Volksleesboek over schadelijke en nuttige insekten: nagelaten werk
J. Wttewaall
Wij heben nog eene andere soort van vlinder, bekend onder den naam van de donsvlinder (Bofnhyx auriflua), die nagenoeg gelijk gekleurd is en dezelfde levenswijze der rupsen met die van den bastaard-satijnvlinder gemeen heft, alleen met dit onderscheid dat de jonge rupsen in het voorjaar het nest verlaten en daarin niet weder den nacht gezamenlijk doorbrengen. De natur heeft bijzondere maatregelen van voorzorg genomen cm het bestaan dezer vlindersoort te verzekeren. Ten eerste zijn de eitjes, zoo als wij zagen, met eene soort van dons bedekt, dat hen door het vilten overtrek voor beleediging van buiten vrijwaart. Voorts zijn de de kool, de knoUen, de mostaard en vele andere gewassen van dezelfde natuurlijke familie, bij hoopjes van 20 tot 30 stuks, zoo als dit bij fig. 1 voorgesteld is. Na verloop van eenige dagen herhaalt zij dit eijerleggen en gaat daarmede op die wijze voort, totdat er een paar honderd eijeren gelegd zijn. Na veertien dagen k omen die eitjes uit en de rupsen blijven dan acht dagen gezellig leven en spinnen op dien leer, een soort van web om zich been. Tegen dien tijd vervellen zij voor de eerste maal en gaan daarna uit elkan-der om zicb over de gebeele plant te verspreiden. De rups is bijzonder vraatzucbtig; men kan haar dag en nacht vretende vinden. Ook meent men opgemerkt te hebben, dat zij, in de 24 uren, steeds bet dubbele gewigt van bare zwaarte aan voedsel zou gebruiken. 107 Na 21 dagen ongeveer is zij volwassen (zie fig. 2) en kruip dan over den grond om eene schuilplaats te zoeken, waar zij zich zal verpoppen. Meestal heeft dit aan een gebouw, een gebouw, een schutting enz. plaats. Evenals het knoUenwitje (zie bladz. 78) begint zij, met het uiteinde van het lijf, stevig met een spinsel vast te hechten, en spint zich voorts een soort van koord om het lijf, waarmede het bovenste gedeelte van het luchtruim, wordt opgehouden. Daarna stroopt zij de huid af en vertoont zich als een bleek groene pop, die met vele kleine zwarte puntjes en vlekjes geteekend is (zie fig. 3). Reeds na verloop van 14 dagen verbreekt de vlinder zijn kluisters en fladdert als kapel door het luchtruim, om zich van den honig der bloemen te voeden. Deze kapellen leggen nogmaals eijeren op de voornoemde planten en het zijn vooral deze rupsen van de tweede generatie, die zoo dikwerf al de bladeren van onze kool vernielen, zoodat er niets dan de bladstelen overbladen. Jven en gedeelte van de tegevouwen hartbladeren. De vermeerdering dezer rupsen is dus zeer snel. Stellen wij, bij voorbeeld, dat in het voorjaar 10 vrouwelijke kapellen zijn uitgekomen, dan kunnen die 2000 rupsen leveren, en wanneer wij nu aannemen, dat hiervan een vierde weder vrouwelijke vlinders leveren, dan zullen daaruit 100,000 rupsen geboren worden. Dergelijk eene vermeerdering heeft in de natur niet zielden in nog sterkere mate plaats, en anders ware het ook niet mogelijk, dat door deze rupsen geheele velden met kool, knoUen, koolrapen enz. geheel werden ontbladerd. Het is intusschen duidelijk, dat onder dergelijke omstandigheden al onze soorten van kool en aanverwante planten reeds sedert lang van onze moestuinen en bouwlanden verdwenen zouden zijn, indien niet daartegen op eene bijzondere wijze gewaakt werd en de sluipwespen hier niet als middel dienden om die vermeerdering tegen te gaan. De sluipwesp, welke wij hier bedoelen, is de Microgaster größer. De kool, de knollen, de mostaard en vele andere gewassen van dezelfde naturilijke familie, bij hoopjes van 20 tot 30 stuks, zoo als dit bij fig. 1 voorgesteld is. Na verloop van eenige dagen herhaalt zij dit eijerleggen en gaat daarmede op die wijze voort, totdat er een paar honderd eijeren gelegd zijn. Na veertien dagen komen die eitjes uit en de rupsen blijven dan acht dagen gezellig leven en spinnen op dieD lefzig eene soort van web om zich been. Tegen dien tijd vervellen zij voor de eerste maal en gaan daar. arna uit elkan- der om zicb over de gebeele plant te verspreiden. De rups is bijzonder vraatzucbtig ; men kan haar dag en nacht vretende vinden. Ook meent men opgemerkt te hebben, dat zij, in de 24 uren, steeds bet dubbele ge- wigt van bare zwaarte aan voedsel zou gebruiken. Na 21 dagen ongeveer is zij volwassen (zie fig. 2) en kruipt dan over den grond om eene schuilplaats te zoeken, waar zij zich zal verpoppen. Meestal heeft dit aan eene heg, een gebouw, een schutting enz. plaats. Evenals het können wie blad, 78) begint zij, met het uiteinde van het lijf, stevig met een spinsel vast te hechten, en spint zich voorts een soort van koord om het lijf, waarmede het bovenste gedeelte van het lijf, waarmede het bovenste gedeelte van het luchtruim ^ordt opgehouden. Daarna stroopt zij de huid af en vertoont zich als een bleek groene pop, die met vele kleine zwarte puntjes en vlekjes geteekend is (zie fig. 3). Reeds na verloop van 14 dagen verbreekt de vlinder zijne kluisters en fladdert als kapel door het luchtruim, cm zich van den honig der bloemen te voeden. Deze kapellen leggen nogmaals eijeren op de voornoemde planten en het zijn vooral deze rupsen van de tweede ge- neratie, die zoo dikwerf al de bladeren van onze kool vernielen, zoodat er niets dan de bladstelen overblijven en een gedeelte van de toegevouwen hartbladeren. De venneerdering dezer rupsen is dus zeer snel. Stellen wij, bij voorbeeld, dat in het voorjaar 10 vrouwelijke kapellen zijn uitgekomen, dan kunnen die 2000 rupsen leveren. En wanneer wij nu aanmen, dat hiervan een vierde weder vrouwelijke vlinders leveren, dan zullen daaruit 100,000 rupsen geboren worden. Dergelijk eene vermeerdering heeft in de natur niet zielden in nog sterkere mate plaats, en anders ware het niet mogelijk, dat door deze rupsen geheele velden met kool, knoUen, koolrapen enz. geheel werden ontbladerd. Het is intusschen duidelijk, dat onder dergelijke omstandigheden al onze soorten van kool en aanverwante planten reeds sedert lang van onze moestuinen en bouwlanden verdwenen zouden zijn, indien niet daartegen op eene bijzondere wijze gewaakt werd en de sluipwespen hier niet als middel dienden om die vermeerdering tegen te gaan. De sluipwesp, welke wij hier bedoelen, is de Microgaster clamma afgebeld op Plaat XXXIV bij fig. 1 vergroot. 108 Zij is een diertje van bijna 3 Ned. streep grootte en zwart van kleur, met roodachtig gele pooten en met paars weerschij- nende vleugels. Het wijfje boort met zijn eijerlegger onder de opperhuid van de rups en legt daar 30 tot 40 eijeren en her- haalt dit op eene andere plaats bij dezelfde rups. De maden, uit deze eitjes ont- staan, blijven in eene soort van zak gezamenlijk leven en voeden zich op de wijze, zoo als wij ditbijdesluip- wesp van de be- haarde rupsen (bladz. 104) beschreven hebben. Bijna volwassen zijnde, schijnen zij onder de huid, over de geheele bovenzijde van de rups zich te bewegen, doch leven nog altijd van het vocht, dat in hare omgeving, bij wijze van ontsteking, tot haar wordt gevoerd. Geheel volv^assen zijnde, krijgen zij goed gevoerd. de mond- de elen, en daarmede wordt het mogelijk om het voor de rups open te bijten en naar buiten te komen. Let voor dit tijdstip voelt de rups eene neiging om voor zich eene veilige schuilplaats te zoeken, en met niet geringe inspanning zoekt zij een muur, schutting, heg of boom te be-reiken om zich daaraan vast te hechten. Weldra ziet men dan de maden aan de zijden en ook wel op den rug naar buiten komen en de rups, die dan meestal nog leeft, het aanzien als bij fig. 2 is afgebeeld. Plaat XXXIV. Korten 4.5 das spint iedere made een oranjekleurig of geel eon, waarin zij tot den staat van pop overgaat, doch al die cocons blijven op de plaats waar de rups zich nederzette, en de meestal halfdoode rups valt op den grond; het spinsel met de coeonnetjes ziet er dan uit als bij fig. 3 is voorgesteld. Daarvan is het sprookje af komstig, dat de rups jongen voortbrengt en zoo komt het dat er lieden gevonden wor- den, die deze bewering krachtig staande houden, omdat zij zich van de waarheid met eigen oogen meenen overtuigd te hebben. Bij voorkomende gelegenheid kan de lezer dit sprookje nu tegenspreken en de verzekering geven, dat het geen longen zijn, maar wel vijanden, in de rups geboren, die bestemd waren om haar te dooden. Plaat XXXV. Van een andere soart van vlinder, na aan het gewone Wijfje boort met zijn eijerlegger onder de opperhuid van de rups en legt daar 30 iot 40 eijeren en her- haalt dit op eene andere plaats bij dezelfde raps. De maden, uit deze eitjes ont- staan, blijven in eene soort van zak gezamenlijk leven en voeden zicb op de wijze, zoo als wij ditbijdeslaip- wesp van de be- haarde rcipsen bladz. 104) beschreven hebben. Bijnft volwassen zijnde, schijnen zijnde, schijnen zij onder de huid, over de geheele bovtiozijde ^m de rups zich te bev^egen, doch leven nog altijd van bet vocht, dat in hare omgeving, bij wijze van ontsteking, tot haar wordt gevoerd. Oeheel volwassen zijnde, krijgen zijnde, en daarmede vordt het mogelijk om het vel fsa de rups open te bij ten en naar biiten te komen, lets voor dit tijdstip voelt de rups eene neiging om voor zich eene veilige schuilplaats te zoeken, en met niet geringe inspwning zoekt zij een' muur, schutting, heg of boom te br reiken om zich daaraan vast te hechten, Wldra men dan de maden aan de zijden en ook wel op dfiB naar buiten komen en de rups, die dan meestal aog lu^y het aanzien als bij fig. 2 is afgebeeld. Plaat XXXIV. 109 Korten 4;ijd daarna spint iedere made een onM^ufcu^iii/^ of geel cocon, waarin zij tot den staat van pc/p ^^^m;^. doeh al die cocons blijyen op de plaats waar <!« rt^ mh* nederzette, en de meestal halfdoode rups valt op dto ^v«^ het spinsel met de coeonnetjes ziet er dan uit al» |/ij f^ 3 is voorgesteld. Daarvan is het sprookje af komstig. Dat de rupn ymj^ voortbrengt en zoo komt het dat er lieden gevonden wor den, die deze bewering krachtig staande houden, oudtti zij zich van de waarheid met eigen oogen meenen oyeriui§pt te hebben. Bij yoorkomende gelegenheid kan de lezer dit sprookje nu tegenspreken en de verzekering geven, dat het gMu jongen zijn, maar wel vijanden, in de rups geboren, di« - bestemd waren om haar te dooden. No With verwant, namelijk het geaderd witje (Papilo Orauugi, zie fig. 1), heb ik dikwerf de rupsen ') op dezelfde wijze met sluipwespmaden bezet gevonden. Die rupsen worden in het najaar reeds geboren en brengen den winter gezellig in een zoogenaamd rupsennest door, op de wijze, als bij den bastaard-satijnvlinder plaats heeft. In het begin van Mei 1857 had ik eenige volwassen rupsen in een flesch bewaard, en terwijl uit een daarvan de maden volwassen naar buiten kwamen en reeds cocons gesponnen hadden, was de rups nog in leven, en naauwelijks was de rups op den 20®" Mei drie dagen dood, of er kwamen reeds onderscheidene sluipwespen uit de cocons te voor- schijn. Het zijn echter niet alleen de rupsen dezer beide soorten van vlinders, die een zoo ergen vijand aan de sluipwespen hebben. Ook de pop (Plaat XXXIII, fig. 3) wordt door eene andere soort zeer sterk bezocht, welke sluipwesp reeds door LINNAEUS in haren werkkring gekend werd, en Daarom den naam van de poppen-sluipwesp (Ichneumon Puparum) verkreeg en later als Pteromalus Puparum herdoopt werd. Dat herdoopen van de dieren is lastig, vooral voor lieden, die van dergelijke zaken geen dagelijksch werk maken. Intusschen is het dikwerf hoog noodig, omdat de bekende geslachten bij naauwkeuriger onderzoek in aantal toenemen. leder geslacht heeft zijn* eigen naam verkregen, doch de insektenkundigen hebben zeer wijselijk de gewoonte be- houden om den tweeden naam, die de soort aanduidt, zooveel mogelijk onveranderd te laten, waardoor men in staat is om in de meeste gevallen den ouden naam te herkennen. Ofschon die poppen-sluppwesp, blijkens het streepje bijf. 2, wel zeer klein is, zoo is zij, door een vergrootglas bekeken, echter bijzonder fraai gevormd en gekleurd (zie fig. 2, vergroot). Het geheele lijf is metaalachtig groen en gestippeld, en de vleugels zijn met eenen sterken purperen weerschijn gekleurd. Voor den Hollanden en Zeeuwschen lezer dient hier opgemerkt te worden, dat het geaderd witje niet in Holland noch Zeeland yoorkomt. Deze sluipwesp legt hare eitjes in poppen, vooral van het gewone koolwitje, kort nadat deze tot dien staat zijn overgegaan en dus als zij nog week zijn. Het gebeurt wel dat men deze soort.van sluipwesp reeds bij de n^)sen ziet rondvliegen, die wel een aanvang tot verpoppen maken, doch nog niet tot dien staat zijn overgegaan. Ratzeburg zag in zijnen tuin op den 11«" Junij 1840 eene pop van de groote Aurelia-kapel (PapUio PolycJdoros) door dezelfde soort van sluipwesp gestoken worden. Reeds den Junij daaraanvolgende was de pop stijf geworden en den 14®" Julij, dus na 4 weken, kwamen de sluipwespen te voorschijn. Bij de poppen van het gewone koolwitje is het dadelijk te zien, of zij door eene sluipwesp bewoond worden, daar zij in dat geval eene bruine kleur aannemen en daardoor zeer in het oog vallen. Sommige dezer sluipwespen komen nog in den zomer, anderen in het najaar uit, wederom anderen blijven overwinteren, al naar mate van den tijd waarop de eitjes in de pop gelegd worden. Hetzelfde verschijnsel wordt ook bij de sluipwespen opgemerkt, die de eitjes op de rups leggen, en door deze omstandigheid wordt het der natuur mogelijk de koolrupsen in ieder jaargetijde te bedwingen. Nadat wij onze lezers met deze twee ergste vijanden van de gewone koolrupsen bekend hebben gemacht, zal welligt nu weder de gedachte zich gevestigt hebben, dat zij uitnemend geschikt zijn om het evenwigt naar de an-dere zijde te verbreken, en welligt rijst bij hen de vraag op, hoe het mogelijk is, dat er eene koolrups overblijft, in staat om eene kapel voort te brengen. Deze bedenking is niet zonder grond. Het getal dezer sluipwespen kan in jaren, dat er veel koolrupsen gevonden worden, zoo groot zijn, dat er bijna geene rups of pop gevonden wordt, die niet door sluipwespen bewoond wordt. Daar nu ieder e rups van 60 tot 100 dergelijke gasten behoorlijk kan voeden en groot brengen, zoo spreekt het van zelf, dat al spoedig in die streek bijna geene rups meer gevonden wordt, die zich tot kapel kan ontwikkelen. BJeven nu die sluipwespen den baas spelen, dan zeker zou binnen korten tijd deze geheele soort van rupsen verneigd zijn. Daart Egens heeft echter de natur gezorgd. Er worden nadie weder andere soorten van sluipwespen gevonden, die den tijd afwachten dat de made van de sluipwesp volwassen is en zich door de huid naar buiten vreet (zie bladz. 108). Zij nemen dat oogenblik waar om den die sluipwespmade met een viertal eigenen te bezetten. In stede dan van een Microgaster glomeratus (zie PI. XXXIV, fig. 1) t6 verkrijgen, ziet men eene sluipwesp van eene sluipwesp geboren worden, die van ratzeburg den naam van Plet*omalus Boucheanus verkreeg (zie PI. XXXV, fig. 3). Het was nämlich de Berlijnsche hortulanus p. f. bouche, die deze verwisseling het eerst bij de sluipwespen van bet gewon koolwitje waar nam, doch later heeft men dit-zelfde verschijnsel bij vele andere soorten van sluipwesp-maden terug gevonden. Zelfs geeft ratzeburg de verzekering, dat hij uit de cocons van sluipwespen, in sluipwespen geboren, nog weder eene derde sluipwesp verkreeg, zoodat hier, zoo als hij het noemt, eene sluipwesp van de derde magt geboren werd. Uit al hetgeen wij over de vermeerdering van de gewone koolrupsen en die derde sluipwespen mededeelden is het voldoende gebleken, dat bij het ontstaan van veel koolrupsen dadelijk het aantal van sluipwespen zoo vermeerdert, dat de rupsen weldra binnen zekeren grenzen terug gebragt zijn. Vandaar dat er zelden 2 jaren achter-een voorbijgaan, waar op de koolrupsen in dezelfde streek menigvuldig worden aangetroffen. Nemen echter de sluipwespen de overhand, dan komt dadel. Je nehmen andere soort te voorschijn, die ook deze weder binnen de grenzen terug- houdt en er voor zorgt, dat de koolwitjes niet uitst^rven. J. F. G. Ratzeburg, Die Forst-Imeeten, 1844, III, bladis. 196. Als voorbeeld van buitengewoon sterke vermenigvuldi- ging hebben wij op de geschiedenis der bladluizen gewezen en zagen daarbij, hoe millioenen en millioenen dezer beestjes binnen korten tijd geboren worden. De natur, getrouw aan hare instellingen, heeft aan deze soort van insekten zeer vele vijanden toegekend, waar- onder ook de sluipwespen eene voorname plaats bekleeden. Onze beraemde landgenoten leuwenhoek en de geer hadden reeds, langen tijd geleden, hunne aandacht op ditonderwerp geweetigd en de wijze onderzocht, waarop deze sluipwesp geboren werd, doch eerst in lateren tijd heeft dut onderwerp meer bijzonder de aandacht van de insekten-kundigen getrokken. Teen ratzeburg in 1844 zijn werk over de sluipwespen van de bosch-insekten uitgaf, waren er nog slechts enkele soorten bekend van sluipwespen, die in bladluizen leven, terwijl in het Bijvoegsel 2) dat 4 jaren later uitkwam, reeds over de 50 sporten genoemd werden, en het schijnt zich te bevestigen, dat bij de bladluizen de vermeerdering vooral door de sluipwespen binnen zekere grenzen wordt eruggebragt. Voornamelijk zijn het de Engelsche insekten-kenners, die deze aangelegenheid tot eene bepaalde studie kozen. Wij durven met eenige gerustheid aannemen, dat ieder onzer lezers des zomers wel eens rozenstruiken gezien heeft, waarvan de jonge loten geheel met kolonien van bladluizen. Overdekt waren, zoodanig, dat deze eene digt aanenge- schakelde omkleeding vormden. Wanneer men nie dergelijke kolonien van bladluizen met aandacht gadeslaat, dan zal men niet zelden eene kleine soort van sluipwesp, van de grootte als bij het kruisje onder fig. 3 op PI. XXXVI is afgebeeld, in de nabijheid zien vliegen, en nu en dan bij of tegen eene bladluis *) J. F. C. Ratzeburg, Lie Ichneumonen der Forst-Insecten in entomoloffischer und foratlicher Beziehung, Berlijn, 1844. ^ J. F. C. Ratzeburg, Die Ichneumonen etc. Bin Anhang zur Abbildung und Beachreibung der Forat-Insecten, Zweiter Band. Berlijn, 1848. 8 plaats zien nemen. Zij tracht dan eene of andere bladluis met haren eijerlegger te doorboren  deze blijft dan, even als de aangeboorde rupsen of larven, zich voeden en grooter worden, vervelt zelfs en geeft geenander teeken, dat zij een' vreemden gast herbergt, dan dat bet acbterlljf meer gezwoUen is, terwijl op de plaats, waar de made zicb bevindt, eene donkere plek gezien wordt. De made gaat in het lijf van de bladluis tot den staat van pop over en de pleegmoeder sterft aan uitputting, terwijl de sluipwesp korten tijd daarna naar buiten komt. Men kan dan de romp van de bladluis aan het bladje vastgeklemd, opgezwollen, doch overigens onveranderd zien zitten, alleen is er eene opening aan het uiteinde zigtbaar, welke aan de sluipwesp den uitgang heeft verleend. In 1843 nam j. curtis, in England, eene menigte van bladluizen op de aren van tarwe waar, die vooral tusschen de kaf bladluis zich gevestigd hadden. Bij nader onderzoek bleek het, dat er aren bij waren, waarop geen enkele bladluis gezien werd, die niet met eenige dezer aren en verkreeg daar- uit drie soorten van sluipwespen. Deze soorten werden door curtis zeer naauwkeurig be- schreven, en dit is uit een wetenschappelijk ook hoog noodig. Hier echter geloof ik te kunnen volstaan door te wijzen op de af beldingen, waar bij fig. 3 en 4 twee soorten vergroot zijn afgebeeld. Beiden hebben dit gemeen, dat door hen de bladluis in halfwassen toestand (zie fig. 1) met een een eitje bezet werd, en dat na het uitkomen van de sluipwesp er niets overbleef dan de romp van de bladluis, zoo als die bij fig. 2 vergroot wordt voorgesteld. De natur, rijk in afwisseling, heeft aan beide deze John Cubtis, Farm Insects, being the natural history and economic of the insects ity'urious to the Fieldcrops of Great Britain and Ireland, London, 1860. 115 soorten van sluipwespen eene verschillende wijze gegeven Plaat XXXVI. van hare eitjes te leggen. De eene sluipwesp (fig. 3) doorboort met haren eijerlegger de bladluis aan de boven- zijde van het lijf, terwijl die van de andere soort (fig. 4) de bladluis van onderen aansteekt. De derde soort, welke curtis verkreeg, heeft weder een' geheel anderen werkkring, daar zij alleen in die bladluizen haar eitje legt, welke reeds door eene sluipwesp- made bezet is, zoodat hare made weder haar voedsel van die der sluipwesp ontleent. Zij is dus weder op hare beurt bestemd om eene te groote vermeerdering van bladluis- sluipwespen tegen te gaan. Nu wij zoo langzamerhand gewoon zijn geraakt om ook op de kleinere insekten onze aandacht te vestigen, durf ik thans ook van Een sluipwespje gewag maken, dat al de voorgaande soorten in kleinheid overtreft, en welks gebied wij ons verdiepen in de ler^iswijze der kleinste schepselen, oreral Tinden wij eene wijsheid en Tolmamktlieid, waaroyer wij telkens rerbaasd staan en die zelfs dengene nog Toortdorend treft. Toor wien het onder-zoek daanran tot dagelijkschen arbeid behoort. De parasiet-Tliegen in het stelsel onder den naam van Tachinarien bekend , maken eene familie van ylie^n uit , waanran vele soorten Yoor den oningewijde verbazend Teel oYereenkomst met de gewone vliegen of met de brom- yliegen hebben , ofschoon zij daarvan door goede kenmerken onderscheiden zijn. Zij worden in yerschillende ^eslachten yerdeeld , doch alien komen zij hierin oyereen , dat zij hare eijeren op rupsen en laryen leggen en dat hare maden daarin leyen. Zij hebben een krachtig niterlijk , eene yerwonderlijk soelle ylugt en daarbij in hare geheele wijze yan bestaan iets bepaalds en stouts. Boyenstaande woorden ontleenen wij van den heer Snellen van vollen- HOVBN en degene, die iets meer tot onderscheiding dezer vliegensoorten wenscht te weten , zal die in onderstaande noot aantreffen '). *) Al die yliegen hebben een ovaal of kegeWonnig achterlijf , dat ge- heel met borstelharen beset is; het stijltje van de sprieten is steeds naakt of ten hoogste donzig en nimmer yederachtig. De yoomitstekcnde mond- rand is met borstels beset en het derde lid der sprieten dikwijls 1«ng ge> noeg om dien mondrand te bereiken. De kkauwen en kussentjes der voeten (het niteinde der pooten) zijn seer groot. Zie mr. s. c. Snellen van yoLLENHOVBN , Ih geldtU dieren van Nederlamd, Haarlem , bij  vlinders verwachtte. Sedert heft men dergelijke waarnen, ook omtrent de laren van kevers, bladwespen en wantsen gedaan, en daarbij is menige merkwaardige bijzonderheid aan het licht gekommen." Even als wij bij de sluipwespen den, willen wij de levenswijze van een paar soorten van parasiet-vliegen nagaan, in verband met het insekt, waarin zij leven; en kiezen daartoe in de eerste plaats die der gestreepte dennenrups. In Junij 1854 verspreidde zich op eenmaal het gerucht, dat de dennenbosschen in Gelderland op verschillende plaat-sen door de gestreepte dennenrups geteisterd werden, zoo zelfs, dat uitgestrekte bosschen geheel kaal waren gevreten. Door de Commissie van Landbouw werd dr. a. brants met nog eenige andere heeren afgevaardig om de zaak Johannes Goedaert, Metamorphosis Naturalise ofte Historische Beschryvinghe van dm oirspronk, aerd^ eigenschappen ^ ends vreemde ver- anderden der Wormen, Rupsen, Maden em., bladz. 130. te onderzoeken. Aan betere handen kon dit onderzoek niet toevertrouwd worden, en wij hebben daaraan vooral te danken, dat die schade in de Geldersche bosschen niet zonder naauwkeurig waargenomen te zijn voorbijging', zoo als in 1807 en 1808 bij eene dergelijke verwoesting plaats vond, waarvan bet nageslacht niet anders vindt opgeteekend, dan dat de rups, die de bosschen kaal vreet, »klein en groen was", terwiji er voorts nog gelezen wordt, dat »de •beer j. kops destijds een geheel pak ontving, behelzende nbesluiten, circulaires, verslagen van commissie-verhandlungen en voorslagen van allerlei verdelgingsmiddelen '*, doch waarvan nimmer iets bet licbt zag *). Wei schreef de beer o. ten gate eene Verhandlung Over de sehadelijke dennenrupsen, en daarait wordt wel van de verwoestingen dezer rupsensoort gesproken, docb dat alles werde aan buitenlandscbe scbrijvers onleend en daaruit blijkt niet, dat bij de verwoesting onderzocbt, nocb zelf de rups gezien beeft 2). In 1854 werd de uitgebreidbeid der aangetaste bosscben in Gelderland door bet Gewestelijk Bestuur opgenomen, en daaruit is gebleken, dat toen 1279 bunders aangetast werden en daarvan 359 bunders gebeel vernield. In bet daarop volgende jaar vond dezelfde vernieling in nog boogere mate plaats, en uit de statistieke opgaven blijkt, dat in 1854 en in 1855 niet minder dan 2270 bunders waren aangetast, en dat daarvan 985 bunders gebeel vernield. Zie mr. h. verloben, Bijdragen over de sehadelijke rupsen der den- nenbo88ehen, in het bijzonder over de Noctta Piniperda, in de Berigten en Mededeelingen door het Oenootschap van Landbouw en Kruidkunde te Utrecht. Derde afleyering, 1845, bladz. 2. Zie OTMAR TEN CAT, Verhandeling over de verwoeetingen door aeha- delijke dennenrupsen aangerigt en de middelen tgen dat kwaad, en natur liflice historie van deze rupsen, opgenomen in jan kofs, Magazyn van Landbouw, deel IV, bladz 224, doch 00k afzonderlijk uitgegeyen. Zie lets over de Verwoestingen in de dennenbosschen op de Veluwe van dr. ▲. bkants (door rupsen in 1854 aangerigt), in de Vaderlandsehe Letteroefeningen yan 1854, no. 11. Zie het artikel de Dennenrups, opgenomen in de Mededeelingen en In de provincie Utrecht werd dezelfde rups mede in groote hoeveelheid waargenomen; dochevenwel noch door het Gewestelijk Bestuur, noch door de Commissie van Land- bouw eenig onderzoek in het w In de provincie Utrecht werd dezelfde rups mede in groote hoeveelheid waargenomen; dochevenwel noch door het Gewestelijk Bestuur, noch door de Commissie van Land- bouw eenig onderzoek in het w erk gesteld. Gelukkig heft de heer mr. h. verloren zich deze zaak aangetrokken en weten wij, dat in deze provincie aan de Vuursche ^) 50 tot 60 bunders en bij Zeist 170 bunders door de rupsen werden aangetast en gedeeltelijk kaal gevreten. Door de onderzoekingen van beide naturkundigen, dr. A. BRANTS en mr. h. verloren, zijn ons vele bijzonder- heden bekend geworden, die eene hooge v^etenschappelijke w^aarde hebben 2). De vlinders van de gestreepte dennenrups komen reeds Plaat XXXVIII. Berigten van de Qeldersche Maatschappy vereenigd. Behalve de genoemde Verhandling van den heer mr. h. yebloben vroeg in het voorjaar te voorschijn en leggen reeds in het laatst van Maart hare eijeren op de naalden der dennen, doch volgen daarbij weder eene geheel eigenaardige wijze van handelen. Zij leggen namelijk de eijeren naast elkander op eene naald, zoo als bij PL XXXVIII, fig. 1 is voorgesteld. De eijeren zijn meestal 6 tot 8 in getal. De vlinder vliegt dan weg en zoekt eene andere naald op om deze ook van eijeren te voorzien, dikwerf echter heeft dit op eenen zeer verwijderden af stand plaats van den boom, waarop de eerste eijeren gelegd werden. In vele gevallen treft men twee rijen met eitjes aan, die nevens elkander gelegd zijn. Het aantal eijeren, dat op deze wijze gelegd wordt, is vrij groot en bedraagt waarschijnlijk meer dan honderd stuks. De gedaante dezer eitjes is plat van onderen en van boven met een wratje voorzien, zoo als blijkt uit fig. 2, vergroot. De rupsjes Komen in Mei uit en spinnen zich met eenige draden aan de naalden vast of laten zich aan een draad zakken om lager staande naalden aan te tasten. Ofschoon de rupsen dan nog zeer klein zijn, zoo doen zij toch reeds veel kwaad, daar zij dan het lot aantasten, dat zich begint te ontwikkelen, en daarbij de gewoonte hebben om de jonge naalden van onderen door te bijten, 'tgeen in zoodanige hoeveelheid kan geschieden, dat men, volgens de mondeling medegedeelde waarnemingen van den hear verloren, door het groote aantal van afgebeten jonge dennennaalden zich dadelijk overtuigen kan, dat hier de gestreepte dennenrupsjes aanwezig zijn. in de Verhandelingen van het Genootachap voor Zandbouw en Kruidhmde te Utrecht, werden nog de volgende opstellen door hem geleverd. Waarnemingen over de huitengeuxme vermenigvuldiging van Noctua pinu perda en Syleaintu piniperda in de Algemeene Konet- en Letterbode , no. 13 en 15 van 1846, en: Onder denzelfden titel eenige nadere opmerkingen in de Alg, KonaU en Letterb. , no. 9 van 1847. EindeUjk beruat bij genoemden heer h. verloren nog een Manuscript, dat yele belangrijke bijzonderheden bevat, en waarvan wij de uitgave thans nog zeer wenschelijk aokten. 123 Het nadeel , dat zij op dien leeftijd verrigten , blijft hier nog niet bij. Het overgebleven gedeelte van de naald wordt nu door de rupsjes afgevreten en wel zoo , dat zij zich geheel in de scheede , die de beide naalden omvat , invreten en door het wegvreten van alle jonge naalden de knopontwikkeling voor het volgende jaar onmogelijk maken. De eigenschap van het spinnen van draden verliezen de rupsen al spoedig , doch zij worden na iedere vervelling vraatzuchtiger , zoodat zij, bij eene grootere vermeerdering, al de jonge naalden wegvreten , ten gevolge waarvan de scheuten na eenige dagen harst beginnen af te geven en verwelken , en zelfs het twee en driejarig hout week wordt. Een zoodanig bosch , zegt de heer brants , heeft het aanzien als ware het door een boschbrand verschroeid. Bij het grooter worden der rupsen beginnen zij langzamerhand de oudere naalden weg te vreten en als zij § van hare grootte hebben bereikt , heeft volgens den heer verloren juist het omgekeerde plaats , en geven zij aan de oudste naalden de voorkeur. In 1845 heb ik met dr. a. brants en mr. l. a. w. baron SLOET VAN DE BEELE den Imhosch en den Plakdel bezocht, en van de massa van rupsen, die wij daar von den, kan men zich geen denkbeld vormen, wanneer men het niet met eigen oogen aanschouwd heeft. De rupsen begonnen de stammen te verlaten om te verpoppen, en in letterlijken zijn was de grond er mede bezaaid, zoodat men niet gaan kon zonder er honderden dood te trappen. Na 5 of 6 weken is de rups volwassen (zie fig. 3) en verpoppen zich dan onder het mos. Die pop is 18 tot 20 streep lang en kenbaar aan de uitstekende fijne puntjes, die zij aan het uiteinde heeft (zie fig. 4). Eerst in het volgende voorjaar komen de vlinders (fig. 5) uit. Zijnde twee der ergst aangetaste bosschen in Gelderland, daar de Imbach 450 bunders groot was en daarvan 440 bunders geheel vemield werden; terwijl van de Flakdel 56 bunders aangetast werden en daarvan 54 bunders vernield z Inn. Bleekgele viele kjes en eenige dergelijke streepjes, terwijl de ondervleugels effen donkerbruin zijn. Het plotseliug verschijnen der rupsen in 1844 laat zich eenigzins verklaren uit de omstandigheid, dat deze rupsen reeds in eene groote hoeveelheid aanwezig kunnen zijn, zonder dat het opgemerkt wordt. Vooreerst worden de eijeren, zoo als wij zagen, zeer verspreid gelegd, en daarbij vreet de rups, zoo lang zij de overhand nog niet heeft, slechts hier en daar eene naald af en verwisselt dan weder van plaats. Het bosch wordt dus langzamerhand wel dun van naalden, doch de ware oorzaak blijft dan nog veeltijds onbekend. Het bewijs, dat dezelfde rupsensoort ook reeds in 1843 aanwezig is geweest, heeft dr. brants geleverd, toen hij in 1844 onder het mos een vrij groot aantal poppen dezer soort vond, waarvan de vlinder in het voorjaar was uitgekomen, terwijl de heer verloren in Augustus 1844 spinsels en poppen vond van parasieten, die uitgekomen waren, en waarvan de maden in 1843 in de rups gehuisd hadden en die in Mei o| Junij van 1844 waren uit- gekomen. We ten wij alzoo van de langzame of sch Ich vermeernder der erste rupseren weinig mede te deelen, zuverlängigen zijn de wijze, waarop aan de verwoesting een einde werd gemacht. Men heeft varkens in groot aantal naar de uitgestrekte bosschen gedreven, ook hoenders daarvoor aangekocht, terwijl anderen de dennennaalden met het mos in de bos-schen op hoopen bijeen bragten en daardoor ook de poppen wegvoerden, terwijl weder andere lieden den grond diep heben omgespit om daardoor het uitkomen der poppen te verhinderen. Doch alle middelen, ofschoon op zich zelen niet kwaad, konden in geene vergelijking komen met die, welke de natur hier aangewend heeft. Bij eene vermeerdering van voedsel nemen de verbruikers toe. Daar van hebben wij al dikwerf de bewijzen geleverd. Talrijke scharen van roofinsekten vernielden eene massa van rupsen en poppen. Groote vlugten van kraaljen en spreuwon en andere soorten van vogelen aten zich dik en vet. Doch niets werkte zoo krachtig als het leggen van eijeron op de rups door eene soort van vlieg, die bekend is ond3r Plaat XXXIX. De vlieg is bij fig. 1 in natuurlijke grootte afgebeeld en lieeft op den eersten oogopslag veel overeenkomst met de soorten, die wij  in 1845 nagegaan, op welke wijze eene dergelijke made zich voeden kan, zonder de rups voor haren vollen wasdom te dooden, en wij willen zijne onder-zoekingen in weinig woorden hier laten volgen. De vliegen leggen de eijeren op de rupsen meestal nadat deze van hare grootte bereikt hebben. Op eene rups, die met eene made bezet is, wordt echter zelden door eene andere vlieg nogmaals een eitje gelegd. Het eitje komt zer schielijk uit en de kleine made is met een groot aantal stekels bezet en daar zij zich gedurig. Dr. A. c. BRANTS, over de plaatsing der vliegenmaden in het ligcham der rupsen J opgenomen in de Berigten en Mededeelingen van het Koninklij'k Nederlandach Instituut y bladz. 74. wentelt en draait, veroorzaakt zij op de plaats, waar zij zich bevindt, eene soort van ontsteking. Men ontwaart nu spaedig eene verhevenheid, die de made omgeeft en van boven open is. Door de uitzetting van de huid op die plaats komt de made in een' zak te liggen, die langzamer-hand grooter wordt, naarmate zij in omvang toeneemt. Bij fig. 2 en 3 ziet men een' dergelijken zak, door dr. BRANTS afgebeeld, en in fig. 3 een paardenhaar doorge-stoken, om te bewijzen, dat de zak van boven open blijft. Hierbij echter valt nog op te merken, dat de gemeenschap met de buitenlucht voor de made door de eenmaal gemaakte opening blijft bestaan. De vliegenmade moet ademhalen en kan dus niet bnit. En de gemeenschap met de lucht leven. Vandaar dat de natur bet zoo inrigtte, dat de made wel dieper in het lijf van de rups zakt, doch dat de opening boven haar steeds open blijft. Door de ontsteking, die de made veroorzaakt, heeft er steeds een toevloed van vocht plaats, en die vochten komen in den zak en worden dan door de made opgezogen. Er heeft hier geen de minste beleediging van deelen plaats, die het leven van de rups in gevaar brengen kan. Is de made volwassen, dan zijn de vetdeelen verbruikt, die de rups zou weggelegd hebben om tot den staat van vlinder over te gaan. Het is dus te begrijpen, dat aan de rupsen, met deze parasieten bezet, weinig te bespeuren is. Zij zijn wat bleeker van kleur en bewegen zich wat trager. Zij begeven zich echter, zoodra zij ongeveer volwassen zijn, naar beneden om eene schuilplaats onder het mos te zoeken. Daar vreten de volwassen maden door de rupsenhuid heen en gaan tot den toestand van pop over of, zoo als de geleerden zeggen, zij veranderen in hare eigene huid tot een tonuetje (zie bladz. 119). Uit het aantal rupsen, dat men met maden van vliegen bezet vindt, kan men met grond voorspellen, wanneer de verwoesting der rupsen. en einde zal nemen. Dr. brants vond in 1844 in der bosch de Flakdel van de 50 rupsen reeds 35 met maden van viegen bezet, en daaruit kon men reeds opmaken, dat die plaag geen twee jaren meer zou aanhouden. De meest volledige aankekeningen hebben wij te dezen aanzien aan den heer mr. h. verlorbn te danken. De heer vbrloren heeft in de Utrechtsche bosschen eene groote hoeveelheid van deze tonne tjes onder het mos vergaard , en daaruit circa 4000 vliegen verkregen , die alien tot de soort Tachina glahrata bfchoorden. Van de tonnetjes , in 1844 verzameld , had hij een duizendtal aan den heer SNELLEN VAN VOLLEN^GVEN gezonden , en deze heeft daaruit 588 mannetjes en 356 wijfjes verkregen, te zamen 944 vliegen. Hierbij werd de opmerking gemaakt, dat eerst niets dan mannetjes uitkwamen en later nagenoeg alle yrouwelijke vliegen. Die waarneming werd door den heer verloren herhaald met vliegen-poppen , in 1855 verzameld , en door hem werden toen 1414 mannelijke en 1251 vrouwelijke voor- werpen verkregen , te zamen alzoo 2665. Hierbij werd weder diezelfde uitkomst verkregen. Van 13®° tot 29®" April waren al de vliegen mannelijk en na dien tijd kwamen nagenoeg uitsluitend alleen vrouwelijke vliegen voor den dag '). Het was dus geen wonder, dat de dennenrups in 1856 tot de zeldzaamheden behoorde , en daar bij het vermeer- deren van het aantal vliegen de rupsen zooveel te ij veriger door de vliegen opgezocht werden . zoo spreekt het van zelf, dat er ten laatste geene rups meer overbleef , die zich tot vlinder kon veranderen. Behalte de 4000 stuks Tachina glährat, verkreeg de heer verloren uit de poppen van de gestreepte dennen rups nog een paar andere soorten van vliegen, en voorts 289 sluipwespen in 7 soorten, benvens 3 soorten van paar van paar. Deze opgave van de juiste dagen dat de vliegen uitkwamen, is medegedeeld op de 6de algemeene vergadering der Entomologische Vergadung, gehouden te Arnhem op den 20 Juli 1850 en yerkort opgegeven in de Handlingen der Nederlandache Entomologiache Vereeniging, eerste stuk, Leiden bij p. w. m. tbap, 1854, in quarto, bladz. 23. In de tabel zijn echter enkele drukfouten gebleven. rasiet-sluipwespen (zie bladz. 99), waarvan er een zich van de maden der Tachina gevoed had. De vernieling van de gestreepte dennenrups werd dus in ons land nagenoeg alleen door de parasiet-vliegen bewerkt, en de sluipwespen hebben hier een zeer onder-geschikt aandeel genomen. Juist het omgekeerde werd in Duitsehland waargenomen, waar die Rupen door de sluipwespen tot staan werden gebragt en voor een tijd plaatselijk uitgeroeid. Aan ratze- BURG waren 21 soorten van sluipwespen bekend, die nit de rupsen van de gestreepte dennenrupsen voortgekomen waren. Na hetgeen wij mededeelden, zal de lezer ons gaarne toestemmen, dat de verwoesting der dennenrupsen in 1844 en 1845 uit een wetenschappeiijk oogpunt niet ongemerkt is voorbijgegaan, en dat de heeren dr. a. brants en mr. H. VERLOREN zich uitmunteud van hunne taak gekweten hebben, terwijl hier in het oog meet gehouden worden, dat vele waarnemingen door mij onaangeroerd voorbij zijn gegaan om het geduld mijner geachte lezers niet al te veel op de proef te stellen. De heer dr. h. verlorbn heeft de goedheid gehad aan ons het ma- nuscript af te staan, dat zich in het archief van de Entomologische Ver- eeniging bevindt. Wij onleen daaruit, dat bij hem zijn uitgekomen: A. Si^uipwespen. Ferilitua albiiaraia N. v. E. 7 stuks. Anomalon xanthopus, 36 •» lehneutnon nigritarius, I irucidatus Westw. 71 n melanocostanua Gray. 2 « B. yiiegen. Tachina glabrata, 4000 » Farasiet'parasieten {sluipwespen). C. 1° Uit Banchus compressus de Cryptus arrogans, 3 » JPhigadeuon abdominator ^ 1 » r. Uit de poppen van Tachina glabrata de Phygademn ambiguus Gba.v. 7 » 129 Een ander voorbeeld van het leggen van eijeren door parasiet-vliegen levert ons de rups van den zoogenaamden Plakker {Bomhyx dispar), die  de starumen der boomen aanplakt (zie fig. 1 en 4). De rups behoort tot de vraatzuchtigste soorten, welke wij in ons land hebben en zij kan in enkele jaren door liaar greet aantal eene ware verweesting aanrigten. De rupsen kemen tegen bet laatst van April ef begin van Mei uit de eijeren en verspreiden zicb zeer schielijk van de plaats, waar zij geboren worden. Zij verwisselen zesmaal van buid en nemen telkens in vraatzuebt toe, tot dat zij ten laatste de grootte bebben van 6 tot 6.5 Ned. duim (zie fig. 2). Zij zijn dan graauwacbtig van kleur en bebben zijdelings eenige bundels van lange zwartaebtige baren, terwijl op den rug elf paar wraten voorkomen, waarvan de vijf eerste paren blaauw en de overige zes paren rood gekleurd zijn. Tegen balf junij omspint de rups zicb met enkele draden en gaat dan in een los weefsel tot den staat van pop over (zie fig. 3). Na drie weken komen de vlinders te voorscbijn, die zicb vooreerst daardoor kenmerken, dat de vrouwelijke vlinder, fig. 4, bijna de dubbele grootte beeft van de mannelijke, fig. 5 ; ten andere zijn de bovenvleugels van bet wijfje Vilwit van kleur met vier graauwbruine gegolfde dwars- strepen, terwijl die van bet mannetje donkerbruin zijn met zwarte dwarsstrepen. Men zou ben op bet gezigt af voor twee soorten bouden. De vrouwelijke vlinder legt kort na bare gedaanteverwis- seling een groot aantal eijeren, soms wel 400 tot 500 stuks, meestal tegen den stam van den boom of aan de onder- zijde van een' dikkeren tak, welke eijeren zij dagelijks en naarmate dat ze gelegd worden, met dons bekleedt, dat zij evenals bij den bastaard-satijnvlinder (zie bladz. 101) aan baar acbterlijf ontneemt. Het eijernest van den plakker is plataebtig en licbt gek Leur, en gelijk volkomen op een stuk woUig zwam, zoodat de vlinder om deze eigenscbap ook wel eens de Zwamvlinder genoemd wordt. Deze rupsen bragten in 1848 te Voorst bij Zutphen eene groote sebade te weeg, door vele akkermaalsbosscben, oeneveer 50 bunders in omvang, gebeel te ontbladeren. Nadat bet eikenbakbout geen voedsel meer leverde, trok- Mijne, ofschon nog altitud geringe, kennis van de insekten dagteekent eerst van later jaren, en toen was mij die tak van wetenschap nageneg gebeel onbekend. Toch trof mij de verwoesting en heb ik baar met een leekenoog eenigermate gadegeslagen. Ik heb toen een groot aantal rupsen gezien, die op den rugs met een of meer vliegeneijeren bezet waren, en bij enkele tot zeven eijeren geteld. Andere rupsen werden door mij gevonden, die eenige dagen vroeger door eijeren van vliegen waren bezet geworden en die daarna verveld hadden, en wier gastvrijheid alleen zigtbaar was aan een verheven plekje op den rugs, zijnde het lidteeken der geopende wond, waar vroeger het eitje gelegd werd. De rupsen, die op haren halven wasdom door vliegenma-den bezet waren, zag men tegen den tijd dat zij volwassen werden, trager worden in hare bewegningen, tot dat zij aan den stam of de takken stil bleven zitten, waar zij ten laatste aan twee of ook wel slechts aan een poot bleven hangen. De rupsen , welke kort voor haren vollen wasdom met viegen bezet werden, bleven als gewonlijk door- vreten en veranderden op den gewonen tijd tot pop, waaruit later, in stede van een* vlieg geboren werd. Te oordeelen naar het aantal toenmaals bijeengezamelde poppen, zou ongeveer ^ gedeelte met maden van vliegen bezet zijn geweest. Er bestond alzoo genoegzame zekerheid, dat de rupsen, in een volgend jaar, van de parasiet-vliegen de nederlaag zouden ontvangen. 