Algemene konst en letterbode
None
de Ka^p de Goede Hoop en Ss. Malo , wnur zv dci» lOjen M aart des jriars J769 aanlanddcn , nadat zy eenen togt van : twee jarer en vit*r mrfaocen haaderi afgeiegd, waarop flecbfS 7 van de 2 co man getforven w;>ren. Das eiouigde dez** luisrerr\ke onderneming, waarvan de ▼oordeeien , de geweo, de ftoutheid en her poed gevolg, door een* bevoegd Rrgtfer zeer jui«r heoordeoJd worden in bet artikel: Bougainville, in de nouvelle Biographic. Dtze reize was de eerfte, weike 39 Fran fc hen ro dom de wereld ckden, dat is te zeggen, die de 360 graden lengte, en aile de middagkringen der aarde doorreisden. . Deze ondememing , welke den Heer Bougainville in den rarg der groove Zeebouwers piaatfte, kar, men ecbter in *eker opzigt als zyn* leenyd aanmerken. Her verhaal , weiic by \r van in bet hcht paf, werd grerig gekz-ii, en weldra, door den Heer F rsthr overgczei; uam in eene tweede uit- gave , die by zeif in 1772 lie! drukken , beantwoordr hy fom- sni.e aaomerkippen van zynen Venaier. De ftyl dezes uerks is ee. vnud g en ra'uurlyk; in hetzeive verroor.t hy zyn ka- rvkter , zyre onverfcbrokkerheid , zyne verachting der geva* rtn, welke hy dikwyfs tchyot optez eken , zyoe zacnr, cm in elie gevdleti te vermaken , alsmede zyne goedhartigheid en vrolykbeid, waardoor hy onder zyn Sch ?epsvolk , voor welks geooegen hy even zeer als voor desze.fs gezondheid zorade, her verfrouwen , de onderwerping en u-elrev reden heid Reeds hrindba;«fde. Om echier al/e de beminnelyke hoedanigheden van den Schryver volkorm*n re ker.nen , zoude men hem zel- ven eenige gedeeiien dezer beroemde reize moeten bebbea booren verh^len. Men heeft te regt aangemerkr, dat de kaarten en aardryks-. kundige beraliruen , ui'gezonderd de aftl^nden, de zwaktte zyde dez.s werks uitmjken; doch het is ook biliyk, d»t men hieroy bedenice, dat hy eenen togt deed, om onrdekkingen te doen en niet eene van die foorten van reizen , waarop cnetl aan de befchryving van een eiland of zeekust geheeie maan- denbefteedt; dat vreesfelyke ftormen en aai.boiider.de gevaren bykaes alle Sterrekundige waarnetoingen hehoen vruchteloot gemaakt; dat de wetenfchap der lergtemetirg eerst in hare geboorte was; dat de tafels der maan nog niet rot die volJto- menheid gebragr waren, waarin wy die ibans bez tten; dat de Zeebouwers die onderfteuning niet omvingen , welke men hun tegenwoordig aanbiedt ; dat zy met al het moeijdyke der berekeningen , waarmede zy in het geheel n et gem^enzaini waren, te worftelen hadden; en dat Bougainville in Frank - ryk de eerfte was, die eenen Sterrekundige aifcheepte, ten : . Y j eiud# ✓ C *4* > rode een leerftelfet te beproeven , waarmede by renoeg be* > lend was, om *er bet belang van imezien, doch waarvao men. poe geere vruchten had kunnen inoogften. By zyne rerugkomtt genoot Frankryk den vrede. Door Zyn zwervend en rusteloos Jeven deu fmaak voor de Wis- kondige Werenfchappen verforen hebbende, by zicb aan vermaken over, waartoe by in Zyne vroeger jaren geenen lyd had, om te te leeren kennen. Zyn verworven roem, zvn yidderKke aard, deden hem in de aauzienlykfte gezelfchappen foegang verwerveo , waarvan by den toon en de zedeo , door > hem zno dikwyls gegispt , aannam. Dan zyne zoo fterke zucht tot onvermoeide werkzaambeid , welke hem zoo zeer had onderfcheiden in bet geen by ondernam, vond eerlang een vnedfel, meer overeenkomftig met zyn karakter , toen * Frankryk zicb de zaak van jlmerika aantrok. Hv werdf rame.yk. beurrelings, onder de Vlootvoogden Lamothe- Pi- quet. d’Estaing en de Grasse, m*»t her bevel der Schepen U Bien uiintd , le Languedoc 3 1$ Guerrier en P August* op verzoek van d’E&taing tot Opperbeveihebber van hit Sroaldeel benoemd , en nog hetzelfde jaar tot den ra?g van Veld - Maarfcha'k verneven. In 1781 over de voorboede her bevel voerende , floeg hy , in her fcherpsgevecht van Chefapeaky de voorboede van de Engeifchen dapper terug en otuvi g van den Graaf de Grasse openiyk bet getuigenit, dat by mcer dan iemand tot de overwinniDg bad toegebragt; lerwyl by , op den ongetukkigen dag van den laden April ties genoemden jaa'S, toen men den Bcvelhebber te taste legde # dar hy met-r voor zyn Schip, dan voor zyn Smaldeel gezorgd bad, en fomm»ge Kapiteinen van bet laatfte btfcholdigde , dat zy den Bevelhehber niet krachiig genoeg onderfteund badden , met de achierhoede. onder zyn bevel ftaande, alien mogely- ken deel a »n den (lag nam , en den roem bebaalde vao da Northumberland te redden ; fchoon P Auguste , waar over net bevel voirde, bet meest van alle Schepen der Vloot gebavend was,- vereenigde by zicb echtcr wederom met do* zeive, en geieidde een gedeelte van bet Smaldeel oaar St. Em- fiatius. De vrede, welke de vryheid en onafhankeiykheid van rika vetzekerde, deed in hem den fmaak tot de Wetenfcbap- j*n herleveri. De Akademie benoemde hem tot vry mede* ltd, en de Heer Lagrange, wien by zyne ftem verzocht had, gaf he nr d it vierjend andwoord: ,, het zoude my eerder - „ voegen , om door U op de Akidemie te worden toegela- ,, ten, want het zyn uwe werken, die my den weg gebaaod „ hebben.” Omtrent dezen tyd vormde Bougainville, om de weteo- fchappen eenen dierst te doen , waanoe by alieen in ftaat was , het ftoutmoedig plan, om de ysbergen van het Noorden te trot* Digitized by Google c 347 ) Hotferen , en (of atn de Pool deortedrmgen. Sen beroemJ Sterrekundige bood zich tot zynen togtgenoot aan , zyn ont- werp was reeds afgeteekend, en by had twee verfchillende wegen aangewezen; doch de Minister weigerde in zyne voor- flagen te ftemmen. Thnns verzocht de Koninkiyke Societeir ▼an Lon den om zyne plans, wetfce by dan ook, met aanwy- Zing van den weg, dien by voor den besten hield, aan haar ©verhandigde, maar Kapiretn Phjps (Lord Mulgrave ) , die met de onderneming belast was, keorde den anderen weg be* ter, docb by konde bet niet verder dan tot den 80 grad* brengen. Zullen wy nu den Srattsdienaar, die dit phn vertjde’de # wegens zyn gedrag laken of dankzeggen? Minder dan debe* roemde Zeebouwer de waarde inziende, welke men in hef overwinnen van onoverkomelyk geacbte zwarigheden kan ftel- len , en de gevaren dezer onderneming ais eene der grootfte hiodernisfen voor hare uitvoering befchouwende , wanneer if niet door een aanmerkelyk nut vergoed worden, houden wy* ▼oor on s dit not ten minfte voor twyfelachrig t en niet voor zoo zeker, dat de 90 gr. verfchynfels zoude hebben opgele-* verd , welke men niet even goed op 10 gr. van de Pool zoude hebben kunnen waarnemen. Dan vooronderftellen wy eens, dat men alle beletfels te boven gekomen, en de Sierrekun^ dige tot dat zoo moeijelyk te onderfcheiden punt ware door* gedrongen , waar de lucht horizootaal rondom hem draaider waar dezelfde fterren zich altyd op dezelfde hoogte vertoo- ncn, waar de planeten flechts op de helft van hnren Joop zigtbaar zyn,*en gedurende maanden, of zelfs jaren, voor bet oog van den waaraemer bedekt blyven, zoo zy niet al- ryd door den mist en de fneeuw aan zyn gezigt ont trek ken worden, — welk voordeel zoude, ook in dit geval onze rtL ziger van zoo vele moeire en onaangenaamheden hebben irge- ©ogst? Of zullen eenige zeldzame waarnemingen van StraaU buigingen, ettelyke, onzekere, of ten minfte* zeer moeijslyke proeven met de kompasnaald , voor eene wezeidyke fchade* loosftelling kunnen doorgaan? Dat wy het derhalve den Mi* sister eenigermate dank weten, die uir fp»srznmheid of angst- ▼alligbeid niet wilde, dat een zoo beroemd man , zondereenig fchynbaar nut, zyn leven zoude in gevaar ftellen. lndien wy ▼oor zeker houden , dat de Heer Bougainville zelf zyn plat! oaar de hinderpalen zoude gewyz’gd hebben , we ke hy ont* moette, ook dan zoude hy zyneu roem hebben vermeerderd, door te doen zien , waartoe menfehelyke fciiranderheid* en ftoutmoedigheid jo ftaat zyn, tetwyl de Geieerden , die bent1 louden vergezeld hebben, hunnen cyd numg hadden kunnen kefteden, en in de onrdekking van eenjge nieuwe waarheid het loon voor hunne opofferi. g zouden gevonden hebben. Het is bekend , welk een gi*si van oproer zicb order de Digitized by Google i C 34* V Frtnfche Zeemapt* en op de Vloof vin Brest , order detr Leer Albert de Rkm, verfpreid had. Her fcheeptvolk tot zynen pli^i terog te bref^en was ten boogfte noodzakelyk , en hiertoe Pc' een Bougainville, door zyn aanzien, zynen moed, en zy?»e ftandvascghet J «*i»esii in ftaat tezyn. Hy ver- tootide zich aan de oproertgen, doch de heilzame uitwerkfels hiervan waren van kurten duur. De gemoedoren waren to verhil , en werden weiligt te veel opgezet , om naar eene ftera te In stereo, waaraan zy op eenen anderen rvd blymoedig* gouden hebben gehoor gegeven , hetgeen den Heer Bougaiv- vii le deed belluiten, om Z)Ch aan den dier st te onttrekkenj. ©ndemisfchen plaatfte men nog in 1791 zynen naam op de 4m dcr Vice- Admiralen : eene onderfcheiding , weike zyne ▼erknochtheid aan eenen Vorst verdnbbelde, die door alien* verlaten was, en wien by, in de moejelykfte omftandigheden by aanhoudendneid proeven vao defterkfte toegenegenheid gaf. Byna door een wonderwerk aan de moordtooneelen van 1792' •mfnapt,. nam by de wyk naar zyne landgoederen in A^r- mandye , waar hy zyne twee fiukken gefchut, de eenige' ovtrgeb.e^en vergeldmg voor eenen veertigjarigen dienst,' wedervond. , Hier wachtre hy het herflel der rust af, toen hy als een oud Zeeman tot een* der posten van het bureau der lengte- metirg benoemd were). Dan , hetzy dat hy de rust nog niet jjenoeg ver^ekerd oordeelde, of dat de zorg voor het over- fcr.ot van zyne fortuin hev» aan zyne landgt>ederen verbond,* by bedat'he voor den aan' oem opgedragen posr , en werd* door een Graaf de-Fleurieu vervangen, die kort daaroa door den Heer de Borde werd opgt-volgd. De tyd tot herfcriep- ping drar zynde, bey verde men zich , om zoovele aangeregte verwoeMingen te herftellen, en werd het Inftuuut beOemd, om de piaais van aiie de Akademieo te vervangen. De Heer Bougainville werd in bet vak van Zeevaart en Aardryks- kunue Pence md , en genoot, als Voorzttter van de klnsfe der. V etvnfchappen , de eer , van het woord te voeren by eene eelegenheid, weike tot hiertoe in de Jaarboeken det Letter- kunde onbcKeuj was. Hy verfebeen onalgeoroken in alle de Vcrgaderir.gen cer Commisfie, belast met de vervaardiging van het veiitag, hetg.en aan den voet cies troons werd ne» dergclegd , en wooude, niet minder aanhoudend , gedurer.de den tyd van schttien roaanden, in dezellde h*edamgbeid van Voorzitrer, de Ztttingen eener andere Coromisfie by, aan weike een werk van eenen meer moeijeiyken aard was opge- Orageu. Ait)d de eerfte in de Vergadenngen zynde, ver- ©orzaakte het genoegen, waarmede men hem noorde fpreken , eat men niet cers opmerkte, of, door het te Isat komen van anderen, de t>d , tot den arbeid gefehikt, gerekt werd. ' Senate ur en Groot * (jfficier van het Legmen van Eer zyn- de. C 349 ) de, ▼an het oogeriblik van deszelfc oprigrlng, bezat h f alleff wat hem by her roenemen zyner jaren konde vertroosten , maar zyn yver was nop niet uirgebluscht , hy beznr not; at her vuur en de levendipheid der jeupd. Hy brandde van verlar.een* om eenige gevaariyke onderncming ter Zee te befturen, of in dezelve te deelen , en amwoordd* zynen trjenden, war nee r deze hem op zynen ouderdom oplettend maakten , dar Ne<t a Diet nurreloos by e*n leper geweest was, was r by z :;ch ach<d- LESf Ajax en Diomedes bevonden. Het is twyfelschtig, of de oude Koning v^n Pylos zyne k neb ten en zynen moed ia denzelf ten graad behouden hebben , en noe minder waar- fchynlyk, of zyne redevoeringen aan de Griekfcie held»m tyd dat genoegen hebben verfehaft, waarmede onze jo*<g« Zeelieden die van • Bougainville z >uden hebben aangehoord. .Schoon hy in vele opzigten te wemig ?oor zyne gezondfoeid zorgde, leefde hy buitengewoon matig en ingetogen, hetgee® ons deed bopen van hem nog langen ryd te zullen bebouden ; . doch wy verloren hem den uden Augustus des jaars j8ii, . Da eeoe hevige ziekte van nen dagen , by welke ny tot hec laatfte oogenblik zyne volkomen kennis en gewone levendig*- heid behield. * Dikwyls gaf hy my zyn oogmerk te kennen , om alle zyne dagverhalen en berigten aan my ter hand te ftellen , en hier- om durfde ik het met wagen , hem deze zyne belofte te herinneren, toen by zich in gevaar bevond , offehoon ik wel voorzag, hioeveel ik by deze fchro- mvailigheid verliezen zoade. Hfci wentchen, oat de erne of andere meer bekwnmo band een voordeelig gebruik zal maken van deze boowBDffL*irt waarvan het te bejammeren zoude zyn , dat fer eunige verlo- ren gingeo. Een uitmuntend vader, een warm en fhndvastig vriend en getrouw ambfgeooot , onopbouddyk werkzaitfi ren voordeefe. der Wetenfchappen en der Geleerdeo, bed»enJe hy zicn vaa ide geiegenheden , of zeebt die op, om hurt van nut te zyn. Eerlyk en opregt, verhief by zich boven andeten, zonder zich aan bedekten handel fchuidig te maken, en gedroeg zich ten tyde der oniusten op eene wyze, welke hem de achfing van alle partyen deed verdienen. Hy was gchuwd aan M*e- iufvrouw Montendre, door hare bevalllgheden en beminne- Jyk karakter even aentenswaardig, en had by haar vier zo- ' Den , waarvan by 'er eei.en verloor, en de drie overigen deo Vorst met cenen van hunnen vader overgeerfden yver dio- nen. Hy werd door den Heet de Rossil , deelhebber * voort- zetter en ultgever van D’Entrecasteaux, by het Inftitutft opgevolgd. '* 4 : v ■ ■ NIEUW- t Digitized by Google c ) 4t NIEUW-tJlTGEKOMEN BOEKEN. * * # • • 13 fig. De Befchermengel, of de ftoat door eene Vrouw f:ered; TooneelfpH io drie Bedryven, naar het Fransch, door an de Quack. In 8®. 6J b!. op). 500 exempl. Drukk. v*n Breeman te Amflerdam By H van Kesteren aMaar, /: * 13 . * I372. Memorie van Rt-Rren enz. In 4*. 4* bl. opl. iqo exempl. Drukk. tan J3P. Zuidema te Groningen. * *373* Lichtenstein, Reize in het zuidelyk gedeelfe van'Afrifca, in de jareu 1803, 1804, 1805 en i8od, uit bet Hoogduiuch vertaald door W. Goede; eerile D el. Gr. 8#. 32 M. mer pi. opl. 500 ex-mpl. Drukk. van A, Blusfd te Dord- recht. Bv A. Blusfd en Zoon aldaar. Z' 4 . 10 *: ft* dit eerffe Dee! van die belangryk Werk, vindt men (behtlve eene Vodr- fede van den Schryver, waarin hy zyn uitgebreid plan den lezeren openlegt* «eae Voorrede van den Vertaler, Ds. Goede; en de Inleiding des Schry- vers) de eerfte Afdeeling dezer Reizen, to weten: den aanvang def Reis «oor de Westelyke en Noordelyke Land (taken van de Kaap de Goede Hoop, . S5 gefneden Tite! ftaat bet Portrait des Reizigers, en men trefc twee ^bten. waarvan de een het Gezlgt op de Pikeniers Kloof oplevert, de an^ w fact Fort Frederik atn de Algoabaai verbeeldt, in die Ded aan. * *374- Uitgezocbfe fabele/i van den beroemden Fenelof* m het Fransch: gevolg van eene alphab. Verklaring, enz*.t door R. van der Pvl, enz. In iad. 6| bl. opl. 1200 exempl. Drokk. van A, Blusfd te Dordrecht. By A, Blusfd en Zoom aid. - 1375* Het is toch nocd y dat *cr rclc Mcrfchcn in do Wo- teld zyn, door J. H. Nibuwold. In 8®, 5} bl. opL 1000 >Jt. Drukk. van van der Kamp te Groningen. By % Oroane - wit aldaar. * . 7 ^ - , * 1378. Handbook der Regren van het Zegel, de Registrar tie, Griffie en Hypotheek, door Mr. J. van der Linden,, enx. In twee Deelen. Ifte Peel. Gr. 8*. 43 bl. opl. 8co exempl. Drukk. van Buys te' Amfterdam. By Allart in deu Haag, f 4- 16-: • 1381. Rekenboek, Ingerigt naar de tegenwoordige be* hoefte der Scholen in de Hollandfcbe Depanementen , door P. J. Prinsen, eerfte Deeltje. In 8®. bl. opl. 1100 ex. Drokk. van M. F. P leper en Comp, te Amflerdam. By A. Loosjes Pz. te Haariem. f :-q«: , Dit eerfte Deeltje van dt Rckenhock des verdienflclyken Scboolonderwy, Tm Prinsen, bevat voorfKllen betrekkelyk de eei(b regelen der Arithme- Vlea , toegepast 00 de n*euwe Munten , Maten en Oewigten ; met nog een Deeltje vau dezdtde uitgebrridheld zal her VVeikje kouipleet zyn, dat zicb Van tile andere foortgelyken daarin onderfchei.it. dat tegelyk met een on- denvys in bet Metriek fteliel, de wetenfehap zalve gefeerd wordt. 1 * 138a. Rail van G. A. Olivier door het Turksch Rykf Egypte en Perzie, uit her Fransch, enz., zevende Deel. Gr. 1°. 25 bl. opl. 400 exempl. Drukk. van ^ Buys te Am- sterdam. By Allart io den Haag, / 3-12-1 • 13*3. Digitized by Google \ C S5I ) 9 I3$3« Werkto der Hollandfche Maalfcfcippy van fraaije Kuoften en Wetenfchappen , tweede Ded. Gr. 21 bi. opl* 600 exempl. Drukk. van J. Ruys te Ararterdam. By sill art in dtn Haag, f 2 - 10 : Oil Ded bevat eene Ung verwachte Verbandeliag over bet Herdersdfcht, waannede in hec jaar 1791 de met roeoi bekerde Hollandtcbe Lctterkundige J. Kantslaar den gouden Eerpryi by bee coenraalig Taal- en Dich die vend Genootfchap, onder de ZinQ*euk: Kunst wordt door Jr be id verkregen , tc Leyden, behttlde. By geJegcnheid bopen wy op die beiangrykt Siuk eemig* tefcocn^n- STATISTIEK. j Het Koningryk Beijeren beflaat, volgens de laatfte narigten, 1760 vierkaote mylen, eene bevolking van 3.450.000 zielen en if in negen Kreitfen verdeeld. De inkomften van den Staat bedragen 30 miliioenen Gul- dens. De Krygsmagt wordt , buiten de Nationale Gar- dee, op 46,340 man gerekend. Het Koningryk Wurtemberg is 368 vierkante mylen groot, waarop zich eene bevolking van 1,340,000 men- fchen bevindt, zynde verdeeld in twaalf Bailluwfchap- pen. De jaarlykfche inkomften van den Staat beloopen 11 miliioenen Guldens, en de fchulden 30 miliioenen. 19,500 man maken de Krygsmagt uit. Witl krmmgryb toll or oppervlakte van 73<S vierkante mylen » 2,932,000 bewoners. Het heeft zyme oude verdeeling behouden. De inkomften beftian in 9 miliioenen Kroonen, en de Staatsfchulden beloo- pen 38 miliioenen. In 1809 had bet 30,352 manneo onder de wapenen. Het Koningryk Westphalen beflaat 825 vierkante my- len en bevat 2,065,973 inwoners. Het is in acht De- partementen verdeeld. In 1810 bedroegen de inkomften 34 .572.000 Francs, en de uftgaven 34,571,880 Francs. Het dienstdoend Leger, de Garde *er onder begrepen, werd in 1811 op 31,660 man gerekend. STERRE- en WEERKUNDIGE WAARNEMINGEN. Gottingen, den 10 den April. De Hoogleeraar Harding heeft hier eene nieuwe Koraeet in den Srier van Poniatowsky ontdekr. Den 3den April, ten 15a* vond by haar op 2720 29' regte opklimming en op om? Uent 7i 0 noordelyke afwyking. Den 4den April, ten 140 C 35* I * t - • t X40 14# 47", nan) by baren (land waar np 2*2® ||* (rW r-ute opklimraing en ~° f6' 26 7 noordcjyke afwvking'. Ten gevolge Jaarvan ht-eri tie H >ogleeraar Gauss de volgeude waarnerningen gedaan; Gemiddelde Rngte opklim- Nnordel. a& Tyden. ming wvking. April 7. r;u 7' 274t a“r° 7 16'' 5° q4' 57" 9. i^u so'd" 2710 io7 4i‘# 40 ii7 *4'* A Haar licht is zwak en deze Komect hteft geen’ zigt- bartn llaart. WEERKUNDIGE WAARNCMTNGEN, BUITEN HAARLEM* l8is.< April f BARO- 1 ? TRR. 1 THIR- MOME- TAR- 1 WIND- 1 STARE* 1 Locim* OR<5T^»«D* HFm . 28 4 f29» 4|. (“9- 44 | '29 5* > 48 5*4 I 46) 1 2. W. W. N. vr. 1 voomiidd. oirtrent betrokkenj , verders bewolkt; Vavonds omtient helder. -» < ftty. 6 1 29- G4 >29 74 » 4^4 1 N. 0. 5*4 i 42* 1 I betrokken; harde wind. 30 4 fay. 74 / 'ey 8 t 4r4 444 4*! 1 N. 0. 0 O. t. 7.' betrokhen ; vtMHiu dd. regen met ha d.n wind. > Me! 1 * 1 [ay ,• I ay. 74 U. r4 ' «.** ’l 584 5C U» vooMimt i. nrt'oivKcii ; “ verders bewi.lkt. * 29 7! | 524 | . o. | 2 <2y. 8 . ‘ n. o. t.o. ; bewnlkt: ’snamidd. regennehtig* ! ay. 8| d 534 ’ R. o. I Cay 84 / 55 1 o. c. *. 1 3 ^ 29. 0 | 6q4 ) — — | omtrent helder* ay. q ’ 5 *4 ' o. t. n. ’ (2V 9 i oc. 1 u. . t. z. j bewt lkt in ocn namUidag 4 <?ay 9 744 — t— j ee*> dordcibu? met regen ; TO 94 1 5> | 1 vc- tier* bewolkt. ‘ MB, V Octal tier Inteckcnaan op hot /1LGEM EEN REGISTER van dc tactile 04 Dee Jen van den ALG. KONST en LRTTERbODE te gering zyndc , 2^/ hctzehc nict in het licht verfehy - 7^/? wtf/v; 2/^ V'Jor ultimo Juny nog ecn genoegzaam aantal opdeed ter goedmaking van dc louen. T E Haarlem, by A. L n * > j 5 S P 7 Tie Drukkiry van v, j,o osj ra t r Haar lb m* (Lange Veetftraat W. 3* N. 6,) I ALGEMEENE KONST- EN leTter-bo VOOR HET JAAR 1 8 i N°. ag. Vrydag den , \\den Met. . — .. . - — ■ — - - i * Vofgens KEIZERLYK BESLUIT van den 25ften September 2811, it de Uitgayt van die Wb&kblad defimtief to eg eft am • . B E R I G T E N. Behlyn. fn den vdrleden jate hedft de Hr. G. W* Tittmann den Prys behaald, door deze Akaderaid tiitge loot’d op de beste Verhandeling over den Raad der Amphictyonen. De Schryver heeft zyn Werk in negen Hr* fddcelen gefplitst. Het cerfte ftrekt ter i«- leididg; het tweede handelt over de inftelling of eerfte vorming van den Raad der Amphictyonen; het derde over de Leden van den Raad; het vierde over eenige verordenirgen wegefis denzelven; het vyfde over des- * zelfs invloed; het zesde over de nngt, welke de wet- ten denzelven verleendcn ; het zevende over de achting* waafin die Raad itond, en de uitwerking, die dezelve op de Staatkunde derGrr^ken had; het achtfteover eeni- fr? kenfehetfende trekken der Amphictyonen; terwyl het negendc een overzigt over het geheele Werk oplevert. De Hr. Tittmann houdt de inftelhng der Amphictyonen voor zeer oud ; maar acht het niet wel mogelyk naauw- Iceurig derztlver oorfproflg te bepalen. Opme/kelyk is her, dat men by Staramen en niet by Steden Rem- A. Dell. Z de* Digitized by Google ' •' ( 354 i de, ’t geen bewyzen zou, dat deze inftelling van vroe- gcr dagteekening was dan de llichting der Steden of Republikeinfche Staten van Griekenland. Uit het groo- te verband, tusfchen den Raad der Amphictyonen en den Tempel van Delphi beftaande, blykt derzelver ge- tneenfchapp Jyk gewigt, en dit zou onsdoen verraoeden* dar hunne* invloed en gezag in gelyke evcnredigbeid aapgroeiden* Verfcheiden Griekfche Volkeren, en daaronder van de meest geachte, hadden geen deel in den Raad der Amphictyonen. De Gefchiedenis levert geene narigten wegens de oorzaken dezer afzondering. Men kan evenwel het verbond der Amphictyonen als dat der Grieken in het algemeen befchouwcn. Men moet wel van elkander onderfcheiden de Vergadering incXyrix, welke te Delphi gehouden werd, en die, weike zamengelleld was uit de Vereenigde Afgevaar- dig den van de Griekfche Staten. De eerlle werd zon- der twyfel, in den beginne, voor de gewigtigfte ge- houden. Het was eene eer *er toegelaten te worden en vryelyk het Orakel te mogen raadplegen. De Ver- gadering der Amphictyonen werd alleen door de omftan- digheden byeengeroepen. Men kan met geene zeker- heid zeggen, dat zy beftond uit.de Helleniers , om zich tegen de Pelasgiers te verzetten, want het valt zeer moeijelyk, ftellig te bepalen, welke Volkeren van Griekenland byzonderlyk tot den eenen of anderen de- zer Staramen behoordcn. Indien zy verfchillende talen fpraken, kan men echter niet twyfelen, of zy warm ©orfpronkelyk van elkander onderfcheiden* YVat den invloed der Amphictyonen betreft, de Schryver gdooft, dat dezelve 'StaatkunJig en Godsdiendig tegelyk was; de Godsdienst was evenwel altyd de grondflag van hun gezag. De Hr. de Sainte Croix, over de Federa- tive Beduren handelende, onderftelde, dat het doel der Amphictyonen enkti Godsdiendig was. Zeer oor- deelkundig heeft de Hr. Tittmann dit wederlegd. Dat deze Raad weinig figuur maakt gedurende lange en belangryke tydpetken, drekt enkel ten bewyze , dat - dezeive toen zeer weinig ltaarkundig£n invloed had. Men, kan dit toefehryven a an de geringe mate van een- dragt, die tusfehen zoo veelvuldige Staten moest heer- fchen en het opperbewind of gezag, dat men ten on- fyde invoerde. De daat , dien men bet oppergezag . tvekende, wilde uatuurlyk naar wiilekeur beilisien ep . _ den Digitized by Google * C 3 St ) 6tt\ invfoed van alle dndere afwefenj ten tyde oolc vart (ten ooriog tegen dePhoceerS, een tydperk, waarin men her gezag der Amphictyonen zag herleven, beftond ’ef geen opperbewind* Hoe gebrekkig uit deze weinige ptinren de geleerdheid en fchranderheid des SchryverS blyken kunnen, zy zullen genoegzaam zvn, om ieder* beminttaar der oude Griekfche Gefchiedenis uittelokken tot het lezen van het verdienltelyk Work zelve. «• <• ‘ Ki£l. De Heer Heinrichs, Hoogleeraar alhief* wien bet' befluur over het ryk begiftigd Philoiogisch Se«* niinarium is opgedragen, heeft een bewys van zynen yver gegeven, die hem voor het vak, waarin hy on- derwys geeft, bezielt. Hy begaf zich naar Rendsburg, het vaderland van den geleerden Marquard Gudius, t£r wiens eere men in die Stad een Grafgefteeme in 1^89 oprigfte. Men weet niet, wat *er van de kostbare verzameHng VVerken gekoraen is, welke hy bezat, maar het fchvnt , dat dezelve verftrooid is geraakt* Men had den Hr. Heinrichs gezegd, dat ’er nog eene Bi- bliotheca Gudiana beitond. Hy vond boven het Grar een gevvelf, dat dadelyk een zeker aantal Werken, meestai van de zestiende eeuw, bevatre. Hy vernam. uit het levcn van Gudius door Moller, dat het een gedeelre van de groore Boekery was, welke GCdius aan de kerlc dier Srad had ten gelchenke gegeven* Vlugtig de VVerken doorloopende , die hy ontdckte, vond hy in dezelve veelvuldige Aanteekeningen van tie hand der eerfte geleerden van dien tyd, by voorbeeld Aanmerfcingen van Salmasius op het tweede Deel van den The/aurus temporum Kusebii, door Scaliger uit- gegeven. Zy verdienen het licht te zien en met die Van Schurzfleisch vergdeken te worden. Eene proe- ve dezer Aanteekeningen heeft hy in een Akademisch gefchnft publiek gemaakt. Dyon, den iiften /fpriU De Akademie dezer Stad heeft aan Laurent Joanne, Herbergier van Dyon * eene gotidefl Medaille van 150 Francs voor eene nutti- uitvinding toegewezen. Zy betreft een Rytuig, zoo zamengefteld, dat hy, die rydt, gelyktydig, doof eene even eenvoudige bewerking als die van het trek- ken aan het touw eener fchel, het paard kan uirfpan. heo en io de widen een fpaak lteken j 'dat dit eene Z 2 vruchc 1 Digitized by Google C 35® 5 / vrucht van een geheel ongeoefend talent is, vermeerdert natuurlyk de verdienften dezer vernuftige vinding, wei- ker nut door de menigjvuldige tocvallen bewezen wordt, die de paarden, op hoi rakende, en dus niet meer be- ftuurd wordende, veroorzaken. Het verllag der Com- misfarisfen, welke de Akademie met het onderzoek van het Werktuig van den Hr. Joanne, en om met hetzelve de proef te nemen , belast had, achter aan het proces verbaal zullende gedrukt worden, zal het Jublitk leeren kennen, door welke middelen de Hr. oanne de uitkomrten verkregen heeft, welke de aan- dacht der Akademie tot zich trokkcn. Parys, den i Jlen Met . De beroemde Dichter Jac- ques Delille, Lid van de Tweede Klasfe van het Inllituut, KeizerlykHoogleeraar by het College de Fran- ce , is dezen nacht overleden aan eenen nieuwen aan- val van beroerte, in zyn vyf-en- zeventigfte Jaar. LEVENSBERIGT VAN DEN EERWAARDIGEN HEER PETRUS LOOSJES Adriaansz; Zeer verfchillende zyn de wegen, die de beoefe- naars der Wetenfchappen, fchoon door het doel ge- dreven , om met hunne talenten hunnen tydgenooten nuttig te zyn, ter bereiking van hetzelve, inflaan. Sommigen leggen zich byna geheel toe op het mede- deelen van den fchat hunner kundigheden door oor- fpronkelyke gefehriften, terwyl anderen ’er byzonder hun werk van maken, om de voortreffelykfte voort* brengfels van de vernufien van andere Natien in hun- ne moederfprake ovej te brengen en alzoo hunne Land- genooten, onkundig in die talen, bekend te maken met de vruchten der wysheid van andere volkeren. We- der anderen verdeelen hunnen tyd tusfehen beide, en vcrledigen zich nu, om door keurige vertalingen, dan doof ♦ • « Digitized by Google C $57 3 4oof oorfpronkelyken arbeid , het ryk van kennis eti •deugd uit te bieiden. Die laatrte was het geval van den man, die, fchoon zeldzaam zyne naara aan het hoofd van zynen Letterarbeid pronkt, ruira eene halve Eeuw het zyne heeft bygedragen, om en door eigen voortbrengfeis en door vertalingen verlichting en kennis onder zyne Landgenooten te verbreiden — en wiens nutiige arbeidzaamheid verdient, dat zyn leven en let- terkundige loopbaan eenigzins omllandiger, dan by de aankondiging van zynen dood, langs dezen weg in het geheugen bewaard blyven. Petrus Loosjes Adrz. was de jongfle Zoon van Adriaan Loosjes, Doopsgezind Leeraar te YVestzaan- dam , en Tryntje Louwrense Louwen. — Hy werd daar ter plaatle geboren den 20 November 1735% Behai ve het gewoon Schoolonderwys in het Neder- duitsch en Fransch , werd hy door Jacobus Bynema in het Latyn en Grieksch onderwezen , waarin hem zyn oudite Broeder, Cornelis Loosjes, toon Leeraar der Doopsgezinden aan de Oostzyde van Zaandam, rae- de byzonder behulpzaam was , terwyl zeker Taal- en Dichtkundig Gezelfchap, onder de Spreuk : Al ver* der , toen ten tyde aldaar beftaande, hem van dienst was in de .beoefening der Nederduitfche Taal, en hem dien fmaak voor de Dichtkunst inboezerade , welke hem tot aan het einde zyns levens bybleef. Hy be- oefende de Dichtkunst in zyne jeugd, waarvan eenige losfe verfpreide proeven gedrukt zvn, en onder 'smans papieren zyn nog vele Dichtftukken van meer en minder uitgebreidheid gevonden. Schoon zyn vader. hem liever de Medicynen dan de Godgeleerdheid tot het hoofddoel zyner Letteroefeniogen had zien verkie- zen, liet deze hem zyne vrye keuze, en in het jaar 1754 begat hy zich op de Kweekfchool der Doopsge- zinden, te Amtterdam gevestigd. Onder Tjerk Nieu- wenhuis, Hoogleeraar in de Wysbegeerte , Natuur- kunde en Godgeleerdheid, aan die Kweekfchole , oe- fende hy zich eerst in de voorbereidende wetenfehap- pen en daarna in de Godgeleerdheid zelve, den tyd van omtrent vyf jaren, tevens de lesfen van den Hoog- leeraar Koolhaas in het Hebreeuwsch hoorende, en die van J. Krighout, Hoogleeraar der Reraonftran- ten in de Godgeleerdheid, vlyrig bywonende. In het Jaar 1759 tot het Pxedikambt bevorderd zynde, werd Z 3 hy A \ r C 858 ) 9 hy fpoedig tot Leeraar beroepen aan den Horen op Texel , waar by in bet jaar 1760 zyne intrede deed. Dat zelfde jaar verbond hy zich door het huwelyk aan Sytje Oudt (*). In het begin van het jaar 176* verwisfelde hy zyne ftandplaats te Texel met die te Monnikkendam, en nog dat zelfde jaar van Monnikken- dam naar Haarlem by de Doopsgezinde Gemeente op het Heiligland beroepen zynde, deedt hy daar zyn in- trede , waar hy byna vyftig jaren , het ambt ais Leeraar met veel lust, trouw en yver bekleed heeft, zynde hy ruim twee jaren voor zyn* dood, behoudens eer en wedde, van zynen dienst ontfiagen. Zyn pre- diktrant was meest gefchoeid op' de wyze der Engel- fchen, in zyne jeugd onder de Doopsgezinden de beer- fchende. Veie zyner Leerredenen liepen over Zede- kundige onderwerpen en werden met eene levendigheid en vuur voorgedrngen, die kenmerkten, hoe zeer de zaak van deugd en godsdienst hem ten einltigde ter harte ging. Na het genot eener aanhoudende gezond- heid, fiechts eenmaal door eene zware krankte afge- broken , eindigde aan eene zich zeer onvoorzien ont* dekt hebbedde borstwaterzucht zyn leven den 12 Ja- nuary 1813, in den ouderdom van ruim 77 jaren, en werd den 16 January te Overveen begraven. Zyne geliefde huisvrouw had hy 8 jaren te voren door den dood verloren, en by zyn aifterven lie t hy na twee kinderen , namolyk : Adriaan Loosjes Pz. en Aga« tTHA Catharina Loosjes (f). Na de opgave van deze grootdeels huisfelyke by* jtonderheden zullen wy nu opgave doen van ’smans weikzaamheden in de Letterkundige wereld. Zyn Broe* der, Cornelis Loosjes, was oprigter en aanlegger van het bckerd Tydichrift; dat zoo vele jm*o zynen roem by cie Hollandfche Letterknnde gehandhaafd heefr, onder den titel van: Letter ocfemngcn , maande- Jyks uitkoraende. • Reeds zeer vroegrydig leende ' hy denzelven byftand, voorai in dat gedeehe, hetwelkden. jiaam van Mengclyerk droeg. In Jit Mengelwerk lever? de hy eene reeks van byna vying jaren by aanhoudend- held 9 Dochter van wylcn Simon Oudt en Aagje Korve* pan Zaandam. If ) Qetiuwd me; den Bo^khandehar F. Bohn. Digitized by Google C 359 5 heid een ontzettend a3r,tal rtukken van allerleijen aardi fomryds oorfpronkelyke , maar ook^vele vertalingen uit het fingeisch en Fransch; vooral de Zedekunde de Natuurlyke Historie of Letttrkunde betreffende, ter* wyl hy ook mi en dan, fchoon minder in getale, Ult- trekfels en Beoordeel ingen vervaardigde, ja onder zyne nagelatcn papicren is nog een voorraad van onder- fcheidene ltukken voor het Letterkundig Tydfchrift Van bet Dcpartement dcr Zuiderzee , dat de Letter oefenin gen vervangen heeft, gevonden. In het Spectatoriaal Blad , getiteld : de Dcnker% te Amfterdam uitgegeven, zyn ook verfeheiden Ver- toogen vao zyne band. Het eerfte wcrkje, dat door . hem vertaald in 1766 het licht zag, waren de Histo - rifehe Zamenfpraken over de Noodzakelykheid van den Godsdienst in den Huwelyken ftaat , a deelen, uit het Engelsch. De algeraeene fmaak der Landgenooten, en byzon- der die zyner Haarlemfche Medeburgers, zich veree- nigende met zyne neiging voor de bebefening der Na- tuurlyke Historic, gaf hy in het jaar 1768 in het licht: de Bcfchouwingen van de IVcrkcn der Natuur ten op- zigte van viervoetige Dieren enz . ter betooging van Gods Magt , IVyshcid en Goedheid of Vervo/g van de tweede verbeterde uit gave van J. Ray, Gods IVyshcid gcopenbaard in de IVcrken der Schepping (*). Dit Werk, zyn eerst oorfpronkelyke, werd met zeer veel genoegen ontvangen. In het volgend jaar gaf hy ten dienfte der Jeugd in het licht een Werkje van kleiner . omvang, onder den ti'el van: Leerzame Zamenfpraken ever eenige Dieren , Vogels en Visfchen Nog gaf hy omftreeks dezen tyd eene vertalirg der Historic van Delia Stanhope. Van de jaren 1771 tot 1775 hield hy zich onledig met de vertaling en uitgave van Mosheims Kerkely - ke Gefchiedenis , uit her Laiyn , en de vetvaardi* ging van de Opheldcritigen op deceive , een werk, dat met zeer veel goeukeuring omvangen en ilerk ge- zoebt werd. Terwyl hy inmiddels nog de vertaling leverde van Voltaire onder de Schimmen ; Findlay Vcr - 1 • » (*) Deze verbeterde uitgave, gelyk ook de aameekenio* gen , waren van de hand zyn s broeders CuRN. Loosjes,* Z 4 Digitized by Google ( 3^o ) Verdediging der Heilige Schriften en van Jofephus te * gen de Voltaire en A. J. Roustan Brievcn over den fegenwoordigen ftaat des Christendoms en het gedrag dcr Ongeloovigen met ecne beantwoording hunner vooruaam - fie Tegenwerf ingen. Die laatfte Werk is, behalve des- zelfs nuttigen inhoud, altyd aangemerkt ge worden ais uittemuBten in fchoonheid en kieschheid van ftyl. In het jaar 1776 ondernam en in het jaar 1778 vol- tooide hy de Nederduitfche Navolging van de Algc- tneene Waereldlyke Gcfchicdcnis van den Abt Millot* pn 10 Deelen , terwyl hy inmiddels als een oorfpronke- Jyk Werk uitgaf zyne Rcdevoeringen voor Norlands Jongclingfchap , a Deelen , zynde deze, behalve eene Rcdcvocring by gelegenheid van het invoeren der Chris- felyke Gezangen en Liederen in de Vereenigde Doops - Sezinde Gemeente te Haarlem 1805, de eenige Leerre- enen, die afzonderlyk door hem zyn uitgegeven. Ook in het jaar 1778 gaf hy eene zeer fraaije Ver- taling van Robertsons Gcfchiedenis van Amerika , in 4 Deelen en revens eene van het Verhaal zener Reize naar de Tsbcrgen van Savoye door Bourrit. In het volgende jaar vervaardigde hy eene overzetting van Robertsons Gcfchiedenis van Schotland , 3 Deelen * alsmede van Watsons Brievcn ter verdediging van / dc Voortplanting des Christ . Godsdiensts. Niettegenftaande al dezen arbeid wist hy nog tyd te vinden tot het fchryven eener Verhandeling , ter beant- woordiug der eerlle vrage, door het in den jare 1778 opgerigt Godgeleerd Genootfchap van Pieter Teyler. van der Hulst, uitgefehreven over het onderfehei- dend Kcnmcrk van de Christelykc Openbaring , en had Jiy het genoegen dezen zynen arbeid met den tweeden Zilvcren Medaille bekroond te zien. Dit antwoord wordt gevond.n in het Eerile Deel der Verhandelingen van dat Gcnootfchap. Van hetzelve werd hy in dea jare 1788 rcedelid en bekleedde daarby een’ geruimeo tyd den post van Secretaris. In het jaar 1780 gaf hy eene overzetting van FoRf pYCES Vriend der Jonge Heeren , 3 Deelen , in het ficbt *r- ep in dat en de twee volgende jaren de zoo al- H vyfde Deel z*g eerst in het jaar >8oi het liclit, als laog na den dood van Robertson uitgegeven, mede door fiem vertaald. * C S*1 3 •Igetneen gezochteBrieven van John Moore, behelzende eene Bcfchouwing der Maatfchappy en Zedtn in Frankryk , Zwitferland , Duitschland cn Italic , terwyl hy ook cen groot gedeelte vervaardigde van de vertaling van Robertsons Gefchiedenis van Qud - Gritkenland , 3 Deelem Met veel moeite liet hy zich overhalen in bet jaar 2781 tot de vertaling of liever navolging van het Fran- fche Werk van A. M. Cerisier, getiteld : Tableau dc THistoirc da Provinces Unics% en veranderde hetzelve langzamerhand genoegzaam geheel in een oorfpror.kelyk Werk, dat hem veel moeite en tyds kostte; hiermede was hy bezig tot het jaar 1787, onder de hand eene overzetting gevende van Mtsf Mores Gcwyde Toonctl- ' ftukken — terwyl 00k de twee eerlte Deelen van de Vaderlandfchc Karaktcrkunde , zynde een geheel oorfpronkelyk Werk, door hem gefehreven, alleen door toevallige omftandigheden gellaakt, in het licht verfehe- neo — en eene vertaling van Beatties IVysgccrigt en Ztdekundigc Ver hand din gen , 3 DeiKn. In het jaar 1786 zag het eeideDeel van het Vervolg 0/>W AQENAARS leader landfche Historic het licht. Aanhet fchryven van dit oorfpronkelyk Werk, waartoe hy niet dan fchoorvoetende belloten had , befteedde hy zeer veel tyds, en in het jaar 1811 kwam het laatfte Deel, na- melyk her 4 7lte, te voorfehyn; hebbende hy, daar dit Vervolg eerst een# aanvang met het uitbreken van de Araerikaanfche Onlusten nam , 00k nog het tusfehen beide opengebleven vak der Gefchiedenis , waar name- lyk Wagenaar eindigt met het jaar 175a, loopende tot 1774, met 3 Deelen aangevuld. Het geheeleWerk loopt af met het jaar 1806, en dus met het einde van het Raadpenfionariaaj van den Heer Schimmeepen- N1NCK. Hoe veel arbeids en zorge dit van vele zyden raoeije- lykWerk hem opleverde, het helette hem niet, om in zyn’ tusfchentyd eene omgewerkte vertalirg van Coxes Befchouwing der Maatfchappy en Zedtn in Polen , Rutland , Zvteden en Dcncmarkcn , in 9 Dtelen , te vervaardigen , en in de jaren i79oen 1791 eene overzetting van Benyowsky Gedcnkfchriften en Rcizen , 4 Deelen * en van de Baarblyklyk - * heden van den Christelyken Godidicnst , door J. Beattie. — Het verhinderde hem niet, om, in het jaar 1793, eene vertalicg te geven van Robertsons Gefchtcdkundig Digitized by Google 4 C I** > Gtidcrzock we gens de kennis die dc Ouden hadden van Indie; daar hy in het jaar 179400k ecneuitgave bezorgde van de Befchryving van de Z aanlandfche Dorpen , wel lioofdzakelyk gefehreven donr zynen Vader Adriaan Loosjes, maar verre van in een’gefchikten ftaat tot de drukpers te zyn — en dus door hem geheel op nieuw fccarbeid , en vermeerderd tot den tyd der uitgave. Voor het Godgeleerd Genootfchap van Teyler bear- toeidde hy inmiddels 00k eene vertaling uir het Engelsch vast de Verhandeling van den Hoogleeraar W. L. Brown % over de vraag : In welken zin kunnen dc mtnfchcn gc - zegd v' or den gelyk te zyn enz. te vinden in het XlUdc Dtel van dc Verhandelingen .van' dat Genootfchap — • trrwyl hy vvat later ter gedachtenis van den grooten Washington eene kleine verzameling van ftukken* order den titel van By dr a gen ter Gedachtenis van Was- hington, het licht deed zien. In het jaar 1804 gaf hy nog eene vertaling van Acerbi Rtizen door Zwedcn en Finland tot aan dc tiiterfte Grcnzen van Lqpland # in 4 Deelen. Behalve al het opgetelde heeft hy nog verfeheidene kkinere itukjes gefehreven, welker opteekening hy der moeite niet waardig fehynt geacht te hebben. Na dit alles zou het overtoilig zyn te zeggen, dat Petrus Loosjes Az. een zeer arbeidzaam en voor de Letteren nuttig leven geleid heeft , daar 00k zyne over het algemecn zeer zuivere en nette fchryfttyl veier goedkeurmg wegdroeg. Om zoo veel werks af te leg- gen werd, by eenen grooten lust en vlugheid, eene zeer iiitftekende zuinigheid op en goede verdeeling van tyd vcreischt. — Behalve den bepaalden tyd, dien hy dagelyks aan ligehaamsbeweging cn fomtydseenigeurenf die hy aan de gezellige verkeering wydde, was zyn ge- heel leven tusfehen zyne Beroepsbezigheden als Leeraar en de Letteroefeningen verdeeid. — Zyn karakter was levendig en vurig en helde over tot het ernftige. — In alle opzigten was hy een vriend van orde, en de min- fle ovenreding van dezeive, in welke betrekking 00k » verwekie by hem een onaangenaam gevqsl, dat hy met moeite bedekte. — Hy was een hartelyk beminnaar van zyn vaderland. De Godsdienftige en Burgerlyke Vryheid waren hem zeer dierbaar. — Hy was ten vyand van alleriei foort van dweeptry en huichelary — een voor- itander van de vcilichting — een kioik ea yverig ver- Digitized by Google » C 3^3 J «J«diger van de Christelyke openbaring, doch in zyne Godsdienltige gevoelens verre verwyderd van alles, wat naar het geheimzinnige of bygefoov/ige zweemde, fteeds het gezag der rede in het fluk van den Gods- dienst met vuur en kracht handhavende. — Zyn le- venswyze was eenvoudig — zyn wandel deugdzaam — en zyne nagedachtenis am het hart zyner vrienden, en bovenal aan dat zyner kinderen en kindskindeien dier- baar. Over het onderfcheid van gekoold Waterfrof-gaz (gaz hydrogine -• car bond ) uit Dclfftoffelyke en Dierlyke Zelfftandigheden verkregen y door den dicer Moscati. Het is eenige jaren geleden , dat de Heereo Thenaro en Dupuytren door hunne proefnemingen veel licht vetfpreid hebben omtrent het ontftaan der fmetftoffcn. Deze hcoben, Dameiyk, gedistilleerd water gefchud met gekoold Waterftof- gaz , hetwelk zy uit delfftoffelyke Zelfftandigheden getrokken badden : dit water vervoigens aan de lucht blootgefteld en eenigen tyd in rust gelaten, is niet troebel geworden, en van tyd tot tyd van zyn Waterftof- gaz beroofd , zondex tot t>a- derf overtegaan. Dezelfde proef genomen met gekoold Waterftof- gaz , het* welk door de rotting van dierlyke Zelfftandigheden was voort- gebragt , had eene geheel andere uitkomst. Het wafer werd iroebel; Jer vertoonden zicn in betzelve vlokken van eene ware dierlyke ftof, weike zicn na eenige rust op den bodem van het vat prsecipiteerden , en het vocht zcive ging tot be* derf over. , . Offchoon dus dit gaz, uit de onderfcheiden geooemde Zelf- ilandigheden verkregen , in het oog der Natuurkuudigen een . en hetzelfde fcheen te zyn: zoo blykt het ten klaarfte, dat het gaz, hetwelk by de verrotting van dierlyke Zelfftandig- heden ontwikkeld wordt (metftof in zicb be*at , waarvan de * vlokachtige Zelfftandighcid , die men waarnecmt oorfpron* kelyk is, eo waardjor het bederf dcs waters veroorzaakt wordt. * }J v De Heer Moscati heefc dergelyke proeven in het werk gefteld, weike niet minder fraai zyn. Opgemerkt hebbende, dat *er by denOogsr dsr Ryst in de vocbiige akkers van Toskacen a lie jaren epidemifche ziekten onu Digitized by Google f C 3*4 > jofnftonden , kwam hy op de gedachte, om de natunr der dam- pen , welke uit de Moerasfen, waar men de Rysr bouwde, ©preezen , te verzamelen fcn vervolgens te onderzoekeu. 