Onze eeredienst
Kuyper, Abraham, 1837-1920
Nu kan in dat zingen of spreken geen bezwaar liggen, en mocht men tegenwerpen, dat menschen het recht niet hebben om zulke gebe den vast te stellen, zoo zij geantwoord 1°. dat het bij het kind toch door een ieder geschiedt, en 2°. dat ook het vrije gebed onder woorden gebracht wordt door een mensch, en niet dan zeer ten deele uit de Schrift kan worden genomen. DE FORMULIERGEBEDEN. 47 Ook op het Onze Vader dient hier de aandacht te worden gevestigd. Met Onze Vader is formuliergebed. Het aan alle oorden der wereld, alle eeuwen door gebeden formuliergebed. Het gebed dat feitelijk alle Christenen nog saam vereenigt. Dit gebed is symmetrisch in zijn deelen ineengezet, juist om het te vaster en te gemakkelijker in het geheugen te prenten. Het meervoud toont dat het niet gegeven is om in hoofdzaak door een persoon alleen, maar ook om door velen saam gebeden te worden. En ook de Gereformeerde kerken hebben, blijkens haar Liturgie, steeds geoor- deeld, dat het ons gegeven is, opdat ook wij het bidden zouden. Zelfs is het voor een gebed, om het slechts eens te bidden, veel te overvuld met rijken inhoud. Wie levenslang het Onze Vader bidt, zal nog op zijn ouden dag er door verrijkt worden. Nemen we dit nu saam : 1°. dat alle bidden bij een ieder met een formuliergebed begint; 2°. dat we in onze gezongen Psalmgebeden alien nooit anders dan formuliergebeden gebruiken ; 3°. dat de kerk van alle eeuwen steeds formuliergebeden gebezigd heeft; en 4°. dat het Onze Vader in beginsel op het formuliergebed den stempel van onzen Heiland drukt ; dan schijnt het overbodig ter aanbeveling van het formuliergebed als zoodanig hier nog iets aan toe te voegen. Alleen versta hieruit niemand, dat wij deswege alle bestaande formuliergebeden prijzen. Integendeel, ons wil voorkomen, dat onze formuliergebeden, gelijk we die in onze Liturgie vinden, in veel opzichten te wenschen overlaten. Reeds formeel beantwoorden ze niet aan het type, dat onze Heiland ons in het Onze Vader schonk. Ze zijn noch kort, noch symmetrisch, noch bede aan bede toevoegende. Vele zijn veeleer lang, te overwegend- redeneerend, er allerlei inlasschend, te weinig de eigenlijke bede op den voorgrond plaatsend, en in hun zinsneden te gerekt en te inge- wikkeld gebouwd. Ze nemen daardoor de biddende ziel niet genoeg op, en zijn dientengevolge nooit genoeg in het hart der Gemeente in- gegaan. Een gebed als de Confession de peches bij onze Waalsche kerken, of gelijk de Introitus in het Engelsch gebedenboek dragen een geheel ander karakter, en niet het minst door haar collectgebeden, d. z. gebeden, heel kort, voor een bepaalde zaak, is de Engelsche kerk er veel beter dan de onze in geslaagd, om het gebedsleven in strooming te brengen. 48 DE FORMULIERGEBEDEN. We nemen de verdediging van onze liturgische gebeden alzoo niet op ons; we wenschten dat ze veelzins anders waren geweest. En thans vooral, nu een verloop van drie eeuwen ons ontwend heeft aan de taal en aan den zinsbouw onzer vaderen, geven we onvoorwaardelijk toe, dat ze voor de thans levende Gemeente niet meer geheel voldoen, en dat het een weldaad zou zijn, indien ze gewijzigd konden worden. Want wel staat hiertegenover, dat een formuliergebed eerst dan zijn ware bekoring verkrijgt, en eerst dan ons recht aangrijpt, als we weten, dat ook de geslachten voor ons het alzoo gebeden hebben, maar dit stond voor onze vaderen ook alzoo, en eens moet men toch beginnen. Ook het Onze Vader was eens nieuw. Ook al dient dus erkend, dat alle formuliergebed plechtig moet zijn, en dat juist de eenigszins oude taal iets plechtigs aan het woord leent, toch mag dit niet zoover getrokken worden, dat men deswege de zaak aan den vorm zou willen opofferen, en het feit ligt er nu eenmaal toe, dat de gewone gemeenteleden niet meer in staat zijn bij het hooren de zeer gerekte en ingewikkelde zinsneden van menig formuliergebed te volgen. Het zou dan ook heerlijk zijn, als de Gereformeerde kerken wel- haast tot die stille kalmte en geestelijke rust mochten komen, waarin een nieuwe reeks gebeden door haar kon worden vastgesteld. Sommige zouden dan alleen eenigszins anders zijn in te deelen, andere te wijzigen, andere geheel te vervangen. Hierop kan thans echter niet worden ingegaan. Thans moest alleen duidelijk worden uitgesproken, dat ons pleidooi voor het formuliergebed niet verstaan wil worden als een pleidooi voor de formuliergebeden die achter onzen Psalm- bundel staan, en die we, over het algemeengenomen,min plechtig vinden. Over de eischen van een deugdelijk formuliergebed, geven we een volgend maal ons oordeel ten beste. Thans stippen we nog slechts tweeerlei aan. Het eerste is, dat in een formuliergebed soms zonde kan voorkomen. Met name toch bij het openen van vergaderingen, waarin de opinies scherp tegenover elkander stonden, en een besluit moest worden ge- nomen, is het herhaaldelijk voorgekomen, dat de voorzitter zoo bad, dat hij duidelijk en kenbaar voor zijn eigen meening en tegen die van zijn broederen bad. Onmogelijk is dit niet. Wie een overtuiging heeft, dat het besluit zoo moet vallen om Gode gevallig te zijn, en dat het Gode ongeval- zijn, als het anders valt, heeft voile recht om te bidden, dat God de zaak daarheen leide. DE FORMULIERGEBEDEN. 49 Alleen maar, zoo kan en mag en moet hij wel voor zich zelven bid den, maar zoo kan hij het gebed niet op de lippen leggen aan zijn breeders, die juist omgekeerd denken. Als voorbidder moet hij niet voor zich zelven alleen, maar voor alien bidden. Anders verzaakt hij £n de roeping van zijn ambt en de liefde. En zulk gebed werd tot zonde. Juist daarom is het zoo gewenscht, dat men in alle vergaderingen van eenigszins officieelen aard of zekere uitgebreidheid, het vrije gebed voorgoed afschaffe, en steeds een formuliergebed bezige. En dan nog dit. lemand die ook in zijn huis niet de gave heeft, om stichtelijk voor te gaan, zal wel doen, zoo hij zich wenne aan een vast gebed, dat biddende en met veel zorge is opgesteld. Tienmaal beter altoos hetzelfde, dan een ondoelmatig struikelen over woorden, waarbij men niet in den gebedstoon komen kan. X. De Formuliergebeden (Slot). De zin voor het formuliergebed is door de gebeden, die in onze Liturgie aan de kerken worden aangeboden, zeker niet bevorderd. Wegsleepend schoon is ons Formulier voor het heilig Avondmaal. Ook komen schoone gedeelten voor in het Formulier voor den heiligen Doop. Maar voor het overige zijn noch de eigenlijke Formulieren, noch de gebeden onzer Liturgie uitmuntende door innerlijke voortreffe- lijkheid. De taal van de twee zoo straks genoemde formulieren, is evenals de taal van onzen Catechismus, en van onze Belijdenis, gezalfd, gewijd en meest zeldzaam schoon gestileerd. Ook in de Vijf Artikelen komen breede stukken voor, die stichten, aangrijpen, en toch zoo helder zijn als glas. Maar vooral van de Gebeden kan dit niet in die mate getuigd wor den, waar toch bij de gebeden de eisch van het gewijde eer nog klimt dan daalt. Een zeer ernstige fout in onze formuliergebeden is al aanstonds de te groote lengte der volzinnen. Vele gebeden, zoo b.v. dat voor den Kerkeraad, bestaan uit een enkelen langen volzin. Dit dwong, om 4 50 DE FORMULIERGEBEDEN. zoovele tusschenzinnen in te schakelen, dat alleen wie er aan gewend en er in doorkneed is, den gang der gedachte vanzelf en zonder stoornis medemaakt. Een tweede hiermede verband houdende fout is, dat ze te veel rede- neeren, en te weinig smeeken. Er is ten deze zeker onderscheid, maar toch is de redeneerende betuiging, verklaring en herinnering in de meeste gebeden teovervloedig. Terecht heeft de Gemeente, en wij met haar, er tegen geprotesteerd, dat uit het Gebed voor den Doop door zoo menig predikant de aanhef over Noach en Farao werd weggelaten. Die weglating toch deed ver- moeden, dat de prediker, of de feiten van den Zondvloed en de Roode Zee niet aannam, of er de symboliek van den Doop in ontkende. Bovendien, zoolang dit formuliergebed geldt, moet de voorbiddende Dienaar er geen wijzigingen in maken. Dan wordt het verknoeid. Maar op zichzelf genomen, dient toch geoordeeld, dat de herinnering aan deze machtige wonderen Gods, zeer goed in het formulier zelf kan zijn opgenomen, maar minder gepast is in het gebed. Men versta ons wel. We loven het, dat in het Doopgebed, God de Heere wordt aan- geroepen, als die machtige God, die, in Zondvloed en Roode Zee beide, zijn tegelijk doodende en reddende wondermacht vol majesteit geopenbaard heeft, maar dat alleen hoort dan ook in het gebed ; niet de historische details ; en waren die in het formulier nu opge nomen, dan zou vanzelf de opneming in het gebed onnoodig zijn geworden. Wie dan ook de moeite neemt andere Liturgieen op dit punt met de onze te vergelijken, zal zich kwalijk verhelen kunnen, dat lang niet altoos de rechte toon is aangeslagen, of althans niet genoeg vol- gehouden. Zelfs de Liturgie, die a Lasco voor de Nederlandsche Gereformeerden te Londen opstelde, is in menig opzicht rijker en schooner. Belijdenis van zonde, aanbidding van Gods deugden, dankzegging voor ontvangen zegen en genade, en smeeking om redding, hulpe en voorziening in alien nood, moeten steeds de vier elementen van het gebed blijven, en de vorm van het gebed moet zijn teeder gewijd, rustig gezalfd, kort in den volzin, gemakkelijk te volgen. De gebeden van het Oude Testament dragen bijna allerwegen dezen vorm, en ook het Onze Vader valt, zonder voegwoorden en tusschen zinnen, als vanzelf in zijn geledingen uiteen. Een zeker niet te evenaren ideaal, maar dat toch steeds heilig model moet blijven. DE FORMULIERGEBEDEN. 51 Hiermede hangt saa*m, dat niet in een gebed alles moet ingestuwd, en dat de Gemeente gevoelen moet, waarom ze nu gaat bidden. Het gebed b.v. voor de predikatie, het gebed voor den nood der Christenheid, de belijdenis van zonde met bede om toepassing der verzoening, en de dankzeggingen moeten niet identiek zijn. Niet vier gelijksoortige gebeden, maar telkens gebeden met een bepaald doel, en zoo, dat waarlijk het bidden zelf de hoofdzaak, het eigenlijke doel van het gebed blijve. Er moet een begeerte in de harten leven ; die begeerte moet ernst zijn ; men moet het van God begeeren ; en als het Amen volgt, weten dat dit nu van God gevraagd en afgesmeekt is ; en vertrouwen dat nu de verhooring ook komt. Het mag niet zijn: het doen van een gebed, maar het moet afbidden, afsmeeken, er God om aanroepen zijn. En juist dit is het, wat vooral het formuliergebed moet geven. Waar het vrije gebed den Dienaar zoo licht verleidt tot een kleine predikatie in gebedsvorm, moet juist het formuliergebed hem weer tot den rechten standaard van het gebed terugroepen. Zulk een formuliergebed schrijft men dan ook niet zoo maar op. Zulk een gebed moet uit het verleden en uit het hart der kerk ons toekomen. De vormen en uitdrukkingen, die van eeuwen her, woord en klank gaven aan wat in de heiligste oogenblikken in het hart leefde, moeten van geslacht op geslacht overgaan, en de ziel toespreken. Zoolang de Gemeente denkt dat een Dienaar in een vrij gebed veel stichtelijker en roerender bidt dan in het formuliergebed, deugt het niet. Het moet in toon en taal en inhoud hoog boven het vrije gebed uitsteken, en ons in den vollen stroom van de gemeenschap der hei- ligen voor God onderdompelen. Natuurlijk moet het dan ook smeekend en roerend gebeden worden. Een Dienaar die zijn eigen vrij gebed eigenlijk veel ,,mooier" vindt, en daarom het formuliergebed enkel plichtshalve afraffelt, onwijdt het gebed. Vooral een formuliergebed moet plechtig, moet langzaam, moet op zulk een toon gebeden worden, dat ieder voelt, hoe de voorbidder het eerst in zijn eigen hart opnam, en nu als uit het hart der Gemeente bidt. Het moet niet zijn een Gemeente die er bij zit en bij staat, en nu hoort hoe de Dienaar bidt; maar Dienaar en Gemeente moeten biddende geheel vormen. Bovenal het gebed moet reeel zijn. 52 HET GEZANG. Dit bedoelen we. Als er een bron is, dan gaat wie dorst, naar die bron, en keert niet terug, eer hij gedronken heeft. En als ge menschen naar een bron zaagt gaan, ze er een tijdlang bij zaagt staan, zoo iets prevelen hoordet, en dan weer teruggaan, zonder gedronken te hebben, zoo zoudt ge vragen, of ze onwijs waren. En toch, zoo is, helaas, zoo vaak het bidden. Bij U, Heere, is de Levensbron. En naar die Levensbron gaat men biddende toe. Men staat eenige minuten lang voor zijn aangezicht. Men prevelt woorden. En ... zie daarna gaat men tot andere dingen over. Dit nu mag niet. Het moet zijn bidden, om het water des levens te ontvangen, en dat water moet gedronken worden. Eerst dan is het Amen waarlijk het Amen op een reeel gebed. XI. Het Gezang. Van de tormu\\Gr-gebeden komen we van zelf tot het formulier-//ecf. En hier keert zich op eenmaal de verhouding om. Bij het lied wil ieder het formulier-lied. Er is niemand die er ook maar van verre aan denkt anders dan het vooraf geformuleerde lied te gebruiken. Bij het gebed willen velen nog altoos enkel improvisatie, maar een impro- viseerend zingen staat niemand voor. Als er klank en toon, als er zang en lied in de vergadering der geloovigen van de Gemeente zelve zal uitgaan, dan voelt ieder dat het niet anders kan ; dat het dan van te voren in lied gebracht, gedrukt, aan een ieder uitgereikt moet wezen ; en dat, hetzij men uit zijn hoofd, of van het blad zingt, een ander lied dan het formulier-lied in de kerk ondenkbaar is. Daarom wezen we er reeds op, dat in het formulier-//<?flf zoo dikwijls een iormulier-gebed opgaat. Tal van psalmverzen zijn gebeden, 't zij dan smeekingen, 't zij lofverheffingen, 't zij dankzeggingen, maar, onder wat vorm ook, zangen dan toch, waarin de Gemeente haar God aan- en toespreekt, en aldus vindt niemand in het formulier-gebed, mits het maar in dicht zij, bedenking. In proza geen formulier-gebed, in poezie of dicht niet anders dan het formulier-gebed. Ieder gevoelt de inconsequentie. HET GEZANG. 53 Maar dit nevenpunt nu ter zijde latende, en ons tot het formulier-lied als zoodanig bepalende, komen we terstond voor deze andere quaestie te staan, of de Gemeente zelve haar lied voor den zang formuleeren mag. Gelijk men voelt ; de psalmqaaestie, die hier nadere toelichting vereischt. Jarenlang is, toen de verwarring in het kerkelijk leven nog aanhield, ten deze geargumenteerd niet uit het beginsel, maar uit het geldend recht. Onze vaderen hadden bijna alleen het zingen van Psalmen in de ver- gadering der geloovigen geoorloofd verklaard. Een onwettige kerkelijke macht had daarna gezangen ingevoerd. En uit dien hoofde en op dien grond verklaarde men zich tegen de gezangen, zong ze niet mede als ze waren opgegeven, en heeft men zich bij het kerkherstel weer op het wettige standpunt geplaatst om alleen de Psalmen te zingen. En wat ook door Ds. Schouten e. a. hiertegen is aangevoerd, de onderscheiding is blijven doorgaan. De afzwevende en afzwervende groep ging met de gezangen door en verder, en daartegenover was een standhoudende groep, die bij Belijdenis en Kerkenordening staan bleef, en deze zong alleen de Psalmen. Verwarring slechts gaf het, dat de toenmalige strijd nu eens naar het geldend recht, en dan eens kwansuis uit het beginsel gevoerd werd, en daardoor niet tot oplossing kon komen. Thans kunnen we hierin iets verder gaan. De geestelijke dwinge- landij van onwettige machten, die aan de Gemeente haar vreemde lie- deren oplegde, heeft uit voor vele kerken, en de dominocratie, die het van den predikant liet afhangen, wat gezongen zou worden, nam een einde. Voor willekeur is weer recht gekomen, en hierdoor is hetter- rein vrij voor principieele discussie. Is hierbij nu het standpunt in te nemen, dat de Gemeente zelve het recht mist om te formuleeren het lied, waarmee ze Gode zal toezingen ? Zie, men bidt tot God in proza en in dicht. Is er nu iemand die beweert, dat de Gemeente het recht mist, om zelve hetzij in proza, hetzij in dicht haar gebeden, haar aansprekingen van het Hoogste Wezen te formuleeren ? Ons is zoo iemand niet bekend. Het vrije gebed immers is steeds in onze kerken gehuldigd. Formu- lier-gebeden hebben onze kerken in den beginne vaak zelve opgesteld. En nooit heeft men beweerd, dat er in de kerk niet anders mocht gebeden worden dan met gebeden, die in de heilige Schrift, in of buiten de Psalmen, voorkwamen. En toch dat alleen zou de strenge consequentie zijn. 54 HET GEZANG. Komt het der Gemeente niet toe, zoo dikwijls zij het Hoogste Wezen toespreekt, dit anders te doen dan in taal en woorden, die ons in de Heilige Schrift gegeven, en als zoodanig geformuleerd zijn, dan maakt het geen onderscheid, of die toespreking van het Eeuwige Wezen, dat bidden, loven, danken, in proza of in dicht geschiedt, maar dan moet de vrije formuleering, hetzij door den predikant, hetzij door de Gemeente van formulier-gebeden of formulier-liederen, ganschelijk zijn afgesneden, en mogen we niet anders in de Gemeente bidden dan met een gebed uit de Schrift, en niet anders in de Ge meente zingen dan met een lied uit de Schrift. Doch er is meer. Is het zelf formuleeren van gebed en lied voor de Gemeente niet geoorloofd, dan moet de Psalmen-quaestie veel scherper gesteld worden. Niet aldus, dat we de Psalmen in het Hebreeuwsch zouden moeten zingen, gelijk wel beweerd is. Dit is onzin. Vertalen is niets anders,, dan ons toespreken op door ons verstaanbare wijze, gelijk de oor- spronkelijke tekst de Joden toesprak in hun taal. Maar, en dit mag niet over het hoofd gezien, vertalen is heel iets anders dan zelf berijmen. In de Engelsche Episcopale kerk zingt men de Psalmen in proza, onberijmd, juist zooals ze door ons gelezen worden. En dit kan door het dusgenaamde recitatief. We zeggen niet dat het te verkiezen is, maar het gaat. Het blijkt mogelijk te wezen. En wie acht dat aan de Gemeente elk recht om zelve te formuleeren moet ontzegd worden, moet zeer stellig ook dit standpunt kiezen. Om zich hiervan te overtuigen, behoeft men slechts naast elkander te leggen onze vertaalde en onze berijmde Psalmen, gelijk de eerste in onze overzetting, en de tweede achter den Bijbel in ons kerkboek staan. En dan willen we van de nu gebruikte berijming geen kwaad spre- ken, doch verheeld mag toch niet, dat ze niet alleen de gedachten der Psalmen zelve formuleert, maar er zelfs niet zelden andere gedachten invoegt, ja een enkel maal zelfs de gedachte der Psalmen verandert en in haar tegendeel omzet. Doch hierop gaan we nu niet in. Genoeg, zoo maar vaststaat, dat in de Psalmen, gelijk we die thans zingen, wel terdege eigen formu leering aanwezig is. Dit raakt niet ons geschil met de Ledeboerianen. Dat deze voor de Psalmen van Datheen opkomen raakt alleen een kerkelijk geschiL MET GEZANG. 55 Ook Datheens Psalmen zijn door hem zelven geformuleerd. In zoo- verre staan beide berijmingen dus op voet van gelijkheid. Watwaarde van dichtkunst betreft, staan Datheens Psalmen lager, de nu gebruikte hooger, waartegenover staat dat de diepe geloofstoon in Datheens be- rijming vaak aangrijpender weerklinkt. Maar het geschil ten deze loopt alleen over de vraag, of de berijming die wij gebruiken op kerkrech- telijk wettige wijze is ingevoerd, en dan geven we toe, dat dat niet zoo was, maar beweren tevens dat het nu zoo is. Het was zoo niet, want ze kwam in de kerken zonder een besluit der Generale Synode. Maar nu is het wel zoo, want ze geldt nu onder goedkeuring van wettig saamgeroepen Synoden der Gerefor- meerde kerken in Nederland. Doch hoe dit ook zij, en hoezeer er op dient aangedrongen te wor- den, dat de Synode althans enkele stuitende uitdrukkingen uit deze berijming wegneme, het feit blijft vaststaan, dat ook onze Gerefor- meerde kerken voor de berijming der Psalmen het recht aan zich heb- ben gehouden, om de Psalmen zelve te formuleeren. Zelfs hebben ze aan het gebruik der Psalmen nog het gebruik van enkele andere liederen toegevoegd ; wel bij manier van exceptie maar toch ook dit zouden ze niet hebben kunnen doen, bijaldien het vaststond, dat men in Gods recht ingreep door voor den zang in het midden der Gemeente ook maar iets zelve te formuleeren. Dit recht van eigen formuleering achten we derhalve historisch en kerkrechtelijk vast te staan, voor de proza-gebeden onbetwist, voor de gezongen gebeden in beginsel. Ook leert de Schrift ons niet anders. Nergens blijkt dat de apostelen het gebruik van de Oud-Testamen- tische gebeden of liederen in hun oorspronkelijken vasten vorm als het eenig denkbare of geoorloofde aan de Gemeenten hebben opgelegd. Als er in 1 Cor. 14 : 26—33 staat: ,,Wat is het dan, broeders? Wanneer gij samenkomt, een iegelijk van u heeft hij eenen psalm, heeft hij eene leere, heeft hij eene vreemde taal, heeft hij eene openbaring, heeft hij eene uitlegging ; laat alle dingen geschieden tot stichting. En zoo iemand eene vreemde taal spreekt, dat het door twee of ten meeste drie geschiede, en bij beurte ; en dat een het uitlegge ; maar indien er geen uitlegger is, dat hij zwijge in de gemeente, doch dat hij tot zichzelven spreke, en tot God. En dat twee of drie profeten spreken, en dat de anderen oordeelen ; doch, indien eenen anderen, die er zit, iets geopenbaard is, dat de eerste zwijge. Want gij kunt alien, de een na den ander, profeteeren, opdat zij alien leeren, en alien getroost 56 HET GEZANG. worden. En de geesten der profeten zijn den profeten onderworpen ; want God is geen God van verwarring, maar van vrede, gelijk in alle de Gemeenten der heiligen," — dan kan de uitdrukking : heeft iemand een psalm, blijkens het duidelijk verband, niet beteekenen : indien iemand een psalmvers in de gedachten komt, en hij geeft dit op. Dit kan niet, omdat hier sprake is van charismata, d. i. van geestelijke gaven, omdat er gesproken wordt van het zwijgen van de anderen, onderwijl er een spreekt, en overmits hier gehandeld wordt over een profetische gave in de Gemeente, d. i. van een gave om onder de bezieling van den Heiligen Geest in het midden der Gemeente op te staan, en hetzij in hemelsche klinken, hetzij in profetie, hetzij in dichtmaat lovend en dankend te getuigen. En evenzoo kunnen ,,psal- men, gezangen en geestelijke liederen" in Ef. 5 : 19 niet slaan op de verschillende opschriften der Psalmen, maar doelen op vrije geestes- uiting. lets, waarbij wel in het oog worde gehouden, dat in 1 Cor. 14 van extraordinaire gaven des Geestes sprake is, en dat in Ef. 5 : 19 gehandeld wordt van een nog apostolische gemeente, waaruit men allerminst tot de Gemeente van thans concludeeren mag. Hier echter staat tegenover : 1°. dat ons in de Heilige Schrift geen afzonderlijke bundel gebeden, maar wel een afzonderlijke bundel Psalmen is geboden ; 2°. dat de Psalmen in diepte van geestelijken gang verre alles te boven gaan, wat zich daarna als kerklied aandiende of daarboven heeft pogen te stellen ; 3°. dat het vrije lied bijna nergens in de kerken indrong, of het heeft straks de neiging geopenbaard, om de Psalmen eerst terug te dringen en dan op zij te zetten ; 4°. dat in de Psalmen de blijvende, eeuwige grondtoon van het vroom gemoed weerklinkt, onderwijl alle kerklied meest een tijdelijk karakter droeg, en de eenzijdige opvatting van het oogenblik in de kerken Gods ijkte ; 5°. dat het vrije kerklied bijna allerwegen tot allerlei koorgezang geleid heeft, waarbij de Gemeente ten slotte zweeg ; en 6°. dat in den strijd tusschen lied en Psalm, de onverschilligen in de Gemeente alien tegen de Psalmen en voor het lied partij trokken, terwijl de vromen steeds meer voor de Psalmen tegen het vrije lied kozen. lets waarmee natuurlijk niet bedoeld is, dat wie mee voor het vrije lied pleitte, daarom buiten de vromen stond. Wie zou Luther buiten de vromen willen sluiten ? HET GEZANG. 57 Maar over het algemeen dunkt ons toch, dat bovenstaande zes stellingen in haar verband de waarheid der ervaring op dit terrein uitdrukken. XII. Het Gezang (Vervolg). De voorkeur tijdens de Reformatie door onze Gereformeerde kerken aan het bijna uitsluitend Psalmgezang gegeven, vond haar grond in het velerlei misbruik, waartoe de invoering van het vrije lied geleid had. Het stellige feit, dat ook in de oude Christelijke kerk zulke liederen in zwang waren geweest, is niet geloochend. Sommige dier liederen zijn van zeer oude dagteekening, en waren bij heel de Christenheid in gebruik. Maar het misbruik was zoo ver gegaan. Eerst schier alle gemeentelijk Psalmgezang, en toen bijna alle gezang der Gemeente was teloor gegaan. Koorgezang was voor het gezang der geloovigen in plaats gekomen. Mannen en vrouwen, jongens en meisjes, met de schoonste stemmen, ook al was hun roep vaak verre van onbesproken, werden in deze koren gelokt. En ook de liederen die men zingen liet, waren vaak verre van onberispelijk. Het stem- geluid, de klank der keel, het kunstelement was hoofdzaak geworden, en de inhoud van het lied bijzaak. Het werd een tentoonstelling van hooge zangkunst, en hield op uiting van dank en aanbidding der ge loovigen voor God te zijn. Daartegen is toen de reactie ingetreden. Dat was het kwaad, dat men stuiten wilde. De kunstofferande moest weer vervangen worden door een offerande van de ,,varren der lippen". En zoo is men toen op het exclusieve zingen der Psalmen gekomen, en heeft dat eerst van achteren theoretisch ver- dedigd met de bewering, dat in de kerk alleen gezongen mocht worden, wat ons voorgezongen was in de Heilige Schrift. Deze gedachte had terecht veel aantrekkelijks. Zelfs bij de koningen der aarde geldt het als regel, dat geen onderdaan aan feestdisch of waar ook, den vorst anders mag toe- spreken dan met bewoordingen, die vooraf zijn goedgekeurd. En hoeveel te meer viel er dan niet voor te zeggen, dat wij, nietige 58 HET GEZANG. wezens, niet anders tot God zullen naderen, dan met woorden die Hij ons zelf op de lippen legde. Intusschen werd dit denkbeeld niet consequent doorgevoerd. Naar dien zetregel toch konden voor het kerklied alleen de eigen- lijke Psalmen in aanmerking komen, en ging het volstrekt niet aan, ook andere liederen die in de Heilige Schrift voorkomen, reeds daarom op de lippen te nemen. De Heilige Schrift is vol van poezie, die men daarom toch nimmer in kerklied aan de Gemeente voorlegde. lets wat zelfs van enkele kortere liederen geldt, b.v. van het lied van Debora. Men koos dus uit, en koos zelf. Het eene verwerpend, het andere aannemend. En zoo sloop toch weer eigen keus en daarmee de oude wilkeur in. Uit niets viel te bewijzen, dat ook de overige poezie, die in de Heilige Schrift voorkomt, bestemd was voor kerkgezang. Dit gold alleen van de Psalmen. Door desniettemin ook den lofzang van Maria, van Zacharias, van Simeon enz. in den bundel op te nemen, werd alzoo de strenge grens reeds overschreden. Maar nog sterker gebeurde dit door de Tien Geboden en het Onze Vader in berijming in te lasschen, daar toch vaststond, dat deze in de Heilige Schrift nooit als liederen waren bedoeld. En het sterkst werd deze strenge regel doorgebroken, toen men ook aan de Geloofsartikelen en aan het ,,O, Groote Christus, eeuwig Licht" een plaats in den bundel inruimde. Dit toch waren vrlje liederen in den meest volledigen zin van het woord. Al geeft men dus toe, dat hierin zekere concessie lag, zoo staat toch vast, dat men zulks niet als bepaald van God verboden beschouwde. Hoe toch zou een Generate Synode ooit hebben kunnen toestaan wat ze verboden hield van Godswege ? Erkend dient dan ook, dat men zeer zeker sterkte zocht in het denkbeeld, om alleen van Godswege verordende liederen te zingen ; dat men des ondanks dit denkbeeld wijder maakte door het uit te breiden tot allerlei liederen, die in de Heilige Schrift voorkomen ; en dat men ook wat buiten de Schrift door de kerk aller eeuwen was beaamd, althans ten deele duldde. Maar dit standpunt nam men altoos in, dat men achtte niet te staan voor een bepaald gebod of verbod van Gods zijde, doch eeniglijk te rade ging met hetgeen der vroomheid meest toesprak, en met het oog op de experience het veiligst scheen, en alsnu voor dit raadzame en veilige een regel trachtte op te sporen, doch dan altoos een regel, die als van eigen vinding uitzonderingen toeliet. HET GEZANG. 59 Heeft nu de ervaring sinds de Reformatie opgedaan niet klaarlijk bewezen, dat hierin milde wijsheid school ? Andere dan de Gereformeerde kerken hebben het vrije lied onbe- dwongen in het kerkgezang toegelaten, maar met welk gevolg? o, Gewisselijk ook met het gevolg, dat tal van schoone, vrome zan- gen aan het dichterlijk hart ontweld zijn, en dat zoowel onder de Duitsche als onder de Engelsche geestelijke liederen pronkjuweelen van geeste- lijke dichtkunst voorkomen, die ook het Gereformeerde hart heiliglijk aandoen, verkwikken, opheffen en vertroosten kunnen. Maar, helaas, ook met dit andere treurige gevolg, dat, o, zooveel van het oude misbruik weer insloop. Bijna overal verdrong het vrije lied al spoedig zoogoed als alle Psalmgezang, en werden hoogstens in het liederenboek nog enkele Psalmen opgenomen, maar die men zeer zelden zingt. Tal van liederen slopen in en werden der Gemeente op de lippen gelegd, die van den grondtoon der Godzaligheid afweken en 6f gevaarlijke mystiek huldigden, of verliepen in alsoortige ketterij. Koren en beurtzangen werden ingevoerd. En die koren namen in tal van kerken al spoedig zoodanig de overhand, dat ten leste de Gemeente weer zoo ganschelijk of zoogoed als ganschelijk zweeg, zelfs het lied niet meelas, en zich alleen vermaken liet door de nachtegalen die zongen onder het koorgewelf. Daarbij werd de zang steeds kunstmatiger, nam het orgelspel almeer een dirigeerende plaats in, en werd het religieus effect geheel omgezet in een aesthetische levensuiting. Vreemdelingen van vromer zin, die Nederland bereisden, en bij onze godsdienstoefeningen binnenkwamen, hebben schrijver dezes dan ook meer dan eens verzekerd, hoe niets zoo plechtigen indruk op hen maakte, als het statige gemeentezang in onze kerken. Ten onzent was het verloop van het vrije lied evenzoo. De bundel Evangelische Gezangen is niet alleen onwettig ingevoerd, maar is boven- dien gemaakt in een tijd van weinig dichterlijke verheffing en van verslapt godsdienstig gevoel. Dien bundel, hetzij als poezie, hetzijalsreligieuse uiting ook maar even met onzen Psalmbundel te willen vergelijken, is dan ook kinderspel. Verguld blik en echt goud kennen elkander niet. Bovendien deze bundel is een tijdbundel, en draagt geheel het ken- merk van die soort krachtelooze, verwaterde, op het gevoel drijvende religie, die hier te lande destijds den toon aangaf. Want wel is er een enkel schoon lied onder, parelen onder glaskoralen vermengd, maar als bundel staat hij zoo weinig op de vereischte hoogte, dat men nu reeds aanvulling zocht, en voor die aanvulling teruggreep ook naar het lied uit der reformatoren tijd. 60 HET GEZANQ. En toch die laag staande bundel is door de toongevende mannen schier onverwijld zoozeer op den voorgrond geschoven, dat een Psalmversje op zes, zeven Gezangverzen langen tijd bij de meeste pre- dikanten regel was. De Gezangen deden dienst om van de Psalmen af te komen. En wat men dan nog van de Psalmen gebruikte waren enkele overbekende verzen, soms geen twee dozijn in aantal, waarop men telkens weer terugkwam. De Gezangen stalen het hart, en van de Psalmen werd het hart vervreemd. En schift men nu, en vraagt men, bij welk deel der Gemeente deze Gezangen in zoo goede aarde vielen, en welk ander deel aan de Psalmen vasthield, dan leert de historic, dat de overgroote menigte, die vasthield aan de belijdenis der vaderen, steeds voor de Psalmen bleef kiezen ; en dat het omgekeerd juist de afgegledenen van de waarheid waren, die met de Gezangen dweepten. Dit begon met het nakroost der Coccejanen en Lampianen, en zette zich voort bij de Groninger richting. Met deze les der historic voor oogen kan men daarom wel den wensch koesteren, dat we een Godgewijden, poetisch schoonen, uit het dankend en biddend zondaarshart opgewelden bundel bezitten moch- ten, maar blijft het toch zeer de vraag, of dit ooit zal kunnen, en of het ooit zou slagen. Aan dichters van eersten rang heeft het ons de laatste eeuw niet ontbroken, en toch, als ge saamleest al wat uit Bilderdijks, Da Costa's, Beets', Ten Kates, en Hasebroeks gedichten, als kerklied bruikbaar zou zijn, hoe schraal is dan niet de oogst zelfs in Ten Kates Psalmen, en hoe voelt ge dan niet aanstonds weer bij het openslaan van uw Psalmbundel, dat hier de grondtoon zooveel dieper, toon en taal zoo- veel verhevener, de kreet van het heimwee zooveel doordringender, het besef van bange worsteling zooveel nijpender is. Bij de Psalmen voelt ge u beschaamd, dat de worstelingen van uw eigen hart, zoo oppervlakkig zijn, vergeleken bij wat deze mannen Gods doorworstelden. Bij de liederen, die anderen u voorzongen zegt ge telkens : Het geeft de diepte van mijn eigen leven niet weer. Wij zijn wel een verzenmakend volk, wie deed er niet aan ?, — maar de dichterlijke ader vloeit ons traaglijk, en alleen wie dichter bij Gods genade, en bij Gods genade Gereformeerd in hart en nieren is, kan voor een Gereformeerde kerk het lied uit de voile borst zingen. Nu, God kan ons zulke mannen geven, maar Hij gaf ze ons nog niet, en aan het bestellen van zulk een lied valt nog veel minder te denken. We hebben voor onze Christelijke feestdagen, we hebben ONZE PSALMBERIJMING. 61 voor de verheffing van onze ziel tot onzen Heiland, we hebben voor de bediening van de Sacramenten, voor de bevestiging van leden en ambtsdragers, en zoo ook voor de bevestiging van het Huwelijk, eigen liederen dringend van noode, en die zullen ons door Gods gunste te Zijner tijd ook geschonken worden. Maar al kan er bovendien sprake van zijn, om ook uit den liederen- schat der oude Christelijke kerk en uit de reformatorische zangen misschien nog enkele aan onzen bundel toe te voegen, het hoofdbe- standdeel van onze liturgische zangen zullen toch wel steeds de Psalmen blijven leveren, en zonder angstvalligheid of overdrijving dienen onze kerken zich hiervan bewust te blijven. Maar juist dit doet te ernstiger de vraag rijzen, of herziening van onze berijming niet aan de orde zal moeten komen. Doch hierover in ons volgend artikel. XIII. Onze Psalmberijming. Ten opzichte van het gebruik der berijmde Psalmen zij het navol- gende opgemerkt. Ten eerste bedoelt het Psalmgebruik oorspronkelijk het afzingenvan den geheelen Psalm. Al te lange Psalmen werden daarom in deelen ingedeeld. Na elk deel kon dan een pauze intreden. Een pauze die voor ons, die slechts hier en daar een enkel vers uitkippen, geen zin heeft. Wij springen gedurig over de pauze heen en rekenen er nooit mede. Een pauze heeft alleen dan beteekenis, wanneer men anders zou moeten doorzingen, maar nu een rustpunt vindt. Een vers opgeven, gelijk wij nu plegen te doen, kon oorspronkelijk niet; want onze versindeeling is er eerst door deberijmers ingebracht. De indeeling in het oorspronkelijke staat meer gelijk met onze indee- ling in verzen in de Statenoverzetting. Vast staat in elk geval, dat onze gewoonte, om hier of daar een enkel vers uit te kiezen, niet uit den aard van onzen Psalmbundel voortvloeit. Die versindeeling was oudtijds onbekend, en als er boven een Psalm staat : Voor den Opperzangmeester, of breeder : Voor den Opperzangmeester op Ayeleth Haschachar, op Math-Laben enz., dan is bedoeld, dat men heel dit nu volgende lied aan een stuk op zou zin- gen. Van de langere leerpsalmen en geschiedkundige Psalmen, waar 62 OJ4ZE PSALMBERIJMING. niets boven staat, is dit onzeker, maar van de lof-, dank- en smeek- psalmen, is dit buiten kijf. Nu trekken we hier niet het gevolg uit, dat dus ook thans nog deze Psalmen steeds in hurt geheel moeten gezongen worden. Ons sleepend gezang op heele noten vordert stellig driemaal zooveel tijd alstejeru- zalem besteed werd. Zelfs lazen daar de Joden veel vlugger dan wij ; laat staan dan zingen. Ook dient in het oog gehouden, dat te Jeruzalem een afzonderlijke toonkunstdienst in den tempel was ingesteld, en dat bij ons uitsluitend heel de Gemeente zingt. En eindelijk mag evenmin vergeten, dat wij meer dan eenmaal zingen, soms zelfs vier malen, en dat het zingen van vier geheele Psalmen op een te onevenredig deel van den beschikbaren tijd beslag zou leggen. Doch hoezeer we dit alles toegeven, en het gebruik, om enkele verzen te zingen, als geoorloofd erkennen, toch stellen we den eisch, dat het gronddenkbeeld van de eenheid van elken Psalm beter worde vastgehouden, dan dit thans gemeenlijk geschiedt Psalm 100 en enkele kortere Psalmen uitgezonderd, komt die eenheid thans in het minst niet tot haar recht, en alleen bij het afgaan en aangaan der tafels van het heilig Avondmaal, hoort men soms een eenigszins langen Psalm geheel uitzingen. Zelfs het denkbeeld om als men drie malen zingen laat, achtereen- volgens drie malen denzelfden Psalm te nemen, en zoo de drie stukken er van aaneen te rijgen, wordt zoogoed als nooit in prak- tijk gebracht. Ook als men alles saam een negental verzen zingen laat, worden deze gemeenlijk uit drie of vier verschillende Psalmen gezongen. Feitelijk bestaat onder ons dan ook deze toestand, dat men op geen Psalmindeeling let, met geen opeenvolging der verzen rekent, en kort- weg alle verzen uit alle Psalmen saam beschouwt als zekeren voor- raad verzen, waaruit men de best zingbare, best berijmde en best bij het onderwerp passende verzen uitkiest. Hiermede nu komen de Psalmen zeker niet tot hun recht. En als men dan bedenkt, dat de aansluiting aan het onderwerp zoo dikwijls gezocht wordt in een woord of in een uitdrukking, die wel in de berijming, maar niet in het oorspronkelijke voorkomt, dan gevoelt men eerst recht, hoeveel wilkeur hier insloop. Vooral bij Psalmen die uit twee of drie nauw saamhangende deelen bestaan, is dit hinderlijk. Hoevele Psalmen b. v. bestaan uit een diepe klacht over zonde en ellende, en daarna uit een danklied voor generate ONZE PSALMBERIJMING. 63 redding. Neemt men nu het eene stuk zonder het ander, dan is de eenheid van den Psalm weg. Dit nu doet zeer ernstig de vraag rijzen, of hier niet meer en beter op te letten ware, of zang op heele of halve noten, gelijk de zetters der wijzen bedoeld hebben, niet te herstellen ware ; en of niet in elken dienst, met bekorting van het gezang dat slechts als intermezzo of slot dienst doet, het zingen van althans zulk een stuk uit een groo- ten, of van een korten Psalm in zijn geheel ware in te voeren, dat de eenheid van het lied weer gevoeld werd. Onze tweede opmerking geldt den aanhef der onderscheidene verzen in onze berijming. In de berijming begint menig vers, als in den saamhang van heel den Psalm ingevoegd, met een voegwoord of bijwoord, met maar, dock, want, enz. Dit nu past niet bij ons gebruik, om enkele verzen te laten zingen, en heeft ten gevolge, of dat men laat inzetten met een voegwoord, dat alleen zin heeft, als er iets voorafgaat, of wel dat kiescher taalzin deswege het gebruik van zulke, anders uitnemend geschikte verzen mijdt. nMaar mij ontmoet uw mededoogen." ,,Maar geef uw dierbren gunstelingen." ,,Daarom heeft zich mijn kwijnend hart verblijd." ,,Maar blij vooruitzicht dat mij streelt." Dies krijg ik van mijn plicht, o, God, een klaar bericht." ,,Des Heeren wet nochtans" enz., zijn versaan- vangen, die uitnemend loopen, als eerst het voorafgaande vers gezongen is, en dit er op volgt, maar die stooten, als men er mede begint, en er niets voorafging. Een voegwoord voegt saam, verbindt, en heeft, als die band ver- broken wordt, geen beduidenis. De bedoeling van de berijmers was derhalve, dat zulke verzen, die met voegwoorden beginnen, nooit anders zouden gezongen worden, dan na het vlak voorafgaande vers. Hierin hebben ze intusschen gefaald. Rijmende voor kerkgebruik, hadden ze zich behooren af te vragen, of dit steeds mogelijk zou zijn. En daar nu zeer dikwijls niet juist het vlak voorafgaande, maar een veel vroeger vers voor kerkgebruik verkieslijk is, ontstaat de dubbele misstand, 1°. dat deze verzen, zonder iets dat voorafgaat gezongen worden, zoodat het voegwoord geen zin heeft ; en 2°. dat het gezongen wordt na een ander vers, dan waaraan het door het voegwoord gekop- peld ligt, en dus valsch saamvoegt. Dit is temeer te betreuren, omdat het oorspronkelijke er niet toe dwong. 64 ONZE PSALMBERIJMING. Staat in onze berijming ; ,,Des Heeren wet nochtans," in de Staten- overzetting is van dat voegwoord niets te vinden : ,,De wet des Heeren is volmaakt" zonder meer. Wie berijming en Statenoverzetting ver- gelijkt, zal dan ook bevinden, dat van al deze ,,maars" en „ wants" gemeenlijk in de onberijmde overzetting niets voorkomt. lets wat ligt aan het Hebreeuwsch, dat al zulk redengeven door voegwoorden mijdt. Dit nu leidt tot de vraag, of het niet mogelijk zou zijn, bij herzie- ning van onze berijming deze voegwoorden weg te werken ; iets wat meestal door zeer geringe wijziging van den tekst mogelijk zou zijn. Men kon ook wel een anderen weg inslaan, en aan zulke verzen een dubbelen aanhef geven, den eenen om te zingen, als men met dat vers begon, en den anderen, als eerst het voorafgaande gezongen was ; maar dat zou licht verwarring geven, en wie als dichter zijn kunst verstaat, zal er ook op zichzelf meer op uit zijn, in den zin, dan in het voegwoord de verbinding zijner gedachten te zoeken. Vooral de Oostersche poezie blijft van het voegwoord liefst op een afstand. Hiermede hangt saam, dat verzen die los van het voorafgaande ge zongen worden, dan op zichzelf rond moeten loopen. Zoo loopt b.v. vers 10 van Psalm 116 uitnemend, als vers 9 voor- afgaat : ,,0ch, Heer, ik ben, o ja, ik ben uw knecht", en dan in vers 10: ,,Ik zal uw naam met dankerkentenis verheffen." Maar neemt ge vers 10 apart, dan loopt dit niet, want dan moest in dat vers zelf de naam des Heeren zijn uitgedrukt. Anders toch wordt het een aan- spreken van het Hoogste Wezen zonder zijn naam te noemen. lets wat zelfs onder menschen voor min kiesch geldt. Hetzelfde geldt van het gebruik van voornaamwoorden in den aan- vang van een vers. Een voornaamwoord slaat terug op een onderwerp of voorwerp of actie die voorafgaat. Begint men echter met zulk een voornaamwoord, zonder er het voorafgaande vers bij te nemen, dan doet dit onharmonisch aan. Zelfs waar zich het onderwerp wel in gedachten laat invullen, is dat toch hinderlijk. nZij zullen uit de volheid van 't gemoed" ; ,,Z// zullen U eerbiedig vreezen" ; Zij gaan van kracht tot kracht steeds voort", zijn uitdrukkingen, die veronder- stellen dat er iets voorafgaat, gelijk dan ook metterdaad het geval is; maar als men zulk een vers batten dit verband aanheft, is het begin- nen met zulk een voornaamwoord min juist. Aan alle deze soort bezwaren is intusschen alleen tegemoet te komen door kleine dichterlijke wijzigingen in de berijming zelve aan te bren- gen. Want wel is het voorgekomen, dat de voorganger zelf onder ONZE PSALMBERIJMING. 65 het lezen een kleine wijziging aanbracht, maar dit is en willekeurig en het baat niet. Leze de voorzanger nog zoo dikwijls : ,,o, Blij vooruitzicht dat mij streelt", in plaats van : ,,Maar blij vooruitzicht dat mij streelt" ; de gemeente zingt toch : ,,Maar". En dit is volkomen begrijpelijk, want aan dat nMaar" is men gewend, en men vindt het gedrukt voor zich. Natuurlijk mag zulk een wijziging nooit tegen het oorspronkelijke ingaan ; maar dit is ook volstrekt onnoodig. In den regel zal men zelfs door wijziging dichter bij het oorspronkelijke komen, dan in den nu berijmden tekst. Dit alles moet echter wachten tot tweeerlei voorwaarde vervuld is. De eerste is, dat de kerken op ruste gekomen zijn, overmits anders te vreezen staat, dat woelige geesten zelfs van zulk een nietigheid zich meester mochten maken, om onnadenkenden tegen hun kerk op te zetten. En de tweede voorwaarde is, dat er onder ons, Gereformeerden, een of meer dichters opstaan, die genoeg dichterlijk meesterschap over stof en taal bezitten, om deze wijzigingen z66 uit te voeren, dat heel de kerk er ongedwongen Amen op zegge. Onze overige opmerkingen bewaren we voor een volgend artikel. Onze Psalmberijming. (Vervolg). XIV. Onze derde opmerking raakt het onmiskenbare feit, dat het over- groote deel van onzen rijmbundel in de vergadering der geloovigen geen dienst doet. Ongetwijfeld zijn we ook te dezen opzichte vooruitgegaan. Het getal gezongen verzen is, bij vroeger vergeleken, minstens verdrie- voudigd. Dienaren des Woords, die in het Boek der Psalmen terdege thuis zijn, hebben allengs ontdekt, dat er o, zooveel, niet alleen bruik- baars, maar ook schoons schuilt, waar dit eerst van verre niet vermoed werd. Vooral in toepassing op speciale onderwerpen en zielstoe- standen bleek menig Psalmvers, dat vroeger nooit gekozen werd, een diepte van toon te bezitten, die weldadig aandeed. We zijn gevorderd. Maar toch is 150 Psalmen reeds niet veel, en indien van deze 150 dan nog een deel nooit, en een ander deel slechts voor een enkelen 5 66 ONZE PSALMBERIJMING. slotzang, wordt aangewend, is er toch iets dat onbevredigd laat. Dit nu ligt de e£ne maal aan de indeeling van den Psalm in zijn pauzen en verzen, en de andere maal aan de bij den Psalm gekozen zangwijze. Zangwijze en vers-indeeling hangen natuurlijk saam. Elke zangwijze bestaat uit een bepaald aantal tonen, in vaste orde ingedeeld ; en aan die aldus ingedeelde tonen moeten evenredig ingedeelde lettergrepen beantwoorden. Een enkel maal mogen meerdere tonen op een letter- greep komen, gelijk in Psalm 138, maar zoo het drie tonen op eene lettergreep wordt, gelijk in Psalm 6, en de twee halve tonen worden dan nog heel gezongen, zoo ontstaat er een gerekt geluid dat ten slotte hinderlijk aandoet. Als regel geldt daarom dat tonen en letter grepen in evenredigheid aan elkaar beantwoorden. Dit zal er in den regel toe leiden, dat of de dichter zich voegen moet naar den toonzetter, of de toonzetter naar den dichter. De eene maal is eerst het lied gezongen, en toen gezet. Een ander maal is gezongen op de reeds gekozen zangwijs. Nu zijn die zangwijzen onzer Psalmen niet de oud-Hebreeuwsche. Als wij David op zijn harp hoorden tokkelen, of hij kon ons maat- gezang in onze kerkgebouwen beluisteren, zou de gevoelsgemeenschap al een zeer geringe zijn. Het is de zielsaandoening van elk lied, die lang na Davids ver- scheiden, in onderscheiden eeuwen, zeer onderscheidenlijk gezet, en door toonkunstenaars in meest wonderschoone tonentaal is weerge- geven. Kenners onzer aloude muziek betuigen dan ook om strijd, dat onze Psalmmuziek rijk en diep is, en dat hetgeen men later als zang wijzen voor allerlei geestelijke liederen er bij heeft gekunsteld, in mu- zikale volheid en ernst niet bij onze oude zangwijzen haalt. 