De invloed der wetenschap op het openbaar leven van van minister van Staat, G. A. G. P. baron vander Cappellen van Berckenwoude
George Willem Vreede
(2) Volgens bet ataatkundig progranitna, in September 1841 den Roning aangeboden, had Cape Men «de gewigtigste pun- ten ter uitwerking" aan de Staats-Commissie tot herziening der Grondwet willen aanwrjten en opdragen. (3) De door den Minuter voorgestelde vragen waren ten ge- tale Tan Hen, Digitized by Google 29 len stoffen in stand tc houtlen , te onderstcuucn cn aan te moedigen (1). Vraagt men ten slotte , naar de gedenktcckenen van capellen's tienjarig Bewind , over Ncerlands Indit: ge- vocrd , zelfs dan wanneer wij ons tot de zuiver weten- schappclijke instellingen (2) , door den Gouverneur-Gc- neraal geschapen of liervormd , wilden bcpalen , zoudc de ons vergunde ruiratc te kort schieten. — Wij stip- ten hierboven reeds het een en ander aan , wat de on- bekrompene staatkunde van den verlichten Landyoogd kenschetst , in tegenstelling der enge , geldgierige becij- fering van zijne opvolgers , die , onder de leuze vereen- voudujing en bezidniging (3) naar Java gezonden, en in hunoe magt besnocid, toejuiching zochten en verwierven door de slooping en afbraak van hetgeen een edele geest had opgebouwd. Zoo viel de Militaire school van Sa- raarang (4) , met hare leerstoelen voor de Nederdnit- sche, Fransche, Engelscbe, Maleische en Javaansche talen , wier ligtvaardige en kortzigtige opheffing genoeg- zaam wordt gewraakt door dc stichting der Delftsche Academic (5) en de klagten der Indische bevolking. — (1) Verg. ook het Rapport aan Z. M. den Koning van Hol- land , 27 Sept. 1809 , betreffende de plaats gehad hebbende Ten- toonstelling v. de ooortbrengselcn der Volksvlijt (gedrukt) 34 bl. — (2) Van dien aard waren de Commissie tot het naluurkundig onderzoek in Indie en de Oudheidkondige Commissie op Java ; voort* de Commissie , belast met de uitgave van het H. S. van een Haleiach Woordenboek. (3) StaaUbl. t. Nederl. Indie 1826, Wo. 27 , 31, 32 , 34, 36-38 , 39-42 em. (4) 1 September 1826. Slaatsbl. ran Nederl. Indie , 22 Augus- tus 1826 (No. 41.) (5) Eigenlijk reeds door het in 1832 opgerigt Instituut roor de Javaansche taal te Socrakatia (Slaatsbl. No. 26.) 30 Zoo werden de Directeuren en Teekeuaars bij 'g Lands Plantentuin te Buitenzorg, het gewrocht van reinwardt, afgeschaft (1). Zoo werd het ambt van Inspectcur van het onderwijs in Nederlandsch Indie ingetrokken (2). Zoo ging , uit zorgeloosheid , het Instituut te niet , waarin fatsoeniijke meisjes eene aan haren stand gcevenredigde , beschaafde opvoeding konden ontvangen , zonder van hare ouders te wordon afgescheurd , en op eenige dui- zende mijlen afstands hare hulp te ontberen (3). Maar is niet een sprekend bewijs van capellen's rostelooze bemoeijing ter verspreiding van kennis en wetenschap voorhanden in de hulde, welke het Ba- taviaasch Genootschap hem bragt , tocn in eene pleg- tige algcmeene bijeenkomst , tot dat einde belegd , bij gelegenheid van het vcrtrek van den afgetreden Gouverneur - Generaal , dezen Staatsman de waardig- heid van Honorair Beschermheer , als eerbiedig blijk van dankbaarheid werd aangebodcn (4)? De Wer- ken van dat geleerd Genootschap , (te beginnen met het IX e Deel) scdert 1823 tot 1826 in drie deelen , ter Landsdrukkerij in het b'cht verschenen, en de Ver- handelingen behelzende , wier zamenstelling en nitgave door de Kegering was uitgelokt (5) , wettigen allezins (1) 7 Ang. 1826. (Staatabl. Wo. 30.) (2) 22 Junij 1827. (Staatsbl. No. 02.) (3) Hogendorp, Coup cToeil, p. 254 , aegt xelft : «Cet ela- blisaement e*tait un Writable bienfait pour la colonic; il fut supprimS en 1826." Verg. echter het Bealuit van 23 Novem- ber 1829 (Staatsbl. No. 114.) (4) Op den 13. January 1826. Verhandel. v. het Genootach. XI. bl. . XV, XXI. Zieou'de Hogendorp, Coup d'oeil,p. 239. (5) Behalve de hiervoren vermeldeVcrhandeling van den Com- miliaria t. Sevenhoven, vindt men daarin mededeelingen van Digitized by Google 31 die buitengewone onderscheiding. De opdragt van dit Protectoraat aan den in ongcnade vervallen Landvoogd is voor tydgenoot en nakomeling zyne meest vereerende regtvaardiging. Hartelijk en roerend was dit vaarwel der gewezen onderdanen, wien in dat treffend oogenblik levcndiger dan ooit te binnen schoot, hoeveel in het tienjarig tijdvak tot welzjjn der kolonie was verrigt , niettegenstaande de zware en achtereenvolgende rampen, met welke de Regering had geworsteld. Of, kon men de grootheid van ziel vergcten , waarmede de twecde krijgstogt tcgen Palembang was doorgezet, tenvijl de cholera op Java woedde (1) ? Kon men vergeten , hoe het geheel raderwerk van het binnenlandsch Bestuur, de Justitie, de Waterstaat, de Geneeskundige dienst, zoowel Militaire als Burgerlijke, het Schoolwezen, zoo- wel middelbaar als lager, de Eeredienst, het Leger, de koloniale Marine (2) , — hoe al die takken der Staats- huishouding op een' grootschen , betamelijken voet wa- ren geregeld? Hoe was niet de weldadigheid des Gou- verneurs gebleken nit de stichting van welingerigte hos- pitalen (3) , uit de verbetcring der afschuwelijke gevan- genissen (4), uit de verzachting van het lot der crimineel Prof. Rein w ar dt , Directeur tot de taken van Landbouxo , Kunsten en Wet ens c happen ; van Dr. Blame, van de H.H. P. P. Roorda v. Eyainga, Domia, Voa, v. Siebold, Nahaya, Overbeek, van Angelbeek en de Seriere. (1) Verg. Hogendorp, Coup tToeil, p. 224; le Meniteur des lndes, 1848, T. III. No. 7, p. 231 suit. (2) Zte wegens de werf van Onrust, Hogendorp, C. a. p. p. 228, Olivier, Land- df Zeetogten t I. 12. (3) Hogendorp, CouptPoeii, p. 236 auir. (4) Staatablad 1819, No. 16, Reglement op het binnenlandsch 6estuur t Art. 35 , 36. 32 veroordeelden (1) , en — als om zijne Regering op de cdelste wijze te besluiten, uit de beschermhig, bij'eene algcmeene wet aan de slaven en den slavenstand tegen willekeur verzekerd (2)? Ja, niet overdreven , maar overeenkomstig de waarheid was de lof, reeds vddr twintig jaren in Duitschland aan capellen (3) toege- kcnd , dat hij een dier weinige Staatslieden was , die in het openbaar !even niet minder dan in den ambte- loozen kring aan deugd en pligt getrouw waren geblc- ven. In den stijl , in het doel en de strekking dcr verordeningen, door den plaatsbekleeder des Konings in Indie uitgevaardigd, straalt nevens de hooghartigheid (4), aan dat verheven standpunt voegende, een nooit ver- loochend ontzag voor de theorie (5) , eene innige liefde tot de menschheid door ; in 't kort , bij de beschou- wing van zoovele, zelden vereenigde gaven van verstand en hart , zouden wij geneigd zijn , uit te roepen : zulk een Man wa3 waardig ecne kroon te dragen ! Dien Man, dien eenige heeft Nederland, heeft de wcten- (1) Staatsbl. 1817, No. 47, 61; 1818. No. 33, 63. (2) Publicatie van 24 December 1825 , Staatsbl. No. 44. (3) Conversations Lexikon. * Baron de Capellen ist einer der wenigen StaaUmanner unaerer Zeit , die im Gluck und im TJngluck deu Grundsatzen der Moral des Privatmanns durcbaus treu blieben." (4) Zle de Publicatie van 1 January 1836 , houdende neder- leggiog der waardigheid van Gouvcrneur-Generaal. (5) Staatsbl. v. Nedorl. Indie t Public, houdende bepal. om- trent het muntstelsel , 14 January 1817, No. 4. Mr. J. P. P. Baron van Zuylen v. Nyevelt, Bijdrage tot de geschiedenis van het muntwezen in NederUxnds Oost-Indisclie lesittingcn, in de Bijdr. tot de kennis dor Nederl. en vreemde Kolonien , (Utrecht, 1847. bl. 362 Tolg). Digitized by Google 33 schap verloren. Dien steun mist de Utrechtsche Hooge- school, wier kweekeling hij in vToeger dagen was, wier wel- sprekende tolk en vertegenwoordiger hij meermalen is ge- weest in den avond van zijn veelbewogen leven (1). Een jaar is vcrstreken sedert er binnen en bniten 's lands sprake was , dat hij het werkdadig staatstooneel weder zoude betreden , dat hij met zijnen wijzen , beproefden, onbaatzuchtigen raad de goede zaak zoude bevorderen. Een jaar is voorbij, — en de edele capellen heeft de woelige aarde verlaten , ea rust thans in de nabijheid van den vriend , dien hij te Oottingen leerde kennen ; hij rust niet verre van falck. Beide Mannen voeg- den niet langer op eene wereld , waar drieste vermetel- heid en losbandigheid , onkunde en minachting voor de wetenschap het gestoelte der eere innemen, en dwergen de plaats der grootste staatkundigen bezetten ; waar met martens wordt gespot, savigny en humboldt niets vermogen, bos si wordt vermoord, guizot, mol£, Thiers voor het geweld der razende menigte bukken , en de gryze ondervinding van louis philippe en met- ternich te schande is gemaakt. Zal Nederland de navolging dier ellende en dwaasheid ontgaan? Het antwoord hangt meerendeels van onze studerendc jon- gelingsehap af. Heeft zij de wetenschap van harte Kef; beseft zij ten voile het gewigt der belangrijke jaren, die aan de Hoogeschool worden doorgebragt, - (1) B. t. te Amsterdam , tydens de viering van het tweede Eeuwfeest ran het Athenaeum IHuctre. Utrechtsche Studenten- Almunak) Toor 1833, hi. 80 volg. Zie mede Capellen's aan- ipraakbij het UtrechUch Eeawfeest in 1836, in v. d. Bergh'a Gedenkboek, bl. 132-134; de stad Utrecht, in hare betrek- hing tot de Boogeschool (1841) bl. 106, 114. 5 34 zij neme die parelen van Utrecht , capellen en falck ten voorbecld; zij vergete nimmer den lof, dien de Academien in geestdrift wedijverende, in 1830 hebben weg- gedragen. — Onze Hoogeschool, in 't bijzonder, eere voor altijd Let aandenken van den President-Curator, die eens zoo gelukkig was, haar deze woorden te kunnen toespreken : „Ginds waren de studenten vaak de aanstokers en aanvoerders van oproermakers en rustver- stoorders ; - hier werden zij integendeel waardig bevon- den , als de keur der Natie , tot behoud van rust en tot verdediging van haardsteden en altaren op te treden. Op ons gezegend plekje gronds beantwoordde de geza- menlijke studerende jeugd aan het geschal der krijgs- trompet met evenveel orde en regelmatigheid, als zij in rustige tijdeu den tempel der wetenschappen was inge- treden. Hier was geen onderscheid tusschen godgeleerden en geneeskundigen , tusschen regtsgeleerden en beoefena- ren der letteren en wiskunde; alien volgden e'ene roep- stem, alien dienden eene zaak; dezelfde gehechtheid aan Koning en Vaderland , dezelfde liefde voor ware vrijheid en verlichting gloeide in aller harten (1)." G. W. VR.EEDE. (I) 21 September 1831. UtrechUcU Studenten Almanak voor 1832, bl. 200. Digitized by Google WARNECKE aan CAPELLEN. 13 Junij 1836. Den frischen Kranz , mein edler Freund , den Dir Die griine Stunde beut, Du nimmst ihn hin Und freust Dich scin mit dankerfullter Seele. Der Jubeltag ist da, den die Bewoliner Des theurcn Utrechts kaum erwarten konnten ; Der Tag ist da, und Du gehorst ihin an. Das Feat beginnt. Vom hohcn Doni ertont Der Glocken feierlicher Euf ; die Hauser Erglanzen weit von reichen Teppichen; Die Fahnen wehen, Ehrenpforten prangen, Und ringsum an die dichten Laubgewinde Reiht sich derBlumen iipp'ger Friihlings-Sehniuck. Zweyhundert Jahre sind es seit der Grundung Der hohern Lehranstalt in Utrechts Mauern. Der Stamm , vertrauensvoll hineingesenkt In frucbtbarn Boden, herrlich wuchs er auf, Und langst entschwundenc Gescblechter haben In seiner Aeste Schatten ausgeruht , Am Marke seiner Friichte sich gestiirkt. 36 Rcinmenschlichcr ist nichts , als diese Feyer. Es ist das cwig Wahre, Schone, Gute , Es ist das Bleibende im Wechsel, dera Sie gilt — es ist das Hochste , Edelste , Die Wissenschaft, die Kunst, das Recht, die Tugend, Die HimmelshofFnung sclbst, womit in Demuth Zum ferneii Jenseits wir liiniiberschaun. Drum wogt es in der Stadt , drum driingt sich Ailes Von nah und fern herbcy zur Feyer. Voll Ist jedes Herz — sich auszusprechen , ihm Bediirfhiss; das erhabenste Gefiihl Soil lautlos nicht in stiller Brust verstummen. Es ist der innre Gott, der Jeden treibt — Denn lichter stets wird's auf der Menschheit Hdhn. Und mit aufjauchzendem Entziicken naht Die Schaar der Junger, die in dieser Zeit Der Weisheit Lehre von bcredter Lippe Dort lauschen. Liebevoll gedrangt umringcn Sie den geweihten Kreis der wiird'gen Lehrer, Die, voll von der Bedeutung ihres hohen Berufs , der Wahrheit Fackel und des Rechts In reinen Handen tragen. — Sie umschweben Die Geister jener Hohen, die vor ihnen Zu dicsem grossen Zwecke dort gcwirkt. Und neu entflammt der Vorzeit Strahlcnkranz In jedes Edlen Brust Begcisterung. Ein Kreis von Manncrn jedes Alters echiiesst Sich jubelnd an. Sie sind's , die dort einst aus Dem Quell der Wissenschaft, der Kunst geschopft Digitized by Google ' 37 Fur hoh're Bildung, fur die Welt. Die Freude, Der Dank treibt sic dahin. — Versieg' cr nie , Der Born . aus dem ein Trunk zum Lcben fubrt ! Er wallt dabin , der feierliche Zug. — Wie mocbtest Du da fehlen — in der Freude Und Wehmuth der Erinn'rung — dem die Sorge Fur diese Anstalt , deren Wohl es gilt , Fur all ihr Herrliches mit anvcrtraut! Er wallt dabin bis zu der beil'gen Statte Im hoben Dora. — Die Herzen werden gross, Die Augen fiillen sich rait Thranen , und , In Dankes Worm' und heitrer Hoffhung , Alle An des Altares Stufen bingesunken, Anbetend vor der Herrlicbkeit des Herrn, Vor Dem, der Welten scbaflft und Blumen streut Beisst sicb das kaum verbaltene Gefuhl Aus jeder Brust, den Blick zum Himmel auf, Im Hochgesang : „Herr Gott, dicb lob wir!" igitizea oy Google. 