Inleiding tot de beofening der pharmacie
Reudler, J. F. L
A A INLEIDING BEOEFENING DER PHARMACEUT. J. F. L. REIDLEB. Apotheker te Haarlem. OOQ* >2102086602 INLEIDING TOT DE PHARMACEUT. INLEIDING TOT DE DOOR l F. L. REIDLER, Apotheker te Haarlem. ^if\S ' | K. 8. / TE HAARLEM, BI, OK ERVEN «<\ BORN. 1854. I Onder de verschillende werken, die in onze taal over de pharmaceutische werken, ontbraJc bet tot dus verre aan eene beknopte sc/iets van die wetenschappen, welke tevens als inleiding tot de eigenlijke slindie der Pharmacie kon dienen, en die men den leerling in handen lean geven, alvorens hij in staat is met vrucht die uoerlcen te gebruiken, welke hem met de Pharmacie in haren geheelen omvang moeten Bekend Maken. — Pit nun is het doel van de volgende bladen, waarin ik getracht. heb, het voornaamste van de gemögenen wetenschappen bijeen te brehgen, voor zoo verre VI (lit beknopt en oerstaanbar voor eerstbeginnenden geschieden Jean, terwijl iJc tevens, da Pharmacopoea Neerl. op vele plaatsen tot leidraacl nemende, gepoogd Jteb, die, en wel voornamelijh het laatste gedeelle, zijnde dit toch voor den leerling in den beginne van het meeste belang, verstaanbar te maJcen. — Men zoeJce d,us in dit werlcje geen wetenschappelijJc betoog, dock slechts eene Jcorte aanduiding van algemeen erhende waarheden. Moge het aan het  algemeinen OVER HARE HCLPWETENSCHAPPEN De pharmacie. — Genemiddelen en arlsenijen Geschiedenis der pharmacie.... 2 2 Hulpwetenschappen der pharmacie.... 3 5 Verdeeling der pharmacie.... 4 6 II. Natcrckonde 7 Wat natuurkunde is 5 7 Ligchamen. — Uitgebreidheid. — Ondoordring- baarheid G 7 Deelbaarheid. — Atomen. — Uitzetbaarheid. — Zamendrukhaarheid. — Traagheid. — Veer- krachtigheid 7 7 Vaste ligchamen. — Vloeistoffen. — Gasvormige ligchamen 8 8 Aantrekkingskracht. — Zwaartekracht 9 10 Cohaesie. — Uitzettingskracht.... 10 10 Adhaesie 11 n Capillariteit........ 12 11 Gewigt. — Gewöngt gewigt. — Medicinaal ge- wigt. — Droppelmeters 12 12 Balans. — Greinbalans 13 14 Specifick gewigt. — Absolut gewigt.. 14 15 Onderzösische naar het speziell gewigt. — Areometer. — Densimeter 15 15 Drukking der gasvormige ligchamen — Barometer 16 23 ,lcvel 17 25 Luchtpoiflp 15 25 Diehl. — Zelfichtende ein nicht zu nehmen. VIII Paragrap. Bladz. Luchtperson. — Ondoorschijnende, doorschijnende en doorzigtigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitig Gebondene warmte. — Koudmakende mengsel 28 36 Vrijworden der warmte. — Stollen. Verdampen 30 38 Eoken. — Kookpunt. — Papinansche pot 31 38 Bepaling van de gebondene warmte der vloeisloffen 32 41 Specifieke warmte. — Warmtecapaciteit 33 42 Stralende warmte. — Terugkaatsing der warmste-stralen. — Diatbermische en athermische ligchamen 34 42 Yoortleiding der warmste. — Goede en slechle warmte-terschlagen 35 43 Warmtebronnen 36 44 Aard en wezen der warmste 37 45 Magnetismus. — Natuurlijke magneet. — Kunst-magneet 38 45 Polen van den magneet 39 45 Positieve en negatieve pool. — Working der gelijknamige en ongelijknamigc polen. 40 46 Aardmagnctismus. — Declinalic. — Inclinatie. — Magnetische meridiaan. — Kompas. — Magnetische ligchamen. — Diainagnctische ligchamen 41 47 Electriciteit. — Gcleidcrs en nietgeleiders 49 47 Electriciteit. — Gcleidcrs en nietgeleiders 46 50 IX Porgang. Bladz. Positive en negatieve electricite 42 52 Bewegelijkheid tier elcctrischc vloeisloffen Electrische vonk. — Slagruimtc. — Electrischc 43 52 atmospheer Onderscheid der beide electriciteiten. — Electro- 44 53 atmospheer Onderscheid der beide electriciteiten. — Electro- 44 55 Franklinscbe plaat en Leijdsche flesch Galvanismus. — Voltasche zuil. — Galvanische keten. — Galvanische stroom. — Trogloestelen. — Galvanische batterijen. — Drooge 48 58 galvanische kelen Werking der galvanische keten. — Opwekking der warmte. — Chemische onlleding. — Positief electrische en negatief electrische ligchamen. — Theorie van Grotlhuss. — Galvanoplastiek. — Theorie van Faraday. — 49 60 Chemische verbinding Contacttheorie. — Electric 49 60 Chemische verbinding Contacttheorie. — Electric 49 50 Bewegelijkheid tier elcctrischc vloeisloffen Electrische vonk. — Slagruimtc. — Electrischc 43 52 atmospheer Onderscheid der beide electriciteiten. — Electro- 44 53 atmospheer Onderscheid der beide electriciteiten. — Electro- 44 53 atmospheer Onderscheid der beide electriciteiten. — Electro- 44 55 Franklinscbe plaat en Leijdsche flesch Galvanismus. — Voltasche zuil. — Galvanische keten. — Galvanische batterijen. — Drooge 48 58 galvanische kelen Werking der galvanische keten. — Opwekking der warmte. — Chemische onlleding. — Positief electrische en negatief electrische ligchamen. — Theorie van Grotlhuss. — Galvanoplastiek. — Theorie van Far Lieutenant door chemische 50 64 werking Electromagnetismus. — Multiplicator. — Ring 51 70 van Elias 52 71 Eleclromagrietisch werktuig 53 74 Thermoelectriciteit 54 74 III. SCHEIKUNDE 75 Wat scheikunde is 55 75 Geschichte der scheikunde. Enkleverungen en zamengestelde luchtige. — 56 75 Metalen en metallo-iden Chemische verbindenden. — Binaire, ternnaire enquaterneur verbindingen. — Vcrbindingen der cerstc, tweeden en derde orde. — Bestand- 57 75 XIT Paragr. Bladz. Inriging der apothek. — Werkplaats. — Voor- raadkammer. — Eigenlijke apothek. 97 210 Verzählung der geneesmiddelenen. — Galenische en chemische werkzaamheden. — Galenische en chemische werkzaamheden. — Yerdeeling der geneesmiddelen Snijden. — Raspen. — Yijlen. — Stampen Wrijven. — Poeders. — Remanens. — Zeeften Slibben 100 215 Doorzijgen. — Filtreren. — Scheitrechters.  Stroopen — Gelei Rob Stroopen — Azijnhonigen — Overhalen. — Aetherische Olien. — Gedestilleerde wateren. — Spiritus abstractus — Zalven. — Pleisters 103 223 Chemische werkzaamheden. — Waterige zontopossingen. — Vervloeijen. — Kristalliseren. — Kristalliseren. — Retorten Kolven Phiolen — Geharnaste rerforten. — Refrigeratorium pharmaculicum Woulfsche locstel. — Welthcrsche toe-stel Pneumatisch apparaat. — Opheffen — Klccfdeeg. — Nederslaan. — Stremmen. — Verkolen, — Aschbranden. — Vcrkolen, — Aschbranden. — Vcrkolen, — Aschbranden. — Vcrkolen, — Aschbranden. Gegen. — Genemiddel noemt men elke stoff, die uitsluitend dient om de gestoorde gezondheid te herstellen. — Artsenij noemt men de geneesmiddelen, wanneer zij tot dien staat gebragt zijn, zoo als zij door den lijder worden ingenomen. — De geneesmiddelen worden bereid naar de daarvoor gegeveu wettige voorschriften. Men noemt hen dan officinalia. Eene verzameling van deze voorschriften heet pharmacopoea. Degenene, die thans bij ons verbindend is en an welker voorschriften de geneemiddelen dus moetcn voldoen, is de pharmacopoea neerlandica; deze is sedert 1° January 1853 van kracht. — De artsenijen worden bereid volgens de voorschriften door den arts gegeven, en heeten dan ook magislralia. Zij worden niet in voorraad gehouden, maar telkens naar het ontvangen voorschrift (recept) bereid. Ofschoon de pharmacie eene zelfstandige weten-schap is, zoo was zij dit echtcr mot altijd, maar was zij in de eerste tijden aan de geneeskunde verbonden, daar de eerste artsen hunne artsenijen zelve bereidden. Eerst later, toen de geneeskunde reeds groote vorderingen gemaakt had, werd de Berendig der geneesmid-delen en artsenijen aan bijzondere personen overgelaten. De eerste geneesheeren waren de priesters. Reeds duizend jaren voor onze tijdrekening bereiden de Asclepiaden in de tempels van Kos kruidensap, omslagen, dranken, zalven en nenen arbeid, men de eerste sporen der pharmacie. En ofschoon er nur ook al personen gevonden werden, die geneemiddelen verkochten, zoo verdienen dezen den naam van apothekers niet, maar waren kruiden- of verwundeten-handelaars of giftmenges. Yan deze tempels van Kos en Knidos gingen de eerste artsen uit, die hunne kunst meer wetenschappelijk beoefenden. De oudste onder hen, die in dien tijd eene voorname plaats inneemt, is hippo-crates, zoon van hieraclides, wiens schriften dan ook de oudste bronnen der pharmacie zip. Na hem telt men nog verscheidene namen van mannen, die. Door Reproving van nieuwe geneemiddelen, en door ze kunstmatig te vervaardigen, de pharmacie aanmerkelijk uitbreidden. Onder lien telt men dokles van Krystus, praxagoras van Kos, ciirysippus van Knidos, Theophrastus van Eresos, nicander van Kolophon, heras van Kappadoci'dn en meer anderen. Maar toch was de pharmacie nog geene zelfstandige wetenschap. (3) Of schoon enkele artsen zich meer bijzonder op haar toe-legden en er reeds vele boeken met voorschriften tot bet bereiden van geneesraiddelen en artsenijen verschenen waren, waarvan enkple brokstukken ook tot ons gelcomen zijn. De oudste van deze boeken, dat in zijn geheel tot ons gekomen is, zijn de Compositiones Medicae van scribonius largus, die ten tijde van keizer geaudius leefde, welk boek men dus voor de oudste pharmaco-poea kan houden. Terzelfder tijd werd ook de pharmace duo vele Grieken en Romeinen uitgebreid, onder welke men vooral dioscorides van Anazarha, cajus pinius en Claudius galenus van Pergamos noemt, naar welken laatsten wij de meer werktuigelijke verrigten der pharmacie no g galenisc/tc noemen. Na den ondergang van het Romeinsche rijk. Gingen kunsten en wetenschappen in Europa voor een tijd verloren, en ook de genneskunst ten onder. Bij de Arabieren bleef zij echter bewaard, en ontwikkelde zij zich verder, zoodat bij hen de pharmacie zich dan ook van de geneskinde af-scheidde en eene zelfstandige wetenschap werd, terwijl vele chemische bereidingen en nieuwe geneeskinde en nieuwe geneeskinde en door hen uitgevonden werden. Deze afscheiding had plaats in de achtste eeuw, toen de eerste apotheek te Bagdad opgerigt werd. Ook werden door hen de eerste pharmacopoea, die verbindend waren, ingevoerd, en wel in de negende eeuw eene van elu sabel en in de twaalfde van ABU HASSAN HEBATTOLAH EBU TALMID. Ollder de velen, die zich van dit volk omstreeks dezen tijd voor de pharmacie verdienstelijk maakten. Nog rhazet uit Ray in Irak, geber uit Harr am in Mesopotamia, de beide serapion’s, mesue uit Maridai. Den Euphraat, avicenna uit lokhara, aben gne-E’ith en meer anderen. In Europa was het echter met de pharmacie nog duister gesteld, tot dat konstantijn van Karthago de eerste apotheek in dit werelddeel, en wel te Salerno, deed oprigten, die men stationes noemde, terwijl de apothekers confectionarii heteu. Ni-colaus praepositus van Alexandria gaf te dezer tijd een menigte voorschriften in het licht, en onder keizer erreichtert ihre erste werden. Ni-colaus praepositus van Alexandria gaf te dezer tijd een menigte voorschriften in het licht, en onder keizer erreichtert ihre erste werden. Asculo en meer anderen zich voordeelig onderscheidenden; en toch bezitten hunne werken, hoe verdienstelijk ook dien tijd, voor ors slechts eenige waarde als historische overblijfselen. Eerst in het laatst der vijf-tiende en in het begin der zestiende eeuw begonnen alle wetenschappen zich met reuzenschreden te ontwikkelen, en bleef dan ook de pharmacie niet achter. In 1477 schreef oriole van baierland het eerste Düssepsche apotheker, en in de meeste Europesche staten werden nu apotheken opgerigt. De stad Augsburg bezat in 1573 reeds eene eene eigene pharmacopoea, door adolf occo geschreven. Ook begon de scheikunde, die nu grooten voortgang maakte, haren invloed op de pharmacie meer en meer uit te oefenen, vooral door manen als raimond Fullius, basiijus Valentinus en Theophrastus Paracelsus, die vele mineralen en chemische praeparaten in de geneskunde invoerden; verder door thurneisen, croi.l, libon, van iiel-MONT, MAJOW, MYNSICHT, SYLVIUS, GLAUBER, een del beste scheikundigen van zijnen tijd, ciiomel, stahl, BOERHAVE, CARTHEUSER, DIPPEL, GEOFFROY, NEUMAN, BOYLE, BEGUIN, MINDOUR, HOFFMANN, LEMERY, ZWOELFER, KUNKEL, BECKER, MARGAR, LOWITZ en SCJU- i,e, die zoo vele gevvigtige ontdekkingen in de scheikunde meiciktcii* wieglob, meijer, gren, von croll, goetling, hagen, enz. Ook begon om dezen tijd de botanic raeer wetenschappelijk beoefend te worden. Otho brunsfels schrecken zijn Duitsch kruidenboek, dat zeier veel schoonen houtgravuren bevatte. Na hem drogen nu nog velen bij om deze wetenschap te volmaken, ZOO als IIIERONIMUS TRAGUS, MATHIOLUS, GESNER, CAESALPINUS, I.OBELIUS, JOHANN en CASPAR BAU- hin, tournefort, linnaeus, de grondlegger van bet sexual systeem, jussieu, de grondlegger van bet na- tuurlijk systeem, haller, gleditsch, jacquin, gaert- ner, batsch en, zoodat dan nu ook de botanie veel tot de ontwikkeling der phaimacie bijdroeg. Toen nu eindelijk lavoisier in het laatst der vorige eeuvv zijne ontdekkingen omtrent de verbranding der ligchamen maakte en daardoor de antiphlogistische theorie grond- veste, gaf dit aan de scbeikunde eene andere gedaante. Die, gepaard met de ontdekkingen van galvany op bet gebied der natuurkunde, de ontwikkeling der pharmacie op nieuw bevorderde, welke nu voortaan met de ontwikkeling van natuur-, scbei-, delfstof en plantenkunde gelijken tred bield. 3. Uit het voorgnande nu blijkt, dat de pharmacie, (6) Of schoon eene zelfstandige wetenschap, tot hare ontwikkeling de lulp van andere wetenschappen behoeft. Daar de geneesmiddelen toch uit alle dne der, zoogenaamde, natuurrijken getrokken worden, zoo is de kennis van de miner alogie in verband met de scheiJcunde, der zoologie, en der lotanie noodzakelijk, vooral dezer laatste, daar bet plantenrijk zoo vele geneesmiddelen oplevert. Tot de bereiding der geneesmiddelen en artsenijen is verder de kennis der natuur en scheiJcunde onontbeerlijk. Het spreekt wel van zelve dat om tot de kennis dezer we-tenschappen te geraken, men een goed voorbereidendonderwijs moet genoten hebben; de apotheker dient dus behalve zijne moedertaal de algemeen gesprokene leven- de talen, Transch, TIoogduitsch en Engelsch, benvens de beginselen der Latijnsche taal te verstaan, van de laatste ten rainste te verstaan, van de laatste ten rainste te verstaan, die zijn de gewone voor-schriften en de pharmacopoea behoorlijk begrijpt. Yerder dient luj een naauwgezet man te zijn, die zijn kunst goed ter harte neemt en zich daarin nimmer eenige afwijking veroorlooft. De pharmacie kan men gevoegelijk in een theore-tisch en practisch gedeelte splitsen. Dit eerste zoude des noods uit goede boeken kunnen geleerd worden; bet laatste echter alleen in een geven van den toekomstigen apotheker is. Wij zullen trachten in deze bladen, als inleiding tot inner uitgebreide studie, eene schets te geven van die wetenschappen, welke de apotheker noodig. I. Onder naturkunde, physica, verstaat men die wetenschaft, welke ons bekend machen, met de wetten van alle verschijnselen, die niet op eene verandering van de bestanden der ligchamen berusten. Onder ligchaam verstaat men alles wat uitgsbreulheid bezit, dat wil zeggen, al wat eene zekere ruimte inneemt, zoodat op de plaats waar zich een ligchaam bevindt, te gelijker tijd zich geen tweede ligchaam kan bevinden. De ligchamen zijn dus ondoordringbaarheid kan men zich geen ligchamen denken. Behalve de genoemde eigenschappen zijn er nog eenige andere, aan alle ligchamen gemeen, die men daarom algemeene eigenschappen noemt. Deze zijn deel-baarheid, waaronder men die eigenschap der ligchamen verstaat, dat men hen tot kleinere deelen kan brengen. Hoe ver deze deelbaarheid gaat, is niet te bepalen, daar elk ligchaam, dat door onze gewapende zintuigen kan waargenomen worden, hoe klein dan ook, nog voor verdeeling vatbaar is. Men neemt echter op goedegron-den aan, dat de deelbaarheid eindig is, dat wil zeggen, dat de laatste deeltjcs eindelijk niet meer voor verdeeling vatbaar zijn. Deze niet meer te verdeelene deelljes noemt men atomen, en men beschouwt dus elk ligchaam als uit en grooter of kleiner aantal atomen bestaande. — Verder zijn de ligchamen uitzetbaar en zamendrukbaar, daar zij niet altijd dezelfde ruinate beslaan, maar door druk-king of afkoeling verkleind, door uitrekking of verwandung vergroot kunnen worden. Deze uitzeibaarheid en zamendrukbaarheid laat z ich het beste verklaren, wähnte men aan einanderlijk zijn-de, niet aan elkander raken, maar door kleine tusschenruimten gescheiden zijn, die bij zamendrukking kleiner, bij uitzeting grooter worden, waaruit weder eene algemene eigenschap volgt, namelijk de yoreusheid der ligchamen, daar men dan onder den naam porien bovengenoemde tusschenruimten verstaat. In het dagelijksche leven verstaat men echter onder den naam van porien zulke openingen, die groot genoeg zijn om gassen of vloeistoffen door te laten. — Traagheid noemt men die eigenschap der ligchamen, waardoor zij in den toestand, waarin zij eenmaal gebragt zijn, blijven. Een in rust zijnd ligehaam zal in rust blijven, zoo er geene kracht op inwerkt, die het in beweging Bergt. Evenen zal een in beweging gebragt ligehaum in beweging blijven, ten zij eene andere kracht die beweging doet ophouden. — Onder veerkrachiigheid verstaat men het streven der ligchamen om hunne verlorene gedaante te hernemen. 8. Ofschoon nu alle ligchamen uit atomen bestaan, zoo is de wijze, waarop deze met elkander verbonden zijn, bij de onderscheidene ligchamen verschillend. Van daar de verschillende toestanden waarin zich de luchchamen voorden. Nu eens liggen de deeltjes vast aan elkander, zoodat er eene aanmerkelijke kracht toe ver-eischt wordt om hen vaneen te scheiden. Men noemt hen dan vaste ligchamen van deze lean men de gedaante niet willekeurig veranderen, noch hen gemakkelijk eene grotere ruimte doen innemen (behalve door de inwerking der warmte). Zij bezitten dan ook eene zelfstandige gedaante en een onveranderlijlc volnmen. — Bij andere ligchamen kan men de deeltjes ook niet gemakkelijk te zamendrukken, zoodat zij ook een onveranderlijlc volumen bezitten, en evenwel liggen hunne deeltjes slechts los aan elkander, zoodat eene geringe kracht toereikend is  den eenen toestand in den anderen over. In de vaste ligchamen nu liggen de atomen op bepaalden afstand en in eenen wederkeerige rigt tot elkander; in de vloeistoffen liggen de atomen op bepaalden afstand van elkander, maar zijn zeer gemakkelijk verschuifbaar. 9. Tusschen de verschillende ligchamen bestaat een bestendig streven om elkander te naderen. De kracht, die dit streven verschwunden, noernt men aanirekkingskracht. Daar nu deze kracht natuurlijk tusschen de atomen der ligchamen werkt, zoo volgt hieruit, dat een ligchamen, dat veel atomen bevat, noodwendig een ligchamen met minder atomen moet aantrekken. Daar nu van alle ligchamen hier op aarde de aarde zelf de meeste atomen bevat, zoo moeten alien door de aarde worden aangetrokken. Alle ligchamen zouden zich dan ook elk ligchamen, dat zich vrij kan bewegeu, de aarde naderen, en wel in de rigt van haar middelpunt, daar Dit van alle punten an de oppervlakte even ver verwijderd is. De kracht, waardoor de ligchamen zich steeds naar de aarde bewegen, noernt men meer bijzonder zwaartekracht of enkel zwaarte. 10. Evenzeer bestät er eene kracht, die de atomen der ligchamen bij elkander houdt en hen tot een geheel vormt. Men noernt deze kracht kracht van zamen-hang, cohaesie. Zij werkt in de vaste ligchamen zer sterk, schoon in alien niet in dezelfde mate, waardoor deze ligchamen weder verschillende toestanden aannemen, zo- dat men hen in harde, zachte, taaije, brosse ligchamen zijn. Onderscheidt. In de vloeistofl’en werkt zij zeer weinig, in de gasvormige ligchamen bijna niet. Werkte echter deze cohaesie alleen in de ligcharaen, dan zouden de atomen elkander steeds blijven aantrekken en de ligchamen zouden voor uitzetting onvatbaar zijn. Er moet dus nog eene andere kracht in de ligchamen liggen, die deze uitzetting Bewerkt, en die men uitzet-tingskracht, evpansieJcracht noemt; en daar de ligchamen nu door den invloed der warmte deze uitzettingondergaan, zoo neemt men aan, dat de expansiekracht en de warmte een en dezelfde kracht is. Wanneer men twee of meer ligchamen met elkander in aanraking brengt, dan blijven zij met zekere kacht aan elkander hangen; vooral is dit dan merkbar, wanneer de aanraking volkomen is. Twee glazen platen, naauwkeurig op elkander gelegd, of twee halve koperen bollen, wier vlakken gepolijst zijn, kunnen, met deze vlakken op elkander gelegd, alleen met zeker geweld van elkander genomen worden. Men noemt deze kracht aanklevingskracht, adhaesie. Zij werkt niet alleen tusschen vaste ligchamen, maar ook tusschen de vloe. istoffen en de gasvormige ligchamen, alsmede tusschen vaste ligchamon en vloeistoffen, tusschen vaste ligchamon en vloeistoffen, tusschen vaste ligchamon en vloeistoffen. 12. Eene andere soort van aantrekkingskracht is de zoogenaamde capillariteit of aantrekking der liaarbuis- jes. Een noodwendig gevolg der zwaartekracht is , dat de oppervlakte eener vloeistof met de oppervlakte der aarde parallel moet wezen, daar alle deeltjes even sterlc naar de aarde worden getrokken. Dompelt men nu in een met eene vloeistof gevuld vat eene opene buis , dan zal de vloeistof in die buis even hoog staan als in het f 12 ) v<it. Is ile buis echter zeer n&auw, dun zul men de vloeistof in de buis hooger zien stijgen, dan zij in het vat staat. Dit is een gevolg der adhaesie tusschen de wanden der buis en de vloeistof, daar de eerste in be- trekking tot de laatste eene zeer groote uitgebreidheid bezitten. Hoe ligter de vloeistof is hoe hooger zij in het buisje stijgen zal, daar dit dan eerst ophoudt, wanneer de adhaesie tusschen de wanden der buis en de vloei- stof in evenwigt is met de kracht waarmede deze laatste naar de aarde getrokken wordt. 12. Een noodzakelijk gevolg der zwaartekracht is, dat elk ligchaam op een daaronder geplaatst vlak, dat het tot steunpunt dient, eene zekere druJcMng uitoefent. De grootte dier drukking noemt men het gewigt der ligchamen, dat alleen bij vergelijking bepaald kan wor- den. — Als punt van vergelijking heeft men daartoe zekere eenheid genomen, en bepaalt nu het gewigt door te onderzoeken hoeveel van deze eenheden de drnkking van een of ander ligchaam op het daaronder liggend vlak bedraagt. Deze eenheid moet, zal zij goed zijn, onveranderlijk zijn, en, ging zij bij toe val verloren, steeds weder terug kunnen gevonden worden. Vroeger was zij zeer willekeurig genomen, maar in het begin dezer eenw wijze bepaald, die aan de bovenstaande voorwaardeu voldoet, en in het dagelijksche leven behalve. In Erankrijk en Belgie, ook bijous te lande aangenomen is. Deze eenheid is het wigtje (gramme), zijnde een kubiek duim water, tot zijne grootste digtheid gebragt. Deze kubiekduim heeft men "evonden door de lenscte van een der aardmeridianen te zD Q (13) Ni e ten en daarvan het veertig raillioenste deel te nemen, dat men el (metre) noemt; deze el is verdeeld in 10 palmen, de palm in 10 duimen, de duim in 10 strepen. En bakje nu van 1 duim hoogte, lengte en breedle, sevuld met zuiver gedistilleerd water, tot zijne grootste digtheid gebragt, is nu de eenheid van het gewigt geworden. Men noemt dit wigtje (gramme). Duizend van deze wigtjes noemt men een pond, dat  konink- lijk besluit van 80 November 1817 vastgesteld. De eenheid daarvoor is het medicinale pond, dat 375 wigt- jes bevat; dit pond is in twaalf oncen verdeeld, het ons in aeht dragma, het dragma in drie scrupels en de scrupel in twintig greinen. Het grein wordt verder nog in halve en in kwart greinen verdeeld. De hoe- veelheid der vloeistoffen wordt voor geneeskundig ge- bruik ook bij het gewigt bepaald, ofschoon men ze ook wel meet. De daartoe dienende maten zijn van glas, steengoed of zuiver tin vervaardigd. Zij kunnen alleen dienen voor vloeistoffen , die even zwaar als wa- ter zijn (bij gelijk volumen evenveel wegen). Vloei- stoii'en , die veel zwaarder of ligter dan water zijn moe- ten steeds gewogen worden. Kleine hoeveelheden eener vloeistof bepaalt men bij d/roppels , terwijl men rekent (1) Deze zelfde maat Jient ook tot liet meten van vlocistoiTen. De eenheid daarvoor is een bak van een palm lengte , brecdte en hoogte die men kan noemt, en die in tien maafjes , het maatje verder in tien vinr/erhoeden verdeeld is.- Hondcrd kannen mnkeu een va/: Ecne kan zuiver water wccgt een pond. ( 14 ) dat een droppel een grein weegt, iets dat natuurlijk naar den aard der vloeistof moet verscliillen ; ook zal de grootte van den droppel afhangen van de grootte van den mond van het vat nit welke men hem laat loopen. Men bedient zich dan ook tot het meten van droppels van bij- zonder daartoe ingerigte vaten, die in eene buis met naauwe opening eindigen en Aie men droppelmeters noemt. 13. Het werktung waarmede men het gewigt van een of under ligchaam bepaalt, is de balans; dit is eene regte staaf of balk, die in het midden harer lengte om eene vaste loodregte as beweegbaar is. Gewonlijk is de balans van ijzer of koper vervaardigd, welk laatste me- taal, daar het niet roest, boven het eerste te verkiezeu is. De as (het mes) is van hard staal vervaardigd en heft van onderen eenen seenen scherpen kant, waarmede zij op twee stalen kussens rust, zoodanig, dat de balans zeer beweegbaar is en bij den minsten last, aan een harer armen gehangen, doorslaat. Het zwnartepunt der balans moet zich onder de as beviuden. Om het doorslaan der balans zeer zigtbaar te maken is boven (of onder) de as eene lange naald Loodregt aangebragt, die de bewegende der balans volgende, dadelijk den minsten dordelijk verraadt; somtijds bewegt deze naald zich langs eene verdeelde schaal. Aan de uiteinden der balans zij n schalen aangebragt die, om de bewegbaarheid te bevorderen, an stellen tappen hangen. In eene dezer schalen plaatst men het te wegen voorwerp en in de andere zoo veel gewigt tot dat het eenvervigt hernomen heeft, waarbij dan de naald loodregt op het grondvlak zal staan. Zal eene balans goed zijn, dan moet het zwaartepunt zoo digt mogelijk onder haar ophangpunt vallen; daarbij moeten de armen zoo lang mogelijk  een apotheek heft men meestal balansen, die geschikt zijn om er lasten van een scrupel tot een pond mede te wegen, en kleinere, zoogenaamde greinbalansen, voor lioeveelheden beneden bet scrupel. De schalen zijn gewoonlijk van koper. Dat ecliter voor vele stoffen, die op koper invreten ongeschikt is. Aan de greinbalansen hangen meestal glazen, ivoren of hoornen schaaltjes; gouden of zilveren, vooral platina schalen zouden de beste zijn, doch zijn te hoog in prijs. Voor kleine schaaltjes zijn die van gan das dan ook zeer doelinatig. Beschouwt men hef gewigt der verschillende lig-chamen in betrekking tot hunne uitgebreidheid, dan ziet men dat dit dikwijls zeer uiteenloopt. Een kubiek duim ho at toch zal minder wegen, dan een kubiek duim ijzer, enz. Het gewigt van een lig-chaam in betrekking tot zijnne uitgebreidheid noemt men het specified gewigt; het gewigt dat men door middel der balans bepaalt het absolute gewigt der lig-chamen. Als punt Von vergelijking voor het absolute gewigt dient het gewigt van een kubiek duim zuver water, als punt van vergelijking voor het specifielse gewigt dient voor vaste en vloeibare ligchamen een gelijk volumen zuver water; voor de gasvormige ligchamen een gelijk volumen dampkringslucht. Alvorens de wijze van onderzoek naar het speci-fiek gewigt der ligchamen te beschrijven, dienen wij de drinkking der ligchamen nader te beschouwen. Wij heben gezien, flat ten gevolge der aantrekkingskracht elk ligcham op zijn steunpunt eene zekere drinkking uitoefent. In de vaste ligchamen, waar de atomen vast an elkander verbonden zijn,werkt deze drinkking slechts in eene rigt, en wel in die der aarde, want da ar deze de atomen aantrekt en alien vast aan elle. Kander verboten zijn, zoo moeten alien die eene rigtige volgen. Met de vloeistoffen is dit geheel anders. Hier worden ook alle deeltjes naar de aarde getrokken, dock daar zij slechts zeer los met elkander verbonden en gemakkelijk verschuifbaar zijn, zoo zullen alle atomen aan deze aan-tretkking trachten te gehoorzamen, zich zoo nabij mogelijk an deoppervlakte der aarde plaatsen, en over elkander heen glijden om aan deze neiging te voldoen. Denkt men zich nu een vat met eene vloeistof gevuld, dan zullen de deeltjes, die de onderste laag der vloeistof uitmaken, natuurlijk op den bodem van het vat drukken; de deeltjes der daarop volgende laag drukken natuurlijk in dezelfde rigting en trachten zich even laag als de onder hen liggende deeltjes te plaatsen, en zullen dus niet alleen op de laatsten, maar tegen de zijwanden van het vat drukken; met de deeltjes der daarboven liggende laag is dit eveneens gelegen. Het is dus niet alleen in de rigtning naar beneden, maar ook ter zijde dat de vloeistoffen drukken. Zij drukken echter niet alleen naar beneden en ter zijde, maar in elke rigtting. Een deeltje midden in eene vloeistof toch heeft natuurlijk het gewigt van een ander daar boven liggend deeltje te dragen en wordt daar boven en wordt daar beneden gedrukt. Het deeltje, waarop het rust, drukt het echter weder naar boven, terwijl het door de daarnaast liggende deeltjes ( 17 ) van ter zijde gedrukt en dus op zijne plaats gehouden wordt. Deze drukking zal zich dus door het geheele volumen der vloeistof gelijkmatig voortplanten. De zij- van ter zijde gedrukt en dus op zijne plaats gehouden wordt. De zij- van ter zijde gedrukt en dus op zijne plaats gehouden wordt. De zij- van ter zijde gedrukt en dus op zijne plaats gehouden wordt. De zij- van ter zijde gedrukt en dus op zijne plaats gehouden wordt. De zij- van ter zijde gedrukt en dus op zijne plaats gehouden wordt. De zij- van ter zijde gedrukt en dus op zijne plaats gehouden wordt. De zij- van ter zijde gedrukt en dus op zijne plaats gehouden wordt. De zij- van ter zijde gedrukt en dus op zijne plaats gehouden wordt. De zij- van ter zijde gedrukt en dus op zijne plaats gehouden wordt. De zij- delingsche dräkking der vloeistoflen blijkt daaruit, dat als men een een vat maakt de vloeistof er dadelijk uitstroomt. De dräkking naar boven, doordien in twee of meer vaten, die met elkannder gemeenschap hebben, het vocht in alien even hoog zal staan, als men een der vaten met een voeistof vult. Daar n'en deeltje binnen in een vloeistof naar alle zijden gedrukt wordt, zoo volgt hieruit, dat dit daar in het geheel geen zwaarte moet hebben, want de kracht, die het naar de aarde trekt, wordt door de drukking naar boven weder vernietigd. Al werd nu ook dit deeltje een vast ligchaam, het zoude toch geen gewigt bezitten; verving men het dus met een vast ligchaam, dat even veel als het waterdeeltje woog, dan zoude dit oook al zijn gewigt verliezen. Is het vaste ligchaam echter zwaarder dan de vloeistof, waarvoor het in de plaats treedt, dan zal het alleen dit meerdere gewigt behouden en daarmede ten bodem zinken. Weegt het minder dan de vloeistof, waarvoor het in. de plaats moet treden, dan zal het Trujenden. Het zal dan maar een gedeelte der vloeistof uit den weg kunuen drukken, en wel zoo veel, tot dat de drukking der vloeistof naar boven in evenwärts is met de drukking van het vaste ligchaam naar beneden. Een vast ligchaam moet dus in eene vloeistof zoo veel van zijne zwaarte verliezen als het gewigt bedraagt van het volumen vloeistof, dat het uit den weg stoot. Dit leidt ons van zelve tot de bespaling van het specifiek gewigt der ligchamen. — Er 2 (18 ) is reeds gezegd, dat men als eenheid daarvoor het water bezigt. Een kubiek palm water nu weegt een ned. pond, een kubiek palm water binnen in de vloeistof weegt niets; neemt men nu een kubiek palm eener  zwaar als het water is; blijft zij echter nog gewigt behouden, dan moet zij zwaarder dan water zij n, en wel zoo veel zwaarder als het gewigt, dat zij behoudt, bedraagt. Om dus het specifiek gewigt van een of ander ligchaam te kennen, moet men eerst zijn absolut gewigt weten, waartoe men het slechts op de gewone manier behoeft te wegen; vervolgens moet men het gewigt van het volumen water, dat door zulk een lig-chaam uit den weg gestooten wordt, kennen. Het absolute gewigt nu gedeeld door het gewigt van de uit den weg gestootene massa water, is het specifiek, soortelijk gewigt van het ligchaam. Het specifieke gewigt der vaste ligchamen wordt ook nog ook nog een andere wijze bepaald, namelijk door een areometer, een werktuig dat naar zijnen uitvinder areometer van Nicholson genaamd is. Deze bestaat uit een holle buis van glas of metaal, die van onderen van een kogeltje, met kwik gevuld, voorzien is; daarboven is een schaaltje aangebragt, terwijl er nog een dergelijk schaaltje boven op geplaatst is. Om nu bet specifiek gewigt van een vast ligchaam te kennen, plaatst men dat boven in bet schaaltje en laat bet werktuig in water zakken, terwijl men er zoo veel gewigt bij legt als noodig is om het tot zeker, op de buis aangeteekend, punt te doen dalen. Men neemt dan bet ligchaam weg, en legt er zoo Veal gewigt voor in de plaats als noodig is om den areometer weder even diep te doen zinken. Dit bijgelegde gewigt stelt nn het absolute gewigt van het lignaam voor; vervolgens legt men het voorwerp in het onderste bakje, dat nu onder water aan gewigt zal verliezen, zoodat men in het bovenste bakje meer gewigt zal moeten leggen om het werktuig weder even diep te doen zinken. Dit bijgelegde gewigt is het gewigt van de weggestootene hoeveelheid water. Had men dus, nadat het lignaam weggenomen was, weder in het bakje 6 korrels moeten leggen, en, nadat het lignaam in het onderste bakje geplaatst was, er nog 4 moeten bijvoegen om het werktuig tot het aangeduide punt te doen zakken, dan is het Speise gewigt van het onderzochte ligchaam f = 1,5. — Het specifiek gewigt der vloeistoflen kan op verschillende wijze be-paald worden. Daartoe kan strekken eene flesch, wier inhoud juist bekend is en die zoo isingerigt, dat zij geheel kan gevuld worden; is de inhoud 20 kubiek duimen, dan zal deze lleschi, wanneer zij gewogen is en daarna met water gevuld nogmaals gewogen wordt, juist 20 wigtjes meer wegen, want een kubiek duim water weegt een wigtje. Vult men haar echter met eine an-dere vloeistof, die zwaarder of ligter dan water is, dan zal men het nu gevondene gewigt slechts door 20, het gewigt van het water, behoeven te deelen. Heeft men haar dus met wijngeest gevuld en weegt zij nu Wigtjes, dan is het specifieke gewigt van den wijngeest — 0,88. Dartoe met men echter het absolute gewigt van het werktuig zele kennen. Neemt men aan, dat dit 80 wigtjes bedraagt, en dat men er nog 25 wigtjes moet bij leggen om het tot aan het bepaalde punt te doen daen, dan zal 80 X 25 = 2000 wigtjes, het gewigt van het verdrongene water zijn. Dompelt men het nu in wijngeest en moet men er 2 wigtjes opleggen, dan behoeft men het gewigt van het werktuig met dit laatste gewigt slechts te vermenigvuldigen, en het product door bet gewigt van het werktuig vermenigvuldigd met het bij-gelegde gewigt, toen het in water gedompeld was, deelen go x k ~ 2000 = 80, 1>aar deze wUze om het sPe' cifieke gewigt van vloeistofi’en te bepalen altijd Omslag is, zoo heeft men werktuigen uitgedacht om dit dadelijk aan te toonen. Zulk een werktuig heet men digtheid der vloeistofi'en bepaalt. Het is eene holle glazen buis, die zich van onderen kegelvormig verwijdt en aan het ondereinde een kogel-tje draagt, dat met kwikzilver gevuld is, opdat de buis loodregt in eene vloeistof zoude zinken, dat naar mate de vloeistof specifiek ligter of zwaarder is, dieper of minder diep wezen zal. In de buis is eene papieren schaal aangebragt, waarop de digtheid aangewezen is, zoo dat de buis in water tot 1 zal zinken en in elke-vloeistof zoo ver als het specifieke gewigt bedraagt, het-geen men op de schaal dadelijk kan aflezen. Opdat de buis echter niet te lang zoude worden, heeft men van dezen densimeter twee werktuigen gemaakt, een voorvloeistoffen, zwaarder dan water en dat in Water tot An het boveneinde zakt, waar dus het getal 1 te lezen is, en een voor vloeistoffen die ligter dan water zijn, dat in water tot aan het ondereinde der buis zakt, waar nu het getal 1 staat. — Vroeger bezigde men nog andere areometers, die echter het specifieke gewigt der vloeistoffen geenszins aangaven, maar slechts eene mengings-verhouding, b. v. van alcohol met water, of van een zuur met water. De gebruikelijkste was die van beatjme. Het werktuig komt geheel met den straks beschrevenen densimeter overreen; alleen de schaal verschilt. Om deze schaal te maken dompelde beatjme het werktuig in water, en dulde het punt, tot het zonk met 0 aan. Nu dompelde hij het in eene oplossing van 9 deelen water en 1 Deel keukenzout, en teekende dan het punt waartoe het daalde met 10 aan, terwijl hij de tusschenruimte in 10 even groote deelen (graden) verdeelde. De schaal werd nu naar onder en naar boven in even groote graden verdeeld. Voor vloeistoffen, die zwaarder dan water zijn, liep deze verdeeling naar beneden, voor vloeistoffen, die ligter dan water zijn naar boven, doch voor deze laatste was het punt der zoutoplossing 0, het waterpunt 10. Voor de invoering der pharmacopoea neerl. was deze areometer in de apotheek in gebruik en bij de pharmacopoea belgica voorgesehreven, doch de  zo-dat men, den densimeter gebruikende, tevens de temperatur der vloeistof moet onderzoeken. Meestal is de thermometer in den densimeter zelve aangebragt, maar men kan zich even goed van een afzonderlijken thermometer bedienen. Ten einde nu het specifiegewigt van een een vloeistof juist te kennen, zoude men die tot 15° C. moeten brengen. Men heeft echter tabelen vervaardigd, die dienen om het ware specifieke gewigt op elken graad van den thermometer te kunnen vin-den. — Wat het specifieke gewigt der gassoorteu betreft, zoo heeft men voor deze als punt van vergelijking de darapkringslucht genomen en die gelijk 1 gesteld. Wil men nu het specifieke gewigt eener gassoort kennen, dan neemtmen een ballon V van bekenden ihund, die met eene kraan voorzien is, weegt dien, pompt het daar-na door middel der luchtpomp ledig, en weegt hem dan nogmaals; het verschil toont nu het gewigt der damp-kringslucht aan, die in den ballon bevat was. Vult men het daarna met een ander gas en weegt men hem nog-maals, dan behoeft men het gewigt van het gas slechts door het gewigt der lucht te deelen om het specifieke gewigt van het gas te weten. Men dient daarbij echter wel te zorgen dat de temperatur van het te onderzoeken gas en die der lucht gelijk is, en dat men in den ballon niet meer gas doet dan er vroeger lucht in was. 16. De gasvormige ligchamen offenen door hun bestendig streven om zich uit te zetten, even als de vloeistolten, naar alle zijden drukking uit. — De drukking der gasvormige ligchamen werd lang betwijfeld en de oder gelöden dat de lucht geene zwaarte bezat. — Dat dit echter wel het geval is, werd eerst in 1640 door galilei bewegen en door Torricelli bevestisd, welke laatste de zwaarte der lucht bepaalde door eene glazen buis, die aan het eene einde gesloten is, met kwik te vulleu en haar omgeveer in een bale met kwik te dompelen; het kwik vloeide nu gedeeltelijk in het bakje, en bleef ter hoogte van ongeveer 76 ned. duimen in de buis staan. Il was tot deze proef geleid door-dien eenige pompenmakers te Florence de opmerking gemaakt hadden, dat het water in eene pompbuis niet hooger dan tot 32 voet steeg. De reden waarom het kwik in de buis ter hoogte van 76 duim bleef staan zocht Torricelli teregt daarin, dat de verdere uit- vloeijing door den dampkring, die op de oppervlakte van het kwik in het bakje rustte, verhinderd werd, en dat deze drukking juist in evenwigt was met de druk- king der 76 duim kwik, die in de buis gebleven was. (24. ) Deze 76 duimen kwik komen ook juist overeen met eene kolom water van 82 voet, zijnde deze dan 14 maal hooger, daar water ook 14 maal ligter is dan kwik. Eene kolom lucht van de oppervlakte der aarde tot aan de uiterste grens van den dampkring weegt dus even zoo veel als een kolom kwik van gelijke diameter ter hoogte van 76 duim of van een dergelijke kolom water ter hoogte van 32 voet. De zwaarte nu van eene zuil kwik ter hoogte van ongeveer 76 kubiek duimen en 1 vierkante duim diameter bedraagt 1,033 ned. ponden, zoodat op elke vierkante duim van onze aarde 1,033 ned. ponden lucht durkken. Vermenigvuldigt men nu dit getal met het aan-tal der vierkante duimen, die de oppervlakte der aarde beslaat, dan krijgt men het gewigt van den geheelen dampkring. Daar echter de hoogte van den dampkring voor de verschillende plaatsen op aarde niet 'altijd dezelfde is, maar door verschillende Invited afwisselt, en de zwaarte van de lucht zele, naar het meerdere of mindere watergehalte, moet verschillen, zoo zal de kolom kwik in de straks beschrevene buis niet altijd even hoog staan, maar nu eens hooger dan eens lager. Zulk eene met kwik gevulde buis en bakje is dan ook zeer geschikt om de zwaarte der lucht te kennen, en wordt uit dien hoofde bvrometer genoemd. De zamenstelling is na TORtiiCEMi nog menigmaal gewij-zigd, maar alle barometers, hoe ook zamengesteld, berusten op hetzelfde beginsel. — Op de werlcing dezer drukking berusten vele werktuigen, zoo als de pompen, in zuig en perspompen onderscheiden, de wijnroeijers-pomp, de hevel, de luclilpomp en anderen meer. De beide laatste werktuigen, als voor den apothekter van meer bijzonder belang, dienen hier eenigzins nader beschreven te worden. 