Our great West; a study of the present conditions and future possibilities of the new commonwealths and capitals of the United States;
Ralph, Julian, 1853-1903
Wanneer men bedeckt, dat in den regel de Tenzij men mout wülse beweren, dat de gingstige resnlt-aten van Pasoeroewan nog gnnstiger Konden knnnen x^n, baldien men daar reel min der boich-koffij, en daarentegen yeel meer in ge- regelde tuinen had. Bg ontatentenis yan meer ge- detailleerde opgayea omtrent het rendement der respeetiTe kategorien yan aanplanting, sal men wel in gebreke bl^yen eeog bew^ te breren TOor de gegrondhsid dier bewerlog. KO. boom met het vierde jaar vniohi begint te dragen, en dat dus daur, waar de jonge aan- plant,  gedeelte der jonge boomen overgaat in de katéorie der vmchtdragende, dan são men daaruit tot de gevolgtrekking moeten komen, dat, aangezien niet meer dan Va jongen of ongeveer 3 van den totalen aanpknt noodig is om het cijfer der Truchtdragende boomen, dat ongeveer 90 70 totalen aanplant ottmaakt, in dertig jaren te vemieuwen, mitsdien de koffijboom in deze residentie gemidende ongeveer 30 jaren vruchten draagt. Is dit zoo, dan zou dit feit, hetwelk zoo gunstig Toor de Soerabajaeche koffijteelt is, en ook a priori eene yeel oyervloediger produktie, dan nu yerkregen vordt, schijnt te mogen doen veronderstellen, in dat geyal niet weinig Bijdrijen tot bevestiging yan hetgeen Wig als waarschijnlijk beschouwden, dat name- lijk zoo niet geheel, dan toch yoor een groot gedeelte, de yrij middelmatige resnltaten dier teelt moeten worden toegeschreyen aan bet te groot getal yan yruchtdragende boomen, dat men bier per huisgezin te plnkken heeft. Wil men daartegen inbrengen, dat in Pasco- roewan de beyolking ook nog al wat te plukken heeft gehad (te weten in het tijdvak yan 1854—1858 gemiddeld 694 boomen per huisgezin's jaars), en desniettemin de produktie un per boom un per huisgezin zoo ved aanzien- Ujker is geweest, dan dient men daarbij toch niet over het hoofd te zien: Yooreerst, dat de Soerabajasche koffijplantende bevolkiug toch altijd nog 50 boomen meer per huisgezin voor hare rekening heeft, en dat, gelijk yoor eenen tot aan den rand geyulden beker slechts een droppel noodig is, om dien te doen ovenrloeijen, zoo ook hier, wanneer eenmaal de grens is bereikt van het geen men kan of niet meer kan, het te yeel groote schade Kan yeroorzaken, omdat op den langen weg niets meer ontmoedigt dan het ge-yoel, dat de opgdegde taak onze krachten te boyen gaat. Ten tweede, dat dit gevoel bij eene beyol-king, wier geestkracht nog yeel te wenschen overlaat, te sterker meet werken, nu zij den opgelegden arbeid eigenlijk ten yerrigt, en daaryoor maar eene schrale belooning geniet. Ten derde, dat in een geyal het bezwaiende van den pluk van een gegeven getal boomen, bij gelijke cijfers, in de eene of andero residentie grootelijks kan versobilkn, naar gdang de aanplantingen op meer of mindtf vervijderde afstanden, of wd op -meer of minder gemakkdijk te berdken plaateen gelegen zijn. Eindeiljk dat, a^escheiden van dat alios, ea terwyl de ved hoogere produktie van Pasco- roewan misschien ook mag worden toegeschre- yen aan meerdere gesdiiktheid van den grond voor de kofBj teelt, bovendien toch nog het bewijs zou moeten word^ geleverd, dat in dat gewest die tedt niet ved gunstiger resultateB, wat aangaat het rendement per boom, zou kunnen opleveren, indien aldaar de bevolking een kleiner getal van boomen te plukken kie(^, en alzoo aan den pluk zelven meer zoi^ zou kunnen besteden, dan nu hoogst waarschijnlijk het geval is *). Pasoeroewan. Van de tot das ver in oogenschouw genomen residentien, hebben wij, uitgezonderd Taga], er nog geene enkele aange- troffen, waar de koffijtedt heeten Most eenig zins verblijdende uitiomsten te heblen opgeleverd, Het is dus met een zeker genomen, dat wij nu overgaan tot de beschouwing dier teelt in een gewest, dat, wat zijne resnltaten betreft, aan de spits der Javasche residentienstaat. Auen fiezoeki kan, wat aangaat het onge-twijfdd voomaamste criterium, waaraan men het meer of min voordedig i«snltaat der tedt kan beoordeden, het getal boomen uamelijk voor den pluk van een pikol koffij beno-digd % volgens de taJbel N'. 11 met Pasco-roewan eenigzins gelijk gestdd worden; of-schoon men daarbij niet uit het oog moet verliezen, dat, zoo als uit de aange^alde tabel blijken kan, voor Eezoeki de berekening slechts over vier jaren heeft kunnen worden gema akt en die voor Pasoewan loopt or^r het gehede vijijarig tijdvak; terwijl voorts nog debdang- <) Het is bekend, dat men in het Malangsehe koffij-anpltntingcn heeft, dthans gehad heeft, waar 2Vt oude ponden koffij van ^n boom geplukt werden. ») Wei te verstaan in verband ook tot de kwa- liteit; ofschoon deze in zeker opzigt eene zaak moet zijn van zeer ondergeschikt, zoo tl eenig belaog voor de koffijplantende bevolking, die, wanneer het prodokt b^ de ontbolatering, pdling en drooging maar eene redeiqke behandding hedt ondergaan, zonder inachtneming van de in den bandd aange- nomen menigvnldige, fijne diatinetieo, altqd den- sdfden prqs per pikol ontvangk KO. 198 rijke faqnodKheid in aaonerking komt, dat men m ftooeroevftn gemiddeld jaarlijks te plnkken lieea- gehad 694, en in Besoeki slechts 860 Tniditdngende boom^ per hnisgesin. In wder- vil Tui dflM laatete omstuidigheid heeft men in Pttoeroewm gednrende vijl Jaren gendd- ddd jttrUjks een pikol veikregen van nog §een. 114^ en in Besoeki gedurende alechte vier ja- ren vsn nwi 114 Trttchtdiagende boomen. IJit de tabel N^ 10 zal men zien. dat een loSj plan tend huisgezin in Pasoeroewan ge- middeld heeft geplukt : io 1854 .. . 669 Trncl btdragende boomen , 1855 .. • 700 # - w , 1856 .. . 691 w » r 1857 .. . 707 w 9 , 1858 .. . 709 9 W en gemiddeld over de yijf jaren osgereer 694 TTocbtdngoide boomen, terwijl voor den pink Tu kiok pikol koifi} noodig Btjn geweeBt: 94 vmchtdragende boomen . 101 . 162 . 103 . 131 in 1854 , 1855 , 1856 f 1857 , 1S58 a 9 9 9 9 cn gemiddeld over de vijf jaren ongeveer 114 vmchtdragende boomen. In bet getal vor der erste, jaar Toor jaar per huagesin- geplukt, heben irij geeae bgsondere reden knnneii yinden tot TerUaring van den voor Pasoeroewan soo on- goiutigen oogst van 1856; soodat men bier wel tan oonsaken van anderen aard sal moe- ten denken. Zander jnist den nadeeligen in- Tloed van deK of gene wedrsgesteldheid of ook de mogelgkfaeid en vraarflchgnlijkbeid, dat Gen boom met wel jaar voor jaar een gelijk prodakt kan afwerpen, geheel buiton aanmer- tiog te willen laten, son men toch soma op dioi onyoordeeligen oogst van 1856 van in- Tloed kan zgn geweeet de belangrqke yermeer- dering gedniende d^ regentijd van 1855 op 1856 Tan den jongen aanplant. Wei Loben de werksambeden voor hei bewerkstelligen van nieuwe aanplantingen niet te zamen met den pluk der yruchtdragende boomen, die eerst in April en Mei, dns na den afloop van den 'cgotijd gescbiedt, maar toch zon het moge-jk ajn, dat de werkaaamheden, voor die belaagij^ yenueerdering yereiscbt, de bevolverid hebben, aan bet onderhoad der bestaande aanplantingen de noodtge zorg te besteden. Wat den jongen aanplant zelven betreffend, mit den siaat van den totalen aanplant onder ul-timo Maart 1855 (als bijlage sub La. L ge* yoegd bij het ministeried yerslag over 1854) blijkt, dat die totale aanplant onder ultimo Maart 1854 meet hebben bedragen 30,777,748 boomen terwijl de pluk van 1864 is gesohied van. 19,597,486 » zoodat men het er voor houden kan, dat op ul-timo Maart 1854 het getal van den jongen aanplant een geweest 1,250,254 boomen en jaar later, dns op ultimo Maart 1855, vindt men voor den jongen aanplant een geweest 1,266,401 » „ zoodat er toen nog geene vermeerdering van eenig bodang had plaats gegrepen. — Daarentegen vinden wij voor den jongen aanplant op ultimo Maart 1856 het cijfer vermdd van 4,275,592 r dat op idtimo Maart 1857 weder was gestegen tot.. 4,920,592 k en later op ultimo Maart van de beide jaren 1858 en 1859 wordt opgege- ven ad 4,409,635 vermeerndering mitsdien van minslens 8 milhoen boomen, en misschien nog veel meer, daar het waarschung is, dat een gedeelte van denjongen aanplant, op ultimo Maart 1855 aanwezig, overgegan is tot de kategorie der vmchtdragende of plnkbare boomen. pane cijfers, verwijen raoeten tot tabd N*. 8, blijkt : 1 dat de jonge aanplantingen in geregelde tuinen van ultimo Maart 1856 tot ultimo Maart 1857 van 530,067 tot 262,157 boomen varen gcdaald, en daar men van 1857 tot ultimo Maart 1869 geene vermeerdering, maar integoideel eene Tcrdere kleiue Termindering tot het cijfer van 256,570 boomen bespeurt, zoo is het waarschijnlijk, dat de be- langrijke vermindering van 1866 op 1867 het gevolg is van eenen overgang van jonge tot vruchtdragende boomen, en dat, bij den laugen duur van het tijdvaki vaarin de boomen vruchten afwerpeu, het vooreerst nog ounoodig is gcacht, om den jongen aanpknt in geregelde tuinen weder op de vorige hoogte te brengen; dat bij den jongen aanplant van bo 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 55 56 57  Maai; 1859, jaar wij het c^fer van het vorig jaar terugvinden, eene steeds voortgaande vermeerdering, die cvenwel iu den regentijd van 1865 op 1856 het belangrijkste ie geweest^ heeft plaatfi gegrepen, wordende de volgende cijfers ons onder ultimo Maart van elk jaar gegeven, te weten: in 1855.. . ; 646,218 boomen , 1856.. ... 1,120,656 u Bedragen heeft op ultimo Maart: 1855. 90,216 1856. ... 2,830,779 2) 1857. ... 2,467,297 1859. 2,467,297 Wat bij dezen jongen aanplant bijzondere opmerking vedieit, is zijue vermindering in cen jaar tijds, namelijk van ultimo Maart Den een cenc vermeerdering van 474,438 jonge boomen of van bijkans 75 % op het cijfer van 1855 aawgst. Dus een bijkans 32vou.iige vermeerdering. 1867 tot ultimo Maart 1^68, met een bedrag van niet minder dan 605,066 boomen. In het Gijler van 1867 kaa hoogateos het totaal van het cijfer van ultimo Maart 1855 ad 90,216 boomen begrepen sijn, en mm' neer vij daarmede, wegen OTeq^g tot de kategorie der vruohtdragenden, dea noods rednoeren dat van 1S67 waaronder nataurlijk b^repen blijft dat van 1866, en daaxb^ in aan^merking nemen, dat van de aanplantingen van 1856 en 1857 geen enkele boom tot de kate-gorie der vruchtdragende boomen heeft kunnen overgaan, dan zal men naar dit verlies van ruim 606,000, of althana van rairn 616,000 boomen kunnen bepalen* welk eene maapa van arbeid door de bevolking voor niets is yerrigt! In het ministeriel verslag over 1855 lezen wij (op pag. 116 der officiele nitgave) ten tanzien van Paso^oewan Hoezeer overvloed van gronden aanirezig f is, kau evenwel geene belangrädigung g aan de koffikultuur gegeven wordea, eens f deels omdat in de meeste diatrikten de be- ^volking niet talr^k genoeg is, cn tenaiidere, 0 omdat vele goede gronden te zeer' zijn bloot- g gesteld aan hevigeOoste- en Zuid6wuCideD,welke #de ontkiemiug der jonge pklitjte beletten/* Zonder te willen stilstaan bi! het min of meer vreemde, om hier te hooren gewagen van hevige Ooste- en Zuid6wuCideD, die het oni- kiemeM der jonge pkntjes bcletten, terw^l de aanplanting en dua waarachijnlijk ook het out- kieme* der plantjea moet plaats grijpen in de Westmoeson, dat is in den regentijd, gedn- rende Welke, van half October tot befürchtet, Ja soma tot half Mei, de Weatvind, al meen en sender ophouden heerachen, moeten wij toch doen opmerken, dat die hevige win-den on die niet seer talrijke bevolking is de meeste koffijdistrikten geene verhindering schijen te hebben opgeleverd tegen het aaaplauten om en bé de deasa's, in en van engenver 2,800,000 boomen en van 474,000 boomen bij de boach-koffij. Aanplantingen van pagger- en, zoo wij ona niet bedrijke, ook van boach-koihj, worden wel i& vaardoor de regering niet bevolen, maar door tusscbenkomst der gewestemke bestehen, slecbts aan-gemoedigd -— eu men sou dus te ver kuonen En van het jocge plantaoen. Voor die anplantingen littsenspekreiijk niet veel minder noodig tijn geA^est dan oagcvccr 6,000 en 900 bandcri. KO. 195 gau, net nlfct tours de foroe gehed op reke- nisg der n^ing t&stelkn, »- maar desniette* BUB Bioet Ben nilk ce&e v^rapillhig ▼«& krachten en ariwd betremea. Het Talt daarbij in het oog, dat men van eene dogdijke TemuideEing, ala waanran hieraprake is, faij dea jongen aanplant van bosch.«koffij BKts hetpeoTi, •— maar daarantegea wel van eeoe met elk jaar Toortgaonde Teormeerdeiing, xoodat het waanchgnlijk in, dat men bij deze iai^rie?aii aanplanting den nadeeligen in- rloed der kerige Zuide- en Oostewinden he . Eft weten de door de regering gegeben cijfers cm- tn&t de paggerkoffij in deae reaidoatie atniten wij weder op een Yoor onoploebaar raadsel. In 1856 had de beroUdng bij de pagger-koffij gqtlnkt 4,671,4^ ^mehtdhig^de boomen ^). Op nltifflo Maart 1857 was het getal vnioht- dngeade boomen bij de pagger-koffij yermiu- derd tot eea cijfer Tan 4,366,346 boomen % of oBgereer met 300,000 boomen, en desniet- teffiin wordt ons medegedeeld, dat de pink no dat selfde laatate jaar is gedaan van 5,0S4,312 Tinehtdragende boomen bijdepagger- bffij >), dat b 640,000 meer dan op ultimo Maut te YOren, en 350,000 meer, dan voor den plok Tan 1S56 hadden gediend. Indies wij aanmen, dat de op ultimo Maart 1855 aanwezige jonge aanplant van pa^er-koffij ad 90,216 boomen, in de yeronderstelling dat die leeds in een vroeger jaar zijn geplant, in 1857 in zijn gebeel tot de kategorie der Tuchtdragende boomen is overgegaan, en vnj daarmede dus yermeerderen het cijfer der vruchtdragende boomen bij de pagger-koffij, hetzij op nltimo Maart 1867 aanwesig, hetzij voor den pluk yaa 1856 gediend hebbende, dan blijren vij, hoe men het ook aanlegge, &% nij wat beneden het cijfer, dat in 1857 gezegd vrotdi te sijn geplnkt. Zie de tabel N^. 6 en den bij het miniete-nede?eFsl«g over 1856, sub L*. M, als bijloag ge-Toegden staat yan den koffijpl ak yan dat jaar. Zie de iabei N°. 7 ea dea staat, sub La. N, overgelegd bete aangehaald vonlag. Zie de tabel N°. 6 en den staat van den koffijplak. Wij zoaden op die staaltjes van Indiscbe ^tUttek Diet zoo dikwgls de aandacht yestigen, zoo «ij niet het y'oornemen badden, cm daarop te ng te komaa, wanneer wij aan het slot van de ^crKhillende rasidentiSa de algexneeae beschonwin- ^n ea geyolgtnikkingeD mededeelen, waartoe het 9«eule oaderzoek ons de stof sal hebbea geleverd. Wat Fitooevoewan in het bijeonder onder- scheidt yan de overige koffij prodncerende re- sidentien op Jaya, zelfs yan die, vaar men boBch-koffij aantreft '), is de groote menigte, die Hier yan deze laatste geteld wordt en die, wat het getal boomen aangaat, yer oyertreft de aanplantingen in geregelde tuinen en yan pagger-koffij te zamen. La Paso-Kanawan daarraan zijne in yergelijking met andere leaidentieu meer yoordeelige prodnktie yeiaohuldigd? Of zou die prodnktie niet yeel gunstiger zijn, bijaldien omgekeerd de aanplantingen in geregelde tuinen die der boach-koffij yerre oyertroffen. Deze en zoo yele andere yragen, als bijy — bangt het al of niet 'telen yan boeeh-koffij af yan lokale om-standigheden, en zoo ja, welke? — zouden wij te dezer plaatse gaame hebben behandcld, zoo wij daartoe eenigzins in staat waren ge-steld geworden door de mededeelingen der regering. Alleen met opzigt tot de laatste yraag yinden wij sub N°. 57 yan het Siaaisblad van NederUmdwh Indie yan 1829 een besluit yan den Kommissaris-General Burggraaf du Bus BE Ghisigvibs Yan 30 Juni N°. 20, waarbij, met betrekking tot de koffij teelt in de Preanger Regentschappen, order meer andere maatregen, wordt bepaald, dat bosch-koffij zou worden geplant in die distrikten, waarin successiellijk gebrek aan gronden yoor geregelde tuinen wam te ontstaan. Doch het blijkt niet, in hoeverro die bepaling, bij het gemeld be-sluit alechts yoor de Preanger Regentschappen gemaakt, ook gold of nog geldt yoor andere residentien, ofsohoon wij dit eenigzins in twij-fel yermeenen te moeten trekken, althans yoor zoo yeel betreft Pasoeroewan, omdat aldaar, zoo als gebleken is uit de hierboyeu gedane aanhaling uit het, regeringsyerslag yan 1855, overvloed yan gronden aanwezig is. Het zou evenwel mogelijk kunn En zijn, dat, in weerwil yan dien oyeryloed, het eigenlijk outbroken heft an ylak tenein, yoor den aanleg yan Het getal dezer laatsten is zeven, te weten: Preanger Regentschappen, Cheribou, Soerabaja, Pa- soeroe, fan, Probolioggo, Kadoe en Kediri. In het geschrift: Opmerhingen het entdeckende de teelt en de behandeling der hoffij in Nederlandsch IndiS, voorkommende in het 4« Stak, 23« Deel van het 'Kjdechrift der Nederlandsehe Maattchappij tot het orderiMg ten Nijper^eid, en afzonderlijk overgedrakt te Flaarlem bij se Ebvxn Loosjss, spreekt de Heer ns Stubbs als ter loops over deze bepanling, EOnder cr verder over nit te weiden. Kjdechrift tuinen. meer eea yereisolite dan bq anplantingen van bosch-koffij. Yoor f aaoeroewan eindelijk is het, gelijk Toor Soerabaja, een belangrijk voordeel, dat de koffijboom er eenen geruimea tijd yruchten Yoortbrengt. Wilden wij, ofscboon bet wegens de nog al belaugrijke yariatien in de verbonding tot den totalen aan plant van de yruld-dragende en jonge niet yruchtdngende boomen geene zniyere berekening sou geyen, die yerbouding, 200 als wij die jaar yoor jaar, zowel als gemiddeld oyer 5 jaren, bebbenopgegeyen bij de tabel N^ 13, tot grondaLag nemen yoor de berekening yan bet getal jaren, gednrende welke gemidddd een koffijboom bier ymbten afwerpt, dan reeds sonden vij komen tot een cijfer van minsteua 16 jaren. Maar dit cijfer is ongetwijfeld nog beneden de werkelijkbeid. Wanueer men bedenkt, dat er residentien zijn, waar de jonge aanplant gemiddeld gedn-rende bet bier behandeld yijQarig tijdyak 30, 40, ja meer ten bonderd yan den toUden aanplant beeft nitgemaakt, omdat daar de koffijboom 5, 6, 7 of boogstens 8 jaren yruobten afwerpfc, en dus binnen eenen betrekkelijk kor-ten tijd moet yeryangeu worden, will men er de teelt niet acbteruit laten gaan, dan yalt bet ligt te begrijpen, dat in zulke residentien door de koffijplantende bevolking 2 en 3 maal zoo yeel werk moet wordeu yoor nieuwe aanplantingen, als bier, waar de boom 16, 20 en meer jaren draagl Pasco-roewan yereenigt dns in zicb alles wat de koffij teelt eenigzins smakelijk kan maken yoor eene beyolking, zoo nijyer als maar ergens el-ders op Java kan vorden aangetroffen, en boogstwaarscbijnlijk zou dus die teelt, wat aangaat de produktie per boom, booger kunnen worden opgeyoerd, door met de "Als man in 1850 met men in bet Malangsehe nog koffij boomen bebben gebad, die, boezeer reeds erst bestuor van den Governor-General Daeitdels geplant, en dus toen 40 jaren ongeyeer oud zijnde, nog vrnchten droegen. "Op pag. 18 yan de afzonderlijk nitgegeven, bierboven vermelde Opmerhingen beträge de hoffiteeU van den Heer de Stujrleb, wordt gezegd, dat in West-Indie de koffijboom van 1 tot 4 pooden koffij oplevert. la Pasoeroewan is de gemiddelde opbrengst geweest I pikol of 125 Am - Ver Amsterdamsche ponden van 114 boomen, dat is iets meer dan 1 pond per boom. De totale produktie van Pasoeroewan zon dns weinig meer bebben opgeleverd dan de laagste produktie in West-Indies. Grootate naaawgeietbeid er voor te waken, dat, yooral met opzigt tot den pink, der be?oUdng niet meer worde opgelegd, dan lij yerrigten kan, zoo zij aan bare taak de yer^w^te soig zal wijden. Doet dj dan de onderrinding op, dat er in den pink y«n 4 of 500 boomea, mita met zorg gesobiedende, zonder meerderenarbeid, toob eyen zoo yeel en miascbien nog meer voor- deel yoor baar ligt dan in eenen pink van 6 en 700 boomen, zonder zoig beworkstelligd, vie weet, of die onderyinding later niet een middd kan zijn tot meerdere kracbtsiuspanning? De bewering, dat in Pasoeroewan de koffij- teelt, in volling tot de kracbten der beyolking en tot de beachikbaie grondea, reeds te boog opgeyoerd zou zgn, kan missdiien te gew Aagd zijn, maar bet alles bebalye vrolijk tafereel, dat de koffij teelt in bijna al de leeds bebandelde residenti^n te aanscbouwen heeft g^eyen, en dat den indmk geeft, alsof heter om te doen is geweest, om, bet kostewathet wille, aan koffijboonen te genken, is niet in staat, om de zekerbeid te yerscbaffen, dat niet reeds oyerspanning beeft plaatsgegrepen of later plaata grijpen zal, en dat men mitsdient'eeni- ger tijd 00k bier niet zal beboeyen te vij- zen op resultaten, niet getuigende yan verbe- tering, maar eyen zoo trenrig als die tsq Gberibon, de Preanger Regentschappen en Ban- tam. Probolinggo. Deze residentte, yan welke wij de resnltaten slecbts oyer de vier jaren 1855 — 1858 bebben knnnen geyen en be^ek^ nen, omdat die yan 1854, toen zij nog met Bezoeki was yereenigd, niet aCEonderlijk ajn medegedeeld, beeft in bet bedoelde tijdvak, in yergelijking met andere residentien, eene vrij redelijke produktie yan koffij gebad, teweten: gemiddeld 6^n pikol yan 146 ymebtdragendc boomen '). Per bnisgezin berekend is in die yier jaren de produktie gemiddeld geweest 2 pikols 's jaars, of nog geen derde van hetgecn een bnisgezin in bet aangrenzende Pasoeroe- wan gednrende yijf jaren gemiddeld jaarlijb beeft geproduceerd '). Staat doa ProbolinggOi •) Om niet te spreken van de vcle middclmati- ge, en van dat ongelakkige Rembang. Later zti\- len wQ nog Banjoemaas en Kadoe te behandeles bebben, die voor de bierboven genoemde gcwestra niet beboeven onder te doen. s) Dat is 82 boomen meet dan Paaoeroevan, doob 82 minder dan bet gemiddelde yoor Jan, *) Te weten 6.09 pikols. KO. 197 mi aangttt bet rendement per Trnchtdragen* deu boom, ver boven het gemiddeMe Toor ge- beel Jvn, ea km die xesidentie in dit opsigt geacht vwdcn te Tolgen op Fasoeroewan, Bezoeki en !hgai; toot de produktie per bnisgesiii daar- eotegea bereikt sij niet hetgeen, TolgeDs onse tibd N^ 9, geacht kan worden door een koffij- pkuitend knisgeim gemiddeld- orer geheei Java jauiijks te njn geprodneeerd, omdat een hnie- ^n hier een niet groot getal Tan vrucht- dngende boomen te phikken 4ieeft gebad. Ult de label N°. 10 kau men zlen, dat dit getal heeft bedragen: in 1855. 836 vmebtdragende boomen, 1856... 319, 1857... 267 0 # 1858... 262 #, 0 of gemiddeid OTer de yior jaren 294 yracbt- dnpDde boomen, en aangenen men 1 pikol koffij heeft Terkregen: 1855. Troohtdragende boomen 1856 M 210 w # f 1857 W 125 § w f 1858 9 134 w en gemiddeld orer de Yier jaren van 146 truchtdragende boomen, zoo is, in verband tot een en ander, per bnisgezin geprodnceerd: in 1855... pikols 2.41«/j 1856... 1.49V» 1857... 2.14 1858... 2.14 1858... 2.14 1858... 2.14 1859... 2.14 1860... 2.14 1861... 2.14 1862... 2.14 1862... 2.14 1863... 2.14 1864... 2.14 1865... 2.14 1867... 2.14 1868... 2.14 1870... 2.14 1871... 2.14 1872... 2.14 1872... 2.14 1873... 2.14 1874... 2.14 1875... 2.14 1876... 2.14 1877... 2.14 1877... 2.14 1878... 2.14 1879... 2.14 1880... 2.14 1880... 2.14 1881... 2.14 1882... 2.14 1882... 2.14 1883... 2.14 1884... 2.14 1885... 2.14 1885... 2.14 1886... 2.14 1887... 2.14 1887... 2.14 1888... 2.14 1887... 2.14 1888... 2.14 1888... 2.14 1888... 2.14 1.95 A gemidddd orer de Tier jaren 2.— pikols. Volgens hetgeen wij aangaande Probolinggo in het ministeriel Terslag OTer 1855. Be Termundering met elk jaar Tan het getal Tnichtdrageade booipeD, dat een gexin te plakken beft gehad, is niet ten gevolge van eene vermin- dering in het totaal der Truchtdragende aanplan- tiigco, maar Tcrklaart zieh door het in de eerste & jtren steeds toeneraend getal van buiageiinnen bij de koflSjCeelt werkiaam. Alleen in het laatete jur (1868) ziet men eene Termindering van onge- veer 500,000 boomen of ongeTeer 12 % op het eijfer Tan het Torige jaar. Maar aangezien in 1868 ^^ getal hnisgezinnen ook mim 1^600 minder be- dneg dan In 1857, zoo is het daaraan toe sehrg-veo, dat in 1858 'een bg de koffijteelt werkzaam Imisgezin nagenoeg' sdo Toel boomen als in 1857 te plakken heeft gehad. Meld Tinden, zijn de Toor koffij meest gesclukte gronden die Tan Tengger en Lamadjang, als-ook het bergachtig gedeelte der distrikten Dja-boong en Kraksan. Daaruit blijkt geno^zaam, dat men bet grootste gedeelte der aanplantinig beeft in de nog seer schraal bevolkte bin-nlandsche bergstreken Tan dit gewest, en Termoedelijk zal daaraan moeten worden toe-gesobten begeben, bewerkst. WäarBchijnlijk is het zelfs, dat de aanplantingen nu reeds zoo Ter uiteen zijn gelegen, dat, in we^rwil Tan dat geringe geta], de pink Toor de boTolking al bezwarend genoeg is. Yoor die Teronderstelling bestaat eenige grond in de omstandigheid, dat, gelijk in bet bededd Misterieel Terslag ter aangehaalde plaats Terder wordt gezegd, in het Torig jaar (1854) belangrijke aanplantingen waren bewerkstelligd en daarmede zou worden Tortgegaan, TOor zoo Ter dit niet op te groote a&tanden Tan de dessa's zon moeten geschiebenen; terwijl, vanneer men onze tabellenN. 7 en 8 raadpleegt, daamit te zien is, dat, hoe-zeer het eijfer der Truehtdragende boomen Tan ultimo Maart 1855 tot nltimo Maart 1859 Terminderd was met raim 1 millioen boomen, de jonge aanplant Tan 1858 slechts eene Termeerdering Tan 125,000 boomen op het eijfer Tan 1855 aanwijst. Het opmerkelijkste Tan alles is, dat, ofschoon de Minister zich alzoo in het Terslag OTer 1855 had uitgelaten, de jonge aanwijst. Anplant, die op nltimo Maart 1856 telde 799,757 boomen, tot nltimo Maart 1857, wel Terre Tan te zijn nitgebreid, eene Termin- dering had ordergan Tan ruim 356,000 boomen, en eerst later, te weten op nltimo Maart 1858 en 1859, weder was toenomen het eerste jaar met 328,000 en het tweede weder met 155,000 boomen; weshalve het zeer waar- De rermeerdering heeft in 1858 bedragen: Toor de geregelde tulnen ongereer 1 1 8,800 boomen, bosch-koffij..., 176,800 » te samen. 827,700 boomen en in 1859: Toor de geregelde tulnen ongeveer 169,000 boomen . bosch-koffij..., 168,800 » Bosch-koffij.... 827,700 boomen 56,000 Bchijnlijk is, dat, hoezecr men er erst met aan gewild heeft, later eenwel over het bezwärter van eenen te verren afstand is heen-gestapt, ten einde eenigzins de reeds plaats gewhad liebende of nog te verwachten vermindern van den vruchtdragenden aonplantan te vnllen. Kan het een zoowel als het ander strekken tot versterking van het vermeiden, dat de Probolinggosche koffij-aanplantingen reeds ver genoeg verspreid waren, dan zou daarin, wegens het niet geringe bezwärter dat er voor eenen behoorlijken pluk uit moet ontstaan, cene voldoende reden te vinden rijn voor het, in vergelijking met het aangrenzende Pasco-roewan, minder rendcment per vmchtdragenden boom. Wei zou die mindere opbrepgst look kunnen gebragt worden op re Kening van mindere geschiktheid van den grond voor de koffijteelt; maar ook wanneer men dit aanncemt, zal het toch eenigzins bevreemding moeten verwekken, dat, terwijl Bezoeki voor  Pasoewan, zoodat, voor zoo verhouden, van der verhouding eenigzins als maatstaf van berecken kan dienen, de koffijboom hier niet korter dan daar vruchten afwerpt. De boschkoffij, die men hier heeft, staat in eene omgekeerde verhouding tot de aanplantingen in geregelde tuinen, als die wij in Pa-soeroewan hebben aangetroffen. Overtrof daar hot getal boomen bij de boschkoffij 3 i^ 4 malen dat in geregelde tuinen, hier daarentegen telt de boschkoffij naauwelijks een derde van het cier der geregelde aanplantingen, en bij denjongen aanplant is het verschil nog grooter. De zoogenaamde pagger- of kainpong-koffij heeft hier mede niet veel te betekenen. Het cier der vruchtdragende boomen dier kategorie bedraagt naauwelijks 6 */o van het totaal der vruchtdragende boomen. In den jongen aanplant van pagger-koffij zien wij van ultimo Maart 1867 op ultimo Maart 1858 eene plot-selinge vermeerdering Van 43,174 fot 219,936 boomen. Hoe veel daanraik weder k te niet g^aan, kan men o{»naken uit de omstandig- heid, dat een jaar later die jonge aanplant^ waarvan hoogstens, ofscfaoon niet waarachijnlijk, de onder ultimo Maart 1857 aanwesige boomen, ten getale van 43,174, tot de kategorie der vruchtdragenden kunnen zijn oveigegaan, weder was gedaald tot een cijfer van 139,597 boomen of ruim 80,000 minder dan in het vorigejaar. Bezoeki. Het rendement van 1 pikol koffij van 114 vruchtdragende boomen, gedurende 4 jaren gemiddeld verkregen, geeft aan deze re- sidentie in dit opzigt r^ op eene plaatsiug, zoo al niet naast, dan toch d^deUjk. volgende op Pasoeroewan. In Bezoeki tareft men geene bosch-koffij aan, maar Alleen aanplantingen ia ge- regelde tuinen en van pagger- ofkampong-koffij. Maakt men de berekening over de vier jaren 1856 — 1859, dan zal men aien, dat van den vruchtdragenden aanplant ruim 61 ^/^ behoore tot de geregelde tuinen en ongeve^ 19 ^/^ tot de pagger-koffij. Het is er evenwel verre vandaan, dat die verhouding gedurende de hier bedelde vier jaren steeds dezelfde is geweest. Immers vij zien, dat de vruchtdragende boomen in geregelde tuinen, met een cijfer van 3 4 4 mul honderd duizend boomen jaajrlijks, van 6,509,716 op ultimo Maart 1856 zijn vermeerderd tot 7,636,559 op ultimo Maart 1859, teiwijl daarentegen de pagger-koffij, die op ultimo Maart 1855 2,440,172 vrdchidragende boomen telde, na in de twee Volgende jaren op betzelfde tijdstip met ruim 50 7o te zijn a%eno-men, op ultimo Maart X859 weder tot 1,851,913, dat is nog altijd nagenoeg 600,000 boomen minder dan in 1856, was opgeklommen. Wat den jongen aanplant betr^, zoo vinden wij voor de beide Kategorien ook belangrijkc variation, daar die in geregelde tuinen wordt gezegd te hebben bedragen: op ultimo Maart 1856.. 1,677,718 boomen , 1857.. 2,463,514, , 1858.. 2,437,893, , 9 1859,. 2,206,212, en die van pagger-koffij: op ultimo Maart 1856.. 1,440,466 boomen , 1857.. 1,167,686 / ^ 1858.. 719,074, ^ r 1859.. 152,917 Uit de tier geseroi offers yan de jonge pagger-koffij, iu hierbaad tot hetgeen wij aan-unde de Yruehtdngende boomea dier kate-gone hMea vetrnM, schijut de geYolgtrek-kiiig te kuBBen warden gemaakt, dat de aan-plant Tan pogger-koffij, soo voor de vrucht-dngende als nog niet vmohtdragende boomen, op ultimo Maart 1856 eene hoogte had bereikt, die geene mbnte voor yerdere nitbreiding meer erliet, en dat dus om die reden, en omdat loeQ Tan de pagger-koffij niets dan een steeds aibeflend rendemeiit te wachten had, men is oTe^egaan tot eene nitbreiding der aanplantingea m geregelde toinen. Wanneer wij, die bijzonderheden good in het (K^ boudende, yerder onze aandacht yestigen op de Entleding der resultaten, zoo als die te riodea is in de tabel N°. 11, en yolgens welke ee pikol kofij is geplokt: in 1855 van 103 yruchtdragende boortnen 1856, 202, 1857, 82, daa gdooyen wij met eenigen grond te mogen Teronderstellen, dat de yoor Bezoeki seer on- gunstige plok ran 1855 niet soo seer moet worden toegeschreyen aan redenen yan wedgesieldheid, ala wel aan de omstandigheid, dat in dat.jaar eeu groot gedeelte der pagger- koffijbooiMM, ofrchoon nog in den pink be- Srepeiw eigenlijk soo goed als opgehonden had noeht te diagen. Uit de tabel N° 10 blijkt, dat in Bezoeki een huisge Husge zin gemiddeld geplnkt beeft; duktie per boom, beeft dus een gezin gemidende geproduceerd. yan 405 yruchtdragende boomen , 1356 # 320 # » .1857 # 356 # 9 ,1858 r 363 jr 9 G) gemiddeld oyer de yier jaren 360 yrucht. dngende boomen. In yerband tot de zoo eyen opgegeyen pro- NergeoB op Jars, zelfs in Pasoeroewan niet, vinden wi) in het tydvak van 1854 — 1858 een zoo g^og cgfer Toor den pink van een pikol koffij ▼srmdd. ') Zoo all' dit, ofaehoon in algemeene bewor- dingen an sender apeciaal van Beioeki te gewagen, gnchiedt n het miBisterieel veralag oyer 18(6. in 1855.. .. pikols 3.9IV5 , 1856.. .. 1.58V, . 1857.. .. 1.92V. en gemiddeld over de vier jaren's jaars 3.14V3 pikols. In weerwil dat Bezoeki, wat het rendement per boom beireft, Pasoeroewan Nagen og een met die residentie bovenan geplaatst kan worden, staat zij toch in de produktie per huisgezin beneden Banjoewaugi, Tagal, ja zelfs beneden Soerabaja, omdat in die drie gewesten het getal boomen, per huisgezin geplukt, ver overtreft dat, wat een koffij -plantend huisgezin in Bezoeki te plukken heeft gehad. Wegens dat geringe getal, waarvan evenwel het gemiddelde over de 4 jaren nog altijd met 66 yruchtdragende boomen overtreft het ge- middelde van het aangrenzende Probolinggo, mag men, in verband tot hetgeen in het ministerieel verslag over 1855 is medegedeeld, dat hier, met uitzondering van een paar distrikten, allerwege zecr geschikte gronden wor- den aangetroften, het er yoor houden, dat de koffij -pl Anteude bevolking van Bezoeki nu reeds de handen vol heeft, gelijk trouwens in het aangehaalde verslag eenigermate wordt erkend. Ofschoon de verhouding tot den totalen aan-plant van de yruchtdragende en jonge, nog niet yruchtdragende boomen hier zoo gnustig niet is als in de drie voorafgegane residentien, soo bestaat er evenwel geene reden om te denken, dat de koffijboom hier gedurende een vecl minder getal jaren vruchten zou voortbreugeu. Die verhouding, welke, blijkens de tabel N°. 13, gedurende de vier jaren gemiddeld is geweest 74 ^/^ voor de yruchtdragende boomen en 26 ^/^ yoor den jongen aanplant, zou daarvoor wij- zen op eenen termijn van 8 ii 9 jaren, doch wanneer men, de tabel inziende, ontwaart, welke belangrijke variation daarin jaar voor jaar heb- ben plaats gehad, dan kan daaruit reeds blijken, dat de aaugegeven gemiddelde verhouding in dozen niet wel tot maatstaf van berekening kan dienen. Wanneer men daarbij verder let op het ten Oosten aan Bezoeki grenzende Banjoewaugi, alwaar wij, bij eeuen vry geregelden gang der teelt, weder dezelfde guustige verhouding als in Pasoeroewan en Probolinggo Zie onze tabel N^. ». ') Zie pag. 116 der officiele nicht geweckt. 200 Konnen, dan wordt men als Tan eeLve op de 'gedachte gebragt, dat er geene redenen bestände om het er Toor te houden, dat Bezoeki, met opzigt tot eenen meer of minder laugenduur van den koffijboom, eene ongnstige uitzondring zou maken op de haar ter wederzijde omringende residentien, en dat dns, niet in werkelijkheid, maar alleen door de perturbatien in den gang der kultuur, Bezoeki in dat opzigt in een ongunstiger aspect voorkomt. Wij kunnen Tan Bezoeki geen afscheid ne-men, zonder weder te hebben gewezen op een Baaltje Tan Indische statistiek. In de aantoning Tan de hoe Teelheid boomen op nltimo Maart 1855 (zie bijlaag L of N"*. 13 Tan het miuisterieel Terslag OTer 1854) wordt TOor Bezoeki en Probolinggo gezamenlijk, want die beide gewesten waren toen nog Tereenigd, het totaal der koffij-aan-plantingen opgegeTen. 17,914,302 boomen terwijl in de aantooning Tan de hoeveelheid boomen, op idtimo Maart 1856 aanwe-zig (zie bijlaag N of N"*. 13 Tan het ministerieel Terslag over 1855) TOor de beide residentien, die inmiddels waren gescheiden, de hoe- Teelheid Tan het jaar te toren, dus ook op nltimo Maart 1855 wordt opg^eveu: TOor Probolinggo 5,078,347 t Bezoeki. 10,804,670 15,883,017 Die bij de scheiding der twee gewesten waar-scbijnlijk in het ongereede zijn geraakt. Banjoewangi. Omtrent dit, het meest oostelijke gewest Tan JaTa,getnigt der er nog Tele Toor de koffikultunr zeer geschikte grouden te Tinden zijn maar dat, uit hoofde der geringe bevolking, aan geene belangrijke überwinde der teelt te denken Talt. Wie, die Banjoewangi heeft bezocht, heeft zich dan ook niet kunnen OTertuigen Tan de groote Truehtbaarheid Tan den grond en de Terbazende Tegetatie, die de natur daar allerwege tot op de hoogste bergen ontwikkelt, eene Tegetatie, waarbij die Tan het overige JaTa, naarmate men meer westwaarts gaat, al minder en minder in Tergelijking komt? En toch Staat Zie het verslag orer 1855, pag. 116 der offiziell uitgave. Banjoewingi, weike Terwackten men op grond Tan een en ander ook TOor de koffijkultunr mogt koesteren, wat de  gegeben, berechnet, dat men hier han pikol koffij heeft geplukt: in 1854 Tan 177 Truchtdragende boomen 1855 r 137, 1856 ir 175,  Tan kkoL pikol be- noodigd, en die tusachende twee laatate jaren een y erschil Tan niet minder dan 94 boomen aanwijzeo. Ofachoon het onredelijk zou zijn te Terlaugen, dat de koffij teelt op JaTa beTrijd zou moetea bliJTen tan het wisselTallige Tan goadeenskchte oogsten, dat OTeral en ten alien tqde sich bij de teelt Tan Teld- en boomTmchteii heeft Ter- toond, en wij dus ten aanzien Tan Banjoewangi, alwaar, door het bergachtige Tan een groot ge- deelte Tan het gewest en het aanwezen T&n zeer Tele, bijkans ondoordringbare bo8ScheD,de heTige, Toor het blodjen en de Truchtzetti]i^ der koffijboomen dikwerf zoo nadeelige regeos hunnen iuTloed TOor het minst OTcn krachtig ak in eenig ander oord Tan JaTa moeten doen geToelen, geen bezwaar kunnen maken, om ook daar aan den inTloed der wedrsgeateldheid de noodige mimte OTor Te lateu, te nieer nog, om dat wij hier niet, gelijk in zoo Tele andere residentien, die geweldige sprongen Toor- en achteruit waamemen, welke aan den eenen kant getuigen Tan nitkomsten, en aan Men zie de sub N°. 14 hierachter geroegde tabel, waarbg de residentien zijn gerangsehikt naar de verschilleode nitkomsten, die's GooFernementf ofSjteelt, gednrende het tijdvak van 1854^1859, als de gemiddeld jaarlgkaeha aanw^U Kon aanw^U den a&demi kaat tan trenrlg veryal ten ge- Tölge YUL yroegere nitspatting, soo eiocht niet-temia bet belang der zaak, dat men ondersoeke of niet andere dan meteorologiaohe ooraaken kumea hebben medegewerkt^ om van de  aoders met 200 veel regt had mogen doen Tenrachten. Maar al wilde men aan meer of min gnustige of ongunstige invloeden van het weder de Tariatien zel?e in de opbrengst van koffij per boom toeschrijve, dan zou toch daarin bezwaarlijk eene oonsaak kunnen worden gezocbt Toor de over bet algemeen mindere resoltaten. Waar toch koffij op Jaya wordt geteld, en men niet, om maar uit te breiden en iJtijd weder uit te breiden, de yerkregen eeryaringheftter BJde geateld, dear heeft men steeds bij Toorkeur in bergstreken gelegen boschgronden Toorkeur in bergstreken genegen boschgronden Toorkeur in bergstreken genegen, sal wel de eene pek op Java op het stuk van regens en valwinnen niet zoo bijzonder boven de andere bevoorlegt; Bjn. Willen vij dns over de bebmgrijke Tariatien in den pink der verschillende jaren Toorkean van den grond geen de minste van den grond geen de minste twijfel schijnt te beetaan, in aceidenten van weet en wind beworlijk eeae behoorlijke oplossing knnnen voor de vra ag, waarom, terwijl in Pa* soeewaa en Beaoeki van 114 boomen gemiddeld gedurende 5 jaren 66n pikol koffij is yerkregen, men in het uaast geiegene en gewis met minder geidiiktfiL Banjoewangi er 162 heeft noodig gdiad? Als men de bierachter geplaatste tabel N**. 14 inziet, dan ontwaart men, dat, na Cheribon en Soersbajay in Banjoewangi een koffij plantend kdagesin gedurende het tijidvak van 1854—1858 heeft gtootete getal vmchtdragende boomen gemiddeld jaarl^ks heeft moeten plokken. Wel bepnt Bch het versohil tusschen Banjoewangi en Pa* soo veel aansienlijker is, tot een twintigtal boomen in de eene Residente beswarender kan aja dan in eene andere, komt, bdialve het cijfer zel gelijk reeds meermalen is opgemerkt, de meerdere of mindere afirtand der aanplantingen wel de deinmalen in sanmerkxng. Wanneer wij, dit bedenkende, er verder opletten, dat Banjoewangi, hoeaeer eene adsiatent-residentie, een geweat is, dat menige residentie in omvang overtreft, en desniettemin in 1858 eene bevolking had van niet meer dan 38,249 zielen, waaronder slechts 4,565 landbouwende huisgezinnen, die, zoo niet alien, dan toch voor ver het grootste gedeelte honne woon-plaats heben in de aan de oostkast gelegene vilakten, dan kan het niet anders of de koffij-aanplantingen, die, volgens het vooikomende in het verslag van 1855, aan den voet der bergen Idjin, Bante, Pendil en Eauw schijnen gelegen te zijn, moeten vrij ver uiteenliggen voor de bij de teelt ingedelde huisgezinnen, waarvan het cijfer gemiddeld over het vijfjarig tijdvak jaarlijks heeft bedragen -3,517. Onder zulke omstandigheden kan de pluk: in 1854 van 708 vruchtdragende boomen , 1856, 690 # 1856, 727 r 1867 # 726 , 1858, 722 0 w It en gemidddd over de vijf jaren van jaarlijks 715 vruchtdragende boomen per huisgezin niet anders dan zeer bezwarend geweest tijn, en zijn daaruit, zoo niet geheel, dan toch voor een groot ge- deelte, de mindere resultaten van Banjoewangi waarschijnlijk te verklaren. De veronderstelling, dat de koffij teelt hier in verhouding tot de knichten der bevolking reeds zoo hoog mogelijk, ja voor eenen be- hoorlijken pluk waarschijnlijk zelfs veel te hoog is opgevoerd, wordt, naar ons inzien, versterkt, niet alleen door de mededeeling der regering, dat hier aan geene belangrijke . Uit- breiding te denken valt, maar ook door de om- standigheid, dat hier weinig pagger-kofl^ is en de aanplantingen nagenoeg geheel uit geregelde tuinen bestaau. £r heeft dan ook nagenoeg geheel uit geregelde tuinen bestaau. £r heeft dan ook nagenoeg geheel uit geregelde tuinen. £r heeft dan ook  geregelde tuinen 2,435,S39 en in paggers of kampongs.... 119,333 te samen.... 9,655,072 of ongeveer 63,000 ynichtdragende boomen ilieer dan op het eerste tijdstip. Darentegn verdient bet allezins opmerking, dat de jonge aanplant *) Toor de geregelde tuinen jaarlijks is afgenomen ran 435,683 op ultimo Maart 1855 tot 235,206 op ultimo Maart 1859, terwijl wij slecbts in de drie laatste jaren melding gemaakt yinden van jongen aanplant bij de pagger-kofElj. Aan het groote getal vruchtdragende boomen derbalve, dat men bier te plokken heeft gebad, en niet zoozeer aan bet rendemeut per boom is bet' dan ook toe te scbréven, dat de produktie per buisgezin grooter is geweest dan in eeenige andere residentie, uitgesonderd Pasoe-Toewan, en bedragen beeft: in 1854 . pikols 3.98'/^ , 1855 # 5.03'/4 sf 1856 • n *.14Vio , 1857 9 3.28 , 1858 • En gemiddeld over bet gebeele tijdvak, jaarlijks 4.42V, pikols. Reeds bij de residentie Bezoeki is opgemerkt, dat de gemiddelde verhonding tot den totalen aanplant van de vrncbtdragende en jonge, niet vrucbtdragende boomen bier zoo gunstig is als ergens elders, Soerabaja uitgezonderd. Die yerhouding, waarin, blijkens tabel N*; 13, in yijf jaren weinig of geene noemens-vaardige yariatien bebben plaats gebad, leyert en yoldoenden maatstaf op yoor de berekening yan den tijd, gedurende welken de koffij-boomen in dit gewest yrucbten dragen, en die instens oi> 20 jare^ kan worden gesteld. Wij yerlaten nu bet Noorderstrand, om onsonderaoek jroort te zetten en ten einde te Bergen met bet nog overgeschoten zestal ge- westen, meerendeels betzij meer binnen's lands gelegen, betzij aan bet Zuiderstrand uitko- mende. Banjoamaas. Onder de Jayascbe resi- deotien znllen er weinige gevonden worden, > Zie Ubel N>. 8. 