Eenige Antwerpsche drukkers in den vreemde: bio-bibliographische schetsen
None
Dit bock is ua oud dat hct autcursrecht erop is verlopen, zodat hct bock nu dccl uitmaakt van hct publickc domin. Ecn bock dat tot hct publickom, is ccn bock dat noort onder het auteursrecht is gevallen, of waarvan de wettelijkc autcursrecht is verlopen. Hct kan per land verschillen of ccn bock tot het publickom behoort. Boeken in het publickom zijn ccn stem uit het vcrlcden. Zc vormen ecn bron van geschicdenis, cultuur en kennis die anders moeilijk te verkrijgen zou zijn. Aanstekeningen, opmerkingen en andere kanttekeningen die in het origineel stonden, worden wccrgcvcn in dit bcstand, als hcrinncring aan dc lang reis die het bock hccft gemaakt van uitgever naar bibliothek, en uiteindelijk naar u. Richtlijnen voor gebruik Google werkt samen met bibliothekcn om materiaal uit het publickom te digitalisien, zodat het voor iedereen beschikbaar wordt. Boeken uit het publickom behoien toe aan hct publickom; wij bewaren ze Alleen. Dit is echter een kostbaar proces. Om deze dienst te kunnen blijven levercn, heben we mängelen genomen om misbruik door commercicle partijen te voorkomen, zoals het plaatsen van technische beperkingen op automadsch zocken. Verder vragen we u hct volgende: Gebruik de besianden alleen voor niet-commerciSle doeleinden We hebben Zoeken naar boeken met Google ontworpcn voor gebruik door individuen. We vragen u deze bestanden alleen te gebruik voor personellijke en niet-commercicle doeleinden. Voer geen geautomatiseerde zoekopdrachten uit Stuur geen geautomatiseerde zoekopdrachten naar het sy steem van Google. Als u onderzoek doet naar computervertalingen, optische tekenherkenning of andere wetenschapsgebieden waarbij u toegang nodig heeft tot grote hoeveelhe-den tekst, kunt u contact met ons opnemen. We raden u aan hicrvoor material uit het publickom te gebruiken, en kunnen u misschien hicrmee van dienst zijn. Laat de eigendomsverklaring staan Het "watermerk" van Google dat u onder aan elk bestand ziet, dient om mensen informatie over hci project te geven, en ze te helpen extra materiaal te vinden met Zoeken naar boeken met Google. Verwijder dit watermerk niet. Houd u aan de wet Wat u ook doet, houd er rekening mee dat u er zelf verantwoordelijk voor bent dat alles wat u doet legaal is. U kuni cr niet van uitgaan dat wanneer een werk beschikbar lijkt te zijn voor het publiek domein in de Verenigde Staten, het ook publiek domcin is voor gebniikers in andere landen. Of er nog auteursrecht op een boek mst, verschilt per land. We kunnen u niet vertellen wat u in uw geval met een bepaald boek mag doen. Neem niet zomaar aan dat u een boek overal ter wereld op allerlei manieren kunt gebruiken, wanneer het een maal in Zoeken naar boeken met Google staat. De wettelijke aansprakclijkhcid voor autcursrechten is bchoorlijk strcng. Informatie over Zoeken naar boeken met Google Het docl van Google is om alle informade weieldwijd toegankelijk en bruikhaar te maken Zoeken naar boeken met Google helpt lezers boeken uit allerlei landen te ondekken, en helpt auteurs en ui tgevers om een nieuw leespubliek te bereiken. U kunt de voUedige tekst van dit boek doorzoeken op hct web via |http: //books.google.coml WH << \ \^ ' IS •t af^ /o // m^ EENIGE ENTWERPSCHE DRUKKERS IN DEN VREEMDE i'. BIO - BIBLIOGRAPHISCHE SCHETSEN DOOR •'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^'^ Alfons de decker. A ntwerpen, 1 Januari 1881. 647 i EENIGE ANTWERPSCHE DRUKKERS IN DEN VREEMDE BIO-BIBLIOGRAPHISCHE SCHETSEN. De boekdrukkunst had, ongeveer een kwaart eeuws na hare uitvinding, in Antwerpen muren burgerrecht vcrkrcgcn, had er zich slerk onlwikkeld en de verschillende- takken van handel, waarmede zij in verband staat, tot zoovclc gewichtige nijverheden gcmaakt. Vor hct jaar 1500 waren hier reeds vijftien drukkcrs werkzaam geweest of nog werkzaam. In geeno cnkclc stad der Nederlanden vinden wij cr op dat tijdstip zulk een groot gctal : te Leuven, waarheen de beroemdc hoogeschool zooveel geleer- den van alle kanten gelokt had, tellen wij negen drukkcrijen; Delft, Gouda, Zwolle en Utrecht volgen daarop met hoogstens een vijftal drukkersnamen. 13 — 2 — De persen van verscheidene onzer Antwerpsche printers zonden talrijke werken van grooten omvang — 2 — De persen van verscheidene onzer Antwerpsche printers zonden talrijke werken van grooten omvang — 3 — De persen van verscheidene onzer Antwerpsche printers zonden talrijke werken van grooten omvang — 4 — De persen van verscheidene onzer Antwerpsche printers zonden talrijke werken van grooten omvang — 5 — De persen van verscheidene onzer Antwerpsche printers zonden talrijke werken van grooten omvang — 6 — De persen van verscheidene onzer Antwerpsche printers zonden talrijke werken In 't licht, soms versierd met belangrijke hout-sneden, in elk geval keurig van vorm en van aard om steeds den goeden naam onzer drukkers te vermeerden. Op enkele jaren was Antwerpen de eerste hoofdplaats geworden van den boekhandel in noordelijk Europa. Toen men de XVP eeuw intrad, waren hier nog werkzaam: Godfried Bac, voor merk voerende de opzijnen naam zinspelende vogelenkooi, Adriaan van Berghen, wonende op de groote markt, in den groten Mortier, Roland van den Dorpe en Henrick die Lettersnider, uitgevers, deze van den Wapene Martyn en van Boeck van den Houte, door Jakob van Maerlant, gene der befaamde Cronike van Brabant en der allerzeldzaamste Hystorye van der destruyen van Troj/en/dan HendrikEckert van Homberch en Michiel Hillen van Hobstraeten. Geeraard en Niklaas Leeu, Mathijs van der Goes, Niklaas Kessler en Diederik Martens waren overleden of hadden zich, zooals laatstgenoemde, in eene andere plaats gevestigd. Was de welvaart in ons vaderland algemeinen onder de regeering van keizer Karel, verbazend groot was zij alsdan te Antwerpen, waar zich de groote wereldmarkt tusschen het noordelijk en zuidelijk Europa gevestigd had. Die welvaart was de uitbrei- ding van den boekhandel bijzonder gunstig en verzekerde het bestaan aan de talrijke drukkers, die hunne kunst hier kwamen uitoefenen. In dittijdstip bereikten de Antwerpche persen het toppunt van bloei. Jan van Doesborch, die verscheiden Engelsche werken in 't licht gaf, Jan van Ghelen, de stamvader van een aanzielijk drukkersgeslacht, waarover wij. breedvoerig zullen handelen, dan Jan Grapheus, Mar- ten de Keyser, en de ongelukkige Jakob van Liesveldt, verder Jan Steelsius en Marten Nutius, stichters van tweebcroemde boekhandelshuizen, en meeranderen nog, heben het hunne bijgedragen om de Antwerp- sche persen eene zoo groote als welverdiende ver- raardheid te doen verkrijgen. Die goede overleveringen werden voortgezet tot in de helft der XVII eeuw, wanneer Ons vaderland, ontzenuwd door langdurigeoorlogen, zijne nijverheid zag kwijnen en verdwijnen door het noodlottig vre- destraktaat van Munster. Die vermaardheid, wclke drukkers uit vreemde landen, zooals Christoffel Plantijn en meeranderen naar Antwerpen lokte, was, wij hebben het reeds gezegd, niet onverdiend. De uitgaven van onze prin- ters onderscheiden zich door de grootste nauwge- zetheid, waarmede de drukproeven gelezen werden en door de sierlijkheid van vorm, waartoe niet zelden de plaatsnijder zijne kunst leende ; in een woord, er — 4 — werd cvcnvcel zorg gcwijd aan het innerlijkc als aan het uiterlijke. Kwamen er in die tijdcn vrcemdc drukkcrs naar Antwerpen, andercn waren er ook, die, alhoewel zij hier geboren werden of er hunne kunst aangeleerd hadden, de zware mededinging der talrijke l)eroemde Antwerpen boekhandelshuizcn niet durfden bcproeven en naar vreemde landen trok- ken, alwaar zij zulks niet te vreezen hadden. Het is over eenigen dezcr, dat wij in onze schäften zullen handelen. Antonius Mathias de ANTVEapiA. — Daniel VAN BOMBERGHEN. De oudste drukker afkomstig van Antwerpen, welken wij in den vreemde aantreffen, is Antonius Mathias de Antwerpen, die zich te Mondovi vestigde en aldaar het allereerst de drukkunst invoerde. Het is niet onwaarschijnlijk, zoo als M. P. C. van der Meersch (i) vermoedi, dat Antonius Mathias de nicuwe kunst in Mainz aanleerde, en zich, na de belegen en inncming dier stad, door Adolf van Nassau in 1462, naar Italien begaf, evenals zijne landgenooten Arnold van Brussel en Geeraard de Flandria. Wij weten, dat er ten jare 1472, te Mondovi in Piemont, een vennootschap tusschen twee drukkers bestond, Antonius Mathias de Antwerpen en eenen Franschman Balthasar Corderus of Cordier. Wij kunnen niet zeggen hoelang dit vennootschap befanden hceft. De bibliographen geven de titels op van twee werkjes, aldaar door hen gedrukt; het en draagt de Dagteekening van 18 Februar 1473 en het andere van 24 October 1472. Beide zijn uiterst zeldzaam en worden door de verzamelaars van inkunabelen zcer gezocht : 1** Juvenalis satyrce. Ovidii epistolae heroides. — In Monte Regali: in piano valis. Per Antonium Mathice quondam Andrece de Antwerpia. Et Baldisalem Cor- deriumque socium. Anno Dni MCCCC.LXXIIL die X VIII mensis Februarii. In4** van 436 ongenummerde bladen in Romeinsche letteren. (t) Recherches sur la vie et les tvavaux de quittes imprimis etablis a Vetranfjer, pendant les XF* et XV 1^ siecles, Gand, 1844, livr. II. — 6 — 2® Antkonini A rchiepiscopi Florentini ordinis pre- dicatorum de institutione confessorum, — Finila in Monle Regali anno Domini MCCCC.LXXII, die XXII II mensis Octobris. In 4. Het bekeindigt met deze verzen: Quern genuit quondam germana Antwerp potens Mathiae Antonius virlule insignis et arte Baldasar et socius Corderius omnia supra Utile opus cunctis finxerunt Antonianum Arte nova formae: quae correctissima certa Ordine cuncta suo nos crimina nostra fateri Insulte: et Icpram inter lepram noscere quanque hoc opus, hoc nostrum sic continel ecce salutem. In het klassieke land der schoone letteren enkunsten, vinden wij, ongeveer een halve eeuw later, nog een landgenoot, die aldaar een beroemde drukkerij bestuurde: Daniel van Bomberghen. De familie van Bomberghen werd onder de grootste en meestvermogende Antwerpche handelshuizen gerekend. Daniel van Bomberghen, in de tweede helft der XV* eeuw geboren, verliet den koophandel en begaf zichomtrent het jaar 1515 naarVenetic, alvvaarhij in 1549 overfeed, om aldaar een drukkerij in te richten, bijzondererlijk tot hetuitgeven van Hebreeuwsche boe-kcn. Hij had zijne instelling op zulken grooten voet gebracht. Dat hij werk verleende aan een paar honderd Israeh'ten als letterzetteis, en aan ecn groot getal Rabbijnen en geleerden als correcteurs. Het grootsto boek, dat hij h'et verschijnen, beslaat 1 2 boekdeelen in-folio ; het is de Talmud baby loni-cum integrum, ex sapientium scriptis el responsis compositum a Rab. Aser, additis commiment. R. Salomonis Jarchi et R, Mosis Maimonidis, hebtmca. Venetiis, Daniel Romberg, 280-282 (1520-1522). Zijne levensbeschrijvers zeggen, dat hij dit verbazend werk dricmaal herdrukte, en dat eike uitgaaf hem telkens honderd duizend kronen kostte. Hij was een man, die gansch zijn overgroß vermögen besteide om de geleerde wereld met de geleerde wereld met de geleerde wereld met de verrijken. Hij verrijkte er zich echter niet mede, wantbij zijn overlijden was zijn overstürzen was zijn fortuin zeer verminderd. Scaliger, misschien wel wat overdreven in zijn loftuiging, schat de ankosten der verschillende werken, door Daniel van Bombergen uitgegeven, op drie millioen kronen. Wij denken ook eenige woorden te moeten zegen over zijnne zonen, welke in het midden der XVP eenw naar Antwerpen weergekeerd warcn. Cornelius en Carolus van Bombergen, hadden met Goropius Becanus, Scatti en Christoffel Piantijn — 8 — een vennootschap aangegaan voor hot drukkcn van allerhande soorlen van boeken. Plantijn was aan hot hoofd dier vcreeniging, gedurende de vicr jaar dat zijn bestond, van 1563 tot 1567; alsdan werd zijn ont-bonden. De gcbroeders van Bombergen brachten als aandeel in het vennootschap de Hebreeuwsche letters, welke hun vader in Venetie gebruikt had. Later bezigde Plantijn deze letters Voor de Chaldeeuwsche paraphrasis in zijnen veeltalligcn bijbel, en drücken den Hebrenwschen tekst met de letter van den vermaarden Cuillaume Le Be van Parijs (i). In hctzelfde tijdstip had onze aarlsdrukkcr Plantijn nog al betrckking met een Danid homberg, welke te Keulen verbleef. Deze was waarschijnlijk een zoon van den drukker van A^enctie en de breeder van zijne aandeelhouders. (1) Archief Museum Plantijn-Moretus. — 9 — Adrian de Anvers. — Artus Taberniel. Pedro Craesbeeck. Toen Isabella de Kalholieko, in 1474, haben vader op den troon van Spanje opvolgende, nam die wijzc vorstin de zedelijk belangen barer onderdanen zerter harte. De drukkunst vond in haar cene bcschermster; zij riep goede drukkers uit vrecmde landen naar Spanje enondersteunde ze mildelijk door bet verlcenen van burgerlijke vrijbeden en voorrecbten. De universel van Alcala welkc zij opricbtte, en die weldra eenen boogen trap van bloei bereikte, lokte insgelijks vele drukkers berwaarts. Zij, die zicb daar vestigden, badden nocbtans zorg te dragen, dat bunne uitgaven niet beneden degewrocbten waren der uitbeemscbe persen; de boe-kcn, in vreemde landen gedrukt, badden vrijen toegang in Spanje en mochten aldaar verkocbt worden. Dit was een prikkel om de drukkunst in dit land met eere te doen beoofenen door de inboorlingen of door de velemden, die er zich gevestigd hadden. Toen wij door politieke omstandigheden in de XVP eeuw met Spanje onder den scepter gebracht. waren van cenen vorst, werden de handelsbietrekkin-gen van dit land met de Noderlanden en bijzonder met Antwerpen zeer druk. De Spaansche werken hier ter stede gedrukt, zijn zoo talrijk, dat zij cene geheele bibliothek uitmaken. Wannccr wij die werken vergelijken met de voortbrengsels der Spaansche person, vinden wij in die vergelijking de oorzaak van den grooten bijval, dien onze drukkcrs hier en in Spanje behaalden. De uitgaven van onze drukkcrs stonden in dicn tijd, wannccr dedrukkunst in Spanje niet meer aangemoedigd, maar intcgendeel in hare ontwikkeling bemüht, verre boven die der Spaansche, zoo wel onder het oogpunt van vorm als van sieriijkheid. Eenige onzer printers, wellicht zich steunende oon hunne grondige kennis der drukkunst, zijn dan naar Spanje getrokken om cr hunne kunst uit te oefenen. En Adrian de Anvers, dien voor een stadgenoot houden, alhoewel wij geeneenkele biographi-sche bijzonderheid over hem kennen, drkte in 't jaar 1564, twee werken, die door hunne uitslekende zcld-zaamheid aaq aide Spaansche bibliographen onbekend. — 11 — zijn gebliven; zij komen voor in den kaialoog dor boc-kenverzanieling van Don Miro (i). Wij schrijven de titels af: 1** Lisvarte de Grecia, El sepiimo lihro de Amadis en el qual se trata de los grandes hechos en armas de Lisvarte de Grecia, hijo de Esplandia, y de los grandes hechos de Perion de Gaula: en el qual se hallara el estrano nascimiento del cavallero del ardiente espada. En Estellapor Adrian de Anuers 1564. — In-folio. 2° Cronica de los muys notables cavalleros Tablante de Recamonte y de Jofre, hijo del conde Donason. — Fue impressa la presenta cronica... en la ciudad de Estella en casa de Adrian de Anuers impressor de libros en el ano de mil y quince y sesenta y quatro años (1564). — In-4, van 48 bladen (2). Estella of Stella, is en sted eken gelegen op de rivier Ega. Toen Adrian de Anvers er zich vestigde, had nog geen enkele drinkker de fortuin aldaar beproef. Wij denken, dat liij aldaar gelukte en er eenen voorspoedigen handel dreef. Wij kunnen tot staving. (1) De prachtige verzameling van Spaansche werken, toehoo-rende aan Don Miro, werd in Juni 1878 openbaarlijk te Pargs yerkocht. (2) Dit klein boekje bracht op in de verkooping Don Miro 595 franks, zonder de verdere onkosten. — 12 — van onze zienswijzc do twee werken aanhalen, die wij van hem kennen. De ridderromans waren alsdan de geliefkoosdc Ickluur van alle standen in alle landen, doch, dii was een wezcntlijkc drift in het ridderlijke Spanje; dcrgelijkc gewrochten maaktcn de fortuin van een uitgevcr; zij werden gcmakkclijk vcrkochten om zoo te zeggen verslonden door de talrijkc Iczers. Ongeveer cene eeuw later en in eenen andcren kring van werkzaamheden, vinden wij Artus Tappeniel, als drukker dor vermaardo universitcit van Salamanca. Na zijne dood werden zijne zaken voort- gezct door zijncn zoon. Beidc verwierven zich eenen welvcrdienden naam, door het uitgcven van verdienstelijke en voor de wctenschappen nuttige werken. Wij denken niet beter te kunnen doen, oni een gedacht te geven der werken, die zij drukten, dan den titel van een dezer af te schrijven : Joannis de Solorzano Pereira J. C. Uispani in Salmanikenci Academia Proprimarii Ccesare A nécessoris, Diligens et accurata de Paricidii crimine disputailo, duobus libris comprehensa: Quorum Prior posnas huic sceleri conslitutas exaclissime explicat; Posterior, qui eis subdantur non minori curd per tractai. — Salmanticce, Excudebat Artus Taberniel Aniverpianus Joanni Commanno Bibliopolice, 1605. — In4^ — 13 — Wij heben nog le vermelden eene Antwerpsch familic, die aan het hoofd stond van den boekhandel in het koninkrijk van Portugal. Pedro Craesbeeck had het zooverre gebracht, dat de beroemdheden der Spaanscho letterkunde do verspreiding hunner gewrochten aan zijne persen toevertrouwden. Zijne afstammelingen hebben gedurende eene eeuw den roem van het Antwerpch boekhandelshuis staande gehouden. Een groot getal werken lieten zij verschijnen, die hedendaags of om hunne groote zeldzaam-heid of om hunne Idtterkundige waarde zeer gezocht worden. Een zerbre belangrijk werk, gekend onder den naam van Cancionero de D. Manuel de Portugal y waarvan Salva, de Spaansche biblograaf slechts twee exemplaren kent, verscheen bij Pedro Craesbeeck: Obras de Don Manuel de Portugal. En Lisboa, por Pedro Craesbeeck, 1605. — Klein in-S**. Op de eerste uitgaaf van het tweede deel van den beroemden roman Guzman d'Alfarache, prijkt insgelijks de naam van onzen stadgenoot: Segunda parte de la vida de Guzman de Alfarache, Atalaya de la vida umana, por Mateo Aleman su verdadero autor. En Lisboa, impresso por Pedro Craesbeeck, 1604. — In-4°, versierd met een portret van den schrijver. Om den handel der van Graesbeecken onder de verschillende oogpunten te beschouwen, zullen wij nog den titel aanhalen van een gewichtig werk voor de geschiedenis der aardrijkskunde: Primera parte de los commentarios reales, que traitan del origen de los Yucas, reyes que fueron del Peru, de su idolatria, leyes y goyerno en paz y en guerra: de 5M5 vidas y conquistas, y de todo lo que fue aquel. Imperio y su republique antes que los Espanoles passaron a el escritos por el Ynca Garcitlasso de la Vega, natural del Cozco. En Lisboa, en la oficina de Pedro Crescenc, 1609. — In-folio. Het tweede deel van dit boek, onder den titel van Historia general del Peru, verschieden eerst in 1617 to Cordova por la viuda de Andres Barrera. (HIT.MS UkVS (AsTWKRPt^). — 15 GiLLis Beys en Adriaan Perier, echtgenoten VAN Magdalena Plantijn. Christoffel Plantijn, die in de XVPeeuw het groste boekhandelshuis in de Nederlanden bestührte, wie vruchtbare persön aanhoudend werken voorbrachten, die onder opzicht zu werden van de Aldi, de Estienne en Froben, had bij Jeanne de la Riviere, zijne huis-vrouw, slechts eenen zoon verwekt, weike dan nog in jeugdigen oderdom overleed. Onze Antwerpsche uit-gever had dus geenen opvolger, die zijnen naam zou dragen, maar integdelt zag hij met genoegen, dat drij zijner vijf dochters in huwelijk traden met drinkkers of correcteurs, welke bij hem werkzaam waren; Margaretha met Franciscus Raphelingen, Martina met Jan Moretus en Magdalena met Gillis Beys (i). (1) Jan Moretus en Gillis Beys, staan in Plantijn rekeningboeken vermeld als gargons bouticliers. — 16 — Vrocg reeds had Plantijn de noodzakelijkheid gevoeld te Parijs eenen bijwinkel te hcbben, om aldaar zijne boeken te koop te stellen; z In trouwe friend, de apotheker Porret, dien hij altijd zijn breeder noemt, hiel tozicht over dien winkel. De handel, weike aldaar gedreven werden, was nog al aanzielijk, zooals blijkt uit den staat van zaken, opgemaakt den 30 Januari 1567. Porret bekent schuldig te zijn, de voor dien Ujd zeer belangrijke somme van 2919 guldens Franschc munt of 2433-10 guldens in Brabantsch geld. De boeken, welke in den winkcl nog aanwezig waren, beliepen tot de waarde van 12875 guldens, 18 stuivers, 4 deniers. Misschien was hel uit oorzake van de groote uit- gebreidheid van den Parijschen winkel dat Porret zich gedwongen vond, de taak, die hij tot dan toe vervuld had, neer te leggen. Christoffel Plantijn stuurde Gillis Beys naar Parijs om er den winkcl open te houden. Deze Gillis Beys, welke voor de eerste maaj voorkomt in de Plantijnsche rekeningboeken op 16 October 1564, om 12 guldens en 10 stuivers te ont- vangen als loon van dric maanden arbeid, word te Haghe nabij Breda geboren. Hij was slechts drie jaren bij Plantijn werkzaam, toen deze hem hiet bestuur van zijn huis in de Franschc hoofdstad toevcr- — 17 — Irouwde. Gillis Beys vertrok in de eerste dagen der maand Januari 1567 (i). Korten tijd nadien ontving hij de naturalisatie- brieven, zooals blijkt, uit een brief van Plantijn aan Porret, waarin hij zegt veel betrouwen te hebben in den bloei van dqn bijwinkel, die hem toelaten zal voorzien in de talrijke en zware uitgaven, welke verscheidene groote werken, die onder pers waren, vorderden. Onder de tahijke bescheeden, die in het archief van het Museum Plantijn-Moretus berusten, hebben wij het afschrift gevonden van eenen brief over personlijke zaken, door Gillis Beys geschreven aan zijnen makker Jan Moerentorf. Hoe Plantijn een af- schrift Heeft bekommen van dien brief, niettegenstaande het uitdrukkclijk verzoek van den schrijver, zijn wij niet tor weet gekomen. Ziehier den inhoud van den brief, welke do dagtcekening draagt van 2 Mei 1569. (1) Het dagboek van Plantijo, meldt op den H^ Januari 1567, den huisraad, dien hij aan Giiies Beys stuurde: Ung petit pannier avec ses mouchoips, bonnet et ung paire de chauses de cuir dudit avec ung faux fons de loile noire, ung pour- point dudit de toile, ung pacquet de chemises dudit avec ung pacquet de soulliers, 1 collet de cuir dudit et sa robbe de nuit. — Item encore audit coffre les vesaiiles suivantes 2 grands plas destain. 2 moyens plats destain. 2 pots €lestain. 1 saliere destain. 2 chandeliers de cuivre. 1 pispot destain. Sessieulx h mains. 1 seau de cuivre. Gillis had pogingen aangewend om van eenen oom, die te Santvliet woonde, seen hondert croonen Uoee ofdreie* tc krijgen, ten cinde *Jiiet in de bouve- rie le vallen soomengerneynlicksegt.* Hijhadmisschien dat geld noodig om in buitengewoone uitgavcn tc voorzien, welkc hij deed met het vooruitzicht een huwelijk aan tc gaan, want hij zegt, dal het hem niet mocilijk zou wezen •goeden en rycken huwiyck te doen,» wel tc verstaan, wanneer zijn oom en zijne moeder hem eene bereidwillige hand tocstaken. Misschien had hij van dien tijd reeds betrekking aangeknoopt met Magdalena Plantijn, de dochter van zijnen meester, om zoo uitdrukkclijk aan Jan Moretus te zeggen : •hout dil secret en maect loch boven al dat mynen bacs (Antwerpen daer af niet en verneemt.» Gillis Beys liet de gcdachte aan die Parijsche, rijkc en goede huwelijken varen, om op 7 October 1572 in echt tetreden met Magdalena Plantijn. Hij verwekte bij haar negen kinderen, vier zonen en vijf dochters. Zijne fortuin vermeerderde niet, naarmate zijn huisgezin grootcr werd, wel integen- ded. Aihoewel wij het mogen betwijfelen, of Gillis Beys aan de zaken, die hij toen voor eigene reke- ning dreef, wel de noodige zorgen besteedde, ontkennen wij eventwel niet, dat hij tegen vele moeilijkheden te kampen had, daar de politieke om- standigheden van dien tijd de welvaart in 't algcmeen — 19 — en den boekhandel in 't bijzonder, groote schade toebrachtcn. Beys had geen mangel aan grondige kennis zijner kunst; ook was hij geen ongeletterde ; hij sprak en schreef fransch, vlaamsch en latijn en later toen hij trouwde, vrocg hij aan zijnen schoon- broeder Moerentorf de toelating om met dezen soms bricven tc wisselen in het italiaansch, ten einde zich in die taal, weike hij bij zich zeiven aangeleerd had, te oefenen. Er was een tijdstip, dal Christoffel Plantijn en Gillis Beys, schoonvader en schoonzoon, zich beiden in neteligen,geIdeIijkentoestandbevonden. Dedrukker des konings had groote uitgaven moeten doen voor het drukken van den veeltaligen Bijbel en andere werken van grooten omvang, waarmede hij meer roem en vermaardheid dan geldclijke winsten inoogstte; om hierin te voorzien vond hij zich gedvvongen van Gillis Beys, aan wien hij den Parijschen bijwinkcl had overgelaten, de be tali ng te eischen van hctgeen hij hem schuldig was. Beys worsted alsdann reeds tegen de ellende, waartegen hij vruchteloos tot aan zijnen dood worstclen zou. Zijn schoonvader beurde hem op in talrijke brieven, hield hem voor oogen, wat hij niet had moeten doen en nog doen moest om zijne zaken staande te houden; hij wees op zijne spreuk labore el constantia, die nu reeds holder blonk en bevestigde dat het slechts door aanhoudend zwoegen is, dat hij zijnen stand kon verbeteren; hij ried hem aan het werk met meuvven moed te hernemen en beloofde hem bezig-heid Ic geven, indien hij er geen had. Hij ondcrnam niet, zooals zijn schoonvader wer-ken van grooten omvang, het waren veelal Latijnsche klassieken of Fransche gedichlen. De klassieken, die hij uitgaf, zijn zeer netjes gedrukt en getuigen van de gocde zorgen die hij-er aan besteedde. Onder de Fransche gedichten, die hij waarschijnlijk druktc op kosten der schrijvers, dienen wij vooral aan te merken, de gewrochten van Olenix du Monisacre, gentil'homme du Maine, van wien Beys, dans l'heure des verschijnen: Les premieres ceuvres poetiques Chrestiennes et spirituels de Olenix du Mont-Sacre, gentilhomme du Maine. Divisées en sonnets en forme d'Oraisons, en plaintes chrestiennes et sonnets moraux. A Paris, chez Gilles Beys, rue S. Jacques, au Lis blanc. M.D.LXXXYII. Dezelfde schrijver vertrouwde aan Beys' persen en nieuw werk toe : Le premier lime des bergeries de Juliette. Auquel par les amours de Bergers et Bergers, I'on void les effects différents de V amour, avec cinq histoires comiques, racontees en cinq Journies par cinq Bergers et plusieurs. Echcz, Enigmes, Chansons, Sonnets, Elegies et Stances. Ensemble une Pastorale en vers François à l'imitation des Italiens. Seconde edition. A tres-illustre et vertueux Prince Monseigneur François de Bourbon, Prince de Conty. De l'invention d'Ollenix du Montsacre, Gentilhomme du Maine. A Paris, chez Gilles Beys, rue S. Jacques, au Lis blanc. M.D. La ville privée du Roy. — In-12\ De Pastorale bevindt zich achter het hierboven gemeld werk, doch met eenen afzonderlijken titel: A thlette, pastourelle, ou fable Bocagere par Ollenix du Montsacre, gentil-homme du Maine. A Paris, chez Gilles Beys, rue S. Jacques, au Lis blanc, M.D. La ville privée du Roy. — In-16*. De schoonzoon had de ho Einige, die zijn geheel leven, om zoo te zeggen, kampte tegen de grilligheden der fortuin, en die er toch in gelukle door noeste vlijt en geduldige volhar-dösse de grootste moeilijkheden te boven te komen, en er zelfs nog profijt uit te trekken. De zaken van Beys gingen hoe langer hoe meer achteruit en weldra was de nood zoo dringend, dat zijne vrouw, Magdalena Plantijn, zich gedwongen zag onderstand aan haren vader te verzoeken. Wij zullen den honger-dood sterven,ii schrijft zij, ^ik, mijne acht en weldra negm kinder en, indien Gij ons niet ter hulp komt — 22 — ^wekelijks Jiebben wij voor vier francs brood noodig en ^wij verkoopen voor geen penning* (i). Een vader kan zulken brief niet onbeantwoord laten. Weinige dagen na onderstand onvangen tc hebben, krceg Magdalena Plantijn de drocve lijding dat haar goede vader overleden was. Daar zij als dan ziekelijk was, gaf zij aan haren echtgenoot volmacht om de zaken der vaderlijke erfenis in Antwerpen te gaan regelen. Hoc vond zich dczc nict bcdrogen! Hij, die altijd gchoopt had, eens aan het hoofd tc komen van de Plantijnsche drukkerij in Antwerpen, vernam aldaar, dat de stichter er anders over gedacht had, en de drukkerij als prelegaat toegestaan had aan Jan Moerentorf alias Moretus. (1) Ziehier den merkwaardigen brief : Mod Ires chier et Ires honnore Pere. Je suis par la Ires grande necessiie du temps conlraincte de vous requerir mon Père de moy el de mes huicl enfans el laniost neuf, car je suis grosse de six mois, el faull necessairement que nous mourrions de ragie de fain, si nous navons secours de vous el bien lost, nous n'auons rien ceans de quoy nous puissions faire de l'argent, non pas un lart, car de la marcbandise aultant comme de rien, tellement s'il vous plaist de nous secourir, je vous prie que ce soit pour le pain, il nous en fault toutes les semaines pour quatre francs. S'il vouz plaisoil de nous les assigner quel que pai I je les irons querir moymesme, a faulte de quoy mon Pere nous deoieurons sans substance de rien, el précès Dieu pour vous el pour ma Irescheur el Iresbonnoree Mère, car cest un estrange cas de ne vendre pas pour un lart, croyez fermement que nous sommes en un Ires-grand desaslre qui sera à la presente apres vous avoir presente les tres-humbles recommandions (sur ce que dessus) a votre bonne grâce el à celle de Ma l'église et tres honnêtes, Mère. Escril de Paris ce jour de Juyn 1589. La toulte votre tres bumble et obéissante féle Magdelaine. — 23 — HISTÜTÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜ Gesuchen platen, zoo Über als nie voor, te zamen voor. » 3747 — » 14. 5952 houtseplaten, groote en kleine, waaronder ook gerrekend — 24 — wärme de gesunden i^ttcrs en drukkersmerkcn, aan 10 stuivers het stuk » 2976 — 44159 ponden gegoten letters, gere- kend voor 44000 ponden, aan 4 stuivers het pond » 8800 — De letterkassen, vormen, bibliothek, en pers voor het drukkcn van koporcn platen, wcrdcn niet gerekend. Jan Morctus kwam in bczit van de geheele inrichting, mits achtend duizend guldens aan de erf- genamen uit te keeren. Deze kenden hem toe, twee vijfden der to verdcelen somme, oradat hij afgezien had van het voorrecht, hem door Plantijn bij testament verleend ; dus ecnc vermindering van zeven duizend guldens en twee stuivers op de koopsom van achten duizend guldens. De vrouw van Gillis Beys hcrsteld zijnde was naar Antwerpen gekomen en betrok met haren gemal een huis in de Kammerstraat, waar hij als uit-hangbord boven zijne deur plaatste den opengespreiden passer van Chr. Plantijn, met de spreuk: labore et constantia, waartusschen eene ontluikende witte lelie, zijnde het merk, dat hij te Parijs aangenomen had, met de woorden : casta placent superis. Door de overreenkomst zelve met de erfgenamen, waardoor hij in bezit kwam der Plantijnschedrukkerij, had Jan Moretus alleen recht op het gebruik van het drinkkersmerk van Plantijn. Hij kon dus die overtrcding, of beter gezegd, die dubbelzinnige verkrachten van de overreenkomst niet onopgemerkt lalen voorbij gaan. Ilieruit ontsproot een langdurig proces, uit wicns talrijke beschecden wij het best de in alles verschillende karakters der twee schoonzonen van Plantijn leeren kennen. Jan Moerentorf had eenen vcrdraagzamen aard, en toonde gedurende den ganschen loop van het proces, de gro Oste inschikkelijkheid. Gillis Beys, inte-gendeel, vend behagen de zaken in te wikkelen om zoken op de lange baan te schuven, ten einde altijd meuvve moeilijkheden te docn ontstaan. Zulke karakters vindt men gewoonlijk bij menschen die, door hunne schuld, in bekrompfen, geldelijken toestand leven. Het hof van Brussel, bij hetwelk Moerentorf was in beroepgegaan, gaf op 15 November 1591, een vonnis, waarbij het aan Gillis Beys en aan eeniegelijk verboden werd, het merk te gebruiken, dat Chr. Plantijn in zijn leven bezigde, en dat volgens de gesloten overreenkomst, met de drukkerij en alles daar anwezig, het eigendom geworden was van den op-volger, Jan Moerentorf gezegd Moretus. Het vonnis was klaar en duidelijk, doch niettemin verklaardoBeys aan den deurwaarder P. vanBossuyt, die het hem beteekende op 28 November 1591, dat hij dit alles vond ^onselceVf onclere ende niet en can doer — 26 — ^wt verstaen worden van tmt teecken of marke den woors. Moerentorf pretendeert te hebben privilegiei. Giilis Beys drukte in 1392 hier ter stcde een gebenboekje, dat uiterst zeldzaam is; het wordt energens aangetroffen dan in de boekerij van M. riddcr G. van Havre en in het Museum Plantijn-Morctus: Petit Pourmain devotieux contenant plusieurs oraisons appropriees aux jours solennels de Vannee, par da-moiselle Barbe de Porquin, epousc du S' de Roly. Anvers, chez Giltes Beys, en la petite imprimerie de Plantin, 1592. — In-12^ Nog gaf hij eene nieuwe uilgaaf van: Psalmi Davidis vulgata editione, calendario Hebraco, Syro, Graeco, Latino, Hymnus A rgumentis et commenstariis genuinum et primarium Psalmoremus sensum. Antverpiae, apud Aigidium Beysium, Generum et Cohaeredem Christophori Plantini, sub sign In Circino aureo, 1592. — In-S**. Dit boek verscheen in de cerste dagen van 't jaar 1592, was netjes gedrukt en getuigde van eene zekere zorg. Een zeer schoon koper gesneden plaatje, voor- stellende het uithangbord van den drukker, zijnde de passer en de witte lelie, prijkte op den titel. Niettegenstaande het vonnis door het hof van BrusscI gegeben in zake van het merk op 15 November 1591. Deed Gillis Beys no^maals inbreuk op do rechtcn van Jan Moercntorf, weike andermaal tegen beroep aan- teekend. De vrouw van den plaatsnijder had het raerkje, waaraan haar man werkte, gctoond aan Jan Moercntorf, die het in beslag nam ais bewijsstuk der aanklacht, die hij tegen zijnen schoonbroeder bij het gerecht ging indienen. De plaatsteker, waarschijnlijk bevrecsd, zal ecn nieuv^ merk gesneden hebben, vvaarmede het bovengemeld boek kon verschijnen. Die zaak werd opgerocpen linden rade van Brabant opten IX January 1592. Natuuriijk zag Jan Moercntorf zijne rechten jegens het gebruik van het Plan- tijnsch drukkersmerk op nieuw bevestigen. In den loop van dit proces maakte Gillis Beys, ook nog aanspraak op de privilegien van 82 werken. Plantijn had die privilegien uitsluitelijk verkregen voor hem en zijne opvolgers, en ten gevolge van de overreenkomst, gesloten tusschen de erfgenamen, varen zij de eenige eigendom geworden van Jan Moerentorf. Beys beweerde het recht te het het gebruik der kerk, 't geen Jan Moerentorf hem betwistte. Door bemiddeling van een ander uitgever Jan Bellerus, stond Jan Moerentorf het drukken van eenige dezer werken toe aan Gillis Beys. De Raad van Bra- bant op 8 August! 1592, krceg kennis der overreen- komst, die hij door een vonnis, waarin hij hulde brengt aan het rechtschapen karakter en aan de vredelieven- de gevoelens van den opvolger van Plantijn, bekrachtigde. Gillis Beys verkreeg dan van Jan Moerentorf de toelating te drukken en uit te gven, de volgende werken: Aniiphonarium, in drie formalen, te weten: in-folio, in-4** en in-8'; Graduate, aileenlijk in-foiio; Missale episcopate, ook in-folio; Pontificale romanum, in groot en klein formaat, evenals de Sacerdotale Baptismale, Ceremoniale, Pastorale, en Processionate, Jan Moerentorf en zijne opvolgers behielden het algemeen privilegie der: Missate, Breviarium, Officium B. Mariae en van het Officium hebdomadae sanctae. De tijden waren in de Fransche hoofdslad wat rustig geworden en Beys besloot er we^r te keeren, na met zijnen schoonbroeder eene mondelingsche overeenkomst getroffen te hebben over den verkoop van de Plantijnsche uitgaven in Frankrijk, welke overeenkomst den 1" Maart 1595 schriftelijk beves-tigd werd door Jan Moerentorf en Magdalena Plantijn, handeiende in naam van haren echtgenoot. Gillis betrok zijn oud huis, dat stond in de St. Jacobsstraat, zooals blijkt uit een brief van 16" October 1594, en ging een nieuw huurceel a An voor 4 jaren. De overleek komst door de twee schoonerroeders gesloten, bestond uit eenige bepalingen over den verkoop der boeken, die zij zouden drückken.Eens dat Jan Moerentorf de somme van ongeveer twee duizend guldens, die hijaan Michel Sonnius, vermaarden boek- verkooper te Parijs, schuldig was, zou betaald heben, verkreeg Gillis Beys het monopolium van verkoop in Frankrijkder Plantijnsche uitgaven. Op den verkoop- prijs zou hij eene mindering hebben van 40^0, indien hij ten minste 100 exemplaren nam en slechts 25 Vo> iadien hij minder exemplaren kocht. Aanstonds sloeg Gillis Beys de hand aan 't werk, en zond aldaar in 't licht: Explication de la ginealogie du tres-invincible et ires- puissant monarque Henri II 11^ de ce nom. A Paris, chiez Gilles Beys, libraire jure, gendre de feu Chr. Plantin, rue St. Jago, a la boutique de Plantin. M.DXCV. — In-8^ Alles was in der minne geregeld, maar misschien nog niet in uitvoering gebracht, toen in Antwerpen de tijding uit Paris kwam, dat Gillis Beys aldaar den 19° April 1595 overleden was. Dit smartvolle nieuws werd aan zijnne huisvrouw Magdalena Plantin, die alsdan te Leiden door eene gevaarlijkeziekte bedlegerig was, niet medegedeeld, ten einde haren toestand niette verergeren. Om deT:aken van het sterfhuis in orde te brengen, vertrok Christoffel Beys, zijn oudste zoon, naar Paris alwaar hij den 25" Mei (1595) aankwam. Hij vond het ouderlijk huis gesloten en driemaal verzegeld, — eerst op verzook van degeestelijkheid der kerk vanden H.Bencdiktus, ten einde deonkoslen der begraving te dekken, dan in naam van het Parlement, en eindelijk door de koninklijke schatkist, daar men Gillis Beys als eenvreemd Ling aanzag. Na zijne rechten door cenige stukken bewezen te hebben werden de zegels gelicht en Christoffel verkreeg de toelating intrekte te nemen in heiß zijns vaders. Hij heropende den winkei en zette de zaken voort, tot dat zijne moeder genezen zijnde, vernam wat groot ongeluk haar getroffen haar getroffen haar. De weduwe verlangde oogenh'kkelijk naar Parijs te vertrekken, doch in die tijden, bcantwoordden de vervoermiddelen volstrekt niet aan haar brandend ogeduld. Op 2 September (1595) was zij reeds vijf wekcn te Rotterdam, eenen gunstigten wind afwachteende om onder zeil te gaan. De onvoorziene tegenspoed dwong haar bij den boekhandelaar Jan van Waesberghe, die eenen oude Antwerpsche kennis was, honden en vijftig guldens te leenen, die Jan Moertor hem zou wedergeven, zooals het dan ook gobeurde. Na hare dochter Magdalena Beys (i) ten huwehjek gegeben te hebben aan Jeremias Perier, boekverkoo-per uit de St. Jacobsstraat te Parijs, trad zij in den loop van het volgende jaar andermaal in den echt met (I) Brief van 22 Januari 1596. — ai- der! breeder van haren schoonzoon, Adriaan Perier. De redenen van dit zonderling huvvelijk denken wij te vinden in het ongeregeld leven, dathaaroudstezoon Christoffel leiden en in de noodzakelijkheid, die zij had en aan cen rechtschapen man de belangen van hare minderjarige kinderen too tc vertrouwen. Zij vend zich in haren keus niet bedrogen. * Adriaan Perier was een oppassend man, reeds vele jaren in den boekhandel werkzaam en die de zaken met wijs beleid bestuurde; hij bracht verscheiden werken in 't licht, die van zijne kunde en van zijnen goeden smaak getuigen. Drie jaren nadien stierf Magdalena Plantijn op 27 December 1599. Uit dit ongeluk zocht Christoffel Beys voordeel te trekken, ten einde in dc noodwendigheden van een kwistend en ongeregel leven te voorzien Hij viel zijnen stiefvader lastig en hoopte aan dezen de voogdij over de minderjarige kinderen van Gillis Beys te onmen, doch het gerechtshof stond hem die vraag niet toe. Daar Adriaan Perier bij zijne echtgenote geenc kinderen verwekt had, aanzag hij de kinderen van Gillis Beys, als de zijne, werkte voor he.) en bezorgde hun goede huwelijken. Door zijnen rechtschapen handel enwandel, verwierf hij de gencgenheid der familie Moerentorf. Hij onderhield met haar eene groote briefwisseling, die eindigt in 1604, waar-schijnlijk het tijdstip zijner dood. De Kinderen van Gillis Beys en Magdalena Plantijn. Wij hebben gezogen, dat het huwelijk van Gillis Beys en Magdalena Plantijn gezegend word met een kroost van negen kinderen, vijf dochters en vier zonen. Een der dochters, Johanna genaamd, stierf ongehuwd; Catharina Beys huwde een tinnenpotgie- ter Pierre Dantan. De drij andere verbonden zich elk met een drukker: Margaretha trad in huwelijk met Willem Morel, zoon van's konings drukker van Grieksche letters, Maria Beys met een welbefaamd boekverkooper Olivier de Varennes en Magdalena met Jeremias Perier, boekdrukker, wonende in do St.Jakobsstraat, wiens breeder eenige maanden later de echtgenoot werd zijner schoonmoeder. Als bruidschat ontvingen Jeremias Perier en Magdalena Beys van de weduwe van Gillis Beys, bovcn het deel der nalatenschap van haren vader, waar- Chr[etoffel Beys. — 33 — toe zij rechthad, eene kamcr met de noodigc meu- belen, ter waardc van honderd kronen en dan nog twee honderd kronen in munt. Wij zuUen ons met de dochters niet Chr[etoffel Beys. — 33 — toe zij rechthad, eene kamcr met de noodigc meu- belen, ter waardc van honderd kronen en dan nog twee honderd kronen in munt. Wij zuUen ons met de dochters niet Chr[etoffel Beys. In laten, en ons alleenlijk bezighouden met de zoons (i). Een dezer, Johannes Beys, overfeed op 22-jarigen oudcr- dom in het gasthuis te Parijs. Adriaan, Gillis en Chris- toffel zijn als drukkers werkzaam geweest. Daarom zijn wijhun eenige woorden schuldig; niet zoo zeer omdat zijde de kleinzonen zijn van den vermaardsten onzer Antwerpsche drukkers, dan wel omdat zij- ner moeder, de opleiding in hun vak ontvangen hcbben. Het was in handen van Adriaan Beys, dat, na den dood van Adriaan Perier, den tweeden cchtgenoot zij- ner moeder, het huis overging door Plantijn gesticht, en door Gillis Beys en Adriaan Perier voortgezet. Adriaan Beys nam zijne belangen ter harte en zorgde voor zijne uitgaven, die gctuigcn dat hij een drukker was vanv erdiensten en met kennis van zaken. Zonder Iwijfel zou hij zijn huis tot ccncn zekeren welstand gebracht hebbon, had de dood hem niet zoo vroegtij-dig, in 1615, van dc wcreld gerukt. Zijne drukkerij. (I) Wy vinden hier gelegenheid om eene drukfeil le yerbeleren, die voorkomt op bladzgde 168. Margareta Beys, trouwde niet, zoo ftis wij ten onrecbte zegden, met Willem Morel, maar met Pierre Poutonnier (ijeune hotnme maiire imprimeur qui est de fori bonne famille, et sa mdre estoit flUe de feu Guillaume Morel, qui a imprime tant de livres en grec ; de bruidegom telde «22 ansauplu8.» lirief van Olivier de Varennes. Paris, ce dernier de Juin 100t.v — 34 — ging dan, na meer dan eene halve eeuw in handen te zijn geweest van Plantijns bloedverwanten, in die van een vreemde, Abraham Pacard, over. De familie Moerentorf of Moretus, zooals zij dan re Eles algemeinen genoemd werd, droeg aan Adriaan Beys eene ware genegenheid toe, waarvan hij zich weerdig toonde door het geregeld leven dat hij leidde. Ook hij liet geene gelegenheid voorbijgaan om haar dienst te bewijzen. In de geschiedenis van het huis Plantijn-Moretus treffen wij eene gebeurtenis aan, te welker gelegenheid Adriaan Beys aan Jan Moretus eene bereidwillige hand toestak. Bij het uitgeven der Annates Ecdesiastici van den kardinaal Baronius, stoolte Moretus tegen een groot bezwaar. Een edikt van den koning van Spanje, Philips 111, verbood de uitgaaf van een groot bezwär. Een edikt van den koning van Spanje, Philips 111, verbood de kardinaal van een groot bezwär, vvaarin de schrijver de rechten van den koning van Spanje op dit eiland betwistte. De drukker moest zich aan de wetten van zijnen vorst gedragen; doch de kardinaal wilde geen reden verstaan en eischte de opneming van dit traktaat in de volledige verzameling zijner werken. De toestand werden onverdragelijk; langs welken kant hij zich wenden, overal vend Moretus moeilijkheden. Het was om beiden voldoening te geven, vorst en kardinaal, dat hij de hulp van Adriaan Beys inriep. Hij liet aan dezen, die buiten het bereik der spaansche wetten was, het boekje drukken door den koning van Spanje verzoben en dat Baronius nogtans gedrukt wilde hebben. Zij die de volledige verzameling der gewrochlen van kardinaal Baronius bezaten, konden — 35 — — 35 — — 35 — — 35 — — 36 — — 36 — — 37 — — 38 — — 39 — — 40 — — 41 — — 42 — — 43 — — 44 — — 45 — — 46 — — 47 — — 48 — — 50 — — 51 — — 52 — — 52 — — 53  57 — — 58 — — 59 — — 59 — — 60 — — 61 — — 62 — — 63 — Adriaan Beys aanschaffen. Hot werkje beslaat slechis eenige bladzijden in-8** en verscheen onder den volgenden titel : Ccesaris Cardinalis Baronii traciaius de monarchia Sicilice, Accessit Ascanii Cardinalis Columnam, et Episiola ad Pliilippum III. Begem Hispaniw. Nunc primum editi. ParisiiSy apud Hadrianum Beys, via Jacobcea MDC.IX. Over den anderen kleinzoon van Plantijn, die denzelfden naam draagt als zijn vader, Gillis Beys, kunnen wij weinige bijzonderheden mededeelen ; de brieven van hom in het Museum-Plantijn aanwezig, roUen slechts over handelszaken. Hij was de jongste der negen kinderen van Gillis Beys en Magdalena Plantijn. Hrt bericht zijner aanstaande geboorte vin- den wij in don merkwaardigen brief van 8 Juni 1589, waarin de bodroefde vrouw haren vader hulp en bij- stand afsmeekt voor haar en voor hare kinderen •mes liuict en fans el bientost neuf, car je suis grosse de sioc mois,» — 36 — Gillis Beys de jonge, verbleef beurtelings bij zijne oomen Jan Moretus le Antwerpen en Franciscus van Raphelinghen te Leiden, bij wien hij grondige kennissen van drukkunst en boekhandel opdeed. Hij vcstigde zich later te Bordeaux, alwaar hij door vlijt en oppasscnheid aan het hoofd kwam van een zeer aanzienlijk boekhandelshuis. Biographische bijzonderheden over het avon- tuurlijk leven van Christoffel, den oudstcn der kin- dercn van Gillis Beys, zijn zoo schaarsch niet. Onge- lukkiglijk zijn zij van aard om ons cene bcdroevendo gedachte te gcven over de zedelijkhcid- van dezen kleinzoon van Plantijn. Wij zuUen de feiten kortbondig vertellen ; eenige zijn reeds mcdegedeeld door M. Jules Houdoy, in zijn werk : Le^ imprimeurs Lillois. Bibliographie des im- pressions Lilloises 1595-1700. Eerst dachten wij dat het voldoende was onze lezers, die meer verlangden te weten, naar dit boek te verzenden; doch, na nauw- keurige vergelijking met de dokumenten, die het Muscum-Plantijn-Morctus bczit, hebben wij'bevon- den, dat M. Houdoy op sommige plaatsen niet zeer nauwgezet is. 