Mystiek
Leeuw, G. van der (Gerardus), 1890-1950
School of theology At Claremont California GEORGE VAN WEGE DE STUDIE-COMMISSIE PER ETHISCHE VEREINIGING Eerste Serie No. 4 MYSTIEK Prof. Dr. G. VAN DER LEEUW BAARN HOLLANDIA-DRUKKER 1925 Upset aia aren et): Geschriften uitgegeven van wege: de. ‘Studie Com der Ethische Vereeniging *) zullen verschijnen in reeksen 5—18 vel druks. Het gemiddeld aantal brochures per reeks 0 a Op zes geschat.. De prijs per reeks is bij ineekentae f 3.25; voor leden E thische Vereeniging f 2.75. Bij rechtstreeksche t Gending per post worden deze prijzen met f 0.25 per serie verhoo Als No. 1 is verschenen: Dr. F. W. A. Korff Jr., Kerkorganisatie en het Ethise 7 Beginsel. f ¢ Secretaries Dr. F. W.-A. KorFF Jr. te Hecnatates Bars By de HOLLANDIA-DRUKKERJ te Blak is es ae Geautoriseerde vertaling uit het eae ae Geautoriseerde vertaling uit het eae ae Geautoriseerde vertaling uit het Zweedsch es: f 1.90 ingenaaid — f 2.50 ae met ene PROPRIIA CuRES:,,Als geheel acht ik fies een 2 buitengewoon sata a helder en gemakkelijk geschreven, zonder een < —— ee > 48 E Ot “ " ee. 3 Me sets om se Fa nn Ae _ Fe, a a sy “gaa : peeeeenepiceentaictoes Per, Pe = - ~. ) 7 7 ie pee. e- 4 jaa o om 44 sg | 2 | * f ba a ; | ae yo n qT 2 -EBerste Serie No. 4 MYSTIEK DOOR Prof. Dr. G. VAN DER LEEUW vt BAARN HOLLANDIA-DRUKKER]JJ 1924 ~ i : 7 ais ek Ay “Ove: ee EPA VORA er te At ATOR ee Rt mage “Bie wpminer ih! NAG ha Aa ‘ ee ea. Rel. % Hay Lenis ue pee EREAAMNL ‘ag ae bite! i? bate sats vo ampapeaningase: eipairy Aly ASE ee J Se “I 4 V aS ay Nee " 2 us os ot J ag ’ na cr P “Thedle - “ ¢ SCHOOL OF THEOL Pap CLAREMONT '. —_ Geen word bijna wordt met zoo groote willekeur, in zoo verschillende beteekenissen gebruikt als “mystiek”’, Staat het soms in gewaardeerde tegenstelling tot dogma- tisme of formalisme, even vaak, zoo niet vaker wordt het gebruikt om verschijnselen aan te duiden, die eigenlijk met het: verwante woord »mysterieus’ mooi genoeg zouden zijn gekarakteriserd, en voor stroomingen, die neiging tot het occulte vertoonen. Ondertusschen is mystiek een zéér be- lind, uiterst scherp gemarkeerd verschijnsel in de geschie- denis der religie. Wij willen ons niet wagen aan een definitie, die te gemakkelijk is, evenmin aan gevolgtrekkingen uit de etymologie van het woord, die Immer sein zögeben  zij, wier hoogste doel en eenige werkelijkheid daar liggen, waar niet meer gesproken wordt, zij verzet zich uit haren aard tegen elke verstandelijke ontleding van haar schatten. Wat zij wil wordt niet begrepen door het gepraat der velen, niet nader gebracht door het opzettelik en interessant betoog van de menschen op de markt. Het is zooals Stefan George zegt: Sie ist nach Willen nicht; ist nicht für jede Gewohne Stunde: ist kein Schatz der Gilde. Sie wird den Vielen nie und nie durch Rede, Sie wird den Seltnen selten im Gebilde. En wanneer een perzisch mysticus (Soefi) ons als samen-vatting van zijn leer den raad geeft: laat varen wat gij in uw hoofd hebt, werpt weg wat gij in uw hand hebt’, is dat geen bemoediging bij het opzetten van een verhängten over de mystik. Wij doen derhalve wel het beste wanneer wij beginnen met de mystik zelve te laten spreken, zooals zij zich uit, wanne Er zij zich bezint. Dat is niet zoo heel moeilijk; immer zij, die hebben nagedacht onder de mystici, spreken in alle landen en alle tijden ongeveer dezelfde taal. Er bestaat een soort van internationale en interconfessionele theorie der mystiek, een eigen verklaring van het mystisch proces, die Goethe, in navolging van Plato en Plotinus, classiek formuleerde: War nicht das Auge sonnenhaft, Die Sonne kenn’ es nie erblicken; Lebt nicht in uns des Gottes eigne Kraft, Wie kenn’ uns Géttliches entziicken? Of, zoals de Soefi-mystiek het, onder sterken neoplato- nischen invloed, herhaalt:,,Het licht der intuitieve zeker- 1) Plato, Republik, 508B. MYSTIEK 5 Heard was the word of God, he had God, he was the son of God. God is the key to the kingdom of God. Mystery, the word of God, he had God, he was the son of God. God is the key to the kingdom of God. Mystery, the word of God, he had God, he was the son of God. God is the key to the kingdom of God. Mystery, the word of God, he had God, he was the son of God. God is the key to the kingdom of God. Mystery, the word of God, he had God, he was the son of God. God is the key to the kingdom of God. Mystery, the word of God, he had God, he was the son of God. God is the key to the kingdom of God. Mystery, the word of God, he had God, he was the son of God. God is the key to the kingdom of God. Mystery, the word of God, he had God, he was the son of God. God is the key to the kingdom of God. Mystery, the word of God, he had God, he was the son of God. God is the key to the kingdom of God. Mystery, the word of God, he had God, he was the son of God. God is the key to the kingdom of God. Hier en nu, vallen weg waar God gekend wordt, Ware Gott der Seele fremd, er ware ihr nicht zuganglich. Was ich sonst erkenne ich durch Bilder in vermittelter Weise: Gott wird unmittelbar erkannt, und darum muss Gott zu meinem ich das Du, ich zu Gottes Ich das Du sein... wo Gott ist, da ist die Seele, und wo die Seele ist, da ist Gott... das Urbild der Seele. (Eckhart). God, het te kennen object, en de ziel, het kennende subject, kunnen derhalve in den actus van het kennen niet onderscheiden worden. Maar dit geldt een ziel zonder meer als het van den mensch zonder meer gold. In de ziel moet een Bese het belangrijke boekje van G. Siedel, Die Mystik Taulers, Leipzig, 1911. WVolgens Thomas von Aquino is het licht der genade, dat het zien Gods mogelijk maakt, geschapen; volgens Tauler, echt mystisch, ongeschapen, d. i. God. Bij Thomas is de goddelijke essentie trouwens ook et quod videtur. Eckhart, Das Erkennen setzt Gleichartigkeit voraus im Erkennenden und Erkannten und es bewirkt Gleichkeit, Lasson, Meister Eckhart, der Mystiker, Berlin, 1868. Mystery, verborgen plaats zijn, waar het gerucht van de begeerlijk- bedenken niet kan doordringen; een geheime kamer, waar het geworden aardsche, zintuigelijk kennen niet meer geldt, waar hooren en zien onmogelijk is, omdat er niets te hooren noch te zien is. Dit is, met de by de christelijke mystici zoo geliefde termen, het fundus, der Grund van de ziel, de plaats, die ligt aan gene zijde van hier en ginds, waar God en de ziel éen en hetzelfde zijn. Er wordt ook gesproken van de scintilla, het Finkchen, de ziel der ziel: en dat is leerzaam, want het bewyjst, dat het fundus animae niet enkel als abstractie gedacht is, als formel begrip, het reine bewustzijn of iets dergelijks, maar wel degelyk als het eenig positieve, het eenig werke-like in den mensch: de heilige vonk. Dit beteek Enten, dat van de verborgen kamer der ziel positief iets te zeggen valt: het wezen der ziel is even onusprekelijk als het wezen Gods, men kan er slechts negatief van spreken, ok al is het eenig positieve. Het is daar waar alle aardsche werkelijkheid verre is en kan dus vanuit die werke- likheid slechts als een ledig, een inhoudloosheid worden gezien: eerst waar subject en object volkomen van con- creten inhoudloosheid worden gezien: eerst waar subject en object volkomen van con- creten inhoudloosheid worden: » ».. een devote mensch is arm aan kennis Gods, omdat hij God met God liefheeft zonder middel en zonder hulp van dingen of beelden of gedachten”. (L. de Hartog-Meyjes). Hoe moeten wij ons nu deze eigenaardige, op het eerste gezicht wel zeer theoretisch schijnende theorie denken? Dat — "Zie het zu gewichtige artikel van Fr. Delekat. Rationalismus und Mystik, Z.Th. K., 1923. Tersteegen: Wie war dem Geiste doch zu Mut, Da er sein lang gesuchtes Gut So nah im Herzen funde? Nun hat ers alles was er will, Umarmet, liebet und ist still Bei seinem Gott im Grunde. "Mystery" wordt tot op zekere hoogte duidelijk wanneer wij de mystiek psychologisch benaderen. Wij zien dan hoe deze mystiek kontheorie eigenlijk niet anders is dan de theoretische verkleeding in neoplatonisch-scholastische taal van een psychisch gebeuren. Geven wij eerst weder het woord aan de mystiek zelf. Caroline Spurgeon zegt in haar mooie boekje over mystiek, dat wij een ding op twee wijzen kunnen kennen, ufterlk door het te vergelijken met andere dingen, door het te analyseeren en te definieeren; innerlijk, geestelijk, alleen door tot dat ding te worden. We must be the thing itself, and not merely talk about it or look at it... we must be god "Mystery" Like if we are to know what God is. Hier is dus spraken van een identificatie tusschen subjecten object, die wij, juist als voorwaarde tot kennen, het beste kennen van de primitieve volkeren. De primitieve mensch, wiens persönlicheid nog niet scherp belijnd, nog geen afgeleten gehen is, trekt geen vaste grenzen tusschen zichzelfen en de buitenwereld; hij heeft niet alleen telkens contact met allerlei dingen buiten zich, maar hij weet er zich ziemme. Alle mogelijke dingen, welke voor ons beschreiben veruiteen liggen, ziet hij ongescheiden, een in wezen. Hy vereenzelvigt zich met dieren en planten, scheidt niet de dingen om hem heen van elkander. Het groote, vanzelfsprekende feit, dat de persönlicheid zich tegenover zichzelye kan stellen, eigen beoordeelen, komt eerst op een bepaalden trap van geestelijke ontwikkeling aan den dag. Onder dien trap,,weet’’ het individu blijkbaar,,niet van zichzelf’. Het is Karl Jaspers die dit zegt, en hij is het ook, die het psychologisch begrip van de mystiek zockt in een afwezigheid van De Subjekt-Objekt-Spaltung. 1) Mysticism in English literature, Cambridge 1913. 2) Zie mijn Inleiding tot de Godsdienstgeschiedenis, Haarlem 1924, blz. 198 3) Ook de belangrijke opmerkingen over het verband tusschen mystiek en magie by Kraemer, Een Jayansche Primbon, Leiden, 1921. 4) Allgemeine Psychopathologie, Berlin, 1922, blz. 262. Psychologie der Weltanschauungen, Berlin, 1922. 8 MYSTIEK Inderdaad vinden wieder een merkwaardige overreenkomst tusschen het zieleleven van den primitieven mensch en dat van den mysticus. Beide, kennen’ van den primitieven mensch zich op alle dingen dezer wereld, dat van den mysticus (behalve in een geval, dat wij nog onder oogen moeten zien) op datgene wat aan gene zijde van al het wereldsche is. Men kan het ook z66 zeggen: de primitieve mensch verplaatst de gansche wereld naar binnen, alle buiten is binnen geworden; de mysticus doet dat ook, maar zet tevens al wat binnen is buiten. Dan blijft slechts het Ledig over. Waar geen object en geen subject is, elke inhoud ontbreekt, en toch iets, ja het allergrootste en werkelijkste beleefd wordt, daar is mystiek. Nu wij niet meer theoretisch, maar psychologisch spreken, mogen wij de mystiek ook vragen, hoe zij deze op- heffing van de scheiding tusschen subject en object, die haar niet, als den primitieven mensch, van nature gegeven is, bereikt. Het ant Word is welsprekend. Weinig dingen in de geschiedenen van het religieux van het religieux leven zijn ontroeren-der dan de telkens in alle talen en alle tijden herhaalbe beschrijving van den smartelyken, tragischen strijd der mystiek om te komen tot, Ontwording. Ik noem maar dadelijk het woord; het zegt veel in zijn eenvoud. Het proces der geboorte en van den wasdom moet in omgekeerde richtig worden voltrokken, tot niets meer overblift. Omne dit niet, met deze ellende, en beijver ude deze ellende en dit niet zijn, zoo zelfs dat gij er geheel in zijn verzonken; ik verzeker u, dat indien gij op deze wijze het niets zit, God in uwe zielen het al zal zijn. (Miguel de Molinos). Ontworden... tot elke klacht en alle jubel verstomt, tot alle kleuren verbleekt zijn en alle gerucht verstorven... Hi heeft God niet waarlijk lief, zegt een Soefi, die niet standvastig de smarten verdraagt, welke de Heer hem zendt; neen, zegt een ander, hij is niet waarlyjk vroom, die God niet dankt voor de rampen; een derde vervolgt: dat is niet voldoende: die God waarlijk liefheft, verheugt zich in de rampen, door Hem gezonden; maar een vierde, Rabia, de echte mystica, spreekt het laatste woord: hij heeft God niet waarlijk lief, die niet alle smar-ten vergeet in zijn verzonkenheid in God. En nu, alles vergeten in God, z Ode mystiek eigenlijk mnoeten zwijgen. Soms doet ze dat ook. Maar het is een begend “verschijnsel, dat zij gewoonlijk zeer welsprekend, bij wijlen ook wel eens wat redeselig is. Jaspers spreekt in dit verband op fijne wijze van de „Paradoxie des Ausdrucks” in de mystiek. Zij spreekt, maar zi kan eigenlijk niet spreken. Daarom spreekt ze in negaties vaak, of in beelden. Er is nauwelijks kleurrijker taal denk-baar, dan die gesproken wordt daar waar alle sprake ophield... De beelden volgen elkaar op, zij haasten elkander, vallen over elkander... immers elk beeld is toch weer onvoldoende, inadaequaat, en moet zoo spoedig mogelijk vervangen worden door een ander, even ontoereikend. De mystik sprecht als iemand, die een groot geluk te vertellen heeft, valt over zijn woorden en het rechte woord nddit vindt, omdat wat hem is overkomen te heerlijk, te groot is dan dat het kan worden gezegd; maar die toch niet kan zwijgen. Al dadelijk het niets, het fundus animae, het kleur-en inhoudlooze wordt beschreven met een rijkkdom van expressieve, karakteristicke beelden. Het is een woestijn, een volkomen eenzaamheid: Man lockt mich in die Wiiste ein, Da Gott und ich nur sind allein, Da-Geist mit Geist umgehet: O Ejinsamkeit, so weit, so weit Von Kreatur und Ort und Zeit! Das Liebste draussen stehet. (Tersteegen). Alle affecten gan verloren, gelijk dezelfde dichter in een ander vers zegt, het centrum der ziel wordt tegelijker tid openbaar en ontbloot; alle hulselen vallen af. Het volgende beeld is dat van den slaap, die geen bewustzijn, zelfs geen droombewustzijn meer kent: de Soefi is als de legendarische zevenslapers, de christelijke mysticus ,s endort du sommeil mystique, ot toutes les puissances se taisent’’ (Mme Guyon); de Indiér weet van den diepen, droomloozen slaap,,,als die van een kind of van een grooten koning’, waarin men,,buiten noch binnen meer iets kent’. Maar machtiger nog dan de slaap is deroes; gelijkke bewusteloosheid brengt hier grooter gevoel van zalig- heid: het beeld is vaak meer dan beeld, en de mystiek maakt, telkens weer in de geschiedenis, gebruik van opwin- dende middelen, van de trommel der Sjamanen tot de fluitmuziek der dionysische orgieén, van opium en hasjis tot den wijn, die den Soefi's zaligheid schenkt. Het komt ons moeilijk te Gelöven voor, maar de perzische mysticus drinkt waarlyk niet om te drinken, de wijn brengt hem in het ledig, waar de beperktheid van het eigen, kleine leven schijnbaar geweken is; Omar Kajam, die meest libertijnsche onder de mystici, weet ervan: Ik drink niet enkel om de lust van ’t drinken, Noch om des Korans voorschrift te verminken, Slechts om het Niet-Zijn, een kort oogenblik! — Dat is de reden waarom wizen drinken. En Hafis:,,Wat ik met den beker bedoel, dat is de wijn der eeuwigheid, en de beteekenis van den wijn is voor mij de overgave van het Ik, dat zich ontzelfd heeft”. Wand daarom gaat het. De roes, de extase is niet doel, doch slechts middel. Er is mystiek zonder extase, zonder Vergelijk ook de indische verheerlikken yan Soma, den sacramentelen drank: Wy heben Soma gedronken, Wy zijn onsterfelyk geworden, Wy zijn het licht binnengetreden, Wy heben de goden gekend. (Macdonell, Vedic Mythology, blz. 109). Dronkenschap als beeld der godsminne by Ruusbroec en Brugman: Huizinga, Herfstty der Middelen, 330. MYSTIEK 1] opzettelijke, maar ook zonder spontane. De exaltatie, die erst bewusst zijnverruiming brengt, een heerlik gevoel van bevrijding, van verbreking der banden en overschrijding der grenzen, dan bewusstlos het en verzinking in het niets, kan ook plaats maken voor andere middelen. Immer het gegen niet om den roes, maar om het zwijgen, dat er op volgt. Om het ledig, dat, naar wij zouden meenen misschien, toch nog niet vol behoeft te zijn van God, om de armoede, die toch nog geen rijkkdom Gods behoeft te zijn.- Maar het ligt ook zoo voor de hand, dat de inhoud-loosheid het onbedriegelijk teeken zal zijn van de aan-wezigheid van den hoogsten inhoud, het zwijgen (en daar-mede noemen wij weder een mystisch beeld) de ware stem Gods. Er is reeds in den griekschen Dionusosdienst sprake van een, bakchisch’ zwijgen’; er heerscht welis-waar eenige ironische onzekerheid of daarmede het zwijgen der hoogste adoratie dan wel de uitputting na de extase is bedeld. Het is het Goodlot der mystiek, dat zij aan dezen twijfel nimmer gehe! Ontkomt. Maar wanneer Testegen zegt: Am Schweigen werden sie erkannt, Die Gott im Herzen tragen, Das begrijpen we toch wel, dat het zoo moet zijn: de eigenljke _ taal der mystiek is zwijgen. Iemand vraagt den wijzen Bahva (in een der jongere Upanisjaden): Leer my bet Brahman, Verhevene! Hij zweeg. De ander vroeg ten tweeden en ten derden male. Toen sprak hij: ik leer het u reeds, maar gij let er niet op. Deze Atman is Stilte. — Psychogisch nog teekenender dan het beeld van het zwijgen is dat van de terugkeer tot de kindsheid. De ontwor- ding is — niet een wedergeboorte — maar een afbraak van het bewuste leven en een terugzinken in het,licbste Kinderleben” (Tersteegen). De correspondentie van Fénelon en Mme Guyon is vol van de heerlijkheid van dezen, gotit de l’enfance’, die op ons meer een kinderachtigen dan een Die toch berühmte op een will om te ontsnappen aan alles wat bewusst overlegen en menschelvk wis is:, heureux les fous!’ zegt de wijze Fénelon in wat kunstmatige opwinding. Het allerwelsprekendst echter wordt de mystiek, wanneer het gaat om de beschrijving van hetgeen, ook in beld, onbeschrijfelijk is, de volkomen vereeniging, in volkomen entlediging, de samenvloeiing van goddelijk Niets. Ennst's de nächsten wordt voor het beste en dierbärste, Konnte den heft het woord een klank, die belöffend draagt. Over het Nirvana in zijn negatieve en positive waarde: Heiler, Die buddhistische Versenkung, Miinchen, 1922. MYSTIEK 13 van onusprekelijken rijkdom, het,,Rijke Niets’, zooals een christelyk mysticus der zeventiende eeuw zegt. Schoon en vol zingt het lied der mystiek in het oude gedicht, dat Merx aanhaalt: Wollt ihr wissen wie ich yon bilden kam? Da ich die Einigkeit in mir vernahm. Da ist die rechte Einigkeit, Wenn nicht entsetzt nicht Lieb nicht Leid: Ich bin entworden. —Wollt ihr wissen wie ich vom Geiste kam? Da ich nicht dies noch das in mir vernahm, Nur blosse Gottheit ungegriindet; Da mocht ich langer schweigen nicht, ich musste ktinden: Ich bin entworden. Seit ich also verloren bin in dem Abgrunde Da mocht ich langer reden nicht, ich ward ein Stummer; Also hat mich die Gottheit klar In s ich verschlungen... Ich bin entsetzet. Alles verloren in de godheid... want alle termen en alle beiden gelden evengoed van het ik als van het gij, waar ik en gij niet meer te onderscheiden zijn in de kleur-loosheid van den, Grund. En weer worden alle middelen, ook de meest paradoxe, van de taal aangewend om de volkomen vereenzelviging yan God en mensch (niet maar de vereeniging, zoals herhaaldelijk wordt verzekerd, maar de eenheid!) uit te drukken. Die merkwaardige Soefi, Mansoer Hallaj, die zijn zaligheid met den dood onder vreeselijke folteringen betalen moest, verklaarde, dat hij, de Merk, Idee und Grundlinien einer allgemeinen Geschichte der Mystik, Heidelberg, 1893, 13. Verg. Düsseldorf Roem: Ohne Ohr seid, ohn’ Gedank und ohne Sinn Hört das Wort dann: Heim zur Heimat sollt ihr ziehn, Sandes Well’ ist Sinn, Verstand und der Gedank, Wasserwell ist Rausch in Gott und Untergang. (vert. Tholuck). Kaushitaki-Upanisjad: Brahman vraagt de ziel: wie zijt gij? De ziel antwoord: Wat gij zijt ben ik. 14 MYSTIEK Waarheid, d.i. naar orthodox moslimsche opvatting, God zelf was; en zijn volgelingen legden later, juist genoeg, in den geest der mystiek, zoo uit, dat Mansoer dit niet had bedeld van zijn eigene schamele existentie, maar dat God in Mansoer eenvoudig had verklaard, dat Hi God was. En opzettelijk verwarrend zegt een ander Soefi, Bastami:,,Ik ging van God tot God, tet men riep over my in my: O, Gy Ik!” Zullen wij nu nog lang en breed psychologisch, met nuchtere woorden uitmeten, hoe wi ons dit alles te denken hebben? Eigenliyk is het voornaamste reeds gezegd: door een inspanning van den wil, al of niet versterkt door psychische concentratie of kunstmatige exaltatie, wordt een Ausweitung van het bewustzijn bereikt, waardoor, bi een gevoel van steeds grooter ruimte en steeds zwakker begrensdheid, ten slotte het verlies van alle persönliche en het volkomen opgaan in iets naamloos’ en ledigs ver- kregen wordt. De ziel wordt als het ware systematisch uitgehold, tot zij, bevryd van Elk gewicht, zich in het ledige luchtruim verheft. Hoe daarbij verschillende stadia van verlies van identificatie (in den letter-ljken zin) met iets of iemand uit wat voor het niet-mystieke besef de buitenwereld is, een plaats hebben, — het vindt alles zijn parallel in het geestesleven der primitieven, en, ahtans in formel opzicht, ook in dat van bepaalde soorten geesteszieken, in het bijzonder van hen, die men tegen-woordig als schizophrenen pleegt te bestempelen. Er is een ver-gaande overeenstemming tusschen de opheffing van de subject-object-scheiding bij de mystici en die by deze psychopathen, een overeenstemming, welke het noodig maakt. Men vraagt de patiente of zij in hare fantasieen over Gethsemane zelf Christus was. Zij antwoordt: ja, eigentlich war ich es, aber ich war es doch nicht selbst, das war die Leidensgeschichte des Heilandes, das habe ich durcher lebt und durchgekampft. Ich habe geglaubt, das har bei den Kampf durchkampfte. Storch, Das archaisch. -primitive Erleben und Denken der Schizophrene, Berlin, 1922. Mystery 15 elk geval nauwkeurig na te gaan en op zichzelf te beoor- deelen, wil men niet in de dwaasheid vervallen van alle mystici voor psychopathen te houden. Hiermede zijn wij toe aan een type van mystiek, dat tot nu toe buiten onze aandacht lag. De weg der ont- wording, der volkomen ontlediging vertoont een merkwaar- digen zijweg. De hartstocht der negativiteit lokt een posi- tieven weerslag, de onbegrensde armoede verkeert in rijk- dom (eigenlijkk was er altijd rijkdom geweest, te zaliger door zijn ontkenning); de woestijn bloeit en de distelen dragen rozen; de ontwording en afsterving verkeeren in vleeschwording en manifestatie van hemelsch-aardsche heer- likkheid. Wanneer de grenzen tusschen het [ken het Niet-ik zijn weggevallen, dan is er geen reden waarom ook niet, althans in perspectief, de grenzen zouden verdwijnen tusschen alles en alles, tusschen mensch en mensch, mensch en ding, gelijk tusschen mensch en God, ding en God. Wanneer van alle dingen het accidentele, het aardsch-vergankelijke kan worden afgenomen, tot slechts de,,Grund”’, het eenig- _werkelijke overblijft, dan resteert uit alle dingen immers 1) Zie by. Pfister, Die psychanalytische Methode. Leipzig, 1913, 231 vy. MYSTIEK Look here, hetzelfde, hetzelfde, das niet meer door materie of zonde (dat is hier much the same) beperkt, samenvloeit tot ééne goddelijke massa, God alles in alles. Meer dan ooit herinnert de mystiek ons hier aan de primitivale psyche, voor wie immers ook vaste grenzen tusschen dat en dat niet bestaan, alles alles kan zijn, of althans tot alles kan worden, een hert tot een cactusplant, en een cactus tot een ster. Nu is dus (zie boven blz. 8) niet al wat binnen was, buiten gezet, maar wat buiten was, komt binnen. De gegeven werkelijkheid ‘wordt niet ge-negeerd, maar symbool gemaakt van de werkelijkheid, de aardsche vaten worden niet, met de mystiek van het eerste type, stukgeslagen, maar tot dragers gemaakt van het god-delijke. Wederom zijn de parallellen met het geestesleven der schizophrenen leerzaam. Bij dezen wordt vaak een cosmisch beschädigt, dat merkwaardige overreenkomst vertoont met het type van mystiek, dat wij bespreken. Waar binnen en buiten een zijn geworden, leidt dit niet noodzakelijk tot negatie der buitenwereld, maar wordt de heele buiten-wereld naar binnen verplaatst, het wereldgebeuren gezien als eigen lot, beleefd als eigen ervaring. Een patient laat zich uit bed vallen om daardoor de wereld aan het draaien te houden; dat is een denkbeeld, dat dezelfde psychologische vooronderstellingen heeft als de mystiek-primitieve gedachte van den Alsamenhang ’). In jedem Kérnlein schlafen tausend Sonnen.. Im Senfkorn, das man Herz genannt, da thronet Der Herr, der die Raumlosigkeit bewohnet.... 1) Voorbeelden by Storch. *) Vergelijk de moderne mystiek van den dichter Francis Thompson: When to the new eyes of thee; All things by immortal power, Near or far, Hiddenly To each other linked are, That thou canst not touch a flower Without troubling of a star. MYSTIEK 17 Z66 de Soefi Mahomed. En nu kan de Heer wonen in het een zoo goed als in het ander, in het mosterdzaad, gelijk in mijn hart; alles kan alles worden, alles is de voet-bank zijner voeten en de troon zijner heerlijkheid. Nu krijgt de mystiek een sacramentel karakter. Het gaat er om de wereld in God te zien, of liever de wereld te zien weer-kaatst in den zuiveren spiegel van den zielegrond; zooals William Blake het zegt: To see a world in a grain of sand And a Heaven in a wild flower, Hold Infinity in the palm of your hand And Etemity in an hour. Onder den invloed van sterke affecten, van exaltatie of extase, kan dan alles tot symbool, tot sacrament worden. De vrouwen, die in Euripides’ tragedie de bergen in vluchten om daar te razen te razen te verdeen van den God en zijn mystieke gemeenschap te zoeken in de opwinding van dans en muziek, scheppen uit de rivieren melk en honig, drinken uit de woudbronnen wijn; de naturwort wordt goddelijk, waar alles in het eéne goddelijk samenvloeit, de spijze wordt sacrament. Zoo viert de mystiek van deze geaardheid, niet tevreden met de naaktheid van den weg der negatie, het feest van de indaling Gods in de verheerlijk stof; de verborgen Heer is nog wel te vinden in het stille kamertje der diepste innerlijkheid, maar Hij is niet minder in bloem en kruid, in spijs en drank; zijn armoede wordt zichtbaar als rykdom. Dit is ook de mystiek van het sacrament des» Altaars (al werde de pantheistische nuance hier zorgvuldig gewerd), van God buiten en binnen, eens vleesch geworden, maar nu brood geworden: waarachtig God en mensch, Alpha en Omega, Niets en Al: dit is de mystiek van het tusschen de symboliek en de zwakheid van de waarneming der identitätsgrenzen. Herfstty, 340. 18 MYSTIEK Adoro te devote, In cruce latebat Latens deitas, Sola deitas, Quae sub his figuris At hic latet simul Vere latitas. Et humanitas. Tibi se cor meum Ambo tamen credens Totum subicit, Atgque confitens Quia te contemplans Peto quod petivit Totum deficit. Latro poenitens. De mysticus is een reiziger. Hij is altijd op weg. Het pod’ noemen de Soefi's dien weg. Het loopt onveranderlijk van den naturliken staat van den mensch naar de ontwording, van het gewone leven door veel moeiten heen naar den dood, die leven is. In Perzié en bij de Boeddhisten, in de kringen van Pietisten en Quietisten, bij Hugo van St. Victor, Eckhart en Tauler, by bijna ontelbare anderen is sprake van de verschillende trappen, die de vrome bestijgen moet, vddr hij den staat heeft bereikt. Die hem tot de vereeniging brengt. Het gelöö is in de mystiek noont een sprong, een plotselinge overgang van duister tot licht, maar een langzaam, moeizaam afgelegde weg. Wij willen al de variaties niet opnoemen, die bij de indeeling van den weg in stadia voor plegen te komen; het is altijd anders en toch altijd hetzelfde: of het nu een indeeling in zeven treden is, van berouw over onthouding, verzaking, armoede, geduld, godsvertrouwen, tot bevrediging (Soefimystiek), of een in vier: wijding, rust En vrede, psychische indifferentie bij nog niet geheel overwonnen lichamelyk lustgevoel, en lichamelijke bewegingloosheid bij psychische verstorvenheid (Boeddhisme), of een in zes: touchement divin, illumina-tion, élévation, union divine, quiétude, en, zéér karakteris-tiek, sommeil (Labadie), het is altijd de weg van het zijn tot het niet-zijn, van de vooze volheid des levens tot het sublieme ledig van het sterven in God. Die weg is een oefening; daarom kan de mystiek de ascese niet missen. MYSTIEK 19 Niet dat zij altijd ,,ascetisch’’ is in den gewonen zin: zi telt zoowel den bijna onstoffelijk geworden indischen Yogin, den vermagerden christelijken heilige als den perzischen levensgenieter, den dionysischen orgiast onder hare ge- -trouwen. Maar wel is zij altijd aan het ,,oefenen’, en hetzy zij komt, etende en drinkende, hetzij zij (en dat is toch wel het vaakst het geval) onthouding predikt, — immer is het doel het verlies van het aardsche Ik. De roes, veroorzaakt door verdoovende middelen, speelt daarbij, naar wij zagen, vooral in de meer primitieve vormen der mystiek, eee groote rol; maar het is vaker een roes, bewerkt door andere oefeningen. De contemplatie, bestaande in een zoo strak mogelijk zich richten van den geest op al minder, al minder, tot ten slotte niets in het bewustzijn overblijft, komt in de meest verschillende vormen, grovere en meer verfijnde, voor, maar is, juist als de getrapte weg, in wezen steeds dezelfde. Een woord van vooronderstelde mystische be- teekenis (,,Om’’ in Indié; het Allah, Allah der Soefi’s) wordt eindeloos herhaald, een bepaalde ademoefening telkens weer volbracht, langdurig zwijgen in acht genomen, de oogen onafgebroken gericht op één punt, voedsel dagen achtereen geweigerd of alleen gebruikt bij het ontvangen van het Heilig Sacrament, — tot hooren en zien vergaan, het bewuste leven ophoudt en, naar het mooie woord van Huizinga, alle ver- beelding faalt. Men zou dus verkeerd doen door de mys- tieke ascese als een soort hoogere moraal te beschouwen, zij is slechts een middel tot bereiking van het doel, — al kan zij ongetwijfeld met een hoog moreel besef gepaard gaan. De weg der mystiek is een moeizaam wroeten, steeds hartstochtelijker, in de eigen ziel, een harde arbeid met oogen- blikken van groote zaligheid, een pad diep in de duisternis van de ziel, tot de voet zich verliest in het ile, waar ziel en God vervloeien. Dat is het zelf, de Atman,, die heet: Neen, Neen! ongrijpbaar, want hij laat zich niet grijpen, onverwoestbaar want hij laat zich niet verwoesten, onhechtend, want hij hecht zich niet, ongebonden; hi wankelt niet en hij is onkwetsbaar’ (Bhradaranyaka-Upanisjad). En weder- om worstelt de mysticus met de taal om het onzegbare te zeggen en wat sterk is door zijn ontastbaarheid te verzwakken en te versterken te vens in tastelijke beelden. Maar de hand, die teekent, wischt onophoudelyk zelf weer uit. In bijna alle mystieke geschriften keert het beeld terug van den vlinder, die alleen weet wat waarlijk de vlinder, het glorieuze vizioen van zijn leven, is, wanneer hij door de vlam is verbrand. De Soefi’s Spreken voorheld Goethe, mystisch ondanks zichzelf, evenals van dien anderen gelukzaligen stervende, den druppel, die zichoplost in den oceaan. Vooral dit laatste beteidigt, de onder-gang, die innigste vereeniging beteekent, is voor de mystiek karakteristiek; men vindt het bij Omar Kajam en de andere Personen, in de Upanisjaden en in de christelijke mystiek. Als een man duikt in den oceaan der Godheid, waaraan is hij gelijk? Aan een droppel, die valt van de wolken in de zee (Mullah Shah). En ook wanneer de schildering der verhouding tot God rijkere, al te rjke kleuren soms vertoont en de erotische beelden elkander opvolgen in verbijsterende en verwarrende heftigheid, ook dan is toch de ondergrond zoowel van de zinnelijkste fantasieén als van de meest kuische verbeel- dingen van de heerlijkheid van den geliefde de overtuiging, dat de hoogste liefde een sterven is en de vereeniging met den beminde een ondergang, als die van den vlinder. Schilt mich nicht ob meiner Liebe! Biet’ mich ja zum Tode dar, stets, wo treu die Liebe, Tod auch des Geliebten Schicksal war.’ (Saadi, vert. Toluck). Daarom wordt ook zoo sterke nadruk gelegd op de 1) By de Labadie, Heppe, Geschichte des Pietismus und der Mystik, Leiden, 1879, 345. Oldenberg, Lehre der Upanishaden, Géttingen, 1915, 147. Een andere nuance van het beeld bij Omar Kajam: De waterdruppel, van de zee gescheiden, Klaagde totdat haar stille glimlach zeide: God is in u en my, wy blijven één. Niets dan onmerkbre schijn is tusschen beiden. (vert. Boutens). MYSTIEK 21 liefdeswonden: op drastische, soms aan het sadistische grenzende wijze spreken sommigen van de smattelijke ver- @ ve. 1 . . .. eeniging ); zoo de Zalige Marguerite — Marie (zeventiende eeuw) Je suis une biche harassée Qui cherche l’onde avec ardeur: La main du chasseur m’a blessée Son dard a percé jusqu’au coeur... Plus on contredit mon amour, Plus cet unique bien m’enflamme! Que l'on m’afflige nuit et jour, On ne peut l’dter 4 mon Ame. Plus je souffrirai de douleur. Plus il s’unira 4 mon coeur! Elk beeld wordt als droefheid beleefd; de ervaring is er, maar zi) is een voortdurend verwijt; er moet helaas geleefd worden, will men kunnen sterven. Fin en klaar zegt het Rilke, zijn Nachbargott toesprekend: Nur eine schmale Wand ist zwischen uns, durch Zufall; denn es kennen sein: ein Rufen deines oder meines Munds — und sie bricht ein ganz ohne Larm und Laut. Zoo leeft de hoop; maar het is geen gemakkelijke zaak om,,von bilden zu kommen. De beeldenwand staat tusschen God en mensch en stoort de gemeenschap: Aus deinen Bildern ist sie aufgebaut. Und deine Bilder stehn vor dir wie Namen. Und wenn einmal das Licht in mir entbrennt, mit welchem meine Tiefe dich erkennt, vergeudet sich’s als Glanz auf ihren Rahmen. Und meine Sinne, welche schnell erlahmen, sind ohne Heimat und von dir getrennt. Zoo is er hoop, en smart, en  Van de Soeur séraphique de la Martinière wordt verhaald: Souvent des assauts d'amour la réduisaient à mourir. Elle s’en plaignait tendrement à son Dieu: Je n’en puis plus, disait-elle: ménagez ma faiblesse, ou j’expirerai sous la violence de votre amour. Segond, La Prière, 1911. Hier is de, Paradoxie des Ausdrucks” vervangen door een al te doorzichtige ondubbelzinnigheid en meer liefde dan mystiek. 22 MYSTIEK Omdat de mystiek eigenlijk zwijgen moet, kan zij alle talen spreken. Omdat het wezenlijke onzegbaar is, laat het zich hullen in de taal, het beeld, de philosophie, de dog- matiek van elken tijd en van elke religie. Zoo komt het, dat van mystici, die in den grond der zaak zéér weinig van elkander verschillen, de een geloovig Muzelman, de ander trouw zoon der Moederkerk kan zijn. De mystiek is uiterst verdraagzaamheid. Zij spreekt in de taal van beur- telings alle godsdiensten, alle stelsels, maar geen enkele godsdienst, geen enkel stelsel is haar essentieel. Die ver- draagzaamheid is alweer geen bizondere deugd, geen moreele bizonderheid, gelijk de achtiende-eeuwsche tolerantie (hoe men daar dan ook over moge denken); het gat alleen om een logisch gevolg van de mystieke ervaring. Het ledig is overal even ledig. Niet blijft Niet, in Perzié en in Duitschland., De Soefi’s verheugen zich in al wat christelijk is, behalve in de christelijke exclusiviteit’. De verschillende religies. Zegt hun grootste dichter, Düllaleddin Roemi, zijn de verschillende glazen, waaruit God hetzelfde water in een bekken giet. De onderscheidingsteekenen der positivergenden, hoe gewichtig zijn door deze zelf mogen worden geacht, zijn tidelijke distinctiva, bestemd om te verdwijnen. Het kruis heeft niets vddr op de Kaaba, de gebbedsroep van den Muezzin is niet beter dan het christe-like klokgelui. Pagod en Kaaba zijn der vromen plaats, En klokkenkank der vromen melodie, Der Perzen gordel, Kerk, en rozenkrans, en kruis, Zijn alle zijn voorwaar der vromen teeken. (Omar Kajam, vert. Merx), De ware Kaaba, zegt Roemi, ‘is een bedroefd en verbrüjzeld hart: en Bajazet Bastami die den heiligen omme-gang om de Kaaba wilde maken, yond een wis man, die 1) Zie het mooie artikel van Wan Senden, De Christusvraag in het licht der Mystiek, Omhoog, 1917. MYSTIEK 23 tot hem zeide: geef mij de tweehonderd goudstukken, die gij voor de reis noodig hebt, en loop zevenmaal om my heen; Bastami deed het: want de mensch is de ware Kaaba, het Huis Gods. Ook in deze dingen de trek van buiten naar binnen, waarby ten slotte elke verbizondering verdwijnen moet. — By de christelijke mystici openbaart de afker van de uiterlijke verschijning zich soms in een merkwaardige onverschilligheid voor de fundamenten van het christelijk gelof, de sacramenten en den bijbel. De Quakers achten de sacramenten overbodig;  bijbel is minder gew ichtig, waar God direct spreekt in de harten der geloovigen en het, inner light’, elke middelijk middelijk openbaring overbodig makt; Fox weet wat de Schrift zegt, nog vddér hij haar kent. Woorden, zegt Seuse, verbleeken op het perkament, als atgebroken frozen; de liefelijke melodie, die het hart roert, sterft wanneer de directe gemeenschap onderbroken wordt. Al wat door de verschillende religie wordt geproclameerd als harebizondere openbaring, is voorloopig, een paedagogisch mid-del, vaak ock een hinderpaal; eerst de volmaakte inner-lykheid waarborgt de werkelijkheid van het religieux bezit: Naar Rol en Stift, naar Hel en Hemels deuren Trachtte de ziel van ’t eerste morgenkleuren... Laat in den middag nam de Meester ’t woord: Wat zoekt gij buiten u uws harts gebeuren? (Omar Kajam, vert. Boutens). In de onmiddelijk aanraking met God, die leidt tot de opheffing van de tegenstelling tusschen Ik en Gy, valt nog veel méer weg dan de bizondere kenteekenen, de uitwendige symbolen van de verschillende historische reli- Natuurlijk krijgen de sacramenten en in het algemeen de symbolen weer groote beteekenis, zoodra de weg van de sacramenteele mystiek wordt inge- slagen. Mystiek is, althans voor sommige van deze hun innige verbinding met de ethica. Zoowel Parsisme als Islam, Jodendom als Christendom stellen een moraal op. Men kan van het Christendom zelfs wel zeggen, dat en onlosmakelijk verband van religie en moraal in zijn wezen ligt, een verband, waardoor de moraal meer wordt dan dat alleen en de overtreding bestempeld als zonde. Nu zou men de mystiek veeleer kunnen beschrijven als een volstrekt éénzijdige ontwikkeling van het religieus beschrijven en het moreele. Men versta ons goed. Er zijnonder de mystici van alle tijden misschien meer heiligen geweest, dan onder welke categorie van menschen ook. De verguizing der moral heeft ook volstrekt niet een plaats in het geestelijk leven van allen, die wij met eenig recht als mystici kunnen aanduiden. Maar wel is het onweer- sprekelijk, dat het in de consequentie ligt der mystieke gevoelens en gedachten om de moral alleen te beschouwen als een voorloopige wegwijzer voor de onmondigen, terwijl zij, die de vereeniging hebben bereikt, aan hare banden, gelijk aan alle banden ontheven zijn. Deugd en ondeugd. zijn stadia, die in het leven met, in en door God niet meer kunnen voorkomen.]0en Tao (het mystisch beschouwde wezen der wereld, bij de Chineezen) verloren ging, kwamen humaniteit en rechtschapenheid, scherpzinnig heid en verstandigheid op’. Deihoudloosheid van het werkelijkke leven van den mysticus maakt elke uiterlijke handeling onwezenlijk, onreel zelfs. Er is geen reden meer om het epitheton goed of kwaad toe te passen op iets, dat behoort tot het schijnleven, dat immers is afge- sloten. Hoogstens heeft het ethische een plaats in de voorbereidig, in de ontwägliche mystik is het ethisch nooit finaal, zegt Van Dijk, maar het begin van een weg, die hooger voert’; dat beteekent, dat de mystik moraal hoogstens ascese is. Zij kan helpen op den weg naar de armoede, die rijkkdom is, meer niet; zij is een wandelstaf, dien veilig wegwerpen kan, wie luchtig over de toppen der bergen zweeft. Wien de vrijbrief innerlijk gegeven is, Eet, wat hy ook eet, altijd wat wettig is, zegt Djellaleddin Roemi, voor wien de spijs en drunk- wetten van den Islam niet meer gelden; het is een andere toon, dan dien wij bij Paulus hooren, naar aanleiding van dezelfde moeilijkheid: hetzij gij eet, hetzij gij drinkt, doet het alles ter eere Gods. Die toon is hier onmogelijk, om- dat wat de mysticus doet, per se ter eere Gods is: God is in hem. Gaat de mystiek over deze dingen speculeeren, dan ziet zij, natuurlijkerwijze, vaak den pantheistischen kant uit. God, zegt de engelsche dichter en schilder, William Blake, is oorsprong van goed en kwaad beide; God en de duivel zijn slechts twee kanten van dezelfde kracht. 