Volksleesboek over schadelijke en nuttige insekten: nagelaten werk
J. Wttewaall
Au über den einen werden reeds in Europa een vijftigtal soorten gevonden, waarvan iedere galnootsoort hare eigen- aardige vorm, oppervlakte en kleur heeft. In England komt eene soort zeer menigvuldig voor, die alleen op de bladstelen gevonden wordt en daar voor weinige jaren in zulk een aantal werd waargenomen, dat de jonge plant en zoowel als tamelijk hooge boomen daaronder zigtbaar kwijnden. Aan de jonge lot en der eiken ziet men in ons land vaak uitwassen, die in kleur, grootte en gedaante met een' gewonen aardappel ongeveer overeenkomen. Deze behoore ook tot de galnitwassen, doch hier wordt niet zoo als bij de anderen plaats heeft, ieder eitje door de moederwesp op eene bepaalde plaats afgezet, maar zeer velen bij elkander. Iedere larve echter leeft bij deze gallen in eerfe afzordonnig holte. Meermalen hadden wij de gelegenheid om op te merken, dat de levenswijze der insekten gewijzigd wordt in overeen-stemming met het voedsel, dat zij noodig hebben, en de pla. At was war zij zich bevinden. Dit is ook vooral bij de orde der vlinders zeer in het oog loopend. Eene rups bijv., die in het hout leeft, zal eenige jaren leven voor zij volwassen is, terwiji eenige andere rups, naturlik van een andere soort, die binnen in een blad gehuisvest is, in enkele weken, soms binnen enkele dagen, hare volkomen grootte bereiken kan. Het eerste is het geval met de rups, die bij fig. 1 op PI. XVI is afgebeeld, en die gewis door menig lezer nimmer zal gezien zijn; en geen wonder, daar zij zich bestendig binnen in de stammen der boomen ophoudt en slechts in buiten- gewone gevallen op den grond kruipende gezien wordt. Ook de vlinder, bij fig. 3 voorgesteld, valt weinig in het oog. Ten eerste, omdat hij bij den avond vliegt, en ten andere, omdat hij over dag, met toegeslagen vleu-g^els, tegen boomstammen stilzit en slaapt, en dan wegens zijne grijze kleur niet zeer bij die van de boomschors afsteekt. Oachoon dan deze raps weinig gezien wordt, zoo is het eehter eren zeker, dat zij in ons land in groote hoeveellieid. Pliat XVL aanwezig is. Door ons werd zij in knot- en schietwilgen gevonden, alsmede in treurwilgen, populieren, appelen en peerstammen, ook in berken; terwijl zij volgens anderen ook in notenboomen en in kersenstammen voorkomt. Meestal worden er slechts eenige dergelijke rupsen in een stam gevonden. Eehter vond ik 26 volwassen rupsen, van de grootte als bij fig. 1 is afgebeld, in een' enkelen knotwilg, terwijl nobdlingeb in een' peerenstam 266 der-gelijke rupsen vond en in een' treurwilg over de 100 stuks. De vrouwelijke vlinder heeft een vrij lange legboor, die hier noodzakelijk werd, omdat zij de eijeren in de diepte van bastspleten en kleine wondjes moet leggen, en daarvoor een eigenaardigen toestel noodig heeft. De eijeren zijn 1.6 Ned. streep lang, ovaal, eerst licht-bruin en later zwart gestreept. Zij zijn van een kleverig vocht omgeven, dat later hard opdroogt en ze voor uit-wendige beleedigingen vrijwaart. De jonge rupsjes zijn rozenrood en zijdelings, zijn sollen van onder wat bleeker gekleurd. Zijn maken dan nog betrekkelijk kleine gangen in het spint, meestal in de nabijheid van den bast, welke gangen aan den vorm te herkennen zijn. Later, bij het grooter worden der rupsen, verspreiden zijn zich meer in het hout en maken daarin zeer groote en breede gangen, die echter steeds eene platte gedante behouden en daardoor te onderscheiden zijn van dergelijke gangen, die door sommige keverlarven gemaakt worden. Even als de gewone populier-boktor maken ook deze rupsen an den stam eene opening, waaruit zij de overtollige afgebeten spaandertjes naar buiten verwijderen, doch deze openingen zijn grooter en onregelmatiger, en zijn daaraan ook dadelijk te herkennen. Bij de meer volwassen rupsen is de kleur over den rug donkerrood en aan de zij den hoog rozenrood, terwijl bij de geheel volwassen rupsen de roode kleur eene meer bruin-aehtige tint aanneemt. Over den tijd, dien de rups noodig heeft om volwassen te worden, zijn de geleerden het nog niet eens. Terwijl de een dit op acht jaren stelt, zegt een ander, dat ze reeds in twee jaren volwassen zijn. Naar mijne ondervinding hebben de rupsen in den regel vier jaren noodig om vol- wassen te worden. Althans bij die rupsen, welke in de wilgen leven, meen ik dit opgemerkt te hebben, maar het is zeer mogelijk, dat haar wasdom verschilt naar de boom- soort, die de rupsen bewonen. De schade, welke de rupsen veroorzaken, kan vrij aan-zijn, al is de bewering van sommigen ongegrond, dat de vlinders steeds de gaafste boomen uitzoeken. Veeleer het tegenovergestelde plaats. Maar gesteld dat de vlinder hare eijeren aan een' appel- of peerestam legt, die reeds op sommige plaatsen aangestoken is, dan spreekt hat een echter van zelf, dat een zoodanige stam, wanneer hij door de rupsen in alle rigten wordt doorknaagd, binnen kdrten tijd hoi wordt en ten laatste sterven moot, of, gelijk meestal plaats heeft, door den wind wordt omver /geworpen. Want het is eene eigenschap dezer rupsen, dat zij, vooral aan den voet der boomen, de gangen digt bij elkander maken en het hout daar in alle rigten doorbo^ en. De volwassen rups bereikt eene lengte van 9 tot 10 Ned. duim. Zij begeft zich dan in de nabijheid van eene of andere opening van den stam, of maakt eene nieuwe. Zij werpt voorts de overtollige houtspaandertjes naar buiten en verpopt zich in eene holte. V van houtspaandertjes om- geven. De pop (fig. 2) is 4 Ned. duim lang, roodbruin van kleur en bij de ringen meer geelachtig. De rugzijde van de pop en het benedengedeelte is in de rondte met dwars- rijen van haakvormige stekeltjes voorzien, die zeer in het oog loopen en de pop dienen om tegen den tijd van het uitkomen der vlinders zich halverwege buiten den stam te begeven. De pop is steeds met het kopdeel naar de opening ge- keerd, waar de vlinder den uitweg naar buiten moot vinden. Daar nu bij iedere bewegge van de pop de haken eene vooruitgaande verschuiving toelaten, doch eene bewegge nach achteren tegenhouden, wo meer de pop ten laatste zich voor de opening bevinden, waar de vlinder zal uit-vliegen. Het gebeurt wel eens, dat op diezelfde wijze twee poppen aan eene en dezelfde opening zich achtereenvolgend vertoonen. De vlinder komt gewonlijk na 3 weken reeds te voor-schijn en heeft (vergelijk de afbeelding, fig. 3) eene lengte van 4.5 Ned. duim en eene vleugelspanning van bijna 9 Ned. duim. Het feit, dat wij eene afbeelding van eene groote rups-soort digt bij hebben, geeft ons aanleiding om met een woord te gewagen van de wijze, waarop de insekten ademhalen. Op de afbeelding, fig. 1 van de laatste houtsnede, ziet men zijdelings van de rups negen langwerpige stippen. Daarvan is er een op den eersten ring geplaatst, terwiji er dan aan de volgende beide ringen geen stip gezien wordt, maar de derde en volgende zeven ringen weder ieder een En der gelijke stippen nicht zijn luchtig, waarmede de insekten adhaltenen en die bij alien aanwezig zijn, doch bij de kleinen voorwerpen niet zoo gemakkelijk ondekt worden. Zijn omgeven van een hoornachtige omzooming en zijn de openingen der luchtbuizen, welke, op de wijze der takken van een boom, telkens in twee, drie of meer naau-were buizen verdeeld zijn, en dus met hare vertakkingen bet geheele ligchaam vervullen. De lucht treedt door die organen het ligchaam der insekten binnen en ververscht daar het vocht, dat men het bloed der insekten kan noen men. Wij willen nur de levenswijze van een rups nagaan, die van het loof zich voedt, en wij kiezen daartoe de dennen-spanrups (Geometra piniaria). De afbeeldingen, die wij hier den lezer aanbieden, zijn overgenomen naar de keurige platen van onzen Jandgenoot c. sepp, die in 1762, en dus juist honderd jaren geleden, de rupsen opkweekte, afteekende en ze in hare gedaanteverwisselingen met mees-terlijke hand op koper graveerde. De,jlinder komt in sommige jaren in onze dennenbos- Wenscht men hier meer van te weten, dan yerwijze ik den lezer naar mr. s. c. Snellen van vollbnhovbn, Oelede dieren, bladz. 97 of naar de yerhandeling van den heer dr. m. c vbrloren in zijn bekroond antwoocd, getiteld : Mimoire en reponae d la question auivante : idatrdr par des observations nouvelles le ph^nomene de la circulation dans les inse-tes y en recherchant si on peut la reconnaitre dans les larves des differents ordres de ces animate!. Tom.  valt zij nog al in het oog. De heer Snellen PlMt XVII. TAN VOLLENHOVEN meldt, in zijn werkje over de Sdiodd^ke msekten, dat hij ze in de bossehen Tan Zeist bij doizenden aan de toppen der dennen zag ^liegen. De eijeren worden in het laatst Tan Mei of begin van Junij y meestal boven in den boom, ten getale Tan &, 7 of 8 stuks J aan eene naald gelegd y zoo als men bij fig. 1 afgebeeld ziet. Ongefähr half, juni kommen de rupsen uit, en darbij werde door sepp de opmerking gemacht, dat de ejerschaal langzamerhand doorzigtig wordt en men ten laatst, met behulp Tan een Tergrootglas, het nipsje duidelijk in het eitje ziet liggen en een dergelijk eitje er dan uitziet als Kj fig- 1*. De rupsen heben slechts 10 pooten in bet gebeel, namenijk 3 paar borstpooten en 2 paar acbterpooten. Zij bewegen zicb dus door telkens de acbterpooten digt bij de bortpooten te brengen, bet lijf dan in eene bogt op te heffen en dan de voorpooten loslatende, bet lijf weder uit te strekken. Vandaar dan ook den naam van spanrups of meter. De rups beeft in grootte, kleur en teekening veel over-eenkomst met de gestreepte dennenrups waarover wij later zullen spreken, docb is van deze soort dadelijk te onder-scbeiden door bet geringer aantal pooten en eene daardoor gewijzigde beweging, door eenen groenen kop en vooral ook door hare latere ontvrikkeling, zoodat zij op een tijdstip te vo Ossenkommen, waarop de gestreepte dennenrups zicb reeds in bet mo begeeft om te verpoppen. Ofscboon dikwerf menigvuldig aanwezig, zoo zijn de rupsen zeer moeijelijk te vinden, omdat zij in kleur en strepen zicb weinig van de naalden onderscbeiden, en in rust, zicb steeds plat tegen eene naald aan zetten. Bijna altijd ont- snappen zij aan bet oog. De wijze van vreten befest bij iedere rupsensoort iets eigenaardigs en wanneer men zicb er op toelegt om dit te leeren kennen, dan kan men daaruit in de meeste gevallen reeds afleiden, met welken vijand men te doen beeft. Zoo tasten de jonge rupsen van de dennenspanrups de naalden zijdelings aan, door er zaagsgewijze iets af te knagen (zie de bescbadigde naalden van de af bebendig), terwijl de andere rupsen de gev^oonte bebben om de naalden tot aan het midden gebeel weg te vreten. De groei dezer rupsen is ufterst langzaam (in vergelij- king namelijk met die van andere, van loof levende soorten), daar zij, in bet midden van Junij geboren wordende, niet voor balf September volwassen zijn. Tegen het naderen van den verpoptijd laten zij zicb met een' draad van den boom zakken en begeven zicb onder het mos om daar in een lichtbruin popje (fig. 3) te ver- anderen. Deze poppen blijven den winter over, en eerst in Mei of Junij, of som wel Julij, komen de vlinders te voorschijn (zie fig. 4 en 5), waarvan Heit mannetje zer in grootte en kleur verschillen. De eerstgenoemde (fig. 4) heeft dik gekamde sprieten en zwarte bovenvleugels, die twee groote lichtgele vlekken vertoonen. Het wijfje (fig. 5) daarentegen is grooter, met smallere sprieten en roetkleurige bovenvleugels met oranje-kleurige en kleinere vlekken. In Duitschland brengt deze rups dikwerf aanziellijke schade in de dennenbosschen te weeg, doch bij ons komt zij zelden in zeer groote hoeveelheid voor, en dit schijnt een gevolg te zijn van de koude en gure najaren onzer luchtstreek, waartegen de rups niet bestand is. Toch kan zij soms ook bij ons in eene buitengewone hoeveelheid aan-wezig zijn en dan eene vrij groote schade aanrigten. Aan het hoofd van deze paragraaf plaatsten wij de woor-den : »gedaanteverwisseling, verblijfplaats en voedsel der inssekten" en om daaraan te voldoen, kozen wij zooveel mogelijk de levenswijze dier inssekten, welke bijzonder uit-eenloopen, en hebben daarom nu ook weder een. vlinder-soort in hare levenswijze na te gaan, waarvan de rups niet in den stam van een boom leeft en daarin gangen maakt, maar die in eenige tarwekorrels voldoen de ruimte vindt om haren voUen wasdom te erlangen. De gewone korenmot (zie Plaat XVIII, fig. 6) is een fraai klein vlindertje Dat zilverglanzige bovenvleugels heeft, met bruine vlekjes en streepjes versierd, en dat, wanneer het in rust is, de uiteinden van de vleugels wat opgewipt houdt (zie fig. 5). Dit vlindertje wordt menigvuldig op de korenzolders gevonden en is helaas! zeer gemeen. Het wijfje legt een of twee eitjes op een of anderen graankorrel, hetzij van tarwe, rogge, gerst of haver, en zoekt dan weder eenen anderen korrel op, tot dat zij ongeveer dertig stuks eijeren gelegd heeft. De eitjes hebben een ovale gedaante, zijn geelachtig wit en 200 klein, dat ze slechts met behulp van een vergrootglas gezien worden. Plaat XVni. Na 10 tot 16 dagen komt het rupsje uit , dat onmid- dellijk in den korrel zich invreet en zich daarin blijft ves- tigen , terwijl de opening gesloten wordt met de witkorrelige uitwerpselen , die met een fijn spinsel aaneengehecht zijn. Na verloop van eenigen tijd is de inhoud van dezen korrel verbruikt en begeeft zich het rupsje naar een' tweeden korrel, dien zij op dezelfde wijze met een spinsel aan den vroeger bewoonden verbindt , en gaat zoo voort totdat zij volwassen is , wanneer ongeveer 20 tot 30 korrels graan aaneen ge- hecht zijn. Bij fig. 1 ziet men een drietal op die wijze aaneengehechte tarwekorrels. De rups is vaal geel , met hoornachtigen roodbruinen kop en twee bruine halve maantjes op den hals. Zij heeft zestien pooten , waarvan er drie paar aan de borst , vier paar aan den buik en een paar aan den staart zich bevinden. Een der- gelijke rups , nog niet volwassen , wordt bij fig. 1 op een korensteeltje en een volwassen bij fig. 2 vergroot gezien. Nadat de rupsen volwassen zijn , verlaten zij hare ver- blijfplaatsen en kruipen dan eenigen tijd over het koren heen , waarbij zij steeds een draad uit den mond spinnen , en soms den geheelen voorraad van koren over de oppervlakte aaneen hechten. Dat weefsel is grijsachtig wit en kan , 58 volgens den Engelschen insektenkenner j. curt is, wel eens eene dikte van 8 Ned. duim hebben. Het getal van rup- sen beboeft niet zoo bijzonder groot te zijn om een weefsel te vormen, waardoor geen graankorrel meer zigtbaar is. Omstreeks Augustus of September zoeken de rupsen eene schuilplaats om te overwinteren. Meestal geschiedt dit in reten en spleten aan den vloer , de muren , den zolder enz. Zij spinnen dan kleine cocons, ter grootte van een tarwekorrel, en meestal worden er eenigen en soms velen bijeen gevonden. In deze cocon blijft de rups onveranderd liggen, tot dat zij zich in de maand Maart of April verpopt. De gedaante van de pop is bij fig. 4 vergroot afgebeeld; zij heeft eene roodbruine kleur. Na verloop van eenige weken komt de vlinder uit. Men ziet dan eerst de pop balverwege uit het spinsel te voor-schijn komen en een half uur daarna den vlinder zijne kluisters verbreken. Wij zeiden reeds, dat die vlinders in eene zeer groote hoeveelheid aanwezig zijn, en daarvan was de heer Snellen VAN voLLENHOVEN met mij getuige, toen wij op den 26 Junij 1861 te Dordrecht een graanpakhuis voorbij gingen, waar de deuren, de luiken en voor een groot gedeelte ook de muren zoodanig met deze vlinders bezet war en, dat ze alles bedekten. Waarschijnlijk waren de vlinders door berooking als anderzins uit het pakhuis dien dag verdreven, doch zeker is het, dat hier, door groote nalatig Held, een oberkehr schade was geleden. Die muggen en vliegen! 't is onzettend zuverlässige kwaad als zu deren. Van al de orden van insekten is er zeker geen, die zoo zer het leven van den landbouwer verbittert en zoo dikwerf zijne hoop op een goeden oogst te leur stelt. Nu eens wordt het pasgezaaide graan in de kiem aange- tast en gaan daardoor , nog in het najaar , ontelbare jonge planten te gronde. Later in den tijd , vooral in het voor- jaar , zijn andere soorten ijverig bezig om de opschietende 69 granen en andere gewassen zoodanig in de wortels aan te tasten , dat het gewas df omgeploegd moet worden , df veel te weinig opbrengt. Wederom anderen vestigen zich in de halmen en vreten die onder de aar af , terwijl vooral bij de tarwe eene bitter kleine soort voorkomt , die den jongen korrel wegvreet en dikwerf door schaarschte van opbrengst over een aanzienlijk deel van Europa den prijs aanzienlijk doet stijgen , terwijl een mislukken van de koolsoorten , van de koolrapen en de zomerknoUen niet zelden alleen als een gevolg der werking van eene vliegensoort te beschou- wen is. Overal waar wij ons wenden , vinden wij de schade door eene of andere. soort van mug of vlieg bewerkstelligd. Wij willen echter die schade niet verder vervolgen. Het is ook hier de plaats niet om te jammeren , doch die ontboe- zeming ontviel ons bij de gedachte , dat de muggen en vliegen den lezer welligt als een lastig insekt bekend zijn , terwijl zij welligt geen argwaan koesteren , dat ze zooveel nadeel te weeg brengen. De schade geschiedt echter door de muggen en vliegen , voordat zij tot volkomen insekt zijn overgegaan , terwijl ze dikwerf zoo klein zijn , dat de vijand aan het oog ontsnapt en het misgewas aan geheel andere oorzaken wordt toege- schreven. Tot de nadeelige muggen behoort onder anderen het geslacht van de galmuggen (Gecidomyia) , waarvan er velen zijn , die eene zeer uiteenloopende levenswijze hebben. Zij worden galmuggen genoemd , omdat er soorten bij zijn , die op de wijze der galwespen (zie bladz. 46) op de planten uitwassen veroorzaken en daarin tot volwassen toestand komen , ofschoon ook andere soorten van planten- deelen leven , zonder dergelijke uitwassen te veroorzaken. De naam van galmugjes > is dus niet van algemeene toe- passing en zou dus , strikt genomen , afgekeurd moeten .worden. Ongetwijfeld heeft de lezer wel eens kegelvormige en puntig eindigende uitwassen op de bovenzijde van de beuken- 62 jaren al het lot af te snijden , in de hoop , dat in een yol- gend jaar de kwaal geweken zou zijn. Zeker mag die schade alleen in deze provincie op eenige duizende guldens berekend worden. Van meer beteekenis echter is het kwaad , dat een derge- lijk mugje aan de tar we veroorzaakt en dat een ware yolks- ramp ten gevolge kan hebben. Wij bedoelen hier dezoo- genaamde tarwemug (Ctcidomyia Tritici) , waarvan men bij fig. 1 eene vergroote afbeelding ziet. Plaat XXI. Dat mugje komt zeer veel in Europa voor , en kan in verschillende rijken van Europa in een en hetzelfde jaar de tarwe zoo benadeelen , dat er slechts J of J van een ge- wonen oogst en soms nog minder verkregen wordt. Ook in ons land werd die schade door ons meermalen opgemerkt, en vooral was deze in 1861 op de meeste tarwe- akkers in de provincie Utrecht vrij aanzienlijk. Dit verschijnsel -wordt ook voortgebragt door een dergelijk mugje als bij de vorige figuur is afgebeeld. Het wijfje nächtige legt de eijeren tusschen de blaadjes, die nog opeen gerold an het einde van de jonge scheut zich bevinden, en zoodra de maden geboren zijn, leven zij hier tusschen de aanstande blaadjes en doen de onderste gedeelten in dikte toenemen. Daardoor sluit zich de knop en houdt de groei in de lengte op zoodat er een trosje blaadjes in den vorm van een roosje gevormd wordt, dat dan ook daarom den naam van wilgen- roosje heeft gekregen. Plaat XX. Onder een gewijzigden vorm brengt een dergelijk galmugje aan de genoemde wilg (Salix alba) veel schade te weeg. Daar echter de graauwe wilg voor teenen en hoephout bestemd is, wordt daardoor eene groote schade geleden, omdat zelden een dezer zij scheut en zoo opgroeit, dat zij met het vroegere lot dezelfde rigting gem En heeft, 't geen bij teen en hoepels een voornaam vereischte is. In jaren dat deze galmuggen veel voorkomen, doen zij nog veel meer kwaad door ook de later' ontstaande zij-scheuten op dezelfde wijze aan te tasten. Zij kunnen dan de oorzaak zijn, dat de wilg in dat jaar bijna in het geheel geen geregeld schot maakt. Op die wijze het ik in 1858 en 1859 in de provincie Utrecht uitgestrekte bos-schen van griendhout gezien, waar al de stoven van het zoogenaamde graauw nagenoeg in het geheel geen gewas leverden en vele eigenaren het geraden vonden cm in beide Dat mugje komt zeer veel in Europa voor, en kan in verschillende rijken van Europa in een en hetzelfde jaar de tarwe zoo benadeelen, dat er slechts J of J van een gewonen oogst en soms nog minder verkregen wordt. Ook in ons land werd die schade door ons meermalen opgemerkt, en vooral was deze in 1861 op de meeste tarweakkers in de provincie Utrecht vrij aanzienlijk. De mug is zeer klein, doch onderscheidt zich, gelijk al de galmuggen, door eenen sierlijken, men zou kunnen zeggen door eenen eleganten vorm. Zij is fraai oranjekleurig metzeer donkere, bijna zwarte oogen, en  hij op de wijze van een verrekijker in en uit geschoven kan worden. Het aantal eitjes, dat ieder mugje legt, bedraagt ongeveer 10 tot 15 stuks. Zij zijn, blijkens fig. 4, zeer klein en hebben een' gewonen eivorm. In jaren, wanneer deze mugjes veel voorkomen, worden de eijeren niet zelden door 10 of 12 mugjes in dezelfde aar gelegd. De maden, uit deze eitjes geboren, tasten eerst de bloem-deelen aan en vernielen dan ook niet zelden het vrucht-beginsel of den aanstaanden korrels aantasten. Een zoodanige made wordt bij fig. 5 vergrool gezien. Bij fig. 6 is eene afzonderlijk bloem van de tarwe afgebeld j zoo als deze, met vele maden bezet, onder een vergrootglas zich voordoet, en waar men duidelijk 16 maden tellen kan. Even voor den tijd dat de tarwe rijp begint te worden, kan men deze maden het gemakkelijkst vinden. Wanneer men dan de kaflidades opent, zal men zeer dikwerf eene zoodanige made aan een of anderen korrel (zie fig. 7 ver- groot) vinden, die zich door eene geelachtige oranjekleur enderscheidt. Wanneer de tarwe rijp wordt, zijn de maden volwassen, en zij laten zich dan op den grond vallen, waar zij eenige Ned. duim diep, tot den staat van pop overgaan. In dien toestand brengen zij den winter door en komen als mug erst te voorschijn, juist op het tijdstip, als de tarwe weder begint te bloeijen. Het zoogenaadmugjes ( Ceddomyia Brassicae leven ook in groote hoevelheid bijeen, zoo zelfs, dat er 50 tot 60 maden in eenkel zaadhuisje of peulen zeggen de landbouwers) gevonden worden. Door mij werden echter zijn zeer klein, melkwit en wat doorschijnend. De maden zijn zeer klein, melkwit en wat doorschijnend. Gewonlijk zijn de peulen, door maden bezet, iets opgezwollen en wankleurig en daaraan ook te herkennen. Zoodra de maden volwassen zijn, dan springen de haau-wen open en vallen de maden op den grond, waarin zij zich verpoppen en reeds 14 dagen later komt de mug te voorschijn. Of nu eenige van deze muggen den winter overblijven om in het volgend jaar de eitjes op het koolzaad te leggen, of wel, dat er eenige poppen niet uitkomen en de mugjes daarvan eerst in het volgende voorjaar verschijnen, is nog eene zaak, welke onbekend is en nader moet onderzocht worden. Bij geene orde van insekten loopt de levenswijze der on- derscheidene soorten zoozeer uiteen als bij de vliegen. Meer- malen zullen wij de gelegenheid hebben om met verschil- lende soorten, ten dezen aanzien, kennis te maken. In enkele streken van Groningen is het peulbederf onder den , van »het Veralag" bekend. Daarom, en ook om den lezer niet te veel op eenmaal met hetzelfde onderwerp bezig te houden, willen wij hier nu alleen de levenswijze nagaan van eene vliegensoort, die zich in de maag van het paard ontwikkelt, en waarbij zeker veel eigenaardigs valt op te merken. Wij zuUen hier de beschrijving laten volgen, die ons de heer Snellen VAN voLLENHOVEN in de LandhouW'Gour 66 Ant no. 30, van 1854, mededeelde. Zonderling, zegt de heer Snellen van vollenhoven, zijn dikwerf de vooroordeelen, die onder de menschen heerschen en die eerst langzamerhand voor meerdere kennis en algemeene verlichting zu länen wijken. Moge het niet verein das schijnen, dat de minder of slecht onderwezene allerlei dieren voor venijnig of schadelijk houdt, hoewel zij hem nimmer nadeel toebrengen kimnen, alleen omdat hun uitwendig aanzien hem afgrijzen inboezemt, bevreemden moet het voorzeker, wanneer wij schadelijke dieren hooren prijzen en hen met zorg zien behandelen." Dit is mij nog in 1833 gebeiird. Ik zag voor den wagen van een' landbouwer een paard aangepannen, welks schouders en voorbeenen met een onbegrijpelijke menigte horzeleijeren bedekt waren. Ik maakte den man daarop omerkzaam en zeide hem, dat hij zijn best moest doen het dier van die eijeren te bevrijden, omdat daar wormen uit voortkomen, die in de maag van het paard zouden voortkomen, dat het mij in st omme verbärkt tot zwijgen bragt. Wine Heerschap, zeide hij, daar weel oe nik van dat zien de hoerenlui geem, daar wordt het paard vet van*' Ik moet veronderstellen, dat dit een tamelijk algemeen angenomen gevoelen is, anders, dunkt mij, zou de man zoo stellig niet gesproken hebben, en hij had mij mis- schien, zoo hij getwijfeld had, mijne onkunde niet ver- weten." Ik reken het daarom niet overbodig de aandacht nog- maals op dit onderwerp te vestigen, omdat het zoodoende nogmaals besproken wordt en eindelijk van den eenen in 5 den anderen, ook kome in de ooren van lieden als mijn bouwman, dien ik geweldig verdacht houd van nimmer een oog in een boek te slaan, dat over landbouw handelt." De eijeren worden door de wijfjes-horzels op de haren gelegd, waaraan zij blijven vastkleven (zie fig. 1 eitjes aan een haar gekleefd en fig. 2 vergroot). Zij zijn dikwijk Plaat XXII. over de geheele voorbeenen verspreid, zoowel naar onde- ren, voornamelijk Plaat XXII. over de geheele voorbeenen verspreid, zoowel naar onde- ren, voornamelijk Plaat XXII. over de geheele voorbeenen verspreid, zoowel naar onde- ren, voornamelijk Plaat XXII. over de geheele voorbeenen verspreid, zoowel naar onde- ren, voornamelijk Plaat XXIII. over de geheele voorbeenen verspreid, zoowel naar onde- ren, voornamelijk Plaat XXIII. over de geheele voorbeenen verspreid, zoowel naar onde- ren, voornamelijk Plaat XXIV. over de geheele voorbeenen verspreid, zoowel na Aan de binnenzijden tot aan de vetlok en de koot, als hooger op naar de scbouders en den hals; zij het het het aan de man en en toupetharen. Nadat het eitje eenigen tijd op het haar vertoefd heeft en aan de lucht blootgesteld is geweest, barst het aan De krieweling, die het pass van het rondkruipen dezer jonge maden op zijne hnid ondervindt, noodzaakt het de plaatsen te belekken, waar het de prinkling voelt, en zoo neemt het met de tong die jonge maden op, die alzoo naar binnen gebragt worden en door de slikbuis in de maag afdalen. In de eerste dagen van hun verblijf in de maag kleven zij slechts werktuigelijk vast aan het slijm, doch korten tijd daarna bedienen zij zich, ter verdere vasthechting in den spierrok der maag, van de haken, waarmede de kop voorzien is, en weten zich zich zu vast te werken, dat er eene tamelijke kracht toe noodig is om de maden af te rukken. Eenige deskundigen hebben gemeend, dat de maden in de maag van slijm leven, doch de hoogleeraar numan heeft voldoende bewezen, dat zij in het weefsel der maag bewonende insekten geword worden door het ziekelijk voortbrengsel, dat zij in het weefsel der maag veroorzaken, namelijk door eene etterachtige stof, welke eenige overeenkomst heeft met die in de builen, welke men op de huid. Der runderen aantreft, en waaruit ook later een vlieg (Oestrus Bovis) geboren wordt. Uit onderzoekingen van bekwam veeartsenijkundigen blijkt, dat deze maden de rokken der maag doorknagen en stuiptrekkingen, ja zelfs den dood veroorzaken kunnen, dat zij bovendien bij andere voorwerpen, door haar aantal, moeijelijkheid in het slikken te weeg brengen en soms eenen zeer hevigen hoest, gepaard met sterke benaauwd- heden, doen ontstaan. Spoedig nemen de jonge maden, die in de maag gehüssest zijn, in grootte toe, zooals men dit bij vele maden van andere soorten van vliegen waarneemt. Met twee of drie weken hebben zij reeds de helft van haren geheelen wasdom bereikt. Twee maanden na het leggen der eijeren zijn zij geheel volwassen en hebben dan eene gedaante als men bij fig. 3 in naturilijke grootte vindt afgebeeld, terwijl bij fig. 4 een gedeelte van eene maag gezien wordt, 6* waaraan onderscbeidene maden zich geheel hebben. Op dit tijdstip begint de aanhechting aan den maagrok te verzwakken en de made yalt af, laat los en wordt door de stoffen, in de darmbuis, tegelijk met de uitwerpselen naar buiten gedreven. Wanneer men in April of Mei achter de paarden in de stallen zoekt, vindt men ze in den mest liggen. Deze ontlasting duurt eenige weken voort, daar niet alle maden even spoedig groeijen en gelijktijdig loslaten. In den mest, op den mesthoop, veranderen zij in poppen (zie fig. 5); dat is, de h Und wordt hard, scheidt zich van het ligchaam af, dat daar binnen van gedaante verandert, gelijk dit bij de vliegen in het algemeen op dezelfde wijze plaats heeft. Dertig of veertig dagen later ontwikkelen zich uit deze poppen de paardenhorzels, waarvan bij fig. 6 het wijfje is afgebeeld. Bij fig. 7 wordt het wijfje van eene andere soort gezien, waarvan de made ook in de maag van paarden leeft, doch meestal ook in de ingewanden wordt aange- troffen. Wij kunnen hier nog bijvoegen, dat deze horzels in groote hoeveelheid steeds in ons land voorkomen en dat ze daar-door in de maag van vele paarden aanwezig  voorvallende vermeerndering van sommige soorten van insekten is soms verbazend groot. Voor een gedeelte neemt dit zijnen oorsprong in be groot aantal eijeren, dat door sommige wijfjes gelegd wordt, doch voor een ander deel is dit toe te scbrijven an eenige elkander opvolgende generation, die er in een saizoen geboren worden. In een Volksleesboek mogen geene woorden voorkomen, die niet begrepen worden, en daarom zal ik hier met een voorbeeld schilderen, wat onder meer generation bij deinsekten bedoeld wordt. Zelden gan er eenige jaren voorbij, of onze kruisbessen, zowel als de roode en witte aalbessen worden in eenige Btreken van ons land zoodanig geteisterd, dat er getn blad an overblick. Nu eens heeft dit in het voorjaar, dan weder in deD zomfiTwiiili^JttttfiQk i^ den herfst plaat:^, Het Insekt, dat Hf^'/i^""v7rS7!S^Sg- aan^H^kbekend onder d^n naam van B^^* - ^^^Nenif^^^^^^si^) ^ w&ar- bi^i &^» ^^^fe ^^^^^^^^fe ^^^^^^eld, 70 zoo als zij aan de bladen vretende gevonden worden ^), terwijl bij fig. 2 eene bastaardrups afzonderlijk en iets vergroot is Plaat XXIII. afgebeeld. Wanneer deze bastaardrupsen menigvuldig voorkomen, dan hoort men meestal zeggen, lal de bessen worden weder door de rupsen kaal gevreten." Wij weten echter reeds (zie bladz. 13), dat in vele gevallen de bastaardrupsen voor gewone rupsen worden aangezien, terwijl zij daarme e hoegenaamd niets gemeen hebben, dan den vorm van het lijf. Zij verschillen in aantal pooten en in de 1) Deze afbeelding yertoont een blad van onderen gezien en daaruit blijkt f dat, als men een zoodanig bessenblad van boven beziet, men dan in den regel alechts den kop der dieren en bij sommigen een gedeelte van bet lijf ziet, terwijl het overige gedeelte onder het blad yerborgen is. wijze, waarop de kop gevormd is, doch het grootste verschil levert de laatste gedaanteverwisseling op. Uit een rups toch ontwikkelt zich een vlinder, terwijl uit de bas-taardrups eene bladwesp geboren wordt. De bessen-bastardrups heeft 3 paar borstpooten, die puntig uitloopen, hard en zwartachtig zijn, voorts 6 paar buikpooten, die dikker, plat aan de uiteinden, vleezig en licht gekleurd zijn, en eindelijk nog 1 paar staartpooten, die kleur en vorm met de buikpooten gemeen hebben. In het geheel dus twintig pooten. In 1860 hebben deze bastaardrupsen in vele streken van ons land de bessenboomen geheel ontbladerd, en was dit ook het geval te Voorst bij Zutphen, terwijl ik toen goed in de gelegenheid was om de levenswijze na te gaan. Reeds in de laatste dagen van April waren de bladwespen uit de poppen te voorschijn gekomen en weldra hadden zij aan de onderzijde van de bladeren der kruis- bessen en ook aan die der roode aalbessen een aantal eijeren gelegd, waarvan er soms 30, soms 40 stuks aan een blad geteld worden. De bessen-bladwesp (zie PI. XXIII, fig. 4) heeft, even als de andere soorten van bladwespen, een' zaagvormigen toestel, waarmede zij de qpperhu id van een blad openzagt, en dan in ieder gemaakt, en dan in ieder gemaakt, en das in ieder gemaakt. Al de eigen worden langs de groote nerven van het blad en steeds naast elkander gelegd. De kleine bastaardrupsjes vreten dan op de plaats, waar ze geboren worden, kleine ronde gaatjes, die dus naturlik alleen onder elkander en zeer regelmatig zich voordoen. Die ganzes worden allenges grooter, en wanneer zij ten laatste in elkander  jongste en nog niet ontwikkelde bladen meestal te sparen, zoo waren die struiken weldra weder van bladeren voorzien, en zou ok de groei van den heester daaronder weinig te lijden hebben, indien niet de bladeren door eene tweede generatie nogmaals weggenomen werden. Dit nu vond, althans te Voorst, in 1860 plaats. Na 10 of 12 dagen, en dus op den 4°" tot 6°" Junij, wamen reeds onderscheidene bladwespen (zie fig. 4) te voorschijn, die weldra op de beschrevene wijze de onderzijde der nieuwe bladeren met een aantal eitjes bezetteden. Den 19° Juli waren de bastaardrupsen van deze tweede generatie niet alleen volwassen, maar waren alien reeds ter verpopping in den grond gekropen, terwijl van degenen, die zich het vroegst ontwikkeld hadden, reeds op den 22° Juli enkele volkomen insekten uitgekomen waren. Deze bladwespen heben in Augustus nogmaals eijeren gelegd en daarvan zijn in September de bastaardrupsen van de derde generatie uitgekomen ; die nog voor den winter den voUen wasdom verkregen en in poppen veranderden. Vele der bewaarde cocons van de tweede generatie zijn bij mij echter eerst in het voorjaar van 1861 uitgekomen en dit zal wel met het grootste gedeelte het geval geweest zijn, en daaraan was het toe te schrijven, dat de derde generatie wel aanwezig was, doch niet in die mate, dat de struiken voor de derde maal ontbladerd werden. Uit het aangevoerde blijkt voldoende, dat er in het voorjaar slechts weinige bladwespen noodig zijn om bij eene tweede generatie zich zoodanig te vermeerderen, dat alle struiken Kauf worden gevreten. Wanneer toch slechts in het voor-jäar twintig dezer bladwespen uit de cocons te voorschijn komen, 10 mannetjes en 10 wijfjes, dan zullen de wijfjes dadelijk een kroost verwekken van ongeveer 400 rupsen, en zoo wij aannemen, dat daarvan 300 tot den volkomen toestand overgaan en dat van die 300 bladwespen er slechts 100 wijfjes eijeren leggen, dan zullen die nog te midden van den zomer 4000 bastaardrupsen voortbrengen, terwijl, bij gunstige zomers, eene nog veel sterkere vermeerdering kan plaats hebben. De wijze, waarop de bessen-bladwespen zich vermeerderen, levert wel het be wij s, hoe slechts enkele individuen binnen korten tijd tot zulk eene menigte kunnen aangroeijen, dat geheele streken van bladeren beroofd worden. Daarvan echter zijn nog veel sterkere voorbeelden aanwezig, waarop wij later zullen terugkomen, doch wij willen vooraf de aandacht vestigen op eene groote vermeerdering van insekten, die op eenmaal wordt waargenomen, zonder dat men in een voorafgaand jaar daarvan iets bemerkte. Wij hebben hier, onder anderen, eene schade op het cog, die in 1829 in de provincie Groningen plaats vond en waarvan door den hoogleeraar h. c. van hall de beschrijving geleverd werd, nog in hetzelfde jaar, waarin de verwoesting plaats had. De rupsen vernielden in de eerste plaats al het te veld staande zomerkoolzaad, dat, bij het mislukken van het winterkoolzaad, veel was uitgezaaid geworden. Er wordt een voorbeeld genoemd van een' een' eigenaar, die 14 bunders, en  en erwarten, in een woord, de voornaamste moesgewassen waren weldra vernield en er werden slechts enkele soorten van kruiden gespaard. Om een denkbeld te geven van het aanwegen, dat aanwezig was, laten wij hier de woorden volgen van den hoogleeraar van hall : Den 13°" en 14°" Juli waren de rupsen in de Veenkolonien en vooral in de gemeenten Hoogezand, Sappernier en Veendam in zoo groote menigte aanwezig, dat zij als in groote trokken van het eene land naar het andere trokken, over heggen en allerlei beletselen heen. Men heeft met opstaande planken het indringen dezer dieren in de landerijen willen stuiten, doch te vergeefs; de voorsten werden wel opgehouden, maar de achtersten trokken over de eersten heen en vernielden uitgestrekte velden in een oogwenk tijds. Men hoorde in het voorbijgaan van eenig veld ten duide-lijkste het geluid, door de duizendtallen tegelijk vretende rupsen voortgebragt. Een landman heeft 4 personen in eenkel stuk lands, ter grootte van ongeveer 3 bunders, gedagt aan het werk gehouden, zonder in de geheele beteugeling van de ramp te kunnen slagen." Men heeft ze op zeer vele plaatsen, op het kroos en andere waterplanten, over slooten zien heentrekken, ja! ooggetuigen te Sappemeer, Slochteren, Onderdendam, Uithuizen en Westernieland hebben verklaard de rupsen in massa door met water gevulde slooten te hebben zien trekken, zoodat de voorsten van den troep wel is waar zonken, maar de achtersten over hare voorgangsters, die als het ware een' dam in den sloot vormden, heenkropen en toch de overzijde bereikten. Vooral echter vernam men van dit kwaad in de Woudstreken en bepaaldelijk in de dorpen Slochteren, Kolham, Siddeburen en. Ook daar was hare menigte zoo ook, dat de landerijen er als mede bezaaid waren en menze overal met handen vol kon oprapen. 