Algemene konst en letterbode
None
zijn misfchien voor nicer dan eene eeuvv algebroken** Be Hr. v. Resanoff heeft ccne wraak geoefend, wel- ke de Japanezen lang gederrken zullen. Het zij hij daar-, toe bevelen ontving , het zij hij uit eigen beweging han- delde , te Kamtichatka terug gekomen , liet hij een Ja- pansch etablisfement .op een dcr Kurilifclie eilandcd vernielen; de Japanezen vernielden op hunne beurt een Rusfisch etablisfement , en voerden de dertig menfchen mede , waaruit het bellond. Nimmer heeft men van de- ceive gehoord: misfchien kwaracn die ongelukkigen in de wreedfte pijnigingen 0111. De Hr. van Resanoff verliet de vloot te Kamt- • fchatka en overleed eenigen tijd daarna in Sibcrie. In China maakten de Rusfeu ook het mistrouwen eveneens gaande als in Japan; de Chinezcn, van den eenen kant den Hr. v. Krusenstern en van den an- dere den Hr. v. Golofkin ziende komen , vatten vor- moedens op nopcns de ware oogmerken der Rusfen en fchreven, aoor hunnen talk, naur St. Petersburg: Ti/9 Senatus , multum finite fecisti , quod fine permisfiout Dcputationcni ad tips mi fist i ( * ). PROGRAMMA van de Maatfchappij : Tot Nut van ’t Algemeen. * • * yr • \ , (Fervolg en pot van bladz . 223.) % *» 9. Werd door den Secretaris berigt, dat uit de ingekome- tie Stemmen der Departementen gebleken was, dat als nieu- we PrijsftofFengekozen waren Lt. C. bladz. 2; Lt. C. bladz. 4,' en Lt. D. bladz. 6. van het berigt der Com/nisfie van drie fierfonen 9 en z. waar na, Hoofd- (*) o Raad, g\j hebt zeer dwnas gehandeld met zonder daartoe bekomen verlof een Gczantfchap tot ons aftevaar- digen. • * .* * \ Digitized by Google * C *3<S ) , Hoofdbelhnirdcrs van derzelver gevoclen diendenomtrent de bcpnling der uictelovene Eercprijzen, zoo wel voor de ten tweedenmnle zullende worden opgegeven, als voor de aieuwverkozene, welk gevoclen, eeuftemmig aangenomen zijnde, de lijst van Prijsftoffen, oin te beantwoorden voor den iften December 1814, met de daar voor uitgeloofde eereprijzen oplevert , als volgt: 1. Een kort overzigt der Algemeene Gefchiedcnis , in den frnaak van het Elementarbiich fur den Schulunterricht in dem Gefchichtkunde , von J. G. Galetti, 2 de Cur f us. De opgave dezer PrijsftofFe doet genoegzaam voldoende Zien, welk foort van Schooiboek hier wordt bedoeld — en hij , die zicli tot het vervaardigen van lietzclve wil verledi- gen., zal het voornoemde Element arbuch als den grondflag zijner bearbeiding voor zich tnoeten leggen. Bij die bearbeiding echter, zal de Sehrijver in het oog moeten houden, dat hetzelve in lesfen zij afgedeeld, en dat de tweede afdeeling, in dewelke Galetti zich meer bijzon- der tot Duitschland bepaalt, geheel moet achterblijven, en in hare piaats een gefchiedkundig overzigt van dit Land moet worden gefteld; ten einde dit werkje als een Schooi- boek voor de Algemeene Gefchiedenis in de Scholen kan worden gcbruikt, en dus ten voorlooper dienen van hec meer uitgebreidc werk van Schrock, reeds door deze Maat- fchappij uitgegeven en met zoo veelnut, in vele Scholen In gebruik. — Dit laatfte vereischte wljst nog meer duide- iijk, dan het boven opgegevene, aan, dat men geene bloo- te vertaling waclit; maar een eigen vervaardigd ltuk, waar- voor men in het genoemde werk flechts h andleiding en aan- wijzing heeft willen geven. Orde, oordeelkundige zamen- trekking, bevalligheid en duidelijkheid in flijl envoordragt, zijn voiltrekte vereischten , welke men in dit Schooiboek begeert. De gevyone Gouden Medaille benevens twintig Gouden Duka ten. 2. Een Bet oog van het nut en voordeel der Infekten , bijzon - der der zoodanigen , die fchadelijk genoemd worden en van de- we l ken een gfoot aantai menfehen eenen natuurlijken afkeer fchijnt te hebben. In de Verliandeling, over dit Betoog te fchrijven, moet men zfch vooral toeleggen op het bedrijden van het , dik- werf zoo veel nadeel verwekkende , vooroordeel tegen het dus genoemde Ongedierte , en pogen, uit naruurkundige en zedelijke gronden, den fchijnbaar natuurlijken afkeer, wel- ke toch wel niet nicer dan fchijnbaar zal moeten gerekend worden, en waarvan in het voorftel gewaagd wordt, te lee- ren overwinnen. Eene duidelijke befchrijving van fommige der voornaamfle of meest bekende Infekten eij derzelver nut, ofTchoon zij 00k den meijsch in zijnen perfoon en ber zittingen nadeel kunnen toebrengen, zou in zulk eene vet- hatw I Digitized by Google C 937 > liandeling niet ongevallig zijn. Het fpreekt van zelve, di t deze befchrijving niet droog Systhematisch moet wezaa* jnaar uitlokkende tot opmerking en onderzoek, De gewone gouden Medaille, en tien gouden Dukaren.. 3. De kunst om lang te leven en wel te flcrven aangewezen ? volgens Hufeland : Die kunst des menschlichen lebcn zu ver» iangercn , vergeleken en gebezigd met R. A. Satink For- sten: Macrobiofts feu ars diu vivendi; en wijders het overige volgens Neuhoff: ars recte moriendi.. t Het fpreekt van zelve, dat de Verhandelitig, over de in dit voorftel, als Prijsftoflfe, vervatte ondervverpen , tefchrij- ven, twee afdeelingen moet bevatten; als mede, dat de op- genoemde werken ten grondflage daarvan moeten gelega, en tot eene goede behandeling geraadpleegd worden. Dan geen bloot natuurkundig lang leven alleen wordt bedoeld , dat is bloot de wijze, om het ftoffelijk ligchaam , doorvoor- zigtigheid, matigheid en het houden van eenen goeden leef- regel, eene lange duurzaamheid te verfchalfen , maar 00k * zulk een, hetwelke voor den redelijken mensch, als z 00- danig, aangenaaam en wenfchelijk is, en derhalye: dat in -de verhandeling 00k worden aangewezen, de beste en te- vens meest gefchikte middelen, om dit leven, zoo veei mogelijk, altijd vrolijk en vergenoegd, en dus in aardfche en redelijke gelukzaligheid bevorderende genoegens, door te brengen. Zoo moeten 00k die natuurlijke en zedelijke aanleidingen en hulpmiddelen worden aangewezen, welke dienftig zijn, om het onvermijdelijke fterven het minsc verfchrikkelijk, in het uitzigt op de aanftaande ondervin- ding daarvan, te maken. De belangrijkheid van Gods- dienst, Godsvrucht en Christendom behoort te worden aan- gewezen: doch alles op eene bevattelijke, aangename en voor deze onderwerpen innemende wijze, met weglating van alle afgetrokkene wijsgeerige beredenering. De gevvone gouden Medaille en tien gouden Dukaten. ► 4. Eene verzameling van Gezondheids lesfcn en regelen voor den kinder lijken leeftijd. Met het opgeveu dezer PrijsftofFe wordt bedoeld te ver« •krijgen een Leesboekje ten dieufte der Scholen, gefchikt voor kinderen, zich in dien leeftijd bevindende, welke den overgang der kindschheid tot de dus genoemde jongelings- jaren uitmaakt; en alzoo voor de vatbaarheid van hun ver- ftand in dien leeftijd gefchikt: derwijze tevens ingerigt, dat leermecsters en andere bejaarde lieden, die het wel op .zich willen nemen, de dus bedoelde kinderen te onderrig- ten, in ftaat zijn, duidelijk en gemakkelijk hen aan te wij- zen, hetgene waaromtrent men bcdoelt hen lesfen en rege- len mede te deelen. Op eene aangename en uitlokkende manier, in dien tlijl en toon, waarin de Maatfchappij werk- jes van dien aard altijd wenscht gefcbreven te zien, moet het bedoelde voorgedvagen worden. Men moet, onder ad- ders / Digitized by Google ( =36 ) dire en vooral, hen onder het oog bretigen, ‘hoe \ t^if jumzien van ligchaams- en g?zondh eidsbewaring , dikwiils* zeer onachtzaam te werk gaan; dat zij dczelve dikwerf in grooc gevaar brengen, en in dezen leeftiid door wild-, woest- en onvoorzigtigheid , menigmaien den grond leggetl voor ongezondheid en verzwakktng van het ligchaamsge*- ftel , welke vervolgens nnauwelijks of in het geheel niet, te ©verwinnen en te herftellen zijn. De gewone gouden Medaille. • 5. Zijn de klagten over het nicer cn mccr torn emend Zeden - hederf gegrond? zoo neen: vanwaar dan die algemcene klag- ten? zoo ja: welke zijn daarvan de redenen , en welke zijn de mi die leu , orn dit toeneniend Zcdcnbederf te verbeteren cn voor te komen ? . Ter beantwoording dezer vrngen wordt verlangd een dni- delijk en algemeen betoog, of het tegenwoordig geflacht dan zoo verre verbasterd is van de detigdcn der voorge- Hachten, daar gewijde en ongewijde gefehiedenisfen zoo vele voorbeelden opleveren van ondeugden, welke bij her tegenwoordige geflacht, nict dan bij name bekend zijn; of dat deze verbastering flechts befla in de verhitte verbeel- ding van overdrevene Moralistcn; of, indien deze verbas- tering wezenlijk gegrond is, dezelve dan te zoeken zv in de omftandigheden der tijden, in de meerdere verlichting en befehaving van het verftand, verfiining van fmaak, en dergeljjken? Dan, dit zoo niet ziinde, moet zulks ten Jtlaarfte worden aangewezen, oin het vooroordeel , de xlomheid en dweeperii den mond te ftoppen, als welke pnst xiaarann dit zedenbederf toefchrijven. Het geheele betoog •moet in eenen eenvondigen, doch kraebtigen, fti?I gefehre- ven worden, voor het geringfle verftand bevattelijk en dus Jn de manier der Maatfchappif , en aan de vereischten dezer foort van gefehriften voldoende. De gewone gouden Medaille. - 6. Daar het aan geenen twijfel onderhevig is , of het nut- tig zij het geheugen te oefenen , is de vraag: hoe doet mem zulks op de beste wijze? En welke regclen behooren in achtge - vornen te worden , ten eitide nict te reel te vergen , noch ten • aanzicn van dit belangrijke onderwerp te weinig te doen? * Deze vragen behooren niet alleen in de gewone manier ©n volgens de bekende vereischten door de Maatfchnppij beantwoord te worden, maar het daar over gefehreven wor- 'dendc vertoog, moet bevatbnrc aanwijzingen, ten bedoel- den einde, zoowel voor kinderen als bejaarden bevatten, alhoewel hetzelve voornamelijk ten dientte der laatstge- tioemden gefehreven worde; en dit daarom, opdat deze, 'bij eigen oefening, te betcr in ftnat gefteld worden, her noodige onderrigt aan hunne kinderen mode te deelen. :Men moet bij het opgeven der verlangd wordende regelen, ©ok acht geven op hetgene het natuurlijk gellel,-en dus 1 Digitized by Google t t *3? D 4e kraefcten en vermogens des lfgchaams betreft endeszelft gezondbeid aangant; zoowel als men de krachten en vermo- gens der ziele en de fcherpce des verftands in aanmerking moet nemen. De gewone gouden Medaille. . , 7. Eene verdichteGefchiedenis in den [monk van Lienhard en Gertrud van Pestalqzzi. Een leesboek voor den zoogenoem - den gemeenen man. De opgave wegens het hier bedoelde boekje, geeft dui- delijk genoeg te kennen, dat de Maatfchappij geenszins eene vertaling van het opgenoemde werkje van Pestalozzi verlangt, daar deze reeds in onze taal voorhanden is: maaf een eigen, porfpronkelijk werkje, in den fmaalc en geese van het gezegde vervaardigd. In het zamenftellen der ge- fchiedenis, welke de Schrijver zal verkiezen te leveren, behoort hij dus het gezegde werkje te raadplegen, en de- zelve in die manier te bewerken. Het fpreeke van zelfs, dat alles ingerigt moet worden voor de behoefte van den gemeenen man, en dat alle vereischten van durdelijkheid, gemeenzaaraheid en door levendigheid van ftijl bevallige voordragt, welke in het algemeen vereischt wordt in werk- jes, die de MaatfchappiJ verkiest uittegeven, 00k hier in acht moeten genomen worden. De gewone gouden Medaille, benevens tien gouden Do* katen. ^leder, die naar den Prijs wil dingen, zal zijne Verhan* deling, in het Hollandsch , Fransch of Hoogduitsch , mit* met Italiaanfche Letteren gefehreven, en niet uitgebreider dan voor acht vellen Letterdruk toereikende is, v66r , of op den eerjlen December der daarbij vermelde jaren, vracht - yrtj , moeten bezorgen, onder het adres van den Alge- meenen Secretaris der MaatfchappiJ, ter Vergadering van het Hoofdbeftuur in het Gebouw De Zon , op den Singe!, bij den Blaauwburgwal , te Amfterdam. Voorrs zij den Sfchrijveren berigt: dat elk bekroond Stuk, een eigendo'm wordt van de MaatfchappiJ, waarvan de Schrijver, door de bekrooning, aan haar * eenen onvoorwaardelijken afltand doet, om daar mede, en daar van, met en benevens den naam des Schrijvers , zoodanig gebruik te maken, als zij zal bevinden noodig te zijn tot beveiliging van het regt van eigendom, op de door haar uitgegevene Werken. Op last der MaatfchappiJ: Hendrik Ravekjjs, ^ Amfterdam , Secretaris. den asflen Augustus, 1813. NIEUW - UITGEKOMEN BOEKEN. 2547. Handboekje voor Winkeliers en Werkmeesters Jo Goud en Zilver, enz. , door C.Hackenberg. In u°. 3| bl. opl. \ Digitized by Google / C 240 3 Opt. 300 exempt. Drukk. van C. Jongkindt te MiadelWr Bij Abrahams aidant*, pr. fr. 1-58. & 2543. Bijdwgen ter Bevordering van Zedelijk Nut en Wezenlijk Genoegcn, door II. Wester. In t 4 bl. opl. 2000 exempl. Drukk. van IV. Zuidtma te Groningen. Bu Hazelhoff aldaar. pr. fr. 0-50. • 2544. Verhaal van het allcr bcste Kind, enz., door T. H. Nieuwold. Vijfde drills. In 8°. i\ bl. opl. 1000 exempt Drukk. van B. van dcr Kamp te Groningen. Bij J. Groenc - wolt aldaar. 2545. Schrifttnirteksten, enz., vail J. D. Deiman, enz. In 8°. 2 bl. opl. 500 exempl. Drukk. van Koene te Amfter- dam. Bij Poster aldaar. * 254*. Jaarboeken dcr Genees-, Heel-’ en Natuurkunde enz., lido Decl, Ifle Stuk. In 8\ 14*- bl. opl. 250 exempl. Drukk. va nBreeman teAmfterdam. Bij A. van Es aldaar./s - 8 ■ STERRE-en weerkundige WAARNEMINGEN. WEERKUND1QE WAARNEMINGEN, BUI TEN HAARLEM. • 1813 _ Sept. f haro- < ME- l TER. 1 THF.R. MOME- TER. tfrxn- STREEK. 1 LUCHTS* gesteld- HRID. j\v>. 2 57 w. • 15 <30- 63 W. t. N. bewolkt. 55 z. w. (3°« ai 1 53 1 z. z. w. j bewolkt ; omcraic baux>kLcu $ 16 <30. 2 1 66 1 w. namidd. bui jig. (30. 2| f 60 1 — I f30. 2\ 60 N. N. W. ’s morgens rcgcrtaclitig ; * *7 <30. 2* ?o N. t. W. voormidd. betrokken; (.30. 3* -O 5U N. verders bewolkt. (30. 3 j 1 62 N. 0. 18 <30. 2j 66 N. N. W* | bewolkt. (30. 2l 1 1 51 r*. n. 0. 1 (30. 1* 54 N. t. 0. bewolkt ; incest omtrent helder 19 S3©. 1* 66 N. N. W. namidd. ecu wciuig buijig. L 30. 1 50 N. (30- o| 52 N. 0. 20 *< 30. ol 66 N. 0. t* N. bewolkt. C30. Of 1 ! 54 J*. N. 0. po. 0 53 N. *s morg. dam pig; verders bewolkt a 21 <30. 0 66 W. N. W. meest omtrent betrokken ; (.30. 0 52 1 N. tnsfehen beide regenachtig* T e IIaarleri, b 1 j A. LOOSJES Pz. % Ter Drukkerije van V. Loosjes te Haarlem* (Lange Vcerftra.it W. 3. N< 6.) Digitized by Google I ALGEMEEN KONST- EN LETTER-BOD % VOOR HET JAAR r 8 1 3* w> k N°. 45. Vrijdag den lften October, Volgens KEIZERLIJK BESLUIT van den adften September tSil, it dc uitgave van dit Weekblad definitief totgeftaan. B E R I G T E N. 9 Bordeaux. In de maand Augustus des verieden jaara had de alhier gevesttede Geneeskundige Maatfehappg eenen prijs van 300 francs tiitgeloofd, aan den Inzen- der der beste Lofredc op Ambrosius Par£. Onder de Stukken hierop ingekomen trokken twee boVenal de aandacht der Maatfchappij tot zieh , daar derzelver Schrij- vers haar toelchenen dit onderwerp uit een gepast oog- punt befehouwd te hebben, en dus geene vruchtelooze pogingen te hebben te werk geOeld. Aan het Stuk getee- kend N°. 1. ten Schrijver hebbende den Geneesheer Vi- mont te ChilteauialinS werd de prijs toegewezen* terwijl dat , met N°. 5. geteekend , waarvan de Genees- heer Paulin Baumes Schrijver is, die tegenwoordig in Italie reist , eene zeer eervolle vefmelding werd waar- , dig* gekeurd en den Stdier een gouden Penning aange- boden. Behalve de bekroonde Verhandelingen emtving de Maatfchappij ’er nog drie andere; doch de twee eer- Ren behelsden flechts goede bouwltoffen tot eene levens- belchrijving van Ambrosius Par& en de derde was ge- heel onvoilodig. Sedert hare laatfte Qpenbare Zitting IL De el, Q vaa / Digitized by Google % t 242. / van hare Correspondenten verfcheideu Verhandelingen over de Geneeskunst ontvangen hebbende , keurde zij eene der- zelve ondcrfcheiding waardig , die ten titel voert. Over deziekten , die te Livorno gedurende de maanden Maart , April cn Mci van 1813 gehccrscht hebben . Aan den Schrijver, den Hr. Jaurias, Med. Dr. te Livorno kende zij eene Aaumoedigings-Mcdaille toe. Vervolgens heeft zij de onderftaandc Vraag opgegeven met uit loving van eenen prijs ter waarde van driehon- derd Francs, waarvan de toewijzing in de openbare zitting van 1814 zal gefehieden: ,,Welke zijn de teekenen, de verfeheidenheden , oorza- ken en behandeling der inwendige hoofdwaterzueht , ge- grond op waamemiflg, ondervinding en zelf befehouw- de lijken. ** De Maatfchappij had in hare Programmata van deja- ren 1810, 1811 en 1812 eene opgave verlangd van de verbeteringen , waarvoor Bordeaux vatbaar is, ten op- zigte der gezondheid. In deze Zitting moest zij den prijs toewijzen , maar had geenc Stukken hierop ontvan- gen. Van het gewigt des onderwerps doordrongen kan de Maatfchappij ni-t belluiten hetzelve te laten varen; dezelvc geeft dus op nieuw deze Vraag op, op derzel- ver beste beantwoording eenen prijs van zeshorjderd Francs uitlovcnde , die in de openbare zitting van 1815 zal toegewezen worden. . De Maatfchappij herinnert, dat zij in het Programmi van het verleden jaar als ondervverp voor eenen prijs van vijfhondcrd Francs heeft opgegeven de volgende vraag: „ Welke zijn de teekenen, verfeheidenheden, oorzaken en behandeling van de ziekten der inwendige gehoordee- kn ( * ) , rustende op waarneming cn ondervinding. ” In de openlijke vergadering van 1814 zal over de inge- zonden Stukken uitfpraak gedaau worden. De Verhan- delingen, die naar deze prijzen willen dingen, moeten vracluvrij bij den Hr. J. M. Caillau, Algemcenen Se- cretaris der Maatfchappij, voor den ilten Julij van elk jaar zeer leesbaar gefehreveu, worden ingezonden , wel-* ke tijdsbepaling ftiptelyk zal worden in acht genomen. : Be- I Digitized by Google C a 43 > Bes an^on. De Letterkundige Maatfchappij, alhier ge* Yestigd , hecft den i4den Augustus , onder Voorzitting van Mijn Heer den Aartsbisfchop , hare Openlijke Ver- gadering gehouden. De beftendige Secretaris deed daar- . bii verllag , dat geen der ingezonden Stukken den prijs haar waardig. fcheen , en dus werd nu voor de derde maal opgcgeven als Prijsftof: eene Lofrede op den Abt Millot. Voorts werden in dezelve Qnderfcheidene voor* lezingen zoo in profa als poezij gedaan.. Parys, den i^dcn September . Op heden overleed alliier de Ridder Champagne, Lid van het Intlituut, van het Legioen van Eer , van het Kjes-Kojlegie van . het Department dcr Seine, en voorheen Provifeur van de Univerfiteit. Zoowtl zijne vrienden en naastbeftaan- den als zijne. Kweekcl ingen betreuren zijn verlies. Hij bereikte den ouderdom van tweeenzestig jaren , waar- yan hij ’er veertig aan het Openbaar Onderwijs had toegcwijd. , . — — In den Moniteur der bcide SiciJicn heeft de Abt Romanelli een belangrijk berigt gcplaatst wegens de Opgegraven Beenderen, die in verfchillende deelen van het Koningrijk Napcls zijn gevonden. Baron An- rfONiNi verzekert in zijn Werk, Lucanta getiteld, dat men op de eilandjes de Sirenen-Jdippen ol Sirenusfac geheeten, eene verzameling van zeer groote beenderen gevonden heeft. De Aartsdiaken Cagnazzi vermeldt , dat de lagen kalkaardige lteenen in Apulie beenderen . bevatten. De Hr. d’Avanzati heeft ’er op den berg Gargano gevonden. Men geeft voor in Abrilzzo men- fclienbeenderen van eene reusachtige grootte gevonden te bebben; een rib vvordt daarvan in de kerk vau San- Leucio bevvaard. Maar de Hr. Romanelli denkt met reden, dat het olifantsbeenderen zijn. Deze geleerde fchijnt deze beenderen aan olifanten te willen toefehrij- ven, die in Italie onder de Romeinen zouden geleefd bebben ; een gevoelen , dat hij met eene plaats uit Co- lumella anderfteunt , volgens.welke de olifanten in Ita- lie zicb voortplantten. Maar de overvloed dezer Been^ deren, derzelver verfteende ftaat voor een gedeelte, derzelver ligging onder lagen van zeer oude aanfpoelin- gen ; alles loopt zamen , om dezelve te befehouwen als overblijfi'ekn eeuer veruietigde werdd , van eene orde Q a- der. I ( *44 > der dingen, voor die be^laan hebbende, als waaronder wij nu leven, gelijk de Hr. Cuvier in zijn uitm untend Werk over de gegraven beenderen heeft aangetoond. PROGRAMMA Voor hot Jaar 1813* Het Genootfchap tot verdediging van den Christ elij - ten Godsdienst tsgen deszelfs hedcndaagfche BcflrtjderSy opgerigt in den Haag , heeft deszelfs Algemeene Ver- gaderin* gehouden op Donderdag, den 26 Augustus 1813, m welke de Aanfpraak is gedaan door den Heer Ewald Kist, Predikant te Dordrecht , over den ln- vlocd van de nederighcid des harten op de erkenttrds der waarheid. Hierna deed de Secretaris het navolgend verflag van de btoordeeling der ingekomene Verhandelingen. I. Dat op de gevorderde opgave van Een kort begrip der Christelijke Geloofs- en Zedc-lccr , zoo vtr die uit dc Bricven van den A post cl Joannes kan worden op- fcmaakt , eenige lofwaardige Verhandelingen zijn inge- omen, waaronder twee, de eene met de Zinfpreuk: Gottes wort foil artikel dcs glaubens ft c Hen , Luther, en de andere met de Zinfpreuk : Hctgcen wij gezien cn Cehoord he b ben , dat verkondigen wij , Joannes, welke eide, fchoon niet volledig genoeg geoordeeld zijnde, echter zooveel vgoeds behelzen , dat men aan elk der Schrijveren den zilveren Eerepenning heeft toegewezen, en is , bij het openen der daarbij gevoegde Briefjes , geblcken, dat de Schrrjver der eestgenoemde Verhande- ling was O. van Tricht. A. Z. Predikant te Meer - kerk , en die der andere, Simon Dirk de Keizer, Predikant te Schagen , II. Dat op de Vraag: Of 9cr algemeene en zekere > jgronden der ware IVijsbcgccrte zijn , die ons verp fig- ten zouden , om zoodanige onmiddellijke en bovenna - tuurlijkt t us fchenkom fieri der Voorzienigheid te ont ken- wen , als ’ cr , volgcns de let ter Hike verklartng der He* - jige Sc hr if ten 9in vroegere ecirwcn plaats gehad heb « ben$ Digitized by Google C *45 ) | « btn ? is ingckomen eene uitgewerkte TToogduitfche Ver- handeling met de zinfpreuk : TjJv ii <pc<rw #. r. A. Isocrates Panathenaicus , welke wel vele blijken droeg van des Schrijvers fcherpzinnigheid en kunde, doch echter ucii iiitgeloofden Eercprijs niet heeft kun- nen wegdragen: waarom deze Vraag nogmaals wordt opgegcven , om beantwoord te worden voor den ccr fieri November 1814. ~ III. Dat de Vraag: Of men in de vcrklaring der Htilige Schriften , over het algemeen , op dczelfde wijze moel te werk gaan , als bij andcre Schrijvers ? En , cf 'er , desniettemin , nog bij zonde re rcgels bij dezclve in acht te nemen zijnP niet voldoende is beantwoord j doch dat ’er over dit ond«.rwerp eene Verhandeling is Ingekomen met de Zinfpreuk: Als tot ver/iandigen fpreek ik; oordcelt gijliedcn , het gecn ik zcg , Pau- i-us, welke wel zeer vele verdienllen heeft, doch .aan welke vooral de Having der door den Schrijver opge- gevene regels door voorbeelden ontbreekt , en aan welks tvveede gedeelte 00k minder arbeid fchijnt belleed te zijn; weshalve deze Schrijver en andere op nieuw wor- den uitgcnoodigd , om deze Vraag te beantwoordep voor den eerflen November 1814. Het Genootfchap noodigt 00k op nieuw alle kundige voorflanders der waarheid en Godsvrucht, met aanbie- ding van den gevvonen Eereprijs, ter beantwoording , zoo van de reeds voorheen voor eenen onbepaalden tyd -opengelatene , als van de twee volgende Vragen: I. Kunnen en moeten Christen- Leer aars , in het open - hare en bij zonde re Volks- ondenvijs , den geheelen q?n- vang en waren geest der Christelijke Leer , zoo als dit in de Symbolifche Boeken van hun Kerkgenootfchap is .uitgedrukt , zonder achterhoudendheid en dubbelzinnig- -held ten alien lijde openleggen? Men bedoelt eene wederlegging van het ftelfel der ge- nen, die, op het voetfpoor van Semler , Steinbart , Kant en andcren, beweren, dat de Leeraars van den Christclijken Godsdienst, in de voordragt van het Christendom, zich aan den leertrant der vastgeftelde . Symbplifche Boeken lliptelijk moeten houden , hoewel .zij den bovennatuurlijken oorfprong en het Goddelljk ge« .zag der Christelijke Leer in twijtei trekken of ontken- nen , of althans met de aangenomene Kerkleer niet een- ■ ftemmig denken. Q 3 0. 9 Digitized by Google C 246 ) ‘It. Komt het met de Leer van den Bijbel overeen \ dat het hoofddoel van het It j den en flcrvcn van Jezus Christas geweest is verbetcring van het menschdotn tc wcge te brengen9 en in zoo verre alleen 00k de vergeving der zonden te vcrwervcn , als dcze een gevolg is van onze verbetering? Men ziet de antwoorden op beide deze Vragen te ge« moet voor den laatften December 1814. Intusfchen verwacht nog het Gcnootfchap, volgens het Programma des vorigen jaars , Voor den laatjlen December 1813. Een Betoog, dat de Zoenofcrs des O it den Verbonds geen cnkel ftaatktindige inflellingen , v eel min lout ere na - volgingen der gewoonten van andcre volkcn zijn gcwcest * maar voornamelijk ingerigt , om het Zocnlijden van den toekomfligen Verlosfer af te fchadirwen , met ogles - fing van de tegenbedenkingen der hedendaagfehc Bejlrij • tiers ; Alsmede Eene Vcrhandeling over het Gebruik van de Boeken ties Oudeti Verbonds , ter bevestiging der Lccr/tukken , die • in de Schriften des Niet/wen Verbonds duidclijker Worden voorgedragen ; En voor den eerjien Februarij 1814. * Eene beantwoording der vraag : In hoe ver het getui- genis offlilzwijgen der Kcrkvaders en anderc Schrijvets 9 in tie vier eerjle cettmn, bij de verdediging der EchtUid van betmste Bijbcl-bockcn en Bijbel-plaatfen , in can* me r king komen kan? Gelijk 00k van de beide, in het vorige jaar, uitge- fchrevene Vragen: I. Is yer in tie llistorifche cn Profetifclie Schriften des Ouden Verbonds zoodanigen zamenhang te ontdekken , dat daaruit eene bij zonae re G odd e Hike hiding, waar~ ‘ door derps elver Schrijvers be ft nurd zijn , klaarblijkclijk kan aangewezen cn bevestigd worden ? If. Op wclke g rondo n kan men vastflcllen , dat de Bricven van Paul us, zoo als die in de Schriften dts Nieuwen Verbonds voorhanden zijn , door hem zchen zijn vervaardigd , cn das niet tnoeun aangemerkt wor- st in , als alleen de hov dgedachttn van Paulus bchtl- " zendc , 1 velke door unde en ons cnbektndcn zouden uit - gebreid en befchi oven zijn ? * / t Dc Schrijvers, die naar den Prijs • dingen , worden 1. 1 ver- Digitized by Google C 247 > ▼erjcocht, hunne Namen niet bij de Verhandel ingen te, ftellen, maar dezeive met eene Snreuk te onderfehrij- ven , en ’er bij te voegen een vcrzegeld Brief jc „ de- fcejfde Sprcuk tot opfehrift hebbende , waarin hunne Namen en Woonplaatien gemeld zijn; voorts zich del* kortheid en kladrheid te bcvlijtigen, en hunne Verhan- delingen, in lecsbaar fchrift , liefst in de Nedcrdiiit- fche en Latijnfche , en dcs noods in de I loogduitiche Taal, met . Romeinfche Letters, (uaardien het met Hoogduitfche karakters en onduideliik gefehrevene niet in aaumerking gebragt wordt,) vrachtvrii, en, zoo veei mogelijk, met eene bij het Genootfchap oubekende hand gefehreveq , te zenden aan den See ret arts dcs, Gi* pootfehaps , Thomas IIoog, Prcdikant te Rotterdam , en zich te fchikken naar de voorwaarden, in vorige Programmata opgegeven. Ilet Genootfchap herinnert de meermalen herhaalde waarfchuwing, hi vorige Programmata gedaan , dat men zijne hekroonde Verhandelingen , noch afzonder- lijk, noch in een ander werk zal mogcti uitgeven*, zon- dcr bewilliging dezer Maatfchappij. Het Genootfchap behoudt aan zich het regt, om, naar goedvinden, en ten algemeenen nutte, gebruik te maken van alle de ingekomen Verhandelingen , en de- ceive, fchoon *er de Prijs niet aan is toegowezen, ge- heel of ten deele gemcen te maken, *t zij alleen met bijvoeging der zinfprenken , door* de Schrijvers ge- bruikt, *t zij ook met uitdrukking van hunne Namen , indien zij, daartoe verzocht wordende, dezelve gelicveu te openbarcu. D e . D A M P K R I N G in zijne betrekkingen tot het Organismus befehouwd » door Dr. HufelaNd, Staatsraad en Li 'fart s van den Koning van Pruisfen , te Berlijn. (Pervo/g en [tot van bladz. 20S.). Mijn hoofdoogmerk is , om hier op een voornaa® 5»roefmiddel van den Dampkring , en eene aaarop gegronde* geheel eigenaardige betrekking van deuzelven tot het orga» Q 4 Digitized by Google ( =48 ) n ismus dc aandacht te vestigen, hctgeen als zoodanig, mifn* ©ordeels, nog op verre na niet genoeg in overwe^ing geno- xnen is, namelitk: dc Barometer en zljne betrekking . I let fchijnt, of zich hier eeoe nieuwe betrekking van denzelven opdoet, die, zoo ik mij niet geheel bedriege, met het in- wendig leven van die Element, zoowel als met dat van het erganimus in het naauwfte verband llaat. Van dc Barometrifche eigenfehappen des Dampkrings , toegepast op bet bewerktuigd wezeti. Dc drukking, welke de Dampkring op het mcnfchelijk ligehaam oefent, is zeer aanmerkelnk, en wordt op 30,000 ponden berekend (*). Deze drukking is een noodzakeiijk vereischte tot onderhouding der bepaalde tegendrukking van het. organivnus , en van de bepaalde mate van uitzetting en uitbreiding van het geheele ligehaam, en inzonderheid van de vloelbare deelen tegen de vaste, waardoor het evenwigt In hunne verdoeling en beweging bewaard wordt ( zie liier boten). Elke verandering in dezen moet dus van dc gewig- tigfte gevolgen zijn, VVij meten de drukking der lucht door den Barometer, uac Is: door eene kolom kwikzilver, die door eenc geiijke ko- lom lucht in eene iuchtledige buis in evenwigt gehouden wordt. De middelftand van den Barometer, dat Is de ge- wone, en voor het orgonismus meest gefehikte, drukking der lucht is van 27 duimen io lijtien tot 28 duimen 4 lijnetu Al wat daar beneden is noemt men lagen (land des Barome- ters, en toont eene mindere drukking der lucht ann, terwijj het geen ’cr boven is, hooge (land genoemd wordt, en eene flerkerc drukking der lucht aanduidt. Het laagfte , dat de JBarometer in de midden* luchtftreek der aarde vallen kan, is 27 dnim, en het hooglte, dat hij kan kJimmen, is 29. Men kan volgens bovenftaande berekening vastftellen, dat elke verandering in den Barometer van dene lijn een onderfeheid van 100 ponden in de drukking. d.er lucht aan- wijst. Hier moet men echter behoorlijk onderfeheid maken tus- fchen drukking en zwaarte: de faatfte bepaalt zich alleen tot de hoegrootheid , by de eerlie komt 00k de kracht in oahmerking. Doorgaans befehouwt men dc verandcringen in ( * ) Ifct bcwjjs hier voor is zeer "cmnkkeiyk. Eene kolom van den dampkrirtg van 1 kubiek duim mil Idel lijn bevat in den barometer of lucht* Jedi^e ruiinte, 15 ponden kwikzilver, zoodat het evemvigt eene drukking van even zoo vole ponden aajiw$st. Vooronda ftellcn wjj nu, dat de op* pervlakte van een vo I was fen inensch 2000 vierkante duimen bednmgt, dan hieruit, dat de kolom lucht, die op de geheele oppeiVlakte van ffett ligshaam drukt, 30,000 ponden zwaar is. Digitized by Google C 249 > in de zwaarte en ligtheid der lucht alleen als oorznken vatr '* de veranderingen in den Barometer, en houdt de lucht, in*, gevolge hiervan, bij eenen lagen Band van denzelven voor ligt en dun, bij eenen hoogen, daarentegen, voor dik en zwaar, waardoor de geheele vvaarneming der lucht door middel van den Barometer voor den Geneesheer van eene zeer bepaalde en onvolkomen beteekenis wordt. — Eene veeljarige ondervinding heeft mij, echter, hieromtrent een ander gevoelen doen omhelzen. De oorzaak van den (land des Barometers en zijne veranderingen is genoegzaam alleen in de drukking van den Dampkring te zoeken; docli deze drukking kan door tweederlei oorzasken bepaaid en veranderd worden : vooreerst door veranderingen van de zwaar te (V/g/- hetd') des dampkrings, waardoor dezelve in hoogliggende ItTeken valt en in lage riist : ten anderen door veranderin- gen in deszeifs uitzettend vermogen of veerkracht. Ver- tieerdcrde uitzetring van. den dampkring kan, bij eene Seheel ouveranderde zwaartc, de kwik in den Barometer oen iijzen, eerie verminderde doen zakken. Deze laatfte morzaak is ongetwhfeld veel meerde reden van de verande- ringen des Barometers, dan deeerfte, en hierdoor worden zijne snnwijzingen voor den Geneesheer, ja zeifs voor den IMntuurkenner, van veei meer gewigt en aanbelang. Masr , wat is nu de reden van de veranderingen in de veerkracht der lucht? Naar mijn gevoelen hare clectrieke en magne- tifehe toeftand en de daannede zoo naauw verbonden in- wondlge, fcheikundige vermenging van den dampkring, waaniit blijkt, dat de aanwijzingen van den Barometer.de naauwfte betrekking tot die eigenfehappen van den damp- kring hebben, wclke den meest bepaalden invloed op.de levenskracht , en de ftemming der prikkelbaarheid oefenen# Wat* kan nu belangrijker voor den Geneesheer zijn? Zclfs durve ik beweren, dat de Barometer, bij onze nog zoo ge- brekkige kennis van het inwendig leven des Dampkrings > het -gewigtigfte werktuig is, om denzelven te kennen en te beoordeelen, in zoo verre znlks door zijne verfchillende veerkracht en fpanning zckerlijk het meeste blijkbaar is..>. Mijne gronden voor die mijn gevoelen zijn de volgende: •• 1. Hoe helderder en vrijer van dampen de lucht* js, zoo veel te hooger rijst dekwik; hoe mecr betrokken , dampig en waterachtig de dampkring is, zoo veel te lager danlr de- zeive. а. Het is eene uitgemaakte zaak ,, dat de kwik bij op han- den zijnde dorm, onweder en aardbeving in den Barometer valt. Zij daait zoo veel te Iterker, laar geiang deze nade- rende lucht - veranderingen grooter iijn, en wel het meesc bij aandaanden dorm of aardbeving. In het iaatile gevai kan de kwik van 6 — 8 ljjnen onder zijn gewoon ftandpunt val- len. Verder, hoe meer het onweder nadert, zoo veel te la- ger daait de kwik, en dikwijls rijsc deZelve na eenen fellen blikfemaandonds weder een weinig. Deze verfchijnfels kun- nen onmogelijk uit de zwaarte der lucht worden afgeleid, want deze moest immers noodzakelijk toenemen, wanneer eene zware onweersbui boven ons hoofd hangt ; de kwik zoude derhalve het hoogst moeten rijzen, en daait, echter, juist dan op zyn laagst. En wat heeft nu eene aardbeving, die gewoonlijk op eenen ftillen, onveranderden dampkring Voigt, met de zwaarte der lucht te doen? — - Nemen wg cchterden veranderden electrieken toeftand der lucht, en d© daar mede verbonden veranderingen harer veerkracht in tanmerking, dan valt de verklaring gemakkelijk. 1 3. De ondervinding lcert, wijders, dat de Band des Ba- rometers , ten tijde der nacht-evening , zoowel in de lente, als in den herfst, altijd onbeftendig en zfy'ne aanwijzing on- zeker is: zclfs is het in het dagelijksch leven bekend, dat men in dezen tyd op de weefglazen geenen ftaat kan maken. Dit nti kan men door de zwaarte der lucht niet verklaren* want eene zware lucht moet de kwik altijd drukken, en d ws om hoog drijven, en zoo 00k omgekeerd. 4. Insgelijks leert deervaring, dat 'or, 00k buiren dege- noemde janrfaizoenen, tijdpuntcn zijn kunnen, waarin de gewone betrekkingen van den (land des Barometers op het -weder geene plaats -liebben , en deze zijn altijd dezulke, weike zich door buitengewone omwentelirfgen op de aarde of in den dampkring (weike als een te befehouwen zijn) Itenmerken. 5.. Podagreuze lijders , cn zulken, die met verouderde gezwellen, verharde wonden of lijkdoorns bezocht zijn, gevoelen pijn, wanneer in den (land des Barometers eene fpoedige en nnnmerkelijke verandering voorvalt. Gewoon- lijk gcvoelefi 7.1) dezelve reeds \66v demerkbare verandering in den dampkring ( weersverandering) , nagenoeg op den- zelfden tijd, wnarop de kwik verandert, hetgeen doorgaan* 24 uren voor de zigtbare verandering van het wedr ge- ■fchiedt. Beiderlei verfchijnfelen zijn dus van eenen gelii- * ken aard, en bepalen zich tot imvendige onweegbare veraiv deringen van menging in den dampkring, waarvan de ge- noemde weers-veranderingen eerst de merkbaar daargeftelde tiitkomsten zijn. б. Zeer gewigeig echter voor deze betrekkiug van den ‘ Band 1 Digitized by Google C 251 ) m \ (land des Barometers is de buitcngcwone fnvloed , dfen des- zelfs veranderingen op de zenuwen, ja op alle de gevgelig* * vezels, oefenen. Bij eenen hoogen (land des Barometers zijn beiden, over het geheel, fterker gefpannen en gevoe- Hger, bij cenen Itigen, integendeel, flapper en krachteloo- 2er. Dat die nu niet enkel aan de zwaarte, maar aan de veranderde veerkracht der lucht is toetefchrijven , welke zich aan de ligehamen mededeclt , blijkt hieruit, dat 00k in doode ligehamen de veerkracht daardoor fterker wordt of vermindert, waarvan fnaren cn muzijlr-inftrumenten , die bi> eenen hoogen Barometer altijd fcherper en klinkender too- nen geven^ het beste bewijs apleveren. • 7. Bij zeer aanmerkclijke dalingen van den Barometer ver- toonen zich gevvoonlijk 00k afwijkingen van de Magneet- naald. * " ' ' ' , . J 8. Bij eenen hoogen fland des Barometers is de damp*- kring altijd holder , droog , en bevac meer zmirftof en electriciteit ; bij eenen la&en daarentegen is dczelve betrokken, nevelaehtig, vochtig, en minder geoxygeueerd en elektriek. ' ' v Dit zij genoeg ten bewijze mijner ftelling, en om de opmerkzaamheid der Geneesheeren en Natuuronderzoeke- ren op dit onderwerp meer en meer optewekken. *. Volgens deze oogpunten en gronden, op de ervarfng ge- bouwd, kan men de werkingen van de verfchillende ftan- deu des Barometers op het menfchelijk organistnus op de volgende wijze bepalen: •. * * * • / < a, Eigenfchappen en werkingen van den Damp- kring bij eenen hoogen Barometer. . ‘ ► ■ : De algemeene, merkbare werkingen zijn deze: het ge- luid klinkt fterker en helderder — het weer is helder cn be- Itendig — ^ de luchtftroom gaat van het Oosten naar het Westen de electriciteit is grooter — de vlam brandt hob* derder, en zoo 00k het werktuigelijk leven. De Eigenfchappen van den Darapkring zijn derhalve de •volgende : - 1. Sterker Veerkracht. * 2. Vermeerderde drukking, ' 3. Zuiverheid, eene grooter mate van ZnnrftoE - 4. Helderheid, volkomen oplosling van Gas. 5. Meer Electriciteit. Droogte. 7. Geftadigheid van toeftand, beftendig weder, geene itormen, geene lucht -omwentelingen. • , De werkingen op het levend organistnus zijn deze : 1. De dampkring drukt fterker op de geheele oppervlakte ^es ligehaams. In eenen matigen graad heeft dit den wel- dadigften invloed , geeft aan de vaste en 00k aan de vloei- - -• - bare Digitized by Google C 25a } bare deeleti meer ftevigheid en zamenhang, dringt het Weed tevens fterker naar de grooce vaten en hec hart (eene kunfti- ge Plethora ad / 'pat turn), waardoor de wedervverking ( re- actie) van het laatfte vermeerderd wordt. Hierdoor der- halve wordt niet aileen het geluid, inaar 00k de werkzaam- heid van het organismus , niet aileen hetgevoel, maar 00k het kenmerk van welftand grooter, inzonderheid bij ver- zvvakte iigehamen en verflapte vaten, waarop de vermeer- derde drukking der lucht de werking eener fascia conform $iva , of krachciger zaraentrekking doet. Wordt echter deze, drukking der lucht te fterk, dan kan dezelve nadeelige gevolgen te weeg brengen: ’er kan, na- melijk, uit de te zeer opgewekte kracht van het organismus, inzonderheid van *t bloedgeftel, een wezenlijk Sthenifche toeftand en neiging tot ontftekende ziekten geboren wor- den; de te zeer naar binnen gedrongen masfa van bloed kan in de minder wederftand biedende deelen hevige Congesties • te wege brengen, waaruit dan bloedvloeijingen, inzonder- heid h*morrhoidale ongemakken, vloejjingen uit de baar- moeder, longbloedingen , hoofdpijn, duizelingen en be- roerten ontftaan. Volbloedigen , en zij die tot bloed -con- gesties geneigd zijn, moeten deze uitwerkfels het eerst en ilerkst ondervinden* * a. De vermeerderde veerkracht der lucht deelt 00k aande werktuigelijke vaten eene grootere (panning en veerkracht — de hooldvoorvvaarde der opgewekte kracht — mede. 3. De vermeerderde Zuurftof-^verhouding der Jucht ver- oorzaakt een’ opgewckter levensvoortgang, grooter prUtlel- banrheid , toenemenrie plastic a van het bloed, overvloed van cruor en verdikbare lympha — hoofdvoorwaarden der ontftekende Di at hefts. - 4. J)e vermeerderde Electriciteit vermeerdert te gelijk" de prikkelbaarhcid en prikkeiing. \ 5. De Droogte bevordert aile gasvormige afzondering in de vaten, en gevolgelijk eene vrijere uitwafeming; dit* voorname middel tegen zinkings, zware verkoudheden en zenmv-ziekten. Daaienboven ontftaat ’er bij eenen hoogen Barometer al- tijd eene opwakkering der levensgeesten en der prikkelbaar- heid van het organ isa/tts , inzonderheid in het bloedgeftel, liet geen aaniionds de overhand verkrijgt, om welke reden dan 00k, in enkele gefteJlen, zoowel als over het alge- meen, de ontfteking van het bloed het heerfehend kenmerk der ziekte wordt: en hcc. zeggen van Hurban, die groote •kenner van den Dampkring in zijne werktuigelijke betrek- iting, „ dat men hii eenen aanhoudenden hoogen Barotne- „ ter altoos met minder vrees kan aderlaten, dan bij eenen „ lagen,” is eene waarheid, welke nimmer kan vvorden ge- loochend. — Natuurlijk moet dit kenmerk op menfehen van zwakke zenuwen eenen weldadigen invloed hebben: zij . *«• / "\ 1 \ Digitized by Google I I C *53 ) i gevoeletl 2ich fterker, opgeruimd, vrolijk, en hanngtoe-’ vallen zijn zeldzaraer en minder hevig. Bij eene te lange duurzaamheid echter , en bij zulken, Bij wien eene ver- meerderde prikkelbaarheid van het bloedgeftel met eene meer opgewakkerde gevoeligheid verbonden is, kan de prikkeling te Berk, en eene qieuwe oorzaak van zenuw- trekkingen worden. 