Vrijmoedige Bedenkingen
None
302 CONRAD BUSKEN HUET OVER DEN ERNST Mynheer de Spectator 'i: Mephistopheles was een spotter. 2: Mephistopheles was uit den Booze. 3 : Alle spottemij is derhalve boosaardig. Aldus redeneert men hier in de stad. Zoo doen onze drie dominings, 200 doen onze pastoors, 200 doet onze tabbi, 200 doen 2e altemaal. ledereen is er vol van. Het goed regt der spottemij wordt gladweg ontkend, en onze jonge dames zelven, die niet weten wie Mephistopheles is, leggen niet te min trouw haar duit in 't zakje. 't Is, zeggen ze, vreesselijk pikanti Van wie of van wat zegt men dit? Men zegt het van u of van mij, 200 vaak wij het wagen, in gesprekken of in ge-schriften, ondeugd en dwaling te bestrijden, met een speld tot zijgewecr.' Alles kan men in schfijvers of sprekers verdragen: ijdelheid, ligt2innigheid, oppervlakkigheid, groot-spraak, zelfzucht, gebrek aan waarheidsliefde, alles. Maar wannecr gij en ik de vrij Held nemen om de2e verkcerdheden te behandelen gelijk mijne moedet hare pruimen plagt te doen voor 2ij 2e in het zuur lei, ik meen, wanneer wi) de speld der satire te baat nemen e^ haar hier en ginds even in-drukken in het vleesch onzer hardhuidige tegenstanders, dan schreeuwt de openbare meening moord en brand; dan sheet het: de liefdc gedoogt dit niet, het ontbreekt u aan gematigheid, aan zachtmoedigheid, aan geduld, aan emst. In het blad De NederUmdscbe schreven onder het pseudoniem Spectator schrecf Huet in 1856- Louis de Montalte); Over den 'j7 Brieven van een kkin-stede/ing, Ernst is cr een van. onder de schuilnaam Lodewijk 2 MephistopbeUs : de duivel in van Montalte (in navolging van Goethe's Faust Pascal's Lettres ProvmaaUs, ge- 3 xSff"^' wapen Onuitstaanbar. Waarom zou het niet geoorloofd 2ijn...? Doch neen, vermijden wij den viagenden redevotm. Hij verraadt gebrek aan deugdelijke gronden. Laat mij u liever, zonder vraagtecken en zonder pathos, tegtuit zeggen hoc ik over de zaak denk. Op den voorgrond sta, dat de speldepdkkunst in 'waai-heid eene kunst is, en uit dien hoofde in hem die haar uit-oefent, onderscheiden hoedanigheden vereischt, 200 als daar zijn: wellevendheid, goede smaak, talent. Dit alles is wel niet meer dan eene zaak van vorm, maar diezelfde vorm is eene onmisbare voorwaarde, en zoo menigmaal deze door on niet werd behartigd, verdienden wij werkelijk berisping. Volgt hieruit niet, dat de speld een gevaarlijk wapen is? Ongetwijfeld. Doch tafelmessen zijn 00k gevaarlijk, en niet te Min snijdt elk verstandig mensch er zijn botetfaam me door. Doch de vraag is niet alleen hoe, maar 00k wie en wat men in een bespottelijk daglicht, of liever, spottend in het dag- licht stelt? En daarover wilde ik het juist hebben. Veregens mij, zoo ik het vormeUjke niet altoos even streng van het zakelijke onderscheid, en bedenk, dat de zaken in het gc- meen* menigmaal even onafscheidelijk zijn van haren vorm als een presenteerblaadje van zijn vlak. Alle, onwaarheid, in den ruimsten zin des woords, moct bestreden worden. Wie aan dien strijde deel neemt, noem ik en ernstig man, afgezien van de wijze waarop hij den oorlog voert. Is scherts zijn wapen, door natuur hem aan de hand gewettig, door studie geslepen en gepolijst, door de oomstandigheden gewettigd, goed. Hij strijde er me^. Onder deze voorwaarde evenwel, en ziedaar een eerste stelregd, dat hij zelf zich aan geenerlei onwaarheid schuldig make. Geen enkel feit mag verwrongen, geen enkel woord uit het verband gerukt worden. Eerlijkheid zij het kenmerk der satire, en de spotter sta Linmer gereed om de fijnste en gesstigste speling van zijn vemuft ten offer te brengen, indien hij, om haar vol te houden, genoodzaakt wezen zou aan de waarheidsliefde te kort te doen. In de tweede plaats is het noodig, dat men alleen die deelen der onwaarheid ontbloote en tuchtige,  en den moor-den, de keel af; de ander, hij spare arm noch been, gaat met overleg te werk, en zijne instrumenten 2ijn van het edelste staal. Wilt gij volstrekt chloroform opsnuiven, ga uw gang; - maar uw been moet er aan, ik wil zeggen er if, en juist zooveel van uw been als noodig is om uhete redden. Geen duimpje minder. Der de stelregel. Ninmier mag ik aanranden wat mijne tegenpartij heilig is. Geen speldeprikken in het hart! Ben ikkunstenaar, ik mag geen karikaturen teekenen en uitgeven, waarbij de godsdienstplegtigheden van andersgeloovenden dan ik belagchelijk worden gemaakt. Ben ik schrijver, ik mag bij die platen geen bijschriften vervaardigen, in dicht noch in ondicht. De Filistijnen, zegt men, aanbaden hunnen god Dagon onder de gedaante van een visch. Stellen wij, dat het een schelvisch geweest zij : zoo is het mij dan verbo-den god Dagon in den vorm van een stekelbaarsje af te schetsen, of er bij te schrijven, dat men dit baarsje wel eens voor een kabeljauw heeft aangezien. Eindelijk houd ik het daarvoor, dat de bestrijding der onwaarheid, ook door spotternij, gepaard moet gaan met den ernstigeri wensch om den tegenstander tot inkeer te brengen en beter te maken. Ook hierin onderscheidt zich de chirurg gunstig van den moordenaar. Een vroom man, die in de hoogste mate de gave der satire Bezat en haar ook niet ongebruikt liet Hggen, zei, dat de groote kxmst om haar wel te gebruiken hierin bestaat, dat men een gebed in het hart hebbe voor degenen, wier ondeugden men belagchelijk maakt. „Waarom toch belagchelijk? Waarom tot dit wapen de toevlug genomen? Indien het u ernst is, waarom zijt gij dan ook niet altoos ernstig van toon?" Zoo vragen de men- schen, hier in ons kleine Montalte. Ik deel u mijn bescheid in enkele slotwoorden mede. Ook de zachtmoedigheid heeft hare verontwaardig. 5 Filistijnen: ecn niet-Joods volk begin van onze jaartelling geas- dat aan de kust van Palestina simileerd heeft aan de Joden. Woonde, maar dat zich v66r hct 305 Er bestaat een toorn des Lams. Spottemij, volgens de beginselen door ons afgebakend, is een der votmen waarunderder zich de verontwaardig der vriendelijkheid opeo-baart. Niet aan de ligtzinnigheid, maar aan de waarheid komt bet regt van schertsen toe. De waatheid is vrolijk, omdat zij 2ich sterk en meesteresse van het slagveld gevoelt. De lach wordt opgewekt door de ervaring der onevenredigheid tusschen hetgeen men vermoedde en hetgeeo men ziet of hoort. Deze onevenredigheid te doen opmerkeo en daardoor ondeugd en onwaarheid belagchelijk te maken, is eene taak, den ernstigen man volkomen waardig. De waarheid en de dwaling beide kunnen elk uit tweeedei oogpunt bezien worden. Door hemekche schoonheid is de waarheid beminnelijk: door heilige majesteit is zij eerbied-waardig. Desgelijks is er in de dwaling lets onreins, dat haat afschuwelijk, en lets onbeschaamds dat haar bespottelijk maakt. Zij, wier leeftijd, wier rijkdom, wier g Ee erde betrekking in de maatschappij aan de menigte ontzag inboezemt en hen in haar oog met een waas van onschendbaarheid overstijgt, beklagen zich, dat de spotternij hunne dwalingen dus ofi-zacht behandelt. „Waarom," vragen ze,,,waarom sleurt gij ons en ons gezag door het slijk? Hoe durft gij? Kunt gij het verantwoorden?" Het schijnt mij veelcer onverantwoorden?" Het schijnt mij veelcer onverantwoorden?" Montalte, January 1856 jj ^ "Uw toegenegene, LodewijL U ovtrtijgt : overtrckt 306 CONRAD BUSKEN HUET * DE G^NESTET'S UITVAART * OP DEN STERFDAG Sterft een koning, reeds zijn de voeten zijns opvolgers voor deur; en de 2on gaat niet onder, of de openstaande plaats is weder aangevuld. Anders in de koningrijken die niet van deze wereld zijn. In het vorstedom der kunstacht entdeckt der orde der kunständige. Erförmig is hier reden tot grooter droefheid een herrschlichen. Met den kunständige dazu, zijn eerstgeborene, ten grave; de vader met den zoon, de stamhouder met den stamhouder. Wij deklameren niet en zeggen: troosteloos weent in deze dagen de vaderlandsche Muze, bij het graf van De Génestet. Bij ons spreken over dezen jonggestorvene moet alle onnatuur gewerden. Want hijzelf was de naturlikheid in person. Hooger wij ding en de zijne was onmiskenbaar - het zich noort bij hem in woordepraal geopenbard. Hij was dichter, geen rhetorijker. Hoewel zijn rapier niemand wetste, was het niettemin geen ritselende scherndegen. Het was een edel staal, zilverachtig van klank. Van den vroegen morgen zijns levens, nog een knaap en bijna een kind, tot aan den vroegen avond waarin dat jonge en rijke leven ontijdig en raadselachtig onderging, steeds is in hem de troubadour den ridder op zijde gebleven. Doch hoew Elle dennocht, vorgelicht in de persön van een der Möglichkeit (in de kissieke mythologie: beschernigt van kunsten en wetenschappen) 2 rhetoriker: iemand die teveel entste groten werden gebruikt bijna vrouwelijk teiderheid het gemoed van den man en dichter vervuldet, verwijfdheid was het gemoed van den man en dichter vervuldet, verwijfdheid was het, lafheid, ongezonde pathos, valsch gevoel, was hij, niet weekelijk. Tot Üefhebben geschapen. Kwaam te haten, haatte hij niettmin 200 goed hij pedanterie, alle zotheid en gemaakte defidgheid. Het mogeiijk oorspronkelijk te zijn dan hij was, en in verzen is; toch was originalit geenszins zijn afgod. Zijn liefste vrienden, wanneer hij hen zag toegeven zonderlinge en gezochte in de litteratur, moesten hooren hoe dwaas hij met Goethe den verwaanden vond: *ein Narr zu scyn auf eigne Hand.' In alle heitigen hoffen toon of den weemoedigeu was natür en waarheid zijn onveranderlijke leus. Kunstmoraal - hij vatte haar zamen in twee zinvolle ri Een van Beets: Geen orgeltoon, Maar uw persön! En cen van Tollens: Wie van zoete liedjes houdt, Ik verkies ze liever zout! Niet ieder, intusschen, oder ich zu ich Überzeugt geregt. Er zijn er geweest van wie men schen zou dat zijn hunne natur voor zich haar slechts bij uitzondering en onder gunsti^c heden hadden medeged. Doch De G6nestet tuurlijk zijn en zich geven, omdat hij on dichter, mensch lievcnswaardig was. Beiden was hij - kan anders zijn? - van geboorte. Zelden zal een zoo jonge man zoo vele vrienden. onderscheiden leerstijd en vorming, aan zich hen de zijnen mogen noemen. Voor wie slectits met hem in dezelfde levensbeschouwing deelden. en deden dit en konden het doen omdat zijne wing de ruimte-zelf was, bezat zijn persoon een mogen van onwederstaanbare aantrekking. Boezen en vertrouweling der jongeren, zijne tijdgenooten, de lieveling en het bedorven kind der ouderen van hun Benjamin. Dit was hij, wanneer hij in onze 308 stedcn, in lecftijd nog cen aankomcling, als sprekcr optrad voor talrijkc gehooren cn zijne dichterlijke verhalen voor- droeg. Dit was en bleef hij, ook toen hij een man geworden was, in den kleinen kring dergenen die hem kenden van meet nabij. Zijne groote innemende oogen, zijn voorhoofd open en hooggewelfd, het glanzig knilhaar om de matte slapen, waren de getrouwe Spiegel van zijne goedheid, zijne schranderheid, zijn doorzigt, zijn ondeugend vernuft. Niet harts togtelijk, doch in hooge mate levenslustig, boezemde hij anderen, waaronder ouderen en ontevred Enen, door in zijn persoon hen met de wereld en met zichzelf te verzoehen, liefde voor het leven in, liefde voor het leven in, liefde voor het goede, lust en moed. De sterken en wereld-wijzen zagen in dezen weerlooze, jonger en wijzer dan zij, en beschamend en opwekkend voorbeeld. Evenwel is deze aangeboren bemerkenkend tevens bij hem de vrucht van harden strijd geweest; of last mij hever zeggen: hoe vroeg hij stierf, zij is door velerlei en zware be- proevingen gelouterd en verhoogd. Den laatsten avond van zijn leven, zegt men, toen hij als naar gewoonte eenige oogenblikken had doorgebragt in den kring der zijnen, en zich daarna te rusten legde om niet weder te ontwaken - want hij heeft lijdensbed noch doodsangst gekend, - klaag- de hij over groote vermoeidheid. Nog nooit, gedurende zijne ongesteldheid, was hij zoo vermoeid geweest als dien avond; hij kon niet meer, zeide hij. En in deze zijne jongste woor- den, schoon onbewust van zijn toen reeds naderend einde, heeft hijzelf uitgedrukt wat menigmaal, in weerwil der groote voorregten die hij genoot en waarvoor zijn hart van dankbaarheid klopte, zijn deel en zijne stemming was. Vermoeid mogt hij zich gevoelen, en over vermoeidheid kJagen, die, tenger van ligchaamsbouw en zwak van gezond Held, met een aandenijk zenuwgestel en niet minder aandenijk gemoed, slagen te verduren en verlieren en verlieren en verlieren. Heeft hij bovendien in de laatste weken een voorgevoel met zich omgedragen dat in elk geval de schickling aanstaande was? een naijverig lot de ontbladerde rozen an den voet van zijn kruis niet gedogen zou te herbloeijen? - Dit is gewis, dit geeft adem en adel aan zijne poezie, dat levenslust en blijmoedigheid bij hem, door bittere ervarin-gen, aan de sfeer van het natuurleven ongemeen en ccnc geheiligde werkelijkheid geworden waren. Ook dc dichterlijkc gaaf was hem aangeboren. Van der jeugd af was zijne technische vaardigheid ongemeen, en tot bet einde schreef hij met meet gemak verzen dan proza. Rijm en rhythm waren bij het dem de naturwissenschaftliche begeleiding van het them der gedachte. Zijn lier was het in meer dan een zijn een speeltuig; geen foltertuig ooit voor zijn geest Doch al heeft hij geen enkele maal in zijnne dichterliche loop- baan naar een woord gezocht, of zich het hoofd gebroken met maten en gewigten, dit spelend zingen stond bij toc- neming onder de tucht van een geefenden en veeleischendea smaak. Met ieder jaar nadrukkelijker werd hem de poezic een arbeid, eene daad van inspanning. Dat het leven kort is - zijn dood heeft er ons van nieuws en met ruw stem aan herinnerd. Doch tevens zijn wij te dezer gelegenheid de andere helft der spreuk, eene zijner lievelingsspreuken, in- dachtig: de kunst is lang. Niemand die aan De Gdnestet's verzen niet gevoelt dat zij de vrucht van studie zoowel als van ingeving, en ook zijne kleinste stukjes, beiden in uit- drukking en in opvatting, kunstgewrochten zijn. Zijn talent, wanneer men zijn verzen uit on derscheiden peiodeen met elkander vergehjkt, heeft door gestadigen arbeid eene zecr opmerkelijk en, in de laatste twee of drie jaren, voor zijn karakter hoogst eervoUe wijziging ondergaan. Overhel- lend tot het eenzijdig muziekale genre, dichtte hij aanvankelijk schier enkel voor het gehoor. Doch naarmate hij in Iceffijd toenam, werd hij ook meer in waarheid dichter, minder vormdichter uitsluitend. Hij bleef intusschen, en werd meer en meer, populair. De jongelingschap kende zijne levenspsalmen van buiten; jonge meisjes schreven ze uit in hare albums. Doch toen de leekedichter ten laatste voor goed in hem ontwaakte, - de voortrefFelijkste vorm waar- onder zijn talent zich heeft geopenbaard, - en hij moest kic- zen tusschen zijn populariteit, voor een deel, en hetgeen hij zijn jein roeping achtte, toen had hij den moed liever sommigen te mishagen, dan ontrouw te worden aan zijn dichterlijk g^ weten. En aldus valt, bij zijn  van de kunst Leekedicbtjens (zie decl 16) 310 wedergeboorte van den kunstenaar zamen met de definitieve vorming van den mensch en zijn karakter. Uit het oogpunt van het gehalte heeft hij niets geleverd, wat hem zoozeer op den naam van dichter aanspraak geeft, als deze kleine versjes; niets dat zulk eene mate van inwen- dige ontwikkeling onderstelt, zoo grooten zielestrijd, zoo veel eigenlijk leven. Anders niet onwelwillende wijzen en verstandigen, toen zij de Leeksdichijens lazen, en zij De G^nestet, van wien ieder wist dat hij geen theoloog was, op de schouders der moderne theologie zagen staan en hem een oordeel over haar hoorden uitspreken, hebben met meer verwondering dan hoogachting gevraagd: Hoe weet deze de Schriften, daar hij ze niet geleerd heeft? - Liever dan in deze bevreemding te deelen, laat ons dankbaar zijn dat hetgeen voor de menigte der schriftgeleerden vaak ver- borgen blijft, ook in onze dagen somtijds aan eene bepaalde klasse van onkundigen wordt geopenbaard. Of zullen wij, omdat er eene oude theopneustie^ geweest is, aan geen nieuwe meer gelooven? Dichters, wanneer zij iets beteekenen, beteekenen ve El. Hun fluistert de genius der mensch- heid het wachtwoord der toekomst in; zij spannen den boog in hunne eenvoudigheid, en treffen den tijdgeest tusschen de voegen van het harnas; zij spreken de gedachte uit van vele harten. De schrijver dezcr regelen heeft geen brieven van onsterfelijkheid weg te schenken; ook niet aan den veelgiefden vriend. Doch hij meent te mogen zeggen dat De Geistet, wien voor altoos en onder de besten eene plaats in de geschiedenis onzer letteren verzekerd is, vele jaren lang de lievelingsdichter van het beschaafde Nederland zal blijven. Na hem, in andere dagen, zullen andere dichters komen. Wie echter, als hij, het leven van een aanziellijk deel zijner land- en tijdgenooten zoo onnavolgbaar ideali- seerde, van het stil en huiselijk binnenleven tot het verborgenenvaak onrustig zieleventoe; zich tot een glimlach deed plooijen; de stormen van zoo menig jagend hart bezwoer; de booze gedachte van zoo velen terugdreef naar haar oorsprong of in eene heilige oomschiep - dien weldoener kunnen de kinderen zijns volks, de kinderen zijner eeuw, niet vergeten. Inspiration door God 6 ^rrff«i; certificaten 1 86 1 3" CONRAD BUSKEN HUET E. J. POTGIETER Gelijk Prof. Vissering an de doorgraving in Noord-Holland gelöst, gelöst de heer Potgieter aan de mogelijkheid van Jan Salie's wedergeboorte; een gclöst waarmede ik, indien men zoo iets durft zeggen, te meet opheb naarmatc bet mij ongelooviger laat. Een optimisme als dat van den leidschen hoogleeraar is mij te kras : 'Het plan vond allengs ingang in de hoofden en harten der burgerij; het werd eene levendig gevoelde bc-hoefte, eindelijk een dringende en onweerstaanbare eisch. Mannen van invioled en gezag gaven er hun steun aan; stads- en landsregering namen het ernstig ter harte. De handelarcn en kapitalisten van Amsterdam toonden zich tot aan^iea- lijke offers bereid. Een man van veerkracht stond op, om de zaak door te zetten met dien volhardenden wil, die aileen groote dingen tot stand brengt, inspijt van teleurstelling, ont- moediging en tegenwerking. Een voortvarend minister legde er ten slotte zijne magtige hand aan.'s Lands vertcgenwoor- diging had den moed groote bezwaren gering te achten, waar het gold eene groote zaak te beproeven. De Koning haastte zich, in zijne trouwhartige zorg voor het welvaren des lands, zijne hooge goedkeuring te hechten aan het wcrk, dat voor alle volgende tijden het schitterendst gedenktee. Dit Amsterdam nieuwe bloci zou brengen. 3 Jan Sa/ii : zlc Potgieters Jan Janiutje en b$m jtrng^U khd^ biz. 257 van dit deel. Wezen? 21 van de gelukkige regcring van Willem III.'* Helaas het blijft bij dtzt eerste strofe nietl 'Zoo zal dan nu', luidt de tweede, *onder Gods zegen, het droombeeld eerlang werkelijkheid worden. Wij mogen het nu 2onder al te groote vcrmetelheid wagen, den dag te berckenen, op welken het clipperfregat de Thorbecke van Ymiden zal uitzeilen met een aan boord, om op avontuur naar Java te varen.' En nog heeft het gemoedelijk enthusiasme van den panegyrist onzer nationale deugden zijn laatste woord niet gesproken. 'Dat dit alles aldus geschied is en betrekkelijk zoo snel geschied is/ staat er, *wij mogen ook daarvoor een weinig lofs geven aan de ontwaakte energie der natie sedert de gebeurtenissen van 1848^, die, wat zij voor andere volken geweest mogen zijn, ons ten zegen waren. De wakkere deelneming des volks aan de publieke belangen, heeft ook dit groote werk bevorderd, gelijk zij zooveel verwezenlijkt hetge Den En de fantasie in die Novemberdagen van 1848, toen de herziening der Grondwet den volke pas van de puie van het raadhuis afgekondigt was, als bei der toekomst waagde te schetsen. Wannecr wij thans op dat tijdstip terugzien, komen wij haast in verzoeking te vragen: hohe hebben wij in zoo weinig tijds zooveel kunnen doen?' Ook het volgende staat er, als ten bewijze dat met zijn profetischen  1863. Inhoud biz. X, XI. 5 In 1848 werd, under drink van revolutionaire bewegende in West-Europa, in Nederland en nieuwe grondwet van kracht, die een belangrijke doorbraak in democratische richtig betekende 313 n Ook de heer Potgieter is een regtzinnig patriot; doch zijnc orthodoxic is minder steil, minder onbereikbaar, dan die van den heer Vissering. Jan Salie zal er wel komen, zegt hij; doch tevens besteedt hij hem uit bij Jan Kritiek. A la bonne heure! Doch ook hiermede zijn wij er nog niet; en ofschoon het mij van nature tegen de borst stuit den kettere jager te spelen, ik kan geen weerstand bieden aan den lust op dit onderwerp een weinig door te gaan. Ofschoon gij van alle zijden kunt hooreverzekeren dat de heer Potgieter een hof Felijk man is, de wellevendheid 2elve, steeds bereid, wanneer hij met u van meening ver- schilt, voor het reeds zachte woord van daareven een nog zachter in de plaats te stellen, 2ult gij vrucht eloos naar iemand omzien die hem van gebrek aan rondborsdgheid be- ticht. En toch, hoewel ik in waardering zijner opregteid voor niemand onderdoe, zou ik er nogtans niet op durvea zweren dat hij werkelijk voor ons volk, voor onze Jan, 200- veel van de toekomst verwacht, als hij slag'op slag, en van het eerste opstel in zijn eerste deeltje af, ons wil doen gcloo- ven. Prof. Scholten heeft ergens gezegt dat de Adam en Eva der gereformerde kerkleer, die bij den eersten oogopslagt, het bei der moedwillige onmogelijkheden schijnen to behooren, het bei zijn waaronder de hervormde theologien hin gelööt aan den adel der menschelijke natur aanschouwelijk voorgesteld hebben.® Uit de geschiedenis konden zij die volmaakte onschuld, die volmaakte regtvaardigheid, die volmaakte godskennis van het eerste menschen-paar, niet bewijzen; doch om die gaven te kunnen verkleinen, zouden zij afstand heben doen, en dit wilden zij tot gnemprijs, van hun gelöt dat de mensch tot de volheid van dit zedelijk ideaal geschapen is. Let der gelijks schijnt mij toe, op het gebied van onzen landaard, het geval met den heer Potgieter te zijn. Zijn geoloof in Jan zoowel als in Jannetje en in hun longste Kind is onwaarschijnlijk. De gegevens waaruit zou kunnen opge-maakt worden dat vader en moeder nog in leven zijn, en cr van hun jongstgeborene mettertijd misschien nog w dels 6 Noot van Huet: Scholten, Leer der Hervormde Kerk, 1523. gf oeien zal; deze gegevcns zijn nict voorhanden. 'Onkruid vergaat niet' is in de werkelijkheid de eenige stroowisch waaraan de heei Potgieter zich vasthouden kan. Doch ook hij heeft zijn Adam en zijn Eva; en dit ideale nederlandsche paar is bij hem de vorm en het voorwendsel eener nooit uitgeputte, eener onder honderd vormen telkens wederkeerende hulde aan het voorgeslacht. Er is onder onze belletristen niemond die aan eene 200 uitgebreide en 200 grondige kennis van het Nederland der lyde eeuw, eene zoo groote liefde voor dat tijdvak on2er geschiedenis paart als hij; het in alle rigten zoo onvermoeid doorkruist; met zijne veldheeren en zijne staatslieden, zijne kunstenaars en zijne dichters, 2ijne regenten en 2ijne burgers, het 200 in zich heeft opgenomen, er zoo vrij in ademhaalt, er zoo be- wonderend naar om- en tegen opziet, er de betrekkelijke en in hare soort eenige grootheid zoo diep van gevoelt. In het RykS'Museum te Amsterdam geeft hij zich te dezen aanzien geheel; mijns inziens het doorwroditste, het artis- tiekste, het voortreiBFelijkste prozastuk, dat in onze moderne letterkunde aangewezen worden kan. En ziedaar de Sieht geliegen van bijene al het overge. De nederlandsche type der lyde eenw is de centrale gedachte warom zich de gehelele letterarbeid van den heer Potgieter bewegt; zijn onveranderlijke maatstaf bij het bepalen van de waarde van menschen en dingen. Wilt gij Jan en Jannetje in print gebragt zien? Neem het andere groote sieraad der verzameling: de Zusters, en maak kennis met Aafje's om en tante. Neem de oude mevrouw Ackermaels, neem Warner's moeder, neem den heer Ten Have, Anne's en Doortje's voogd, neem deze meisjes-zelven, of Aa^e, of Warner, of Hendrik van Oudenhoeve, of Willem Ovens, of Dirk Goemans, den zee-officier. Al hetgeen er in deze karakters goeds en edels is wordt bepaald door de aangeduide maat. 'Degelijkheid.' het id^al van den voortijd, is hun gevestigd kenmerk. Zoo is ook het gemis van deze eigenschap de sleutel tot den val van Hendrik's vader, tot het verachtelijke in den persoon des praktiserenden geneeshcers, tot het zwakke en wereldsche en potsierlijke in de familie Ovens, vader, moeder, en oudste dochter. Het zi] ml] vergund door een tweetal aanhalingen te doea uitkomen, waarin voornamelijk dc kracht van den heer Potgieter gclegen is. '£r is/ lezen wij in het Ri/ks^Museumy nadat de schtijvet ons staande heeft gehouden voor de beeldtenissen der via groote litterarische vernuften van het Nederland der lyde eeuw^, *er is een hollandsch dichter, wiens vcrzen huone eigenaardige beeldtenis vinden in de spiegelgladde opper- vlakte van een onzer vaarten, effen in bijna alle wind en weer, door geen voorjaarszucht tot darteler golfslag gc- spoord, door geen najaarsstorm in brandend schuim op den oever gejaagd; een water in iin woord, dat schier geen an- dere beweging kent dan die der groevc, door dc trekschuit bij het been en weer varen voor een oogenblik gegravea; dan de blinkende bellen, die hare roerpen djzen doet; dan de kringen, welke de lijn van 't jagertje vormt. Het is dc poezy van Cats, welke, - gelde het onderwerp wat het wil, uitheemsche of inheemsche historic, ccn* keizer of ccn' koning, een heidinnetje of ccn' koning, - geen andcren indruk op u maakt, dan dien, welken gij in den naauwlijks schommelenden stuurstoel ontvangt; een volslagen vrccmd-heid aan alle verheffing; eene kalmtc als die de vloeistof, welke u draagt, dddr aan den dag legt. Het is eene poezy, welker aanschouwelijkste schilderingen we ons vetbden, dat we onder het voorbijvaren bespi^n, in geboomte, welks lommer een oogenblik ter zijde week, in gebouwen, welker vensters we zagen openstaan. Ook hebben wij te zamen een anderen zanger gadegenden, die on wel op weinig woeliger vlak verplaatst, maar de grenzen van den omtrek des vijvers vergeten doet, wanneer hij bijwijlen de wieken klept als de zwanen, welke wij er zoo statig, zoo sierlijk op drijven zien, als hij er voor oni eene halve wereld in wedrkaatsen doet; niet cnkel aan deze zijde een hofgesticht, en aan gene zijde een hofgesticht, en aan gene zijde een hofstellen, maar ook bem, die in het eerste bewind vocren; maar ook bem, bewogen van beschouwingen aan vast 8 bofgesticht: vorstellik verblijf bedeld zijn de gebouwen van bet Binnenhof in Den Haag. hen, die in de laatste spelevaren, ten arbeid spreeden en slooven; maar ons den ganschen Haag, maar half Holland in zijne krachtige, korte zinnen weggeft; Huygens, wiens standbeld op het eilandje in den vijver st. An moest. Of all gij duldt, dat ik de vergelijking verder voortzette, is er tusschen dat vocht en zijne verzen niet de overgreenstemming, dat beide zich soms in te engen band voelen gekneld, als de herfstadem over het eerste giert, als de hartstog zich in de laatste lucht geeft? 'Een onderscheid echter voegt het ons evenmin voorbij te zien: het verschil in dicpte tusschen die twee; doch wie heeft ooit een beld geeischt, dat meet dan voor een derde toepasselijk was? En daarom aarzelen wij niet, u voortgaan- de eene hollandsche poezy te herinneren, beurtelings zacht- kens en zoetkens ruischende als eene beek langs bloemrijken boord, beurtelings een stouten golfslag slaande, als de Zuiderzee op de zoomen der kust, waar een vervallen toren- tje het voor ons in aandoenlijk belang van weidscher tinnen wint; - eene beek, al de schalkheid verklappende, van welke zij getuige was, toen de zonnestralen door de boschaadje drongen, die zich luisterende naar haar gemurmel boog - * de binnenzene, al de kracht verkondende, waarvan zij bewusst, heeft, hoe luttel voor de woeling barer wateren de muur bezwijkt, door haar sedert eeuwen gebeukt. Gij herkent de zangster van Hooft aan hare dubbele gelijkenis, Spiegel van alien lust, gesel van alien lust, gesel van alien dwang; verzen, die ruischen als golfjes, door den adem van het westen geset; verzen, die bulderen als baren, door den schrik van het noorden gezwept; een stoet van nimfen, die spelemeit; een verdrukt volk, dat zijne boeijen breekt. 'Doch waartoe meer tegenstellingen, die u van zelve in het oog vallen, overvloed van deze als het weelderig minne- liedje en het majestuueuze treurspel opleveren? Eene laatste vergelijking toeft ons voor eene veelzijdiger poezy, dan eene der drie vermelde het en mogt, voor de poezy van Vondel, vaart, vijver, beek en binnenzee overtrefFende, - al huwde ook zij op hare beurt zoowel het kalme aan het keurige, als het schalke aan het stoute, - een woud-, een wereldstroom I Oneindig verschillende, als het geklank zijner lo spelimit: zich vermaakt golven, van de plek, waar hij oorsprong ncemt, in dtoi^idi den bergwand afgesijpeld, tot de plaats, waar hij het dal van zijn donders daveren doet, in waterval bij waterval ndtt-stortende, zijn ook de melodijen van Vondei's nluzijk. Hoe de stroom wegrukt, en me^sleept en voortwidt, wat hem we^rstaat: - hoe hij zich schijnt te verlustigen in Het af- spiegelen van wat hem aanlachtl Zie, daar kronkelt hij de vlakte in; daar wordt hij de grens van gewesten, daar splitst hij rijken, zong Borger^ te regt; landschappen bonder til drenkende uit zijn overvloed; hoofdsteden de schatring brengende der staten, waarover zij gebi^. En echter, geen schoon der natür, geen pracht der kiinst vermag hem te boeijen, die voortbruist oververde bedding; voortbruist, beken en vloeden in zich opnemende; voortbruist, door de loofzaal der eiken, als langs het koningshof, door geen van beide geboed, even oP er weelde school in de vaart, als gold het de verovering eens nieuwen gebieds. Het wordt zijn deel; andere schatten voert hij mede; andere schatten voorwerpen spiegelt hij af; andere hindemissen wijken - het landvolk aan zijn glinsterend vlak, de burgerij der steden, welker torenspitsen op doenen in het verschiet; alles juicht het, daokt het, die de scheidspalen slecht, die de volken vercent; - verder stroomt hij, verder ten onmetelijken oceaan, bij wiens grootheid het duizelt, in wien hij zich verliest, - als de muze van Vondel het deed, toen zijn in den Lucifir het Drkmaal Heili^ gezongen habt. Tot schade mijner lezers zal het citaat uit de ZmUrs korter zijn; maar wat de gelegenheid aangaat, treffen zij het des te beter. Na de aldjd vermoeijende wandeling door de zalen van het Trippenhuis^*, is het in het zomersch lommer van den IX De dichter E. A. Borger(x784- de Rei van Engelen (Toesang), (1821); Potgieter past woorden drama Lucifr, en beiden van dit gedicht hier 14 het Trippenhuis^ op de dichtkunst ('de muze') Nienburgwal, was in Potgieten 1820 schreef Aan dsn Rifn na het le bedrijf van Voodels tijd het tehuis van het lUjkunu- scum. Haarlemmerhout bi) het vallen van den avond dubbel aan- genaam uitrusten: "Aa^cl wat wilt gc?' vrocg hij, en zette haar na, het huis in. - 'Wacht een omzien, Warner 1* Wie 2ich liet gezeggen, niet hij. ^In de keuken der huismanswoning^ was hij haar op de hielen; en Geerte-mo6r, het huiswijf van Teunis-baas, die voor de achterdeur een ketel stond te schuren, had er schik in, eens te zien, hoe lang het wel duren zou, eer op hare eikenhouten tafel het hagelwitte servet lag uitgespreid; eer Warner aan Aai^e vergunde bedaard de borden en glazen neer te zetten, en er mes en vork naast te leggen. Vergunde wou hij haar dan niet behulpzaam zijn, tot nastnivens toe, de trappen af, den kelder in, om de osselende te halen? zat hij haar dan niet roerloos aan te kijken, toen zij sneedje brood voor, sneedje brood na, smeerde, of hij in geen zeven jaren gegeten had? 'Ik eet niets,' had de schalk gezegd, 'of ge moet het mij hier geven,' ten einde haar te beletten den geimproviseerden maaltijd in de binnenkamer te brengen: 'Ik eet niets, of ik moet mogen zien, hoe het in ons huishouden zal toegaan.' En al kleurde Aai^ bij 'ons huishouden,' klinken zou ze met hem, klinken op - en een us vulde het aan. Geerte-mo^r had van haar Icven zoo'n prettig paar niet gezien. 'Eet toch, Warner T - 'drink toch, Warner!' riep Aafje, want zij was al we^r opgewipt van het bankje, waarop zij tegenover hem een omzien gezeten had; maar hoe sappig het vleesch mogt zijn, en hoe keurig oom op^® zijn wijn was, Warner vermaakte zich met toe zien, hoe Aa^ Ei bij ei stuk sloeg en in de pan wierp, die voor een omzien hem nog aan den wand had toegeblonken, die nu al te vuur was. 'Beurt om beurti' zei Warner, en greep naar den steel, neen, naar Aafjes hand, die zoo'n zwart ding niet mogt aanraken, zei hij. *Alsoe Geerte-moer hem niet zindelijk hield,' lachte zij hem uit, en liet even hare blanke palm zien. 'O wat heb ik in ons huishouden niet te leerenl' plaagde hij haar weer; maar - *klaar!' juichte Aafje, en zette hem den eijer- koek voor, en sneed er hem een stuk uit, of hij vier dagen 15 huismanswoning: bocrenwoning 16 keurig... op: vecleiscnd... wat bctreft 3^9 gevast had. En wer was zij den köder in, en wer ontmoette hij haar op de trappen. Om de laatste zei hi, zoodia hij zag dat se kersen had gehaald, en fluks waren ze gewasschen, ea fluks zaten ze aan. En een aardig studietje leverden zij op, an den uithoek van de eikenhouten tafel, waar Gecrtcmofe hen niet begluren kon, hij in zijn fluweelen jasje en zij in haar lichtkleurig zomerkleed; hij met zijne donkere crins de Urn, en zij met haar bleek blond i V enfant'' hij zoo stout en zij zoo bloodel En het ging om de laatste, maar met menigt tusschenpooze; om de laatste, die Aa^e, zij wist wd waar-om, niet hebben wou, en die Aa^e toch kreeg - dat spreektl *Toen Warner en Aa^e eindelijk naar het kampofoclic-prieeltje terugkeerden, waren oom en tante er niet mec, waren zij de voordeur in naar binnen gegaan; het werd biiiten zoo koel. Weldra kwam de maan op, en de oude ludjes hadden er niet tegen, dat de jonge lui, eer Warner naar stad moest - Amsterdam, weet ge, de stad bij uitne- mendheid - eene wandeling den: *al8 het maar bij een half uurtje bleef.' Warner hield woord, want hij wilde v66r het vertrek van den laatsten trein te Haarlem wezen; zij waren het kerkje van Heemste^ maar eens omgewandeld; zij had- den een kijkje genomen van het meir...^* 'En is dat alles wat we er van hooren?* vraagt men mij. Alsof de jeugd - want wie anders zoude het doen ? - niet fantasie te over had, om zich het geluk van beiden in dat lieflijke landschap voor te stellen; alsof mijn proza niet te kort zou schieten bij zoo veel poezy; - Warner, het schoone der natuur genietende aan den arm zijner liefste; Aai^e, bc- minnende en bemind; - Warner, vol van zijne toekomst, van zijnen roem, van hunnen echt; Aa^e, beminnende cn bemind.' v Toen de twee groote studien waaruit deze bladzijden getrok- ken zijn voor het eerst het licht zagen, - de Zusters zoowel als het Rijks'Museum voeren het jaartal 1844 tot dagteeke- 17 frwwi^p/rww'.-lctterlijklceuwca- kind (pijpekniUen) manen; ^ r enfant; letterlijk: 18 )Rrtf/r; het Haarlemmcrmeer haardracht op dc wijze van een 320 ning, - had ons publiek gecn ooren voor den rhythmus van dit proza, geen oogcn voor de blijvende waarde dier om strijdaanhetdagelijkschlevenafgeziene en uit de geschiede- nis van ons verleden gedagvaarde tafereelen, en ook, opdat ik niet verzuime er dit bij te voegen, te weinig brein en tc weinig wetenschap om de beteekenis van dezen arbeid te peilen of te omvatten. Ik gelöt niet dat er in geheel Nederland iemand gevon- den wordt wien alle Icedvermaak, alle blijdschap over de ver- nedering van anderen, alle blijdschap over de ver- nedering van anderen, alle zelfverheffing, vreemder is dan den heer Potgieter. Ongetwijfeld 20u het indruischen tegen de rigt-zelve die in verband met zijn karakter geopenbaard wordt, indien ik een vergelijkend examen waagde te houden en met den vinger de geschriften aanwees, ter wille waarvan men de zijn werten van de zijn twintig jaren veroordeelde of ongelezen liet. Liever dan als zijn werk, treed ik (met verlof) als zijn aanklager op ; deels omdat ik het niet laten kan, en ten anderen, beter argument dan het aan mijne losse* haren ontleende, omdat ik mij wensch te ver- zekeren van de geschiktste aanbeveling in zijn werk. Dat mijne bedenkingen gepaard gaan met bewondering en vereering, kan voor mijn lezer geheim meer zijn. Wij scribenten van het jongere geslacht behoore tegen den heer Potgieter op te zien. Hij heeft meer gearbeid dan al de anderen. De twee deelen Proviès die hij ons aanbiedt zijn niet meer dan een bloemlezing, een uittreksel, uit hetgeen op belle tristisch gebied door hem geleverd is. Wilde hij met zijne litterarische kritieken doen als met zijne novellen en zijne studien, hij zou, puttend uit een overvloedigen voorraad, ons het dubbel kunnen schönken van thans. Eindelijk en voornamelijk, hij is onze vruchtbaarste en daarbij dichterlijkste dichter. Lief en Leed in het Gooi behelst een versje - *Het Grootje van Eemnes' - dat de welluidendste zangen van De G^nestet voorspelt. Dat Da Costa's versbouw met dezen niet gestorven is, weten de lezers van den Gids. Van de een onder zijne tijdgenooten is de dichterlijke ader in den zandgrond geraakt; de Her der anderen ruischt nog wel van tijd, doch het zijn toonen uit de oude speeldoos. Potgieter is zonder uitzondering de eenige onder hen die 1 9 losse: wilde 321 2ich onophoudelijk vernieuwt; de eenige wien noch de jaten, noch de beslommetingen des levens, noch het beodfeoen der kritiek, - hoewel deze laatste in het eind den noydl^ schtijver in hem gedood heeft, - als dichter hebben kunoea oombrengen. Doch ik heb thans alleen met den novellist en essayist te doen. Van de door hem op dit gebied reeds bewezen dieo- sten koester ik minder hoogen dunk dan van die welke zijn voorbeeld ons in de toekomst nog bewijzen zal. Aan al onze jongere romanschrijvers op grooter en kieiner schaal duif ik vragen, of zij, deze bundels Pro!(a doorbladercnd, nict hdl- zaam zijn getroffen door het met behulp van niet meer dan twee jaartallen onder hunne aandacht gebragte feit, dat de goede weg, die zij zoo vaak verzuimden in te slaan, reeds zoo lang geleden en op zoo overtuigendc wijze voor hen afgebakend was? Tevens durf ik verwachten dat de ont- vangen les vruchten dragen zal. VoortrefFelijke auteurs wor- den hieraan gekend, dat zij het publiek een middel in han- den geven zich de brekebeenen van het lijf te houden, en aan de brekebeenen-zelf dat zekere ontzag inboezemen zonder hetwelk er in de republiek der letteren geen goede politic schijnt te kunnen bestaan. VI Onze litteratuur wordt in den tegenwoordigen tijd hoofd- zakelijk geteisterd door twee plagen. Personen van beidcr- lei gesladit beelden zich in, dat het verstaan van een weinig engelsch, fransch, of hoogdiiitsch, voldoendc is om den eersten roman den besten, neen den besten het eerst, te kunnen overzetten in het hollandsch. Jonge jufvrouwen met weinig fortuin en veel vrijen djd, die er rond voor uitkomen dat zij zich voor hare korrespondentien liefst niet van bet nederlandsch bedienen, maken geen bezwaar u in vcrtrou- wen mede te deelen dat zij zich gaarne belast zouden zicn met de vertaling van - en zij noemen het jongste werk van eene of andere buiteniandsche vermaardheid. Ik die steeds van de ontwikkeling onzer hollandsche dames den besten dunk gekoesterd heb, ben nogtans niet geneigd aan hare linguistische vaardigheid onvoorwaardc- lijk gelöt te slaan. Eene beschaafde hollandsche vrouw kan in den regel zelfs geen onberispelijk fransch kattebelletje 322 sdurijven. Haar engelsch - good sentiments and had grammar is het hoffelijkst wat men er van zeggen kan. Haar hoog- duhsch telt in het geheel niet mede. En aan deze lieve han- den zal men de overzetdng toevertrouwen, de bespoedigde overzetdng, van een kimstgewrocht dat aan den 'auteur de grootste inspanning gekost heeft, en tot welks uitvoeiing hij niet is kunnen geraken dan na eene voorbeteiding van een aantal lange jaren, worstelend tegen eene bijna onbegrensde mededinging? Waatlijk, de nationale stemmigheid komt er tegen op; en in stede van aldus voor te gaan op den haar anders 200 vreemden weg der impertinentie*®, behoorden onze beminlijke zusters hare broeders in te prenten dat, wie zonder hollandsch te verstaan eene ho Uandsche ver- taling voor zijne rekening neemt, een litterarische Bar- num is en nimmerer het hart zal winnen van een meisje van fatsoen. 