Inleiding tot de beofening der pharmacie
Reudler, J. F. L
De hevel is niets anders dan eene gebogene buis, waarvan bet eene bei langer is dan het andere. Brengt men deze buis met het korte been in een met eene vloeistof gevuld vat, en zuigt men door het lange been de lucht uit de buis, dan zal de dampkring op de oppervlakte van de vloeistof drukkende, deze noodzaken in de buis op te stijgen, waardoor deze geheel met het vocht gevuld wordt. De vloeistof zoude nu door hare eigene zwaarte weder uit beide beenen vloeijen, waardoor boven in de bogt eene luchtledige ruimte zoude ontstaan, hetgeen door de drukkiug der lucht op de vloeistof onmogelijk is. Waren de beide beenen even lang, dan zouden de beide kolommen vocht met elkander in evenwigt  en na hem aanmerkelijk gewijzigd. Men'heeft luchtpompen van zeer verschillende zamenstelling. De eenvoudigste (26 ) bestaat uit eenen koperen cylinder, waarin een zuiger, door mid del eener stang, op en neer kan bewogen wor- den. Deze zuiger heeft eene klep, die alleen naarboven kan geopend worden. Onder in den cylinder is nog eene klep aangebragt, die inede alleen naar boven geopend kan worden. De cylinder wordt voorts door middel eener buis met eene afgeslösen ruimte verbonden. Meestal is dit eene glazen klok, die, van onderen glad gesle- pen, juist op eene koperen plaat past. Wordt nu de zuiger naar boven gehaald, dan zoude, daar de buiten- lucht niet in den cylinder kan dringen, er eene lucht- (26 ) (26 ) (28 ) (28 ) (29  gedeelte der lucht uit de klok door hare uitzetting de onderste klep opendrukte en in den cylinder trad. Wordt nu de zuiger weder naar beneden gedrukt, dan kan, daar de undernste klep zich sluit, de lucht niet weder in de klokterugtreden, maar zal door de klep van den zuiger naar buiten ontsnappen. De lucht in de klok is daardoor eenigzins verdund, welke verdunning, door herhaalde malen den zuiger op en neder te bewegen, steeds grooter wordt. Deze verdunning der lucht in de klok wordt door eene soort van barometer, verklärter genaamd, aangetoond. De oorzaak van datgene, waardoor wij in staat zijn de ligchamen te zien, noemt men licht. — Ten opzigte van het licht verdeelt men de ligchamen in zielflichtende ligchamen, dat zijn de zoodanige, die licht verspreiden, en in niet zielflichtende ligchamen of de zoodanige, die, zullen zij zij zij zij, door anderen moeten verlicht worden. Deze laalste verdeelt men weder in on doorschijnende en doorzigtige ligchamen. — Ondoorschijnende ligchamen laten het licht met door hunne massa het geval is. — De ondoorschijnend-heid van een ligchamen staat met de dikte in verband, want alle ligchamen laten, wanneer zij dun genoeg zijn, hat licht min of meer door, en worden dus ook meer of minder doorschijn. End. — Doorzigige ligchamen laten niet alleen het licht door, maar men kan door hen heen de gedaante en de kleur van andere, achter hen geplaatste ligchamen duidelijk waarnemen. In dunne lagen zijn de doorzigtige ligchamen kleurloos. Een lichtend ligchamen verspreidt dit licht gelijk-matig naar alle zijden en in regte lijnen. De sterkte van het licht vermindert echter naar alle zijden en het verli elite voorwerp toeneemt, en wel in dezelfde reden als het vierkant van den afstand toeneemt. 21. Yalt het licht op eene gepolijste oppervlakte, dan wordt het teruggekaatst. Deze terugkaatsing is , als de oppervlakte zuiver gepolijst is , volkomen , en wel in diervoege, datdehoek, die de teruggekaatstelichtstraal met de spiegelende oppervlakte maakt, even groot is als de hoek waarmede het licht op de oppervlakte valt. — Zoodanige gepolijste vlakten noemt men spiegels. De oppervlakte van een goeden spiegel is zelve niet zigt- baar, daar men alleen de beelden der voorwerpen ziet, die voor den spiegel geplaatst zijn. — Behalve Awe, regel- matige terugkaatsing wordt ook nog een gedeelte van het licht onregelmatig teruggekaatst. Vooral is dit het geval, als de spiegelende oppervlakten niet zuiver gepo- lijst zijn. — Men onderscheidt gewoonlijk vlalcke, holle ( 28 ) en bolle spiegels. — De vlakke spiegels vertoonen de beelden der voor hen geplaatste ligchamen juist zoo als zij zijn, dat wil zeggen, men ziet het beeld van het ligchaam, dat er voor geplaatst is, juist op denzelfden afstand achter den spiegel als het ligchaam zicli er voor bevindt; het beeld en het voorwerp zijn symmetrisch aan elkander gelijk. — Met de holle spiegels is het geheel anders gelegen, daar deze nimmer een met het voorwerp symmetrisch beeld geven , maar of een omgekeercl verkleincl beeld voor den spiegel of een vergroot regt beeld achter den spiegel vertoonen , hetgeen van de plaatsing van het voorwerp tegenover den spiegel en van de kromming van dezen laatsten afhangt. — De bolle spiegels ver- toonen een ve rkleind regt beeld achter den spiegel. 22. Wanneer het licht uit eene middenstof in eene van eene andere digtheid overgaat, dan wordt het van zijnen regten weg gebogen. Een stok in het water gestoken schijnt op het punt, waar zij de oppervlakte van het water raakt, gebroken, doordien de lichtstralen die in het water vallen gebogen worden. Deze buiging der lichtstralen is zeer anmerkelijk, wanneer de lichtstralen door een prisma vallen. Is de brekende kant van zulk een prisma vallen. Is de brekende kant van zulk een prisma naar boven gerigt, dan is het, als waren de ligchamen, die men door hetzelve beschouwt, hooger gelegen en meer verwijderd dan zij werkelijk zijn; is de brekende kant naar onderen gerigt, dan schijnen zij lager; is het ter zijde geplaatst, dan schijnen zij meer ter zijde gelegen te zijn. — Vallen de lichtstralen door een prisma in eene donkere kamer, dan is het zonnebeeld, dat daar-door op den tegenovergestelden wand ontstaat, niet alleen hooger of lager gelegen, al naar dat de brekende kant. (29) naar boven of naar onderen gerigt is, maar het is te- veils meer verlengd, ovaal en met de kleuren van den regenboog voorzien. Het dus gevormde zonnebeeld noemt men een zonnespectrum. — Dit spectrum nu bestaat uit zeven kleuren, die dus op elkander volgen: rood, ortinje, geel, groen, blaauio, indigo, violet. Men ernst deze kleuren de regenboogscleuren of prismatische Eeuren. — Zoo men het spectrum door een lins last gaan en het in het brandpunt op een pa-pieren scherm of op een mat stuk glas opvangt, dan worden de kleuren vereenigd en het licht is weder ongekleurd. Yangt men echter een der kleuren van het prisma door een lins op, dan blijft de kleur onveranderd. Hieruit volgt, dat het witte licht zamengesteld is uit zeven kleuren, die elk voor zich zelen enkeludig zijn, endat, zoo eene dezer kleuren aan het licht ontbreekt, dat niet meer wit zal zijn, maar gekleur; voegt men nu bij die kleur de ontbrekende kleur van het spectrum weder bij, dan zal de kleur weder wit worden. De ontbrekende  gekleurde stralen, die het witte licht vormen, en de terugkaatsing wordt veroorzaakt door de veerkrachtigheid dezer stoff. De doorschijnendheid der ligchamen wordt dan daar-door veroorzaakt, dat in deze genoegzaam groote tus-schenruimten zich bevinden ora de lichtdeeltjes door te laten, terwijl de buiging van het licht veroorzaakt wordt door eene aantrekke’nde kracht van de atomen der ligchamen, in verband met de snelheid der lichtstoff. — Volgens de andere theorie, de vibralie-iheorie, is de geheele wereldruimte met eene hoogst fijne onweegbare stof, ether geheeten, gevuld, die zelfs alle ligchamen doordringt en de porien tusschen de atomen der ligchamen opvult. Deze stof nu wordt door een lichtend ligchaam in beweging gebragt, en eenmaal in bewegging gebragt, plant deze zich van het eene etherdeeltje tot het andere golfsgewijs voort. Datgene wat dus van het lichtende Ligchauam uitgaat, is niet het licht wat wij ontvangen, maar slechts eene kracht, die de ether, welke ons omringt, in beweging brengt. — Het licht komt dus veel met het geluid overeen, maar, het eerste wordt veroorzakt door trillingen eener onweegbare, het laatste door trillingen eener weegbare stoff (de daropkring). — Langen tijd had de eerste theorie de meeste voorstanders, maar in den laatsten tijd is de laatste wij ze van verklaring bijna algemeen aangenomen. 24. Valt het licht op donkere, ondoorschijnende ligchamen, dan wordt het slechts ten deele teruggeworpcn; (31 ) cen ander gedeelte verdwijnt als het ware, en het lig-chaara wordt daarbij warm; voor het opgeslurpte licht treedt dan warmte in de plaats. 25. Warmte is de oorzaak van dat verschijnsel waar- door de ligchamen op ons gevoel de verschillende in- drukken te vveeg brengen, die wij gevvoon zijn door fleet, warm, laauw of koucl te onderscheiden. Behalve het genoemde verschijnsel heeft de warmte nog de eigen- schap om alle ligchamen nit te zetten en in omvang te doen toenemen. Deze uitzetting der ligchamen is niet bij alien even groot. Wat de vaste ligchamen betreft, deze zetten zich tusschen het vries- en kookpunt regel- matig uit, dat wil zeggen, dat hunne uitzetting even- redig is aan de verhooging van temperatuur , zoodat b. v. een vast ligchaam , dat bij eene verhooging van temperatuur van 10 graden een honderdzeventien mi- lioenste deel zijner lengte uitgezet wordt, bij eene ver- hooging van temperatuur van een graad een honderd- zeventien tien millioenste deel zijner lengte uitgezet zal worden. — Wat de uitzetting der 'vloeistoffen aangaat, deze is veel onregelmatiger, zoodat zij bij elken graad verhooging van temperatuur niet evenveel uitgezet wor- den. — Wat de uitzetting der gassoorten betreft , deze is bij elken graad verhooging van temperatuur gelijk- matig, en veel grooter, dan die van de vaste of vloei- bare ligchamen. 26. Daar nu alle ligchamen in evenredigheid hunner verwarming uitgezet worden, zoo geeft dit een middel an de hand om de toe of afneming der warmte te be-palen. Het werktuig dat daartoe dient is de thermo-meter. Deze bestaat uit eene naauwe glazen buis, die volkomen cylindrisch is, dat wil zeggen, die op alle punten juist denzelfden diameter heeft. Aan deze buis wordt eene glazen bol geblazen en deze met kwik gevuld. Daartoe wordt de bol verwarmd, waardoor de luchtuitgezet wordt; men keert vervolgens de buis om, en zet haar aldus in een bakje met kwik. Daar bij de bekoning de lucht in de buis weder krimpt, zoo ontstaat er nu eene luchtledige ruimte, die aanstonds door het kwik zal worden ingenomen, dat in de buis Zal opklimmen en den bol vullen. Mogt dit nog niet het geval zijn en de bol slechts gedeeltelijk gevuld raken, dan verwarmt men haar op nieuw, tot dat het kwik in den bol kookt, waardoor de dampen van dit metaal de lucht geheel verdrijven; wordt de buis alsdan op nieuw omgekeerd en in bet bakje met kwik gedompeld, dan zal dit spoedig er in opklimmen en den bol vullen. Men laat daarbij zoo veel kwik in de buis komen, als de hoogte der kwikkolom bij de gemiddelde temperatuur bedraagt. Is er te veel kwik in, dan wordt dit er weder uitgeschonken, terwijl men den bol nu nogmaals verwarmt en het kwik aan het kooken brengt, ten einde de lucht volkomen uit de buis te drijven, waarna men haar digtsmelt. Men verkrijgt alzoo een werktuig, dat de toe of afneming der warmte door het rijzen of daleu der kwikkolom aan-toont. Om deze toe of afneming der warmte in geallen te kunnen uitdrukken, moet de buis van eene saal worden voorzien, waarop men de rijzing of da-ling der kwikkolom kan aflezen. Daartoe worden twee vaste punten op de buis aangeteekend en de tusschen-ruimten gelijkelijk verdeeld. Deze vaste punten zijn het loobpunt van zniver water. Het eei-s te punt bepaalt men door den thermometer, voor zoo ver het kwik reikt, in een vat met iijn gestooten ijs te plaatsen. Somtijds is zij naar het voorbeeld van cei.sius inhonderd deelen verdeeling van de overige afwijkt. Fahrenheit toch bepaalde het nulpunt door zijnen thermo-meter in een mengsel van gelijke deelen salmialen en ijs te plaatsen, en verdelde den afstand tusschen dit punt en het vriespunt (het punt van smeltend ijs) in twee en der ersteren graden, en deze verdeeling verder vortzettende, wam het kookpunt op het getal 212 te staan. De afstand tusschen het vries- en kookpunt bedraagt op deze schaal van Celsius [de honderdgradige ther. Meter de meestige gebezig. In het dagelijksch leveu bezigt men bij ons te lande en in Engeland meestal de schaal van Fahrenheit, en in Duitschland en l'rank-rijk die van reaumur. Ofschoon de herleidina der graden van de eene schaal in die der andere niet zeer omstagt is, zoo zijn echter tot gemak achter de pharmacopoea neerl. tafels geplaatst, die de verhouding der graden op alle drie de schalen aantoonen. Wanner de thermometer lang genoegis, kan men de verdee-ling ook boven het kookpunt voortzetten en wel tot 360° C. Hooger kan men er niet mede komen, daar men dan het kookpunt van het kvvik te veel nadert, zijnde dit 400°; tervvijl men de verdeeling beneden het vriespunt niet l ager dan tot 30 of 40 graden daaronder kan voortzetten, omdat het kvvik bij 40° onder het nulpunt vast wordt. De thermometer toont de absolute uitzetting van het kvvik niet aan, maar wel het verschil in uitzetting tusschen het kvvik en het glas. Is de schaal, gelijk gewoonlijk, op een strook papier of op een metalen plaat achter den thermometer geplaat, dan toont zulk een thermometer het verschil van uitzetting tusschen het kwik, Jmt glas en de schaal an, en is dus minder naauwkeurig, dan wanneer de schaal op het glas zelve gegraveerd is. — Men vult de thermometers in plaats van met kwik ook wel met wijngeest, dien men dan om hem zigtbaarder te maken kleurt. Daar de wijngeest echter veel onregelmatiger uitgezet wordt dan het kwik, zoo zijn deze thermometers veel onnaauwkeuriger, en kunnen, daar wijngeest spoedig kookt, nimmer voor hooge temperaturen dienen; alleen voor zeer lage vvarmtegraden, vvaarbij het kvvik bevriest, zijn de wijngeest thermometers nuttig. — Daar waar men zeer gevoelige thermometers raoet bezigen, gebruikt men zoogenaamde luchtthermometers, die op de uitzetting der lucht berusten, en door de groote uitzetting, die de gasseu bij verwarming ondergaan, naturlik veel gevoeliger zijn. Yoor hoosrere warmtegraden dan 360 kan men den kwikthermometer niet gebruiken; daarvoor dienen dan ook andere werktuigen, die men pyrometers (vuurmeters) uoemt. Men heeft er zeer verschillende. Een der meest-bekende is die van wedgewood, welke uit twee ko-peren platen bestaat, die onder eenen scherpen hoek met elkander verbonden zijn. Tusschen deze twee platen worden staafjes geschoven, die van eenen bezahlen, goed gedroogde kleisoort verwalter zijn. Zulk een staafje wordt nu in het vuur gelegd, waarvan men de temperatur bepalen wil; dit zal naar mate de temperatur hooger is, meer krimpen (daar het water verliest) en dan verder tusschen de platen lcunnen geschoven worden dan voor dat het in het vuur geplaatst was. Hoe verder het Staafje er tusschen kan, hoe hooger de temperatur was, wat nu zigtbaar wordt, naardien eene dezer platen door strepen gelijkmatig verdeeld is. — De pyrometer van daniell bestaat uit eenen platina-staaf in eenen porseleinen koker besloten, die bij hare uitzetting eenen wijzer langs eenen verdeelde schaal in beweging brengt. Behalve deze heeft men er nog vele andere. Daar de ligchamen door den invloed der warmte uitgezet worden, zoo wordt hun agregatie-toestand daardoor ook dikwijls veranderd. De meeste vaste ligchamen worden door den invloed der warmte zoo ver uitgezet, tot zij vloeibaar worden; men noemt dit smelten, en de temperatur op welke dit plaats vindt hun smeltpmt. Het smeltpunt is bij de ligchamen zeer verschillend. Eenige Smelten reeds bij eene betrekkelijk lage temperatuur, zoo als was, vet, phosphorus zenz; deze uoemt men gemakkelijk smeltbare ligchamen; andere, zoo als tin of lood, vereischen eene hoogere temperatuur, terwijl sommige, zoo als ijzer, goud of platina, eerst bij zeer hooge warmtegraden smelten. Deze laatste noemt men moeijelijk smeltbare, terwijl men eindelijk onsmeltbare ligchamen noemt, de zoodanige, die men nog niet het kunneu smelten, zoo als de kool ; ofschoon het wel te denken is, dat alle ligchamen smeltbaar ziju, maar dat het ons aan middelen ontbreekt oin de hooge temperatuur, die men b. v. tot het smelten der kool behoeft, te bereiken. — De organische ligchamen worden meest alien, voor dat zij smelten, entleed. 28. Bij het smelten neemt men waar, dat geen ligchaam smelt, voor dat het tot eene, voor elk ligchaam verschillende, vaste temperatuur verwarmd is, die voor betzelfde ligchaam steeds dezelfde is ; ten andere, dat de temperatuur van het ligchaam bij het smelten niet stijgt, hoe veel warmte men er ook aan to. Ebren tätig, die noch door het gevoel, noch door den thermometer merkhaar is, wordt in het ligchaam vastgelegd en wordt daarom ook gebondene warmte geheeten. Wanneer men is of sneeuw van 0° smelt, dan heeft men daartoe veel warmte aoodig, en toch teekent het water op den thermometer niet hooger dan 0°. — Worden se pond sneeuw van 0° met een pond water van 79° vermengd, dan verkrijgt men 2 pond water van 0°. Het pond sneeuw heeft dus 79° warmte van het pond water gebonden om van den vasten in den vloeibaren toestand over te gaan. — Mengt men sneeuw met keukenzout, dan vereenigen deze zich tot eene druipbare vloeistol, waarbij de temperatuur aanmerkelijk daalt, daar dit menssel, om van vast vloeibaar te worden, veel warmte moet binden. — Even zoo vvordt er warmte gebonden, wanneer een vast ligchaam in eene vloeistof oplost en dus tot den vloeibaren staat overgaat. Hierop berust bet g ebruik der houdmalencle mengsel. Wanneer men toch een ligchaam in zulk een mengsel, zoo als sneeuw met keukenzout, of glauberzout met zoutzuur, of sneeuw met salmiak plaatst, dan is het duidelijk, dat dit mengsel, om te kunnen smelten, de warmte van het daarar geplaatste ligchaam zal opnenen en dit dus afkoelen. Om deze afkoeling zoo groot -mogelijk te maken, heeft men bijzondere toestellen daarvoor uitgedacht. 29. Wanneer darentegen eene vloeistof tot den vas-ten toestand overgaat, dan ziet men ook weder, dat dit op eene vaste, hoewel bij de onderscheidene ligchamen verschillende, temperatuur plants vindt, doch tevens dat daarbij warmte vrij wordt, daar het vaste ligchaam al de warmte weder verliest, die het, om als vloeistof te kunnen bestaan, gebonden had. Het vast wor-den geschiedt dan meestal ook slechts langzaam, daar een vast wordend deeltje, zijne gebondene warmte loslatende, dit aan een daarnaast liggend deeltje mede-deelt, dat daardoor noodwendig eene, hoewel kleine verhooging van temperatuur ondergaat, en nu deze warmte, beuevens de warmte, die het zelf gebonden had, eerst weder aan een ander daarnaast liggend deeltje moet af-staan. Even Als er bij het oplossen van een vast lig. (38) Chaam in een vloeistof warmte gebonden wordt, zoo zal er, zoo een vloeistof zich met een vast liechaam tot een vaste verbindung vereenigt, warmtevrij worden. Wordt gebrande gips of kalk met water bevochtig, dan verbindt dit zich er mede tot eene vaste vermindung, waarbij veel warmte vrij wordt. — Dikwerf is men in staat het. punt, waarop een vloeistof vast wordt, te verlagen, door namelijk de drukking der lucht aan- merkelijk te verminderen. 30. Wanneer men de eene of andere vloeistof aan de lucht blootstelt, dan ziet men het volumen langzamer-hand vermindert, welke vermindering bij het stijgen der temperatur bespoedigt wordt. Men noemt dit verdampen. De vloeistof gaat daarbij in een onzigtbaar gas, damp, over. Bij dezen overgang der vloeistof in damp, bij deze verandering in agregatie-toestand, moet er noodzakelijk weder even veel warmte gebonden worden, als de vloeistof noodig heeft om in haren nieu-wen toestand, als gasvormige stoffe, te kunnen bestaan. Deze damp wordt, even als alle gasvormige stoffen, door verhooging van temperatur aanmerkelijk uitgezet, en zal dus, zoo zij in vaten besloten is, met meer of minder geweld, naar mate de temperatur hooger of lager is, tegen de wanden Der vaten dräkken. Op deze dräkking berust de werkken van de voor ons ossaingrijke stoommachines. Wanneer de dampvorming alleen aan de opper-vivisection eener vloeistof plaats vindt, dan noemt men dit verdampen. Ontstaan de dampen echter door de geheele massa der vloeistof, dan noemt men het holen. Opdat eene of andere vloeistof zoude kunnen koken, (39) moet zij zoo verre verhit zijn, dat er niet alleen zoo veel warmte voorhanden is als de vloeistof bindfe om in den dampvorm te kunnen bestaan, maar de temperatur moet ook zoo hoog zijn, dat de gevorinde dampkrings kan weerstaan. Hoe rneer warmte er dus in eenen bepaalden tijd aan eene vloeistof toeeevoeerd wordt, des te eerder zal de Vloeistof ko- ken, terwijl de temperatur, waarbij eene vloeistof kookpunt), van de drukking der lucht op de op- pervlakte der vloeistof afhangt. Zuver water b. v. Kookt aan de oppervlakte der zee bij de gewone druk- king van 76 duim bij 100° C. Op hooge bergen, waar de drukking der lucht zoo veel minder is, kookt het veel spoediger. Zelfstandigheden, die alleen bij eene temperatuur van 100° C. gaar worden, zal men dus daar niet op de gewone wijze kunnen gaar koken. Von htjmboldt’s reisgezellen konden eenmaal, tot hunne groote verwondering, boven op de Cordillieres geene aardappelen gaar koken. — Omgekeerd kan men het kookpunt aanmerkelijk verhoogen door de drukking op de vloeistof te vermeerderen; b. v. door eene vloeislof in eene beslotene ruimte te verhitten, zoo- dat de damp slechts moeijelijk kan ontwijken. Deze damp toch zal, naar mate zij gevormd wordt, niet kunnende ontwijken. Op de vloeistof drukken, en daar-door de verdere dampvorming beletten. De warmte, die nu wordt aangebragt, zal dan niet strekken om dampte vormen en dus niet gebonden worden, maar integden-deel als vrije warmte blijven bestaan, en de temperatur der vloeistof zal dus aanmerkelijk rijzen. Hierop berust de zoogenaamde Papiniaansche pot, zijnde een sterko koperen ketel, die geheel gesloten is, doch welts deksel een opening heeft, met een klep, veiligheidsdep, voorzien, die met gewigt bezwaard is, dat aan eenen hefboom langs. Wordt de spanning van den damp al te sterk, dan wordt de klep daardoor opgeligt en vindt hij dus eenen uitweg. In zulk een ketel zal het kookpunt aanmerkelijk stijgen, en men zal dan in de voleist of zulke vaste stoffen kunnen oplossen, die bij 100° niet oplosbaar zijn. — Wordt eene of andere voleist of in een ketel verwarmd, dan zal de onderste laag bet eerst verwarmd worden, maar het voclit zal niet in damp overgaan, daar de voleistof, die er op rüst, dit belet. De voleistof zal daar eekter specifiek liger worden en dus naar boven stijgen, terwijl het koudere water daarvoor in de plaats treedt. Door deze beweging wordt de voleistof spoedig overal verwarmd. Alsdan beginnen er aan den bodem dampbellen te ontständig, die, naar mate de temperatur der vloeistof stijgt, in grootte toenemen. Ydor het koken worden deze dampbellen in de koudere lagen der vloeistof echter weder verdigt, en er ontstaat een eigenaardig geluid, dat men zingen noemt, en dat ophoudt zoodra de vloeistof overal gelijkelijk verwarmd is, als zij namelijk kookt. De temperatur der vloeistof zal nu niet meer stijgen, maar al de warmte, die verder aangebragt wordt, slechts dienen om damp te vormen, waarvan de temperatur gelijk zal zijn aan die van de vloeistof, waaruit zij ontstaat, tenzij deze vreemde zelfstandigheden opgelost houdt. Eene zoutoplossing zal eene hoogere temperatur behoeven om te koken dan zuiver water, maar de daaruit op Stijgende damp zal slechts de temperatur van kokend Water, dus van 100° C., bezitten. — De damp, die bij de gewone temperatur uit eene vloeistof opstijgt, bezit natürliche slechts zer weiuig spanning, docli ge- noeg om zich met de luclit te vermengen. Verdampt eene vloeistof in bet luchtledige, dan gaat de verdam- piug in het eerst wel sneller voort, dock er verdampt toch niet meer, dan wanneer de ruimte met lucht opgevuld was. — Bij de verdamping eener vloeistof bij de wone temperatur moet zij, om dampvormig te worden, natürliche warmte van de haar  zwavelzuur plaatst en de klok ledig pompt, dan zal door de groote verwantschap van dit zuur tot bet water eene snelle verdamping plaats grijpen, waartoe de warmte van eenander gedeelte water weggenomen wordt, dat daardoor zal bevriezen. 32. Wanneer de gevormde damp afgekoeld wordt, dan zal bij weder in eene vloeistof veranderen en de door den damp gebondene warmte zal vrij worden. Leidt men den uit eene kokende vloeistof opstijgenden damp in een vat met koud water, dan zal de temperatuur daarvan spoedig stijgen, zoo dat het ten laatste zelf zal gaan koken. — Dit geeft dus een middel aan de hand om de hoeveelheid warmte, die eene zekere hoeveelheid vloeistof in den dampvorm gebonden houdt, te bepalen, door na-melijk te onderzoeken, hoeveel warmte de gevormde dampuit eene bepaalde hoeveelheid vloeistof aan eene andere hoeveelheid vloeistof, waarvan de temperatuur bekend is, af-staat. Dat deze hoeveelheid zeer aanzielijk is, zien wij bij het Distilleren van een of andere vloeistof, waarij de temperatuur van het water der koelvaten, waardoor de heete damp geleid wordt, zeer spodig stijgt, vooral in het bovenste gedeelte van het vat, doordien de warmere vloeistof zich daar verzamelt, en de koudere naar onderen zinkt. 33. Een ligchamen heeft, om tot eene zekere temperatuur gebragt te worden, steeds dezelfde hoeveelheid warmte noodig. Deze hoeveelheid warmte is echter niet voor alle ligchamen dezelfde; het eene behoeft meer warmte om tot zekere temperatuur gebragt te worden dan het andere. De hoeveelheid warmte, die daartoe noodig is, noemt men de soortelijJce of specijie-Tce warmte der ligchamen, terwijl men hunne behoefte an meer of minder warmte, om tot zekere temperatuur te geraken, hunne warmte-capaciteit noemt. Mengt men 1 kan water van 100° met een kan water van 0°, dan verkrijgt men twee kan water van 50°. Mengt men echter een kan olie van 10° met een kan water van 70°, dan is de temperatuur van het mengsel niet 40°, maar ongeveer 50°. De Oorzaak hiervan ligt in de verschillende warmte-capacite van olie en water. Een verwarmigigig, zendt, even als een lichtend ligchaam, naar alle zijden de warmte in regte lijnen, stralen, uit. De dus voortgeplante warmte noemt men stralende warmte. Deze uitstraling is evenwel niet bij alle ligchamen even groot; over het algemeen is die van minder digte ligchamen grooter, dan worden zij daardoor opgenomen, en die ligchamen dus ook verwarmt. Even als het uitstralingsvermogen bij de ligchamen verschilt, evenzeer moet ook hun vermogen om de warmtestralen op te slorpen verschillen. Zij, die gemakkelijk warmte uitstralen, zulleu omgekeerd gemakkelijk warmte opne-men. — Yallen de warmtestralen op gladde, gepolijste oppervlakten, dan worden zij, even als d. It met de lichtstralen het gevnl is, teruggekaatst. Ligchamen met gladde, gepolijste oppervlakten zullen dus zoo spodio- niet verwarmd worden, als die welke ruwe en donkere oppervlakten hebben, daar de eerste de warmste-stralen terugkaatsen, de laatste die integendeel opfiorpen. — Even als er ten opzigte van het licht doorlichtige en ondorschijnende ligchamen bestaan, die het licht doorlaten of niet doorlaten, zoo bestaan er ook ligchamen, die de warmtestralen doorlaten en die ze niet doorlaten. De eerste noemt men dathermische, de laatste athermische ligchamen. Tot de eerste behoort b. v. de dampkringslucht, die dan ook van de door haar heengaande zonnestralen slechts weinig verwarmt wordt; behalve deze zijn er nog vele andere vaste of vloeibare. Ligchmen, die in meerden of minderen graad diathermisch zijn. 35. Behalve door uitstraling deelt de warmte zich bij onmiddellijke aanraking mede. Wordt een koud lig- chaam met een verwarmd lig chaam met een verwarmd lig chaam in aanraking gebragt, dan deelt de warmte zich aan het koudere lig chaam mede. Wordt een ijzeren staaf aan het een einde verwarmd, dan heeft de warmte zich weldra ook aan het andere einde medegedeeld; zij is als het ware door het ijzer voorlr/eleid. Niet door alle ligchamen ( 44 ) heeft deze geleiding even spoedig plaats. Een stukje hout zal aan het eene einde branden, terwijl men bet nog zeer goed aan het andere einde kan vasthouden; terwijl men eene ijzeren staaf, die aan het eene einde verwarmd wordt, spoedig moet loslaten. Men verdeelt daarom de ligchamen in ( 44 ) h. Gede en slechte warmteleidend vermögen de metalen, wie warmte-leidend vermögen echter onderling veel verschilt; asch, zijde, wol, en in het algemeen alle losse ligchamen, zijn zeer slechte geleiders; even zoo zijn de vloeistofen en de gassen slechte warmteleidend vermögen van water kan men zich het bestovertuigen, door een vat met water niet van onderen, inar van boven te verwarmen. Het zal dan zeer lang duren, eer het water overal gelijkelijk verwarmd is. Het vermögen der ligchamen om de warmte voort te leiden, vindt ook in het dagelijksche leven menigvuldige toe-passing. AYil men eene stof voor spoedige afkoeling behoeden, dan wordt zij met slechte warmteleidend. Om zich aan verwarmde metalen vaten n Er braaten, voorziet men die van houten handvatsels, en. 86. De bronnen der warmte zijn, na de zon, vooral de scheikundige verbinden, daar er bij het aangaan van zulk eene verbinding steeds warmte vrij wordt. Vooral is dit het geval bij dat scheikundig proces, dat men verbranding noemt. — Eene andere bron der warmte is mechanisch geweld; bij het zamenpersen van lucht, bij sterke wrijving van twee vaste ligchamen tegen elkander, zenn wordt er steeds warmte vrij. — Verder zijn de electri-sche verschijnselen mede eene rijke bron van warmte, en waarschijnlijk is dit ook de bron der dierlijke warmte. Wat tie warmte eigenlijk is, ook hierover zijn verschillende theorien geopperd. Yolgens eeuigen is zij eene hoogst fijue onweegbare vloeistof, die van verwarmde ligchamen in regte stralen uitstroomt. Yolgens anderen is zij, even als het licht, een fijne ether, die door verwarmde ligchamen in eene trillende beweggebragt wordt. De vole eigenschappen Die de licht-en warmesten met elkander gemeinen heben, make deze laatste voorstelling zer aanemelijk. Zekere ijzer erst, dien men bier en daar in de aarde vindt, heeft de eigenschap om het ijzer aan te trekken. Dozen erts noemt men nattmrlijlcen magneet, en de oorzaak, waardoor zij ijzer aantrekt, rnagneiismus. Eene jären staat kan deze eigenschap voorbijgaand verkrijgen, eene staat kan men er duurzaam mede bedeelen; zulk eene tot magneet gemaakte staat noemt men een Jcunstmagneet; deze wordt meestal in de plaats tier natuurlijke magneten gebezigd. Dat het ijzer onder den invloed van eenu magneet zelf magnetisch wordt, bemerkt men ligt, door aan eenen magneet een ijzeren staafje te hangen; aan dit staafje kari men nu een tweede staafje hangen, aan dit een derde, en zoo een keten zamenstellen, die dadelijk weder uiteenvalt, wanneer de magneet weggenomen wordt. — Om staat staven of naalden magnetisch te maken, worden zij met twee magneten op eenen bijzondere wijze zoo lang gestreken, tot dat de staaf zelve in eenen magneet. Verander is. Zulk eene staaf is dan een duurzame magneet geworden. De aantrekking, welke een magneet op ijzer uit-oefent, is op alle punten van zij ue oppervlakte niet even sterk; wordt hij in ijervijlsel gestoken en er weder uitge- (46) haald, dan ziet men, dat dit vijlsel er in het midden afvalt en aan de einden blijfthangen. Breekt men den magneet in het midden door, dan bespeurt men weder hetzelfde verschijnsel. De kracht schijnt dus bijzonder in de einden te huisvesten, die men de polen van den magneet noemt. Daar de kracht alleen in de polen huisvest, is men meestal gewoon de polen van eenen kunstmagneet in dezelfde rigtte te brengen, en geeft haar dan de gedanante van eenen hoefijzer. 40. Ofschoon de beide polen van den magneet het jährlich aanrekken, is de kracht, die er in huisvest, toch niet geheel en al dezelfde. Hangt men een regten magneet in het midden op, en nadert men de pool van dezen magneet met de pool van dezen magneet met de pool van anderen, dan zal men zijn door de een andere afgestooten. Men geeft daarom aan de polen eens magneets verschillende namen, en noemt de eene de pool, de andere de — pool, of de eerste de positieve, de andere de negatieve pool. Bij het naderen van en vrijhangenden magneet met een anderen zullen de gelijhnamige polen elkander afstooten, de ongelijhna-mige elkander aantrekken. Ofschoon dus beide krachten op dezelfde wijze op ijzer werken, zoo werken z Ten opzigte van elkander zeer verschillend. Men verschlagen dit door aan te nemen, dat in een magneet twee verschillende vloeistoffen aanwezig zijn, die elkander wederkeerig aanwezig zijn, die elkander wederkeerig aanwezig, zonder zich echter te vermengen. Deze vloeistoffen zijn zoodanig in den magneet verdeeld, dat als het eerste atomen met de eene vloeistof bedeld is, het daarnaast liggende atomen de andere vloeistof bevat, terwijl de vloeistof niet van het eene atomea in het andere kan overgaan. Alzoo bcstaat een magneet uit eene rij der beide vloeistofen, die met de eene begiut, met de andere eindigt; nadert men nu met eeuen magneet de gelijknamige pool van eenen anderen magneet, dan kan, daar de uiteiuden dezelfde vloeistof bevatten, er geene aantrekking tusschen. When bestaan; naderen de ongelijkamige polen elkander, dan heeft juist het omgekeerde plaats. Wordt een stuk ijzer aan eenen magneet opgehaogen, dan moet men dit zoo be- schouwen, dat de beide magnetische vloeistoflen reeds in het ijzer aanwezig zijn, maar nu door den magneet verdeeld worden, en wel zoo, dat het deeltje van den magneet en dat van het ijzer, die elkander aanraken, met de ongelijknamige vloeistoflen bedeeld worden. 41. Wanneer men een magneetnaald in het midden an eenen zijden draad ophangt of op een spil zoodanig plaatst, dat zij zich vrij kan bevvegen, dan zal zij met betrekking tot den horizont eene vaste rigtige aanne-men. Brengt men haar uit die rigtig, dan zal zij die toch weder aannemen. Deze rigtig zal steeds genoegzaam gelijk zijn aan de rigtige van de denkbeeldige as der aarde. Dit verschijnsel doet zich over de gausche oppervlakte der aarde voor. Men is daardoor geleid tot de vooronderstelling, dat de aarde zelve een groote magneet is, welks middellijn onder de evennachtslijn gelegen is, terwijl de polen met de polen der as genoegzaam zamenvallen. Daar nu de gelijknamige polen elkander afstooten, de ongelijknamige elkander aantrekken. , zoo moet de aarde op elken magneet zoodanig werken, dat de ongelijknamige polen elkander aan-treten. De magnetische noordpool trekt dus de te-genovergestelde pool van een anderen magneet aau, en even zoo de zuidpool. Wanneer men dus de poleu van eenen magneet op deze wijze wil onderscheiden, dan moet men de pool, die naar het zuiden wijst, de noordpool, de pool, die naar bet noorden wijst, de zuidpool, de zuidpool, de zuidpool. Gewöhnlich noemt men echter de pool, die naar bet noorden wijst, noordpool, zij, die naar het zuiden wijst, zuidpool. — Daar de polen van den aardmagneet met de polen der as van de aarde niet juist tezamen-vallen, zoo zal de magneetnaald ook niet juist niet en zuiden wijzen, maar met den astronomischen meridiaan een hoek maken. Men noemt dit de declinatie van den magneet. De declinatie is niet op alle plaatsen even groot. Er zijn plaatsen op de aarde, waar de magnetische meridiaan met den astronomischen zamenvalt; ook verandert de declinatie met den tijd. — Wanneer men een magneetnaald juist in haar zwaartepunt ophangt, dan zal men niet alleen zien, dat zij eene bepaalde rigtting aanneemt, maar zij zal ook Niet meer waterpas hangen, doch met den horizont een hoek machen, dien men de inclinatie van den magneet noorden van den ovenaar aan de pool vertoonen, die naar het noorden van de linie aan de pool, die naar het zuiden gerigt is. Hoe verder men naar het noorden trekt, hoe groater de inclinatie der pool, die daarheen wijst, wordt; hoe verder men naar het zuiden gaat, des te groater zal de inclinatie van de daarheen wijzende pool zijn. Tusschen de keerkringen zal men plaatsen vinden, waar de naald waterpas hangt. De plaatsen zonder inclinatie vormen en cirkel om de aarde, dien men den magnetischen evenaar noernt. Aan de noortl- en zuidpool zal men plaatsen vinden, waar de inclinatie zoo groot is, dat de pool der naald geheel naar de aarde gerigt is. Op die plaatsen zijn derhalve de magnetische polen der aarde geleoren. — De ma°’netische evenaar valt met den astronomischen evenaar even min te zamen, als de magnetische meridiaan met den astronomischen, tcrwijl, even Als de declinatie met den tijd verandert, zoo ook de inclinatie verandert. — Iet werktuig, dat de rigt van den aard-magneet, benevens de declinatie en inclinatie, aanwijst, sheet men Tcomjoas. — Zullc eene inclinatie is zeer geschikt om de intensiteit van den aardmagneet op de verschillende plaatsen der aarde met elkander te vergelijken, daar zij niet op alle plaatsen even groot is. Brengt men toch de naald uit hare aangenomene rigtning, dan zal zij niet plotseling, maar eerst na eenige schomme-lingen, haar vorige rigting weder aannemen. Men moet dus, om de betrekkelijke sterkte der magneetkracht op verschillende plaatsen der aarde te kennen, eene en dezelfde inclinatie op die verschillende plaatsen telkens even ver uit hare rigtning brennen. gen en de schommelingen tellen, die zij in eenen bepaalden tijd maakt, om hare vorige rigtig weder aan te nemen. — De intensiteit vermindert, even als elkekracht, met den afstand waarop zij werkt; ware dit het geval niet, dan zoude een op een kurk drijvende magneet in het noordelijk halfrond naturijk naar het noordelijk havend, iets dat niet het geval is, daarhij zich alleen in de rigt van den magnetischen meridiaan plaatst. De aarde oefent dus, door hare magneetkracht op elke ijzermassa, meer of minder een verdeelenden invloed op de daarin huisvestende magnetische krachten uit. 42. Tot in 1844 meende men dat de magneet, behalve het ijzer, alleen het nikkel, kobalt en den bruinsteen aantrok, en op alle andere ligchamen geen invloed uitoefende. Sinds dien tijd is het echter door de proeven van faraday bewezen, dat de magneet op alle ligchamen, schoon niet op dezelfde wijze, invloed uitoefent. Neemt men proeven met eenen zeer sterken hoefmagneet, dan zietmen dateenige ligchamen door den magneet worden aangetrokken en zich juist met hunne lengte-as in de rigtning der polen van den magneet plaaten. Sommigen, die door eenen staafmagneet niet aangetrokken worden, plaatsen Zich echter ten opzigte van den heutigen hoefmagneet zoodanig, dat hunne lengte-as de lengte-as van den magneet overkruist. De eerste noemt men magnetische, de laatste diamagnelische ligchamen. Wanneer men eenen glazen staaf, een pijp zwavel, een stuk lak of barnsteen met eenen wollen of zijden lap. An te trekken. Hangt men een vlierpitten balletje aan eenen zijden draad op, en nadert men difc niet een der straks genoemde gewrevene ligchamen, dan vliegt dit balletje er naar toe, dock wordt daarna weder afgesto-ten. De oorzaak van dit verschijnsel noemt men electriciteit. — Niet alle ligchamen kan men door wrijving zoo dadelijk electrisch maken, daar sommige het vermogen om ligte ligchamen aan te trekken even sprengen, als zij het verkregen hebben. Men verdeelt daarom de ligchamen ten opzigte der electriciteit in geleiders en niet- geleiders. Geleiders der electriciteit noemt men de zoodanige, die, wanneer zij op een enkel punt electrisch gemaakt worden, de electricite over hunne gansche oppervlakte spoedig voortleiden, en die haar dan oolc spoedig a. An andere ligchamen afstaan, zoo, dat wanneer zij op eene plaats aangeraakt worden, zij dadelijk al de opgewekte electriciteit verliezen. 