Een bliksemschicht der XIX eeuw
Charles, Rudolf, editor
Wat eindelijk de zedekunde betreft, valt het eveneens terstond in het oog, dat hare grondstellingen door de nieuwe beschouwingswijze eene volslagene hervorming zullen ondergaan, en dat onder anderen het vraagstuk nopens de vrijheid van wil van het afzonderlijke, zoowel als zijnne toerekenbaarheid en zijnne verantwoordelijkheid en daardoor de be-grippen van schuld en zonde, van regt en pligt, van deugd en ondeugd, eene nieuwe, voor velen verrassende oplossing moet vinden. Slechts vlugtig wil ik daaromtrent opmerken, dat de wil van het afzonderlijke ondergaat in het eenheidsleven der natuur, dat de afzonderlijke even zoo afhankelijk is van het leven van het gezamelijke organen, dat zich dientengevolge de vrijheid en verantwoordelijkheid van het afzonderlyke organen, dat zich dientengevolge de vrijheid en verantwoordelijkheid van het in zijn eigendommelijk levensproces verkregene, van de door het oordeel van vreemden niet Te bepalene zelfstandigheid. Dit zijn echter allen onderzooken, die nog eene zeer grondige en nitgebreide nasporing behoeven. De wereld der menschen echter, dat wil zeggen de denkende menschenwereld, zal zich niet lang meer van eene dergelijke navorsching kunnen onthouden. Het algemeene aardle-ven, het verhoogde verkeer der menschen onder elkander, de gebeurtenissen van den dag en der eeuw, eene menigte nieuwe ontdekkingen en witvindingen, — alles sport tot eene dergelijke navorsching, en de uit haar voortvloeijende voortontwikkeling aan. De tijd predikt niet de terugkeering tot de verdeeldheid, tot den afval van de natuur, maar hij predikt luide en steeds luider de terugkeering tot en de wedervereeni-ing met de natuur. De natuur doct zich in haar alvermogend leven steeds alvermogender gelden, en trekt ook dat in den kring van haar leven, wat haar met tegenzin onttrekken. De mensch za] zich echter niet lang meer aan dezen gewijden kunnen onttrekken. De natuur stond vroeger in de voorstelling des menschen tegenover het gewijde en het goddelen Ike als het ongewijde en het ongoddelijke, — doch de tijd is thans niet meer ver af, dat men erkennen zal, dat slechts dat gewijd kan zijn, wat natuurlijk is, dus dat juist het natuurlijk is. Dan kan er ook slechts een wetenschap, slechts een al het men- schelijke weten omvattend stelsel der wijsbegeerte bestaan — het universalismus, de leer van de eenheid de levende wereld. Het. lag hoofdzakelijk in mijne bedoeling op deze te verwijzen. Das Jahrhundert. weer De menschelijk geest zoekt onophoudelijk zich eene algemeene voorstelling te maken van het bestaan: als door een verheven instinkt gevoelt hij dat daar het gemeenschappen ligt; dat de waarheid, de regtvaardigheid, het geluk, slechts overkommen de wetten der natur bestaan, en hij tracht het maatschappe lijke leven in overreenstemming met het algemeene leven te brengen. Teder overgangstijdperk in de geschiedenis wordt dus door eenen overgang van beginsel, door eenen verandering van leerwijze aangewezen. Men kan zeggen, die wijsbegeerte, die wetenschap, die omwen teling en weldra die maatschappij. En wanneer de verlichting overwonnen is, wanneer de volken weérhouden worden de vorderingen van den geest te volgen, dan vooral bestudeert men het leven, dan onderzoekt men naauwlettend de grondstellingen, men zoekt naar dwalingen om de nederlagen te verklaren, en in de waarheid ziet men zijne hoop op overwinning. De XIX eeuw is een dier tijdperken, waarin de magten van het voorledene door de Nieuwärts werken, wie der deutschen wissenschaftlichen, al de inspanningen der handeling en al de werkken des geestes tegen zich in het leven ropen; beurtelings wisselen deze twee kampvechters voor de menschheid elkander in het strijdperk af; de verlichting staat nimmer toe dat zij het onderspit delft. Maar, tekenmale wanneer deze onderwerpen aan de orde van den dag komen, bespeurt men dat de voornaamste hinderpaal, de grootste vijand de gevestigde godsdienst is; de geschiedenis overtuigt haar moeite te hebben aangewend alle denkbeelden even als alle ontdekkingen te smoren, de staatkunde toont haar ons gereed als moeder of medepligtige der dwingelandijen haar bloedgerigt weder op te slaan. Op die oogenblikken is het een Christus, een Luther, een Voltaire, die het woord neemt, en de romeinsche zamenleving stort te zamen op den kret van: »Weg met de goden!” De hervorming fnukt het Katholismus en roept: »Ten strijde tegen den Paus!’ De Fransche omwenteling voert het wachtwoord der XVIII eeuw uit: »Den dood aan den ellen. Dige!” Deze eenparige wet, die de menschheid  de begraafplaatsen voor God, en de menschheid kan niet tot het leven voortschrijden, dan over de puinhoopen van deze tempelen des doods. De duitsche exegese heeft van het gebouw van het Katholicismus den eenen steen niet op den anderen gelaten, en alom wordt de slooping met ijver voortgezet; in de laatste maanden zijn er verscheidene werken van verschillende rigtig verschenen, die alle tot dit doel medewerken. Verwoesten helpt hier echter niet. de ongerijmdheden van eenen ty-rannieken gelosssvorm kunnen den menschelijken geest geene voldoe-ning meer schenken; het hedendaagsche leven vordert eene algemeene voorstelling, die in verband staat tot de nieuwere bevindingen der wetenschap en der wijsbegeerte, die de menschheid verkregen heeft. De waarheid alleen kan de dwaling dooden. De vader van het hedendige rationalisme had dit van stonden an begrepen. Terwijl de Fransche omwenteling de twee rustpunten van de wijshegeerte der XVIII® eeuw op nieuw te voorschijn bragt: in de eerdienst der rede en in de afkondiging van het Opperwezen, begon Kant de studie der kennis van voren af, en nam het dubbele gezigts- punt in: dat van de oordeelkundige en dat van de werkdadige rede. De Fransche omwenteling was nog niet ten ondergegaan, of reeds vatte De la Justice dans la Revolution et dans VEglise, Nouveaux principes de philosophie pratique adressée & son Eminence Monsergneur Mathieu, Cardinal- archevéque de Besangon, door P. J. Proudhon, 3 deelen in 120. Parijs, Garnier Fréres, 1858. Le Rationalisme, door Auschio Franchi, met een inside door D. Bancel; een deel in 129. Brussel, Aug. Schnée 1858. Vrais et faux Catholiques, door L. A. M. (Martin) Parijs, Brigre & C. 1858. Dit werk, dat onder den vorm van een overzigt over het Katholicismus, al de dwa- lingen en al de misdaden daaruit doet te voorschijn treden, is eerst v Ober bevördigt ultramontanismus verordnung geworden; maar bet hof van cassatie heeft er de rato- nalistische strekking van ingezien; het heeft het vonnis bekrachtig; doch uit juist eene tegenovergestelde bewegreden. Etudes sur la religion, door G. Tiberghien, Professor aan de Hoogeschool te Brussel. Brussel, Guyot 1857. DP Eglise et la Morale, door Dom Jacobus, een deel in 12% Brussel, Kressling  Duitschland voortge- schreden: eene talrijke en geleerde naturkundige school brengt er die grondstellingen, die de wetenschappen voor de algemeene synthese geschikt gemaakt het volksbegrip. 1) In Frankrijk, Belgié, Italien, Holland, England verzuinen de schrij- vers, die het Katholijke leerstelsel, de Katholijke zede en staatkunde: bestrijden, volstrekt niet het bewijs te leveren dat zij de wijsbegeerte 5. het regt, en de maatschappij der tegenwoordige tijden begrijpen. De vooruitgang is niet anders möglich van buiten de Kerk,” zegt. de Heer Tiberghien, — en voegt er op eene andere plaats bij: “De: belangen van de waarheid, de orde en den vooruitgang schijnen mij toe iets anders dan de ontkenning te eischen.” Gij zult niets verrigt hebben, zoo lang de christelijke gods dienst nog overeinde staat,” zegt Ausonio Franchi. “Het standpunt? van het hedendaagsche leven is het rationalisme,” Voegt de Heer Banken, er bij in zijn voorrede, die een kort overzigt geeft over het Italiaansche werk. "Aedificabo et destruam," zegt de Heer Proudhon, "Wanneer de vrije denkers den vijand in de Kerk en den verlosser in de wijsbegeerte erkennen, begrijpt het despotisme niet minder, waarin voor hetzelve de kracht en het gevaar gelegen zijn, en de vervolgingen worden voortgezet, eerst tegen de staatkundige mannen en daarna tegen de wijsgeeren gerigt. Bij de eerste aanklagt werd de Revue philosophique getroffen; een eenvoudig congres van vrije denkers had zich te Amsterdam gevormd; de Vereeniging de Dageraad had bij die gelegenhid op zijn betrekkingen gewezen tot Hngeland, Duitschland, Belgié, Frankrijk; de regeerders van Frankrijk hebben een zamenzwering gewezen tot Hngeland, spoedig! de censuur heeft een der hoofden van de hydra afgeslagen. De Heer Martin stelt de Katholikke leer met zuverlässige wärde in het jünge licht, dat men er zich in bedriegt, en het übernehmen wärde zijn; hört in de gevangenis niet zijn bedrog, maar wel zijn stoutmöglich. Orsini bedreigt het leven van Napoleon III: de Revue de Paris wordt met het deod veroordeneld; zijn de democratische letterkunde en wijsbegeerte niet zedelijk medepligtig aan den vorstenmoord? De Heer Proudhon is kortelings tot Fr. 4000 boete en drie jaren gevangenisstraf veroordeneld: hij heeft de regtvaardigheid en de zedelijk-heid elders gezocht dan aan de voeten van de Kerk en den troon. De Revue Trimestrielle is op hare beurt in Frankrijk verboden. Het is bijna een veld van dooden en gekwetsten, dat wij te bewandelen hebben. Maar er blijven toch nog landen over, waar de gedachte. Hen nieuw werk, in denzelfden geest en met het doel om de wetenschap voor ändern, is dezer dagen te Brussel verschenen. Th schrijf voor-namelijk voor jonge meisjes, dit is de sp reuk van het werk van den Heer Paul de Jouvencel, getiteld: Les Commencements du monde, Genese selon la science, Brussels, Tarride 1858. Vrij is en gastvrijheid geniet. De werken overleven de veroordeelingen en de schrijvers blijven, al vallen de tijdschriften. De medewerkers aan de Revue Philosophique zijn niet door een keizerlijk wonderwerk verstrooid geworden, even als de werklieden te Babel; het tweede deel van vessai de Critique genérale van den Heer Ch. Renouvier staat op het punt het licht te zien en wij kunnen een werk van den Heer Ch. Fauvety aankondigen, dat een geleerd en naauwgezet beroep is op de tezamensluiting. De Revue Trimestrielle zal niet van hartzeer sterven overhare keizerlijke ongenade. De gedachte is onkwetshaar en onsterfelijk. De eenparige synthese kan niet in tegenspraak zijn met de wetten van de natur, het verstand en de zedekunde, waaruit zij bestaat; daar nu de laatste alleen onder het bereik van den mensch zijn, daar hij ten minste daarmede beginnen moet en dat zij alleen hem tot eene hoogere erkenning kunnen opvoeren, dient telkenmale, wanneer eene weten-schappelijke of logische wet ontdekt wordt, de algemeene bevatting daaraan getoetst of er mede in overeenstemming gebragt te worden, en de arbeid der wijsbegeerte, de moeder der verlichting is onophoudelijk: bet denkbeeld der godheid op den hoeksteen der wetenschap en der rede te brengen. Het Katholicismus bezit geen enkel leerstelsel dat niet van tegen-spraak met de wetenschap en de rede overtuigd is: wat blijft er dus van den God der Christenen over? 1) Het eerste vraagstuk is dat hetwelk ik in eene vorige beschouwing behandeld heb, namelijk het bovennatuurlijke. Is God bovennatuurlijke of liever bestaat er buiten de zigtbare wereld eene geheimzinnige orde, eene wereld van geesten? Men dient ziel zelven toch gelijk te blijven; wanneer er een wezen buiten de natur bestaan kan, waarom dan uiet meerdere, waarom geene duivelen en booze geesten? wanneer er een bovenna- tuurlijkke hemel bestaat, waarom dan ook niet eene soortgelijke hel? Hieromtrent zijn de rationalisten eensgezind. Het bovennatuurlijk kan niet door opmerking, dat wil zeggen op eene naturilijke wijze gekend worden: zijn naam zelfs duidt reeds het tegenovergestelde aan. Kan het echter door de gedachte gekend worden? Het denkbeeld van oorzaak doet zich terstond voor; dit is zoo oud als de kinschheid der volken. "Hoe grootsch is niet het schouwören van het geheelal; aan-schouwt den hemel en de aarde, de sterren, de wouden, en de zeeen, de wereld en den mensch. Door bewondering of vrees getroffen, klimt" "Het stelsel van de menigvuldigheid der werelden," zeide Thomas Paine, "maakt he gelöst op overleveringen berustende, even nietig als bespottelijk, en verstrofit zijn overblijfselen even als de wiud dit de veeren doet. Deze beide stellingen kunnen niet in een zelfde verstand bij elkander wonen; en hij die in beide tevens denkt te gelöven, heeft nog over geen van beiden behoorlijk nagedacht." "Wij heben de noodzakelijkheid erkend niets aan te nemerf wat niet te bewijzen is. Zou de stelselmatize twijfel niet meer zijn dan een ijdel woord, zoodra het het eerste of het laatste woord der wijsbegeerte geldt". "Het geelal ver" Kondigt eenen Opperheer! Het uilspansel getuigt van eenen Scheppen! Maar weet gij wel eens of het geheelal bestaat, en wat? het uitspansel is? Vooronderstellen wij dat wij nopens dit punt zeker- heid hebben: er bestaat iets; en dat deze vraag gesteld is: van waar! komt hetgeen bestaat geloft gij dan dit vraagstuk te kunnen oplossen: door het denkbeeld der schepping? Scheppen gis iets uit niets maken., Is dat het betoog dat wij zoeken, en als ik nu eens de tegenoverge- stelde grondstellingen opwierp: niets is uit niets gemaakt, zoudt gij die: dan niet veel gereeder aannemen? Wie zal overigens scheppen, wanneer er niets bestaat, en wanneer iemand bestaat, wie heeft hem geschapen? Dit werkwoord heeft toch een onderwerp noodig, maar een ongeschapen onderwerp, dat zelf bijgevolg reeds de noodzakelijkheid eener schepping loochent. Den werkmeesrer door zijn werk te openbaren, om later het werk door den werkmeester te verklaren, dit is een onbehoor- like kringloop, die de moeijelijkheid in de digtste duisternis verschuift. Het bestaan in den Schepper moet in alle gevallen gelijk staan aan” het bestaan in de schepping vooronderstellen om de schepping te bewijzen, dit is geen redeneren. — ~Geen enkel wezen heft zijne oorzaak in zich zelvye, maar wel in eene yerhevener essentie.” Aangenomen! maar als God dan de oorzaak van het geheelal is, welke verhevener essentie is dan wel de oorzaak van God? Zou hi’ zijne oor- zaak in zich zelven bezitten en moet men bij deze uitzondering als het aanvangspunt blijven staan? Waarom dan niet deze redenering  het bewijs te leveren, Laat ons echter het denkbeeld van oorzaak aannemen: God kan de stof niet zijn, die hij moet scheppen: hij is dus de geest die de stof uit het niet heeft te voorschijn gebragt, wat heeft men dan gewonnen. Wann neuer men zieht, het stoffelijke, het tastbare, het bekende, al wat onder het  yan hetgeen hetgeen hetgeen hetgeen.” “Der bestät tegenstrijdigheid de reden te vooronderstellen. 1) Waar-om dus iets als eerste te stellen dat niet bewijsbaar is?” De godgeleerden zitten elkander nog over andere ongerijmdheden in het vaarwater. “Wie godgeleerden gaan op de eigendunkelijkste wijze te werk in de verklaring van het leerstuk van God,” zegt de Heer Tiberghien. “Zij stuiten op eene leerstelling, niet op het onmogelijke.... Het schijnt in der daad dat Kant voor hen niet bestaat.” Het werk van den Heer Franchi, J/ rationalismo del popolo, waar-van bij eenen belgischen uitgever eene vertaling van de pers is geko-men, is gewijd aan de volslagene vernietig van dit bovennatuurlijke stelsel. De bewijzen voor de geschiedenen zijn niet grondiger en de Heer Franchi is er niet karig mede. Er is niet eene openbaring, die de andere niet wederspreekt: welke dan te verkiezen? Heb ik met zekere Katholijke godgeleerden te gelooven, dat de valsche de eenige ware bevestigden? Mijne verlegenheid neemt toe, want als iedere door de an- dere bevestigd wordt, dan kunnen alle waar zijn; is het niet veel redelij- ker haar allen op haar woord te gelooven, wanneer zijn elkander vernietigen? Zij worden allen thans door de wetenschap en door de denkkunde we- dersproken: God zou dus den mensch slechts plompe dwalingen en bespottelijden medegedeeld hebben; het zou dus eene gods- lastering zijn nog aan de openbaringen te gelooven, De Heer Tiberghien ondervraagt de wetenschap, de kunsten, de opvoeding, den staatshuishoudkunde, het huisgezin, de staatshuishoudkunde, het ge- weten, de zedekunde, en al de grondstellingen, die hij onderzoekt doen eenparig de uitspraak der XIXae eeuw Er  is in werkelijkheid-de groote afeod, die omvergeworpen moet worden; de XIX eeuw zal er geen stofdeeltje van laten overblijven. Essai de critique générale: premier essat, analyse générale de la connaissance, bornes de la connaissance, door Ch. Renouvier, Paris 1854, De la Justice, Decl. ITI, bl. 63. Het is onmogelijk te bewijzen dat het onbekende niet bestaat, maar nog onmogelijkker is het een bewijs voor het tegendeel te leveren, en wie zou dan op den rookwolk van een onbewezene stelling de zede-kunde, de regtvaardigheid, de maatschappij vestigen. Het doel dat het rationalisme zich heeft gesteld, is de wegcijfering van het bovennatuur-lijkke, diegene onder de wijsgeeren zelfs, die zich voor de goddelijke persoonlijkheid verklaren en die-an het religieuse gevoel geloof slaan, zijn met hunne tegenstanders eensgezind in het te verwerpen: De begrippen van eerste oorzaak, van scheppende kracht, van bovennatuurlijk beginsel, misvormen het begrip van God,” zeg de Heer Leon Brothier, bij den aanvang van zijne stelling ten gunste van eenen persoonlijkken God. de Heer Le- monnier, terwijl hij dezelfde zaak bepleit, zullen wij niet overgaan in de fantastische regierenen van het bovennatuurlijke. 2) Feuerbach wil, dat het denkbeeld van God den mensch niet aangeboren is, wanneer men door God iets anders verstaat dan de natur. Het antitheismus is het hierin volmaakt eens met het pantheismus. 3) Op deze wijze haalt de Heer Fauvety, bij het verdedigen van de noodzakelijkheid van een religieus begrip, Feuerbach aan, wiens ziens- wijze hieromtrent hij volkomen deelt. Maar nimmer misschien was dit groote onderwerp van eene tiendui-zendjarige ijlhoofdige zinsverbijstering, volgens eene uitdrukking van den Heer Renouvier, zoo volkomen eene uitdrukking van den Heer Proudhon. De onverschrokken jager spoort de verborgenheidsleer tot in hare meest wijseeerigste schuilhoeken na; waar hij ze ook bespeurt, tast hij ze aan, niemand ontsnapt aan deze algemeene slagting, Cousin noch Jules Simon, Jean Reynaud noch Guizot, Troplong noch Nizard, Martin noch Flourens, Leverrier noch Beudant, hij treit het monster tot bij de neo-christenen, wier inborst hem van toorn doet sukken, in de wetenschap, die zich de dienstmaagd der religie maakt; in de geschiedenis geleid door de Voorztentghecd, in het unitarisme, ‘eene amerikaansche wartaal, en tot in het goddelijke possesswm, de laatste snik van de bovenzinnelijke wijsbegeerte. Wanneer de menschheid geenen afstand  de regtschapenheid, wanneer zij hare längst vorgen van de regtvaardigheid en geluk in het hinsgezin, in de staatkunde, in den arbeid, in de maatschappij niet wil vaarwel zeggen, dan moet zij afstand doen van de regering van den mystieken despoot: dusdanig is het besluit van iedere bladzijde van dit van top tot teen gewapende werk: wIk erken de bovennatuurkunde, bijgevolg erken ik God, maar alleen in bovennatuurlijken zin, en onder voorwaarde dat hij het absolute niet verlate. Overal elders loochen ik hem, in de naturkunde, in de ziel- 1) Revue philosophique, April 1857. 2) Dito Mei 1827. 3) Nécessite d'une Conception religieuse, (door Ch. Vauvety, (Revue philosophique, April 1856. 145 kunde, in de zedekunde en bovenal in de zedekunde.” (Deel II, bl. 306). Het stelselmatige atheismus is het fiat l'un des wissenschaftlichen. (Deel III, bl. 98). Het oder einige en wetenschappelijke atheismus, had de Heer Renouvier gezeed. Dusdanig is de regtstreeksche, logische, onvermijdelijke gevolgtrekking van het grondbeginsel van Descartes. III. Er blijft dus over God in de natur te zoeken. Reeds bij den eersten stap ontmoet men verschillende gevoelens, die men in twee klassen kan onderscheiden, en welke de twee groote vraagpunten behandelen: de persoonlijkheid van God, — en het religieuse gevoel. De leer van eenen persoonlijken God (het theismus) vordert de boven alles verhevenheid van God, omdat persoon zoo veel zeggen wil als: afgezonderd wezen. Het deismus is alles doordringend, omdat het universele zich in de individuen vertoont. Het »Boven alles verheven zijn", en het »Alles doordringen", zijn de twee leeringen; laat ons ze eens beschouwen: Het eene vraagstuk sleept het andere mede; maar aangezien de ft deze twee vraagstukken van verschillende stand-punten beschouwd., De volgende bijdragen bevestigen of bestrijden ze: Retieie, Ch. Fauvety. Het streven naar een rationele religie (Mei en Sept. 1855). — Antwoord aan Dr. Chowippe. (Nov. 1855). — Noodzakelijkheid van een religieus begrip (April 1856). — Het religieuse vraagstuk in de provincién (Nov. 1856). — Verklaring van grondbeginselen in antwoord aan den Heer Dameth (Dec. 1857) — Leon Brothier. Noodzakelijkheid van een leerstelsel. (April 1855). — Dr. Chouippe. Tegen het denkbeeld van een redekundige godsdienst, (Nov. 55 en Maart 56). — Oordeelkundig overzigt over de Revue philosophique et religieuse (Januarij 57). — Hess. Religie, Wijsbegeerte en Wetenschap (Aug. 57). — Ch. Lemaire. Oordeelkundige beschouwing der persoonlijkherd Gods. (Maart 57). Het atomistische Pantheismus (Julij, Aug, Sept. En Oct. 1857. — Leon Brothier. Over de Persoonlijkheid Gods (April 57) — Over de voorwaarden van het Bestaan (Junij 57). — Leer van den vooruitgang (Julij 57). — Leer van den voorzienigheid (Aug. 57). — Ch. Lemonnier. Verhandeling over de goddelijke Voorzienigheid (Mei 55). — Over het wezen en over de persoonlijkheid (Oct. 57) — Ch. Renouvier. Oordeelkundige gisping over de natuur van God (Junij 57). — Cantagrel, Drie groote vraagstukken (Aug. en Sept. 57). — Zie verder Ch. Pecqueur. Schets van een ideaal van de goddelijke volmaaktheid (Julij 56). — Wisbegeerte van den vooruitgang. (Dec. 56). — Leon Brothier. Over het bewustzijn van het wezen (April en Mei 57). — Zelfstandigheid en verschijnsel (Dec. 56) — Charles Michelet (van Berlijn) Proeve van denkkunde, — Brief van den heer Peequeur over den onafgebakenden vooruitgang. (Maart 57). Brief over de zamenvattende persoonlijkheid. (Julij 57). — Ausonio Franchi. Verdediging van de oor-deelkundige onderzoeking, antwoord aan Den Heer Brothier. (Oct. 1856). Zie mede de Navorschingen nopens de Godsdienst van den Heer Tiberghien. 2) Ch. Michelet (vans Berlijn) Revue philosophique, 1 Maart 1856. Griekenland verpersoonlijkte zijne Godheden, terwijl de God van Rome in het afgetrokkene bestond; daarom geeft men den naam van Grieksche woordafleiding aan het stelsel van den persoonlijkheid. DE TIJDGENOOT OF HET GEBIED DER REDE. AO Persoonlijkheid de eerste voorwaarde is van het religieuse gevoel, dat bezwaarlijk kan bewezen worden zonder God als persoonlijk voorte stellen, loopt men gevaar zich in de verkeerde kringgedachte te verwarren, door met het tweede vraagstuk aan te vangen. Ik zal mj dus thans met het eerste bezighouden, onder voorbehoud, het andere fater met vernieuwden moed onder handen te nemen. Door een verheven instinkt, dat wij te ontleden zullen hebben, aan-gedreven, en de onbewezene sielling van eene bovennatuurlijke orde voor bet klimmende licht des verstands ziende verstands ziende verstanden, ‘) hebben de wijs-geeren eenen oneindigen God uitgedacht, uit geest en stof bestaande, niet meer bovennatuurlijk, maar persoonlijk. Ik zie met bewondering, dat er geesten zijn, die zich beijveren te bewijzen, dat God niet persoonlijk is; maar. nog meer bewonder ik die vrije denkers, die, terwijl zij den spot drijven met de godgeleerden, en Lik met het Katholicismus durven breken, alle pogingen aan- © wenden om het mysticismus met de eene hand terug te geven, wat zij er met de andere hand aan onnen, want, wanneer het onmogelijk is, te bewijzen, dat het onbekende niet bestaat, of niet zelfstandijk bestaat, is zijne persönliche, zoowel als zijne bovennatuurlijkheid, nog veel moeijelijker te bewijzen. De taak van den wijsgeer is, op den drempel der menschelijke instellingen, met het vlammende zwaard der rede in de hand de wacht te houden, en er, als mensch naijverig op zijne vrijheid, het bovennatuurlijke, zelfs natuurlijk gemaakt, van verwijderd te houden. De Heer Ch. Lemaire schijnt. door zijn werk den tief te gevven van: Odeelkundig onderzuken van de persoonlijkheid Gods, deze taak begrepen te hebben; maar hij is ze klaarblijkelijk te buiten gegaan, want hij. zoekt de Goddelijke onpersoonlijkheid te bewijzen, en dit kan hij niet beproeven, zonder verkleining van de menschelijke persoonlijkheid; bet eerste belang dat gewaarborgd. dient te worden. De twee stelsels van het Alles doordringen en van het Boven alles verheven zijn gaan van een verschillend beginsel uit. Omdat het niet mogelijk is te bewijzen, waarom iets bestaat, hebben wij het noodzakelijk geacht, als eerste bevestiging, zonder bewijs en zonder oorzaak te stellen: zets bestaat. Dat is het eerste woord der wijsbegeerte, en naar gelang dat dit bevestigde meer of minder klaarblijkelijk juist, onmogelijk uit het menschelijke gevoelen te rukken zal zijn, zal ook de wijsbegeerte meer of minder zeker, stellig, redekundig of redelijk zijn. Ik BEN, had Descartes gezeg Der erste, der hilf aldus het denkbeldige en het oneindige opper-hemelsche door het menschelijke 7% dorst vervangen; maar de mensch bestaat niet alleen, en de algemeinenheid ontbrak dus an het beginsel. Het wezen bestaat, zegt de nieuwe wijsbegeerte, terwijl zij de bevestiging algemeen maakt. Maar het is steeds gevaar-lijk, den theologischen geesten, den vereerders, gelijk de schedelleer zegt, afgetrokkene formulen aan te bieden, die eenigen vat kunnen gevven aan het mysticismus. Men is niet in gebreke gebleven aan deze synthese van het wezen een subjectief bestaan toe te kennen, zoodat 447 de wijsgeeren, die er slechts eene afgetrokkenheid in kunnen zien. de axioma: van het gemanifesteerde wezen uitgaan, hebben moeten ver- anderen, en zeggen: de wezens! In dier voege zijn dus inderdaad de onderhavige twee beginselen: de zelfstandigheid en het verschijnsel , de essentie en het bestaan, het volstrekte en het werkelijke , het we- zen en de wezens. Daar berust in den grondslag de geheele woorden- strijd over de persoonlijkheid van God. De verbeidigte in den staat der kinde schuld, verpersonellijk iedere bevinding, die zij erlangt, en maakt van de geringste afgetrokkene zaak eenen God dien zij aanbidt. De ware wijsbegeerte, moet even als de ware wetenschap, wanneer eenmaal het bestaan voor-opgesteld is, deze afgodische scheppingen verwijderen om alleen de ver-schijnselen en hunne wetten te beschouwen. Het universele onderwerp der dingen, kan niet ontkend worden, maar men kan eene zaak niet ken-nen, dat wil zeggen, er de bestanddeelen van ontleden, of de wetten van ontdekken. dan door dit afgetrokkene beginsel, deze volstrekte zijde te verwijderen. Een voorbeeld zal ons beter verstaanbar makt. Wanneer wij zeggen: de eik, dan is er niemand die dit denkbeld niet bevat; maar wie anders, dan een wijsgeer kan er eene volstrekte werkeliikheid in zien? Er bestaan vele eiken, er is, wanneer men dat wil, een eerste boom of zijn eerste eikel geweest; al vooronderstelt men dat alle ciken en alle eikels vernietig zijn, dan zou de wetenschap toch nog de herinnering van de soort beweren, en men zou nog zegeen: de eik. Maar  denkbeefdig, de wezens zijn werkelijk. Dat doet Hegel zeggen, dat het volstrekte, slechts de voortdurende beweging van den geest is. Dat heeft de volgende formule door het Positivismus doen ontwerpen, en door de oordeelkundige onderzoeking doen erkennen: dat de verschijnselen en hunne wetten het eenige voor-werp der wetenschap zijn. De Heer Renouvier heeft-het eerste deel van zijn Algemeene Kritiek gewijd aan de erkenning van dit beginsel door de ontleding van de menschelijke kennis 1). De ruimte ontbreekt mij om een beknopt overzigt te geven over eenen z00 diepzinnigen, z00 door-wrochten arbeid. De groote wijsgeer betuigt de eerzucht te hebben. Proeve van algemeene kritiek, Voorrede bl. VII. het werk van Kant voort te zetten, dat in Duitschland mislukt was; niemand had ook beter dan hij het regt dit te ondernemen en de magt er in te slagen. Zijn gevolgtrekking is het beginsel van de nieuwere wetenschap; Voor de kennis bestaan er geene zelfstandigheden. Het is niet meer mogelijk het zelfstandelijke, het volstre. Kte, het oneindige, als grond-slag voor alles te stellen. De groote vooruitgang der ordelkunde is geweest de categorie van het worden, in de plaats te stellen van de categorie van het zijn, de beweging in de plaats van de onbewegelijkheid,” zegt ook de Heer E. Renan, en de Heer Proudhon komt herhaaldelijk op dit hoofdvraagstuk terug. Deze afgoderij met zijne eigene afgetrokkenheden heeft den menschenden geest zelfst tot de erkenning geleid, dat het zelfstandige wezen deenige werkelijkheid is. Men beschouwde deze entiteit, de zelfständigheid, als dusdanig verschillend van zijne hoedanigheden, zijne eigen-schappen, dat men er niets onmogelijks in zag, dat, terwijl deze hoe-danigheden dezelfde blijven, de zelfstandigheid regtstreeks veranderen kan. Dit is eene juiste redenering als de zelfstandigen bestaan. Van daar zijn er in hetzelfde leerstelsel twee uitkomsten, die even denkkundig zijn: de eene ten voordeele van de vleeschwording, die er een bijna natuurkundig bewijs in vindt; de andere ten gunste van den metaals-overgang, die er eenen grondslag tot hare onderzoekingen in zag. Hn underdaad de zelfstandigheid goud, zelfstandig goud, zou zich even goed kunnen voordoen onder den vorm van lood, als de zelfstandigheid van Christus, zijn vleesch en zijn bloed, onder de soorten brood en wijn. De middeleeu wen hebben tegelijkertijd aan beide wonderwerken gelof geslagen: waarvan het eene op het altaar plaats greep, het andere in de werkkamer verrigt werd. Maar Bacon en Descartes hebben dat alles veranderd. In one dagen wordt de geest noch de stoff als entiteit beschouwd; met het wezen echter is dit nog het geval, en men maakt van God, de categorie, van het boven de tkheid verhevene aanwezen. Ziet men niet in dat men daardoor tot de zelfstandigheid, tot de eigenmagtigheid yan den eik op het goud terugvalt, en tot de middeleeuwen met hare om- zetting zoo bij het avondmaal als in de alchimie terugtreedt? De voorstanders van het wezen zullen niet terugdeinzen voor de vergelijking: hebben zij voor hen niet de getuigenis van den grooten Ar- naud, die Descartes verweet, dat hij de vleeschwording te gemoet trad? Ik kan hier de bewijsgronden niet een voor een wederleggen. Het is alleen door God de hoedanigheden der mensch te schrijven, dat men de stelling der persoonlijkheid staaft. Het is altijd de mensch verdooving. Hoezeer had Feuerbach niet gelijk, toen hij zeide, dat al de denkbelden die de mensch zich van God maakt, van menschelijken oorsprong zijn! (April 1856). 449 De eenvoudigste voorstelling, die men zich van God maakt, is on-betwistbaar dic van de eeuwige Vader, een reine geest, een grijsaard met eenen langen baard, die de wereld in zes dagen met zijn woord schept en rust; maar zoodra men deze opvatting den eenvoudigen overlaat, vervalt men, zoodra men op zijn geene onbegrijpelijke zamenstellingen, die niet gedroomd zijn geene onbegrijpelijke zamenstellingen, en er zijn geene onbegrijpelijke zamenstellingen, en er zijn geene onbegrijpelijke zamenstellingen, die niet gedroomd zijn, om het raadsel op te lossen. Het pantheismus brengt verwarring te weeg, want als alles God is, dan is er geen verschijnsel: het verschijnsel loochenen is niet meer mogelijk; God loochenen is niet meer mogelijk; God loochenen is niet God verklaren: het geen de wijsgeeren met alle geweld doen willen. Men het dus verscheidene uitvlugten bedacht. God is alles; maar alles is niet God; want God onderscheidt zich van het al: hij is alles, en zich zelf op den koop toe. God is de oorzaak van alles, hij is het geheele wezen, het Opperwezen; hij is vooreerst het eenige geheele wezen, zonder onderscheiding; voorts is hij boven alle gedeelten van het geheel verheven, en bijge volg, onderscheiden. Alles is niet God; maar alles is in God, onder God, door God; God is de natur; maar de natur is niet God; zij is in God, onder God, door God; God is de geest, maar de geest is niet God, hij is in God, onder God, door God; God is de menschheid; maar de menschheid; maar de menschheid is niet God, hij is in God, onder God, door God. Aldus begrijpen het de Saint-Simonisten, aldus werkstärke, Krause het pantheismus op de minachting der godgeleerden, en het Christendom op de minachten van zekere wijsgeeren. Zoo waar ik leef! Mr. de Voltaire, en gij Kant, Hegel, Paine, Feuerbach, die laatste woorden zijn op u bedeld, en ook opu, mijne Heeren Renouvier, Franchi, Moleschott en Proudhon. Laat ons tout eenen anderen god overgaan, eenen na bloedverwant van den voor-gaande, bijna zijnen zoon, en die van den vader uitgaat door de bewerking van den Heer Leon Brothier. God is terzelfdertijd het eindige, het oneindige en het onafgebakende; het ik, het niet-ik, de be-trekking: hij sluit alle tegenstrijdige denkbeelden in; hij bezit al de elkander wedersprekende volmaaktheden; hij is een, meervoudig, za-menverbonden; hij is persoonlijk, onpersoonlijk, universeel; hij is volmaakt, onvolmaakt, zich ontwikkelende. Er is dus een afzonderlijke. God is al het zijn, maar hij is ter. Zelfder tijd al de wezens,” zegt de Heer Lemonnier. Al de wezens zijn een, maar dit een onderscheidt zich onbepaaldelijk in meervoudigheid. Deze eenheid is geen geheel. Deze menigvuldigheid is niet een getal. Dit oneindige bepaalt zich onophoudelijk. — “Alles is in God, alles is door God” (Saint Simonistische formule in 1832 uitgegeven). Fénélon zegt eveneens: “God heeft het geheele wezen van het ligchaam, zonder tot het ligchaam beperkt te zijn, het geheele wezen van den geest, zonder tot den geest beperkt te zijn, en eveneens met alle essentién. Hij is dermate het geheele wezen, dat hij al het zijn van al zijn schepselen bezit, maar met wegneming der grenzen die hen beperken. God, er zijn goden en wezens, en het al is God; de waarheid ligt in de ineensmelting van de eengodleer, van de veelgodenleer en van de algodleer. Een nieuw en oorspronkelijk eclectismus! Iedere ontkenning wordt daar eene bevestiging ten gunste van God. Hij is niet oneindig, zegt ge? wel dan is hij eindig. — Maar hij is niet eindig. — Goed, dan is hij oneindig. — Maar hij kan niet eindig en oneindig zijn, — Met uw verlof, ook is hij onafyebakend. — Een god die de tegenstrij-digheden en de wedersprekingen in zich opneemt! Een derde god zal voldoende zijn; want ik vermeet mij niet het drietal te boven te gaan: God is het ongeschapene oneindige, dat de wereld, het geschapene oneindig; maar deze twee oneindig vermenigvuldigen zich  — Er is niet de minste moeite in gelegen niet alleen het bestaan te begrijpen van een feitelijk oneindige, maar eenen oneindigen aanwas van dat oneindige. Deze kernspreuken zijn overgenomen uit eene ongeteekende verhandeling over het geschapene oneindige, toegeschreven aan Johannes Terrasson; zij zijp uit de XVIIae eeuw vernieuwd geworden door den heer Ch. Pecqueur, in zijne Wijsbegeerte van den Voorwitgang. God is dus het oneindige, van alle eeuwigheden het oneindige ge- schapen hebbende, en er oneindiglijk, oneindigheden oneindigen toe- voegende, Gevoelt gij u niet verblind, ter aarde geworpen, voortgesleurd door dezen dwarlwind van oneindigen? OQ Malebranche! hoe tevreden moet gij zijn, gij, die zeidet, dat om God waardiglijk te beoordeelen, men hem slechts onbegrijpelijke eigen- schappen moet toeschrijven !” Maar hebben wij ons thans niet genoeg met het bovennatuurkundige opgehouden ? IV, De mensch zoekt niettemin God en wil zich met hem verbinden; hij rigt zijne gedachte tot aan gene zijde der werelden; hij droomt de toe- komst; hij verheft zijne blikken en zijne ziel naar de hemelen; de liefde tot het oneindige, die hem vervoert, vervult eene algemeene behoefte van zijn wezen: Het religieuse gevoel is eene onvervreemdbare eigen- schap van den mensch,” — zegt Benjamin Constant. — De religie is dus eene der functién van de menschheid. Deze bewijsgrond is des te krachtiger, nademaal hij op een onbetwist- baar physiologisch feit berust. De geheele zaak is hier dit verheven instinkt te begrijpen, en zich te verstaan nopens den naam dien men er aan geven wil. Geen enkel wezen leeft onafhankelijk van het geheelal. De middel- puntschuwende en de middelpuntzoekende kracht zijn in de nietigste diertjes zoowel als iu de hemelbollen aanwezig! De mensch put even- 151 eens ieder oogenblik zijn leven in het algemeene leven; en dezelfde wet bestiert zijn verstand: zijne gedachte ademt het zaamgevatte leven, eene kracht van uitzetting verbindt het verstandelijke wezen aan de uni- versele gemeenschap; even als hij het personele instinkt des behonds heeft, heeft hij het universele instinkt der betrekking en der overeen- stemming. Reeds bij den aanvang wees ik op de behoefte aan een alge- meene opvatting. Het leven heeft al de prächtigkels, al de noodzakelijke aandriften tot zijne functién. Venn als de honger en de dorst het behoud, even als de liefde de voortplanting bestiert, zoo doet dit het goddelijke gevoel de behoeften van het verstandelijke leven: de wetenschap, de waarheid, de regtvaardigheid, den vooruitgang. Is het eene verlokking? eelijk lord Byron van de liefde gezegd heeft? Neen! het is eene der bewonderens-waardigste dingen der natur, dat een genot verbonden is aan de voldoening der behoeften, het welzijn aan de vervulling der wetten van het chen den mensch en het geheelal, dit vermogen tegen-religieus genoemd kan wor- den, hoewel het alsdan meer dan ooit erkend worde dat de mensch zich meer en meer in overeenstemming moet brengen met de algemeene wetten en het universele leiden. Dit gevoel bewijst dus niets ten gunste der godsdiensten; het pleit voor het zoeken naar waarheid, voor de overeenstemming en den vooruitgang. Is het woord overigens wel gekozen en beantwoordt het aan de strek- king? De heer Proudhon heeft bewezen, dat in de talen der oudheid, het woord religie niet band beteekende, maar veering, en dat de af- leiding van het latijnsche woord, hetzelfde is. De woordspeling van den heiligen Augustinus, religio religio, strekte om de nieuwe vormdienst, niet meer als een afhankelijkheid, maar als eenen band voor te stellen; dit was een vooruiteang; want het denk- beeld band doet eene soort gelijkheid vooronderstellen. Maar de gods- diensten hebben ten allen tijde, zelfs na den heiligen Augustinus de pogingen van den menschelijken geest tegengewerkt, en het gevoel ver- drukt, waaraan men nog steeds haren onteerden naam wil blijven ge- ven. Zij zijn nimmer iets anders geweest, zij zijn, en zullen nooit iets anders zijn dan een misbruik, of eene afwijking van dit verhevene instinkt; want het ligt in hunnen aard het denkbeeld van God bewegging- loos te maken, en de waarheid, de wetenschap, den vooruitgang onbe- wegelijk te maken, staat gelijk met hen doodelijk te treflen. De afgoderij is eene poging tot godsmoord. De heer Lemonnier doet zeer goed de afdwalingen uitkomen van het godsdienstige gevoel, waarvan hij toch den naam behouden wil: »Zoo lang men een al gemeinen beständige Ängangenen aanweisen gesteld heeft, is God, volgens een böseren, uit-drukking, begrepen geworden als de tegenstander van den mensch, en het religieuse gevoel is gekosterd geworden als een afzonderlijk gevoel, meesttijds strijdig tegen alle andere. 