Polemische en Irenische Theologie: Bijdragen Tot Hare Geschiedenis
Christiaan Sepp
Hij gaat daarna over tot het aanvoeren der bewijzen, waaruit het ongegronde der beschuldigingen, die tegen DEURHOFF ingebracht zijn, blijken zal. Overeenstemming met de Arianen, zoo luidde de misdaad, hem ten laste gelegd. Toegestaan dat hij het is, althans toegestaan voor een oogenblik, herneemt noordkerk — wanneer hebben de Staaten verboden, dat men Ariansch gezind wezen mag. In de 4e eeuw woedden de plakaten der Arianen en Athanasianen op het wreedst tegen elkaar. Naar de keizers of Gothische koningen gedreven werden, naar het voorordel der opvoeding, naar den invloed, dien Arianen of Athanasianen bij die vorsten, hunne vrouwen, nichten of zielsvrienden bezaten, werden de plakaten zaamgesteld. Maar dat alies is buiten ons en verre van ons geschied, tenzij het, wat God verhoede, hier herleefde". Wij zuUen echter den rede-naar niet volgen in zijne breede uitweiding over deurhoff's gewand Socinianisme; de duistere enonklare voorsteUingen, waarvan deurhoff zich bedient, konden door noordkerk zonder veel moeite in het belang van den aangeklaagde aangewend worden. Dat deurhoff in menig punt met de Socinianen overreenstemt, zal noordkerk niet loochenen; maar, vraagt hij, wat zou Men zeggen van deze sluitrede: )de Gereformeerden gelöden met de Socinianen, dat de ))H. S. Gods woord is, dat er hemel, engel, deugd, zonde, ))duivel, loon en straf is; verder de 12 artikelen des gelöös — ))ergo: de Gereformeerden zijn Socinianen. Een ergo, dat ))de hoogleeraars, even als paulus de adder in het vuur, op ))hunnen gehaten breeder zuUen afschudden. Zoo min deugt ))de gevolgtrekking : in dit of dat stemt deurhoff met socijn ))Overeen, ergo is hij een Socinian!'' Evenzeer ontkent noordkerk, dat er eenige grond wezen zou, om DEURHOFF de bcgrippen van spinoza aangaande de wonderen toe te rekenen. Hij onthoudt er zich niet van, om de moeieUjk te ontwijken dorheid van dit gedeelte zijns betoogs te verfrisschen door het mededeelen eener opmerking van dozen inhoud: ))het grootste wonder zou dit zijn, als ))theologasters ophielden te lastereh hetgeen zij niet verstaan". Hij zet het eigenaardige van deurhoff's inzichten overmenig betwistbaar punt uiteen en doet zich blijkbaar te goed, wanneer hij ten laatste diens nagedachtenis zuvert van den blaam, also hij eerbied en gehoorzaamheid aan kerk en staat weigerde. Wat zijn eerbied voor de kerk be-treten, mag zijn naain zonder vlek gespeld worden. Giet TACO HAJO zeven fiolen vol droessem, vol van bitter-heid op DEURHOFF uit, hij trooste zich met een teugje weerom. Zoo doe ook zijn zoon, als let van vaders hoofd bin zijn baard of kleederzooni drupt. Maar gaarne zag men den dommen eerbied herleven, dien de Roomschen voor de papen hebben. Hoe naar zou het zijn, als zij de magt der wraak in handen hadden, die nu stoken, om deurhoff wegens zijne laatste lettervrucht bij de hooge overheid stin-kende te maken". Deurhoff beijveil zich om de grootschheid des levens tegen tegen staan en beweert, dat het Christenen niet voegt naar heerschappij te streven. Hij meende ook, dat. Als ieder zijn plicht betrachtete, er geene overheid noodig zou zijn en niemand het pak der regeering op zich behoefde te nemen. En genomen eens, hij ware Menist (die het bedienen van een overheidsam voor Christenen ongeoorloofd achten), zou men hem dan niet gerekend hebben tot dezulken, die het gemakkelijkst te regeeren zijn: zoeken deze ooit door kuiperij de heerschende kabaal van het kussen te schoppen: zuUen zij niet eene overheid, die hunne weerloosheid beschermt, te meer lief hebben. Tot hiertoe — zoo luidt het slot der pleitrede van wier voornaamsten inhoud ik getracht heb den lezer, die het stuk niet kent, eenig denkbeeld te geven — ))heb ik de vrijheid of de basis, waarop onze vrijheid of de basis, waarop onze vrijheid of de laatste; dat zij nooit weder ))geschonden worde. De schat van een vrij geweten was zulk »een pleidooi overwaardig. Wat vordert men met al dat heer- »schen over de gewetens? Kan men daardoor gevoelens doen ))vei^nderen? AUe beulen te zamen kunneu dat niet; ver »)vei^nderen? AUe beulen te zamen kunneu dat niet; ver vol- 229 )ging verhardt en verspreidt de meeningen. Het is een regel )van eeuwige kracht in de staatkunde der Christenen : is iets ))uit God, gij kunt het niet keeren: is het uit de menschen ))zoo gaat het van zelf te niet. Wie durft dan tegen God strijden door het straffen van gevoelens, iets, wat Hem alleen toekomt? Men behelpe zich niet met de uitvucht, dat ter eere Gods en ter wraak van diens geschonden naam godslasterlijke ketters verdelgd moeten of gebrandofferd aan den welstand der kerk. Want alle inquisiteurs schreeuwden, dat hun moorden tot Gods eer geschiedde en al wat van de rechtzin- nigheid afweek is als godslasterUjk gebrandmerkt. Beter zeiden de oudste en beste der Heidenen: laat het ongelijk den goden aangedaan, door de goden zelve gewroken wor- den. Vertrouwden zij daartoe hunnen goden de macht, kent die ook den Almachtigen wreeker toe, die duizende middelen heft om zijne lasteraars te straffen, vs^aarbij geene balling- schappen in strengheid halen mogen. Maar doet Hij dit ter- stond? neen! Hij doet zijne zonne opgaan over boozen en goeden en giet zijne weldaden uit tot in den mond zijner lasteraren. Duldt dan de Opperheer des heilals dit op zijn aardbodem, laat gij toch datgeen wat aan geene mensche- lijke rechtbank onderworpen is, opwass En tot den dag des oogstes, opdat gij niet misschien ook het goede kruid ver- branden moogt. ))Daar op uwe plaats, o rechters, op die gravelijke kussens ))zaten weleer zij, die uwe voorvaders om hunne godsdienst ))ten vure doemden, eene straf, die volbragt werd op de ))plaats, slechts weinig schreden van hier verwijderd. Zegt »niet, dat uwe rechtzinnige vaders dit ten onrechte geleden »hebben van de anti-christeHjke inquisiteurs. Wat is de recht- »zinnigheid anders, dan de praedomineerende gezindheid; ))toen zat Roomsche rechtzinnigheid op het kussen; heden »zit er de uwe op, morgen kan er de mijne op raken, en 230 ))zoude dan telkens die rechtzinnigheid het recht erven, om ))de onderliggende te jagen en te plagen? In weinig tijds ))ontaarden de vervolgden in vervolgers; een maand tijds, ))in een uur gaans, in eens mans gril veranderen de too- ))neelen der rechtzinnigheden. Vervolging is vervolging, wie ))en waar men die plege; of de inquisitie van Rome, van ))Geneve of van elders komt, het verscheelt niet. 't Is ))waar: onze goedertierende overheid verbrandt niemand om ))het geloof; slechts ballingschap en geldboete worden geeischt ))en gevonnisd. Maar wie verzekert mij, dat hetgeen nu ))bannen is niet haast branden wordf '. ))De inquisiteurs, die daar op uwe plaats de brandvon- ))nissen velden, waren niet terstond zoo wreed; eerst boeken ))ophalende en verbiedende te lezen, dan geldboeten opleg- ))gende, daarna ballingschap, vervolgens gevangenis, hierop ))pijniging, eindelijk de dood. Laten de vaders met bannen ))de inquisitie invoeren, de kinderen voeren haar in top door ))branden. Of dunkt u die zorg te verregaande? Nooit zorgt ))hij ver genoeg, die zorgde voor den Staat". Diese rol is aufgezeichnet; ik heb völkendige de onschuld )te verdientigen en ik, die voor de waarheid sprak, zal om ))des vredes will zwijgen. Moet de vrijheid hier zwichten — ))welnu de nakomelingen. zuUen op de graven diegenen ver- ))vloeken, die de inquisitie hier weer hebben ingevoerd, de » vrijheid uit Holland gebannen, de burgers bedorven door ))boeten en verbod van kostwinning; dan hoop ik dat op ))mijn graf geschreven worde: Hier rust hij, die voor de vrij- ))heid pleitte en de vervolging tegenstond". Hij had gezegd; van ell tot half twee uur was het woord gevoerd en een oorverdoovend gejuich liet zich van alle kanten hooren. Het vonnis werd vernietigd. Dat de hoofd- officier in de vernietiging niet berustte, zal wel door nie- mand ter oneere van noordkerk's succes aangerekend wor- den. Van collen, tot de burgemessterlijke waardigheid ge- roepen, vond in zijnen opvolger Mr. daniel de dieu eenen geestverwant, die van de uitspraak der Amsterdamsche recht- bank zich beriep op het hof van Holland, Ze 234 roepen, vond in zijnen opvolger Mr. daniel de dieu eenen geestverwant, die van de uitspraak der Amsterdamsche recht- bank zich beriep op het hof van Holland, Ze 234 Eland en West-Vriesland. Het hof dagvaardde van de velde en PETERSEN; doch beiden, gehörgevende aan den raad van NOORDKERK, verkozen liever den weg van minnelijke schik-king, ja van onderwerping in te slaan. Beiden passeerden eene acte, waarbij in alle behoorlijke vormen beloofd werd)nooit of ooit, geheel of ten deelen, direct of indirect, weder om de doen drinkken of de opgehaalde exemplaren wederom te zuUen opeisschen of deswege eenige prensie te zuUen maken, wordende alle vorige procedure) met de gevolgen en aankleve van dien, gemortificeerd en die niet gedaan". Wie zal over de gevolgen van deze schikking klagen? Met dat lijvig werk is alzoo de letterkunde niet bezwaard ge-worden. De geschiedenis van het boek is voor ons belangrijker dan zijn inhoud; het gaf in ieder geval aanleiding tot noordkerk's welsprekend pleidooi. Noordkerk's naam w^erd met eerbied uitgesproken; hij had waarheden verkondigd, wier geldend gezag, omstreeks dienzelfden tijd, elders in ons vaderland, namelijk in Vriesland, schromelijk werd miskend. Nog eens herhaal ik de reeds gemaakte opmerking — zijn pleidooi was eene levensdaad, de man had er zich zelven in gegeven. Levende in veel bewogene tijd was hij door-gaande met dien tijd in tweespalt, en veel van hetgeen hij zagenden hem het begeerlijke eener ruste kenken, die hij met stervende lippen omschreef, toen hij sprak:))na de stormen in de haven". De rechtszaak was geeindigd en het bestrijden van deurhoff bleef voortaan alleen de taak der polemische godgeleerdheid. Dat deze zich van die taak met ijver gekweten heeft, trekt niemand in twijfel. Eene proeve echter zij ons ten bewijs, dat die polemiek , hoe heftig ook gevoerd , het oog niet slui- 232 ten wilde voor het karakter en de gaven van deurhoff. Wij leerden prof, jan van den honert kennen als een van deur- hoff's strengste tegenstanders ; nog eens zullen wij hem hooren spreken, lang nadat de zaak in geschil was afgeloo- pen. In de voorrede van de verdediging der profeet- sien van den kristelijken godsdienst, in de fransche taal geschreven door den geleerden Jesuit BALTUS^) tegen twee vermaerde mannen HUGO grotius en richard simon, thans in het Neder- duits vertaald, door eenen liefhebber der waer- heit, en voorzien met eene voorreden van jan van den honert, enz. (1747) komt de Leidsche hoogleeraar, in overeenstemming met andere bestrijders van deurhoff, nog eens op tegen een van des wijsgeers voornaamste denk- beelden, namelijk, zijne theorie van wonderverklaring. De wonderen zijn volgens hem geqne gewrochten van goddelijke almacht in dozen zin, dat zij op eens in een stip des tijds ontstaan, terwijl zij vroeger niet aanwezig waren, maar altemaal uitvloeisels van het eerste stip der beweging, door God in de stof gelegd, ontstaan uit de wet der beweging, die haren grond heeft in dat eerste stip of aanvangspunt der beweging. Deze voorstellung hief volgens van den honert eigenheit begrip en de werkelijkheid van het wonder op. Deze scherpe, hoewel daarom niet grondige, wederlegging van grotius en SIMON y genoot bij hare uitgave veel goedkeuring onder protestanten en werd wegens de daarin voorkomende aangehaalde plaatsen uit de kerkvaders zeer gezocht. De auteur, jean FRANGOis baltus, geboren te Metz in 4667, gestorven te Reims in 1743, hoogleeraar te Dyon en Straatsburg, eenige jaren te Rome belast met de beoordeeling der door de orde voor den druk bestemde geschriften, heeft zich door zijne patristische studien eenen gunstigen naam verworven en behoorde onder de godgeleerden zijner kerk, die het den kerkvaders aangewreven Platonisme bestreed en hen van dion blaam zocht vrij te pleiten. De lijst der door hem vervaardigde werken komt voor bij de BACKER, Bibliotheque des écrivains de la compagnie de jesus, I, 4, ss. Hoogleeraar meende, dat dewonderenin het tijdstip, waarop zij geschieden, door God in zijne sche Pelen gewerkt worden. Deurhoff echter schaute zich zonder aarzelen onder hen, die an de werkelijkheid en de bewijskracht van het wonder ge- loofden. Dit is het wat van den honert in de volgende rege- len aanwijst: ))ondertusschen moet ik, in het midden van dit alles, zeggen, dat ik mij verwondere, dat deze man (wiens schrander oordeel, wiens belezenheid in Gods woord en wiens zeggingskracht, in vele opzigten, door onloochenbare bUjken openbar geworden zijn en van wien ik nooit gelöd heb en nooit gelöven zal, dat hij doolde en anderen misleidde omdat hij dolen en misleidde omdat hij dolen en misleidde omdat hij dolen en van de waarheid meer en meer afwij- kend spoor getreden was) de onuitdrukkelijke verkeerdheid en dwaasheid van deze zijne gissingen, voorsteUingen en droomen (om nu van andere zijner droevige wanbegrippen niet te spreken) uit den invloed, dien Gods wonderwerken op de vestiging van de leer der waarheid hadden, niet ten klaarste ontdekte, en dat hij zich zelven niet overtuigde door hetgeen hij te dezen opzigte elders ges chreven heeft, zeggende: ))naardien wij dikwijls onze inbeelding vervuld »vinden met zamengeschakeld van dingen, die inderdaad »niet zamengeschakeld bestaan, wordt met regt onderzocht, »waarin de overreding (der profeten) om zich te verzekeren, »dat de verbeeldingen niet uit den gemeenen loop der be- »weging spruiten, maar bijzonderlijk dienen, om het voor- ))ledene of toekomende aan te wijzen, gelegen ligt. Mozes ))werd zijnei^ zending zeker, door te zien, dat de braambosch ))brandende niet verteerde, zijne staf in een slang en we- j>derom van een slang in een staf veranderde en dat hij ))zijne hand in den boezem stekende, die melaatsch er wefer ))uithaalde". Deze proeve van welwillende beordelekten des persönlichen sages Nicht auf keiner van de werken van de polemici der 18e eenw te zeldzaam, dat men nicht daarvan als eervoUe uitzondering melding maken zou. De godgeleerde richting, tot wier in- vloedrijkste vertegenwoordigers deze hoogleeraar behoorde, de kerkelijk-bijbelsche theologie, duchtte van het v^ijsgeerig onderzoek en van al, wat zich daarvoor uitgaf, veel kwaads. Vergeten wij niet, dat de beoefening der wijsbegeerte door anderen sterk en luide aangeprezen werd en b.v. de eerste boekbeoordeeling, welke de oudste Boekzaal, die van 1715, an het publiek te lezen gaf, eene aanprijzing is van... deurhoff's overnatuurkundige en schriftruftigen samenstelling der H. Godgel. le deel; een werk, waarin, zooals van den honert schrift, de auteur heeft durven zeggen: )6ods eeuwigheid wijst aan, dat men alls ))during en tijd van hem en van zijne werken moet afweren ))en dushalven, dat de voortbrenging der wereld, als Gods ))daad aangemerkt, in de eeuwigheid geschiedt. Om dan ))eigenlijk te spreken: God heeft de wereld voor zes duizend ))jaren niet voortgebracht, noch volhardt met dezelver doening, ))waardoor hij de wereld eerst voortbracht, aan dezelve haar ))bestaan te dezer tijd te verleenen, nademaal Gods daad ))geen begin, voortgang of achtervolging heeft. Maar alleen- ))lijk God wilde wezenlijkheid der schepselen en omdat God ))zulks wil, enkel daarom zijn de schepselen; welke wil, in ))de eeuwigheid geschiedende, noch begin, noch einde, noch ))eenig berouw toelatende, wij achten tezijn dekracht, waar- ))door God de wereld geschapen heeft, of liever, deze wil is )) Die schepfung zu sehen, dit, so besuchen van den honert, toont ten klaarste, wat deze man bedelde en hoeverre hij verviel, toen hij aan zijne eigene gevormde, nooit bewezene en noort bewijsbare stellingen dienstbaar geworden was. Allengskens — het is ligt te begrijpen, — verminderde de belangstelling in deurhoff's geschriften en begon de schorre stem der polemica te zwijgen. Wie zou nu de schriftelijke nalatenschap van deurhoff, gelijk zij door de zorg van genoemden Amsterdamschen het bewandert is, aan een opzettelijk en grondig onderzoek willen onderwerpen? De persoon en de werken van deurhoff waren misschien reeds vergeten geworden, indien niet het pleidooi van noord- KERK dwong met het onderwerp kennis te maken, dat zoo- zeer de ziel van den beroemden pleitbezorger wist te boeien en zoovele woorden van waarheid en van gezond verstand van zijne lippen te lokken. Het entrakte hei zijn leven niet aan waardige hulde en de mond zijner vereerders zweeg niet bij zijnen dood. Wie denkt niet aan Elisabeth wolff's lijkzang ter gedachtenis van noordkerk, waarvan Dr. hartog enkele regels overnam? Zelfs werd het pleidooi door menigen dichter terstond na de uitgaye met gezang begroet. Sieht van een enkel lofgedicht wil ik hier melding maken, dewijl het in die dagen algemeene en groote beweging veroorzaakte. Het was een uitvoerig vers in Alexandrijnen, droeg den titel de vrijheid op den troon gezet door de Edele-Achtbare Heereo Schepenen der stad Amsterdam, den 20en van Herfstmaand 1743, telde 122 bl. in 4to, en droeg als onderteekening den pseudonym PARRHASius. Scherp, bijtend vooral kulenkamp en van schel- LUYNE aanvallende, wekte het letterlijk sensatie. Als poetiesch produkt schat ik het niet hoog; als bijdrage tot de kennis van den kerkelijken toestand dier tijden zij het niet verworpen. Alleen dit moeten wij den vervaardiger euvel du Iden, dat hij losse geruchten en ongegronde aantijgingen als fei-ten vermeldt. Ik bedoel vooral dat gedeelte, waarin aan VAN SCHELLUYNE eine reis naar's Gravenhage, welke ten doel had, om door intrigneren de zaak van deurhoff's Job te benadeelen, ten laste gelegd wordt. De Gids, t.a.p. bl. 449. Wie is PARRHASius? De zoo rijke — hoewel niet aantrekkelijke — pamfletten-literatuur der 18e eeuw beantwoordt deze vraag. Hier en daar wordt parrhasius genoeg, zeker niet zeer welluidend, ))die vuile Haarlemschle spinniker; elders:))die meniste spinniker. Genoeg, om ons voor goed op den rechten weg te helpen. Parrhasius is niemand anders geweest dan adriaan spinniker, aan alien bekend, die schun's geschiedenis der Mennonieten bezitten, dewijl spinniker auteur is van de bijschriften onder de portretten, in dat werk voorkomende, geplaatst. Voor als echter is de naam van SPINNIKER bekend, als auteur van bet weleer gezochte dicht- en plaatwerk leerzame zinnebeelden. Voor het 2e gedeelte of vervolg dier zinnebeelden (1758) vinden wij de levensschets van spinniker, door de hand van zijnen vriend g. w. van oosten. Uit deze schets vernemen wij, dat SPINNIKER, 18 Maart 1677 te Groningen geboren, een zoon was van melis spinniker, predikant aldaar en vandaar vertrokken naar de toen bloeiende gemeent van Schie- dam, waar hij in 1681 overleed. De jeugdige spinniker genoot na het onderwijs der La- tijnsche school van Schiedam dat van het Athenaeum te Amsterdam, en woonde daarna de godgeleerde lessen van LiMBORCH en galenus abrahamsz. bij. Reeds op zijn twintigste jaar trad hij als Evangeliedienaar in Amsterdam op, huwde met de zuster van zijnen vriend en studiegenoot VERDUYN en scheen een gelukkig levenslot te mogen verwachten. Doch een misstap, in een gehind man niet te verschönen, noopte hem de Evangeliebediening neer te leggen, Amsterdam metterwoon te verlaten en zich elders, in Haarlem, te vestigen. Diep gedrukt door het gebeurde, hechtte hij voorzeker hooge waarde aan het blijk van sympathie, hem door zijne Haarlem gelössen ogen gegen, die zoo veel prijs op zijne bekwaabheden stelden, dat zijem in 1728 uitnoodigden, jich te belasten met de taak der wetenschappelijke opleiding van jonge lieden voor den predikdienst. Slechts weinig maanden echter hield hij zich met dien arbeid bezig; want al spoedig verkreeg hij deovertuiging, dat zulk een opleiding met beter gevolg door eenen in dienst zijnde predikant kon gegeven worden. De vertaUngen van het door verduin gestelde exam en argumentorum Ad. A. cattenburg pro necessitate jurisjurandi (1729); van hochstetter's ontwerp over de volstrekte voorschikking, zijn wij aan hem verschuldig. Het levensbericht bewaart ons de opgave van het door spinniker Geschrevene; die opgave echter loopt slechts tot 1743, hoewel spinniker eerst 28 April 1754 overleed. In het eerstgenoemde jaar zag het bovenvermelde gedicht de vrijheid op den troon gezet het licht. Het werd — zoo luiden de woorden van den biograaf — ))standvastig))en niet zonder grond van waarheid, aan onzen dichter tee-))geschreven. Evenwel heeft hij dezelven nooit voor de zijnen **erkend, zelve niet onder zijne vrienden, altoos dubbelzin-))nige woorden gebruikende als men daarvan sprak". Of de overtuiging, dat hij in zijn gedicht veel onnauwkeurigs had opgenomen, hem tot het niet-belijden van het auteurschap genoopt heeft, kunnen wij niet beslissen, maar willen wij hopen. Niet zonder waardigheid verhief van schelluyne zijne stem tegen dit gedicht. Hij liet eene door hem gele-verde vertaling van het Engelsche werk van isaak watt, de toekomende wereld, voorafgegaan door een brief an zijnen vriend en geestverwant, prof, gerdes, w^arin  ter verdediging van zijn gevoelen op hetgeen pas te Rotterdam, ter Synode van 1746, gebeurd was. De Doopsgezinden van Schiedam hadden, bij gemis van een geschikt und in hunne gemeinte voor der voorlezer en voorzanger, op een tractement van 50, een lidmaat der Hervormden voor die betrekking gekozen. Deze Gereformerde broeder werd voor het consistorie zijner gemeente geroepen en hem het avondmaal ontzegd; doch de veroordeelde beriep zich op de klasse en deze bracht de zaak voor de Synode. Zoodra zij daar ter tafel kwam, vroeg een der Commissarissen postiek: ))of die aangeklaagde broeder))in de Doopsgezinde kerk eenen anderen bijbel voorlas,))dan dien der Staten; of hij er ook andere Psalmen zong en))of hij zich bij die gemeente als broeder begeven had?" Elke vraag werd met neen beantwoord en vervolgens gevraagd: ))wat kwaad deze man bedreef, die tot verbetering))van den toestand van zijn gezin, die bediening waarom hij niet zoowel in deze of in eene andere ver)gadering Gods woord mocht lezen en Psalmen zingen, als))in zijn huis?" De klacht werd op hoog bevel ing etrokken. )Zoo zitten" — zegt spinniker aan het slot van zijne mededeeling — ))de 239 ))Heeren, om den luister van den Staat te verbeelden!" Moeten wij eenige verklaring geven van de groote belangstellung door spinniker in de uitkomst van noordkerk's pleidooi betoond, wij vinden die terstond bij het doorloopen der hekeldichten. Evenals vele zijner geloofsgenooten was hij diep verontwaardigd over stinstra's schorsing. Hij zoekt blijkbaar de gelegenheden op, om aan zijne verontwaardig lucht te geven, en wil het zijne doen, om het scherp verschil tusschen den afloop der zaak in Amsterdam en den gang van stinstra's geding te laten uitkomen. Ergernis is bij hem door de gebeurtenissen, die in Vriesland heb- ben plaats gehad, opgewekt. Indignatio facit versus. Stünde blütterte in het leersere der Harlinger gemeinte als een holder pünkgesteente; de kerkelijken, als waren zij bijna niet dan een licham, heben hem van Socinianerij beschuldigt en daaronder een van wien men dit niet had verwacht. Wie hier bedeld is, laat zich wel bepalen, hoe-wel de dichter huit vroegere achting, den naam des bedoel-den verzwijgt. Het gezegde gold gewis prof, alberti van Leiden, medeonderteeken van het Leidsche advies, die, hoogstwaarschijnlijk gedurende de jaren, dat hij te Haarlem den predikdienst vervuld had (1728 — 1740) aan SPINNIKER persönliche bekend geworden, dozen iets anders en beters had doen verwachten, dan de nu geblekene instrumentmig met het oordeel der ))Eerwaardige Jannen", zijne ambtgenooten. Dat venema ))Gods welgetrouwe knecht" hooge-lijk geroemd wordt, verwacht gij en gij vindt u niet teleurge-steld. Derwijl de dichter woorden van verontwaardiging spreekt over Vrieslands potentaten, die het beruchte vonnis geschlagen hebben, weidt hij Brede uit in den lösten van Amsterdam's Schepenen, die geroerd en overtuigd door de taat van bitte van het drijven der kerkelijke Heeren, de vrijheid op den troon gezet hebben. Een ongenoemde philoparrhasius gaf aan parrhasius, wegens zijne verdediging tegen de beschuldiging van den Amsterdamschen predikant, parrhasiana ten beste in XIX bl. (Gutgegeven te'sHage), terwijl een ander ongenoemde te Amsterdam in 1747) bevördig van voorstander van vrijheid op ))waarheid en godsdienst gegrond" als antiparrhasius optrad met een gedicht 102 bl. groot. Deze auteur, een ijverig tegenstander van DEURHOFF, veroordeelt parrhasius' beschou- wing van stinstra's zaak op gezag ))van 't geene ons daar- ))van zegt de Heer rijsdijk, een leeraar bij de Doopsgezin- ))den", in en buiten hun kerkgenootschap algemeen ver- maard wegens de heftigheid waarmede hij voor het oude streed. Doch een ))Redenminnaar" trachtte in een aan- spraak aan de vrijheidsminnaars over het gedicht van ANTIPARRHASIUS (ZwoUe 1747) de eer van par- RHASius te handhaven; ten opzichte van het beroep op rijsdijk wees hij aan, dat diens woord bij somm'ge Doopsgezinden, wel het minst bij parrhasius, den echt Lamistischen spin- NiKER, niet veel te beteekenen had en betoogde dit in een gedicht van 36 bladz. Terecht zijn deze stukken ook in de d ichtkundige wereld in vergetelheid geraakt. Wij hebben ze hier slechts als letterkundige merkwaardigheden vermeld. De Vrijheid op den troon gezet van spinniker bleef lang na de nitgave een doom in het vleesch van vele cle- ricale personen; harde waarheden waren er in verkondigd, b. V. betreffende de bonding der overheid en der kerkelijken tegenover de plakaten. De predikant bareuth, de advo- caat der vaderlandsche kerk, nam (in het 2© stuk bl. 95 volg.) eenige regels over, die hem bijzonder geergerd hadden en daaronder deze: Hier tusschen toond ons het gpdrag der Overheden, »Hoe weinig, in dit stuk, de wetten, die zij smeeden, :DHen zelfs ter harten gaan. Want zo de Hierarchy i>Hen nimmer lelde aen 't oor, en tuk op dwinglandy DHen wekte met den kret van wapen, wapen, wapen, >Zij lieten zeker die Plakkaten eeuwig.slapen’\ Deze regels mogen tevens den lezer, die het dichtstuk niet kent, tot een proef van het geheel dienen. Die proef lokt niet tot verder lezen uit. Vorm en inhoud laten veel te wenschen over. Overdrijving en eenzijdigheid zijn voor een goed deel de bron der dichteriijke inspir 246 Deze regels mogen tevens den lezer, die het dichtstuk niet kent, tot een proef van het geheel dienen. Die proef lokt niet tot verder lezen uit. Vorm en inhoud laten veel te wenschen over. Overdrijving en eenzijdigheid zijn voor een goed deel de bron der dichteriijke inspir 246 Atie geweest. Maar helaas! dit is de vloek der polemiek, dat de wapenen waarvan zij zich bedient niet alleen dekortzichtigheid, maar ok de zondigheid van den mensch kennelijk verraden. Ten slotte zij van goeder harte een woord van dank aan SPINNIKER vooral aan noordkerk, ja aan alien gebracht, die het hunne gedaan hebben, om de vrijheid van spreken en schrijven op den troon te zetten. Zoo ooit, onze eigene leeftijd leert ons gewis, dat die vrijheid, vooral op staat- kundig en godsdienstig gebied, gebruikt wordt op eene wijze, dat men somwijlen geneigd wordt, te vragen of het niet nuttig kon zijn hare vrijheid of eigenlijk losbandige vaart te beteugelen. Maar dra werpen wij zulk een denkbeld verre van ons, geleid door de ervaring van het voorgeslacht en gesteund door het geloof aan de alvermogende kracht der waarheid. Also men niet weet, dat de menschelijke natuur naar het verbodene trekt en met begeerige hand grijpt naar hetgeen haar onthouden wordt, verbiedt men in sommige staten den verkoop van geschriften, die voor gods- dienst, voor zedelijkheid, voor zedelijkheid, voor staatsburgerlijk leven gevaar- lijk geacht worden. Al grenzen die staten aan de oevers van Ons dierbaar vaderland, wij vreezen niet, dat de Ne- derlandsche regeering zoodanig voorbeeld volgen zal. Verzet en verbod wekken den boozen lust en menig geschrift leefde slechts voor korten tijd, indien niet de reactie tegen zijnen inhoud de algemeene nieuwsgierigheid prikkelde. De herdenking van hetgeen in de 18e eeuw plaats greep, wet- tigt onze blijdschap, dat op letterkundig gebied nu niet met boete en gevangenis en bannissement, maar met pen en inkt gestreden wordt. Is onze literatuur misschien dienten- 16 gevolge als overstroomd met onbeduidende en kwaadaardige geschriften — wij willen niet klagen; teneerste: daarisgeen wet die ons den plicht voorschrijl't om letz anders te lezen dan wij begeeren; ten andere: waar geen lezers zijn, ont- breekt het ras aan schrijvers, zeer zeker aan uitgevers en drukkers. Vele geschriften van de 17e en 18e eeuw zijn spoorloos verdwenen; de 20ste eeuw zal dezelfde opmer- king herhalen ten aanzien van menig letterkundig product onzer d 24 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 55 57  zijn op dit gebied mede te arbeiden, dat wij haar erfgenaam laten van veel degelijks en veel gezonds en het bewijs leveren, dat wij niet slechts in het bezit waren van vrijheid in spreken en schrijven, maar dit gouden kleinood op waar- dige wijze wisten te gebruiken. REGISTER. Aeontius, J. B. 165 Adria, paas 71 Agathias 87 Albada, A. v 4 Albert, J. 214, 239 Alexander VI, paas 9 Alting, H. 73, 116 Andala, B. 209 Arent Comelisz 91 Arminius, J. 166 Arnold, G. 142 Aarand, J. F. 164 Averroes 81 Aymon, J. 20, 62, 66 Baltus, J. F. 232 Banga, J. 141 Baptiste, J. F. 157, 240 Barlaeus, G. 138 Bastistias, J. 88 Bayle, P. 71, 166 Beaumont, S. v 82 vlg. Beets, J. 158 Beets, P. 158 Benrath, K. 102 Benthem, H. L. 141 Berg, J. P. 109 Bemegger, M. 116 Beza, T. 61, 111, 166 Bie, G. de 217 Biestkens, N. 189 Birch, T. 129 Bleyenberg, W. 210 Blommaert, P. 88 Bock, F. 8. 72, 132 Boerhave, H. 141 Bogard, J. 68 Bomelius, B. 101  Ill volg. Brederode, H. v 68 Bresinal 22 Brinck, B 209 Broes, W 176 Brunet, J. C 187 Buchius, P 209 Bullinger, H 96 Burleigh 7, 9 Burman, F 148 Burman, P 89 Bum, J. 8 2, 69, 74 Buxtorf, J 117 Buzanval, P. C. de 117 Calvinus, J 2, 72, 118, 226 Camphuysen, D. B 197 Cappel, J 65 Cartesius, B 207 Cassiodoras de Eeina.... 57, 73 Castiglione, J. B 166 Cattsburg, A. v 237 Catz, C 183 volg. Chaufepie, J. G. de 166 Clariaae, J 5 Colerus, J 206,208,226 Collen, F. V 212, 230 Comenius, J. A 134 Contio, G 166 Cool , P 237 Corranus, A 1 vlg. 166 Corrodi, H 199 Corvinus, J. F 202 Cousin, J 19 Crautwald, V 67, 58, 73 Cremer, F. L 225 Crenius, Th 142, 166 Croese, A. C 91 Crotoaldas, zie Crautwald. Crusius, F. . 131 Cubus, J 19 Cunaeus, V 89 vlg. 117 Cyprianus, E. S 70 David Joris 50 Dedel, S 212, 224 Dermout, J. J 176 Deurhoff, W 203, 207 vlg. Diepenheim, J. v 27 Dieu, D. de 231 Douza, F 84 Dresselhuis, J. ab Utrecht ... 76 Driessen A 225 Droin, M ... 8 Droste, C 141 Duchesne, Ch 147 Duykerius, J 209 Durie, J 120, 174 volg. Durie, R 120 Dussen, B. v. d 212, 224 Eduard VI, koning 8 Egmond, graaf v 69 Elisabeth, koningin ... 9, 18, 166 Ennen, L 101 Episcopius, S. 115, 164 Esgers, J .214 Essenius, A 127 Fabricius, J. A. 86 Felbinger, J i87 Fell, J 184 Fiot, H 149 Flacius lUyricuB, M 86 Floeg, J 190 FlorianuB Hester Jans 68 Florianus, J 66 vlg. 72 Florio, M. A 21 Foerstemann , C. E 101 Fontaine, de la, zie le Macon. Franchoto 31, 69 Franck, S 82, 50 Frederik de Groot<^ 166 Frederiks, J. G 91 Friedrich III, keurvorst .... 72 Fruin, R 141 Galenus Abrahamsz . . 191 volg., 236 Garcy Philip 13 Geer, familie de 136 Geer, B. J. L. de 96 Geldenhauer, G. E 96 Gendt, W. V 154 Gerdes, D 73, 76, 172, 237 Gichtel, J. G 189, 199 Gilse, J. V 173 Gindely, A 135 Glasius, B 141 Goris, C 213 Goulart, 8 171 Goulart Jr., S 92 Granvelle, kardinaal v 68 Grindall, E  174 Haar, B. ter 179 Haemstede, A. C. v 4 Hagenbach, K. R. 166 Hall, M. C. V 219 Halma, F. v 2O8 Hamelmann, H 107 Hardeveldt, A. v 163 Harting, D 237 Hartog, J 166 vlg., 235 Hartsoecker, C 190, 198 Hattem, P. v 226 Haye, J. de la 166 Heidanus, A 130, 146 245 Heim, A. v. d 217 Heinsius, D 84 Helmichius, W 91 Hendrik IV, koning 20 Henke, E 120 Heppe, H 93. 108 Bering, C. W 119, 178 Hettner, H 156 Heamann, C. A 116 Heusden, C. v 210 Hilarides, J 210 Hochstetter A. A 237 Hoeven, A. des Amorie v. d. . 176 vlg. Hoeven Jr., A. des Amorie v. d., 143 Hoffman, C 182 Hoffman, L. F. W 181 Hoffman, P 162, 210 Holger, Pauli 199 Homma, W 190, 192, 198 Homoet, B 198 Honert, J. v. d 163, 214, 226, 232 Honert, T. H. v. d 152, 209, 214, 228 Honorias, pans 86 Hooperbeets, R 90 Hoornbeek, J 128, 143 Hospinianas, R 147 Hotton, G 136 Houchin, C. de 68 Houthoff, C 213 Hoven, J. D. v 164 Huber, V. A 4 Humphrey, L 8, 14 Hantington, H. Hastings... 22, 61 Jablonski, D. E 139 Jacobi, J. C. Schultz 124 Janssen, H. Q.... 64, 67, 68, 91 Jerlinus, H 21, 26 Johannsen, J. C. 135 Jonge, J. W. de 212 Joss, G 119, 178 Junius, F 81 Kapp, J. E. 139 Kawerau, G 70 Kluckhohn, A 72 Knaake, J. K. F 71 Koenen, H. J 172 Krafft, K 96, 105 Eul Enkamp, G 213, 235 Kuyper, A 18 Langratte, zie Longastre. Lanius, zie Launay. Lasco, J. a 18 Launoy, L 62, 71 Laurentius, J 174 Lehnemann, J 73 Leich, J 107 Leich, J 107 Le Long, Isaac 191 Leo Allatius 86 Lessing, G. E 156 Leth, H. de 212. Leydekker, J 145 Leyser, P 113 Liernur, J. G. 177 Lima, J. de 74 Limborch, P. v..... 81, 144, 236 Linde, A. v. d 206, 208 Locke, J 144 Longastre, Ch. de 68 Loon, C. V 211 Lorgion, E. J. Diest 178 Lozeleur, zie Villiers. Lussing, H 217 Macon, R. le 19 Mann6, J. H 151 Maresius, 8 142 vlg., 226 Mamix van St. Aldegonde, Ph. 89, 98. Maurice, J. A. de Saint.... 141 Melanchthon, P 108 Morula, P 83, 88 Messerschmidt, T 109 Metrophanes Kritobulos.... 117 Meyer, G 210 Michaelis, J. D 164 Middleton 22 Miggrodius, J 101 Milton, J 144 Moded, H 105 vlg. Mohnike, G. C. F 160 MSller, W 103 Mommers, J. M 152 Monnikhoff, J 203 volg. 2/l« Monnikhoff, W 204 MoriUon, M 68 vl. Muller, P 208, 208 Muller, S 177 Myle, A. V. d....... 75, 111 Myle, C. V. d 90 Neal, D 9, 76 Nethenns, M 126 Nenmeister, £ 149 Neuwied, J. F. A., graaf v... 154 Neuwied, J. de 217 Niclaes Hendrik 71 Nicolai, C. F 156 Nieuwenhnis, F. J. Domela... 124 NiluB Cabasila 86 Nippold, F 2, 71, 151, 155 Noordkerk, H 205 volg. Nyhoff, M 203 Obdam, Jacob, graaf van Wasse- naer 140 vlg. Olevianns, C.. 72 Olger, Pauli Oosten, G. W. V 236 Osiander, A.... 34, 47, 49, 58, 70 Ouwejans, J 160 Overhaag, P 4 Parker, M 96, 100 Parma, hertog van 67 Parrhasius 235 Pauli, H.. 199 volg. Pauli, S 201 Pennetier, H 62, vlg. 71 Petersen, C 211, 231 Perrucellus, F 108 PetrejuB, H 109 Peucer, C 147 Philoparrhasius 239 Pick, R 95 Piggius, zie Pighius. Pighius, A 71 Plaats, F. V. d 220 Plateanus, T 107 Plateanus, T 107 Poulet, P 142 Polyander, J 82 Potgieter, A 141 Pouchi, F.. 69 Poulet, E 68 vlg. Preger, W 87 Rabus, P 189, 202 Rauwenhoff, L. W. E 119 Ravesteyn, H 153 Recklinghausen, J. A. v 109 Regius, J 19 Rekenaere, C. de 82 Reppe, F 191 Rieu, W. N. du 81 Rieuwertz, J 183, 198 Riverius, F 108 Rivetus, A 128, 173 Rivetus, A 128, 173 Rivetus, G. J. Brutel de la... 105 Ritschl, A 71 Roegel, H. C 114, 128, 176 Rollius, N 108 Roegel, H. C 114, 128, 176 Rollius, N 108 Rue, P. de la 143 Ruygrok, A 217 Rysdyk, J 167, 240 Saarschmidt, C 205 Salignardus, H 82 Salmasius, C 174 Sandius, C. C 232, 188 Sandys, E 18,. 22, 70 Saravia, A 21 Scaliger, J. J... " 88, 117 Scheltema, A. D. Adama v. 3. 167 Schlosser, J. L 153 Schnaase, E 132 Schotel, G. D. J 65. 83 Schweizer, A 137 Schwenckfeld, C 56, 73 Schyn, H 236 Sengard, A '207 Scipio Gentilis 117 Serrarius, P 141 Servetus, M 34, 47, 70 Siegenbeek, M 140 Simon, Richard 232 Simplicius Verinus 174 Sinia, R 205 Slingeland, C. v 83 Snellius, R 120 Solms, V. Lich 113 Sorbière, S 174 Spinniker, A 236 volg. Spinniker, M 236 Spinniker, M 236 Spinniker, M 236 Strom, H 109 Strype, J 151, 163, 214, 239 Stoupa, J. B 22 Strype, J 3, 73, 76, 96 Swammerdam, J 204 Sybel, H. V 121 Sybrandi, K 237 Sylvanus, J 57, 72 Taffin, J 64, 81 vlg. Teissier, A 137 Thou, J. A. de 137 Tideman, J 82 Tideman, Joa 92, 165 Tille, P. A 104 Tille, S. van 209 Tille, S. van 209 Tille, H 70 Tille, H 70 Tille, J. A. de 148 Tille, H 70 Tille, J. A. de 148 Tille, M 89  van der... 143, 225 Wal, J. de Ill Water, J. W. te 68 Wetzer, E 217 Wesselius, J 214, 225 Wicquefort, A 138 Wicquefort, J 138 Wicquefort, J 138 Wigmans, J 220 Wild, K 73 Willem III, koning v. Engeland. 201 Wingius, G 18 Wintgens, E 204 Wittichius, C 226 Wolfif, Elisabeth 156, 286 Wolters, A 108 Woaters, H.. 63 Wybotius, G 19 Ypey, A 148, 176 Zimmermann, J. G. v 141 Zoetelief 4 Zwicker, D 131 vlg. 