Dr. Herman Bavinck
Hepp, V. (Valentine), 1879-1950
In de kerkeraadsnotulen van 8 Sept. 1882 vindt men: ,,voor eenige dagen ontving de kerkeraad van haar geliefden leeraar, afgevaardigde op de Synode te Zwolle, het verblijdend, maar ook tegelijkertijd bedroevend bericht, dat ZEerw. benoemd was tot Docent aan onze Theologische School te Kampen. Nu in ons midden tegenwoordig, geeft ZEerw. te kennen, dat hij door die benoeming verblijd is, en daarin de verhooring van zijn bede tot God verkregen heeft en hoewel het hem smartelijk valt en zal vallen de gemeente, die hem liefheeft en wederkeerig hij de ge- meente, zoo spoedig te moeten verlaten, is hij echter zedelijk geroepen die benoeming onder Gods zegen aan te nemen, waaraan dan ook op den dag van gisteren door hem gevolg is gegeven door het officieel per brief te hebben aangenomen. De kerkeraad geeft bij monde van den ouderling Tuinstra over deze benoeming zijn blijdschap te kennen, omdat hij gelooft, dat de gaven en wetenschap, onzen leeraar van den Heere hem geschonken, in de toekomst tot zegen voor heel onze kerk kunnen zijn, maar ook groote droefheid vervult ons hart en dat van geheel de gemeente en zelfs velen 1) Handelingen 1882, art. 180. 2) Z. w. art. 182. 3) Z. w. art. 204. 4) Z. w. art 207. 118 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. buiten haar, dat wij onzen zoozeer beminden leeraar in zijn heer- lijke prediking, in zijn ernstigen en teederen omgang straks zullen moeten zien heengaan’. En om een nog dieper blik in zijn hart te werpen: naar Snouck Hurgronje schreef hij: ,,De couranten hebben u bericht, dat de Synode onzer Kerk, in Augustus te Zwolle gehouden, mij met eenparige stemmen benoemd heeft tot Leeraar aan haar Theol. School. Half en half had ik dit verwacht; toch vreesde ik vé6or dien tijd dikwijls, dat het niet gebeuren zou. Dat ik in stilte ernaar verlangde, begrijpt ge”. En na dan over zijn vele praktische werkzaamheden te Franeker gesproken te hebben, gaat hij voort: lk verlangde dus ondanks al dat goede, waarvoor ik niet genoeg dankbaar kon zijn, naar iets anders, waar ik meende ook meer roeping en lust en geschiktheid voor te bezitten. Met algemeene stemmen werd ik benoemd. Ik schrijf u dit, om u met mij te doen zien het groote vertrouwen, dat ik, eigenlijk tegen alle gedachte en verwachtingen in in onze Kerk bezit en dat me waarlijk tot diepen ootmoed stemt”. Deze regelen spreken voor zichzelf. Bavinck genoot dubbele vreugd: én omdat hij een werkkring verkreeg, waar hij zich uitleven kon en omdat er ondanks zijn studie te Leiden geen wantrouwen tegen hem bleek te bestaan. Hij vertrok al spoedig. De kerkeraad wilde zijn verblijf nog zoolang mogelijk ,,rekken”, gelijk de notulen het noemen, maar zelf deelt hij mede, dat hij erover dacht om reeds op 1 October afscheid te nemen. Hij moest in October, motiveerde hij, nog in Zeeland zijn, had nog vele werkzaamheden, daarenboven ging zijn traktement als docent met begin November in en behoorde hij dus in Kampen te wezen. Na eenig loven en bieden zei Bavinck toe in overweging te nemen op 8 October zijn afscheid te bepalen. _ Zoo geschiedde. De laatste weken vielen hem bijzonder zwaar. Zondag 8 October, ’s middags om twee uur, trad hij voor de laatste maal als predikant van Franeker op. Het was benauwend vol. Sommigen zaten op de balken. Hij had tot tekst gekozen Joh. 17: 17 »tieilig ze in Uw waarheid ; Uw woord is de waarheid’’. De meesten waren te bewogen om te luisteren, Aan het eind van den dienst werd hij toegesproken door ouderling Tuinstra. AMBTSAANVAARDING TE KAMPEN. 119 Kort heeft Bavinck de kerk van Franeker gediend. Maar zijn leven lang is hij voor zijn kennismaking met de pastorie dank- baar gebleven. Het liefst sprak hij met zijn oud-studenten over hun ambtelijk werk. Hijzelf geeft van het slot dezer levensperiode aan Snouck Hurgronje deze beschrijving: ,,Na de benoeming ben ik nog eenige weken in de gemeente gebleven. Die laatste weken waren in veel opzichten smartelijk. De gemeente was zoo aan mij gehecht. Oud en jong, rijk en arm, in en buiten de gemeente — het speet allen, dat ik heenging. ’t Greep mij soms aan en deed me vragen of mijn verlangen wel goed en zuiver was geweest. Den 8 Oct. II. deed ik afscheid naar aanleiding van Joh. 17: heilig ze in uwe waarheid, uw woord is de waarheid. Ik heb in die laatste weken veel geleerd, mijn leven is er door verrijkt geworden. Ik ben blij, dat ik ruim anderhalf jaar in eene gemeente verkeerd heb en ’t volk heb leeren kennen in zijn menigerlei_ verkeerdheden, ja, maar toch ook in zijn diepe godsvrucht en edelen zin voor wat goed is en waar’. 5. Ambtsaanvaarding te Kanegpen. De Zwolsche Synode had bepaald, dat ,,alle thans werkzame Docenten beschouwd moeten worden als losgemaakt van hunne respectieve vakken” en had aan Curatoren volmacht gegeven om in overleg met alle Docenten, ook met de nieuwbenoemden, de vakken te verdeelen.1) Nu, Bavinck werd niet misdeeld. Aan hem werden liefst opgedragen: dogmatiek, polemiek, ethiek, encyclopaedie en van de literarische vakken : antiquiteiten, mythologie, phi- losofie en Grieksch in de vierde klas)s Bavinck schijnt _ zich echter te hebben voorgenomen voorloopig zijn krachten te concentreeren op drie vakken en de andere meer als bijzaak te behandelen. Tenminste, uit een brief aanS nouck Hurgronje meen ik dat te mogen opmaken. ,,Ik ben thans bezig’’, zoo houdt hij zijn vriend op de hoogte, ,om me voor de aanvaarding van den nieuwen werkkring voor te bereiden. Mij zijn toebedeeld de 1) Handel. v. d. Syn. 1882, art 205. 120 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. vakken : dogmatiek, ethiek en encyclopaedie, waarlijk omvangrijk genoeg voor één persoon, en dan nog wel van zoo grooten invloed op de vorming der aanstaande predikanten. Ik huiver soms bij de gedachte, wat er al op mijn schouders ligt, maar ter anderer zijde hoop ik de taak toch ook te beginnen met lust en moed. Het onderwerp mijner oratie is nog niet geheel zeker. Denkelijk wel : het karakter (wezen) der Theologie. Alleen stuit ik bij dit onderwerp reeds terstond op de encyclopaedische kwestién in haar gansche diepte en omvang. En wat zijn die moeilijk, hoe noodig is daar, mijns inziens althans meer, veel meer licht. De bestaande ency- clopaedieén, voorzoover mij bekend, bevredigen mij weinig. In alle ontdek ik gebrek aan principieele behandeling, aan indenking in de levensgedachte der Theologie. Al menigmaal heb ik deze laatste dagen gedacht, wat is studeeren toch moeilijk. En dan anderen voor te gaan en te leiden — er behoort veel toe. De in- stallatie zal plaats hebben waarschijnlijk 9 Jan. 83. Als mijn oratie in ’t licht komt (wat nog niet zeker is), zend ik er u een toe; ge kunt dan eens zien, waar ik thans sta. Gelukkig weet ik dat iets beter dan in Leiden indertijd’’. Bavinck constateert hier dus vooruitgang bij zichzelf. In temperament was hij echter nog geheel dezelfde gebleven. Bij de rede, waarmede hij zijn ambt aanvaardde, zou dat blijken. De drie nieuwe docenten zouden hun inaugureele oraties achter elkander houden, over twee dagen, 9 en 10 Januari, verdeeld, na vooraf ,,bevestigd’ te zijn door Ds. J. Bavinck. Dr. Bavinck kwam als de jongste het laatst. ’t Was dien 10den Januari doordringend koud. Het publiek zat in de Burgwalkerk te bibberen en te verkleumen. Zijn voorganger evenwel, die ’s mor- gens om 12 uur met zijn rede aanving, sprak zich warm en voelde de koude niet. Het eene uur na het andere verliep en onverstoorbaar ging hij verder. Het duurde, naar een van Bavinecks vrienden mij verzekerde, over de drie uur. Bavinck kon dat niet ver- kroppen. Ostentatief stond hij op en liep de kerk uit. En thuis- gekomen was zijn toorn niet te stillen. ,,Ongehoord’”’, zoo stootte hij in driftige woorden uit, ,om de menschen z66 af te matten’’. Zijn vader trachtte hem te bedaren, maar het was niet mogelijk. ,, Het ding komt toch in druk, ik spreek het niet uit’, zoo ongeveer AMBTSAANVAARDING TE KAMPEN. je liet hij zich over zijn oratie uit. Vader Bavinck nam, gelijk vroeger, weer de vrienden in den arm. En werkelijk om 6 uur trad de jonge Bavinck op, maar hij sprak in zulk een snel tempo, dat alles in een goede vijf kwartier was afgeloopen. Als proeve van welsprekendheid kon deze rede niet gelden. De machtige indruk, dien zij anders had kunnen nalaten, ging verloren. Alleen dwong zij bewondering af door haar meesterlijken inhoud. Wie deze oratie over: De Wetenschap der H. Godgeleerdheid:) vergelijkt met zijn publicaties in ,,De Vrije Kerk” en zijn brieven aan Snouck Hurgronje kan tot geen andere conclusie, komen, dan dat binnen enkele maanden een buitengewone omkeer in Bavincks wetenschappelijk denken heeft plaats gegrepen. Kon hij kortgeleden nog niet het grondprincipe noemen, vanwaar- uit heel de Theologie moest worden ontwikkeld, klaagde hij, dat hij nog geen standpunt had, thans heeft hij dat principe en standpunt gevonden en hij prijst het aan met een warmte en be- slistheid als had hij nooit twijfel gekend. Toch had hij geen nieuwe vondst gedaan, maar alleen met hartelijke overtuiging het aloude beginsel der Gereformeerde Theologie omhelsd: de Heilige Schrift kenbron der Theologie. Het klinkt als een geloofsbekentenis : »lk weet het, ons allerheiligst geloof .rust op geen uitwendige, historische bewijzen, noch op de getuigenis eener kerk, maar alleenlijk op de getuigenis Gods, die in onze harten gegeven wordt aan de waarheid des Woords. Maar juist door die getuigenis zijn we aan dat Woord dan ook vast en voor altijd verbonden. Ja, dat Woord bindt ons aan zichzelf met eene autoriteit, die noch aan ons gevoel noch aan ons verstand noch aan onzen wil vrije speling laat, maar eenvoudig onderwerping en erkenning eischt. Het Evangelie, welks prediking altijd aan het gelooven voorafgaat, verlangt onzerzijds niets dan geloof d.i. onvoorwaardelijke aan- neming’’.) Maar is de Schrift de kenbron van het christelijk geloof, zij is het daarom ook van de Theologie. ,, Haar bestaan, haar zeker- heid, haar wetenschappelijk recht hangen af van het beginsel, waaruit zij getrokken wordt. En nu brengt zij zelve als Christelijke 1) Kampen, G. Ph. Zalsman 1883. 2) A. w., bl. 16. 122 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. Wetenschap de H. Schrift als haar kenbron van huis uit met zich mede. Hoe zuiverder zij zich uitspreekt en haar ware karakter openbaart, hoe meer zij van alle vreemde invloeden gereinigd wordt, hoe strenger zij wordt ingedacht en tot in haar diepste vezelen wordt ontleed — des te duidelijker toont zich de H. Schrift als het eenig en genoegzaam beginsel der Theologie. Ja, men zou dit met recht het postulaat, het grondaxioma der Theol. weten- schap kunnen noemen, dat juist daarom niet a priori bewezen, d.i. uit een nog dieper liggend ,,principium’”’ kan afgeleid worden’ .* Tegelijk: ondervangt hij het bezwaar, dat men van andere zijde zal opperen n.l. dat z66 de Theologie buiten de wetenschappen wordt geplaatst, wijl de grondstellingen dezer laatste vanzelf zonder eenigen dwang, krachtens haar eigen evidentie (klaarblijke- lijkheid) worden aangenomen. ,,En als hiertegen ingebracht wordt, dat dit bij de Theologie juist niet het geval is, dat integendeel haar beginsel van nature niet in ons ligt, ja alle evidentie mist en eerst ten koste van strijd en worsteling met hart en verstand beide door ons wordt aangenomen, dan is mijn antwoord gereed: zie, dat juist is mede een bewijs van de waarheid van dat beginsel en van de heerlijkheid der Theologie. Want de beginselen, waaruit de andere wetenschappen worden opgebouwd, rusten in de natuur des menschen, liggen als ,,ideae innatae’” in zijn rede of geweten, in z’n verstand of gevoel. Maar alzoo is het met deze onze weten- schap niet. Haar,,principium”’ ligt van nature niet in ons, en kan ook door geen oefening of inspanning gekweekt worden; veeleer strijdt het met heel onze natuur. Dat beginsel wordt door ons eersterkend en in ons gelegd met het nieuwe leven der weder- geboorte, wordt ons eerst ingeplant in dat geloof, dat vrucht is van de werking des H. Geestes. En nu is dit mijn beweren, dat door dat nieuwe, geestelijke hemelsche leven — en daarmede mag en moet hier alleen worden gerekend — de aanneming van dit beginsel aller echte Theologie even spontaan en als vanzelf ge- schiedt, als dit plaats heeft met de zoogenaamde axioma’s der andere wetenschappen.’”) 2)1Z.-w.- bl. 17. 2) BI. 19, 20. Men onthoude voor de geestelijke onwikkeling van Bavinck AMBTSAANVAARDING TE KAMPEN. 123 Hiermee had hij voor zichzelf de groote moeilijkheid van het ééne principe der Theologie overwonnen. Maar er drong blijkens vroegere uitlatingen nog een andere zich aan hem op nl. de ency- clopaedische kwestie, hoe de verschillende theologische vakken met elkander in organischen samenhang konden worden gezet. Ook deze kwam hij te boven en wel door de richting uit te gaan, door Kuyper gewezen. ,,.De naam Theologie omvat steeds meer, naarmate de Theologie zelve zich uitzet. De Theol. wetenschap blijkt daarin een organisme te zijn, dat allengs opwast en alzoo normaal zich ontwikkelt. Altijd meer legt zich uit en ontvouwt zich, wat in dien naam is begrepen. Het werd en wordt steeds duidelijker, dat tot de Leer van God in engeren zin nog veel meer behoort, dan vroeger ingezien werd en worden kon. De vakken onder dien naam gedoceerd, gaan nog steeds voort in aantal en omvang zich uit te breiden. Opmerking verdient het echter daarbij, dat de systematische Theologie het eerst en ook bij voortduur het krachtigst zich heeft ontwikkeld, totdat eerst in onze eeuw die wanverhouding is ingetreden, waarop onlangs de Hoogleeraar Kuyper met zooveel recht en nadruk wees. Van die systematische Theologie uit en om haar heen, hebben zich over een lang tijds- verloop al die vakken gegroepeerd, welke wij thans onder de exege- tische, historische en practische Theologie samenvatten. Maar zij, waatuit als uit het hart de levensuitgangen zijn der overige Theolo- gische vakken, bleef kern en middelpunt der Godgeleerde weten- schap, werd bij voorkeur beoefend en bleef nog lang in eminenten zin den naam van Theologie dragen’’.) Zijn heele rede door verzet hij zich met klem tegen de secularisatie (verwereldlijking) der Theologie, welke volgens hem haar voltooiing vond in de Hooger- Onderwijs-wet van 1876.2) En als hij dan ook de encyclopaedische plaats van de Theologie in het systeem der wetenschappen gaat be- palen, dan gedoogt hij niet, dat men haar verlaagt tot gewone godsdienstwetenschap, maar dan proclameert hij haar evenals het hier gezegde omtrent de ,,ideae innatae”, de aangeboren, of beter: {de ingeboren begrippen en hoe hij hier een dualisme aanneemt tusschen de Theologie en de overige wetenschap. a) ez.W.,: DI, 22 623. yi Zw, bie 24. 124 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. de oude theologen tot de regina, de koningin der wetenschappen. Voor de eer der Theologie loopt hij warm en hij bezingt haar lof in de hartstochtelijke woorden: ,,Wat spreekt men dan, dat de Theologie geene wetenschap zou zijn? Is het haar te wijten, dat anderen niet waarnemen, wat door den geloovige wordt aanschouwd en daarom haar dezen naam betwisten? Zij is de wetenschap, Regina scientiarum’”. Hoog staat zij boven alle wetenschappen. Want deze alle hebben slechts een speciaal gebied der schepping tot voorwerp van haar onderzoek. Zij houden zich alle bezig met den kosmos of den anthropos, en verkeeren dus alle omtrent het schepsel. Maar deze onze wetenschap laat ze verre achter zich, vestigt van het schepsel af op den Schepper het oog. Uit God geboren, heeft zij ook Hem zelven tot voorwerp. Evenals ze naast andere wetenschappen een eigen beginsel had, zoo heeft zij ook een eigen, duidelijk aanwijsbaar object, dat, daar het niets anders is dan God zelf, de Schepper en Onderhouder aller dingen, der Theologie aanspraak geeft op de eereplaats in den kring der weten- schappen. Geen dieperen smaad en geen snijdender hoon M. H. konden dan ook de Theologen in de laatste jaren hun eigen weten- schap aandoen, dan om met ootmoedigen knieval aan de andere wetenschappen eene plaatse in heur kring ook voor de Theologie te begeeren. Niet als gunste, maar als recht komt haar de eerste, de eereplaats toe. Wil men haar die niet afstaan, dat ze dan te fier zij, om tot slavin zich te verlagen. Eene koningin blijve ze, ook als zij gesmaad wordt’’.*) Voor.den kring, waarvoor hij optrad, was dit evenals voor hem- zelf een nieuwe lente en een nieuw geluid. Vooral de heureka-toon maakt hier de muziek. De arbeid van Kuy per was — men zie hiervoor ook de aanteekeningen achter zijn oratie — niet aan hem voorbijgegaan. Nog even dient attentie geschonken aan een zinsnede in het begin van zijn oratie, waarin hij een vriendelijkheid aan het adres van prof. Rauwenhoff plaatst. Hij zegt van hem: ,,dien ik nog altijd dankbaar mijn hooggeachten leermeester noem’’.?) 1) z.w., bl. 33 v. Ook op dit punt zullen zijn denkbeelden zich later eenigszins wijzigen. 2) z.w. bl. 5. AMBTSAANVAARDING TE KAMPEN. 125 Wie zich herinnert, hoe Bavinck over Rauwenhoff dacht,') zou daarin licht iets onoprechts kunnen zien. Vooral, omdat zich nog een ander, soortgelijk geval laat aanwijzen. Als student velde Bavinck een lang niet malsch oordeel over het onderwijs van den docent Helenius de Cock. Toen deze echter in 1894 door den dood aan de Theologische School ontviel, herdacht Bavinck hem in. deze bewoordingen: ,,Onder de Leeraren der School nam de Cock eene eigenaardige, belangrijke Plaats in. Wat hem onderscheidde en welke gave hem in het bij- zonder geschonken was, is ieder bekend. De Cock was een man, die zich gaf, gelijk hij was. Hij zei, gelijk hij het meende. Van Schijn, vertoon, veinzerij was hij een volkomen vijand. Oprecht en eerlijk was hij ; soms zelfs, om maar niet voor iets anders ge- houden te worden dan hij werkelijk was, tot een vergeten van de les der voorzichtigheid toe. Voor wie hem nader leerde kennen, viel hij altijd mee, ook in warmte en diepte van gevoel. Zijne belangstelling, bovenal in dagen van smart en rouw, zijne hulp- vaardigheid, zijn dienstbetoon, zijne toewijding zijn velen bekend; hij heeft er zich in wijden kring eene dankbare vriendschap en hartelijke toegenegenheid door verworven. Als Leeraar muntte hij uit door klaarheid van denken, scherpzinnigheid van betoog, helderheid van voorstelling. En deze stonden bij hem in dienst van eene practische, zakelijke van alle idealisme afkeerige, soms bijna aan nuchterheid grenzende opvatting der waarheid. Door deze gaven heeft hij jaren lang op zijne leerlingen en daardoor op de Gereformeerde kerken een machtigen invloed geoefend. Zonder ook maar eenigszins te kort te doen aan de verdiensten der andere Leeraren, met wie hij in 1854 aan de School verbonden werd, mag vrij worden gezegd, dat zijn invloed op de vorming der studenten de krachtigste is geweest. Op velen hunner heeft hij den stempel van zijn geest gedrukt. Nog is het aantal groot van hen, die uit zijn gedachtenkring denken en leven. Met smart zagen wij hem daarom henengaan’’. 2) Natuurlijk komt het de gemakzucht het meest in het gevlei om op zulke uitingen het stempel 1) vgl. dit boek bl. 49 v. 2) De Algemeene Genade. G. Ph. Zalsman 1894, bl. 54. 126 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. van onwaarheid te drukken. Dan is men van het zoeken naar een verder gelegen oplossing ontslagen. Toch tast men door zulke eenvoudige verklaringen gemeenlijk mis. Men houdt geen rekening met het feit, dat er niets ter wereld zoo gecompliceerd is als de menschelijke ziel. Het bestaan van officieele-plechtigheids-leugens kan vanzelf niet worden betwist. Evenmin, dat Bavinck in het publiek liever waardeering uitte dan kritiek. Maar wel dient weersproken, dat hij zich in beide gevallen aan onoprechtheid zou hebben schuldig gemaakt. Men heeft hier ongetwijfeld te doen met dezelfde wijziging van inzicht, welke een kamerlid, dat minister wordt, doormaakt. Rauwenhoff is Bavinck volstrekt niet sympathiek geworden. Maar Bavinck gevoelt thans, dat hij toch meer van hem geleerd heeft, dan hij zich vroeger wel wilde bekennen. En zoo ook, al lag de sterkte van De Cock niet op dogmatisch terrein, Bavinck had gaandeweg meer oog gekregen voor zijn verdiensten. Wat nu de oratie zelf betreft, Kuyper sprak erin,,De Heraut”’ zijn geestdriftige ingenomenheid over uit.1) ,,Nog schier nimmer” — zoo schreef hij — ,,kwam ons een stuk in handen, dat we, van den beginne tot den einde toe, met zoo bijna onverdeelde instemming lazen als de inaugureele oratie van Dr. Bavinck over de Wetenschap der Heilige Godgeleerdheid. Dit is nu werkelijk gereformeerde wetenschappelijke theologie. Hier is doorgedacht, hier zijn de eerste beginselen weer recht gezet, hier is een weg afgebakend, die tot een uitnemende ontwikkeling leiden kan”. En na door een citaat geillustreerd te hebben, dat door Bavinck ook de ,,wortel van het ethisch kwaad” op doeltreffende wijze is ontdekt, besluit hij zijn artikel: ,,Het was ons een verkwikking, dit te lezen. Hier is een trouw aan Dordt, die van Dordt niet af wil wijken, maar evenzeer de geest van Dordt, die geen ontwikkeling der theologie afsnijdt. Wel verraadt een enkele uitdrukking, dat de geachte redenaar op enkele punten der Encyclopaedie niet gereed is, en spreekt bij het noemen van een man als Schleiermacher nog te weinig besef van het onnoemlijk kwaad, dat deze philosoof aan de kerk van Christus berokkend heeft, terwijl zijn onmiskenbare 1) Jg. 1883, no. 265 (21 Jan.) AMBTSAANVAARDING TE KAMPEN, 127 verdiensten met zekere voorliefde, misschien te breed, worden uitgemeten ; maar dit betert van zelf. Het beginsel is hier goed en goed de richting, en dan-kan het niet missen, of de ontwikkeling moet zuiver zijn’. Het bezwaar, dat Kuyper hier inbrengt tegen Bavincks waardschatting van Schleiermacher, geldt den volgenden passus uit zijn oratie : ,,Het is ons een aange- name plicht, dankbaar al het goede te erkennen, dat door dezen oorspronkelijken denker aan de Theologie is toegebracht. Wij willen nimmer vergeten, dat hij de zelfstandigheid van den gods- dienst weer krachtig betoogd, de rechten der christelijke gemeente weer met warmte bepleit en het christelijk geloofsbewustzijn niet als iets oorspronkelijks maar als iets van Christus afgeleids be- schouwd heeft. Wij willen zelfs gaarne erkennen, dat ook in boven- genoemde beschouwing een element van waarheid vervat is. Wij belijden toch niet alleen een ,,principium externum” nl. de H. Schrift, maar ook een »Principium internum’” n.]. den H. Geest, die wonend in de gemeente haar de dingen des Koninkrijks doet verstaan’.1) Hierin zocht Bavinck ongetwijfeld — gelijk trouwens zijn gewoonte was — de uiterste grens der waardeering te bereiken. Maar bij vroeger vergeleken, is de invloed van Sc hl e i- ermacher op hem al veel geringer geworden. Hij heeft er zich reeds zoo goed als geheel aan ontworsteld. Overigens bewijst het oordeel van den Heraut-redacteur ten duidelijkste, hoezeer Bavinck door zijn oratie het hart had gewonnen van alle Gereformeerden in den lande. Kuyper had juist gezien. Bavinck was op enkele punten der Encyclopaedie nog niet gereed. Sterker nog: Bavinck zelf schreef aan Snouck Hurgronje, dat hij met zijn Schriftbeschouwing volstrekt nog niet klaar was. Hij had aan zijn vriend gevraagd om ,,eene rondborstige en breedvoerige beoor- deeling” van zijn oratie. Deze blijkt hem die te hebben gegeven. Tenminste, Bavinck antwoordt hem daarop in een brief, welke ook uit menig ander oogpunt van hoog belang moet worden geacht: ,,Dat ge mijn rede wel niet met instemming, maar toch met belangstelling zoudt lezen, wist ik. Dat ge vele bedenkingen 4). bl. 15, 128 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. zoudt hebben, kon ik vermoeden. ’t Is niet mogelijk, in een brief zoo diep ingrijpende kwesties te behandelen, toch wil ik op de twee door u geopperde opmerkingen even antwoorden. Naar ik meende, kon ik de kwesties, die in verband staan met ’t hist. crit. onderzoek des Bijbels laten rusten. En omdat het eene rede was, dus aan grenzen gebonden. Maar ook wijl mijn doel een gansch ander was. Dat doel was, om te toonen, wat de Theologie naar haar eigen aard is en wezen wil. Theologie is, dunkt mij, kennen van God. Zij geeft het antwoord op de zeer eenvoudige en zeer practische en voor elk mensch, ook den ongeleerdste, belangrijkste vraag : hoe ken ik God, en hoe krijg ik dus het eeuwige leven ? Zoo opgevat, is er geen ander antwoord mogelijk, dan: alleen uit de H. Schrift. Deze is eenige en genoegzame kenbron. Neem eene andere kenbron aan, rede, geweten, gevoel, concilie — gij komt tot de kennis Gods niet en verkrijgt het eeuwige leven niet. Dan moet er aan het bevredigd worden van de diepste zucht onzes harten: nl eheE kennen en liefhebben van God, gewanhoopt worden. Moet dat eigenlijk op Protestantsch terrein nog wel bewezen worden ? Is de historie ook van onze eeuw niet daar, om ze te bewijzen, dat men anders tot kennis van God niet kan komen? Is de omzetting der Theol. in godsdienstwetenschap niet feitelijk een erkennen: God kan niet gekend worden, en dus het eeuwige leven is onbereikbaar. Dat wilde ik aanwijzen van ’t hart der Theol. uit. Hoe die H. S. er nu uitzag, of ze geschonden was, etc. kon ik laten rusten. Dit alleen moest uitkomen, dat de theoloog, wilde hij wezen wat hij heet, even vast gebonden was aan den Bijbel als de natuuronder- zoeker aan de natuur. En evenals een natuuronderzoeker de natuur als eenige kenbron poneert, en te velde trekt tegen speculaties buiten de natuur om, zonder daarom nu te behoeven te beschrijven, wat die natuur is, hoe ze er uitziet etc. — zoo handelde ook ik. Ik voel, welke bedenking ge hier hebben zult: maar ge gaat dan ook uit van een apriorisme, van iets, dat ge — naar veler meening, willekeurig — als stelling en uitgangspunt poneert. Dat is zoo, en’t kan niet anders. Dit is het verschil tusschen U en mij (laat me z00 maar eens persoonlijk spreken) ; gij wilt door en na onderzoek tot deze stelling komen; ik ga ervan uit en ga dan aan ’t verder onderzoeken. Ik meen, dat dit laatste moet, zal er ooit van Theologie AMBTSAANVAARDING TE KAMPEN. 129 in den eigenlijken zin sprake kunnen zijn. En wel om deze reden: de Theol. is kennis van den waarachtigen God en is dus suprana- tureel. Ze moet dus beginnen met een sprong — maar geen salto mortale. Van het eindige tot het oneindige, van de ,,natuur” waarin wij leven en een stuk van zijn tot de wereld der eeuwige dingen is geen geleidelijke overgang, is geen brug, maar eene klove. Wie hier waagt, wint alleen. Alleen wie over de klove heen- springt=gelooft, komt in’t land der vrijheid en der onverderfelijk- heid. Van dat apriori gaan wij uit, en waarlijk niet uit nooddwang maar met volle blijdschap des harten, en met de belijdenis der gemeente op de lippen: wij kennen God en hebben ’t eeuwige leven, wij zijn theologen. Voor anderen, die op een verschillend standpunt staan, is er geen ander bewijs, dan uit het resultaat. Wij bouwen saam naast elkaar op een verschillenden grond- slag; wiens grondslag hecht was, blijkt straks in het gebouw dat erop geplaatst wordt. En nu staat het gebouw der gemeente van Christus naast, ja naast welk ander? Ge duidt het mij niet euvel, dat ik zoo vrijmoedig mij uitspreek. Er moet nog iets bij : met mijne Schriftbeschouwing ben ik dus volstrekt nog niet klaar. Het vruchtbaar en tot goede resultaten leidend onderzoek kan eerst beginnen nadat de H.S. lals eenige en genoegzame kenbron der H. Godgeleerdheid geponeerd is. Elk ander onderzoek, dat van een ander beginsel uitgaat, leidt in zijn hoofdstrekking (daarom kan het in zijn onderdeelen wel voor ons nut afwerpen) tot geen zeker- heid. Vergis ik mij, of zijn de bewijzen daarvan niet in de jongste onderzoekingen van O. en N.T. vooral van het laatste, voorhanden? Over het andere punt kan ik korter zijn. Als ik sprak van af- goden-dienaars, dan weet ik wel, dat ze dat subjectief niet wezen willen. Hun bedoeling is het niet. Maar over bedoeling valt moeilijk te redeneeren. Die blijve onaangetast. Verdenken mag niet. Maar de vraag is objectief: kan men God anders kennen, dan op de aangegeven jwijze? En dan is mijn antwoord ontkennend. Wie uit rede, gevoel etc. put, krijgt een phantasiebeeld, een ,,begrip” van God, maar niet den levenden God zelven. Ge weet overigens wel, dat mijne bedoeling niet was, om door groote woorden den strijd te verbitteren. Alleen objectief schreef ik; en liet personen buiten spel. Dat zal altijd, zoo ik innig hoop, mijn streven blijven”. L) 130 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. Deze verdediging van en toelichting op zijn oratie, waarin enkele echt Kuyperiaansche uitdrukkingen voorkomen, getuigt van een zich snel ontwikkelend geestelijk proces. En hoewel bij zijn inaugureele rede evenals bij zijn dissertatie de bronnenstudie nog niet den omvang van later vertoont, doen de logische gedachtegang, de klare vraagstelling en de kracht van betoog reeds vermoeden, dat de jongste professor weldra ver buiten eigen kring de aandacht zal trekken. 6. Jaren van ingespannen studie. Bavinck was in zijn element. Hij kon studeeren naar harte- lust. Daarbij gaven de colleges aan zijn studie vasten gang, zoodat hij voor het vrijbuiteren, waarvan hij zich vroeger had te beschul- digen, geen gelegenheid vond. De vakken, hem toegewezen, bonden hem, al behoedde het groote aantal hem voor eenzijdige vakgeleerdheid. Met een streng plichtsgevoel toog hij aan het werk. Zijn leven was verdeeld tusschen de studeerkamer en de college- zaal'), Hoewel hij, zoolang hij over werkkracht beschikte, de oogenblikken heeft uitgekocht om zich aan de studie te wijden, toch heeft hij nooit z66 intens gestudeerd als in de eerste jaren van zijn hoogleeraarschap. Daarin heeft hij zich een voorraad kennis opgeslagen, waarvan hij in later jaren, toen velerlei andere arbeid beslag op hem legde, nog profiteerde. Zodzeer concentreerde hij zich op de studie, dat hij zichzelf schier geen enkele ontspanning gunde. Zijn ,,Dagboek’’’) stelt ons in staat, dit tot in bijzonderheden na te gaan. Vacantie-nemen kon voorloopig uit tijdgebrek niet lijden. Op preekverzoeken ging hij het eerste jaar althans weinig in. In 1883 heeft hij 21 beurten vervuld, waarvan 7 maal te Kampen 1) Over Dr. Bavinck als hoogleeraar spreek ik in een afzonderlijk hoofdstuk. 2) Even voor het schrijven van dit gedeelte van het eerste hoofdstuk was mevrouw Bavinck zoo vriendelijk mij op mijn verzoek eenige notitieboekjes van haar man af te staan, welke ik kortheidshalve zijn ,,Dagboek”’ noem. Een dagboek in den eigenlijken zin is het evenwel niet. Al wat Prof. Bavinck ont- houden wilde, teekende hij daarin met korte, afgebroken zinnen op. Daarom vindt men volstrekt niet van iederen dag iets vermeld. Er gaat soms een halve maand voorbij zonder dat er wat wordt gememoreerd. Alles werd kroniekmatig, sober en objectief aan het papier toevertrouwd. Ontboezemingen behooren JAREN VAN INGESPANNEN STUDIE. 131 en 3 maal in zijn oude gemeente, Franeker. Van ’s morgens negen tot ’s nachts twaalf of één uur zat hij over boek en dictaatcahier gebogen, slechts onderbroken door haastige maaltijden en drukke colleges. Geregelde dagelijksche wandelingen konden er niet eens af. Men moet er zich over verwonderen, dat hij dit zoo lang heeft kunnen volhouden. Een voldingend bewijs voor zijn sterk gestel. é » Het college-geven bevalt mij bij den aanvang goed’, zoo bericht hij, als hij nog geen maand hoogleeraar is, naar Leiden. ,»,Maar ik heb ’t erg druk. Ieder oogenblik doen zich in de vakken, die ik heb, zoo tal van fundamenteele kwestién voor, die streng in- en doorgedacht willen zijn. Toch doe ik het met lust en zoo goed als ik kan’. En vier maanden later: ,,In mijn nieuwe betrek- king blijft het mij bij voortduring goed bevallen. Maar ik heb het erg druk. Over 14 dagen beginnen hier de jaarlijksche examens en dus begint de vacantie niet voor ruim midden Juli. Ik had er half over gedacht een reisje naar Duitschland te maken, maar er zal wel niet veel van komen. Ik moet de vervulling van dezen wensch nog een jaar uitstellen en me in dezen zomer beperken tot een bezoek aan mijn oude gemeente en aan de tentoonstelling te Amsterdam”. Het examen viel dat jaar niet mee. Het ,,Dagboek” zegt: »16 Juli. Theol. examen B. Het examen in de Dogmatiek was slecht”. Natuurlijk behoefde Bavinck zichzelf daarvan geen verwijt te maken. Maar wel zal het hem hebben aangespoord om daarin zoo spoedig doenlijk verbetering te brengen en zal hij zich daarom te onverbiddelijker tot eenzame. opsluiting hebben veroordeeld. De weerslag daarvan kon niet uitblijven. Naar zijn tot de hooge zeldzaamheden. Ook gaat zijn opinie meestal geheel achter de feiten schuil. Toch diende het mij als welkome gids. Ik kon nu elke gebeurtenis, welke Prof. Bavinck voor zich van eenig belang achtte, gedateerd vinden. De biograaf heeft daarin een contrdlemiddel van den eersten rang. En hoe droog het ook schijne, het draagt tot de kennis van Bavincks karakter meer bij, dan men op het eerste gezicht zou vermoeden. Had ik bij de vorige hoofdstukken dit ,,Dagboek”’ reeds kunnen gebruiken, ik zou enkele twijfelachtige data met nauwkeurigheid hebben kunnen vaststellen en hier en daar nog een merk- waardigheid inlasschen. Het strekt mij echter tot voldoening, dat ik niets als onjuist behoef terug te nemen. 132 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. eigen getuigenis kwam de moedeloosheid, triestige gast, hem soms gezelschap houden. Met het oog op de publicaties van Dr-Snouck Hurgronje_ schrijft hij dezen: ,,Ik heb het verbazend druk, eigenlijk al te druk.... Ik wenschte wel, dat ik ook eens aan ’t schrijven kon gaan. Maar het is mij onmogelijk. Ix moet me eerst in de vakken, die ik heb, goed inwerken. En dat kost tijd en studie. Bovenal is ’t in al die vakken zoo moeilijk, iets te zeggen, wijl niets op zichzelf staat, maar ’t eene in onverbrekelijk yverband staat met ’t ander en de formeele kwestién — waarlijk niet de ge- makkelijkste — alles beheerschen. Dikwerf word ik er moedeloos onder. Zoovele vragen van ’t hoogste gewicht blijven onopgelost. En de afstand tusschen ’t ideaal en mijn krachten is zoo verbazend groot, en schijnt bij voortgezette studie nog grooter te worden. Men zou dan haast besluiten, om maar niets te zeggen en zich op bescheiden afstand te houden. Van mijn plan, om in de groote vacantie Leiden te bezoeken, is (als van zoovele plannen) niets gekomen. Ik ben maar één dag in Amsterdam geweest. Dit lag werkelijk daaraan, dat ik geen tijd had. Behalve enkele dagen ben ik heel de vacantie op mijn studeerkamer geweest’. Doch hij houdt zichzelf den almanak-troost voor: ,,Een volgend jaar zal dit beter gaan’. In werkelijkheid echter ging het weinig beter. De preekbeurten werden nog meer ingekrompen. Dit jaar ging hij slechts 17 maal in de Woordbediening voor. Van een vacantie-reisje kwam ook nu niets. Alleen worden in het ,,Dagboek” eenige rijtoertjes met vrienden vastgelegd. In het vervolg komt men daarin vermelding van rijtoeren herhaaldelijk tegen. Dit schijnt een van Bavincks liefste ontspanningsmiddelen te zijn geweest. Van trein en tram hield hij niet. Maar het open rijtuig met intieme kennissen nevens zich was voor hem het ideale middel om te genieten. Overigens eischt de studie hem geheel op. Hij heeft grootsche plannen. ,,Ik zelf ben maar steeds bezig aan het verzamelen van bouwstof voor eene eigen dogmatiek en ethiek. Dat wil zeggen, dat ik deze thans op de colleges voornamelijk van de historische zijde opvat, en mijzelf en mijne medestudenten vooral tracht te orienteeren in het historisch gegevene, vooral natuurlijk in de gereform. dogmatiek. Een historische grondslag moet er eerst gelegd zijn, JAREN VAN INGESPANNEN STUDIE, 133 eer aan het optrekken van eigen gebouw gedacht worden kan. Ge begrijpt hieruit, dat er van kritische studién thans niets meer komt”. Intusschen smaakte hij de voldoening, dat op het examen de vrucht van zijn arbeid reeds gezien werd. Bij 17 Juli lees ik in zijn ,,Dagboek” : ,,’t Onderzoek in de dogmatiek ging vrij goed. De Curatoren waren tevreden”. Ook kweet hij zich van zijn voor- nemen zijn Leidschen vriend te bezoeken. Maar om een reden, welke hij niet had kunnen voorzien. Dr. S nouck Hurgronje zou een studiereis maken naar Arabié. En nu kon Bavinck het niet nalaten hem nog eens de hand te drukken. Eigenlijk be- nijdde hij hem wel een weinig. Daarvan spreekt zijn afscheidsbrief, welken hij op zijn mondeling vaarwel liet volgen. ,,Ik ben heel blij, dat ik je nog eens voor de reis heb ontmoet. Ik heb uit die ontmoeting weer geleerd, hoe gij aan de bronnen der wetenschap zit en ik, schoon op gansch ander terrein, uit afgeleide wateren put. Het is zoo moeilijk in eene omgeving als de mijne ook maar kennis te krijgen van wat er gewerkt en gedacht wordt in die kringen, waarin gij altijd u beweegt; laat staan zelf mee te arbeiden aan de grootsche taak der wetenschap. Bescheidener weg is mij aan- gewezen, nederiger werkkring toebetrouwd. Misschien dat ik daar niet geheel onnut werkzaam ben. Hooger roeping zou boven mijn krachten gaan; ik ben zelf daar steeds levendig yan over- tuigd en daarom in mijn kring zeer tevreden”. Andere uitlatingen uit dezen tijd en de volgende jaren zullen echter bewijzen, dat dit ,,zeer tevreden” niet te volstrekt mag worden genomen. In 1885 krijgt hij het reeds iets ruimer. Veel preek- en spreek- beurten neemt hij nog niet aan: 23 maal treedt hij voor de gemeente op, alzoo gemiddeld nog niet één Zondag per maand. Daarvan vervult hij 8 beurten in Kampen. Maar hij veroorlooft zich meer de weelde van uitstapjes. Hij logeert eenige dagen bij Dr. Nieuwhuis in Doetinchem, vermeit zich in de omstreken van Gorinchem en Dordrecht, en, terwijl de Synode te Rotterdam vergadert, bezoekt hij niet alleen in den synodalen tijd de dier- gaarde aldaar, maar maakt ook met zijn oud-leermeester van het instituut-Hasselman, monsieur De Boer, en nog een vriend een reisje naar Brussel. Blijkbaar interesseerde de Synode hem niet bijster. Hij merkt dan ook in zijn »,Dagboek” op:,, Zeer 134 --DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. belangrijk was de Synode niet ; ook was er niet veel bijzonders’’. Uit Brussel terug laat hij zich nog één dag ter Synode zien, maar vertrekt dan voorgoed naar Kampen. Een trouw Synodebezoeker is hij ook nooit geworden. Datzelfde jaar werd hij door den Kamper — gemeenteraad tot curator van het stedelijk gymnasium benoemd, welke benoeming door hem wordt aanvaard. De tijd, om de ver- gaderingen daarvoor bij te wonen, bleek hij dus nu wel te kunnen missen. - Eerst in 1886 kon hij het met zijn geweten overeenbrengen om zijn studeerkamer voor langeren tijd tegen een buitenlandsch verblijf in te wisselen. Daarvoor bestond trouwens een bijzondere aanleiding. Het ,,Dagboek” geeft deze informatie: ,,8 Juli. Plan gevormd naar Berlijn te gaan, waar thans Geerh. Vos is”; Het vooruitzicht zijn vriend uit Amerika, thans hoogleeraar aan het theologisch seminarie te Princeton, te ontmoeten, vormde klaarblijkelijk de attractie. Als reisgenoot nam hij zijn broeder Berendinus mede. Maar in Berlijn gekomen gingen hij en Vos de colleges van beroemde professoren bijwonen, terwij! zijn broeder met enkele kennissen, die zij daar aantroffen, de stad bezich- tigden. Vooreerst hoorde hij daar den bekenden Ritschliaan Julius Kaftan, die juist doceerde over het onderscheid tusschen het gewone en het wetenschappelijke weten. De weten- schap, 200 betoogde Kaftan volgens de notities van het ,,Dag- boek’’, bedoelt verbreeding en volmaking van het gewone weten, niet wereldverklaring. Minder gelukkig trof hij het bij Eduard Zeller, den man, aan wien de wijsbegeerte door zijn historische studie van de philosofie der Grieken zooveel te danken heeft. Deze gaf in Hegels zaal ,,Logik’’ en het ,,Dagboek” oordeelt: ,,dor en droog”. Zeller was toen twee en zeventig jaar en de aftakeling van den ouderdom teekende hem, die zulk een hoogen leeftijd zou bereiken, reeds vrij sterk. Zijn colleges begonnen toen al te verloopen. Natuurlijk ging Bavinck ook Friedrich Paulsen niet voorbij, die destijds nog voor een wonder van geleerdheid gold. Deze wist door zijn gemakkelijkheid van uit- drukking, zijn soms pralenden stijl en zeker niet het minst door zijn pretentieus optreden zijn oppervlakkigheid handig te ver- bergen. Bavinck nam hem vanzelf naar den naam, die er JAREN VAN INGESPANNEN STUDIE. 135 van hem uitging. Zou hij echter niets van de ondiepten in Pau l- Sens woordenstroom hebben opgemerkt ? Het eerste uur, dat Bavinck.= zich onder zijn auditorium bevond, handelde hij over Hegel. Daarbij behoefde Paulsen S gebrek nog niet zoo op te vallen. Maar het tweede uur liep over de geschiedenis van het geestesleven en Bavinck noteerde, dat Paulsen Genesis 1 verwierp, tegen verachting van. de afstammingsleer waarschuwde en beweerde, dat deze leer veel meer licht wierp in de toekomst. Hiertegen moet niet alleen Bavincks_ beginsel, maar ook zijn wetenschappelijk gevoel in opstand zijn gekomen. Vos had dictaat gehouden van de philosofie-colleges van Paulsen. En Bavinck neemt daaruit 0.m. ook dit over: ,,Paulsen meent, dat de behoefte aan verlossingsreligie eerst in den ouderdoms- leeftijd ontstaat. Vandaar dat de antieke volkeren in hun grijsheid het christendom aannamen. Maar de Germaansche volkeren waren te jong, te optimistisch, ’t christendom beheerschte dan ook de Middeleeuwen volstrekt niet geheel. De levenstoon van het volk in dien tijd was niet echt-christelijk, denk aan volks- poézie, vrouwenvereering, tidderschap. Het goede is volgens Paulsen ’t gezonde leven zelf, middel en doel tegelijk”’.*) Hierbij. 