De zeden der wilden van Amerika [microform] : zynde een nieuwe uitvoerige en zeer kurieuse beschryving van derzelver oorsprong, godsdienst, manier von oorlogen, huwelyken, opvoeding, oeffeningen, feesten, danzeryen, begravenissen, en andere zeldzame gewoonten, tegen de zeden der oudste volkeren vergeleken, en met getuigenissen uit de oudste grieksche en andere schryveren getoetst en bevestigt
Lafitau, Joseph François, 1681-1746
'Is waar dat de latere Grieken den naam i Barbaren niet alleen aun de Volkeren gi en, die talen spreken die hun ganfch vremd waren, maarzells ui die gene die nunnc taal qualyk spreken, 't zy door een mcii, eelmoes van verfcheyde woorden, die zy van de vremdelingen ontlccnden, en van den omgang die zy met deze volkeren, onder den naam van Barbaren begrößen haaden, 't zy door een plorupe en verdorvene uitspraak, gelyk men noch hedeniiags in Prcvintien, die ver van het hof en de plaatzen daar de taal op haar zuverll gefproken word, vind. Maar men moet dit niet alleen in dezen laatften zin verflaan wannecr ik van die Barbaren spreken, die Griekenland het eerft bewoonden. Zy hadden waarlyk Talen vaneganl'ch anderentrant als de latere Grieken. Herodotus verzekert net duidelyk van de volkcrtn die het eerile 't Eyland van Krete bewoonden. Herodotus bekent ook dut de taal der Pelasgiers teenemaal in Griekenland verlorm uas, en hy gift dat deze taal dezclfde moeft zyn als die der Pelasgiers girigen ter neer zetten, en die een ganfch andere spraak hadden als -ic/c laaft-genoemde. Maar 70 dit van de Pelasgiers waar is, moet het zulks noch meer zyn van de Eteocreten en de Cydoniers, die noch voor hen warcn, en il.iar te lande wierden gerekent geboren te zyn. Het zclfdc kan ik van byna alle de andere volkeren van Peloponnefus /eggcn , en van dc Eylanders van de Egeefche Zee , dat mecll volkplan- tingcn van de eerlle Kretenzers of van de Azianen waren. Herodotus en Thucydides, cm de Athenienzcrs eer te bewyzen, zonderen hen uit , en ver/ekcren dat hun taal nooit verandert was ; om dac deze zich met den landbouw genercnde en vafter plaais houdende als andere volkeren , die lierom zworven » fchenen altyd in hun land gebleven te zyn. Maar het is niet waarfchynclyk dat de A- thenienzers dc wiirdvalUgheden en veranderingen der ecrfle tyden niet zouden onderworpcn zyn geweeft , en ik wil ""er geen ander bewys van als het geen Thucydides zelf in 't begin van zyn werk van de leven^wyze der eerfte menfchen zegt. Daar en boven, al waren de Athcnienzers vaft in hun land gebleven , hoe veele natien hebben wy niet, die zonder uit haar land te wyken de taal van <lie gene, die haar onder \ juk gebracht hebben, aangenomen hebben .- By na alle de kleine volkeren van klein Azie waren oorfpron- kel^ k uit Griekenland i evenwel zagen de latere Grieken hen voor ■ i:ar- VAN A M L K I K A. V/H. BOEK. Tarbaren aan, niet allecn om Iiun zeden en wy ze van te flryden » maar ook om hun taal, gclyk IJcnicrus en Dyah van Krctcn Zeg- gen. Om kort tc gaan, alle die volkpjantingcn van Karicrs, 'I'er- iiiylen/relminieis, Kauniers, Lycicrs, Milcliers, en Trojaneh 'idfs, waren in /\licn gegettet ontient den tyd van Kadmus, zoori van i^genor en die Kananiters, die zich in Ik'oticn gingen terneer zetten, dur ly nice allecn do letters, maar ook de taal, die de Grieken nadcihand geiproken hebben, braciitcn. Ilet kan egter wel 7.yn dat in vurvolg van tyden dnc volkeren van Klein-A/ien door do nabuurlchap en door de onder- horighcid onder de Grieken, wicr gfn e-bcften langen tyd zeer blocient- waren, ook Hut taal aannan. n hun cigc lieten verlo- ren gaan, gelyk hct vele andcre!keren ten opilcht van de Griekfche volkplantingen, die ikU 'T- ika ter nccr gezet heb- bende, deielfde behouden hebben de latynfclie taal di^ over al in Europa verfpreydis, dooi u^ ovcrheringen en verbon- den van 't Romeinfchc volk, en die vervolgcns verbaftert en in verfcheyde dialcrten gefpliift is, gelyk meh met hct Ffanfch, Ita- liaanfch, Spaanfch, en dc Frankilche taal kan bewyxcn, die in Griekenland in zwang gaat, vaar van de naam afleydingert byna alle Latyns zyn. Men noemde ondertuiVchcn met recht alle deze volkeren Barbaren, of ii^G^r'^ "'o' gelyk Humerus zich uitdrukt van de Kariers I'prekende, om de z Griekenland. Waarte van hun kakcbeen en plompe uitfpraak, enom dat zy de Grickiche taal verniomden door de oneigentlykheid van de spreekwyzen die /y daai onder niengden, of door de meeile woorden die zy rabraakten. Herodotus en cinige anderen Schryvers voerkennen Verfcheyde wörde van Verfcheyde wörde van Verfcheyde wörde, als daar is de Frygifche, de lignypfelic, die der Sicythe, der volkerei van Thracien, der Amazonen, der Indianen, en van enigend anderen natien van Aziaen Afrika. De genie die de verfcheyde talen van Amerika verilonden, zouden zondern twyftel ovcreenkomll vinden tufchen deze oudc woorden en de talen die -y bezaten. Is war dac de Volkeren van Tiracien, de Sicythe, de Perzen, de Amiensen zelfs gegen en kleine volk waren, onder ieder van die namen begepen, maar een menigte van Barbarifche Natien, verlichtenden van Taal en Zeden, gelyk men er hederidaags een grote menigte begrypt onder de algem Ene namen van Indianen en Tartaren, "waar van velc ons nice bekent zyn. Is ook waar dat de Hillierchryvers, die Weinig getrout zyn gewecll in hct verhaal dat zy ons van de Zeden en gewöhnlichen der barbaren hebben gegeven, die zy van al te grote diftantie zagen, om ze wel te kennen, noch gemaktige de woorden hunner taal als de figuren van hunne perlonen zuilen hebben verminkr, waar van zy ons door al te grote ligtgelovigheid dikwils mislyke wanfchepztls Jicbben gemaakt. Moet inderdaad met ons ten opzicht van de barbaarfche talen zyn ten naaften by als met de Barbaren zelfs ten opzicht van de onze, want op de zelfde wyze alte zckere woorden u It is spoken, die ons gemächt vallen, en dat zy by voorbeld om //. LEEL. Ff Luci- Hornet. lliud. Xi Die volJ kercn van 7"racierl de Sty. Jhti), Perzen, Amnzo- nen wa- ren geen enkcl volk, '• maat een vef- tame- ling van BarbarN fche na- tien. Gelik Dedication India- I en eu Tarta- Ren,  in hun spraken zommige uitspraken hebben, die wy noodzakelyk verbalteren moeten. Des niet tegenfiaande laat ik niet na in deze oude woorden die teonderfcheyden, die geen over een komst met de Hieronfche en Algonkynlche taal hebben, en andere in tegendeel die op beidekunnen te huis gebracht worden. Onder deze woorden horen die gene daar veel Lipletters in ko-men hun zekerlyk niet toe j om dat de Huronnen en de Irokenen die niet hebben, 't geen hun een groot gemak geeft om altyd met open monde en de pyp tuflchcn de tanden te Ipreken. ik spreak van die woorden daer 'er veel in komen, want daar zyn 'er andere waar in een ander kan gedelt. Zyn, die dezelfde uitwerking ontrent den goeden klank doec. Ik heb reeds gezegt dat de woorden die my 't meest aangedaan hadden, die gezegte waren, die uit de taal van een volk van. Thracien genohien wafen, waar van de oude naam in een of twe Provintien van Azien, te weten Aria en Areiana, beiouden was. Want behalven de gene die iik reeds aangehaalc heb, kan iier noch enige bybrengen, daar geen verandering in te maken is, die zuiver Irokönisen Hurons zyn; en andere, die al de zamenflelling en fmaak van deze talen lieDbende,haarmet een kleine verandering weerom gegen kunnen worden- Orita of de Orintcn, waren een volk van Areiana. Dit woord is zuiver Irokds en Hurons. Het betckent een foort van Wilde Duif, in Canada pndcr den niiam van 7l>r/<?(Torel) bekent, dien ' Er de Franffchen aan gegeben heben, Het zijn vremde of over-vliegende vogels, die oyna ialle jaren hun neilen in het land der Irokoizen komen maken. Dit is een zo overvliegende manna, dat he by de d.oortrekking der Quartels in Italien kan geftelt worden. Daar zijn verfqheyde Wilden die noch den naam van Oritd voeren, en hy is erfFelyk aan zommige gellachten. 't is waar dat 'er geen Trokoif;he natie is die hedendaags dezen naam voert, maar de naam der Natien zyn by hen de verandering onderworpen, en han-gen van. verfcheyde omilandigheden af, getyk ik reeds aangemerkc heb. De Rivieren van Aria en Areana, wierden de een Arehns en de andere Tonderon genoemt. De eerfte naam heeft het zelfde wortel-woord met den naam van de Provintie, zelfs komt van het woord Ares, dat 00k de naam van Mars of de Godheid dezer volkeren was. De twede is een duidelyk Irokois woord, en kan op en Menfch en qp een rivier flaan, volgens het gebruik der oude tyden. Thonneron of Thonderon komt van het woord Kanneron of mifflitch van Ganneron. 't Is waarfchynelyker dat het vandeeerfte komt, cer oorzaak van de T. die een plaats aanwyll. PlimuSf lib. 6. cap. Ariana Rcgio ambufta fcrvoribus ddertisque circum da-ta, multa tamen interfula opacitate cultores congregat circa duos Huvios Too-dc ron & AroHipen. OppidumArucoana j Arius qui pi-ofluic Akxandriam ab Alcxandro conditum. VAN A M E R I K A. VII I. B O E K. sif DeSchryvors volgens hun gevonte verminken een weinig den naam van ae Hooft-Stad van Aria, die Arrianus den titel van Ko-ninglyke Stad geeft. Fortolomeus noemtxe Arrianus, Strabo, /iretagena., C^vatMS QmvUus Artacacna, Arrianus en Plinius, Artacoana of Artacoatwa volgens zomniige overzettingen. Dit laatfte woord heefc al de gedaante van een Irokoifch en Huronfch woord, en om wel uitgefproken te worden, moell Artakoannha gefchreven worden, zo men 'er in het begin een kleine verandering in maakt, en dat in plaats van uirtakoannba men Afinatakoannha zetj 2al die het grote Dorp of dc grote Stad beduiden, en volmaakt wel op Hooft-Vlok van deze Barbaren passen. De andere namen der Steden van Arien en Areana bleek jätte klaar dat uit de land taal niet gehaalt waren, en waren door Vorften hier angegeben, die er zich nur vereignet van gemacht haben. Zodanig is de naam van Alexandria, die daar door Alexander de Groot gebout wierd, om de richte en onstantvaftige volkerein in toom te houden. Zy varen onder de heerfchappy der Perzen, die daar een Landvoogt met krygsbenden hielden, om hen in plicht te houden. Arioch, in de Vulgata Koning van Pontus genoemt, en doot Symmachus van de Scythen, had zum stätten in die quartieren en was zonder twyfFel een vandevolkeren van Areianai Deze naam kan van het woord A'{),t komen, en Eufebius noemthem A'fu^; of van het Iluronfche woord Ario en het Jrokoifche Gario dat laan of ombrengen betekent. Hariok, Hariosk, oi Rariosk in de derde perfoon in manlyke van den tegenwoordigen tyd van gewoonte betekent den Ombrenger of den Overwinnaar, naam die zeer wel aan een groot krygsheld en aan een overften de^ yolks paft. Het moet ons zeldzaam voorkometi, dat van de weinig woor-den die in een of twe zo weinig JDekende Provintien gevonden worden, de gene die men u It den fchipbreuk der oudheid gered heeft, en die de Godheid, de Provintien, de Hoosier, de Opipheofden, de Volkeren en Rivieren hetekcnen, een zo grote overeenkomft met de Huronfche en Irokoifche Talen hebben. Zie hier enige andere. Orontes dat de naam van een Man van een Berg, en van een Rivier van Azien is, is ook een Irokoifche naam, en komt van Garontes, met het flot es daar aan, dat totvcr-meerdering ftrekt, Garontes of Orontes een zeer lang Boom. Orontobas fchynt van dezelfde wortefte komen, en /. DEE L. Ff X om Curt, lib. 6. Cap. Hi Strtbo lib. II. Jld. PliuiHt, Ite, fit. ■■.'V •f De vcifcheyde bcnoemingcn die er in de Schryvers ten opzicht van dtf Hooftftad van Arien gevonden worden, doen zicn hoe onderhevig zy waren om de woordcn van uithcemfchc Talen te verminken. Raderus over het i z. Hooft- ftuk van 't 6. Boek van Q. Curtius zegt, dat men in verfchcydc Schryvert of verfcheyde hantfchriften van dc zelfde Schryvers Iccft Artacanna, ArAadrana, Artacoana, Charteorana, Ar£bicana, Articandria, Artacoannn & Articanda. * Orontes is een Rivier die Syrien van de Stad Antiochien fcheyd. 't Is ook dc naam van een berg, tuflchen wclken en dczcn ftroom dc Stad gclegen is. Virgilius gecft den naam van Orontes aan het hooft der Lyciers, die Etneai ifll Italicn verzelden. ..^ Unam qua Lycios tidumiue xehelat Orontem, 53<5 ZEDEN DER WILDEN Ovid. 6. M*t. A- rio^tt. M. 3- Kkes. om het in 't Irokoifch uit te fpreken , dat is te zeggen , met den lipsletter B, die om de welluidentheid claar in gezec is, in oit te veranderen , die de Irokoizen om dezelfde reden in plaats van de lipictters zetten , die zy niet iiebben , zal men zeggen Oroiito oit atet van Garanto boom , van Oronto een boom in 't water of een kanoo; Oron/o o« a/^/ een kanoo, die door den llroom weg ge- lleept word. '1 arr'iia was een Stad en een volkplanting , die uit het Eiland Kreten lich in Pontus in Azicn ging ter necr zetten. Deze naam betekent in 't Irokois een Bofch , van Garr'ba bofch, Tarrba mec de T. die een plaats aanwylt, daar ter plaatze Ibiat een bofch. Daar zyn noch natien die onze Irokonzen Garr bagoiironnen, dz. is te zeggen de Inwoonders van de bolfchen of iiec diepe land noemen, dit zyn deze die de Franlfchen Tetes de botlle of kloot-koppen noemen. Tbarea is een naam van een hooft van een gellacht en van een stam by de Onneieouten. Deze naam fchynt dezelfde te zyn als die van Tereus Koning van Thracien, zo beroemt door de fabel van Progne en Filomela. Uonnogares o{ Hannagares, Sbomiogaref zyn Irokonifche namen, die weinig van den anderen verlchelen, en waar van het wortel-woord Gannagara of Onnagara de Hoorn is, Oinacbarefjc de lunge Hoorn. s'HoiinagareJe de zeer lange Hoorn. Men kan by deze namen dien van den beroemden Scyth Anacharfis vergelyken. Die door zyn wysheid dehoogachting. Vanganfch Griekenland verdiende. De Grieken hebben aan dezen naam enige lichte veranderingen germanaakc. Zy hebben 'er de afpiratie van weg gegooit, dat het ken-teken van de derde perfoon in het manlyk geilachc is, de dubbele «, en zy hebben een/tuIFchen de r en dee gevoegt, zeggende Unacbarfis voor Uannacbares. Ik zou ook de Scyttifche namen van ToxariSt Dandamis en verfcheyde anderen na aan de Irokoifche taal kunnen brengen* maarik wil myn Lezers niet door woord-af-leyding vervelen, waar op ik zelfs geen groten ilaat zou durven maken: alleen zal ik hier tot beiluit byvoegen, dat 'er noch in Moskovien een Meir is, dat Onega genoemt word. Onnega bete-kent in 't Irokoifch water, en deze naam fchynt een Mcir wel te voegen. Niet alleen hebben de Amerikanische Talen geen over-enkommt met de Hebrenwürdigkeit, Österfche, Gründe, en 'net alle die welke geleerde genoemt worden; tätig zy hebben 'e' s geen met de levende spraken in Luropa, en de anderen die v bekent zyn, ten zy dat men die der Efkimenzcrs uitzondere, die na men zer met die der Efkimenzcrs uitzondere, die na men zer met die der Efkimenzcrs uitzondere, die na men zer met die der Efkimenzcrs van deze Iberiers afgefügt zijn, die met de Cantabren gegan zijn, die met de Cantabren  van Iberien noch gevonden word, schoon haar side Inwoonders ji die geen verblyvende plaats ihielden. Mikkel heben kunnen overtkrekken. Afaar zu vermaar cnige Bismarck woorden gevonden worden, die op de naturlyke sparsaJc der Efkimenzers ge-ent lyn, moetmen denken dat v.y die door den koophandel met de liskayers gekregen hebben, die hct eerftc deze Zee-kulten zyn komen be^,oeken, daar de Bakeljaauw en Walvifch-vangl't hen na toe had gelokt, op de zelfde wyxe als de Grieken enige woorden van de ipraken der Barbaren oncleent hadden, met wien /y omgang gchad hadden. Dus worden 'er in de Huronfche en Irokoifchc talen enige woorden gevonden, die in de Grieklche, Latynl'che, en zelfs in de Franil'che zyn. Alle de Barbaarriek Ipraken yyn moeielyk om te leren voor iemand, die een anderetaai sprechikke is. Hy zou alleen die zwariglicden niec te boven komen zonder de uiterlte vlyc en een gebruik van veri'cheyde jaren. Men kan zelfs zeggen dat hy ze nooit als zeer onvolmaakt kennen zal, ten zy hy geholpen worde, en zo hy geen bequaamheid heeft om hec gebrek der boelcen te vcrvullen, met voor zich zelven cen leer-wyze te maken, die dc zwarigheden uit den weg helpe, en den weg verkorte. Wanucer dan twee volkeren die talen I'preken die zu ver van elkander af zyn als de Ii okoilche en de Franiche, om den koophandel of om elkander te t)el'chcrmen by malkander komen, zyn z Y van werkanten gelykundzagem, gebrochte met hunne taal te naderen, om iich te kunnen verltan; de beginning daar van zyn redelyk moeielyk: maar eindelyk door een weinig gebruik komen zy zo ver dat zy malkander hun gedachten openbaren, ten delen door hand-gebruik, en ten delen door zekere vorven woorden « die noch uit de een noch uit de andere taal zyn > om dat zy gerabraakt zyn, en die een reden uitmaken zonder jot, raaar die door het gebruik aan zekere betekeniilen blyven toegewyd, welke dienen om hen het oog wit te doen bereiken dat zy zich voorllellen. Op deze wyze is 'er te Canada, op de Eylanden van Amerika, en in de vericheyde andere landen, daar de FranlFchen handel dryven En i;ebroken tai ontilaan, tot welkers woorden geen groot regilter van noden zou zyn, wyl zy den handel alleen betreten; <iuar komen woorden in die uit de talen van alle natien genomen zyn, waar mee de Franflchen omgang gehad hebben. Ilen neemt er den enen tyd voor den ander, een derde perfon voor een een Singularis; alles is goed, het hantgebaar, de tegen woordigheid van de zaak, en het gebruik maken een reden verilaanbaar, die uit zich zelven onverstånbaar was. De Franfchman meent dat hy de taal van de Wilden spreekt, de Wilden die van den Franfchman, en zy veritaan elkander wel genoeg tot hun behoef. Gedurende de eerfle maanden van myn verblyf te St. Louis, spraken de Wildin deze gebroke taal tegen myn, en zy veronderlielden dat ik een Franfchman zinde, dezelve verstån moeft: maar ik verllond het zo weinig, dat zo dra ik een gat begon te zien door de gronden van hunne moederspraak, ik verplicht was tegen hen te zeggen dat zy zouden frecken, gelyk zy onder mal- Ff 3 kan- Gehro» Gehro» Gehro» Den DeHu' ronnen waren certvdt lea wyd uyngc- Ipreyd, De fchryver gelooft dat 'cr iioch cnig volk van de Huron- fchc Ipraak in Nova Zetnbla it. kander gewoon zyn, en ik begreep toen hun gedachten veel beter. In Zuid-Amerika is een algemene spraak die over alinzwang is en over al verftaan word, gelyk Jiet Maleits in de grote Indien. Behalven dat heeft ieder byzondere natie haar eigen spraak, die van de andere verfchilt; en da:ir zyn 'er zo veel in getal, dat men will dat 'er ontrent den vloed der Amazonen alleen by na zeventig verfcheyde spraken gevonden worden. Behalven dat meet men anmerken dat 'er na by alle de natien dric zyn, de eene dat de styl van den Raad is, die v.o verheven en zo duister is, dat zy dikwils niet verstaan wat zy zeggen. De twede is den niannen eigen en de derde Vrouwcn. In Noord-Amcrika komen alle de spraken der V'olkeren die daar wonen (zo men 'er de bioiizcn en enige andere van uitzondcrt die ons niet genoeg bekent zyn, en die over den Miliippi wonen) op twe Moeder spraken uit, te weten de Algonkyn Fche en Huronfche. De worden in zo vole tong- vallen gelmaldeelt als 'er byzondere riatien zyn. Wanneer ik 7Cgdat de Algonkynfche en de Huronfche spraken Moederspraken zyn, sprek ik volgens het gemenc denk- beeld, want onder zo veel talcn die een zeer grote overeenkomft met elkander hebben,zou liet nioeielyk omniec te zeggtn onmoog- lyk z'n, de oorfpronkelyke talen van de tongvallen te onder- fcheyden. Schoon 'er weinig ware Alkonkynen meer zyn als de Irokoizen> en dat de Brandewyn dezelve by na alle omhals gebracht heeft, is de Algonkynfche taal evenwel het meefte verlpreit, en word door de meefte natien, van den vloed St. Laurens tot Miillfippi toe ge fproken. De Huronfche taal was eertyds zeer Wyd uitgeftrekt. Vader Brebeuf telde ontrent dertig duizent zielen op, dat ware Hurons waren, in twintig Dorpen van de Natie verdeelt, behalven dat wareren 'er twaalf talryke Natien en die een vafte plaats hielden die hun taal spraken. De meefte dezer Natien zyn niet meer in wezen, de Irokizen hebben ze verwoell. De waare Hurons beftaan hedendags in de kleine Queekplaats van Loretto, die by Queck is, aar men het Christendom tot sticliting van alle de Franlfchen zict bloeien, in de natie der Tionnontuts, die in het naauw van de straat wonen, en in een andere talryke natie, die na Carolina gevlucht is. Daar is in Virginia noch een elendig overfchot van een Volk, dat de Irokizen statti-onoud noemen, dat is te zeggen, die een zelfde spraak met hen fpreken. Ik geloof dat dit die gene zyn, die in de cude Franlfchen Reisbefchryvingen onder den naam van Almouc-h'tkczen bekent zyn. 't Is noch niet ling geleden dat de Irokizen opgehouden hebben hen afte matt En door Oorlogs-Troepen diez daar na toe zonden. Ik zou ook geloven dat er noch enig Volk van de Huronfche praak in Nova Zembia is. In de eerfte verzatneling van de Noord-Iche Reyzen word gezegt „dat de Deenfche Kronyk aanmerkt, „dat drie Wilden, die  Indien men zelfs in deze twe woorden, die ik ondcrllel dai een weinig verminkt zyn, een kleine verandering maakt, die liet oor vreiftig merkt jch dat in plaats van Oka Indecba men Tao Tendicha legge, zal dit betckenen, H^atisdatf woordeh die deie Wildeh dikwils in dfeifi mond moeAen hebbeh} die ^ich in een vremd land overgevoeit zagen, daar zy vele zaken gewaar wiefden die hunne nieuwsgie-righeid gaande stiaaktent en die zy niet gewent waren in hnn eigen land te zien. De vyf Irokoifche Natien maken zo vele Veffdheyde tdhgvailen van de Huronfche foraak uic, en die byna zo Veel van elkander verfchillen als het Franfch, Spaanfch en Italiaanfch, de ene meec en de andere min, na de plaats daar zy gelegen zjn. De Huronfche takt is aanziell, großen en reguliernder als de Krokolische. De uitspraak daar van is hart, komt diep uit de keel, en het is moeielyk derzelver accent te betrappen, voornamlyfc voor de Vremdelingen. Onze Zendelingen evenwel hadden een huisgenoot by de Huronnen, diefchoon liy nooit de taal gedurende een verblyf van vele jaren had kunnen leren, vermaaks-halven voor zich een foort van kramers-latyn gemaakt had, dat niets beduidde, maar waar in het accent zo wel nagevolgt was met de uitgangen der gemeenfle woorden, dat de Huronnen daar zelfs in bedrogeft waren, en zeyden, wy zien wel, dat hy onze taal spreekt, maar wy kunnen niet begrypen wat hy zegt. De Taal  Tfinmntoiianjcb is hart, voor al het laatOgenoemde; ook fleken de andere Irokoizen de gek met hen, en zeggen dat zy qualyk fpreken. De Franflclien zelfs noemenhen Boererit deplompneid van hun taal zich over hun gantiche perfoon uytforeydende. Maar Vader de Carheil, die hun {prank geleerf het, na veel moeite aan het Huronfch en de andere Irokoifche " I vindze de krachtrykfte en woorden, rykfle taal van alien. Die zyn alle levendige talen, en die de verandering onderworpen zyn. Diar worden nieuwe Woorden in verzonnent andere verliezen hun bevalligheld en verouderen. leder een beroemc zich van zyn taal te freken, en zy lagghen graag anderen uit, die qua-lyk freken. Zy hebben evenwel cerbied voor de vremdelingen, voor al de£uropeanen, die zy als onbequaam oordelen om dezelvo te kunnen leren, zo men er de zendelingen van uytzondert, die zy menen dat dezelve zo goed moeten kennen als zy zelfs, om dat zich op de spraak uytkunde. Toeleggende, het hun eige schult is zu ziehen. De meefte van deze Wefterfche Volkeren schoon zy zeer verschillende talen spreken i hebben evenwel by na den zelfden aart, dezelfde wyze van spreken, en dezelfde draien om zich uyt tedrukken. Maar nademaaldeze talen oneindig vele woorden ontberen, om de kennilfen uyt te drinkken die onze kunden ons gegeven hebben, heben zy ook een grocer gebrek van uyt drinkken, metde denkbeelden over een komend, die wy van den Godsdienst hebben; zo dat de Zendelingen, die deze taal hebben moeten opheldern, genoodzaakt zyn geweell zwarigheden over te springen, die onoverwinlyk fchenen, niet alleen om de zaken van gebruik en die dikwils in de rcdcn te pas komen te leren, maar zy moeften noch een byzondere En moeielyke findie aanwenden om uyt den grond van deze talen zelfs als een nieuwe taal te halen, welke diendom om hun de zaken van den Godsdienst en de afgetrokkcne waarheden te  be- grypen wat de Zendelingen zeggen. Vader Briard, drukt zich hier ontrent geeftig uyt, en ik heb geben dat het den Lezer niet onangenaam zouzyn, dat ikhierzyne woorden aanvoerde. De Jezuiten zegt hy, ziende dat om de Heydenen te bekeren de spraak hun ten hoogllen noodzakelyk u was, befloten zich met alle vlyt daar op toe te leggen, maar men zou niet geloven wat grote zwarigheden zy daar in ontraoetten, voornamentlyk dewyl zy geen tolken noch meeilers hudden, de 5, Hr. van Biencourt en enige anderen verftonden er wel zo iets 9, van en genoeg voor den koophandel en gemene flender, maar 3, als men van God en den Godsdienst zou fpreken stond men vers, legen. Hierom warcn zy genoodzaakt de taal van ben te leren, 9. Vragende aan de Wilden hoe zy die en dat noemden, en de „ moettc »» n » ,» I, VAN AMERIKA. VIII. BOEK. 54t j» >» » moeite was zo heel groot niet, wanneer het geen men vroeg „ aangeraakt kon worden, en met den vinger aangcwczen als „ fteen, een rivier, ilang, springen, lagchen, zitten en eng, maar J, wat de inncrlyke en geeltclyke werken aangong, die aan de zin- ), nen niet konnen vertoonc worden, en de woorden die men af- 3, getrokkcn en iilgemeen noemt als geloven, twyffelen, hopen- „ reden vocren, vrezen, eendier,een zelfllandigheyd, eengceily „ deugt, ondeugt, zondc, redenj rechtvaardigheid, en hier 3, ontrenc moell men zweten en zwocgen, hier (]uam de Rarens- nood eerft aan. Zy willen geen middel om het aan te vangen, fchoon zy 'er wel hondertprobeer 3, Den, daar was geen handgebär die hun oevatting genoegzaam kon te verilaan gevenj fchoon zy 'er wel duizent gebruikten. Ondertuflchen Ichoren onze Ileren „Wilden uyt tydverdryf onbekrompen de gek met hen, zy hadden „ altyd enige loopjes, en op dat dit gekfcheren met een tot hun „ voordeel mocht llrekken, zo gy uw papier en pen om te fchry- „ ven had, moeften zy voile fchotels voor hen hebben, en een „ fervet daar by, want op zulk een drievoet worden de goede ,, god - spraken gegeven. Uuiten dien zyn op Apollo en Merkurius }} niet te huys; ze wierdcn noch moeielyk toe, en lieten hunhielen „ ziert, wanneer men ze een weinig king wou ophouden. In heb in 't brede de woorden van dezen Vader willen aanhaen, om de zeer zeldzaame onbefchaamtheid van den Baron de la Hontan te klaarder aan te tonen » die ons aan het eynde zyner gedenkfchriften een Huronfch Woordenboek gegeven hebbende, ayst vyftig woorden bellaande, waar van de meefte verminkt zyn, met toute kaken ons een grotc lange zamenfpraak tulTchen hem en een Huron over 't Auk van Godsdienst durft opdringen. Ik twyftel of hy na een dertig jaren verblyf onder de Huronnea wel in staat zou geweeft zyn om zyn Wildeman te antwoorden, al was hec waar dat de Wildeman bequaam was geweeft om de fedeneningen te voeren, die hy hem doct houden, en die zeker-lyk uyt zyn eigen koker komen. Zyn For fort van ten Algonkynch Woordenboek, schoon langer zynde, is ni laauwkeuriger, maar onder den dekmantel van die woorden, die i mand hemzoa-  van de andere kant vertrouwenheid genoeg heeft  de Zendelingen in den anvang gehad heben om de talen der Wilden te leren, is dat zu ontrent die ftuk in dezelfde dwaling waren als ten opzicht van hunne zeden. Zy wilden van hen uyt onze manieren en gebruiken ordelle zo dat ze niets van deze gemaniertheid ziende, die onder ons in gevoert is, ontrent den Godsdienil en 't burgcrlyk be- / /. D E E L. G^ m« De Ba-ron de la Hon-, tan gehekelu noch meer beHaat. u^ ZEDEN DER WILDEN Verhältn van Väter le Jeuiic. Delro-koizen nur heben heben  menigtc van kunllcn die vvy iii i iropa hebben, van 20 vele bloemen, bomen, vruchtcn, dieren, van duizent enduizent uytvindingen, van dui/cnt Ichoonhcden en rykdommeni dat dit alles, zeg ik, in de gedachten noch in den mond dor Wildenniet gevonden word jhcbbendc zy noch waren Godsdienft, noch kcnnis van dcugdcn, noch Itaatkunde, noch regering, noch koningryk, noch gemcben, noch werden- fchap, noch iets van Iiet genoeradc;; en dat bygcvolg alle de woorden.uytdrukkingen en namen die dc/c wereld vangoederen en heerlykheid aangaan,uit hunWoordcnbockn.ocllcngerclirapt worden. Schoon 'er iets vvaar in deze zaak is, en dat het gebrek van de . Eene kanc, en de onwetenhcid van vele zaken van de andere zyde, jeden talen veel schraalder als de onze mocten maken, is dit evenwel op ver na zo zeer niet uy tgeflrekt als de vader zegt, maar de oorfprong van de d waling, die hy met die gcnen geincen hceft, die er gelyk als hy van hebben gefproken, is de weynige kennis die hy van den draai dezer Wilde talen had, die gants van dicn der Europeefche verfchilt. St. Iidorus van Sevilien zegt dat Aristoteles de eerfte was, diein de spraaktwe delen van de redenvoering ondekte, te werden den naam en het werkwoord. Dat eyndelyk Donatus dezehe in acht delen spritile, maar dat de zes laatfte op deze twe voornaamfte, dat is te zeggen den naam en Jiet werkwoord te buys konden gebracht worden, die de perfon en de daad betekenen; dat 'cr de andere maar toegiften van zyn,en hun den oorfprong verfchuldigt. Want het pronomen komt van den naam, en bekleed dellelfs plaats, gelyk by voorbeeld. Orator tile die redenaar. Het Advcrbium of by woord komt ook van den naam, gelyk van DoSiiis geleert, DoSiiis geleert. Het participium is van den naam en net werk. Word gemacht, gelyk A^o, Legens, ik lees, lezende. De conjundie, de prepofitie, en interjefienden dienen niet als om de an-dere te verzamelen, en de rede aan een te koppelen. Iberom, voegt hy *er by, tellen enige maar vyf delen van de redenvoering, als of deze drie laatfte overvloedig en vrucliteloos waren. Van de two delen van de redenverdeering die Ariftoteles aantekent, hebben de Huronfche en Irokonische talen, waar van hicr voornamen-mendyk gefproken word, want de andere ken ik niet, niet als het werkwoord » dat het gezag over de hele spra^k yoert dus hebben zv VAN A M E R I K A. VIIL BOEK. s^i ay g«en Subftantiva, ofAdjcdiva, gcenDeclinatien, caus, noch Artykelen. Zie daar onxe talcn rccds op de hele verminJcrt, waar na de verwondering ons niet vremd moet vcrwondering ons niet vremd moet vremd moet vremd mecnden te vind VAN A M E R I K A. VIIL BOEK. En, Mec een woord alles wac in de Europee talcn van hct naam-woord af hinec meenden te vinden f en ondcrtullchen nicts daar van gewaar vicrkn. In cen zwecken zaak is de taal maar een gants onverfchillige zaak, en dc woorden waar uyt zy zamen gellelt is niet als tekens zynde die Ingellich zyn om dc zaken, waar aan zy gehecht zyn, te verbeelden, betekenen niets uyt zich zelven: dat is te zeggen dat zy uyt zich zelven onvorfchillig zyn oin deze of gene zaak te betekenen, op dezelfde wyze als de Karakters en figuren, die de beelend en tekens der woorden zyn, geen andere kracht en waardy Jiebben, als inzo verre men over een gekomen is, dat zy zulkeen betekenis zouden hebben. Op deze wyze kunnen de taien vermeignigviildigt worden zo veel als 'er naticn zyn, en zy zouden zo volkomen viin el. Kander kunnen verfchälten, dat 'er geen een uytdrukking, geen een een enkel woord van de eene in de andere zou zyn met dezelfde betekenis, zonder een zuy vere uy twerking van 't geval of den omgang dezer natien, deenige woorden aangenomen hebben door de gemeenfchap die zy met malkander hadden. Maar van een andere kant de taal ingefielt zynde om onze gedachten te verbeelden, en een wezcntlyke verbintenis met de werkingen van de ziel hebbenden, en met de voorwerpen waar op onze zinnen spelen, om te bevedigen of te ontkennen, met een woord om zich nyt te drukken over hec geen hun dienlligis of niet, moec noodzakelyk toe verband van de zamenleving, voor de koopman-schap en de mededeling van onze denkbeelden, die byna overal de zelfde voorwerpen hebben, moet noodzakelyk, zeg ik, ieder taal alle onze naamwoorden van verfcheyde soorten hebben, AdjedtiYen, Substantiven, en in deze naam vallen: Adtive, parti ve en neutrale werk-woorden. En en deze werkwoorden tyden, wyzen, eerde, twede en dcrde perfonen; eyndelyk by woorden, conjundUen, prepofitien, en andere kleine deekjes, dienende om een redevoe-ring te binden, de woorden te verzamelen, en een volmaakten zin uyt te maken: of wel daar moet lets van gelyke waarde zyn, dat zo veel tekens kan verfchaffen als men nodig heeft, om het gebrek van deze verfcheyde delen van dereden te vervullen, die m een taal gevonden wordende in een andere niet worden gevonden, welke noodzakelyk gebrieden en van geen vrucht zou zyn, zo zy in den grond niets had om het eynde en oogmerk van alle talen te vervulen, 't welk in zodanigemededefiling van onze gedachten aan andere menflchen beila At, dat 'er niets is waar over wy niet frecken en redeneren kunnen. 