gingen, niet beb knnnen magtig worden » meet ik my bebelpen met betgeen Meyer beeft aangeboden. ik yertronw eebter dat ook aeUi dit yoor myn tegenwoordig doel toraeikend syn lal en aeht bet daaram niet noodig, yoor etteiyke yoorbeelden meer, myne toeylngt te nemen tot betgeen Grnter in de Pare Ib*- IM yan ign FhrUegium EtMco^FoUUemn (Franoof. 1012. 8*) onder den titel yan FroeerHa Belgiea eg Freneitei OoetAaleU Ub^lo eekei4i geleyerd beeft in den Appendix p. 128 — 140; yennita ik yreea dat de aldaar in alphabetiaebe orde geplaatate apreekwoorden onder de band yan Omter te yeel yerandering ondergaan bebben. no 6. H. L. Spieghelt Byspraax Alauuiak. In fine: Tot Anutelredaiii Ohedrockt Bjr la&Thour nisBen, Boeckrereooper. [sonder jattrtal.] 12*. Oftehoon bet jiar^ wuxin dit boekje Toor hel eent fenolieiiai dm z^kel^ken inhond toot mm dnr gvooMo if « irel niet opiet«»Uik vemield woidt» ia het ereniral tuneiyk Headr. Laarenti. Spieghel wn—mlda cm Mbftt fw Ho^ dat liet tot y66t, of wd ia 1006 m1 aya mtgekMaan; kndMlw i|aMkw4X»dca m piaatato die in eeaea door beia nii- beeft de seluryTBr aaa het eiade faa Deeenber deae in- gogafoi AJnanak. lona twee« drie of moBr. aaaat iedann daktt liebtiog geplaatrt: van bet jaar. Het woord By-tjiraiehe beteekent ^pr$$h$9oard. nIotuHghe Lner, XJit welke boeken b^ dien eebat van spreekwoorden te aamen Opdat de€» M een wvighe Mmmimk wntrMi, w ui gebwgt beefl, itaat niet venneld: doeb dat bQ ook by de Pro- nodi^A U ipeiem, «Ue U» dt wmdaghMUr. ^eibU Ckmunnnia te markt geweeat ia, daamor atrckken de Die it ifoar j^j^^ ^^^ 200 daarnit OTexgenomene apreekwoocden ten bew^ie. 1606A-.1607G-1608FB-1809D-1610C-.cnz. Qok deie Venamding beeft Grater, na de spreekwoorden in mke iSjaar al huerU^t de ttlfde leUer$% weeren!" alpbabetitcbe orde vcrplaatrt te bebbcn, in de Ym Frimm Tan in welke inliebting bet eentgenoemde jaar wel datgene al a^n Ilonkgimm XikieihFMicMm (Francot 1610. 8*) berdrokt cn- geveeat aqn wat b^ de nitgaTe of loopende waa of weldn aon der den titel van Frowrhm Bttgied^ fere amtiU trantery^ e lanTangen. Zoo min toeb reden bestond om bier nog ran een Ktdendario perpetMO Hen, ZwreniU S^iiegeUi F, C. in Appeadioe leeda verloopen jaar te apreken, even aoo onwaarschynlijk ia bet p. 91 — 186. dat de sebrijver verkozen beeft dat de yerklaring, die b:g gaf. Later yeraebeen deie Tenameling meermalen (1644, 1694) en paa be^nnen aon met een jaar dat yeider dan bet eeratvolgende laatatelijk in: B. L. Spiegbela HerUpeghel m midere nede- in de toekomit verwijderd lag. sekrifUn^ wui veneheideme nooii gtdeMe ehikken vernjH en Dit seer Ueine boe^e, dat onder de Hollandiehe apreekwoor* ' door aemieekeniMgen ojpgeheldert door P. V laming. AauUrd. den TenEamelingen wel de minst lyvige s^n zal, moot wegeaa 1788. 8*. p. 265 — 800. 