Volksleesboek over schadelijke en nuttige insekten: nagelaten werk
J. Wttewaall
Op eene andere plaats, in dezelfde verhandeling, zegt de hoogleeraar van hall, dat men langwerpige bakken van de breedte der greppels in deze greppels heeft geplaatst, en de akkerplanten boven de greppels geschud en de met rupsen gevnlde bakken weggebragt. Een persoon heeft op deze wijze van ongeveer een bunder lands vier wipkarren vol rupsen weggevoerd. Dit verminderde de rupsen op die plaats wel aanmerkelijk, maar baatte evenwel op den duur niet, ten gevolge van het trekken dezer dieren van het eene veld naar het andere. De geheele schade, door deze rupsen teweeg gebragt, werde op last van het Gewestelijk Bestuur opgenomen en bij het zamentrekken der getallen blijkt het, dat ze voor de geheele provincie op / 316,483 begroot werd. De rupsen, die deze verwoesting aanigten, behoorden grotendeels tot eene soort van nachtvlinder, bekend onder den naam van Pistooltje of Gamma-Vlinder (Noctua Gamma) erwijl zij hier en daar door de rupsen van een* dagvlinder, bet zoogenaamde KnoUenioitje {P Er ist Bapae) ondersteund werd. Bij de levenswijze dezer rupsen willen wij even stilstaan. De vrouwelijke vlinder van het Pistoolje (Plaat XXIV, fig. 5) legt in het last van Junij of begin van Julij aan de onderzijde der bladeren een groot aantal eijeren, dat soms wel, voor een vlinder, 400 stuks bedraagt. Bij dit eijerleggen echter valt op te merken, dat ieder eitje afzon- 1) Zie hetzelfde werkje, bladz. 15 en 16. *) Zie het selfde werkje, bladz. 25. 76 derlijk gelegd wordt en er slechts zelden 2 eitjes digt bij elkander gevonden worden. Dat eitje is klein (zie fig. 1), doch mettemin zeer fraai gevorden, gelijk uit de vergroote afbeelding, fig. 2, blijkt. Plaat XXIV. De jonge rupsjes leven gedurende de twee eerste dagen van de eijerschalen en zijn zoo lang wit van kleur, welke kleur echter dadelijk bij het veranderen van voedsel in groen overgaat. In verhouding tot de verschillende planten, waarop zij leven, zijn de smalle strepen dezer rupsen, die over den rup loopen, nu eens witacbtig en dan weder geleelachtig, doch alle rupsen vertoonen eene breede gele streep, die in de zij den van bet lijf boven de pooten zich bevindt. De rups heeft in hare bewegjen iets van eene spanraps, omdat zij bij het voortkruipen het middelste gedeelte van het lijf meestal optrekt (zie fig. 3) en dit wordt veroorzaakt, omdat zij, behalve de staartpooten, slechts 2 paar buikpooten heeft. Zij bezit (met nog enkele andere soorten) met de 3 paar borstpooten in het geheel 12 pooten, terwijl de eigenlijke spanrupsen slechts 10, en de overige rupsen 16 pooten hebben. De rups van den Gamma-vlinder (zie fig. 3) is bijzonder vraatzuclitig en Zij gedijt zoo goed van het gebruikte voedsel, dat zij reeds na 3 weken volwassen is. Zij zoekt dan meestal een ander blad op, waar zij aan de onderzijde zich teen zeer los weefsel om zich heen spint en zoo tot pop verandert (zie fig. 4). Die pop ziet men door het weefsel been; zij is eerst groen, doch wordt spoedig zeer donker bruin. Nach twee of drie weken komt de vlinder te voorhijn, die bijzonder fraai geteekend is. Met regt schreef c. sepp reeds voor 1762, en dus ruim honderd jaar geleden, dat bij het barsten van de poppenhuid een fraai vogeltje te voorschijn komt, welks bovenvlerken inderdaad verwon- derlijk net geteekend en, nevens een ongemeenen glans, dien geen sterveling kan nabootsen, met verscheidene kleu- ren versierd zijn. Deze vlinder behoort allezins onder de schoonsten gere- kend te worden, maar is nogtans niet zeer in achting, vermits men hem menigvuldig vindt. Nog belangrijker is het dat deze vlinder in zijn gedaante- verwisseling zoo zuiver afgebeeld en door sepp op koper gebragt werd, dat tot op dit oogenblik nog geene betere afbeelding bestaat. De vlinder is vooral daaraan kenbaar, dat hij, ofschoon tot de nachtvlinders behoorende, echter zeer veel bij dag vliegt, en men hem dus ijverig bezig kan zien om honig uit de bloemen te zuigen, waarbij hij de gewoonte heeft zich Niet op de bloem neder te zetten, doch met een klapperende beweging der vleugels zich zwevende daarvor of daarboven te houden. Nog kennelijker is hij aan een paar witte vlejjes, die op de bovenvleugels aanwezig zijn en de gedaante van de grünen letter gamma (7), of wel eenige gelijkenis met een peptool hebben. Vandaar dat hij nu eens de Gamma-vlinder dan weder het PistoUje genoemd wordt. De vlinders, die gewonlijk half Augustus uitkomen, leggen dadelijk weder eijeren, en na weinige dagen wordt zwerm vlinders te onderscheiden en de rigt van hunne vlugt te bepalen, zoo is het toch best mogelijk, dat de vlinders uit het naburig Westfalen overkwamen. De hoogleeraar van hall was reeds in 1829 die meening toegedaan, doch voegt er bij, dat, volgens ingewonnen berigten, de rupsen van bet pistooltje in 1827 in de oostelijke provincien van Pruissen een groot nadeel deden, doch dat zij in 1828 (het jaar v66r de Groninger verwoesting) in Westfalen sleehts weinig vorkwamen. Van elders echter is het bekend geworden, dat dezelfde rupsen ook nog in 1828 in de oostelijke provincien van Pruissen zeer veel schade deden, en er vooral eene groote hoeveelheid vlas geheel vornield werd, en dat ook de erwten, de boonen en de kool toen veel te lijden hadden. Het is dus zeer waarschijnlijk, dat de vlinders, die in 1829 in de provineie Groningen zoo veel nadeel aanrigtten, afkomstig waren van vooral. Linders, die in de westlichen provincien van Prüssen in het voorjäar van hetzelfde jaar uit de pop waren gekommen en gezamenlijk eene landverhüingung anvingen. Van de glazenmakers is het bekend, dat een trekken van deze dieren ook in ons land meermalen voorkommt, en ook van eenige vlindersoorten werd het meermalen opgemerkt, vooral bij de soorten, die onder den naam van witjes bekend zijn. Ter bevestiging kan nog strekken, dat de vlinders, die in de provineie Groningen ontstaan zijn , veelal in eene noordwestelijke rigting wegvlogen , terwijl het strand achter Uithuizen en Uithuizermeeden hier en daar bedekt was met witte vlinders , en hetzelfde ook op het eiland Rottum op- gemerkt werd. Op een wachtschip achter den Noordpolder werd in den nacht van den 28®" op 29®" Augustus het dek geheel en al bedekt met pistoolvlinders , en zag men dui- delijk, dat zij in eene noordwestelijke rigting voortvlogen , terwijl des morgens de zee hier en daar als met doode vlinders overdekt was. 81 Ofschoon nu de Groninger rupsenschade waarschijnlijk het gevolg is geweest van het van elders overvliegen van vlin- ders, zoo is echter de vermenigvuldiging van hetpistooltjetoch van dien aard , dat deze vlinder binnen zeer korten tijd een ontzaggelijk talrijk kroost kan verkrijgen. Dehoogleeraar van HALL haalt hier als bewijs de berekening van rkaumur aan , • waarbij ieder wijfjes-vlinder van deze soort 400 eijeren »legt , welke , in de veronderstelling , dat ze alien tot vol- ikomenheid komen , in het laatst van Junij of in het begin ivan Julij 400 rupsen en daarna 400 vlinders voortbrengen. • Van deze leggen 200 wijfjes in Augustus wederom elk j» 400 eijeren , waaruit nog in dit saisoen rupsen voortko- imen , zoodat , indien geenerlei ongeval deze dieren treft ^ een ipaar vlinders , dat den winter doorgekomen is, in datzelfde »jaar 80,400 rupsen kan voortbrengen." De berekening van reaumur is echter niet juist, omdat niet alle rupsen zich tot vlinders ontwikkelen , doch zeker is het , dat een paar vlinders in het najaar onder gunstige omstandigheden wel 20,000 rupsen kan leveren , en dus honderd paar vlinders 2 millioen rupsen. Zulk eene snelle vermeerdering wordt bij vele vlinder-soorten en andere insekten waargenomen, doch nergens heeft dit in zoo groote mate plaats als bij de insekten, die wij gewon zijn hladluizen te noemen. Door deze eigenschap der bladluizen zien wij niet zel-den, dat een goed gezond en snel groeijend gewas geheel vernietigd wordt, en nimmer gaan er jaren voorbij, of een of ander gewas onder vindt daarvan de schade. Overal en bijna bij alle gewassen brengen de bladluizen schade te weeg. Onze groote boonen in de moestuinen, zowel als de paardenboonen in het open veld, onze mangel-wortels, de kool- en knoUensoorten, hetzij in den tuin of op den akker, mislukken niet zelden door het toedoen der bladluizen, terwijl deze dieren ook aan onze vruchtboomen soms zeer nadeelig zijn en vooral aan appel-, peren-, peren-, pruimen-en kersenboomen veel schade berokkenen. Volgens de opgaven der gemeentebesturen zijn er in ons land jaarlijks gemiddeld 35,000 bund ers met paardenboonen bezet, die eene gemiddelde wäarde heben van £5,200,000. Van erwten worden er 10,000 bunders gevonden, met eene waarde van £1,800,000. Die aanziellijke opbrengst kan ten gevolge van de in- werking der bladluizen niet zelden zelden zelder zu verminderen, dat de Gegst slechts § tot.^ van de gemiddelde opbrengst levert, ja! zelfs kunnen deze insekten zuverhanden de erwten als de bönen de kosten van maaijen naauwelijks of in het geheel niet beloonen. Millioenen bij millioenen beestjes zijn dan ook dag en nacht bezig om de plant van rijpe sappen te berooven en zoozeer te verarmen, dat zij ten laatste daaronder bezwijkt. Onwillekeur doet zich hier de vraag op, hoe het mögelijk is, dat er binnen zoo korten tijd zulk eene massa dezer diertjes ontstaan kan. De meeste landbouwers en tuinlieden, weinig gewoon om in boeken te snufFelen, zien wij bij het verklaren van dergelijke feiten een beroep op het luchtruim doeil; zij meenen ter goeder trouw, dat de bladluizen daaruit neer-dalen of dat ze op de wijze der Aegjptische plagen uit stof zijn voortgesproten. Er worden echter onder hen ook lieden gevonden, die reeds beter ingelicht zijn en die, ofschoon met alle omstandigheden nog niet bekend, echter zeer goed begrijpen, dat het ontstaan en de vermeerdering ook bij deze beestjes langs den gewonen weg plaats heeft. De wijze, waarop die vermeerdering plaats heeft, zullen wij eenigzins ophelderen. In den regel zijn de eerste bladluizen, die zich in het voorjaar laten zien, alien vrouwelijke voorwerpen, die niet zoo als de meeste andere insekten eijeren leggen, doch dalijk lev Ende jongen werdend brengen. Er zijn soorten, waar van de bladluis 10 tot 15 jongen daags krijgt, waar-mede zij verscheidene dagen aanhoudt. Deze jongen groeijen schielijk, vervellen drie of vier malen en zijn binnen zeer weinige dagen reeds volwassen en dan geschikt om eveneens jongen voort te brengen, terwijl deze op hare beurt weder even schielijk volwassen zijn en op dezelfde wijze zich blijven vermeerderen. Er zijn soorten, waarij op deze vrijze 9 en meer dergelijke generation in een saizoen plaats vinden. Dat het getal bladluizen, op deze wijze ontsproten, zich verbazend schielijk moet vermeerderen, is duidelijk, vooral wanneer men bedenkt, dat er steeds alleen vrou- welijke voorwerpen geboren worden en de mannelijke indi- viduen in den regel slechts in het najaar ontstaan. Die vermeerdering heeft bij de eene soort in eene veel sterkere mate plaats dan bij de andere, en van slechts weinige soorten werd zij eenigzins naauwkeurig waargeno- men. Bouche, te Berljn, zag bij de gewone bladluis van de rozen, dat eene moederbladluis vier dagen achtereen dagelijks 15 tot 20 jongen gaf, welke jongen, na vier dagen, wederom jongen voortbragten. Reaumur heeft berekend, dat eene bladluis, die 90 jongen voortbrengt (en dat doen er velen), na 5 generatien eene nakomelingschap kan verkrijgen, die uit ongeveer 6000 millioenen stuks bestaat. Bonnet, die, meer dan 120 jaren geleden, de kennis van deze insekten tot zijne bepaalde studie maakte, heeft 5 dergelijke generatien, van Jul I tot Augustus, verkregen, terwijl latere onderzöske bewegen hebben, dat eenige soorten, bij gunstig weder, 6 tot 9 generatien leveren, en dat de vermeerdering zich in enkele gevallen zelfs tot 15 generatien kan uitstrekken. Het behoeft naauwelijks betoog, dat niet al die bladluizen in het leven blijven, doch het verklaart toch voldoende, hoe bet komt, dat een veld met erwten of boonen of al de boomen van een appel- en peren-boomgaard in weinige da-gen geheel met bladluizen kunnen bezet zijn, zoodat ze er met rissen aan de Stengels voorkomen of de bladeren, meestal an de onderzijde, daarmede geheel overdekt zijn. Bij die vermeerdering doen zich nog onderscheidene omstandigheden op, die wel waardig zijn om met een woord vermeld te worden. Bij de tweede eerste generatien bij v. zijn al de diertjes ongevleugeld; zij blijven op de plaats waar zij geboren werden. Met de derde generatie meestal worden, tegelijk met de ongevleugelde, ook eenigen geboren, die na de tweede vervelling met beginselen van vleugels voorzien zijn, en die bij de laatste vervelling volkomene vleugels erlangen. Van nu af begint de vermeerdering vooral zigtbaar toe te nemen en, bij gunstig weder, kunnen gebeele velden, waar voor weinige dagen slechts enkele bladluizen gezien werden, zoodanig bezet worden, dat alle groei ophoudt. Tegen den tijd, waarin hare sterke vermeerdering een einde neemt, worden er enkele mannetjes geboren, die meestal drie maal kleiner zijn dan de wijfjes. De nog overgeblevene vrouwelijke diertjes brengen dan gewoonlijk geene levende longen ter wereld, doch legg En eijeren, die vervolgens overwinteren. Al de bladluizen, in het voorjaar uit die eijeren entständigen, zijn weder vrouwelijk en bestemd om de stammeidern te worden van dat vernielend beirleger, waarvan onze veldgewassen, velen onzer boomsoorten, moeskruiden of sierplanten zoo zeer te lijden hebben. De soorten van bladluizen zijn zeer talrijk en bij een vijtig onderzoek zal bet blijken, dat alleen in ons land zeker wel 100 versehillende soorten voorkomen. Bijna ieder gewas, dat eenigzins menigvuldig geteeld wordt, heeft zijne eigene soort, die er meestal uitsluitend op gevonden wordt. Eehter komen bier ook vele uitzonderingen voor , daar men bij v. op de aardappelen 4 of 5 soorten aantreft , die ook op andere planten gevon len worden , terwijl een voor- beeld in tegeuovergestelden zin bij den eik aanwezig is , waarop men 4 of 5 soorten aantreft , die alleen aan deze boomsoort eigen zijn. Om een denkbeeld van den vorm dezer diertjes te geven , zijn bier enkele af beeldingen bijgevoegd , waarbij wij nog eenige woorden willen voegen. 85 Fig 1 stelt eene kolonie van bladluizen voor , zoo die op de vlier in de maanden Junij en Julij dikwerf j Plaat XXVI. zien wordt. Zij werd door ch. bonnet , 120 jaren gele- den , in natuurlijke grootte afgebeeld en door ons overge- nomen , omdat die af beelding zeer geschikt is om een denkbeeld te geven van de wijze , waarop de bladluizen op sommige planten aangetroffen worden. Men vindt haar meestal aan de jonge loten van de vlier en gewoonlijk is de ris , die zij vormen , nog uitgestrekter. In onze af beelding toch heeft de kolonie slechts zes Ned. duim lengte, terwijl zij somwijlen eene lengte van drie palm bereikt. Van dezelfde soort van bladluis (Apkts Sambuci) wordt bij fig. 3 een gevleugelde en bij fig. 4 een ongevleugelde vergroot voorgesteld. Deze dieren zijn zeer gevoelig voor bet weder en eenige dagen regen met wat wind zijn voldoende om hen zoo zeer te verminderen, dat ze bijna niet meer worden opgemerkt. Bij fig. 2 wordt eene kolonie voorgesteld van de soort, die de groote boonen en de paardenboonen zoo zeer kan teis-teren (Aphis Fahae). Hare kolonien worden gedeeltelijk aan de Stengels en voor een ander gedeelte aan de onderzijde der bladeren aangetroif en. De gevleugelden zijn dof-zwart en de ongevleugelden donkergroen en fluweelachtig. Zij vermeerderen zich buitengemeen snel, en wanneer er geene maatregelen van voorzorg genomen werden, zouden er dik-werf geen groote boonen in de moestuinen te oogsten zijn. Plaat XXVII. Eene andere soort, waarvan wij eveneens gewag inaakten, de erwten-hladluis (Aphis Fisi) (zie PI. XXVII, fig. 1 en 2) is grasgro En, meestal met eene zeer donkere streep geteekend en bijzonder kennelijk aan de lange sprieten, die, als ze naar achteren gelegd zijn, de lengte van het lijf overtreffen, zooals bij fig. 2 zigtbaar is. Dat ook deze soort even vruchtbaar is als de boonen-bladluis, blijkt uit het feit, dat een geheel veld met erwten binnen weinige dagen zoozeer kan bezet zijn, dat alle bladeren van onderen en gedeeltelijk ook de Stengels en stelen met kolonien overdekt zijn. Niet minder algemeinen, althans in vele jaren, is de kool-bladluis (Aphis Brassicae), afgebeld bij fig. 3 en 4. Zij het eene blaauwachtig-groene kleur, doch is met eene lieht-grijsaehtige stof overdekt, die haar zeer kennelijk maakt. Zij komt in de meeste jaren bij kleine kolonien voor onder de bladeren der koolsoorten, en daar het bladop dat gedeelte zich wat uitzet, kan men dadelijk het anwezig zijn van deze bladluizen herkennen. Er zijn jaren dat deze koolbladluis zoo talrijk voorkomt, dat al de bladeren van de kool van onderen daarmede over-dekt zijn, en in dat geval is het gewas weldra als mislukt te beschouwen, tenzij eenige dagen van regen en vochtig weder elkander opvolgen en daardoor de bladluizen gedood worden. Dezelfde of althans eene zeer aanverwante soort wordt ook op de koolrapen, het koolzaad en de mostaard gevon den en kan hier ook zeer nadeelig worden. In 1858 is daardoor de koolzaadoogst en die van de mostaard in de meeste streken van ons land geheelen Als laatste voorbeld wijzen wij hier nog op de kersen-bladens (Aphis Gerasi), fig. 5 en 6, die zich door eene glimmend zwarte kleur onderscheidt en hare kolonien vooramelijk plaatst op de bladeren en de jonge loten van de kersenboomen en de morellen. In kweekerijen vooral is deze soort zeer gevresd, omdat niet alleen de oudere bladeren worden aangetast, maar ook de nog niet ontwikkelden zich omkrullen, waarbij tevens de verlenging van het lot ophoudt. Dergelijke boomen worden dan voor dat jaar onverplant-baar. Gelukkig echter heeft die schade en het eigenbelang onderscheidene middelen doen uitdenken, welke zelden te vergeefs worden aangewend. De wijze , waarop de schade door de bladluizen verrigt wordt , is tweeledig. Eensdeels door het afzuigen van voedende sappen en anderdeels door het honigsap , dat zij van zich geven en dat onder den naam van honigdauw bekend is. De bladluizen hebben eenen vrij langen snavel of snuit, dien zij , zoo ze niet zuigen , tegen den buik buigen. Deze snavel is buisvormig en in de lengte van eene diepe fijne plooi voorzien , zoodat ze naauwer en wijder gemaakt kan worden. In dien snavel bevinden zich drie fijne , lange , stijve zuigharen , welke in den snavel beweegbaar zijn en zoo lang, dat ze steeds aan de spits uitsteken. Bij het zuigen zet de bladluis haren snavel loodregt op de plaats waar zij zich bevindt , . drukt de zuigharen door de opperhuid en drinkt dan het sap op , dat zich in den om- vang van de wonde bevindt of daar naar toestroomt. Die zuigharen kunnen , 't zij eerst twee en dan een , of wel alle drie te gelijk teruggetrokken en weder naar binnen gebragt worden , en de bladluis is daardoor in staat om de gemaakte wonde wat grooter te maken of de sappen wat rijkelijker te doen vloeijen. Met dit zuigen blijven zij in den regel gestadig bezig en houden daarmede zelfs aan , terwijl de jongen geboren worden. Eene jonge bladluis geboren zijnde , begeeft zich even ter zijde , als het ware om ruimte te laten voor de aanstaande zuster , en boort dadelijk ook haren snuit in de plant om voedsel op te zuigen. Dat sap wordt naar het darmkanaal gevoerd, ondergaat daar eenige verandering en het onverbruikte gedeelte wordt als een honigachtig sap gelosd. Het wordt afgescheiden door middel van de hoorntjes of staartjes, die bij al de af- beldingen aan de bladluizen gezien worden en die, vooral bij de Erwtenbladluis (zie PL XXVII, fig. 1 en 2), bij- zonder ontwikkeld zijn. Dit honigjap ontlast zich veelal bij zeer kleine droppels, die naar beneden vallen, en daar de bladluizen zich meestal an de onderzijde der bladluizen zich meestal an de onderzijde der bladluizen ophouden, wordt de bovenzijde der lager staande bladeren met een glanzig vocht overdekt, dat honigdauw genoemd wordt en werkelijk een honigdauw genoemd wordt en werkelijk een honigdauw genoemd zijn, omdat bet opslorpen daarvan zeer ligtelijk tot ziekte endogende geeft; wanneer het namelijk laat in het saisoen door de bij en vergaderd wordt en dus op een tijdstip, dat Dit honigsap reeds aan bederf onder-hevig is. Bij de insektenkundigen was het reeds lang eene uit- gemaakte zaak, dat de honigdauw het gevolg van het aan- wezig zijn van bladluizen was doch onder de kruidkundigen waren er velen, die haar als eene ziekte van de planten beschouwden en in den waan verkeerden, dat die stof uit het weefsel der bladeren naar buiten gedreven werd en dus als eene soort van uitzweeten van de planten moest beschouwd worden. De Utrecht hoogleeraar harting was, of schoon dierkundige, dezelfde leer ook toegedaan, doch vond in 1858 de gelegenheid om de ware oorzaak te herkennen. Bij een helderen dag in zijn* tuin zittende, voelde hij zeer kleine droppeltjes vallen als het begin van een* fijnen stoffregen, welke droppeltjes, verdampt zijnde, een glinsterend plekje achterlieten van ongeveer een halve Ned. streep grootte. Na eenig onderzoek bleek het, dat de droppeltjes afkomstig waren van de lindenbladluis {Aphis TtHae), waarmede de boomen in de nabijheid sterk bezet waren ^). Dit vallen van die droppeltjes werd veroorzaakt door bladluizen, die op eenigen afstand van de lindeboomen *) Zie deswege het goed geschreven Handboek voor Bijenhouders ^ door 8. DIRK8, Dordrecht bij p. k. bantz, 1861, bladz. 196. *) P. Harting, de Honigdauw, in  den hoog- leeraar harting eenen glasplaat op zulk eenen af stand van een' lindeboom geplaatst, dat de uiteinden der buitenste takken in eene horizon tale rigtning daarvan drie Ned. ellen verwijderd waren. Bij windstilte was in drie uren tijds de glasplaat zoo bezet met droppeltjes, dat er zich 20 tot 25 op een vierkanten duim bevonden en dus 2000 op de vierkante palm. Merkwaardig is hierbij het feit, dat dit honigsap kristal- liseerbare rietsuiker bevat, terwijl die suik^r tot heden nimmer in dieren, maar alleen in planten aangetroffen werd. De ontdekking daarvan werd door den bekwamen Neder- landschen scheikundige Dr. j. w. gunning te Utrecht gedaan, die het honigsap, door den hoogleeraar harting verstrekt, scheikundig onderzocht. Ik mag den lezer waarlijk wel om verschooning vragen, dat ik zijne aandacht zoolang bij de bladluizen bepaalde. Ik hoop intusschen de overtuiging gevestigt te hebben, dat ook deze soorten van insekten eene nadere kennischa- king verdienen en dat zij in hunne levenswijze menig verschijnsel opleveren, dat waardig is om meer algemeen bekend te worden. Bij de insekten, die wij tot nu in dit hoofdstuk tot voor- beeld stelden, bestaat eene neiging om door eene schielijke vermenigvuldiging hun aantal in zeer korten tijd tot in het ongeloofelijke te doen toenemen. De natuur werkt hier vooral weder door het doen geboren worden van twee of meer generation in hetzelfde jaar, waar van iedere generatie zich door een talrijk kroost kenmerkt. Er zijn echter soorten van insekten, waarij de natuur al het mogelijke schijnt in het werk gesteld te hebben om 1 ') Zie het Naachrift van Prof p. habting op het artikel Ranigdauw van Prof. h. c. van hall in het Album der Natuur^ 1859, bladz. 138. Hünne vermeerdering tegen te gaan, terwijl zij toch in eene ongelöst hoeveelheid aangetroffen worden. Daarvan levert de Meikever (Melolontha vulgaris) ons een zeer sprekend bewijs. De vrouwelijke kever legt onder den grond slechts een betrekkelijk gering aantal eijeren, zeker niet meer dan dertig of veertig stuks, en de larven, daaruit geboren, worden in het eerste jaar niet grooter dan 7 of 8 streep, terwijl zij in het tweede jaar niet halfwassen zijn. Nog twee jaren worden er vereischt, eer zij den vollen wasdom heben (zie figuur 4) en de larve gaat dan eerst tot den staat van pop over, terwijl in het voorjaar van het vijfde jaar de kever zich boven den grond vertoont. Men kan hier wel zeggen, dat de natur al het mogelijkke doet om de toeneming op eene langzame wijze te doen plaats hebben, doch zij heeft in andere opzigten gezorgd, dat deze kevers door hunne talrijkheid zich tot eene ware plaats kunnen vermeerderen. De larven namelijk, uit de eijeren geboren, hebben in den regel weinig vijanden. De ergste daarvan is de mol, doch op de plaats waar de larven zich ophouden, worden de moUen telkens of uitgeroeid of verdreven. De plaats tojh waar het wijfje in den regel de eijeren legt is aan overstrooming onderhevig. Het water nu doodt of verdrijft de moUen, terwijl de larven van de meikevers daarvan geen het minste letsel hebben, ook wanneer de landerijen maanden achtereen overstroomd zijn. De kevers daarentegen hebben talrijke vijanden, vooral onder de vogels, doch de meikevers komen juist op een' tijd te voorschijn, als de vogels zich niet in vlugten ver- eenigen, ma Ar verspreid hunne nicht nicht nur selben von den nötigen verzogenen. Alleen de vogels, die zich in de nabijheid bevinden, kunnen het aantal kevers verminderen en doen dit look ijverig, doch hunne hoevelheid is te gering om op den duur eene voortgaande vermeerdering te stuiten. Aan al die omstandigheden is het te wijten, dat het aantal dezer kevers in sommige jaren zoo verbazend groot kan zijn, dat bijv. al de opgaande beuken en eiken met bet eikenhakhout van Arnhem naar Zitphen, dus op een afstand van zes uren, geheel ontbladerd kunnen woiden. Om een denkbeld te geven van de massa kevers, die er anwezig kunnen zijn, heben wij slechts mede te deelen, dat in 1808, van wege de Hooge Regering, het bevel werd gegeven om op enkele plaatsen in Gelderland de meikevers te vangen en dat er toen 100 millioen kevers geleverd en gedood werden, waarvan alleen in het Ambt Steenderen 50 millioen; terwijl in het daarop volgende jaar er ongeveer 250 millioen gedood werden en men toen te midden van de vangst moest uitscheiden, omdat de toegestane gelden verbruikt waren. HOOFDSTUK m. HET EVBNWIOT IN DE NATUUR BIJ DE IN8EKTEN. Met enkele voorbeelden hebben wij de wijze aangetoond, waarop de insekten in korten tijd verbazend kunnen vermeerderen en eene ontzettende schade kunnen aanrigten. Gelukkig echter bestaat er eene neiging in de natuur om eene te groote vermenigvuldiging weder binnen bepaalde grenzen terug te brengen. In de schepping bestaat een yerband tusschen het geschapene, zoodat de getalsverhouding zich telkens naar de best. Aande behoßen wijzigt. Bij overvloed van voedsel zu lügen eenige dieren sterk in aantal toenemen, terwij de vijanden dezer dieren, ten gevolge van beter en overvloediger voedsel, zich op hunne beurt sehielijk vermeerderen, totat andere dieren ook dezen we- der aanvallen en ook aan hunne uitbreiding weder paal en perk zullen stellen. Daaruit volgt nu niet, dat al het geschapene een keten vormt, waaruit geen schakel kan gemist worden, gelijk men dikwerf hoort beweren. Tijgers, leeuwen, beeren, wolven en vele andere soorten van dieren zijn noodig in die streken, waar de mensch niet een voldoend overwiegt gekregen heeft. Bij het toenemen der bevolking volbrengt de mensch de taak, welke voor deze dieren in het natuurrijk bestemd is, en wanneer eenmaal onze aarde op voldoende wijze bevolkt zal zijn, dan kunnen er tijgers, leeuwen en wolven zonder nadeel voor de gevolgen van de aarde uitgeroad worden. Wanneer de mensch met verstand handelt, dan wordt het evenwigt in de natuur door hem niet verbroken. Doch wel geschiedt dit door hem, wanneer hij de zaken uit het verband rukt, door bijv. woeste gronden te ontginnen en waterplassen of moerassen droog te maken en tot bouw- en weiland aan te leggen. Daardoor vermeerdert hij de uitgestrektheid gronds, waarop de insekten schadelijk zijn, terwijl hij aan den anderen kant de broedplaats beneemt van vele vogels, die op insekten jagt maken. Hij doet dit nog in hoogere mate, wanneer hij den omvang der bosschen vermindert, hen rooit en dat terrein ook al tot bouwland omwerkt. Op deze wijze is de mensch onophoudelijk bezig om het evenwigt in de natur te verbreken. Gelukkig echter is het, dat een dergelijk evenwigt, door den mensch verbroken, ook door den mensch, althans voor een groot gedeelte, kan hersteld worden. Deels kan dit geschieden door mid- delen, die de praktijk leert als geschikt om eene vermeer- dering van insekten tegen te gaan of af te wenden, deels ook door soorten van vogels en andere dieren te sparen, die bij voorkeur op insekten azen. Op beide zaken zullen wij later terugkomen, doch wij wenschen vooraf den lezer met eenige middelen bekend te maken, die door de natur gekozen werden om het even- wigt te herstellen, en daarbij zullen wij in de eerste plaats de aandacht op eene groote familie van insekten vestigen, waarvan de soorten alien dezelfde wijze van leven gemeen hebben en bij de insektenkenners bekend zijn onder den naam van sluipwespen of Ichneumons. HOOFDSTDK m. HET EVBNWIOT IN DE NATUUR BIJ DE INSEKTEN. Met enkele voorbeelden heb HET EVBNWIOT IN DE NATUUR BIJ DE INSEKTEN. Met enkele voorbeelden heb HET EVBNWIOT IN DE NATUUR BIJ DE INSEKTEN. ben wijde de wijze aangetoond, waarop de insekten in korten tijd verbazend kunnen vermeerderen en eene ontzetende schade kunnen aanigten. Gelnkkig echter bestaat er eene neiging in de natur om eene te groote vermenigvuldiging weder binnen bepaalden grenzen terug te brengen. In de schepping bestaat een erband tusschen bet geschapene, zoodat de getalsverhouding zich telkens naar de bestaande behoeften wijzigt. Bij overvloed van voedsel zullen eenige dieren sterk in aantal toenemen, terwijl de vijanden derer dieren, ten gevolge tan beter en overvloediger voedsel, zich op hunne beurt sehielijk vermeerderen, totdat andere dieren ook dezen weder aanvallen en ook aan hunne uitbreiding weder paal en perk zullen stellen. Daaruit volgt nu niet, dat al het geschapene een keten vormt, waaruit geen schakel kan gemist worden, gelijk men dikwerf hoort beweren. Tijgers, leeuwen, beeren, wolven en vele andere soorten van dieren zijn noodig in die streken, waar de mensch niet een voldoend over-wiegten gekregen heeft. Bij het toenemen der bevolking volbrengt de mensch de taak, welke voor deze dieren in het verschillende soorten van sluipwespen worden gevoed. Er zijn echter ook soorten van sluipwespen, die minder aan bepaalde soorten van rupsen gebonden zijn. Bestaat er alzoo in de wijze waarop de sluipwespen ala maskers leven weinig verschil, zoo wordt daarentegen in de levanswijze der onderscheidene soorten als wesp een großen verschil opgemerkt, hetwelk vooral gewijzigd wordt naar de soort van insekt, waarvan zij gevoed wordt. Wij willen dit met een en ander voorbeeld ophelderen. Het gebeurt dikwerf, dat men in een bosch van grove dennen op 30- tot 40- of 50jarigen o Underdom boomen ziet Doodgaan en dat men, bij nader onderzook der stammen, de oppervlakte van de schors met vrij groote gaten door- boord vindt, die eene doorsnede van 5 tot 6 Ned. streep hebben. Die gaten zijn afkomstig van eene soort van houtwesp, wier larve binnen in den stam leefde en waarvan het vol- maakt insekt naar buiten een* uitweg zocht. De soort, welke hier bedoeld wordt, is de dennen-hotUwesp (Sirex Juvencus) waarvan op Plaat XXIX bij fig. 1 het wijfje en bij fig. 2 het mannetje in natuurlijke grootte is afgebeeld. Het achterlijf van de vrouwelijke houtwesp,eindigt in een puntig uitsteeksel (zie fig. 2), dat zeer zamengesteld is en waarin zich twee zagen bevinden. Met dezen toestel weten zij door de schors en bast het hout te boren en daarin eenige Ned. streep diep in het hout te boren en daarin eenige Ned. streep die in het hout te boren en daarin eenige. De larve, uit het eitje geboren, begint dadelijk met eenige soort van gang door het hout te maken. Deze gang is bij den aanvang zeer fijn (zie fig. 6) en loopt eerst regt naar boven, totdat hij bij het grooter worden van de larve in een meer kronkelende rigdoor het hout loopt. Eene goede beschrijving van dezen boortoestel, met een afbeelding an ra.tz£Burg ontleend, werd door den hoogleeraar p. harting in het Album der Ifatuur gegeven yoor 1861, bladz. 182. De larve (bij fig. 3 zijdelings en bij fig. 4 op de rugzijde seren) heeft lets zeer kennelijks. Zij is licht okergeel van kleur, van onderen plat, overigens eenigzins gerimpeld. Plaat XXIX. Van kleur, van onderen plat, overigens eenigzins gerimpeld. En de staart eindigt in een soort van doom. Voorts heeft zij zer korte borstpooten en een kop, waaraan geen oogen zigtbaar zijn. En waartoe zouden die oogen ook dienen, daar zij door hare levenswijze binnen in het hout daarvan geen gebruik kan maken. Het ligchaam is zeer week, doch daarentegen zijn de monddeelen sterk ontwikkeld met twee hoornachtige bovenkaken, van tanden voorzien, welke kaken zoo geplaatst zijn, dat zij op de meest geschikte wijze het bout bij fijne stukjes afschaven. De gang, welken de larven door het hout boren, is ongeveer als op de afbeelding (fig. 6) gezien wordt. Naauwelijks is de plaats zigtbaar, die door de houtwesp doorboard ward en waar de gang een aanvang neemt en die allengs breeder wordt, naarmate de larve in grootte toeneemt. De geheele gang achter de larve is steeds met zeer fijn poederachtig zaagmeel toegestopt, en alleen dat gedeelte, waar zij zieh bevindt, is daarvan vrij. Volwassen zijnde, buigt de larve den gang in de rigtting naar den omtrek van den stam en verpopt zich in eene holte, welke bij h is aangeduid. Bij het volmaakt insekt is, blijkens de afbeelding, fig. 1 en 2, het wijfje veel grooter dan het mannetje. Ditzelfde het ook bij de pop plaats, waar van bij fig. 5 eene afbeelding gezien wordt van eene mannelijke houtwesp. De pop van het wijfje is wel op dezelfde wijze gevormd, doch onderscheidt zich eveneens door meerdere grootte. Uit den afgebeelden gang blijkt, dat de pop, bij h lig gende Nog eenige duinen van den omtrek des stams verwijder is en het gedeelte, dat op de afbeelding bij c aangeduid is, moot door het volkomen insekt nog weggeboord worden. Alras weet de wesp dien arbeid te verrigten en, nadat zij aan den ingang eenigen tijd vertoefd heeft, vliegt de houtwesp met een brommend geluid de wijde wereld in en laat dan een opening achter, die op de gave schors duidelijk zigtbaar is. Het gebeurt echter dikwerf, dat men, in stede van de dennenhoutwesp eene soort van sluipwesp voor den dag ziet komen, zooals bij fig. 1 op PI. XXX in natürliche grootte is afgebeld. Het eerste, wat bij die sluipwesp in bet oog valt, is de Plaat XXX. groote dusgenoemde staart, waarvan bet wijfje voorzien is. Deze staart is eene soort van eijerlegger, waarmede zij op een betrekkelijk verren afstand het eitje op de plaats weet te brengen, waar bet voor de ontwikkeling van de made beboort te liggen. nr # 100 Op welke wijze nu de made uit het eitje de houtwesp- larve bereikt en hoe zij daar leeft, is nog onbekend, doeh wij houden ons aan het feit vast, dat de made van de sluip- wesp zich van de houtwesp-larve voedt en men na eenigen tijd, in stede van de larve, eene volwassen made vindt, die de larve gedood en hare plaats ingenomen heeTt. Die made, bij fig. 2 ongeveer tweemaal  is de kop naauwelijks zigtbaar en ook de monddeeleu zijn weinig ontwikkeld. Uit de plaatsing kan men met eenige zekerheid opmaken, dat de larve der hout- wesp eerst tegen dien tijd gestorven is, daf'de made vol- wassen was. Want men vindt de pop van de made op dezelfde plaats in eene holte liggen, waar de larve zich zou verpopt hebben, alleen met dit onderseheid, da:: die holte donker gekleurd is en eenige stoffen bevat, die uit de overblijfselen van de gestorven larve bestaan. De pop van deze sluipwesp is zeer merkwaardig, zoo als uit fig. 3 blijkt, welke af beelding door den heer Snellen VAN voLLENHOVEN uaar de natuur werd genomen. Bij die figuur is de vrouwelijke pop afgebeeld. De mannelijke pop heeft ook dezelfde gedaante, behalve dat bij de vrou- welijke pop de legboor aanwezig is, die, zoo lang ze in de holte van het hout besloten blijft, tegen den rug aan- gedrukt ligt. Nadat in den staat van pop alle deelen meer stevigheid hebben verkregen, ontdoet de sluipwesp zich van een zeer dun vliesje, boort een gat door het nog overig gebleven hout en vliegt dan als volmaakt insekt naar buiten. In ons land wordt altijd nog eene Fransche wet gehand- haafd op het uithalen van rupsennesten. In eenige pro- Deze wet is van 26 Ventose an IV [16 Maart 1796] Loi, qui or donne rechenillage des arbres [Bull. n". 33]. Zie deswege portuyn, Verzameling van Wetien ^ Iste deal, bladz. 279 en het Koninklijk bealuit van 29 Maart 1854 (Stbl. n". 19 Vincien wordt die wet vrij streng gehandhaafd, terwijl zij in anderen zooveel mogelijk wordt op zijde geschoven. Of he noodig is van regeringswege de boomen van rupsen te zuiveren, komt ons hoogst twijfelachtig voor, te meer daar het hier slechts een paar soorten van vlinders geldt en die juist door den bouw van hunne nesten zeer in het oog vallen. "Wij willen die zaak thans laten rusten, doch haalden dit feit aan om den lezer bekend te maken, van welke soort van vlinder wij de levenswijze, in verband met die der sluipwespen, alsnu meer van nabij wenschen na te gaan. Plaat XXXI. De vlinder, welke hier bedeld wordt, is bekend on der den naam van hastaard'Salljnlder [Bomhyx chysmrhcea]. De vrouwelijke vlinder daar van (fig. 5) legt in het begin of midden van Julij een groot aantal eitjes, meestal 200 tot 300 stuks, aan de onderzijde van een of ander. Op welke wijze nu de made uit het eitje de houtwesplarve bereikt en hoe zij daar leeft, is nog onbekend, doek wij houden ons aan het feit vast, dat de made van de sluipwesp zich van de houtwesplarve voedt en men na eenigei tijd, in stede van de larve, eene volwassen made vindt, die de larve gedood en hare plaats ingenomen lieeTt. Die made, bij fig. 2 ongeveer tweemaal vergroot afgebeld, is geelachtig wit van kleur en aan wederzijde spits toeloopende. Bij haar is de kop naauwelijks zigtbaar en ook de monddeeleu zijn weinig ontwikkeld. Uit de plaatsing kan men met eenige zekerheid opmaken, dat de larve der houtwesp eerst tegen dien t. Igj gestorven is, dat das made volwassen was. Want men vindi de pop van de made op dezelfde plaats in een hohe lignen, waar de larve zich zou verpopt heben, alleen met dit onderscheid, da. die hohe donker gekleurd is en eenige stoffen bevat, die uit de overblijfselen van de gestorven larve bestan. De pop van deze sluipwesp is zeer merkwaardig, zoo als uit fig. 3 blijkt, welke af beelding door den heer Snellen VAN voLLENHOVEN naar de natuur werd genomen. Bij die figuur is de vrouwelijke pop afgebeeld. De mannelijke pop heeft ook dezelfde gedaante, behalve dat bij de vrou- welijke pop de legboor aanwezig is, die, zoo lang ze in de holte van het hout besloten blijft, tegen den rug aan- gedrukt ligt. Nadat in den staat van pop alle deelen meer stevigheid hebben verkregen, ontdoet de sluipwesp zich van een zeer dun vliesje, boort een gat door het nog overig gebleven hout en vliegt dan als volmaakt insekt naar buiten. In ons land wordt altijd nog eene Fransche wet gehand- haafd op het uithalen van rupsennesten. In eenige pro- Deze wet is van 26 Ventose an IV [16 Maart 1796] Loi, qui ordonne Techenillage des arbres [Bull. n". 33]. Zie deswege fortuyn, Verzameling van Wetten ^ Iste deel, bladz. 279 en het Koninklijk bealuit van 29 Maart 1854 (Stbl. n «. 19). 103 «de uiteinden der takken, soms hoog in de kroon, aan storm en regen is blootgesteld, en waarin de jonge rupsen die ook best Verduren kunnen. Zij gebruikten daartoe de noodige voorzorgen, daar zij telkens, als het nest met een nieuw blad vergroot werd, dat blad met de blad steel an het takje vastmaakten en zoodanig met het spinsel omwoelden, dat het nest, zonder af te vallen, tegen de hevigste stormen weer stand kan bieden. Ongeveer half September trekken de rupsen zich voor goed in het nest terug, en blijven dan bewegligen daarin overwinteren, tot dat de eerste warmte der dagen van Aprilhaar uit haren schuilhoek doet komen. Bladen zijn er dan nog niet, doch zij vergenoegen zich met het uitvreten der blad en bloemknoppen en brengen dan eene groote schade te weeg. Tot aan het laatst van Mei trekken de rupsen zich des nachts in het nest terug, doch na dien tijd beginnen zij zich af te zonderen en ieder op zich zelve rond te dwalen, tot dat zij zich tegen het midden van Junij inspinnen en tot pop (zie fig. 3) veranderen, terwijl tegen bet laatst van Julij of het begin van Augustus de vlinder geboren wordt. De vlinders hebben sneeuwwitte vleugels en wit lijf met ook geheel wit, doch bij het mannetje (fig. 5) ook geheel wit, doch bij het mannetje (fig. 4) bruinachtig. Wij hebben nog eene andere soort van vlinder, bekendonder den naam van de donsvlinder (Bofnhyx auriflua), die nagenoeg Gelijk gekleurd is en dezelfde levenswijze der rupsen met die van den bastaard-satijn vlinder gemeen het, alleen met dit onderscheid dat de jonge rupsen in het voorjaar het nest verlaten en daarin niet weder den nacht gezamenlijk doorbrengen. De natur heeft bijzondere maatregelen van voorzogen genomen cm het bestaan dezer vlindersoort te verzekeren. Ten eerste zijn de eitjes, zoo als wij zagen, met eene soort van dons bedekt, dat hen door het vilten overtrek voor beleediging van buiten vrijwaart. Voorts zijn de blad. Deze eitjes bedekt zij met eene wolachtige stoff, die aan het achterlijf aanwezig is en waarvan zij in veel meerdere mate dan bet mannetje (fig. 4) voorzien is. De wijze, waarop de eijeren bedekt worden, is merkwaar-dig en werd door wijlen den schout-bij-nacbt q. m. b. ver HUELL in het werk van sepp over de vlinders zeer naauw-keurig beschreven. De vlinder namelijk is aan het achterlijf van een' tangvormigen toestel voorzien, welke hoornachtig is en naar welgevallen in- en uitgeschoven kan worden. Telkens als de moeder een eitje gelegd heeft, bedekt zij dat eitje met eenige haartjes, die zij met behulp van het genoemde tangetje van het achterlijf neemt. Wanneer al de eijeren gelegd zijn, dan is het achterlijf van den vlinder geheel kaal en heeft de verzameling van eenigzins opgerold is (zie Plaat XXXI, fig. 1). Na 15 tot 20 dagen en dus ongeveer het laatst van Julij of begin van Augustus worden de rupsen geboren, die erst nog een paar dagen van de eijerschalen leven en daarna het zwamachtig overtrek doorboren, dat er dan uitziet alsof het met Fijne naalden doorstoken werd. De jonge rupsen zijn dan naturlik bitter klein en blijven eenigen tijd op het blad leven, waarop zij geboren werden en waarvan zij de opperhuid en later ook het weefsel aantasten. Dadelijk echter spinnen zij eene soort van spinsel, waaronder zij zich schuil houden. Bij het groster worden gaan zij tot een ander blad over en hechten dat aan het eerste vast en zoo voortgaande, weten zij al de bladeren in de nabijheid tot een massa te vereeni-gen, geheel van spinsel -omgeven en zeer vast ineen geweven, waarin gangen aanwezig zijn om uit en in te kruipen, alsmede afzonderlijke gedeelten, waar 10 tot 12 stuks en meer bij een gevonden worden. Ziedaar nu het winter verblijf gemacht, dat meestal aan Zie J. c. SEPP, Be wonderen Gods in de minst geachte schepselen, Vde deel, 1836, bladz. 109. ide uiteinden der takken, soms hoog in de kroon, aan storm en regen is blootgesteld, en waarin de jonge rupsen die ook best Verduren kunnen. Zij gebruikten daartoe de noodige voorzorgen, daar zij telkens, als het nest met een nieuw blad vergroot werd, dat blad met de blad steel aan het takje vastmaakten en zoodanig met het spinsel omwoelden, dat het nest, zonder af te vallen, tegen de hevigste stormen weerstand kan bieden. Ongeveer half September trekken de rupsen zich voor goed in het nest terug, en blijven dan bewegingloos daarin overwinteren, totdat de eerste warmte der dagen van April haar uit haren schuilhoek doet komen. Bladen zijn er dan nog niet, doch zij vergenoegen zich met het uitvreten der blad- en bloemknoppen en brengen dan eene groote schade te weeg. Tot aan het laatst van Mei trekken de rupsen zich des nachts in het nest Terug, doch na dien tijd beginnen zij zich af te zonderen en ieder op ziel zelven rond te dwalen, tot dat zij zich tegen het midden van Junij inspinnen en tot pop (zie fig. 3) veranderen, terwijl tegen het laatst van Julij of het begin van Augustus de vlinder geboren wordt. De vlinders heben sneeuwitte vleugels en wit lijf met oranje dons aan het uiteinde; de sprieten zijn bij het wijfje (fig. 5) ook geheel wit, doch bij het mannetje (fig. 4) bruinachtig. 