None
None
XXIIL de echte paradijsvogel (Paradisea apoda) ook Nieuw-Guinea bewoont. De lieer von Rosenberg verklaart (bl. 45 hierachter) zich tegen dit gevoelen, maar hij heeft rnijns inziens niet gelet, op het geen Wallace dienaangaande in zijn opstel over den paradijs vogel zegt. Oudere reizigers, onder anderen Forreest, meenden dat de groote paradijsvogel ook in het westelijk deel van Nieuw- Guinea bij Dorei voorkwam; met regt wordt dit weerlegd door den beer von Rosenberg, die in 1858 aan de expeditie der Etna deelnam eu daardoor een groot deel van dit westelijk schiereiland van Nieuw-Guinea leerde kennen. 1 De lieer Wallace erkent echter eveneens, dat in dit deel van Nieuw-Guinea bewesten Tandjong Boeroe alleen de minder fraaije Paradisea Papuana gevonden wordt; slechts vermoedt hij, dat oostwaarts van die kaap op het eigenlijke hoofddeel van Nieuw-Guinea ook de echte paradijsvogel zoude voorkomen, hetgeen hem ver- zekerd werd door een handelaar uit Ceram. Daar nu de kust van Nieuw- XXIIL de echte paradijsvogel (Paradisea apoda) ook Nieuw-Guinea bewoont. De lieer von Rosenberg verklaart (bl. 45 hierachter) zich tegen dit gevoelen, maar hij heeft rnijns inziens niet gelet, op het- geen Wallace dienaangaande in zijn opstel over den paradijs vogel zegt. Oudere reizigers, onder anderen Forreest, meenden dat de groote paradijsvogel ook in het westelijk deel van Nieuw-Guinea bij Dorei voorkwam; met regt wordt dit weerlegd door den beer von Rosenberg, die in 1858 aan de expeditie der Et Guinea tusschen Tandjong Boeroe en de Prinses-Marianne-Straat, juist dat deel, hetwelk in den geologischen voortijd met österreich zoude hebben zamengehangen, niet alleen hoogst zelden door Maleische handelaars uit den Indischen Archipel bezocht wordt, maar ook door onze zeeofficieren omstreeks 1830 slechts vlugtig is opgenomen, terwijl de paradijsvogel ziph meer in het binnenland dan aan de zeekust ophoudt, kan men op dit oogenblik het vermoeden van Wallace niet met zekerheid voor ongegrond verklaren. Eerst latere onderzoekingen zullen dit bevestigen of weerleggen, zooals bijvoorbeeld de lieer von Rosenberg in dit werk de bewijzen levert, dat de paradijsvogel op bijna al de österreich voor ft. I., D. XIX, XXII en XXIV. Daar men op de Etna ook op de zuidwestkust van Nieuw-Guinea tegenover het uiteinde der groote Geelvinksbaai zeer diep in het land dringende baaijen on Dekte, waarvan men destijds het einde niet bereikte, ware het zelfs niet onmogelijk, dat er tusschen de Geelvinks baai en de Banda-Zee een naauwe straat is, waardoor dit thans op de kaarten voorkomende schiereiland een afzonderlijk eiland zoude wordeji. Heer Wallace meende, dat die uitsluitend het binnengedeelte der groep bewooude. By het besprekeu der litteratur over de overige door den heer von Rosenberg beschreven - Zuidoostereilanden kan ik korter zijn dan tot dusver, en omdat de nu te behandelen groepen, die de Portugeezen zelfs niet bij name kenden, zoowel door uitgebreidheid als door belang voor den inlandschen handel ver voor Aroe onderdoen, en omdat ik reeds de opstellen vermeldde, waarin zoo over Aroe als over de andere groepen gehandeld wordt, weshalve ik nu dikwijls volstaan kan met eene verwijzing naar het boven gezegde. Zoo heb ik reeds aangestipt, dat de Kei-Eilanden, de grootste en belangrijkste na Aroe, in 1606, 1623 en 1624 zijn bezocht door het jagt het duifje, door den kommandeur Jan Carstensz. en door het jagt Goa, uit het rap port van welk sich Yalentijn zijn beschrijving dier groep entleende. Thans voeg ik hier uit het journaal van Carstensz. alleen bij, dat Carstensz. Kei voor een eiland hield, maar tevens reeds Opmerkt, dat daar noch paradijsvogels, noch kasuarissen ge von den worden — een klein bewijs onder velen, hoezeer onze meest zeer ongeletterde zeevaarders der zeventiende eeuw een open oog hadden voor de eigenaardigheden der door hen bezochte gewesten, waardoor zij reeds,. als ware het onbewust, ode gewigtige vraagstukken der zoologische en botanische geographie de aandacht vestigden. Hoewel de door Carstensz. bezochte negarijen in het noorderdeel van Groot-Kei de souvereinteit der Compagnie erkenden, sloot hinmet hunne hoofden geen bepaald verdrag, zooals met die van Aroe; ook de bemanning der Goa schijnt zich bepaald te hebben tot den handel met Eli, Haar en andere negorijen van de oost- en noordwestkust van Groot-Kei. Yolgens den heer Bosscher 2 dagteckent het eerste van Dijk, Mededeelingen uit het Oosf-Indisch Ar chief, bl. 4. Tijdachrift voor Indische taal -, land- en v of ken k unde, D. IV, bl. 32. De Klerk geeft, zonderling genoeg, niets over deze groep. Digitized by V.OOQle VOORREDE. XXV verdrag tusschen de Compagnie met Kei van het jaar 1645, terwijl de hoofden eerst een twintigtal jaren daarna de souvereiniteit der Compagnie zouden erkend hebben. Over het algemeen waren echter destijds de betrekkingen met deze groep veel minder naauw dan die met A roe; op Kei werd tot handha ving van het handelsmonopolie der Bandasche burgers geen fort gesticht en dewijl men ook aldaar geene specerij Digitized by V.OOQle VOORREDE. XXV VOCRREDE. XXV verdrag tusschen de Compagnie met Kei van het jaar 1645, terwijl de hoofden eerst een twintigtal jaren daarna de souvereiniteit der Compagnie zouden erkend hebben. Over het algemeen waren echter destijds de betrekkingen met deze groep veel minder naauw dan die met A roe; op Kei werd tot handha ving van het handelsmonopolie der Bandasche burgers geen fort gesticht en dewijl men ook aldaar geene specerij Digitized by V.OOQle VOCRREDE. XXV verdrag tusschen de Compagnie met Kei van het jaar 1645 boomen behoefde uit te roeijen, gaf dit geen aanleiding tot die tallooze geweldenarijen, waarmede het meerendeel der onder Banda behoorende kleinere eilanden gekwcld werd. Evemfiin werd het Christendom op Kei gevestigd, want al werd den eersten predikanten, die naar de Zuidoostereilanden zijn uitgezonden, ook gelast daar het Evangelie te verkondigen, het schijnt niet, dat dit geschied of met de noodige volharding beproefd is. Althans op Kei ontstonden geen Christengemeenten zooals op Aroe, hoewel de heidensche bevolking volgens sommige der laatste berigtgevers nog heden ten dage niet ongenegen is, het Christendom aan te nemen. Nach het herstell van het Nederlandsch gezag in Indi trok Kei eveneens veel minder de aandacht der regierung dan Aroe. De kommissaris Bik hernieuwde ook hier in 1824 de gedurende het Engelsche tusschenbestuur afgebroken betrekken; zooals reeds gezegd is, zijn aangaande dit bezoek geene bijzonderheden bekend, rnaar het schijnt, dat dit zich be- paalde tot Doellah, dat thans voor de Kei-Eilanden evenzeer de voornaamstehaven is, als Dobo voor de Aroe-Groep 1. Kolff voer Kei slechts voorbij en het weinige, dat hij in zijn reis- 1 Alleen in de mededeelingen des heeren van Doren ( Bijdragen voor de taal -, land- en volkenkunde van Nederlandsch-Indi'e, D. VI bl. 240 en D. VII bl. 67) vind ik, dat Bik op Kei geweest is en hoe weinig men ook op diens berigten vertrouwen kan, acht ik mij niet geregtigd, deze opgave te betwijfelen. Ter voorkoming van verwarring teeken ik hier nog aan, dat de verrigten der Nautilus op Kei door den heer van Doren niet alleen beschreven zijn in het opstel Be Ke Elanden, geplätst in het zesde deel der Bijdragen, maar dat ook het eerste gedeelte van het stuk De Tenimber-Elanden in het volgende deel van dit tijdschrift van bl. 67 tot bl. 77 uit-sluitend handelt over hetgeen der kommissie van 1833 op Kei weder-varen is. Digitized by Google XXVI VOOR-tEDE. beschrijving over deze eilanden mededeelt, is dan ook vail weinig beteekenis. Van des te meer belang is, hetgeen de kommissie van 1833 op Kei verrigtte. Naauwelijks had de Nautilus het anker voor Doellah geworpen, of de bevelhebber zag zich genoodzaakt, een Boegineesch rooversnest bij de naburige negorij Toellah te vernieleu, waardooi* de inlandsche bevolking van grooten overlast bevrijd werd. Nadat de sedert lang onderling overhoop liggende radja’s of regenten van Doellah en Toellah verzoend waren, nam de Nautilus de straat tusschen Klein- en Groot-Kei op en bezocht de negorijen Eilat en Nierong op de westkust en Feer aan liet zuidelude van laatstgeuoemd eiland. De Mohammedanen van Feer had den sedert eeuigejaren Nierong beoorloogd en weigerden bovendien, opgezet door de uit Toellah verdreven Boegineezen, zich aan de beslissing der kommissie teonderwerpen, welke zelfs een oogenblik groot persoonbjk gevaar liep. Ook hier moest dus geweld gebruikt worden en werd de negorij tot be Teugeling der overmoedige bevolking in brand ge-schoten. Behalve deze krachtdadige handhaving van het Nederlandsch gezag, waardoor tevens de heidensche inboorlingen beschernd werden, zuwelte tegen de overheersching der uit Banda afkomstige Mohammedanen als tegen de knevelarijen van han-delaars, die eerder zeeroovers mögten het, verzamelde de kommissie van 1833 het eerst eenigzins volledige opgaven over de indeeling der Kei-Eilanden in elf districten en de daaronder behoorende negorij en. Drie jaar later bezocht het fregat Diana, verzeld door de schoener Kameleon Groot-Kei en wel eerst de door de Nautilus niet aangedane oostkust; beide schepen werden door de hoofden vau Eli, Haar en enkele kleinere negorij en goed ontvangen, terwijl de bewoners van het in de laatste plaats bezochte Feer door vrees en onderworpenheid het bewijs leverden, dat de vroegere tuchtig gewerkt had. Eerst na de juste entdeckt der reizende ambattenen werden de Kei-Eilanden meer geregeld van regeringswege bezocht, onder-andereu in 1850 en 1851 door den heer Bosscher. Aan heer danken wij ook over deze groep de eerste eenigzins uitvoerige XXVII berigten uit den latereu tijd T, die even als zijue mededee- lingen over Aroe aan de heeren Bleeker en de Hollander ten grondslag strekten, voor hetgeen hunne werken over Kei be- vatten, en waarin ook de heer von Rosenberg de voomaamste beschrijving dezer eilanden ziet. Daarom moet ik ook hier weder verwijzen naar de vroeger vermelde opstellen des heeren van Eybergen. Al bevatten de rapporten der door hem in 1862 en 1864 naar Kei gedane reizen geene opgaven over de groep in het algemeen, niettemin geven zij voor de kennis daarvan veel nieuws, daar de heer van Eybergen veel meer uit eigen aanschouwing  van Eybergen over deze groep mededeelt, vestig ih voor alte op hetgerende werd door de uit Banda oorspronkelijke bewoners der negorijen Eli, Eilat en Eeer, zich in de laatste jaren door den invloed der handelaars uit Celebes ook op Klein-Kei in de noordelijke districten Doellah en Toellah heeffc uitgebreid. Daar nu zoowel in vroeger als later tijd de Mohammedanen van Kei. 2 De heer van der Crab heeft, voorzoover ik heb kunnen nagaan, de Kei-Eilanden niet bezocht; in ieder geval is, hetgeen hij in zijn be schrijving der Molukken daarover mededeelt, van weinig belang. Hoe de heer Keyzer uit dit werk op de gedachte kwarn, dat de gouverneur- generaal Pahud op Kei zou geweest zijn, is mij volstrekt onverklaarbaar. (Bijdragen tot de taal -, land- en volkenkunde van Nederlandsch-Indie, D. VI bl. 238). 3 De heer van Eybergen vermoedt ten onregte, dat de Nautilus en de Sirene in 1833 de oostkust van Groot-Kei bezochten. Uit het bovenstaande blijkt, dat de Diana en de Kameleon de door de inlanders bedoelde schepen waren. Digitized by ^.ooQle xxvm VOORREDE. het onrastigste deel der bevolking uitmaakten, is dit verschijnsel uit een staatkundig oogpunt verre van gunstig en moet men het ook daarom bejammeren, dat geene zendelingen zich op deze groep vestigden, waar zij een zoo vruchtbaar arbeidsveld zouden gevonden hebben. Eind elijk kan ik niet nalaten op te merken, dat het overige gedeelte van Klein-Kei genoegzaam onbekend is; de kommissie van 1833 plaatst daar twee, de heer Bosscher genoegzaam onbekend is; de kommissie van 1833 plaatst daar rege- ringswege daar geweest. Moge die leemte door latere bezoeken der reizende ambtenaren worden aangevuld. Hetgeen tot dnsver over de Kei-Eilanden gezegd is, betreff alleen de beide hoofdeilanden, die volgens het sedert eeuwen beständige gebruik der Maleische handelaars Groot- en Klein- Kei genoeind worden, hoewel beide benamingen, zooals de heer von Rosenberg opmerkt (bl. 70) aan de inlandsche bevolking onbekend zijn. Op de meeste kaarten, zoowel op die in Valentins werk als op die van den laatsten tijd, vindt men benoorden Klein-Kei nog een derde eiland van tamelijke uitgestrekteid, dat daar Kei-Wattella lieet 1. Reeds door den heer Bosscher werd dit eiland niet vermeld, dat het niet bestaat en moet worden opgelost in een zestal kleine eilandjes, waarvan Doellah-Laut het voomaamste is. Daar echter de heer van Eybergen dit laatste wederom Kei-Wattelee noemt, schijnt het mij, dat dit de naam is, dien de vreemde handelaars aan Doellah-Laut geven, welk eiland dan op de oude onnaauwkeurige kaarten veel te groot is voorgesteld. Behalve deze e Landjes en de noget van den Nordwesten van Klein-Kei gelegen bewohnten van Klein-Kei gelegen bewohnten. Tando en unbegrenzen van Klein-Kei gelegen van Melvill van Carnbee in den Mowteur des Index Orientates, T. II en zelfs nog de beide kaarten van Nieuw-Guinea en de algemeene kaart van het gouvernement der Molukken (Atlas van Nederlandsch-Indie, D. II no. 18, 26 en 27) beiden Kei-Wattella af. Eerst op de door den laatsten in 1854 zamengestelde kaart van het midden- en zuiderdeel der Molukken (Atlas j no. 28) is dit vrij groote Wattella verdwenen en vervangenen door verschillende eilandjes, die den noordwesthoek van Klein-Kei omgeven. XXIX Woonde Tjonfolok-Eilanden moeteu wegens overreeukomst der bewoners en hunner taal tot de Kei-Groep nog gerekend worden de ten zuidwesten van Klein-Kei liggende Kei-Tenimber-Eilanden. Yolgden de nieuwere kaarten nog zeer lang de dwaling der oude, door aan Kei-Wattela eene onevenredige uitbreiding te geven, ten aanzien der Kei-Tenimber-Eilanden had men beter gedaan, wat meer gezag aan de oude kaarten te hechten. Be- halve op de kaart van Valentijn vindt men ze nog op die welke Kolff bij zijne reisbeschrijving voegde, maar sedert ziju ze door Gregory en Melvill geheel weggelaten, misschien omdat de soms daaraan gegeven naam van Verdoolde Eilanden deed vermoeden dat ze in het geheel niet bestonden, terwijl zoowel in de dagen der Compagnie als nog in de eerste helft dezer eenw eigenlijk niets van die eilanden bekend was. Eerst door de Bijdrage van den heer Bosscher is het bestaan dezer eilanden bevestigd en daaruit tevens gebleken, dat zij bewoond zijn, maar dat de nog geheel in den naturwurstaat verkeerende bevolking In holen Leer en elk verkeer met vreemden schuwt. Door den heer von Rosenberg vernommen wij nu, dat te dien aanzie in de laatste jaren eene belangrijke verandering heeft plaats geghad, daar Boeginezen thans geregeld op de Kei-Tenimber-Eilanden varen, waardoor de bevolking zicli thans kleedt en in huizen woont, maar helaas ook tevens door de pokken is aangetast en dien-tengevolge zeer is afgenomen. De heer von Rosenberg heeft echter evenmin als de heer Bosscher deze eilanden bezocht; het blijft dus in de hoogste mate wenschelijk, dat dit spoedig van regeringswege geschiede, waardoor men eerst eenige voor de wetenschap meer zekere kennis aangaande dit verloren hoekje van den uitgestrekten Molukschen Archipel verkrijgen kan. Tusschen de Kei- en Watoebella-Eilauden liggen eenige tot dusver bijna even onbekende eilanden, namelijk van het zuiden beginnende: de Drie Gebroeders of Noesa-Tello, Koor, Kameer, Boen  deze eilanden en hunne bewouers Uvverige berigten. Daardoor is vooral dit hoofdstuk van zijn werk hoogst belangrijk uit een algemeen geographisch oogpunt. Ten onregte houdt hij zich echter voor den eersten Europeaan, die beide eilanden bezocht. Ook geloof ik niet, dat de door hem op bl. 86 beschreven en aldaar afgebeelde Compagniesteen, zoo als hij meent, door de inwoners van Banda naar Koor is overgebragt, maar zoude eerder denken, dat die door de Compagnie als een teeken harer souvereiniteit op Koor is opgerigt, evenals die, welke onze schrijver (bl. 99) op Goram vond. In de noet op bl. 88 heb ik aangetoond, dat de Compagnie tot op het midden der vorige eeuw in geregelde betrekkingen met Koor en Tijoor stond. Daar ik sedert het handschrift vau de Klerk onderzocht, waaruit de kommissarissen van Graaff en Meylan hunne opgaven over deze eilanden onleenden, zal het niet geheel ondienstig zijn, hier iets meer over dit verkeer in de dagen der Compagnie te zeggen. Groot- en Klein-Couwer, zooals de Klerk Koor en Kameer noemt — bij Yalentijn heeten deze eilanden Cauwer en Caudar — werden vodr of in 1633 het eerst door de Nederlanders ondekt, die in 1645 met de bewoners een verdrag sloten, dat twintig jaar later hermeuwd werd, met de dorpshoofden van Tetain, Lokessie, Larie en Wouwa. Daar het groote eiland vooral veel notemuskaat op- Leverde, werden de speciellen in 1648 het eerst uitgerod, welke geweldadige maatregel herhaald werd in de jaren 1656, 1665, 1673, 1713 en 1729, telkens onder sterke inili-taire bedekkiing. Het kan waarlijk geene verwondering wekken, dat de inboorlingen eindelijk op weerwraak bedacht waren en in 1751 de bemanning eener sloep vennoordden, waarna zij niet meer op Banda handel dreven en het verkeer geheel werd afgebroken 1. De geschiedenis van de betrekkingen der Compagnie met Theuwer of Tewer, zoo als men destijds Tijoor noemde, is genoegzaa.ni dezelfde. Ook daar begon de uitroeijing der noteboomen in 1648 en werd hervat in 1656, 1659 en 1665. Toen echter verzetten de inwoners zicli daartegeu met geweld, eveneens in 1670, waarop het volgende jaar een zoo sterke krijgsmagt werd uitgezonden, dat de ongelukkige bewo-ners hun kostbaar eigendom wel moesten laten vemielen. Die Compagnie plaatste sedert een korporaal met twee man als be- zetting op Tijoor, terwijl aan de bevolking jaarlijks de verpligte levering van 1000 kan klapperolie werd opgelegd. Tot 1746 is die schatting geregeld opgebragt, toen de vier hoofd-negorijen Maykoy, Outelyn, Kilfauwen en Zonat de sloep Si bylla plunderden en de bemanning met het geringe garnizoen noodzaakten, het eiland te verlaten. In weerwil van den aan-drang van het bestuur van Banda kon de Indische regering niet besluiten eene expeditie naar Tijoor te bekostigen; even als het gelijksoortige feit, dat vijf jaar later op Koor plaats had, bleef In het handschrift van het Rijksarchief wordt de overrompeling der sloep aan de bewoners van Groot-Kei toegeschreven, hetgeen mijns inziens eene schrijffout voor Groot-Couwer zyn zal. In dit geval vermeldt de Klerk de Kei-Eilanden in het geheel niet, waardoor ik een oogenblik op de gedachte kwam, of niet soms al de boven medegedeelde gebeurtenissen op Groot-en Klein-Kei hadden plaats gehad. De namen der vier nego- rijen k omen echter niet overen met die, welke men ten tijde der Compagnie op de Kei-Eilanden kende; bovendien blijkt het uit het rapport der kommissarissen van Graaff en Meylan, dat deze in de Klerks Bst-schriving van Banda juist hetzelfde lazen, dan dat, het reeds in de vorige eenw an bewindliebbers gezonden is en zich thans op het Rijksarchief bevindt. Digitized by ^.ooQle XXXII VOOXREDE. ook (lit verzet ongewroken. Sedert waagden de burgers vau Banda het niet, beide eilanden aan te doen en werd het verkeer met de bewoners tot op heden niet hervat. Alleen schijut de kommissie van 1833 blijkens de aanteekeningen van den heer de Stuers het voornemen gehad te hebben, de betrekkingen met Koor weder aan te knoopen, maar daar de Nautilus, hoewel van zius regtstreeks van Goram naar de Kei-Eilanden te varen, door den stroom naar Aroe werd afgedreven, werden ook toen de tusschen de eerstgenoemde groepen gelegen eilanden niet bezocht. Thans ligt zoowel op Koor als op Tijoor, die te voren ieder minstens vier negorijen telden, slechts eene kampong. Daar de heer von Rosenberg verzuimd heeft den naam van die op Koor te vermelden, teeken ik hier aan, dat die negorij volgens den heer van Eybergen Kilmas heet. Toen deze in 1864 op Groot-Kei was, bragt de Orangkaja van dit dorp hem daar zijne hulde. Dit is wel een bewijs hoezeer de bewoners van dit deel van den archipel de tegenwoordig zooveel billijker behan- deling van het Nederlandsch bestuur waarderen, dat zelfs zij dit gezag erkennen, die men meer dan eene eeuw geheel aan zich zelf had overgelaten. Moge de regering hierin een aandrang zien, om voortaan de reizende ambtenaren te gelasten ook deze eilanden van tijd tot tijd aan te doen, hetgeen met te minder bezwaar geschieden kan, sedert deze bezoeken met een gouver- nementstoomschip plaats hebben. Northwestelijk van Tijoor ligt de eveneens geheel van rege- ringswege verwaarloosde groep, die men meestal de Matabella- Eilanden noemt. Zij bestaan volgens den heer von Rosenberg uit de beide bewoende eilanden Kassiewoei en Watoebella en uit de oinliggende eilandjes Ingar, Koerkap en Baam. Ook over deze groep zijn zijn zijn mededeelingen bijna alle nieuw voor de aardrijkskundige wetenschap. Zelfs in de vorige eeuw bezat men weinig kennis van deze eilanden. Yalentijn vermeldt alleen hunne onderlinge ligging, maar geeffc ze deels andere namen, terwijl hij onder dien van Mattebello alleen Watoebella en het kleine Ingar begrijpt. Ook de VOORRKDE. XXXIII Klerk beschouwde Matabella en Coesevooy niet als een geheel. Yan het laatste venneldt hi! slechts, dat het in 1645 de souvereiniteit der Compagnie erkende, terwijl hij ten aanzien van Matabella niet eens weet, of daarmede ooit een verdrag gesloten is en daarom den wensch uit, dat dit nader onderzocht worde. In ärder gedroeg de Compagnie zich offen hier als heer en meester; Matabella was toch rijk aan noteboomen, die moesten worden uitgerod. Wei verzette de bevolking zich in het eerst krachtig tegen de daartoe aangewende pogingen, maar moest eindelijk in 1667 bukken voor het geweld der wapenen. Later heeft de Indische regering zuwel tijdens het bestunr der Compagnie als in onze dagen bijna geene betrekkingen met deze groep onderhouden. De kommissie van 1833 kon haar voomemen om ze te bezoeken, niet uitvoeren, maar verzamelde niettemin daarover niet onbelangrijke statistieke gegevens 1. Eerst in 1836 bezocht de Diana de beide groote eilanden, om te onderzoeken, of zich daar Engelsche schipbreukelingen bevouden. De destijds nagenoeg naakte bewoners waren weleenig zins schnw bij die zoo ongewone verschijning van een oorlogschip, maar ook toen bleek het niet, dat zij zoo roofzuchtig en wreed waren, als ze nog aan de kommissie van 1833 waren afgeschilderd. Overigens is, hetgeen Yer-Huell over dit bezoek mededeelt, zoo verward, dat ook daardoor de kennis dezer groep niet vermeerderd is. De heer Bosscher geeft over de Matabella-Eilanden enkele statistieke bijzonderheden, 2 die ook hij waarschijnlijk op Goram verkreeg; althans het blijkt mij niet, dat hij de eerste groep bezocht heeft. 1 Uit het opstel des heeren van Doren over de Goram- en Aroe-Eilanden maak ik op, dat de Nautilus de Watoebella's even min als KoorofTijoor bezocht. De opgaven over de eerste e'danden en hunne negorijen, die waarschijnlijk op Goram verkregen waren, vindt men niet bij den heer Vivan Doren, maar alleen in het reeds dikwijls aangehaalde handschrift van den heer de Stuers. 2 Biylrage lot de krnnis van het oosfelijk gedeelle van Ceram en omlig gedeelijk van Doren. Digitized by Google XXXIV VOORREDE. De heer von Rosenberg is dus de eerste die als ooggetuige de Watoebella-Eilanden beschrijft. Van heer vorn, dat de inwoners heidenen zijn, behoïlijke kleeding dragen en reeds veel vau hunne vroegere woestheid verloren. Iedere negorij is volgens hem onafhankelijk; het oppergezag, dat de kommissie van 1833 en de heer Bosscher aan den Radja van Amar op het tot de Goram-Eilanden behoorende Manawoka 1 over de Matabella’s toekennen, schijnt dus slechts in naam te bestaan. Overigens is de regtstoestand op deze nimmer door een ambten aard der zaak zeer onzeker en is het allezins wenschelijk, dat daarin worde voorzieu. De Goram-Eilanden, de laatste groep, die ik in dit overzigt van de litteratuur bespreek, behoore weer tot de beter bekende deelen van den Molukschen Archipel, hetgeen vooral daaraan is toe te schrijven, dat de Gorammers van oudsher geboren handelaaTs zijn, die vooral in deze eeuw na de opheffing van betrachten van Banda al de Zuidoostereilanden en de westkust van Nieuw-Guinea bezoeken en aan de andere zijde hunne vaarten tot Timor, Bali en Zuid-Celebes uitstrekken. Reeds de Compagnie onderhield met hen geregelde betrekkingen, hoewel meer met het eigenlijke Gorain dan met Manawoka, bet grootste, maar tevens minst bevolkte eiland der groep. Van dit laatste vermeldt de Klerk alleen, dat het in 1646 bij verdrag de souvereiniteit der Compagnie erkende. Voor zoover men wist, waren er geen specerijboomen; toen echter de sloep Nova Guinea dit nader wilde on derzeken, werd de bemanning vermoord en daar dit feit ongestraffige bleef, werd daardoor het verkeer met Manawoka afgebroken. Met Goram sloot de Compagnie reeds in 1637 een verdrag, dat in 1650 hernieuwd 1 De heer de Hollander vergist zich (Land) en voikenkunde van Neerh Indie, D. II bl. 391) door aan de negorij Amar op Kassiewoei het gezag over de geheele groep toe te kennen. Ook noemt hij daar de bewoners Mohammedanen, hetgeen hij wel uit de opgaven van den heer Bosscher moest opmaken Digitized by Google VOORKEDE. XXXV werden. Daar dit eiland veel notemuskaat opleverde, werden de boomen in 1648 uitgeroden en dit in 1670 en 1748 nogmas herhaald. Wegens het afioopen der sloep Garnaal werd in 1658 eene expeditie naar Goram gezonden en toen Kataloka belegerd; hoewel de ringmuur der versterkte negorij reeds beklommen was, moest men wegens het nat worden van het kruid onverrigterzake temgkeeren. In 1659 gelukte het eene op nieuw uitgeruste krijgsmagt, de oproerige negorij stormenderhand in te nemen en de rust op het eiland te herstellen. In 1731 beproefdede Compagnie te vergeefs datiboomen op Goram aan te planten. Daar de inwoners steeds ongeneigd waren, zich te houden aan de bepalingen, dat zij alleen op Banda mogten varen, ried de Klerk tot stuiting van hetgeen hij dien morshandel noemt, hier een fort op te rigten, waardoor men den geheelen handel op de Zuidoostereilanden naar willekenr kon regelen. De magt der Compagnie was echter destijds zoozeer gezonken, dat die raad waarschijnlijk niet is opgevol G. Nach het Engelsche tusschenbestuur werden de betrekkingen der Nederlandsche regering met de Goram-Eilanden het eerst weder aangeknoopt door den kommissaris Bik. Kolff geeft in zijne reis- beschrijving eenige niet onbelangrijke berigten over den handel en de nijverheid der groep, welke hij, die in 1825 Goram slechts voorbij- voer, waarschijnlijk verkreeg van een zijner officieren, die Bik in het voorbij-voer, waarschijnlijk verkreeg van een zijner officieren, die Bik in het voorbij-voer, welk een enden bekende in hoorteilen bekende in bekende en gewigtige statistieke gegevens over deze eilanden te verzamelen, welk een enden ander in het reeds vermelde eerste opstel des heeren van Doren is openbaar gemaakt. Ook de Diana deed in 1836 allere erstor, om zich daar van loodsen voor de overige Zuidoostereilanden te voorzien; Yer-Huell deelt echter over dit bezoek bijna niets mede, maar wij danken daaraan de afbeelding van een dier loodsen, den Orangkaja van Goram, die thans bij dit werk Gevoegd is. In het volgende jaar bezocht het fregat de Zaan eveneens de Goram-Eilanden, over welke Digitized by V^ooQle XXXVI VOORREDE. Grosse Soetermeers journaal echter evenmin iets belangrijks bevat behalve enkele plaatsbepalingen, die ter vergelijking kunnen strekken met de in de bijlage hierachter opgegeven waame- mingen der Diana. Onder de reizende ambtenaren bezocht de heer Bosscher herhaaldelijk Goram, waarover hij alleen in zijn boven vermeld opstel over Oost-Ceram de verdeeling der eilanden in districten met hunne negorijen en zielenaantal 1 heeft mede- gedeld. De heer de Brauw, die in,1852 met de Egmond de groep aandeed, geeft slechts eenige zeilaanwijzingen. Door deze herhaalde bezoeken was de verhouding tot het Nederlandsch gezag zoozeer bevestigd, dat de hoofden van Goram uit eigen beweging den gouverneur-generaal Pahud hunne hulde bragten, toen deze Banda met zijne tegenwoordigheid vereerde 1. Het belangrijkste wat in den laatsteu tief over deze groep het licht zag, is het verslag der reis van den heer van der Grab in 1863 2. Behalve dat deze, zooals de roeping der reizende ambtenaren medebrengt, hier door het beoordeelen der inge- bragte klagten orde en rust handliaafde, poogde hij, hoezeer te vergeefs, op de Goram-Eilanden vrijwillige arbeiders voor de Bandasche notenperken aan te werven. Ook ziet men uit dit opstel, dat de groep thans in zekeren zin administratief onder Oost-Ceram gesteld is, waar de Orangkaja van Gah van Tege- ringswege is benoemd tot inlandsch gekommitteerde over het onder Banda behoorende deel van Ceram en de oostwaarts daaraan sluitende Keffing-, Ceram-Laut- en Goram-Eilanden. Door den heer von Rosenberg verkrijgt men nu het eerst eenige kennis over de tot dusver geheel onbekende dierenwereld van Goram, terwijl hij eene levendige beschrijving geeft van de natuurlijke gesteldheid der groep. Daaronder trof mij vooral zijnne mededeeling, dat zich volgens de inboorlingen een meertje boven Op een der beide bergtoppen van Manawoka bevindt. Dit 1 Van der Crab, de Mohiksche eilanden, bl. 58. 2 Reis naar de zuidwestkust van Nieuw-Guinea, de Goram - en Ceram-Laut - Edanden en oostelijk Ceram in het Tijdschri/l voor Indische taal - land - en vulken- kunde, I). XIIf, bl. 531. Digitized by ^.OOQle VOOHREDE. XXXVIL zoude in den Watoeloiolie een uitgedoofdeu vuurberg doen vermoeden, terwijl de piek van Mauawoka, voor zoover mij be- kend is, tot dusver niet onder de vulkaneu gerekend werd. Het is dus wel jammer, dat den heer von Rosenberg de gelegenheid schijnt ontbroken te hebben, dit nader te onderzoeken. Hoe meer de kennis van Neerlandsch-Indie wordt uitgebreid door de volliardende pogingen van onvermögen naturonder- zoekers — en wie zal ontkennen, dat de heer von Rosenberg sedert jaren onder deze wetenschappelijke reizigers eene voor- name plaats bekleedt — des te meer wordt men gewaar, hoe ontzaggelijk veel er in die uitgestrekte eilandenwereld nog te onderzoeken overblijft. Zoo ziju, om binnen de grenzen der nu onlangs opgeheven residentie Banda te blijven, de Teuimber- Eilanden en daaronder vooral het groote Timor-Laut nog bijna gelieel onbekend, terwijl de Zuidwestereilanden, hoezeer over hunne staatkundige aardrijksbeschrtjving vooral door de heeren Bosscher en van Eybergen veel licht is verspreid, wat hunne natur lijke gesteldheid betreft, evenmin onderzocht zijn. Blijft de woeste aard van de bewoners der eerste groep het verhinderen, dat die nu reeds door een wetenschappelijke reiziger onderzocht worde, na de leziug van dit werk zal men deu wensch billijken, dat de Iudische regering den heer von Rosenberg de gelegen- Lieid verschafft, eerlang de dieren wereld der Zuidwestereilanden evenzeer te doen kennen, als hij zulks in dit geschrift voor het meerendeel der Zuidoostereilanden lieeft gedaan. Namens het Bestnur Robidk van der Aa. Digitized by C^ooQle Digitized by 1)r. H. SCHLEGEL WORDD DIT REISVERHAAL ATS EEN BEWIJS VAN HOOGACHTING OPGEDRAGEN DOOR den $ c h r ij v e r. Digitized by 1. VERTREK NAAR DE AROE-EILANDEN - BESCHRIJVING VAN DE GEHEELE GROEP. Door cle Indische regeriug belast met een natuurkundig onder- zoek van de Aroe- en Kei-Eilanden en van die eilanden, welke zich van laatstgenoemde groep tot Ceram uitstrekken, begaf ik mij den 6den January 1865 met mijn onderhebbend personeel te Amboina aan boord van den partieulieren schoener Victoria, daartoe door mij ingehuurd. Omstreeks middernacht gingen wij onder zeil; wij werkten langs de zuidkust van Ceram oostelijk op en bevonden ons in den ochtend van den 9 deen op de hoogte van Keffing, pas- seerden de eilandenreeks tusschen Ceram-laut en Kei op korten afstand aan bakboordszij en kwamen op den 20 sten voor de kampong Haar op de oostkust van Groot-Kei ten anker, nadat wij in den vorigen nacht een zwaren storm hadden doorgestan. Gedurende deze vanart deed ik slechts Tyoor aan, daar ik het nader onderzoek der voomaamste eilanden tnsschen Ceram-laut en Kei tot de teragreis uitstelde. Na. ons van water en hout te hebben voorzien, verlieten wij Haar in den avond van den 22 8ten en lieten op het middaguur van den volgenden dag het anker voor Dobo, de voor- naamste handelsplaats der Aroe-Eilanden. In den morgeu van 1 den 24 8en liet ik mijne goederen naar den wal brengen en betrok het luchtig huis, waarin de reizende ambtenaar verblijf houdt, wan Digitized by ^.ooQle 2 den 24 8en liet ik mijne goederen naar den wal brengen en betrok het luchtig huis, waarin de reizende ambtenaar verblijf houdt, wan Digitized by ^.ooQle 2 den 24 8en liet ik mijne goederen naar den wal brengen en betrok het luchtig huis, waarin de reizende ambtenaar verblijf houdt, wan Digitized by ^.ooQle 2 den 24 8en liet ik mijne goederen naar den wal brengen en betrok het luchtig huis, waarin de reizende ambtenaar verblijf houdt, wan Digitized by Nieren heute een- of tweemaal ’sjaars van Amboina overkommt, om de hangende geschillen te vereffenen en de tractementen der inlandsche onderwijzers uit te betalen. Laten wij, alvorens den draad van het verhaal te vervolgen, een blik werpen op de geheele groep der Aroe-Eilanden, van wier geographische gesteldheid slechts weinig bekend is. De groep ligt tusschen 5° 17' en 6° 54' Z. B. en 134° 20' en 134° 56' O. L. van Greenwich *) en bestaat uit meer dan 600 groote en kleine eilanden, waarvan vele onbewond zijn en zelfs niet eens namen dragen. Door verschillende inlandsche hoofden zijn mij de volgenden namen der voornaamste eilanden opgegeven. Het zijn van het noorden naar het zuiden: 1. Noba. 2. Warialaoe. * 3. Poba. 4. Wassier. * 5. Kola. * 6. Jedan. 7. Ganan. 8. Oedjier. 9. Komfane. 10. Wokam. 11. Iaboelenga. 12. Koelmamin. 18. Rewan. 14. Doear. 15. Koemoen. 16. Menlan. 16. Menlan. 17. Volgens den heer van Eybergen, die in 1864 het een stoomschip de oostkusten dezer groep aandeed, ligt het eilandje Poeloa Bamboe ten oosten van Workai, op 1855° 43° 0. L. van Or. (Tydschrift van Indische Taal-, Land- en Volkenkunde van het Bata-viaasch Genootschap, D. XV, bl. 293.) R. A. Digitized by ^.OOQle 17. Dirsian. 18. Karweira. 19. Marra. 20. Warsiera. 21. Wattelei. 22. Meiriri. 23. Wammer. 24. Wammer. 25. Meiriri. 26. Loemar. 27. Poeloe-Babi. 28. Kobroor. 29. Penamboeloeai. 30. Lolla, 31. Jamboeai. 32. Gomoe-goinoe. 33. Fenamblei. 34. Maikoor. 35. Trangan. 36. Kobroor. 37. Batoe-goyang. 38. Kobroor. 37. Batoe-goyang. 38. Kobroor. 39. Krei. 40. Poeloe-Bab. 41. Poeloe-Bamboe. 42. Workai. 43. Garang. 44. Poeloe-Bamboe. 45. Doemaar. 46. Barakan. 47. Jaod. 48. Doeh, en 50. Ngomor >). *) Volgens het in de vorige noot aangehaalde opstel des heeren van Digitized by Google 4 The westwaarts liggende eilanden heeten bij de haudelaars Yoorwalseilanden, omdat men ze van Makasser, Banda of Amboina het eerst bereikt; de oostwaarts liggende worden daaren-tegen Achterwalseilanden genoemd. De met een gemerkte eilanden zijn bewoond. Men vindt daarop de volgende dorpen en gehuchten: Weggelai op Warialaoe. Wassier // Wassier. Singaroeni en Mallaking H Kola. Kafoshal, Ierieri en Wailieli // Oedjier. Saman, Fingambel, Wokam, Bomtin en Nafleroe Wokam. Faroetei, Dobo,  // Komfane Penamboeloeai ft Penamboe Joeai Lolla ft Lolla. Eybergen heet het eiland Jamboeai Laor en de daarop liggende negory Djamboedi en is Krei een deel van het eiland Trangan (bl. 317 en 326); voorts vermeldt genoemde heer nog verschillende onbewoonde eilandjes, die onder de door hem opgegeven namen niet op de bovenstaande lijst voorkomen. Ook is, zoo als uit het derde hoofdstuk blijkt, volgens den heer von Rosenberg zelven het in de lijst afzonderlyk genoemde Wonoem- bai een deel van het groote eiland Kobroor en moet daarentegen nevens Maikoor nog vermeld worden Tabberfane. R. A. Digitized by ^.ooQle 5 Kobroor, Wardjieko, Warloi, Kanna5, Wailei en Eanom op Kobroor. Wonoembai " Wonoembai. Maikoor " Maikoor. J amboeai f/ J amboeai. Gomoe-gomoe » Gomoe-gomoe. Seroeni en Naiwoeli " Trangau. Koba " Koba. Krei " Krei. Oflara, " Longar en Trei » Workai. J ). Dobo, Wonoembai,  van Mohammedanen en heidenen; de zuiver Alfoersche bewoners leven overal verspreid in enkele, dikwerf diep in 't bosch verscholen, huizen. De topographische kunis, welke wij van de österreichischen Königlichen heer, beteekent zoo goed als niets. Al onze kärzen dezer groep zijn, met uitzondering van enkele punten, figuratief en de Deze lijst moet volgens den heer von Rosenberg zelven nog aan- gevuld worden met de plaatsen Ratoe en Wangal-Oost en West op Maikoor, op of in de nabijheid van welk eiland de heer van Eybergen nog de negorijen Radjina en Wardigai vermeldt (bl. 334). Ook wordt hier geene plaats genoemd op het eiland Koelor, dat ook volgens de eerste lijst des heeren von Rosenberg bewoond is; volgens van Eybergen ligt op dat eiland de negorij Missidan (Bl. 320). Eindelijk geeft genoemde kontroleur in zijn verslag uitvoerige opgaven over de bevolking van Wat- telei en Trangan (bl. 312 en 326—328); in de binnenlanden van laatst- genoemd eiland vermeldt hij de namen van vijftien hierboven niet op- gegeven negorijen, R. A. Digitized by Google 6 namen daarop verkeerd gespeld. Zoo staat op de kaart van den Molukschen Archipel door Gregory Wokan voor Wokam, Trana Digitized by Google 6 namen daarop verkeerd gespeld. Zoo staat op de kaart van den Molukschen Archipel door Gregory Wokan voor Wokam, Trana Digitized by Google Voor Trangan, Kalfarie voor Komfane en Waria voor Warialaoe. Volgens dezelfde kaart — nogtans de beste welke wij bezitten — moest men te Dobo de westkust van Wattelei kunnen zien, het- geen echter onmogelijk is wegens een aantal kleine daartusschen liggende eilanden. Zonder twijfel is de Aroe-Groep van een betrekkelijk jonge formatie ; ze bestaat uit koraal- en zandbanken, die tijdens of ook welligt na de laatste groote aardomwenteling zijn opgeheven en sedert met eene meer of minder dikke laag humus overdekt zijn. Schelp- en koraktukken, waarmede de grond tot in het bin- nenste der eilanden als het ware overdekt is, spreken ten dui- delijkste voor dit beweren. In haar uiterlijk aanzien verschilt de groep dan ook gelieel en al met het naburige Groot-Kei, dat als vrij hoog bergland uit zee oprijst, terwijl de Aroe-Groepen laag en vlak land is, dat nergens uitstekende toppen tot verkenningspunten aanbiedt. Evenwel moet men zich deze eilan den niet voorstellen als volkomen vlak; de oppervlakte is inte- gendeel golvend; daaruit rijzen zelfs heuvels op, gelijk op Meiriri, Trangan, Krei en Workai. Ook het strand van vele der eilanden is, vooral aan den binnenkant, rotsachtig (schelp-zand en kleizandsteen) en zonder oeverrand, terwijl de naarde open zee gekeerde buitenkant daarentegen vlak is met een breed, uit koraal- en schelpgruis bestaand, strand. Een boven alle beschrijving weelderige plantengroei  die de plantenwereld hier nog in haren schönen verbergt. De meeste eilanden zijn als ware het onder zwaar bosch bedolven; grasvlakten van eenige uitgestrekteid vindt men slechts op Wassier, Oedjier, Trangan, Krei en Workai. In Melvills Atlas van Nederlandsch-Indie vindt men de hier door den heer von Rosenberg opgegeven spellingen. R. A. Digitized by Google Voor het doel dezer beschrijving hebben wij thans genoeg over de groep in het algemeen gezegd; voor de verdere gesteld-heid en de bevolking verwijzen wij naar de interessante aantekeningen van den lieer C. Bosscher over Aroe, voorkomende in deel II bl. 337—378 van het Tijdschrift voor In-dische taal-, land- en volkenkunde. VERBLIJF TE DOBO. — DE EILANDEN W.VMMER EN WOKAM. Dobo, het hoofdept van den handel op de A roe Eilanden, ligt aan de noordwestkust van Wammer op een landtong, die 210 el lang en 120 el breed is. Het bestaat uit een veertigtal in twee straten digt op een gepakte huizen, uit ligte materialen gelijkvloers met den beganen grond opgebouwd. Met uitzondering van een paar Chineezen en Makassaren heeft Dobo geen vaste ingezetenen; alleen in het handelsaizoen van December tot Julij zijn de huizen, die meest alle aan handelaiars van Makassar behoore, bewoond. Gedurende het overige gedeelte van het jaar staau ze leeg, waardoor de plants uitgestorven schijnt, gelijk dit tijdens mijne komst nog het geval was wegens het laat invallen van den westenwind. Het terrein achter Dobo is even als het overige gedeelte van Wammer met kreupelhout en hoog opgaand bosch begroeid. Rondom het etablissement strekt zich een breed zandstrand uit, vooral aan den buiten- of westkant; aan den binnenkant ver- dwijnt het op korten afstand van de plaats in een tal van rhyzophoren. Het ter Rein is nabij de kust vlak en met moerassen van brak water doorsneden; dieper binnen sind wordt het drooger en min of meer golvend. De reede is eene der vielgste van de geheele groep. In den Digitized by VjOOQle Hols nabij TaroH^i op Wammer. (AroeEilarKlen) 9 oostinoessou liggen de vaartuigen aan den west- en in den westmoesson aan den oostkant der landtong. Bij ebbe en nog meer bij springtij valt een groot gedeelte van den bodem der zee droog, en ziet men langs het strand zand- en koraalbanken tot ver in zee boven den waterspiegel uitsteken. Een diepe geul, naauwelijks een halve Engelsche mijl breed, scheidt dan Wammer van het vlak tegenover gelegen, veel grootere Wokani. Over het algemeinen is Dobo gezond, de meeste ziektever- schijnselen doen zich voor in de laatste helft van den west moesson, die gewoonlijk guurder is dan de oostmoessoen. In de maanden April en Mei heerschen veelal koortsen, die even- wel zelden kwaardig zijn. Syphilis is eene bij den inboorling tot heden nog onbekende kwaal; daarentegen werden de eilanden reeds meermalen door cholera en pokken geteisterd. Door onvermoeiden ijver mij dan ook na een verblijf te Dobo van ruim anderhalve raaand in een rijken oogst verblijf. Nadat de omstreken van mijn verblijf en een gedeelte der zuidkust van Wokam onderzocht waren, vertrok ik over zee naar Faroetei, een klein gehucht op de zuidoostkust van Wammer, nabij s gouvemements steenkolenlood. Somtrent vier mijl van Dobo. Wij roiden vlak onder den wal, die hier overal uit verdronken, met rhyzophoren begroiden, land bestaat, waarachter hoog geboomte oprijst. Eerst nabij het dorpje wordt de kust hoog en rotsachtig (madreporenkalk) en vormt voorbij Faroetei en breed wit zandstrand, dat zich nagenoeg langs den geheelen buitenkant van het eiland uitstrekt. Voor den hoek, waar de kust rotsachtig begint te worden, ligt in zee eene merkwaardige alleen staande rots, die uit fijnkorreligen kleizandsteen bestaat en met vele hoeken en gaten doorhoord is. Het gehucht Faroetei, een zestal ellendige huisjes aan het strand, is behalve aan den zeekant door hoog bosch ingesloten en steekt in zijn armoedigen Het is de tegenwoordige woonplaats van den oud-Orangkaja van Djoerdjalla, een schrander doch inhalig man. Langs een voetpad gaat men van hier in twee uur naar het dorp Djoerdjalla op de westkust van Wammer. Zooals ik verwacht had, leverde de localiteit vele in de verzameling nog ontbrekende soorteu uit verschillende dierklassen. Voomamelijk waren het vogelsoorten zoo als: Cypselus mystaceus, Scythrops Novae Hollaudiae, Alcedo pnsilla, Megapodius Beinwardti, Ballina tricolor, Eulabacornis castaneoventris en Graculus leucogaster. Oden 28 steli Eebruarij naar Dobo teruggeerd, hield ik mij onledig met het in order brengen mijner aanteekeningen en verzamelingen en maakte voorbereidselen tot een verblijf op het eiland Wokam. Onderwijl ontving ik bezoeken van verschillende hoofden, waaronder ook de regent van het eiland Oedjier, Orangkaja Osman, een oud schraal mannetje met een goedig uiterlijk. Terwijl de andere hoofden de Ambonsche kleeding droegen, stak hij in een witte das, hend. Zwart grijnen broek, witte kousen en schoenen; als bovenkleed droeg hij een rood-lakenschen rok met tot aan de enkels afhangende panden. Op den rok was een bronzen medaille voor trouwe militaire dienst vastgespeld, die aan een groot en tamelijk vuil oranjelint hing. Op het hoofd droeg onze vriend een ronden hoed met oranje kokarde en breed driekleurig lint versierd. In de hand hied hie een stok, waarvan de knop een rond vlak an den bovenkant. In romeinsche cursiefletters staat daarop dit opchrift gegraveerd: DEN M. EN G. G. DAENDBLS AAN DEN ORANG-KAY VAN OEDJIERB OLE-B OLE VOOR SIN BEWEESBN TROULV IN DEN JARE 1808. Dezfe stok werd aan Bole-Bole, vader van Orangkaja Osman, uitgereikt tot beloning van zijn gedrag tijdens de overrompeling van ’s lands fort te Wokam door de hoofden van dit eiland en Wammer, bij welke gelegenlieid de gezag- voerder naauwelijks den tijd had met zijne manschappen naar Oedjier te vlugten. Bole-Bole nam de ongelukkigen, die alles verloren hadden, gastvrij ten zijnen huize op en bragt ze met zijn eigen vaartuig eenige maanden later ongedeerd naar Banda. Osman bezit een tweeden zilveren rottingknop, welke op het slechts weinig bolvormige bovenvlak het bekende merk der O. I. Compagnie draagt, zonder jaartal. Yolgens zeggen van den tegenwoordigen eigenaar is hij de tiende regent, die dezen knop voert. Nemen wij twaalf jaren voor den gemiddelden rege- ringstijd van ieder dezer hoofden, dan verkrijgen wij 120jaren voor den ouderdom van den knop en zou deze dus dateeren uit het midden der vorige eeuw. Even oud en nog geheel gaaf is de stok warop hij zit, een fraaije Palembangsche rottan. Het graveersel op den knop is, hoewel zeer uitgesleten, niettemin goed herkenbaar. 