Catalogue of documents from 16th September 1795 to 21st February 1803, in the collection of colonial archives at Cape Town
Theal, George McCall, 1837-1919
Schoon dat volk meede seer bygeloovig is gelyk bier onder nader sal worden gemeld beeft betselve egter geen bet minst denkbeeld van een God of een Opperweesen en is in dit stuk met de Kotten- totten eguaal en des niettemin gebruyken se de besnijdinge so wel omtrend de mannelijke als de vrouwelyke sexe, sender nogtans- daarvan andere reedenen te kunnen geeven, dan dat dit gescbied omtrend de jongelingen ter saake dat se door bet quyt raaken van de voorhuijt in baare mannelijke jaaren vigilanter en sterker wor- den, en aangaande de meijsjes om dat dat geen ’t welk van haar word weggenomen, de mannen andersints in de bijslaaping hinder- lyk soude syn, de jongetjes worden niet voor haar agsten en niet later dan met haare twaalfde jaaren besneeden, hetwelk word ver- rigt door een oud en verstandig man, met een breede en sckerpe assagai j. Dat ■’twelk sy besitten sebrijven se aan baaren Groot Capiteyn Paro toe, die sosegelooven alles uyt de grond doet voorkomen, voor dat se een grote rivier sullen passeeren smijten se eerst daar inne een groen takje, onder toewenscbinge aan sig seifs van veel geluk,. en meenigte van vee en een lang leeven daarna wascben sy bun ge- heel ligbaam en gaan vervolgens die rivier over, sy syn in die ver- beelding dat als se dit gedaan bebben sy onder weegen niet sullen steiven ten minsten niet voor dat se over die rivier weeder syn terugge gekomen. Als iemand onder haar sterft word het huijs waarinne soo een heeft gewoond verlaaten, en een ander niet verre van daar opgeset sonder egter dat tot den opbouw van dit laatst huijs iets in het minst van de materialen van het ander word gebruykt omdat daar- inne so se seggen iets quaads in steekt, en dat so een buys hierotn onbewoont moet blyven ; de lijken haarer overleedene worden bier of daar in boschagien begraven, en sy bedecken de graven met tak- jes, se vermeijder. naderhand by die plaats te kornen en geloven dat so se eens daarover liepen, se alsdan binnen kort soude sterven. Musicaale instrumenten bebben of gebruyken se niet, als er bruij- loft word gebouden of dat se onder malkanderen vrolyk syn, dan singen of eerder brommen se en daarby in Jt rond dansende stampen se hart met de voeten welk een en ander sulk een yselyk geluijt veroorsaakt als of er een parthy Engelsche doggen met malkander doende waaren. Reis ran den Vaandrig Rentier. 53 Haare taal verschilt ten eenmaal met die der Hottentotten ja 'dese 2 natien kunnen malkanderen in ’t geheel niet verstaan seifs geen een woord se kiocke ook niet gelyk deselve Hottentotten maar se spreeken de woorden met een vol mond langsaam uijt, welke woor- den doorgaans met klinkers eijndigen. Ten laatsten is deese natie in het algemeen van een seer bijge- lovigen dog te gelijk onverdragelyken quaadaardigen en leugenag- tigen imborst en daar bij van een onbeschaamde beedelagtige aard. Dit dan alles synde dat men met seekerheyd van de Caffers heeft kunnen verneemen, sullen wij voor ’t laatst bier nog byvoegen dat tegenswoordig bij hun wonen en met haar vermengt syn de Gona- quas Hottentotten die de Ivaffers voor knegten en in oorlog tyden ook wel voor soldaaten dienen, kaare kleedingen en levenswijse syn eeven een en deselfde en sy trouwen ook onder malkander sonder onderscbeyd en de kinderen die uyt sulke huwelyken vcort komen syn soo swart niet als die der Caffers, maar na de geel of bruijn kant, deese twee dus vermengde natien sclioon se geen groot streex land bewoonen souden egter na gissing mannen vrouwen en kinder- en onder malkanderen gereekent wel sterk syn in de twaalf duijsend zielen, en in de wapenen kunnen brengen omtrend vier duijsend soldaaten. Den 3 dito passeerden heeden in den voormiddag alhoewel met grote moeijte ter saake der daar in leggende groote klippen de voor- waarts gementioneerde rivier Y gingen vervolgens verscheijde steijle hoogtens op en af en quamen ten laatsten te campeeren by een kleijne fontijn by dewelke een bosje van timmerkoud stond vvaar uyt bet benoodigde tot bet repareeren der wagens lieten baalen peijl- den het Caffers lands gebergte 6^ mijlen van ons af. Breete 31 50. Lengte 46 39. Cours en verbeyd Noorden 8 gra : Wlk kf mijl. Den 4 dito namen heeden onse cours om de oost over eene kleijne vlakte die ons langsaamderhand op een stijle afgaande boogte bragt, en alsoo wij die niet konden afklimmen veranderde wy van cours gingen eerst Noordwest en daarna weederom Oost aan en quamen met veel moeijte een stijle en klippige boogte af aan welkers voet de reviere Toleni loopt die wij passeerden en ons aan de overzeijde ter needer stelde onse Caffer wegwijser wierd in den agtermiddag met een Hottentot vooruyt gesonden om aan de Tamboegiesen onse komst bekent te maaken alsoo men vreesde dat sy anders sulke train gewaar werdende mogte vlugten er baar craalen verlaaten. Het beeft heeden den gantscben dag knapjes gereegent onder ’t labberen van een zuyd west windje. 54 Reis van den Vaandrig Rentier. Breete 31 48 Lengte 46 41. Cours en verheijd N. O. t. N. 6 gra : Olijk mijl. Den 5 dito verlieten de gemelde rivier om seeven uuren onse cours om de Oost stellende pijlde cle Spekberg dus door ons genaamt om de grote meenigte zeekoeijspek dat aldaar vonden in 't West Noord West van ons synde deese berg seer hoog en de kenbaar- ste van alle de geene die in bet Tamboegis land leggen en na het passeeren van eenige beekjes quamen wij met verscheijde oourssen aan een klijn riviertje uijt drie bysondere fontijnen ontspringende die wij niet sonder moeijte overquaamen bier van daan gingen wij noord noord oost aan over een grote vlakte en arriveerden te twaalf uuren bij een klijn riviertje van goed water, alwaar wij onse tenten opsloegen. In den agtermiddag reverteerden onse uijtg’esondene Caffer en Hottentotten met sig meede brengende eenige Tamboe- giese gehorende onder eenen capitein Angose dewelke ons uijt sijn naam versogte hier te willen blyven leggen alsoo gedagte Capitein van meeninge was morgen vee ter ruijling bij ons te bi-engen waar inne toegestemd sijnde deeden wy haar een presentie van eenige snuijtserijen en lieten haar daar meede vertrekken. Breete 31 44 Lengte 46 45^ Cours en verheijd N. O. t. N. 7 gra : Olijk If mijl. Den 6 dito bleeven hier leggen om te zien wat wy sonden kunnen opdoen, teegens den middag quam Capitein Angose bij ons alleen met een koeij en een jaarig kalf die wij van denselven trocqueerden wy die verwagt hadden vrij meerder te krijgen, vroegen hem hierop of dit alles was dat hy te verruijlen hadde met byvoegingdat dewijl desselfs afgesondene ons hier hadde doen vertoeven, hy ons daarom ook wat meerder vee sonde moeten bijsetten, dog kreegen geen ander antwoord daarop dan dat dewijl hy een grote sterfte onder syn vee hadde gehad, hy oversulx nog kalf nog beest meerder konde missen maar dat hi j ons eenige schaapen soude leveren, waar meede hy naar sijn kraal terugge keerde en gemerkt die schaapen meede weg bleeven gingen wij voort. Den 7 dito met reegen ons cours Noord West stellende tot bij een spruijtje wanneer met verscheijde Noordoostelyke coursen in ’t passeeren eeniger beekjes van seer goed water omtrend den middag ter houw quamen by een rivier Goea genaamt langs dewelke een bosch van grote geelhoute boomen stond in een derwelke aan een taak een mieren nest van koeijmist gemaakt was, van een aardig maaksel. Breete 31 40. Lengte 46 46. Cours en verheijd Noorden 6 gra : Oik 1 mijl. Reis van den Vaandrig Beutler. 55 Den 8 dito. Den Caffer die ons tot hier toe voor gitse verstrekt hadde in den voorleedenen nagt met een stille trom weggegaan synde, hadden wy dus niemand meer bij ons die in dit land bekend was, desniettemin setteden wy des smorgens by seeven uuren onse reijse voort, onsen cours oost stellende over liooge ruggens waar uijt in ’t zuyden eenige craale zagen leggen daar wy op afgingen en ons te neegen uuren tusschen deselve by een kljui riviertje van goed drinkwater Sakolka genaamt ter needer setteden, hierop quamen eenige Tamboegiesen by ons, aan wien wy na haare capitein vroegen, waarop wy tot antwoord kreegen dat by sig uijt vrees voor ons in haare craalen verborgen hielden wy verseekerden baar dat wy den- selven geen quaad doen souden en om hun dit des te beeter te per- suadeeren, sonden wy met baar een presentje voor die capitein terugge denwelke omtrend een uur daar na sig bij ons vervoegde wy vroegen hem om wat vee te ruijlen, by antwoordede ons dat hy een arm man was die niet te veel te missen hadde doordien kort bevoorens een groot sterfte onder syn beestiaal was geweest, dog ’ t contrarie bleek aan de meenigte van vee dat wij in de craalen sagen staan, om hem liu in een beeter luijm te brengen, wierd aan densel- ven door den vaandrig een granadiers muts met eenige snuijtserijen geschonken, dog dit werkte niets anders uyt dan dat dien capitein synde genaamt Selamande enkeld en alleen ons twee ossen verkogt. Ook wierd ons bier ter plaatse een ram toeg-esonden door voor- waarts geciteerden Angose, welken naam soo als wij vernamen soo veel als Capitein beteijkend die ram was van gedaante als die de- welke aan de Caab lopen bebalven dat deselve niet wollig maar baijrig als een bok was, desselfs vleesck was in bet eeten seer smaakelijk. Breete 31 39. Lengte 46 56. Cours en verheyd O. t. N. 2 gra: dSTlijk a mijl. De generaale verbeeterde cours en verheijd van T fort de Goede Hoop tot hier toe was O. t. N. 2. gra: 15 min : noordlijk 112 mijlen regte distantie verbeeterde breete 32 17 en lengte van 46 52 min. Den 9 dito Ter saake dat wy tot voort settinge onser reijse nood- wendig meerder slagtbeesten moesten bebben, en dat wij niet buij- ten hoop waaren, om die alhier te sullen kunnen magtig worden, als hebbende de capiteinen der rondsom ons leggende craalen laaten versoeken, eenig vee bij ons te koop te willen aanbrengen, bleven wij derhalven ter deeser plaatse leggen, dog niettegenstaande alle de aangewende moeijte en dat wy alles wel ten duursten wilden be- 56 Reis van den Vaandng Beutler. taalen, konden wij egter niet meerder als een koeij en twee kleijne kalveren krijgen de eerste van capitein Boesimba en de kalveren van capitein Selamande wij vroegen haar, waarom de andere capi- tein, aan wien wij onse komst en meeninge om vee te ruijlen insge- lijx badden laaten weeten, meede bij ons niet gekomen waaren, hier op vvierd ons rond uijt gesegt, dat sij niet wilden en ook niet souden komen ja dat se met al baar vee in het gebergte na de zee- kant gevlugt waaren, 'twelk wij aan verscheijde verlaatene craalen konden sien, ook soo te weesen. Yerders verstonden wy van deese Tamboegise, dat baar land nog ver langs ’t strand tot aan eene natie Ambonas genaamt strekte en dat deselve ten eenemaal nakend liep en nog vee nog iets anders badde, voorts dat ten noorden van baar te weeten van de Tamboe- giesen, Bosjesmans Hottentotten woonden, die meede in de uijt- terste armoede en ellende leefden en ten laatste dat sij Tamboegie- sen niet wisten of voorwaarts nog een groot revier was of niet, ja dat se van geen ander wisten dan van de meergemelde rivier Y hier uyt synde komen te blyken dat wij niet verder Oostwaarts souden kunnen opgaan sonder bloot gesteld te worden, om door hunger te sullen vergaan, liet den vaandrig bier op de leeden des raads bij een komen en stelde deselve voor, of men hierom de reijse booger oost- waarts oplaande te steeken, tbans in naarcominge van het geordon- neerde by instructie niet bet land in soude trecken en de cours na de Coperberg stellen, waaromtrend in aanmerkinge genoomen synde, dat wij genoegsaam geen provisie of slagtvee meerder bij ons bad- den, dat wy tot bet doen dier reijse volgens bet seggen van den stuurman en landmeeter wel agt maanden sullende moeten door- brengen, de trek beesten die wy by ons over hadden (verondersteld nog dat die onderweegen niet quamen te verrecken) als wy deselve quamen te slagten op syn best maar voor ses maanden soude kunnen toerijken boven en bebalven dat wij hierdoor onse wagens en alle de bagagie souden moeten agterlaaten, wyders dat de voor en beseijden ons leggende bergen waardoor wij souden moeten trecken so hoog en afgrijselijk waaren dat bet so het schynt genoegsaam ondoene- lijk was om daardoor te kunnen komen ten minsten niet sonder bij ons te hebben menschen daar bekent die egter nog by de Caffers nog by de Tamboegiesen te vinden waaren als nooijt daar omtrend of daarover gaande in voegen met bet onderneemen van sulk een reijse daar men voor af geen doorkomst aansag, regt dollemans werk soude syn, te meer dewijl het volk door de bereijts geleedene swaare ongemakken en fatiguen niet alleen afgemat was maar ook Reis van Jen Vaandrig Rentier. 57 met verscheijde siektens en o ruler andere met dicke beenen gequelt te worden, heeft men dan om dit alles, en soo meede ter saake dat de regentyd hier te lande nu regt doorkomende men hierdoor dik- wils door de opgeswollene rivieren in de marseh sonde terugge ge- houden worden en w y alle so wel als het beestiaal bovensdien geex- poneert blijven om door koude al quam bet gebrek van voedsel daar niet by te sullen vergaan moeten besluyten van hier na bet Caffers- land terugge te keeren, en by den capitein Paro en passant aan te gaan om te sien of men bij denselven niet soo veel vee soude kunnen inruijlen als tot het doen der terugge reijse midden door het land nodig soude worden geoordeelfc en soo niet dat men dan direct na de Caab soude terugge keeren. Deese Tamboegiesen komen in haare kleedinge, levenswijse en inborst met de Caffers waar voor se ook kunnen passeeren overeen, alleen syn se wat besadiger en so onbesehaamt niet in haaren om- gang, ook staan se alle onder een algemeen opperhooft by haarluy- den Tzeba genaamt. Haaren rykdom bestaad meede alleen in grof vee en schaapen en alscboon se daarvan meede rykelyk syn voorsien kunnen se egter vermits se talrijk sijn, niet veel daarvan missen en behalven dat word soo wel by haar als by de Caffers niets gevonden, waarinne handel sonde kunnen gedreeven worden. Het land is seer bergagtig hierom wonen se langs het strand al- waar nog eenige pleeken goede gronden worden gevonden dog soo vrugtbaar niet als ’t land der Cafferen in teegendeel heeft men hier meerder wilt en soo meede eenige bosehagien met wagen en tim- merhout. Den 10 dito. Ingevolge het bovengemelde naamen wy heeden de terugge reijse aan onse cours eerst West en daarna West Zuyd West stellende tot by de rivier Goea langs dewelke verscheijde geel- houte bomen van extra ordinaire groote stonden, en na eenige kleijne courssen quamen wij in onse voorigen wagen weg die wy opvolgende arriveerden daar meede in onse campement van den 5 deeser een ogenbljk hiernaar zag men het veld rondsom ons in brand dien wij veel werk hadden aan de kant waarby deseive door de wind gejaagt, ons quam te naderen uijt te blusschen. Hebben verders ’t zeedert eenige daagen ruuw en koud weer gehad. Den 11 dito bereijkten heeden onse rustplaats van den 3e deeser. Den 12 dito van hier smorgens vroeg op breekende quamen wij omtrend de middag over de riviere Y op onse leeger plaatse van den 1 en 2 deeser alwaar wij 58 Ticis van den Vaan&mcj Beutler. Den 13 dito hielden rustdag, so om’t volk weeder van goede patronen in steede der nat gewordene te voorsien, als om het vleesch van een zeekoeij die op gisteven is geschooten te laaten haalen. Den 14 dito quamen ter plaatse ahvaar den 29 Junij passato Lalte hebben gebouden. Den 15 dito gingen weeder op marsch, en na de plaats alwaar de riviere Quenoncha uyt de grond opborrelt te syn gepasseert, sloegen wy regts ora uijt bet pad dat wij op de uijtreijse bebben gebruijkt, en gingen voorts Zuid Zuid West tot dat wij ter houw quamen by de groote eraal waar van onder den 28 Junij passato mentie is ge- maakt uijt deese en andere bier omtrend by de rivier Kerarn vvelkers water brak is leggende kraalen, quamen eenige Gaffers by ons om ■ons een present te vragen voor den eapitein Daleka bet welk bun wierd geweijgert, onder belofte egter dat wanneer se rykelijk vee wilden aanbreno-en men bun hetselve wel soude betaalen, teesrens den avond sond ons dien eapitein Daleka tot present een jaarig kalf die wij nogtans vrij duur moesten betaalen, hij liet den Comman- dant daarbij versoeken om morgen albier te blijven vertoeven en dat hij alsdan ons een redelyke quantiteijd vee soude aanbrengen. Breete 32 6 Lengte 46 43 Cours en verbeijd Z. t. O. 7 graden Olijk 2-j mijl. Den 16 dito. Om de eevengemelde reeden beeden hier blijvende leggen quamen op den middag een meenigte Soldaaten van Capitein Daleka by ons van wien wij een os en twee jaarige kalveren inruijl- den deselve seijden ons dat se geen meerder vee konde missen en voegden daarbij dat het hun leet was seifs met ons niet te kunnen spreeken dewijl de tolken alles valscb vertolkden. Den 17e dito. Van de morgen quamen twee Caffers haaren dienst presenteeren om ons onder betaaling bij den groot Capitein Paro te brengen, hetwelk wij aannamen, en gingen met deselve op weg en met een zuid weste cours de rivier Messina neevens nog een ander klijn dito passeerende sagen wij langs de laatstgemelde een meenigte craalen leggen, waar uijt veel Caffers bij ons quamen die ons de weg siende verbeeteren sig niet genoeg daar over konden verwonderen, gingen hier na de rivier Donquanie die droog was over, en quamen vervolgens te campeeren by de rivier Goereseha, deesen marsch is seer fatiguant geweest, nademaal de weg tot ge- bruijk der wagens over al moest bequaam gemaakt worden. Breete 32 5 Lengte 46 39£ Cours en verbeijd W. t. IN. 5 gra: Nlijk i mijl. Den 18 dito syn wy van bier op marsch gegaan smorgens by Reis van den Vaandrig Rentier. 59 see ven uuren trokken al nog met verscheijde courssen over het ge- bergte, vervolgens door een wijd uijtgestrekte doornbosck quamen op den middag bij een klijn riviertje Anamo genaamt waar inne bier en daar in de kuijlen goed drinkwater wierd gevonden bier eampeerden wij,. onse Caffers vroegen ons cm wat corallen, maar door dien men bedugt was dat sij ons mogten verlaaten, gaf men haar maar eenige strengen, daarvan onder belofte dat wanneer sij ons bij Paro soude bebragt hebben zyluijden rijkelijk daarvan souden worden voorsien, waarmeede zij haar lieten vergenoegen. Breete 32 5 Lengte- 46 314- Cours en verheijd Westen If mijl. Den 19 dito waaren in de nagt de twee voornoemde Gaffers van ons gevlugt soodat men bier uijt zag’ dat dese natie maar soekt onse togt naar Paro te stutten die wij soo wel als onse andere gid- sen niet weeten waar te vinden sal weesen, gingen van hier wee- derom smorgens vroeg op marscb trokken nog, al met differente coursen tussen t gebergte door en na eenige maalen de rivier Anamo, mitsgaders een droog riviertje Danka, soo veel beteijkende als Quaade rivier overgekomen te syn, quamen wij voor een bogen en stijlen berg, alwaar wij wagen voor wagen met groote moeyte naar boven moeste trekken, dit gedaan sijnde gingen wij die berg af en quaamem op den middag bij een rivier Pabagaas genaamt, daar geen ander water in was als in kuijlen voor die rivier stelden wij ons ter needer bet was tot ons geluk dat wij op een pluats ge- campeert waaren, alwaar het veld rondsom afgebrand was nadien. dat volk ons door alle middelen soekende te verdreijven of door bet in brand steeken van bet bybebbende buskruijt ons in de lugt te doen vliegen alles wat omtrend ons vuur konde vatten weederom in de brand staaken. Breete 32 5 Lengte 46 29. Cours en verheijd Westen T9g mijl. Den 20 dito bielden balte om bet volk en de beesten die om de drie swaare marsclien dewelke se agter den anderen bad den moeten doen, seer gefatigueert waaren, te laaten rusten. Den 21e dito smorgens vroeg onse marscb met een Weste eours stellende quaamen wij voor de rivier Goenoebe waarvoor wy genood- saakt waaren te blijven leggen so om de doordrift te laten verbee- teren als om een passagie door een boscb op een berg leggende met ;bet , afkappen van ’t geboomte te laaten maaken, waarmeede bet overige van den dag wierd doorgebragt. Breete 32 54 Lengte 46 264 Cours en verheijd W. t. Z. 6 gra : zuydk 4 mijl. Den 22 dito maakten te half agt uuren een begin met de reviere 60 Reis van den Vaandrig Rentier. te passeeren en quamen vervolgens met veel moeijte door het op gisteren gemelde bosch aan de overkant van ’t gebergte in een vlakte hier pijlden wij den Cafferlands berg Noord Noord West en de zee in ’t Zuyd Zuyd Oost van ons stelde doen onse cours West- lyk tot dat wy op een hoogte quaaraen van vvaar een meenigte craalen den een bij den anderen leggende zagen en na ’t passeeren van de rivier Inconnimbo, hielden wij in 7t midden der cralen halte alle dese cralen bebooren aan den Capitein Macholla. Breete 32 Lengte 46 20 Cours en verheijd Westen mijl. Den 23e dito in verwagtinge van wat vee te sullen kunnen ruij- len bleeven wy den gebeele dag hier leggen deese Kafferen liepen den gantschen dag af en aan om aan ’t volk brood te verruijlen hier vermangelden wij soo van gesegde Capitein Macholla als van eene anderen genaamt Mero, synde een jong en minsaam man vijff ossen en twee jaarige kalveren. Den 24e dito gingen weeder op rijs smorgens te half seeven uur- en en stelde onse cours om de west passeerden een klijn lopend rivier Gonacha genaamt neevens de rivier Nagoerij en quaamen op den middag te campeeren bij de rivier Cammacha tenvijl wij op marsch waaren, quamen onder Capitein Mero wel in de twee hon- dert Kaffers bij ons met eenig beestiaal om te verruijlen dog konden niet meer als een slagtbeest en vier kalveren van deselve troequeeren; een onser wagenrijders ruijlde teegens een bond een half volwassen bul, men kan met haar voor honden beeter ruijlinge doen als met andere goederen. Breete 32 8 Lengte 46 13| Cours en verheijd W. Z. W. 3 gradens zuydlk mijl. Den 25e dito. Smorgens over ses uuren gingen wy weederom op marsch stelde onse cours N. N. Wt. over eene vlakte met eenige heuvelen hier en daar behebt, passeerden de riviere Cammacha wan- neer Noord West aangingen en na een klijn spruijtje mitsgaders de rivier Macala te syn gepasseert quamen wij te campeeren in een plaisant dal hetwelk door de rivier Saleni bevogt word wordende deese contreije door de Callers beneevens den berg daar de craal van Paro aanlegt Agrito genaamt. ook sag men op dit gebergte schoone bosscbagie van grote bomen tot wagen en tirnmerhout bequaam. Sooals wij doende waaren om ons needer te slaan quamen bij ons eenige Caffers van Capitein Paro die ons berigteden dat denselven Capitein sig wat venders op bevond, dierhalven wierd aanstonds een sergeant verselt van eenige manschap na hem toeg’esonden met een Reis ran den Vnandrig Rentier. 61 granadiers muts en eenige snuijtserijen tot present dog by dies komst daar ter plaatse verstond men dat hij Paro sig van daar na een andere plaats hadde begeeven en dat denselven niet te spreeken was, een sijner soonen genaamt Coposa die ons volk in syn craal hadde ingebragt nam bet present aan, en na dat aan denselven de reeden van onse komste was bekent gemaakt te weeten om vee te ruijlen, keerde het commando in ’t campement terugge. In den agtermiddag qaam voorseijde Coposa door een groot meenigte Cafferen omringt bij ons, hij vertoonde sig seer verheugd, dat wij als vrienden quam, en na sig te hebben geexcuseert weegens het ombrengen van voorwaarts geciteerde burger Hubner beloofde hij ons voorthaan de duytsehers wel te sullen behandelen en de oliphants tanden die hy soude kunnen bekomen voor deselve te sullen bevvaaren hetgeen wij aanneemende voor het geen het was, lieten wij egter niet na van ons op onse hoede te houden, hier ruijl- den wy vijff ps klijne kalveren. Hier ter plaats sagen wij op Jt geboomte langs de rivier staande veele papagaaijen vliegen van coleur en gedaante als die dewelke op de Guineesche en andere custen van Africa worden gevonden daar wierden er eenige van geschooten, ook sagen wij ter deeser plaatse aardige muijsen met een staart als die van een eekhoorentje. Breete 22 4 Lengte 46 9^ Cours en verkeijd N. W. t. N. 4 gra : Wlk H mijl. Den 26 dito. Bustdag. Teegens den middag quam Coposa weeder bij ons wij ruijlden soo van denselven Coposa als van andere Caffers heeden 22 kleijne en afgemelkte koeijen en kalveren door malkanderen niettegenstaande die Caffers so wel als de Tamboegie- sen schoon vee in haar kraalen hadden konden wij egter niets daar- van krijgen, alschoon men het wel wilde betaalen sij gaven van deese haare weijgeringe geen andere reedenen voor, dan dat se veel van haar beestiaal door sterfte hadden verlooren, dog wy sagen wel dat dit maar een gesogte pretext was, dog de waare reeden van dien wat moeijte wij daartoe deeden, konden wij niet ontdecken het eenigste dat wij konde gissen was dat dewijl se haare vrouwen nergens meede vercieren se dienvolgens om onse craalen niet veel gaaven en dat sij ijser in overvloed hebbende daarom ook niet be- noodigt waaren, welk laatste des te meer bleek uyt dat se voor een enkeld streng corallen een haarer assagaaij gaven ; en gemerkt wy nu van wat proviand weeder syn voorsien wierd op het voorstel van den Commandant geresolveert dat wij thans nog wat dieper in het 62 Reis ran den Vaandrig Beutler. land souden trecken en de reijse met den eersten na de so- genoemt klijn Cbineesen voortsetten. Den 27 dito passeerden heeden eerst met een zuid oost en daarna met een westelyke eours de rivieren Niacela en Kauka quamen ver- volger.s by een seboon rivier genaamt Kokewe ter houw alwaar wij bleeven leggen. Wij namen hier twee Bosjesmans als gidsen en lieten de andere* vertrecken. Breete 32 8. Lengte 46 8 Cours en verbeijd Z. t. W. 7 gra r Wlijk 1 \ mijl. Den 28 dito. Van bier smorgens te 8 uuren vertvekkende stelde wij onse cours om de west en na T passeeren der reviere Ou> Cbamma, quamen wij smiddags aan een kleijn riviertje' Navani genaamt voor dewelke wij ons ter needer stelde. Breete 32 8^ Lengte 46 3 Cours en verbeijd Westen 5 gra r Zuydlk 1TV mij 1. Den 29e dito. Gingen een cloof en de riviere Tewe dat is te seggen Brak revier over bij de oever dier revier sloegen wij onse lenten op. Deese 2 daagen is ’t vrij koud geweest en de wind woeij fel uijt ’t Noord West. Breete 32 8^ Lengte 45 56. Cours en verheijd Westen 1T\ mijl. Den 30 dito. De cours West stellende passeerden wij daar meede een doornboscb en na nog twee maalen over de bovenge- melde rivier Tewe gekomen te sijn quamen wij lialte te houden by de revier Cbijs Cbamma die volgens berigt soude ontspringen agter bet gebergte waarby Capitein Paro sijn verblijf boud. Breete 32 9^ Lengte 45 51^ Cours en verbeijd W. t. Z. 3 gra Zuydlk 1 mijl. Den 31 dito bleeven albier rusten. Sijn heeden van ons afgegaan de burgers Arentsdorp en van Nimweegen met dewelke door den vaandrig Beutler de ondei’ftaaude missive aan den Edelen Heer Gouverneur wierd gesckreven. Cabo de Goede Hoop Aan den WelEdele Gestrenge Heere Ryk Tulbagb Gouverneur in loco etca. etca. etca. WelEdele Gestrenge Heer. Mijne laatste onderdanige is geweest onder den 12e der afge- weekene maand April waarin de eere gehad bebbe Uwe Wei Edele Gestrenge te berigten dat ik mijne voijagie gelukkig over de Atta- Reis van den Vaandrig Beutler. retardeeren daar en boven de ongemakken voorsz so aan menschen en beesten mijne reijse hebbe doen ophouden soo dat ik mij nu eerst weeder uijt ’t Cafferland bevinde en aan de overseijde der rieviere Ckijs Chamma g’eeampeert legge die een schijding tussclien de Hottentotten en Caffers maakt, dog Gode sij dank, bevind sig alles voor tegenwoordig weeder in een verheugelijke staad. Ende nadetnaal den landbouwer Andries Arentsdorp sig' tot bier toe bij mij gehoude, sonder dat dien armen bloed het rninste heeft kunnen opdoen en syn span beesten seer mager begonnen te werden aan mij versoek gedaan heeft om sig van den train af te begeeven en in deese landen nog wat in ’t rond kruijssen of hij iets mogte opdoen, dog daar bij sig offereert soo indien ik hem wijders van doen hadde, dat hij gewillig bij mij soude verblijven, ende tervvijl wij verders van hem geen dienst meer konde hebben en in deese landen onkundig sijnde, hebbe ik hem sulx gewillig geconsenteert. Deesen bier meede af breekende beveele ik Uwe Wei Edele Ge- strenge in de protectie des Almogende en hebbe de eer mij in alle onderdanigbeijd te onderschrijven (onder stond) Wei Edele Gestren- ge Heer Uwe Wei Edele Gestrenge ootmoedige en onderdaanige dienaar (was geteekendj A. F. Beutler (in margine) Aan de Chijs Chamma revier op de breete van 34 graden 16 minuten en lengte van 45 graden 58 minuten den 31 Julij 1752. Augustus. Den 1 dito Stellen de eours om de W. t. Z. en quamen daar meede by eetf groot en waterryk rivier Gomma genaamt die sig ontlost in de Chijs Chamma rivier vervolgens West Noord West en Noord West voortgaande passeerden wij een reviertje genaamt Goeanger en arriveerden op den middag by de rivier Gosacha anders Tijger rivier alwaar wij ons ter needer stelde. Hebbe deese twee daagen koude nagten rijp en ijs gehad. Breete 32 9 Lengte 45 45 Cours en verheijd Westen 4 gr : Noordk li mijlen. Den 2e dito syn wy van bier vertrokken over ses uuren cours Noord West stellende en na eenige ormveegen en het passeeren van verscheijde revieren waarmne geen water wierd gevonden quamen wij bij de revier Godecha die reedelijk groot is en van daar met een West Zuyd Weste Cours bij een ander revier de Katterevier ge- naamt die in de Viseh rivier uijtloopt, ter saake dat het land in deese contrij dor en als uytgedroogt wierd gevonden, vroegen wij aan onse gidsen na de reeden bier van, die ons daarop seijden sulx te sijn veroorsaakt doordien in deese noordelijke contreijen seedert Reis van den Vaandrig Beutler. 65 eenige maanden herwaarts in bet geheel niet gereegent lieeft, sooals dit ook konde gesien worden aan de reviere die wi j nu eenige daagen agter den anderen sijn gepasseert, waar inne geen water was, sehoon deselve anders jaar in jaar uijt lopen, voegende die gidsen daar bij dat wij door dit land niet veel verder soude kunnen avanceeren ende snlx bij gebrek van water dat aldaar seifs in reegenagtige jaaren bij na niet wierd gevonden des lieten wij of het mogt ge- beuren dat wij morgen geen water vonden alle de bij ons hebbende leege v&atjes met water vullen. Breete 32 8^ Lengte 45 40 1 Cours en verheijd Westen 10 gr : Noordlijk 1 mijl. Den 3e dito. Met een Noord West en West Noord West eoers passeerden wij van daag verscbeijde rivieren en onder anderen de revier D’Arvaga in alle dewelke wij in der daat geen water vonden en quamen voorts omtrend den middag te campeeren bij een klijn revier Telloemoe genaamt waarinne een weijnig water wierd ge- vonden. Breete 32 7 Lengte 45 34| Cours en verheijd W. t. N. 4 gr : Noordk 1|- mijl. Den 4 dito gingen wij smorgens te ses uuren op marsch, stelde onse route eerst Noord West kort daarop Noord West ten West aan en quamen bij elf uuren aan een groote lopende rivier Conna genaamt, alwaar wij campeerden sijn op dese marsch een klijn riviertje beneevens een grooter dito Kohakoeka ofte Ezels rivier genaamt en nog eenige andere beekjes alle droog overgekomen. So als wij doende waaren om de drift der riviere Conna voor de daar voor leggende waagens passabel te maaken koorden wij een gescbreeuw van bet volk veroorsaakt door dat de leeuw tusscben 2 wagens was doorgesprongen en sig teffens in de boschagie begeven hadde. Breete 32 8 Lengte 45 29 Cours en verheijd Westen 9 gra : Zuijdk li mijlen. Den 5 dito hielden rustdag. Den 6e dito vervorderden wij onse reijse smorgens te half 7 uuren onse cours Noord West stellende en na de op gisteren ge- melde rivier Conna nog eens gepasseert te hebben quamen wij omtrend den middag weeder daar voor te campeeren. Op deesen marsch sagen wij een beest daar wij jagt op maakte, maar wat men ook deed, konden wij hetselve niet onder schot krijgen, ’t was ter grootte van een middelmatige os, swartagtig van coleur, met een hooge schoft, uyt het bovenste gedeelte van de 66 Reis van den Yaandrig Rentier. mond staaken 2 kromme tanden uijt, die hun van ver als hoorens vertoonden, de staart was wit als die van een wilde ezel, meer kon- den wij daar van niet bekennen, dewijl bet beest te verre van ons af was, onse Hottentotten noemden bet een grond renostre, waar- van 7t vleeseb goed en eetbaar soude weesen. Breete 3 2 5 Lengte 45 25. Cours en verbeijd N. W. t. W. 5 gr : Noordk 1| mijl. Den 7n dito gingen wij met een N. W. t. N. en ook eenige Noordke courssen voort en quamen daarmede te elf uuren by een rivier door de Bosjesmans Aga ofte Rietvelt genaamt, waarby wy ons terneder stelden. Breete 32 4. Lengte 45 18|. Cours en verheijd W. t. N. 1 gr : Noordk If mijlen. Den Sn dito syn wy van hier vertrokken smorgens over ses uuren namen onse cours N. t. W. over een groote vlakte alwaar de rivier Aga droogvoets passeerden, bier quamen 4 Bosjesmans bij ons, die wij voor gidsen buurden, dese vlakte door synde gingen wij met differente courssen langs booge ruggens aan bet gebergte, betwelk wy al een lange tijd aan ons regterband gebad hebben zagen wij nu regt voor ons uyt deggen en arriveerden voorts op den middag aan een groot rivier Gomee ofte Baviaansrevier genaamt alwaar wij campeerden. Breete 31 : 59^. Lengte 45 : 11. Cours en verbeijd N. W. t. W. 2 gr : Noordk 1 mijlen. Den 9n dito smorgens te half seven uuren verlieten wij deese plaats en gingen langs de voorn : rivier tot by een drooge spruijt, dewelke gepasseerd zijnde stelden wy onse cours W. N. W. aan, waarmeede wij eene cloof op gingen en vervolgens in 7t gebergte geraakten, van waar wij in een groot dal af quamen, alwaar wy onse tenten by een kleijn loopend riviertje Kavahe of het Yrolijke rivier gent: opsloegen,en nademaal wy tbans van nieuwe gidsen sijn voor- sien, betaalden wij heeden af die waarvan onder den 28 passato mentie is gemaakt en lieten deselve vertrecken. Breete 31 53|. Lengte 45 8|. Cours en verbeijd N. t. W. 8 gr : Wt lT7a mijlen. Den 10 dito devrijl ons beestiaal in eenige dagen slegte en bijna geen wey gehad heeft bleeven wij om aan betselve wat tijd tot ver- haal te geeven beeden bier rusten. In den agter middag quam seeker Capitein Geyma genaamt met een party Bosjesmans by ons, en alsoo deselve de taal verstaan der by ons soogenaamde Kleijne Ckineesen die de Hottentotten noemen d7 Gauas en dat de Hotten- Reis van den Vaandrig Beutler. 67 totten die by ons waaren deselve taal onkundig sijn, huurden wy derhalven ora ons als tolken te dienen eenige dier Bosjesmans. Den lln dito begaven wij ons weder op raarsch onse cours om de Noord stellende, over vlak en klipagtig land, tot wy qnaraen by een berg tusschen welke en de Vischrivier naauwlycx sooveel passa- gie was, dat men daardom- met de wagens lconde doorkomen, bier- uijt geraakt synde naraen wy onse rustplaats by deselve rivier. Yermits het land dat de Bosjesmans bewonen liier komt te eijn- digen, sullen wy nu alles wat wij van die natie bebben kunnen verneenmn bier laaten volgen en desen aangaande seggen, dat se syn klyne van gestalte, ruw en bard van vel, dat se baare lighaamen smeeren en carossen dragen als de Hottentotten doen, dog dat se nog veel armoediger sijn levende als deselve ; ten aan sien sij in ’t gebeel geen vee hebbende, bun land daarenboven ontbloot is van wild en eetbaar aardgewasscben, deese armoede en de geduurige bongersnood is oorsaak dat sij het vee der Cafferen en ook wel somtijds dat der Europeesen als se bet kunnen doen rooven, twe'lk se ten eersten op eten, sonder op den aanteel van dien te denken. Wat haare wapenen betreft deselve syn die der Hottentotten gelyk en ook soo sterk vergiftigd. Onder deselve worden ook mannen gevonden die twee k drie vrouwen bouden, deese vrouwen koopen se gelyk de Caffeis van baare ouders voor pylen, boogen, assagaaijen en iets diergelijlx ; hier en teegens syn er eraalen daar een vrouw twee mannen heeft die met malkander in goede eendragt leven, als de een man op de jagt gaat, dan blyft den anderen tbuijs, dit vreem.de huwelijk ge- schied omdat bij baarl : soo weynig te eeten word gevonden dat er een man alleen te veel werk soude bebben om de cost voor een vrouw te soeken, twelk voor beijde de mannen nog seer moeijlijk valt. Het eerste meijsje dat de vrouwen baaren bouden se in ’t leeven, alle de andere bangen sy se aan boomen en laaten se dus van honger vergaan, maar de jongetjes integendeel bouden se alle in het leve11 en maaken veel werk daarvan. Haar land soude voor sooveel men heeft kunnen verneemen het binnenwaartse van dat der bier bekende volkeren leggen, dat het- welk aan deese zyde van bet gebergte na de zeekant strekt, is schraal, droog en doorgans met ruijgte begroeijt, alhoewel op de kaale plaatsen nog tamelijk gras word gevonden, maar aan de overseijde van bet g-ebergte binnenwaarts in, is bet selve ten deele klipagtig en ten andere sanderig en overal met een ruygte van doornbosjes, die seer laag by de grond groeijen, bewassen, daar word ook aldaar 68 Reis van den Vuandrig Rentier. weynig ofte geene weij gevonden en het selve land beeft daaren- boven gebrek aan water, waardoor en dat aldaar seer weinig reegent, de lugt in deese contrij seer brand ig is. Breete 31 48. Lengte 45 5^ Cours en verheijd N. N. W. 2 gr : Wk if mijlen. Den 12n dito komen heeden in bet land der Dgauas en settedem onsen marsch met een N. O. cours langs het voorn : gebergte en de Visckrivier tot by een rivier Tarka of bet Yrouwenrivier genaamt, van bier gingen wij N. t. W. aan en na de meergemelde Viscbrivier nogmaals te syn gepasseerd bielden wij balte. Breete 31 44|. Lengte 45 5|. Cours en verheijd Noorden 1 mijl. Den 13n dito syn heeden met verscheijde courssen deselve Viseh- rivier nogmaals over en weeder gepasseert, ter deeser plaatse vonden wij een weijnig gras voor ’t vee, twelk seedert eenige daagen niet on t meet hebben. Breete 31 40. Lengte 45 1^. Cours en verheijd N. W. t. N. 4 gr : Wk If mijl. Den 14n dito rustdag. Gemerkt bier ter plaatse veel printen tegens de klippen geschilderfc worden gevonden, synde een werk der meergem : d; Gauas die daarom by ons landgangers Kleijne Cbineesen worden genoemt, gingen wij na een plaats omtrend twee uuren van ons campement geleegen om sulx te sien, daar sagen wy onder de krans van een cloof in een soort van spelonk, ahvaar men voor reegen en winden konde scbuijlen, portraiten van wilde paerden, bavianen en van menseben in verscheyde postuuren, met roode, witte en swarte ver- wen tegens de klippen gesehildert, sommige waaren vrij wel afge- teekend en andere weer niet, welke laatste sebeenen bet werk van leerlingen te weesen ; bet is verwonderings waardig iets diergelijx by sulke ruwe en onwetende natie te vinden. Den 15 dito, terwijl nu nergens meer passagie is te vinden om met de waagens dieper in bet land te kunnen trecken, dat ook boe verder men daarinne soude kunnen komen, boe schraal en dor bet land soude mogen gevonden en overal ter oorsaake der langduurige droogte gebrek aan weij voor de beesten en soo meede aan water soude weesen, gel i j k ons dit behalven ’t geen dat wy daarvan sagen, eenpaarig wierd getuijgt door de bij ons hebbende Hottentotten en Bosjesmans, moesten wij derhalven boe ongaarn resolveeren na onse legerplaats van gisteren teruggekeeren, aldaar een dag of twee te blijven leggen, om te sien of inmiddels door de Bosjesmans die Bsi's van den Vaandrig Beutlar. 69 hiertoe exjn-es soude worden uytgesonden, niet eenige andere be- quame doortogten of eenige Hottentotten dies bevvust synde, soude kunnen worden gevonden, welke Bosjesmans met eene wierden ge- ordonneert, om indien het mogelijk was eenige van de voorm : d’ Gauas bij ons te brengen, waaraan egter weynig apparentie was, nademaal dat voile soo sohuuw en vreesagtig is, dat betselve op het sien van een Europees en seifs van een Hottentot die een hoed op het hoofd heeft, het aanstonds op de vlugt set, synde daarby soo gauw ter been dat se niet als met paarden kunnen ingehaalt worden. Onse cours en verheijd tot hiertoe is geweest N. t. W. 6 gr : Wk : mijl, Breete 33 36. Lengte 45 22. Synde 18 mijlen regte distantie van de drift die wij op den 3 Juny zijn gepasseert; voorts arriveerden wij te elf uuren in ons verlaate campement, middelenvijl hadde zig Rondeganger met de Bosjesmans ten eynde als gem : sig op weg begeeven. Breete 31 : 36. Lengte 44 59. Cours en verheijd N. N. W. 2 gr : Wk : xg- mijl. Den 16n en 17 dito volgens het aangeteekende op gisterigen datum bleeven wij hier leggen. Bij de teruggekomst van onse uytgesondene verstonden wij tot ons leetweesen dat het gantsch ondoenelyk was om verder het land in te kunnen komen, dat men voor sig niet als woestijnen sonder lof of gras sag en dat ’t aardrijk sig vertoonde als of het overal was afgebrand, ja dat er geen de minste droppel water wierd gesien, dat se voorts ook niemand hadden gevonden die daar ooijt was geweest en dat men ook niet wist of aldaar imvoonders waaren ofte niet, en eyndelyk dat se geen d’ Gauas hadden kunnen krijgen, dewelke op haare aannaderinge sig in het gebergte hadden gesalveert. Deese d’ Gauas syn so als wij hier verstonden meede een soort van Hottentotten, dog klyn van postuur en van een seer vreesagtige naturel, in haare kleedinge en leevenswijse syn se met de Bosjes- mans gelijk, dog veel behendiger als deselve en de verdere Hotten- totten in ’t behandelen der boogen en pijlen, sy leeven gelyk de Caffers en Taamboegiesen onder een algemeen opperhoofd die by bun Goeclioe Moua word genaamt. Dat se groote liefhebbers syn van de schilderkunst en overal op de klippen die se daartoe bequaam vinden het een of het ander afschilderen, en voorts dat elk man maar een vrouw heeft. Het land seifs is het slegtste dat wij tot nog toe hebben gesien, hetselve is bergagtig, vol klippen en daarbij sandig, overal met 70 Reis van den Vaandrig Rentier. en ruijgte begroijt, sonder weij of bequaame bouw- landen, waarom bier ook geen wild wordt gesieu. Bovendien is bet climaat so hier als in bet land der Bosjesmans seer ongesond, nadien het snagts soo koud is, dat alles vriest, en daarenteegens by dag so exborbitant beet dat alles verbrandt en de drooge bladeren bierom tot stof kunnen gevreven worden, seifs waaren de doornboomen die wij bier en daar sagen staan, tot aan de voet toe verdort, dit laatste was, soo als wij vernamen, veroorsaakt doordien in neegen maanden tijd albier niet badde gereegent. Het gebergte dat bun land van dat der Bosjesmans scbeijd, strekt sig uijt tot het Cafferlands gebergte. Vonden de miswyzing van bet compas op 18£ gr : N. W. Den 18 dito om het aangeteekende onder gisterigen datum ge- noodsaakt sijnde om van ons voorneemen om in bet land verder te trecken af te sien, namen wy derhalven heeden de reijse na de Caab terugge en quamen te campeeren ahvaar den 12n deeser de nagt hebben doorgebragt. Sullende voorts tot vermeydinge van herhaalinge de bi’eetens en lengtens niet meer aangeteekend worden, ten waare wy somtijds bier of daar op plaatse mogten komen ahvaar wy op de uytreijse niet syn aangeweest. Den 19, 20 en 21 dito, na een marsch van drie dagen arriveerden wij bij de Gornts rivier ahvaar wy onse tenten op sloegen en Den 22n dito rusteden. Den 23 dito hebben heeden onse nagtrust gehouden by een rivier Cava genaamt welkers water so wit als melk was. Den 24 dito vervolgden onse reijse en quamen Den 25 dito ter bouw by een droog riviertje. Den 26 dito sijn van daag gekomen aan de Vischrivier, het land siet bier naar uit. Den 27 dito hielden rustdag om beestiaal wat te doen verquik- ken, onse g'itsen gaan na ontfangene betaaling terugge en wij neemen andere aan. 