Dr. Herman Bavinck
Hepp, V. (Valentine), 1879-1950
2) De volledige titel is: Abriss einer Geschichte der evang. Kirche aut dem europ. Festlande in 19. Jahrh. 1888. ZIJN EERSTE REIS NAAR AMERIKA. 213 Den 22sten Juli vertrokken zij met een der booten van de Harwich- lijn. Na een dag of vijf te Londen en omgeving te hebben door- gebracht, scheepten zij zich te Liverpool in. Bavinek wedervoer zoowel de lasten als de lusten van een niet al te voorspoedigen, maar ook niet al te rampspoedigen overtocht. Al dadelijk ondervond hij, dat kleine oorzaken soms het leven van een groot man veron- aangenamen. ,,Er waren diertjes in bed, zoodat ik eerst niet slapen kon’, verried mij zijn ,,Dagboek”. Daarna kwam de zeeziekte opzetten. ,,Zeeziekte maakt onverschillig, dof, slaperig, saai, lusteloos zelfs om te praten, zwaar van hoofd, moe, enz., maar ik was hoegenaamd niet benauwd. ’t Akeligste is, geen vasten grond grond onder de voeten te hebben, den grond te voelen wankelen. Wat een troost: bergen zullen wankelen enz., maar ’s Heeren goedertierenheid wankelt niet’. Als hij weer wat opgefrischt is, noteert hij, hoeveel mijlen het schip elken dag heeft geloopen en als minnaar van uitgezochte spijzen, kan hij niet nalaten de Lucullus-menu’s, waarop oceaanstoomers hun passagiers ver- gasten en waarin de Labrador — zoo heette zijn schip — niet achterstond, door middel van zijn gedenkbladen te bewaren. Toen overviel hem — en hem niet alleen — de angst voor ijsbergen. ,Om 4% uur zagen we een ijsberg. Boot ging half speed. Vreugde bij ’t eten was weg. Even na het eten zagen we er weer een, nu aan de Zuidzijde. Boot bleef stil liggen en stopte geheel. De Heere beware ons!” Als de dikke mist even optrekt, ziet hij ,,een heele Zoo walvisschen, zelfs boven ’t water uitspringen”. Ook was hij er getuige van, hoe een kind van twee en een half jaar, dat ’s morgens gestorven was, in zee werd begraven, waarbij een episcopaalsche kapelaan de liturgie las. Eerst op de St. Lawrence-rivier neemt hij een boek ter hand. Den 7den Augustus betrad hij met zijn reisgenoot den Amerikaanschen bodem en wel te Montreal. Het naaste doel van de reis was Grand Rapids, waar Bavinck bij Dr. Vos verbleef. Van de gebruikelijke uitstapjes kan wel gezwegen. Wat hem ’t meest van alles interesseert: met Dr. Vos kon hij naar hartelust spreken over dogmatiek. ,,Hij (n.l. Dr. Vos) begint de heilsorde met de wedergeboorte en vereenzelvigt daarmee de inwendige roeping, hij behandelt de uitwendige roeping in de leer der genademiddelen”. Zoo geeft zijn ,,Dagboek” te lezen. 214 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. En wie hiermee vergelijkt de Dogmatiek, welke Bavinck later heeft uitgegeven, alsook zijn ,,Roeping en Wedergeboorte” zal daarin gemakkelijk eenige nawerking van zijn gesprek met Dr. Vos herkennen. Ik kies deze ééne bijzonderheid uit meerdere. Want ook op andere punten neemt men iets dergelijks waar. Vooral schafte Vos’ bibliotheek hem rijk genot. Als Vos les” heeft, egrasduint hij op diens studeerkamer, als ware hij daarvoor naar Amerika gekomen. Daar maakt hij ook kennis met de werken van Mc. Cosh. En menige bladzijde in het ,,Dagboek’’ is gevuld met titels van boeken, die zijn belangstelling hadden gaande ge- maakt. Niet het minst genoot hij natuurlijk bij zijn jeugdvriend, Dr. H. E. Dosker, destijds als hoogieeraar verbonden aan het Hope-college in Holland. ,,Doskers huis is mijn huis te Holland”, schreef hij aan zijn vrouw. Gezellige dagen bracht hij daar door. Fen bezoek aan het kerkhof te Holland, waar Van Raalte en andere voortrekkers begraven liggen, werd niet verzuimd. Voor ontspanning zorgde Dosker ruimschoots. Hij organiseerde rijtoertjes en boottochtjes. En als dan Mevrouw Dosker ’s avonds Enoch Arden van Tennyson leest, verzinkt Bavinck in stille genieting. Ook op Doskers studeerkamer brengt hij menig uur door. Weer noteert hij vele boeken. Bovendien per- fectioneert mevrouw Dosker zijn Engelsch. ,,Mrs. Dosker onderwees me in Engelsche uitspraak”. Op zijn rondreis naar de voornaamste Hollandsche gemeenten o.a. in Zeeland, Grand-Haven, Roseland, Chicago, Orange City houdt Dosker hem gezelschap. Wanneer eindelijk de tijd daar is om naar Toronto te vertrekken, komt het echtpaar Dosker naar Grand Rapids om hem vaarwel te zeggen. ,,Afscheid viel hard”. In deze enkele woorden bedwong Bavinck zijn aandoeningen. Waren de wegen van Wielenga, die in Amerika familie had en die van Bavinck nog al eens uiteengeloopen, samen reisden zij nu naar Toronto. Met luister werden de afgevaar- digden ontvangen. De opkomst viel echter tegen. Juist heerschte er de cholera en dit had velen teruggehouden. ,,God geve’’, zoo heet het in een brief van Bavinck aan zijn vrouw, ,,dat de cholera niet toeneme!’ Op den tweeden dag van het congres kwam ZIJN EERSTE REIS NAAR AMERIKA. 215 Bavinck aan de beurt om zijn rede te houden. Had hij te voren vrees gekoesterd of hij ’t er wel goed zou afbrengen, hij kan nu in zijn. ,,Dagboek” opteekenen: ,,Om 3.20 heb ik op de meeting mijn paper voorgelezen. Ik was eerst wat zenuwachtig, later ging ’t beter’’. Hoe jammer, dat in het ruim 600 bladzijden tellende verslag van het concilie de speech van Bavinck niet in zijn geheel is opgenomen. Waarschijnlijk heeft hij den spreektijd van 20 minuten, hem toegemeten, aanmerkelijk overschreden. Wilde men hem nu z06 toch misschien op rantsoen zetten ? Boven zijn redevoering plaatste de verzorger van dit verslag: ,,Dr. Bavincks zeer knappe en waardevolle verhandeling heeft een lengte, welke ons verbiedt haar in haar geheel af te drukken. Daarom geven we een uittreksel van het eerste gedeelte en bieden het overige onverkort aan’’.) Het had anders hoogstens een verschil van enkele bladzijden kunnen maken. Bavinck had zijn onderwerp kunnen aankondigen als: de voortreffelijkheid van het Calvinisme. Want dat geeft den feitelijken inhoud weer. Maar van zulke ietwat uitdagende titels hield hij niet. Hij koos: ,,De invloed van de protestantsche Re- formatie op den zedelijken en religieusen toestand van maat- schappij (communities) en volk’”. De Reformatie, zoo was de gang van zijn betoog, was een religieus-ethische beweging. In tegenstel- ling met de Renaissance verkoos zij de vriendschap van God boven die van den mensch. De Reformatoren ontdekten, dat de zooge- genaamde misbruiken van het Roomsche systeem slechts als natuurlijke vruchten groeiden aan den boom van het Pelagianisme. Daartegenover plaatsten zij een geheel nieuw begrip van religie en zedelijkheid, dat in zijn uitgangspunt vijandig stond tegenover het Humanisme. De Reformatie is geboren uit diep schuldgevoel en vroeg: hoe wordt de zonde vergeven en vrede met God ver- kregen. Volgens haar wortelt het ethische leven in religie en geloof en is in zichzelf niets anders dan een dienen van den Heere. Daardoor zette de Reformatie den religieusen toestand der natién '1) Alliance of the Reformed Churches holding the Presbyterian System. Proceedings of the fifth General Council, Toronto 1892. London. Publication Committee of the Presbyterian Church of England 1892, bl. 48. 216 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. om. Zij maakte de religie tot een persoonlijke zaak en moedigde vrijheid van conscientie aan. Wanneer Rome haar verdeeldheid verwijt, is dit geheel misplaatst. De splitsing in Luthersch en Ge- reformeerd heeft haar tegenhanger in het bestaan van Grieksche en Roomsche kerken. Wat de invloed op het zedelijke leven aangaat, moet de Luthersche voor de Calvinistische Reformatie onderdoen. De eerste zonk vrij spoedig in conservatisme weg. Zij bleef slechts een reformatie van de religie, een verandering van den inwendigen mensch. Luther maakte het wereldlijke wel vrij van de kerk, maar soms spreekt hij over het uitwendige als over iets onverschilligs. Vandaar dat de hedendaagsche Luther- schen zich heel weinig van de wereld afscheiden, een zekere wereld- gelijkvormigheid bedreigt bij hen het christelijke leven zeer ernstig. Het veld van de adiaphora, de middelmatige dingen is bij hen zeer uitgestrekt en beslaat bijna heel het uitwendige leven. Danszaal, theater, concerten enz. worden door geloovigen en ongeloovigen gelijkelijk bezocht. De onderhouding van den sabbat verschilt in Luthersche landen maar weinig van die in Roomsche landen. De Zwitsersche Reformatie daarentegen was radicaal en totaal. Het Calvinisme heeft tot motto: caducum eterna tueter, het tijdelijke is de drager van het eeuwige. Het is de eenige theolo- gische beschouwing van wereld en menschheid. Alles is afhankelijk van God Almachtig. Niet de liefde van den Vader, gelijk in moderne kringen, niet de persoon van Christus, gelijk bij de Moravische broeders, niet het inwendige getuigenis van den Heiligen Geest, gelijk bij de Anabaptisten en Kwakers, maar de Soevereiniteit Gods staat op den voorgrond. Het Calvinisme moge den mensch diep in het stof doen knielen voor Gods soevereine majesteit, maar het verheft hem ook tot een buitengewone hoogte van geluk en doet hem berusten in het vrije, eeuwige, onveranderlijke wel- behagen van den Vader. Het is wars van alle ziekelijke sentimen- taliteit, maar schept menschen van marmer, met stalen karakter, met ijzeren wil, met onoverwinnelijke kracht, met ongemeene energie. Het is meer mannelijk dan vrouwelijk. Het bezit scherp belijnde dogmatische opvattingen en dankt een groot deel van zijn invloed en verbreiding aan de helderheid van zijn gedachten en den ernst en de gezondheid van zijn geheele levens- en wereld- ZIJN EERSTE REIS NAAR AMERIKA. 217 beschouwing. Vooral wordt het verschil tusschen Lutheranisme en Calvinisme openbaar in hun zedelijken invloed. Voor Calvija greep de werking van de zonde verder om zich heen dan voor Luther, dieper dan voor Zwingli. Maar om diezelfde reden is genade enger bij Luther en armer bij Zwingli dan bij Calvijn. De Calvinist is niet tevreden, wanneer hij persoonlijk met God verzoend en verzekerd van zijn behoudenis is. Dan begint zijn werk pas en hij wordt een medewerker van God. Daarom is hij actief en vooruit- strevend en haat hij alle valsch conservatisme. De Zwitsersche Reformatie droeg niet alleen een religieus, maar ook een ethisch, sociaal en politiek karakter. Het Calvinisme kiest zijn positie tusschen het kosmisme van de Lutherschen en de mijding van de Dooperschen. De Calvinist heeft weinig geloof in den mensch. Hij weet, hoe gemakkelijk het vleesch ontwaakt. Hij stelt dan ook het gansche zedelijke leven onder de discipline van de wet. In alle Gereformeerde kringen toont het zedelijk leven een strikt wettelijk karakter, het draagt altijd een min of meer Puriteinsch stempel. Het karakteriseert zichzelf door de stiptheid van zijn sabbatsviering, door zijn verzet tegen alle wereldsche vermakelijk- heden, door een ernstige opvatting van het geheele leven. Concerten en theaters, zang en danspartijen, feestgelagen en slemppartijen zijn verboden wereldsche genietingen. Soms heeft het Puritanisme een hardheid en strengheid gevoed, welke geen gunstigen indruk kunnen maken. Toch mogen we niet vergeten, dat het Calvinisme ook in zijn strengsten vorm principieel verschilt van het Roomsche ascetisme en de Doopersche mijding. Het werd geboren uit het verlangen om het gansche leven Gode te wijden. Daaruit ont- stonden een reeks schoone deugden: huiselijkheid, orde, netheid, matigheid, kuischheid, gehoorzaamheid, ernst, vlijt, plichts- gevoel enz. Deze mogen niet tot de schitterende en de helden- deugden behooren, ze zijn toch voor een volk van onschatbare waarde. Bovendien heeft het Calvinisme door zijn strenge zedelijk- heid naties doen herboren worden en staten gegrondvest. In onder- scheiding van het pelagianisme dat altijd min of meer aristocratisch en hierarchisch is, is het Calvinisme democratisch van karakter. Het is een beginsel van vrijheid en heeft een republikeinsch voor- komen. Het is een zendingsmacht, het heeft in zich de drang om 218 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. de wereld te veroveren. De Reformatie neemt nog altijd een be- langrijke plaats in onder de middelen, waardoor God de religietus- ethische opvoeding der naties en der menschheid heeft be- vorderd.’) Nietwaar, daar zit klank in deze redevoering! Bavinck stond daar in zijn volle kracht. Gij beluistert hier tonen, welke hij in eigen land niet dikwijls aansloeg. Over het puritanisme b.v. liet hij zich gewoonlijk meer gereserveerd uit dan hier. Het woord Calvinisme kwam hem anders niet zoo druk van de lippen. Zelden heeft hij de heerlijkheid van het Calvinisme zoo geestdriftig be- zongen als hier, hoewel alle elementen van zijn lofspraak in zijn werken wel te vinden zijn. En bij dat alles werd hij gedragen door een geestverwant gehoor. Het publiek bestond immers voor het grootste deel uit Gereformeerden van Toronto. De gedele- geerden waren slechts 290 in getal en woonden, evenmin als Bavinck alle zittingen bij. De Torontonen waren in dit op- zicht voor Bavinck dankbare hoorders. In de ,,Stemmen voor Waarheid en Vrede’” het volgend jaar over het Concilie van Toronto schrijvend, deelt Bavinck zelf mee: ,,Van het Presbyteria- nisme in Canada is Toronto het middelpunt. Het is nog eene jeugdige stad. In 1794 was er nog niets van te zien. Thans telt ze 200.000 inwoners en breidt zich jaarlijks uit. Schoon gelegen aan een bocht van het Ontario-meer, wordt ze terecht Queencity genoemd. Lange, breede straten ; hooge statige gebouwen ; prach- tige villa’s maken Toronto tot eene der schoonste steden van Canada. Vooral onderscheidt zij zich door een groot aantal van inrichtingen voor onderwijs. Er is niet alleen eene Universiteit, maar verschil- lende kerken, van de Baptisten, de Congregationalisten, de Pres- byterianen hebben daar hare theologische scholen. De naam van het Canadesche Athene is daarom niet onverdiend. En vanwege de godsdienstige gezindheid harer bevolking is ze niet ten onrechte met Edinburgh vergeleken. Er zijn in Toronto niet minder dan 150 kerken en niet meer dan 75 saloons. De Zondag wordt er nog strenger dan in Engeland gevierd. Zondagsbladen verschijnen er niet. De winkels zijn zonder uitzondering gesloten. De straten “Ty A. w. bl. 48—55. ZIJN EERSTE REIS NAAR AMERIKA. 219 zijn eenzaam.. Het Puriteinsche beginsel heerscht er zichtbaar en dtidelijk’’.4) Zijn rede vond er alzoo een puriteinschen klankbodem. Of alle gedelegeerden haar met evenveel genoegen hebben aangehoord, mag betwijfeld. Bavinck verdeelt hen in drie groepen: in een ,,strenge partij’, die zich houdt aan de Gereformeerde belijdenis en de volstrekte ingeving van de H. Schrift van harte gelooft ; in een ,,vrijere richting’, die de Bijbelkritiek min of meer genegen is en ze in beginsel, ofschoon niet in al hare resultaten aanvaardt ; en in ,,eene bemiddelende en verzoenende partij”.?) Hij voorziet dan ook, dat op den duur de moeilijkheden niet zullen uitblijven. ,,Zonder twijfel zal het vroeger of later met ern- stige bezwaren, met diepgaande vraagstukken in eigen boezem te worstelen hebben. Misschien is ook het ideaal zelf te hocg en te grootsch, om thans reeds voor verwezenlijking vatbaar te zijn. Maar: de gedachte van een band en gemeenschap van alle Gere- formeerde kerken blijft schoon en heerlijk. En reeds daarom heeft deze Alliantie aanspraak op onze _ belangstelling en sympathie’’.*) Nog zij vermeld, hoe op het concilie de gezangen- kwestie praktisch opdook en uit de beschrijving, welke Bavinck ervan geeft kan men zonder moeite opmaken, hoe hij er destijds over dacht. ,,Met het oog op sommige kerken, die bezwaar hebben in het zingen van liederen en gezangen, werden alleen psalmen opgegeven. Eens werd dit door den fungeerenden praesident aan ’t einde eener zitting vergeten en argeloos gaf hij een gezang op. De secretaris waarschuwde hem echter spoedig en de vergadering werd toen alleen met dankzegging gesloten. Dit maakte natuurlijk een komischen indruk. Maar over het algemeen voldeed het zingen der psalmen zeer goed. Enkele afgevaardigden, die altijd in hunne kerken aan gezangen gewoon waren vonden het schoon en spraken hun leedwezen uit, dat de liederen de psalmen zoo geheel ver- drongen hadden. Overigens werden de vrienden van gezangen *s avonds van half acht tot acht uur vdér de vergadering schadelooos 1) Stemmen voor Waarheid en Vrede, jg. 1893, bl. 912. eyed, Att. bl; 917 v. 3) a. Art. bl. 928, zie ook rapport op de Synode van Dordrecht 1893, Acta art. 12. 220 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. gesteld door een koor, dat allerlei schoone liederen ten gehoore bracht’’.+) Veel zag men Bavinck overigens op het concilie niet. Wel maakte hij den vierden dag de excursie naar den Niagara-waterval mee, door het comité voorbereid. Maar ’s avonds verliet hij reeds Toronto en begon nu op z’n Amerikaansch een interessant deel van Amerika ,,af te doen’. Om daarvan een staaltje te geven, neem ik uit zijn ,,Dagboek” over, wat op 28 September al zoo door hem werd beleefd. Uit New-York ,,naar New-Brunswick.... College gezien. Dan naar ’t Seminarie.... Eerst de Library gezien, die zeer goed is. De bibliothekaris was zeer vriendelijk. We zagen vele boeken. (Er bestaat fransche vertaling van den Talmud door Moise Schwab. Paris a l’imprimerie nationale 1881) Chapel gezien. Prof. Lansing bezocht.... om 1 uur naar den trein. Toen naar Princeton. Naar Prof. B. Warfield. Met hem de gebouwen gezien en een bezoek gebracht bij Patton en Mc. Cosh. ’t Seminarie heeft 200, ’t college 1100 studenten. ’t Is alles gegeven. Bij Warfield gesupperd. Om 7 uur weer op trein naar Philadelphia, waar we 8.13 aankwamen’’. In de straten van 4 steden de voet gezet, aan 4 professoren een bezoek gebracht, 2 seminaries en 2 colleges bezocht plus een bibliotheek. En dat alles op één dag! ’t Kan schikken! Washington deed hij den volgenden dag aan. Te New- York hoorde hij den beroemden De Witt Talmage preeken. Van uit New-York aanvaardden Bavinck en Wielenga den 5den October de terugreis, welke het in voorspoed van de heen- reis won. Weer ging het over Liverpool. Den 16den October kwamen zij in het vaderland aan. En nu Bavincks indruk van Amerika ? ,,Als men op reis gaat met de gedachte, dat het nergens zoo goed is als in eigen kring en in eigen kerk en dezen maatstaf aanlegt aan al wat men elders ziet en hoort, dan doet men beter thuis te blijven en lid te worden van de ,,society of mutual admiration’. Reizen is daarom zoo nuttig, wijl het onzen gezichtskring niet alleen verruimt, maar ook de genegenheden van ons hart zoo uit- breidt, en zooveel ons kennen, waardeeren en liefhebben doet’’. Dear ArteblOlsane ZIJN EERSTE REIS NAAR AMERIKA. 221 Aldus Bavinck in zijn verslag over het concilie te Toronto.*) Zijn reis bood hem dan ook weldadige voldoening. Van alle kanten werd hij met hartelijkheid overladen. Met vele geleerden maakte hij kennis ; behalve met de reeds genoemden 0.a. ook met de professoren Steffens uit Holland, Orr uit Edinburgh en Briggs uit New-York. Schaff en Shedd trof hij niet thuis. Duizenden van Hollandschen oorsprong ontmoette hij er, kennissen van zijn vader, vroegere inwoners van Franeker en andere plaatsen, waar hij de toestanden van nabij kende en onder hen ook wel, die met de noorderzon naar de nieuwe wereld waren verdwenen. Menigeen verzocht hem groeten over te brengen en Bavinck teekende dat alles heel nauwkeurig in zijn ,,Dagboek” op. Hij preekte er 21 maal, maar hield er geen lezing. Wielenga preekte meer en ontving zelfs tijdens zijn verblijf een benoe- ming aan de Theologische School in Grand Rapids.2) Als bij- zonderheid dient ook gememoreerd hun talrijke bezoeken aan krankzinnigengestichten. Den tweeden dag, welken zij op Amerikaanschen bodem doorbrachten staken zij aangaande deze aangelegenheid reeds hun licht bij een deskundige op. Ik heb de moeite maar niet genomen het getal gestichten te tellen, dat zij in oogenschouw namen, maar deel alleen nog mede, dat ook de laatste dag, waarop zij in Amerika verbleven, voor een deel hieraan werd besteed. Ook nam Bavinck eenige psychiatrische literatuur in zijn ,»Dagboek” op. Dit moge eerst wat vreemd lijken, maar wordt geheel verklaard uit hun nauwe relatie tot ,,Veldwijk”, de eersteling van de Vereeniging tot Christelijke Verzorging van krankzinnigen en zenuwlijders, waarvan Wielenga vice-voorzitter was. Ook valt het op, dat Bavinck zoo gaarne over bodemgesteldheid en immigratie spreekt. Zoo yond ik o.m. de aanteekening: ,,Emigratie naar Montana en Colo- rado is niet goed, wijl land daar tusschen bergen inligt, kunstmatig moet besproeid, die besproeiing 2 dollars per jaar kost?), zulke grond wel goed is als fijne teelaarde in nabijheid van steden voor fijne vruchten, maar niet voor holl. boer die vee weiden en vetmaken 1) Bi. 927 v. 2) Handelingen der Curatoren van de Theol. School in Kampen, bl, 10. 8) Er staat niet bij over welke uitgestrektheid. Misschien per are ? 222 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. moet. Emigratie naar Minnesota is beter. Besproeiing is ook altijd onzeker, als ze door commissie beloofd wordt’. Doch ook dit was een zaak, welke Bavinck reeds langer schijnt te hebben bezig gehouden. Tenminste onderricht mij het ,,Dagboek”, dat hij in| 1889 ten huize van Jhr. Van Asch van Wijck te Amersfoort een vergadering bijwoonde ter oprichting van een maatschappij van kolonisatie en emigratie naar Transvaal.’) Een overvloed van indrukken bracht hij alzoo uit Amerika mee. Maar den éénen, diepen, alle andere beheerschenden indruk had hij nog niet ontvangen. Den geest van Amerika had hij nog niet onderkend. Daarvoor zag hij de nieuwe wereld te cinematografisch. Als hij zijn tweede reis in Amerika aflegt, geeft hij dit zelf toe. 10. Zijn ijveren voor peilverheffing der T heologische School. In het vaderland wachtte hem aanstonds buitengewone arbeid. Te Amsterdam waren de kerken bij de Vereeniging overeenge- komen: ,,De Synode zal vijf deputaten benoemen, ten einde in zake de opleiding en het kerkelijk onderzoek van Dienaren des Woords eene regeling te ontwerpen, en dit ontwerp minstens drie maanden voor de eerstvolgende Generale Synode aan de kerken mede te deelen’”. Tot deputaten waren aangewezen : Prof. Dr, H. ‘Bavinck, Dr. G. van Goor, Prok: De A. Kuyper, Ds. L. Neijens enDs. B. van Schelven. Het was dus kort dag. In November werd ten huize van Kuy pert de eerste vergadering gehouden. Door samenspreking ook op latere vergaderingen rijpte een plan, forsch van opzet. Het bleek alras te forsch te zijn. Meermalen heeft men er den Deputaten een verwijt van gemaakt, dat zij dit niet hebben voorzien; dat zij in kerkelijke psychologie te kort schoten. Natuurlijk valt het niet moeilijk dit achteraf te constateeren. Achterna-wijsheid heeft steeds een gemakkelijke taak. Maar men vergete niet, met welk een enthousiasme de Vereeniging der kerkengroepen tot stand kwam en over hoeveel verschillen, welke eertijds zoo belangrijk schenen, met lichten pas was heengestapt. Is het dan niet alles- 1, De emigratie-kwestie nam ook anderen in die dagen in beslag, zie |] Acta 1893 bi. 31, 33. ZIJN IJVEREN VOOR PEILVERHEFFING DER TH. SCHOOL. 223 zins begrijpelijk, dat deze mannen de hoop koesterden, dat ook de oude bezwaren tegen de regeling van de opleidingskwestie, gelijk die in het vroegere Concept-contract werd voorgesteld, grootendeels zouden zijn vervallen? Hoe dit. zij, zij namen de lijn van dit Concept-contract weer op en trachtten die in overeen- stemming met de veranderde omstandigheden voort te spinnen. Zij boden de kerken aan een ,,Concept-Regeling voor de op- leiding van Dienaren des Woords in de Gereformeerde kerken”, waarvan de kwintessens deze was, dat de Theologische School en de Theologische Faculteit met elkander zouden samensmelten.?) Daarmee werd niet bedoeld, dat een van beide of beide zouden worden opgeheven, maar dat zij in één inrichting, welke een hoogere synthese vormde, zouden samenwerken. ,,De inrichting, aan welke de kerken voortaan de opleiding harer Dienaren toevertrouwden, zou alleen een dubbele qualiteit moeten aannemen en in een dubbel karakter moeten optreden. Eenerzijds behoorde ze eene theologische school te zijn, die van de kerken uitging en door haar werd bestuurd, en anderzijds eene theologische faculteit, die onder het Bestuur der Vereeniging voor Hooger Onderwijs in organisch verband met de overige faculteiten stond. Zulk een samensmelting en dubbele qualiteit der scholen kan natuurlijk alleen gevonden worden in de personen der Hoogleeraren en in eene dubbele aanstelling, die hun eenerzijds van de kerken en anderzijds van het Bestuur der Vereeniging gewerd’’. De benoeming der hoogleeraren — het teere punt — dachten zij zich aldus: het zou ,,denkbaar zijn, dat deze ook in de toekomst eerst van de zijde der kerken plaats greep, hetzij dan van de Synode, of van een bepaald getal harerzijds daartoe aangewezen deputaten, met onverkorte bevoegdheid en macht van het Bestuur der Vereeniging, om deze door een benoeming zijnerzijds te laten volgen. Of, indien men meer minnelijke schikking wenschte, zou de benoeming beurtelings de eene maal kunnen beginnen van de zijde der kerken, de andere maal van het Bestuur der Vereeniging, met recht over en weer van veto, d.i. van niet bekrachtiging. Zulk een voorkomend veto zou dan of tot eene poging tot verzoening van beider belangen 2) Acta Gener, Synode 1893 art. 33 bi. 47. 224 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. leiden Gf wel het zou aan de kerken onverkort het recht laten om hare Hoogleeraren te handhaven en hunne colleges voor haar studenten verplichtend te stellen’. Door het toekennen van dit veto-recht meenden zij de zelfstandigheid van beide inrichtingen volkomen veilig te stellen. En ten overvloede spraken zij nog eens uit, dat aan de zelfstandigheid der T heologische School niet getornd mocht worden. ,,De fondsen der Theologische School blijven daarbij natuurlijk geheel het eigendom der kerken, en worden ook in de toekomst ten nutte van de met de Theologische faculteit wel vereenigde, maar toch altoos zelfstandige, school aangewend”’. Daarenboven vonden zij het wenschelijk, dat Theologische School en Vrije Universiteit in een andere plaats dan Kampen of Amsterdam werden gevestigd.’) Deze Conceptregeling, welke geheel het karakter van een com- promis droeg, werd in de kerken ongunstig ontvangen. De Particu- liere Synodes spraken vrij eenparig uit, dat zij haar in strijd achtten met ,,het beding” der Vereeniging in 1892. Onder dit beding verstond men het voorstel van de Synode der Chr. Ger. Kerk te Leeuwarden, waaromtrent de Synode der Ned. Ger. kerken te ’s-Gravenhage besloot: Ten elfde, dat zij genoegen neemt met de slotverkla- ring der Christelijke Gereformeerde Synode te Leeuwarden, zijnde van dezen inhoud: ,,En eindelijk wat de opleiding tot het leeraarsambt betreft, oordeelt de Synode te moeten handhaven het beginsel, dat de kerk geroepen is om eene eigen inrichting tot opleiding harer leeraren te hebben, tenminste wat de godgeleerde vorming betreft”.?) De koers dezer concept-regeling stond dus wel heel laag. Toch gaf Bavinck den moed niet op. Na met zijn vrouw en haar familie de zomervacantie in Thiiringen te hebben genoten, reist hij alleen naar Kampen. ,,Ik bracht nu drie weken werkende thuis door’, zegt zijn ,,Dagboek’’. Hij wilde op de Synode te Dordrecht beslagen ten ijs komen. En hij hield dan ook als rapporteur een pleidooi, dat niet-naliet indruk te maken. ,,Spreker’ — zoo leest men in de Acta — ,,komt op tegen de betichting, als zouden Deputaten 1) Acta art. 33, bl. 48 en 49, 2) Acta, art. 55, bl, 82. De eerste woorden: ,,dat zij genoegen neemt”, zijn in den Opleidingsstrijd dikwijls vergeten. ZIJN IJVEREN VOOR PEILVERHEFFING DER TH. SCHOOL. 225 bedoeld hebben een beding der Vereeniging omver te stooten. Hun mandaat was zoo ruim mogelijk. De bevoegdheid tot het opstellen van zulk een concept ligt in de Acta der vorige Synode, die niet alleen erkende de T heologische School, maar ook de Vrije Studie. Deputaten poogden de Theologische Faculteit der Vrije Universiteit ook voor de Gereformeerde kerken nuttig te maken door haar daaraan nader te verbinden. De oplossing kan op drie wijzen gezocht worden.... Daarom kozen Deputaten een derden weg : verplaatsing van de Theologische School en de Vrije Universi- teit naar één plaats en dan in een goed georganiseerd verband tot elkander gebracht. Dan wordt wel de Theologische School ver- plaatst en in vorm veranderd, doch dit is naar het*oordeel der Deputaten niet in strijd met de bedingen. De eigene inrichting blijft bewaard. Rapporteur spreekt de verwachting uit, dat men aan ‘t einde der discussién tot eenstemmigheid zal komen’’.?) De redenaar was in vuur geraakt. Op sommige momenten was hij geweldig. Evenwel, de oppositie bezweren kon hij niet. Men bleef zijn beschuldiging van beding-schending handhaven. Een enkele gaf zelfs te verstaan, dat het Bavinck en de zijnen erom te doen was de Theologische School om koud te helpen. Dit gaf een onverkwikkelijken strijd. Men miskende de oprechte bedoelingen van Bavinck. Want of men de poging van het concept gelukkig achtte of niet, dit had voor een ieder boven allen twijfel te staan, dat hij eerlijk meende het overeengekomene ongerept te laten en de eigen inrichting zelfstandig te bewaren. Vier voor- stellen werden ingediend, waaronder een van de Deputaten met Bavinck als rapporteur, dat behelsde aangaande de Concept- regeling geen conclusie te nemen, maar de zaak nader te onder- zoeken. Door samenspreking van alle voorstellers werd één ge- meenschappelijk voorstel geboren, het zoogenaamde voorstel- Littooy, waarbij nogmaals werd uitgesproken, ,,dat de kerken geroepen zijn het beginsel te handhaven, om eene eigen inrichting ter opleiding van Dienaren des Woords te hebben, ten minste wat de godgeleerde vorming betreft’”, zonder echter daarmede het aloude beginsel van vrije studie te vernietigen; de verklaring 2) -Arte38; 226 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. werd afgelegd, dat de Theologische School, thans gevestigd te Kampen de eigen inrichting der Kerken is en dat het in geenen deele de bedoeling is deze op te heffen en eindelijk geadviseerd werd om te besluiten: ,,1°. den Deputaten, die de Kerken in deze zaak van advies gediend hebben, dank te zeggen voor de genomen moeite, maar met het oog op de in een breeden kring van kerken heerschende opvatting, dat dit advies in strijd is met den inhoud van een dezer bedingen, die ten vorigen jare door beide kerken- groepen zijn aanvaard, en met het oog op de spanning en onrust, die in veler gemoed heerscht, de Concept-regeling ter zijde te leggen; 2°. een commissie te benoemen, die tijdens deze Synode voorstellen indient tot regeling van spoedeischende zaken ; 3°. Deputaten aan te wijzen, die in overeenstemming met het bovenstaande, en rekening houdende met het te dezer zake te Amsterdam vast- gestelde, aan de eerstvolgende Synode zullen hebben voor te stellen: a. welke regelingen er te maken zijn tot meerdere gelijkmaking van studie en examina, volgens art. 1 Hoofdstuk VIII der bepalingen; b. welke voorziening in behoeften en welke wijzigingen van be- staande regelingen der Theologische School noodig zijn; c. op welken veet nauwer verband tusschen de Kerken en de Vrije Universiteit, inzonderheid hare Theologische Faculteit, tot stand kan komen.’’?) Met algemeene stemmen werd aldus besloten. Hiermee was aan de Concept-regeling een eervolle begrafenis bezorgd. De spanning was geweken. De rust hersteld. De overige zittingen der Synode werden door eendracht gekenmerkt. Dit stemde Kuyper tot tevredenheid. Hij bezag de Synode globaal en het strekte hem tot voldoening, dat op de meeste punten samenwerking mogelijk was gebleven. Het gevaar school in de opleidingskwestie, een oogenblik had het geschenen, alsof de Vereeniging daarom herroepen zou worden. Kuyper nu achtte het raadzaam om ook na de Synode in geruststellenden, verzoenen- den zin daarover te schrijven. ,,De meerderheid had het in haar macht gehad om de traditién der Christelijke Gereformeerde kerk op alle punten tot wet te verheffen. En toch deed ze dit niet. Dit deed ze op niet één punt. Integendeel ze gaf onvoorwaardelijk 1) Acta, art. 130, ZIJN IJVEREN VOOR PEILVERHEFFING DER TH. SCHOOL. 227 toe, zoodra bleek dat die traditién op eenig punt wijziging noodig hadden. Het is zoo, op het punt der Theologische School heeft de conservatieve groep practisch volkomen verkregen, wat ze wenschte; maar toch ook dit resultaat won ze door geen ander besluit, dan waaronder ook de broeders van geheel afwijkende denkwijze hun naam hadden geplaatst. En we tarten dan ook een ieder aan te toonen, dat er in het desbetreffend besluit ook maar iets zijn zou, dat voor Gods Woord of voor-de daaruit geputte Gereformeerde beginselen niet zou kunnen bestaan. De overtuiging dat we naast de Universitaire opleiding 66k de Seminaristische behouden moesten was een eenparige. De concurrentie werd, als veiligheidsklep tegen kettersche afdoling, over en weder gewenscht’’.!) Bavinck voelde zich echter zeer gekrenkt. Hij had zich met volle toewijding aan de voorbereiding der Concept-regeling gegeven. Hij had geleefd in de verwachting, dat deze oplossing van alle kanten zou worden toegejuicht. Toen er tegenstand kwam opdagen, hoopte hij nog dien te kunnen overwinnen. Thans was zijn werk mislukt en dat door toedoen van mannen uit eigen kring. Zelfs werd hij niet gekozen onder de Deputaten, die op de volgende Synode hadden te adviseeren over meerdere gelijkmaking van studie en examina en over voorziening in behoeften en verbeteringen van bestaande regelingen der Theologische School. Stond dit niet gelijk met een motie van wantrouwen? Had hij hieruit niet op te maken, dat hij nog steeds verdacht bleef ? Toen dan ook kort na de Synode hem een leerstoel aan de Vrije Universiteit werd aangeboden, had hij hiernaar wel ooren. Hij werd zelfs benoemd, nam de benoeming ook aan, maar bedong daarbij, dat hij nog een jaar te Kampen zou blijven om zich voor zijn toekomstige taak voor te bereiden. Daarom zou de benoeming geheim worden gehouden. Nadat het jaar verstreken was, vroeg hij evenwel zijn woord terug. Wat hem hiertoe dreef, zal in een der volgende hoofdstukken blijken. Doch het was niet zoozeer de Theologische School, welke hem terughield. Integendeel vertrouwde hij het aan het papier toe: ,,De School verbindt mij niet’. Zoodra het voor Bavinck vaststond, dat hij niet naar 1) Heraut jg. 1893, no. 822 (24 Sept.) 228 ; DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. Amsterdam zou gaan, wierp hij zich met hartstocht op de peil- verheffing der Theologische School. Had hij vroeger reeds tegenover Dr. Snouck Hurgronje geklaagd over de onvoldoende mate van intellectueele ontwikkeling van hen, die als discipelen aan de School kwamen en gaf hij zelfs te kennen, dat dit nimmer verbeteren zou, nu vat hij het energieke voornemen op om. zulk een verbetering toch te beproeven. Wel was hij niet in de des- betreffende commissie door de Synode benoemd, maar de curatoren meenden blijkbaar ook zelf deze zaak ter hand te moeten nemen. Zij droegen aan de docenten Bavinck en Lindeboom op een voorstel dienaangaande op hun vergadering in te dienen. Natuurlijk kwam van een eenparig voorstel niets. Bavinek en Lindeboom stonden in actueele kwesties bijna steeds tegenover e!kander. Ieder zond dan ook een eigen voorstel in. De curatoren namen dat van Bavinck met eenige wijzigingen over en legden het den Kerken ter beoordeeling voor.) Het kwam hierop neer. Het literarisch onderwijs wordt gegeven aan een gymnasium met vijf leerjaren. Afgezonderd daarvan staat de Theologische opleiding. Voortaan examineeren niet meer de Curatoren, maar de Hoogleeraren. Zij kunnen den graad van can- didaat tot het praeparatoir examen verleenen. Het examen te Kampen zou alzoo geen kerkelijk karakter meer dragen. Niet zoodra was dit voorstel de kerkelijke wereld ingetreden of er ontbrandde weer strijd. Er vloeide vrij wat inkt. Men zag er een nieuwen aanslag op de School in. Tegelijkertijd en meestal in dezelfde bladen werd Kuyper van onrechtzinnigheid beticht en de Kerkeraad van Bedum, waar Ds. T. Bos predikant was, zond voor het agendum van de Synode, welke in 1896 te Middelburg zou worden gehouden, een formeele aanklacht in. Toen greep Bavinck naar de pen. Met drie van zijn collega’s Wielenga, Noordtzij en Biesterveld, die sedert 1894 de plaats van wijlen De Cock innam, vormde hij een krachtige phalanx. Hij schreef in overleg met hen zijn ,,Opleiding en Theologie’.”) Hij schreef — dat merkt men dadelijk aan den 1) Handelingen der Curatoren van 1 Maart 1894 bl. 46; van 19 en 20 Sept. 1895 bl. 4, 7 v.v., 17 v.v. *) J. H. Kok, Kampen, 1896. ZIJN IJVEREN VOOR PEILVERHEFFING DER TH. SCHOOL. 229 stijl. Wat verstond hij de kunst van polemiseeren! Als hij argu- menten van tegenstanders onder handen nam, dan sprak in hem de passie. Men voelde : het is zijn toeleg geen draad heel te laten. Ook liet hij soms den ridiculen kant zien en kon meedoogenloos Sarcastisch zijn. Bavineck treft men nooit zoozeer in actie, zelfs in zijn oraties niet, als in zijn polemieken. Hij begint met een historisch overzicht te geven van de vroegere opleiding in de Christelijke Gereformeerde kerk. Eerst was deze »geheel particulier en privaat, zonder orde, zonder regel; elk deed wat goed was in zijn oogen. Er waren schier zooveel plaatsen en methoden van opleiding, als er predikanten waren”.!) Dit werd een bron van twist. ,,De kerkelijke vergaderingen geleken daardoor meer op een slagveld dan op eene samenkomst van de gemeente des Heeren”.*) Na heel wat wrijving verkreeg men eindelijk eenheid van opleiding, toen in 1854 de Theologische School te Kampen werd opgericht. Het ging in het eerst erg ge- brekkig. ,,Studenten op leeftijd werden dikwerf van de studie der talen of althans van het Hebreeuwsch vrijgesteld.... De diploma’s waren in alle soorten. Men had gewone attesten, gewijzigde attesten en attesten met lof. Men kon examen doen met voldoende, maar ook met ,,eenige” bekwaamheid. Het was toen nog de heer- lijke tijd, waarin de Studenten zich niet richtten naar de diploma’s, maar de diploma’s naar de Studenten’”.*) Wel nam de Synode van Groningen in 1872 het besluit om een gymnasium op te richten, maar om financieele redenen werd dit plan prijsgegeven. ,,Een ander doel dan de opleiding tot den dienst des Woords, heeft de Christ. Geref. kerk nimmer gehad. Van eene wetenschappelijke roeping der Theologie is op de vergaderingen der kerk, der Cura- toren, der Docenten nooit met één woord sprake geweest’’.4) Toen er geschillen moesten bijgelegd, werd door Curatoren bepaald, dat er eenig compendium der leerstellige Godgeleerdheid in het hoofd moest geprent. ,,En de Synode te Leiden in 1857 wees zelfs de handboeken aan, die daarvoor dienst konden doen, en noemde 1) BIL 7. 2) BI. 8. 3) BL 11 vy. 4) BL. 12. 230 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. niet Calvijn, Zanchius, Voetius of dergelijken, maar wel Marck, Le Roy en Francken”’. Niettemin is de arbeid der School , niet ijidel geweest in den Heere’’.") Thans, gaat Bavinck voort, is verandering noodzakelijk. In onze Kerken is het bewustzijn ontwaakt van een wetenschappe- lijke roeping der Theologie. De laatstgehouden Synode heeft bepaald, dat de Theologische School ook daarmee moet rekenen en niet alleen met de practische toebereiding voor de heilige be- diening. Daarom moet er voor het Literarisch en Theologisch onderwijs een andere regeling komen. Vroeger kwam men ge- woonlijk op rijperen leeftijd aan de School. Toen kon naar geestelijke motieven onderzocht. Thans mag een jongen reeds op zeventien- jarigen leeftijd hier toegelaten. Wordt het onderzoek naar de keuze van het leeraarsambt gehandhaafd, dan doet dit over het hart heenspreken en kweekt onwaarheid. Het leidt ook tot allerlei misstanden. Wat moet men met de jongens van 12 of 13 jaar doen? Men vindt er wel wat op, tot schade van een methodische opleiding. Dan — jongens van zeventien jaar worden ingeschreven als ,,student”. ,,Er was altijd bezwaar om aan de Docenten een anderen titel te geven”. Ook is de tijd der voorbereidende studie ,belachelijk” kort. Evenmin kan het Literarisch onderwijs zich inrichten naar zijn eigen aard, wijl het moet gegeven met een theolo- gisch doel. In de drie jaren van Theologische studie wordt enorm veel tijd besteed aan preeken. Voor het overige is ze te veel examen- studie, te weinig vrij, wetenschappelijk onderzoek. De wijze, waarop de examens worden afgenomen, lijdt aan groote onbillijk- heid. Het zijn vergelijkende examens, waarbij veel geschipper plaats heeft. ,,Het publiek, dat de examens aanhoort en natuurlijk ook de examinandi vergelijkt, hecht schier nooit zijn zegel aan het oordeel der vergadering”. Omdat het examen slechts eens per jaar wordt gehouden, gaat een groot gedeelte van den cursus daarvoor verloren.?) ; Zoo legt Bavinck den vinger op tal van gebreken. Maar voor hij nu het voorstel der Curatoren verdedigt, wil hij eerst 4) Bi. 13. 2) BI. 13—25, ZIJN IJVEREN VOOR PEILVERHEFFING DER TH. SCHOOL. 231 zijn collega Lindeboom te woord staan. Hij wijst vooral op diens vereenzaamde positie. ,,Prof. Lindeboom had een ander voorstel ingediend, maar hij stond daarmede geheel alleen. Zijn voorstel is door niemand gesteund, door niemand overgenomen, door niemand verdedigd. Het is wel op zijn verzoek in het verslag van Curatoren afgedrukt, maar het is enkel en alleen zijn voorstel’’.) Wij zullen Bavincks bestrijding van zijn ambtgenoot niet in détails volgen. Wij geven hier nog enkele markante uitspraken. »Het examen, dat te Kampen door Curatoren wordt afgenomen, schijnt wel een kerkelijk examen, maar het is het niet.... Feitelijk _ is het examen te Kampen een schoolexamen, dat de kerken tijdelijk als kerkelijk examen erkennen.... Goed beschouwd, zijn het dus de kerken, die het recht tot het praeparatoir examen, tijdelijk aan Curatoren afgestaan, moesten terugeischen.... Het is wensche- lijk en noodzakelijk, dat het praeparatoir examen naar Gerefor- meerde beginselen wordt hersteld’’.2) ,,Men is beducht, dat de School zal komen te staan boven de Kerk, de katheder boven den kansel, de schoolexamens naast en boven de kerkelijke examina; - ja men heeft zelfs gezegd, dat deze nieuwe regeling ,,de souvereini- teit der wetenschap” huldigt”. De beschuldiging ,,spreekt inge- wikkeld uit, dat het voorstel van Curatoren eene wetenschap wil, die los is van de Kerk, die onafhankelijk van alle openbaring in ’s Heeren Woord en in de historie, eenvoudig oppermachtig dicteert wat zij wil en hare besluiten aan de Kerken oplegt.... Z606 ver- klaard, weerleggen wij haar niet, maar wijzen wij ze met ver- ontwaardiging van ons’’.’) ,,Nu is het waar, dat feitelijk al de zorg van Curatoren voor de School schier alleen bestaan heeft in het jaarlijksch examen. Anders werd nooit een Curator in Kampen gezien, dan alleen bij toevai, omdat hij er toch moest zijn. De nieuwe regeling verlegt inderdaad het zwaartepunt van de zorg der Curatoren en verlangt, dat die zorge voortaan niet alleen en uitsluitend besta in het afnemen van examen, maar in nauwkeurig toezicht over heel het onderwijs zelf.... Zij beperkt dus den invloed der kerken niet, zij breidt dien uit.... Waarlijk, wantrouwen zaaien is ge- 2) Bl. 27. 2) BI. 34 v. 3) Bl. 37. 232 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. makkelijk, maar het moest onder broederen niet geschieden. Indien wij, naar de booze bedoeling ons toegedicht, de School wilden verzwakken of afbreken, dan konden wij niet beter doen dan ze zooveel mogelijk te laten blijven wat ze is’.1) ,,De School, hoe nauw aan de kerken verbonden, heeft toch haar eigen terrein.... Wie dat niet erkennen wil, moet de School opheffen.... Hoe nauw de band ook zij, ze zijn twee, niet één’’.”) En wat nu het punt van het ,,beding” aangaat, dat de kerk geroepen is een eigen inrichting te hebben, tenminste wat de godgeleerde vorming betreft: over heel deze belangrijke kwestie (heeft) nog geen enkele prin- cipieele, wetenschappelijke studie het licht gezien. De Synode te Assen heeft het eerst dit beginsel uitgesproken. Voor dien tijd is er nooit anders dan even ter loops over gehandeld. De Kerke- raden, Classes of Provincies hebben er nimmer over geoordeeld. Voor de Synode te Assen hadden slechts twee provincién er een voorstel over op de agenda; en deze eischten niets meer dan een streng toezicht en een nauw verband van Kerk en School. Op de Synode kwam deze zaak eerst aan het einde van alle punten betreffende de vereeniging in behandeling, op een Zaterdagvoor- middag, toen niemand zulk eene principieele beslissing meer verwachtte. De discussie was zoo uiteenloopend, dat de notulen officieel_meedeelen, dat eene nadere bestudeering van dit punt niet overbodig zal zijn. Desniettemin is het beginsel bij tweede stemming, met 23 tegen 14 stemmen aangenomen. Er zijn er dan ook maar enkelen, die dit besluit in zijn vollen ernst durven opvatten. De Synoden spraken uit, dat het een beginsel is d.w.z. 