Vrijmoedige Bedenkingen
None
Een van de werken die een zeer felle kritiek van Potgietter te verwerken kregen, was nota bene de Camera Ohscura van Nicolaas Beets, alias Hildebrand. Het kostte De Gids diens verdere medewerking. Helemaal onbegrijpelijk is die kritiek niet, al heeft de tijd anders geordnet. De hele hu-moristische literatur van die dagen heeft bij Potgieter wie-nig goed kunnen doen; dit genre met zijn voorkeur voor een riden; dit genre met zijn voor keur voor een riden. Die ganze de rol die Potgieter langzamerhand op zich was gaan nemen, die van natiotial boetgazant, is een groot ont2ag voor Jacob Geel, die Beets niet waarderen kon, niet vreemd aan deze kritiek. Maar zijn past ook in Potgieters eigen katakter. Dese idealist, die Ne-derland weer wüde opstuwen in de vam der volkeren, werd gekenmerkt door een heilige ernst. Zijn artikelen zijn dege-lijk en getuigen van een enorme beiezenheid - waarvan hij en passant maar Aneemt dat de lezer 2e ook bezit - maar missen vaak geestigheid. De stijl ervan is meetmalen overladen, gekunsteld soms, maar het is een eigen, forse stijl. De goede eigenschappen daarvan, 2onder de feilen d^ie zijn kritieken uit later jaren soms 20 zwaar maken, treft men vooral aan in zijn creatief-letterkundige opstellen, door hem 2elf later gebundeld tot Pro!a 18 37- 1845. De stukken die wij hier aan aan, behoren tot het beste proza dat de i9e eeuw geleverd heeft. Ze doen Geek bewering dat het pro2a de toekomst heeft, alle eer aan. Menigeen zal zich het begin van Potgieters Het R^ks-museum te Amsterdam herinneren: '£r was een tijd, dat de weegschaal der volkeren van Euro-pa...', met zijn herhalingen van *Er was een tijd*. Hier vin- den we voorbeelden van de klassiek geworden yolzinnen van het i9e-eeuwse proza. Uit dezelfde tijd als Het Ryks-museumy met een zelfde erwerp, is Jan^ Jannetje en bun jongste kind. Potgieter was 3 jaar toen hij dit schreef. In beide stukken stelt hij onze Nederlandse glorietijd, de lye eeuw, superieur in alle opzichten, ten voorbeeld aan de lauwe i9e eeuw. In Het Ryks museum leidt hin ons langs de grote schilderwerken uit de gouden eenw; Jan, Jannetje is een essay waarin een vergelijking tussen de lye en de i9e eenw gemaakt is. Voor beide geldt dat een drastisch beroep gedaan wordt op de kennis van de vaderlandse en de economische geschiedenis. De belangstelling voor economie bij Potgieter is opvallend, maar zijn beroep - hij heeft zijn heeft zijn hele leven in de handel gezeten - is daar niet vreemd aan. Jan, Jannetje heeft de vorm van een allegorie. Zij klopt niet in alle delen, zoals in elke allegorie wel punten aan te wijzen zijn waar de vergelijking wat scheef loopt. Toch is Potgieter er aardig in geslaagd zijn opzet vol te houden. Jan, de vader van een gezin dat bij elkaar komt voor de traditionele viering van oudejaarsavond, is de verpersoon-lijking van Nederland, maar niet hij alleen. In zijn vrouw en alle Jan-kinderen zijn aspecten van dat enc Nederland gepersonifieerd. De namen van de kinderen 2eggen genoeg: Janmaat, de zeeman, Jan Compagnie, de man van de kolonial, Jan Contant en Jan Crediet, de klcin- en dc groothan-del, Jan Poeet, etcetera. Al deze Jannen hebben een groots verleden gehad, in de i ye eeuw. Het jongste kind, hct nakomertje Jan Salie, is echter 'de patroon aller slaapmutsen, aller soepjurken, aller soepjurken, aller sloffen', met wie niemand lets beginnen kan, die overal te beroerd voor is. Hij 2it alleen in een hoekje en lept slemp, een kruidendrankje voor vrouwen. Het vreemde is dat dit slappelingetje in staat geweest is de hele stoere familie te bederven. Hier zit de zwakke stee in Potgieters allegorie. Eigenlijk is de Jan-Salicgcest doorgc- drongen in alle Janne. De oude Jan wordt ons in het begin van het stuk dan ook voorgesteld als een wat zelfgenoegza- me burgerman, die zijn schaapjes op het drogc heeft: hij vindt het 20 wel goed. Jan de Poeet is door de Jan-Saliegeest verworden tot Jan de Rijmer - en Janmaat is door dezelf- de geest een 'landkrab' geworden; en 20 kunnen wc door- gaan. Jannetje, de eerst 20 flinke Hollandse moeder-dc- vrouw is door haar toegeeflijkheid, haar vcrwennerij er de oorzaak van dat Jan Salie 20 geworden is; 2ij doet zelfs nog pogingen hem enigs2ins de hand boven het hoofd te hou- den. ledereen is dus aangetast. Maar Potgieter moest deze Jan Salie wel tot ^en af2onderlijke persoon maken om hem namelijk te kunnen uitbannen. Aan het slot van de oudejaars- avond wordt besloten Jan Salie de volgende dag te bestedcn op een Hofje. Dan kan 1 842 een beter jaar worden, dan kan Nederland weer sterk worden. Jan Kritiek, die alleen op het laatste ogenblik, kersvers, naar voren treedt, be2weert: als Jan Salie 2ich van zijn hoQc waagt, dan 2al ik toch zorgen dat iedereen tabak van hem krijgt. Ik ben niet voor niets Jan Kritiek. Het is duidelijk wie Jan Kritiek is: Potgieter en 2ijn Gids, Door kritiek het volk wakker maken, het volk brengen tot 2elfkennis en ook tot 2elfvertrouwen, was immers het ideaal van hct tijd- schrift. Een God segen, kinderen, en een toast op het Oranjehuis - God en Oranje als steunpilaren van het Nedcr- landse volk - besluiten het stuk. *Oranje in *t hart, en nic- mands slaaf 20 luidt de toast. De laatste woorden zijn ka- 260 rakteristiek voot Potgieter. De libeial Potgieter -ms tegen de absolute monarchie 20 als bijvoorbedd Da Costa (2k biz. 117) die voorstond. De constitutioiiele monarchies demociatischer van opzet, was volgens hem een betete staatsvotm. En dan n6g moest de monarch wei degelijk een man van betekenis zijn. Hexhaalde malen getuigt hij van tepublikeinse gezindheid. De vetheedijking van Otan- jeprinsen zeals stadhouder Willem 11, louter en alleen omdat zij Oianjeprinsen waren, was Potgieter een gruwel, zoals hij in Jofiy Jatmetje en 00k dders beUjdt. Tot 1 865 heeft Potgieter De GiJs gddd, niet zonder moei- lijkheden. Zijn uittreden uit de redactie. was een gcvolg van zijn hechte vriendschap met Busken Huet (zie biz. 297), een zijn V van de markantste figuren uit de 18e-eeuw8e letterkundige geschiedenis, die vanaf 1862 mederedacteur was. Toen deze moeilijkheden kreeg naar aanleiding van bepaalde publikaties, verklaarde Potgieter zich solidair met hem entrad ook uit, hoevel moeite het hem misschien gekost heeft. 261 E. J. POTGIETZER JAN, JANNETJE EN HUN JONGSTREK KIND En leer op nietwes, stoat te maken Als gefen in eigen krachen is, O. 2. VAN HAREN Oudejaars-avond heeft in ons vaderland het eigenschaften behouden, dat weleer alles wat hollandsch was onderscheid- de: hij is huiselijk en delden. Ik mag Jan en Jannetje wel, op den laatsten December, bij het inviden der schemering voor een groot vuur gezeten, in een vertrek, welks voor- komen ietwat feestelijk is; - ik mag het paat, dat met een opgeniimd gelaat de komst van hunne kinderen en klein- kinderen verbeidt, ten einde te zamen uitgang en ingang te vieren. Het pleegt een vrolijk uur te 2ijn, maar dat een em- stig doel heeft. Laat vreemdelingen beweren, dat er slechts halve vreugde heerscht, waar de lach uit tranen schemert; als zij een beetje meet zin^ hadden voor onzen volksaard, zouden zij er verstandelijke levensbeschouwing in zien, die over de Zwakheden des harten zegeviert. Doch ik laat dien verdedigenden toon varen, hij strookt kwalijk met de stemming van het paar. „Wat brui' ik er me om, wat ze van mij zeggen?" zou mijn hoofdpersoon mij toereepen; immers Jan is in den 1 nittwes : niets 2 i^M. bcgrip 3 brut: bekreun »63 laatsten tijd voor lof en voor laster zoo onvetschillig ge- worden, dat zij hem niet eens aan zijne koude Uc^ten meet raken, - laat staan aan zijne onderziel.* En geen wonder I Jan is zoo dikwijls opgehemeld, en Jan is zoo dikwijb uitgescholden, dat hij eindelijk heeft leeren inzien, hoe hij barsten zou als de kikvorsch, of de geelzucht krijgen als de nijd^, indien hij eene hooge borst ging zetten bij ieder: „Aap, wat heb jc mooijc jongeni" van zijne vrienden; of zich kwaad bloed wou maken* bij elk: „Fij, wat een goore paai is datl"^ van zijne vijanden. Het is mij of ik Jan in deze ure hoor redeneren, zittende in zijnen leuningstoel, met de Courant van morgen, i Januar arij 1842, v66r zich: „Mijne talenten en mijne vemuften, ~ en ik heb er eene Z06® onder mijne jongensi - mijne verhandelaars* en mijne dagbladschrijvers, - wie dronmiel van beide zou wel de knapste wezen? - allemaal prijzen ze mij om het zeeist, en dat hoort niet anders : ~ al lees ik ze niet, ik betaal ze todil'' „Wij^el" - laat hij er op volgen, - „rcik mij vast een* schoonen Goudenaar^® uit die li, ik zal er den brand maar eens insteken. Wat komen de kinderen werd, laat, het is al over achtenl Het is waar, de Synode van het jaar Zcatiiaaf^ heft ingevoerd, oudejaars-avond kerk te houden, - ge hebt immers wel gezorgd, dat er tabak in de doos is?" Jannetje knikt en reikt hem die toe, en hij stopt zijne pijp met eene pruik^*, - eene verkwisting, welke zij Jan nooit heft kunnen afleeren, - en hij knort op de Meid, die geen gelegenheiten, können in  John Bull, zegt hij, dien ik het minst vertrouw, als het 200 mooi tosschen ons lijkt - hml Hans Moff voegt hij er bij, (20U die G)utant hem weer hebben ge gerd?), Han8 Moff, die doorslaat, nu hij de bietekroten idealisirtl - hml hml hml Monsieui^* 00k al, wien het toch heugen moest, hoe goed hij het hier had;-tot Jonathan*® toe, waratjel die nog op geen New-York 2oude blufFen, als ik geen Nieuw-Amsterdun had aangelegd, alien geven 2e mij steken onder en boven water, wat bUei^e? maar dat hoort 00k zoo, - het is bcter benijd dan beklaagd I... Een boorde- vollet je, Mijne Heeren 1 maar, met uw verlof, - op mifn eigen wel zijnT* „Wacht ge niet tot de kinders er zijn?*' vraagt Jannetje. „Wacht even,'' roepen wij hem toe, „wij zullen gaame medeklinken.'' Of 20U er iemand onder de telgen Jan's wessen,  op de have- loze Flense troepen die de Ba- taafse Republiek (1795 -1806) kwamen 'beschennen' en hier goed gekleed en gevoed vet- den. 20 Jonathan =1 Amerika 21 bem bescbeid te doen : 2i]n. dxoak te beantwoorden 22 dewifl: omdat 25 ont aller bit-wer-grootvadtr : Adam; Potgieter bedoelt dat 'de mens*, 'iedereen' 2el&uch- tigis 265 dat Jan omstreeks den jare Vijftienhonderd in de luijen kg, en echter heden ten dage als een stevige zestiger nog fiksdi op zijne koten^ staat. Hij is 200 kloek gebouwd; hij is 200 breed van schouders; zijne knoken zijn zoo forsch, dat ticn- malen vijf jaren bij hem naauwelijks die venuideting te weeg brengen, welke eenmaal vijf op ieder onzer pleegt uit te odfcneri. Ik vrees zelfs, dat men hem zich ouder zal voor- stellen dan hij inderdaad is, als ik van over de zestig spreke; schoon Jan de wereld heeft bekeken, Jan heeft zijne kuitea nog niet verloren: voor een patertje langs den kant* 2egt geen meisje „bal" van hem. En wat zijne zaken betrcft, daarin geeft Jan het u en mij nog te doen; hij was de eerste en de laatste in den winkel en op het kantoor, en schoon hij nu de woeligheid over heeft gedaan aan zijne jongens, de rekening, waaronder hij „accoord" gezet heeft, komt uit „tot eenen penning*®", zegt hij. Spreekwoorden aan centen ontleend, vallen nog niet in zijnen smaak. „Dat bewijst den ouden dag," hoor ik aanmerken; ik geef slechts toe, dat hij den leeftijd lang voorbij is, waadn men overbescheiden, overedehnoedig, overzeliEverloochenend, pleegt tc wezen. Ik zou schier durven beweren, dat Jan nooit zoo oud zou zijn geworden indien hij een van deze drie ooit was geweest Ik ga verder: ik geloof, dat Jan uit den aard zou zijn ge-slagen, zoo hij immer zin had aan den dag gelegd voor bleuheid, die zidi zoo min weet te schatten als te doen gelden. Jan's Vader, Jan's Ooms, al de verwanten van Jan hadden zaken uitstaan met de Hertogen van Bourgondid, in wier wapen een leeuw dan een kruis had gepast, dm zij dol veel van grijpen hielden en weinig van genade wisten. En echter lieten de eenvoudige burgerlui van Jan's familie zich hunne kaas en brood* door die groote Heeren niet ottnen, wat ijservreters ze in hvmne rammelende har-nassen 00k zijn mogten. 24 kofen: benen 25 patertje langs den kant: hicx kusjc; toespeling op een oud- nederlands liedje 26 tot eenen penning: wij zouden zeggen: tot op de cent, maar Jan is ouderwets en spreekt nog van 'penningen* 27 tiit den aard x^n gulagfin : zijn aard verloten zou hebben 28 /an*s Vader, Jan*sOoms :6c *Nederlandet8* van v66f dc zelfistandigjieid van de Republik der Verenigde Neder- landen 29 Jkaas en brood: Potgieter doek hier op de onlusten oader het kaa»- en booodvolk van 1491 266 „Zalig is hij, die zijn jok®® in 2djnc jeugd draagtl" zcgt de Schrift; cr gaat geen kind op school, dat niet weet tc vertellen, hoe zuur Jan het had onder de voogdijschap van den Koning van Spanjcl Ik 2ou het hem ten goede houden, al was hij wat trotsch op de ontwikkeling van zijn karakter in dien tijd. Of^ ge potlood en papier ter hand hadt, ik schetste u hoe hij uit vrijen ging, in het schoone saizoen in een' boeijer, maar 266 „Zalig is hij, die zijn jok®® in 2djnc jeugd draagtl" zcgt de Schrift; cr gaat geen kind op school, dat niet weet tc vertellen, hoe zuur Jan het had onder de voogdijschap van den Koning van Spanjcl Ik 2ou het hem ten goede houden, al was hij wat trotsch op de ontwikkeling van zijn karakter in dien tijd. Of^ ge potlood en papier ter hand hadt, ik schetste u hoe hij uit vrijen ging, in het schoone saizoen in een' boeijer, maar 266 „Zalig is hij, die zijn jok®® in Me met een paar stukjes geschut aan boord; in den barren winter op schaatsen, maar met de geladen buks op zij; een flinke borst, die gaarne allerlei gevaren trotseerde, om een uurtje met zijn liegt te kouten. Een min- der degelijk paar had, onder omstandigheden als de hunnc, het huwelijk uitgesteld, tot beiden te oud waren g^worden, om zich naar elkander te leeren schikken; maar welk een weerga's wakker gezin was het zijnne, onder ongehoorden wederspoed. Zoo ooit jongelui verdienden te worden voortgeholpen, dan waren zij het - ik weet geen' grooter lof voor beiden, dan dat Willem van Oranje er pleizier in vend dit te doeni Een portretvan Jannetje te levercn, zou een lust wezen, zoo het geene meesterhand eischte. Om er cchter niet schaakmat af te komen, moet men de gaven van Rembrandt aan die van Rubbens paren. Ik wil wel geloven, dat er zulke witte raven vliegen; maar ik vrees niet, dat iemand zal ontkennen, dat zij zeldzaam zijn. Immers, louter met het gloeijend koloriet, lou Der door de tot overdaad toe wälzige vormen van den vlaamschen meester, treft men Janne-tje niet. Als zwe gelijkend zal worden voorgesteld, mag de nadenkende ernst van den hoUandschen schilder bij uit-nemendheid, mag de rustige zielskracht, waardoor zijne behelden de duisternis om hen heen verlichten, er niet aan ontbreken. 38 ^tftf^r(w</p; openhartige 39 wat gulgaauwe lack: hoe gul en gauw lacheod 40 voor wilde 41 Z'^ebanclm boi!(im:hoe2icm9h een golf van 6c zee 42 Vemts : Rom. godin van de liefde 43 drempelmeidm : dienstmeiden 44 ^0iMMr; dienstmeisies van eene aanvallige bruid! - bruidstranen*^ zijn ecn cigen- aardig zwak van Jannetje - in het geluk ecner jeugdige echtelinge! - het tc huis is dc hemel eener hoUandschc vrouw, - in de dankbaarheid eener 2alige^ moeder! - Jan- netje plagt in hare jeugd bij de wieg in den Bijbel te lezen. - Hoe zij verjongt, als eene wolk van gezondheid om hare knieen dartelt; eene wolk, waaruit zij allerlei zoete stemme- tjes: „grootemoe! grootemoel" hoort roepen. „Vader!" vraagt ze nu - gevalt*' u de trouwhartige uit- drukking niet? Jan heeft intusschen zijn glas geledigd, w61 bekome het hem! - „Vader!" vraagt zij, „Hebben we een goed jaar gehad?" Zij heeft er alle regt toe, zij, die hem het huis hielp bouwen! „Als ik mijne koetjes niet vroeger op het droge had gebragt," antwoordt hij, met een spreekwoord van zijne voor-vaders, die kaasboeren waren, „het zou me zwaar zijn ge-vallen, zc in Een en Veertig*® uit het water te halen!" „Wel, Vader!" herneemt de bezorgde huisvrouw. „Ik zei immers als, Moeder!" valt hij in, terwijl hij in de handen wrijft; „of hebt ge mij donker zien kijken toen ik straks mijn grootboek eens doorliep? Rigt dus te avond maar vrolijk aan, al zal het klokke twaalf de oude wensch wezen: „Veel geld en weinig zonde!" „Veel geld, Jan! we komen al op onze dagen - als gehet nog om den wil van onzen jongsten vroegt „Oud, wijfje! de drommel is oud,-en zoo wij het goed stellen kunnen, daar zijn er onder onze kinderen - die het meer verdienen dan Eer hij er bij kan voegen wat hij er bij denkt, komen eenige van deze deur in, en aan hun hoofd een der oudste zijner zijn eronnen; - als gij opmerkt hoe hij zwalkt naar den haard, dan ziet ge, dat het hun eersteling, dat het Janmaat is. We hebben Jannetje straks in hare dochters geprezen; hooger lof komt haar toe, dewijl ze in hare jeugd ook jongens flink wist op te fokken, en kloek wist groot te brengen. idstranen: tranen van ween-mördige herinnering bij het zien van een bruid; maar ook: een soort kaneelwijn die in de bruidsdagen geschonkten. werd 46 Tialige: gelukkige 47 givalt: bevak 48 Em m Vtirtig: (malaise-jaar) schoon Jan drie vierde van het jaar met den Prins tc velde was. Echter moeten we cr voor uit komen, dat ziem met dezen knap weinig moeite hafi - Janmaat wiegde zich 2clf. Zoodra hij in de broek was gestoken, werd hij den fapste te rap af; „weirgasche dreumell" plagt 2ijne moeder te zegen, als zij hem's ochtends uit had zien gaan, en hem's avonds we^rom zag komen, maar den gansdien dag niets van hem had gehoord, „waar loop je toch?" En het antwoord was in het eerst: „op het duin," en werd allengs: „aan het strand, Moeder!" - ik weet niet of Jannetje het gleofde, want de borst*® bragt nooit iets med, zoo ais an-dere jongens van zijne jaren deden; hij plukte geene helm-planten, hij zocht geene schelpen - op ieder: „wat doe jc er?" waarmed zij den zwerver plaagde, hernam hij: „ik kijk in zee!" - En wat zag hij, al starende? Het is me soms gebeurd ~ op het land, bij eene kronke-ling des wegs, aan den uitgang van een' heuvel, een* opgeschoten' knaap te verrassen, de blonde haren in den wind wuivende; de gioote oogen ophet verschiet gevestigd; een' jongen, die niet Gewaar werd dat ik naderde, wien geen enkel voorwerp in de verte be- paald boeide, wiens blikken dreven, zonder rust, zonder doel. „Hij ziet zijne toekomst voor zich,** dacht ik dan in mij zelven, „hij witt wat hij worden zal, zijn strijd begint." En noode wedrhield ik mij, bij iedere ontmoeting van dien aard, met den wild vreemde een gesprek aan te knoopen, niet om hem allerlei jammeren des levens te voorspdlen, niet om hem toe te roepen: „Vriendlief! wat ge ook in het verschiet moogt zien, de sirenen^^ duiken nog niet op;" neen, ik wenschte het, dewijl*^* ik mij zoo gaame verlustig in al den moed der jeugd, in al het grootsche barer ontwerpen, in al het koene, dat uit hare oogen schittert bij de denk- 49 mit den Prins U vildt was : met de Prins (van Oranje) op veld- tocht was ; nl. wanneer er oor- log was in het land 50 borsi: jongen 51 //f«Myr;mythologischefigu- ren, half yrouw, half vogel, die 50 borsi: jongen 51 //f«Myr;mythologischefigu- ren, half yrouw, half vogel, die 50 borsi: jongen 51 //f«Myr;mythologischefigu- ren, half yrouw, half vogel, die 50 borsi: jongen 51 //f«Myr;mythologischefigu- ren, half vrouw, half vogel, die 50 borsi: jongen 51 //f«Myr;mythologischefigu- ren, half vrouw, half vogel, die 50 borsi: jongen 51 //f«Myr;mythologischefigu- ren, half vrouw, half vogel, die 50 borsi: jongen door hun gezang de zeelui pro- beerden te verlokken. P6t- gieter wil dus niet tegen de jongen z^gen: dat het mooie - maar tevens geTaariijke - van de zeevaart voor hem nog niet in het verschiet ligt 52 deni/i : omdoLt beeldige worsteling. 54 aanlichten: lichtend naderbij komen 5 5 hulk: zeilschip 56 stede: plaats 57 heir: leger 5 8 linieschip: groot oorlogssdiip 59 haven in wou laten / in 1 572 mochten de Nederlanders de Engelse havens niet in 60 'de bezem in de mast yoeren' was een teken van overwin- ning op zee 61 geeltjts: goudstukken 62 wind: de wind was zeer be- langrijk i.v.m. het binnenver- den en uitvaren van de zeil- schepen 271 gecne schcpen op de kust; - hct onverschillige vcrving hct overdrokkc®^ - hct moedelooze het mannelijke... In het, vraagt ge? Terwijl zij de welkomstgroet wisselen, terwijl zij hun ^las leegen, hebben wij gelegenheid voor eene enkele ing - ik vlei mij, dat gij  de dagen van zijn de dagen van zijn de Staatsmagten ontleoid; hoe weinig zijn de dagen van zijn de enkele, de Staatsmagten ontleoid; hoe getrouw spiegelen ons de enkele, die hij soms nog bezigt, zijn republikeinsche huishouding af I Het Wilhelmushed heeft de oudste brieven; maar tegen elke der zegrwijzen, waarin het voortleeft, zou ik er eene over kunnen steUeo, op het Admiraalsschip betrekkelijk, also de wedijver tus-schen de Landmagt'^, en Zeemagt tot in het rijk der spreek-woorden toe had geblaaktl'^. Er is in geen van beide een zweem van eigenlijke heerschappij; Jan's phlegma en Jan's spotzucht kwamen aan het licht, als hij zoowd van Stede-lijke Regeringen als van Staten-Generaal zeide: Wat de Heeren wijzen Moeten de gekken prijzen. Het vierigst Oranjedeuntje was niet meer dan een wensch voor de toekomst, dan de hoop, een bepaald gezag te mogen toekennen: 73 Jan*s buren: Nederlands buur- de ylootadmiraal waren voof landen de Nederlanders even belang- 74 monarchaal: (spracewoor- rijk. den) die betrekking hebben 76 de Landmagt ressorteerde 00- op hun vorst. Tegenover het der de stadhouder van de gericht zijn op dc vorst (het Unie; de zeemacht niet Het gezag) staat Jans républikein- gewest Holland had voond se houding, die geen vorsten baat bij een sterke vloot; de of regenten naar de ogen ziet andere gewesten met de ttxi- 75 o/> bet Admiraalsschip bttrekke- houder bij een sterke bad- lyk: die op het schip van de macht. Admiral van de vloot betrek- 77 g^laakt: gewoed king heeft. De stadhouder en Al is ons Prinsjc nog 200 klein, Toch zal hij eens Stadhouder 2ijnl (Ecn liederlijk rijm, volgens Bilderdijk', hct zij in hct voor- bijgaan opgemerktl) En cchtcr was Jan daarom niet blind voor de gebrcken aan zijne staatshuishouding vcrknocht^*, voor de geven, waaraan 2ij blootstelde, - de bron van 200 vcle rampen werd door 2ijn gc2ond vcrstand bcschreven en gelaakt, in het kcrnachtig woord uit 2ijn mond: „Daar dienen geene twee groote mastcn op 66n schip!"® Van waar dan, vraagt men misschien, van waar de onver- schilligheid van Jan, van waar dat hij zoo lang den kamp duldde, schoon hij de ellende voor2ag, die cr uit 2ou wor- den geboren? Dcwijl, antwoord ik, - en moge dit mijne afwijking verontschuldigcnl - dewijl twee andere dingen Jan naauwer aan het hart lagen dan die regcringsvormen; dewijl de welvaart van twee andere personaadjes in 2. Die gewissen van meer gewicht was den het oppergegang van de Staten, als ge wilt; dewijl twee zijn er lendenen de eigen-aardige beheerschäft van zijn handeldrijvend volk waren geworden: Jan Contant en Jan Crediet, de beide jonge lui, die straks®^ binnenkwamen! Waar schuilen ze nu in de menigtevangasten, onder onze beschrijving allengs om haard en disch gegropt? Jan houdt nog van eene zaal als eene kerk, als hij menschen ziet, al hebben zijn dagelijksche vertrekken dat luchtige, dat opene, dat mime niet meer, waarop hij weleer gezet®^ was. Een vrije geest ademde u toen uit alles wat hem behoorde toe ; hij wist van geenerlei engte, noch verstandelijke. Dit feestvertrek voldoet nog aan die vereischten, uitgezonderd dat de hooge schouw, en de brandstapel, van turfmuren en beukenblokken opgebouwd, verdwenen zijn. Jan! Jan! waarom deedt gij daar afstand van, ten be- voor Bilderdijks oren waren de klanken van ei en t/ nog niet hetzelfde 79 verknocht : verbonden 80 nl. het gezag van de Staten van Holland en dat van de stad- houder in de i7e eeuw 81 uitdrukking ontleend aan het oude testament ; zie Gen. 35:11 82 j/r^^j ; daamet 83 gt^ff: gesteld 275 hoeve van een schoorsteentjc met maimeren mantel, ccnc spanned breed, waarom liet gij dien inkrimpcn tot zijnc schaduw, tot cene nis? Foci van Engelsche haarden, Duit- sche kagchels, smakelo2e vierkanten van porselein, - hoe plagt dc vlam u toe tc lagchen, wetepiegeld in de ko- peren zij 275 hoeve van een schoorsteentjc met maimeren mantel, ccnc spanned breed, waarom liet gij dien inkrimpcn tot zijnc schaduw, tot cene nis? Foci van Engelsche haarden, Duit- sche kagchels, smakelo2e vierkanten van porselein, - hoe plagt dc viam u toe tc lagchen, wetepiegeld in de ko- peren zij 275 hoeve van een schoorsteentjc met maimeren mantel, ccnc spanned breed, waarom liet gij dien inkrimpcn tot zijnc schaduw, tot cene nis? Foci van Engelsche haarden, Duit- sche kagchels, smakelo2e vierkanten van porselein, - hoe plagt Platen van den schoorsteen; hoe violijk dansten de vonken weleer den donkeren krater in I Hoc, - maat daar zien wij ons paar weder, zi] zitten naast dkztt als leden van eene firma, - 200 hoort het Die weltevredene, tonronde, overdrieste vent is Jan Contant; hij rigtte het huis van negotie op, dat Jan Crediet uit-breidde. Wie dezen met een paar streken teekent, hij treft het. De man heeft in zijn voorkommen iets van een zaak-waamemer van grooten huise, 200 deftig is hij, 200 be-daard, 200 fijn®* schier. Niemand verdenke mij, dat ik dit woord kwalijk meene; 200 hij het 200 ver hebben gebiagt als hij niet eerlijk van inborst was? Gij kunt het den stouten opag 2ijner oogen aan2ien, hoe ondememingziek hij is; maar, even sterk als de2e, spreekt uit de plooijen cm zijn* nord eene bedachtzaamheid, die zich niet op 6cd* nacht ijs waagt. Hij is er klaarblijkelijk de man naar, om, wat Jan Contant met al 2ijne voortvarendheid begint, vol tc houden en op te trekken, en de 2e, daarentegen, het levend gegond verstand, dat Jan Crediet bij den arm wakker schudt, ak de laatste 2ich, al mijmerende, toegeeft in het bouwen van luchtkasteelen. Geen wonder, dat 2ulk eene assodade het verre bragt. 2 2 1 - 2 ; Potgiet besteht de ver- 276 zen niet helemaal letterlik ge- citeerd ; gjsstooft : gekoestefd. In de 17c eeuw vondea vccl buitenlandse ballingen in Ne- derland asyl; deze veidtaag- zaamheid wetd mede veroor- zaakt door handelsbelangeo. En bovenden: "Met kielen ingeschickt den  te maken) 90 beb : heb (wel wat) 91 dewy I: omdat 92 Doggertsbank : de laatste triomf op zee yan de NederUnden was de slag bi) de Doggert- bank (1781); daarna heerste er in de zceyaart een * Jan- Saliegeest'. 95 prachieren: wie tan spreken 94 mmtspenin: geldstukken *77 den, - om weinig in veel te verkennen, bewerkstukken *77 den, - om weinig in veel te verkennen, bewerkstukken *77 den, - om weinig in veel te verkennen, dat zag ik bekennen, dat zag ik bekennen, dat zag ik bekennen, voor den goederen-handel deugde hij niet - die eischt allerlei kennis van reederij - van uit- rei2e en van tehuisvracht* - van assuiantie - van wissels - van artikelen - van markten - van talen - van zeden - van vollken, - Jan Salie zou overal te laat komen en zich overal beet laten nemen, - ik zal er maar niet meer van reppen, gc mogt anders denken, dat ik mij zelven prees. Ik dacht een baantje voor hem gevonden te hebben in de fondsen*^, wat dagbladen-lectuur, - een beursgangetje - een beetje djfe- ren - luttel werks en toch rente - een bedaard vcrbeidcn** van den verschijningsdag der coupons - en dan cene groote schaar om ze af te knippen - wat is gemakkelijker? Ik had hem en kapitaaltje toevertrouwd, om te beleggen in Siui- naamsche Obligation; als hij het met verstand had ge- bruikt, was hij al een man in bonis geweest, maar wat is cr van teregt gekommen phij schootvoor op allerlei Plantaadr jes**, hij gaf voor de beste driemaal meer dan zij wsaad waren; wie weet niet hoe hij geplukt is, hij, die alles maar liet vlotten en drijven! Sedert heb ik een oog me^ in de boeken gehad en hem aandeel in betere leeningen g^even, de MetaUieken^, de Russen, Onze papieren*^^ - (Jan Crc- diet blijft toch altoos Jan Crediet I) - „maar zoo vaak ik mijn handen met andere dingen volhad, en de zijne dus vrij wa- ren, wat kocht hij anders in dan prullen? In den laatsten tijd Ardoins^^ - niet nu ze voor een zuur gezigt te krijgen zijn, maar toen ze boven de zestig stonden, - Griekjes^^ - min- der omdat hij zoo veel tegen de Turken had, dan dewijl zijn 95 vtrkeertn : verandcren 96  moet ne- men en van wat men daarvan- daan mee tenig kan brengen. 97 ftmdsm : efiecten 98 MT^mdbf ; afwachten 99 PUmtaadj%s: plantages 100 ^#/d//tf)b»:bepaaldeOosten- rijkse effecten 101 Onxf papiertH : de Nationalc Staatstondsen, die goed aa&- geschreven stooden Ardinns: bepoalde Sptanae lening (1834) wurmee oju veel Nederianden gioto ver- liezen geleden hebben Griefyu : Griekenhnd wm yanaf 1821 in een vri}- heidsoork>g met Tuikije ge- wikkeld. Heel Eufopa te gen de Turken; m. Nedef^ land hielp de Griekcnmet geld. 278 aas^^ hem te fijn af was, - Zuid-Amerikaantjcs." „lin Kansbiljetten?"^^ klinkt het uit den hoop.^** ,,Stil, kwa jongen!" roept Jan. Wij willen niet vragen wie de vrager is, die Jan Crediet ^ensklaps zuur doet zien; wij \i^illen hem niet opzoeken de Jantjes Goddome en Jannen Kalebas^®', die in noek des vertreks zitten te klinken, dat hooren en zien Er zijn spotters genoeg onder de snaken. Waarom Lie ploerten ontvangt, waarom hij er soms nog al me6 tieeft wie zal het zeggen? Valt die liefhebbcrij voor het welligt aan zijne burgerlijke afkomst toe te Is het de ovcrdrijving eencr dcugd, is het onwil uer zijnen te vcrloochenen? Dat hij hen dan ten minstc aan strenger tucht gewende, dat hij hen dwong, /Ati het Matigheids-Genootschap^®* te worden, waar- tiij nu zijne misdeeldste kinderen, wien armoede toch tot matigheid verpligt, waarmede hij nu Jan en AUeman Waarlijk, ik begrijp zijne toegceflijkheid jegens die s van luttel verwadting^®, wier hoed op het linker- sit, wier neus van karbonkels^^^ schittert, wier gebaren nw zijn, ik begrijp haar niet half zoo goed als de genade, l Allengs milder, aan Jan Hagel en Jan Rap en zijn' Beunhaas: hier: niet-bonafide makelaar Kansbiljetten: na de laapoleon- tischc ti jd werd de staatsschuld omgezet in 2/3 uitgestelde schuld waarover geen rente gegeven werd, en 1/3 werkelijke schuld waarover wel ren- te gegeven werd. Elk jaar zou cen gedeelte van de werkelij- ke schuld afgelost worden en een gelijk gedeelte uitgestelde schuld in werkelijke schuld worden omgezet. Vorde- raars van uitgestelde schuld kregen genummerde kansbiljetten. Bepaalde nummers werden uitgeloot om over te gaan naar de werkelijke schuld. Br ontstonden speculaties met kansbiljetten en in 1841 werden tegen zeer lage koers alle uitgestelde schuld eindelijk omgezet in werkelijke schuld; de zaak rond de kansbiljetten is erg onverkwikkelijk gc- weest. 106 hoop: massa (Jannen) 107 Jantjes Goddome en Jannen Kale, has de waardeloze jongetjes; een kalebas is een grote vrucht waar weinig inzit 108 het gemeene: het gewone volk 109 Matigheids-Genootschap: een midden 19-eeuwse drankbe- strijdingsvereniging no van luttel verwachting: van wie weinig te verwachten is III karbonkels: roodheid (door de drank) 279 Maat bcwijst^*. Hij hccft zich tc lang het vaderschap over die ellendigen geschaamd; hij heefthen zoo dikwijls en zoo vruchteloos met galg en rad gestraft, dat hij eindelijk is beginnen te twijfelen, of geeselen en genezen wd 66a en hct- zelfde was? „Ik heb allerlei straffen beproefd," zeide hij; ik hen eindelijk eens verpligtte te werken?" ** En hct pkit voor zijn vaderingewanden, dat hij tegenwoordig meet doet dan hun stichtelijke predikatien te houden, ab ze in de boeijen zitten, als ze naar het treurtooneei^* gaan; dat hij hunne kinderen op school neemt, hoe haveloos. Hoe ha- vikkig^* ze er ook uitzien! Jan's goed hart verttouwt tc regt, dat er verband is tusschen verlichting^ en vcrcde- ling, Jan zou een we^rgalooze vent zijn, als hij zijn jongsten zoon maar niet had. „Zoo als ik zel, Vaderl" - hernecmt Jan Crediet,,4k heb de proef genomen, of er vat bruikbaars in Jan Salie stak; de uitslag was ontmoedigend, ja, ontrustend 2el£i; in de laatste jaren... maar... wie zijn' neus schendt schcndt zijn aangezigt, - gij eischt niet, dat ik er ons huis weder aan wage." - Krachtig schndt Jan het hoofd. „En dus heeft Jan Salie voor goed zijn afscheid van" ons. Het beste. wat gij met hem doen kunt'* Hij zou geen Jan Crediet zijn, als hij br niet altoos wat op wist! - „Het beste is, dat gij hem" - „Wat? mij wedr opdringt?" valt een schalk uit, - die de cer zal hebben zich zelven aan u voor te stellen, dewijl^® het u verdrieten zou, zoo ik voort bleef varen, al die gasten hoofd voor hoofd te beschrijven; te meer, daar de kring allengs grooter is geworden, - „hoe heb ik er voor geboet, dat ik hem in zijne wieg een aardig wichtje vond, dat ik hem tot mijn cupidootje^* maaktcl „„CupidootjcI met zijn loddrige^ oogjcsl" 1 1 2 in de loop Ttn de 1 90 ecu w be- 116 p&rlicbting : onderricfat gon Nederland zidi meer het 117 afscbiid van: oatilag bij lot Tan trmen, landlopers en 118 dtm^'l: omdat gerangenen aan te trekken 119 iupidootfi : lief kleia kind|e 115 piuUrmffwoMdm Taderhart (Söpuk it eig. de liefidetgod, 114 treurtdwuel : achaTot Toorgesteld als een knaapje) 1 1 5 bavikkig : als een roofvogel 1 20 loddriff : alaperige 280 „Ik, die wcleer^^i j^n de Poeet heettc en het waarachtig was ; ik, die nu maar Jan de Rijmer ben, schoon ik mij beterc I ik zou de koorts krijgen van ergernis, als ik wttt naar zijne pijpen dansen moest; als ik we^r moest toeknikken bij zijn loflied: „Wat ben je lief, „Mijn hartedief 1 „Wat ben je goed, „Mijn simple bloed!^22 „Eer ik hem mijne kunst we^r laat verknocijen, geef ik cen' Muzen-Almanak met louter prozastukken^ uit. 122 Potgieter schrijft dit Teraje ncer als cen voorbeeld van glechte (Jan Salie-achtige) poezie. 123 het proza begon in dezc tijd in waardering veld te winnen ten opzichte van de poezie. 124 Cats' poezie was volgens Pot- gieter dus slechte po&de; i.t.t. die van Hooft en Vondel 125 torentje: de torenkamer van het Muiderslot, waarin Hooft vcel heeft zitten schrijven 126 reyin: reizangen (in de trcur- spelcn) 127 bet salieroepen: het rocpen om salie (een laf melkdrankje) 128 naar bet Oosten tdt^ag: waar nl. 