Inleiding tot de beofening der pharmacie
Reudler, J. F. L
vermeldt: Bioxydum mangani- Als natuurlijk voorkomende, bi-cum, overmangaan- oxydum, manganicum nativum. oxyde, Mn O2. Yerder vermeldt de pharmacopoea nog een oxyde uit het bewerktuigde rijk, dat niet uit een enkelvoudige stof in verbinding met zuurstof bestaat, maar uit een uit koolstof en waterstof bestaand radicaal, dat men aethyl noemt : Oxydum aethylicum, aethyl-oxyde, C4 HlO O. Behalve de oxydum komen er in het plantenrijk nog vefbindingen voor, die, ofschoon geen oxyde zijnde en zelfs weinig of geen. zuurstof bevattende, toch het verraogen bezitten om de reactie der zuren op te heffen en zich met dezen tot zouten te vereenigen. Zij bestaan uit koolstof, waterstof, stikstoff en zuurstof. Men noemt zplanten bases. Bases vegetabiles of alcaloulen, element a plantarum alculdidea. Yan deze vermeldt de pharmacopoea: Chininum, chinine, C20 Ii24 N2 O2 + 3 aq. Cinchoninum, cinchonine, C24 Ii2^ N2 O. Morphinum, Morphine, C36 H3O N2 06 _j_ 2 aq Strychninum, strychnine, C44 H3O N't 04. Yeratrinum, veratrine, C34 H43 N2 0°. De verbinding van een zur met een basis noemt men in het algemeen zout, sal. Eigenlijk heeft dit woord, streng genomen, eene andere beteekenis. Een zout is een zamengesteld ligchaam, dat uit twee binaire verbindingen bestaat, die een gemeenschappelijk element bezitten. Zoo vereenigen zich b. v. zwavelzuur met potassa tot een zout, daar beide binaire verbinningen zijn, die het onderchlorigzuur met soda 00k tot een zout, zenno vereenigt zich het onderchlorigzuur met soda 00k tot een zout, daar beide 00k binaire verbindingen zijn, die het element zwavelsodium, enz. Behalve de zuurstof en de zwavel, kan het gemeenschappelijk element 00k chlorium, iodium, fiuorium enz. zijn In het eerste voorbeeld was het een hooger oxyde, d?u zich met een lager verbonden heeft, in het derde een hoogere zwavelingstrap, die Zich met een lageren verbonden heeft. Het hooger oxyde en de hoogere zwavelingstrap zijn zuren, daar zij door de galvanische electriciteit aan de positieve pool worden afgescheiden, en zich dus als elec- tro-negatieve ligchamen gedragen. De lagereoxydatie- en zwavelingstrap zijn bases, daar zij uit deze verbindingen, door de galvanische electriciteit, aan de negati- ve pool afgescheiden worden, en zich dus als electro- positive ligchamen gedragen. Deze ware zouten dra- gen den naam van sales amphigenii, om ze van eene andere klasse van ligchamen, die men 00k zouten noemt, en die wij later zullen beschrijven, te onderscheiden. De sales amphigenii verdeelt men weder in klassen, die door het gemeenschappelijk element bepaald worden. Die, waarin het gemeenschappelijk element de zuur- stof is, noemt men zuurstofzouten , oxy-sales; ande- re, waarin het gemeenschappelijk element de zwavel is , noemt men zwavelzouteu , sulpho- sales ; waar het ge- raeenschappelijk element chloor is, chloorzouten , chloro- sales enz. Onder al deze klassen zijn de zuurstofzouten wel de gewigtigste, daar zij het talrijkst zijn. Wij zullen die dan ook nog wat nader beschouwen, terwijl al wat wij van deze klasse van zouten zullen zeggen , voor het grootste gedeelte ook voor de andere klassen van toepassing is. — Daar de ligchamen, gelijk wij ge- zien hebben , zich steeds in bepaalde verhoudingen ver- eenigen, zoo kan de hoeveelheid eener basis, die zich met een zuur vereenigt , ook geene willekeurige zijn , maar moet van eene bepaalde oorzaak afhangen. Wanneer nu twee binaire verbindingen, die een gemeenschappelijk element bevatten , zich met elkander vereenigen , dan zal de hoeveelheid van dit element in de eene verbin- ding in eene vaste verhouding tot de hoeveelheid van dit element in de andere verbinding staan. Met andere woorden , de hoeveelheid zuurstof van de basis staat in de zuurstofzouten in eene vaste betrekking tot de hoe- veelheid zuurstof die in het zuur bevat is. De betrek- king, die er tusschen deze hoe veelheden zuurstof bestaat, hangt af van het aantal zuurstof-atomen die in het zuur en in de basis bevat zijn. Het zwavelzuur bevat op 1 at. zwavel 3 at. zuurstof; zijn formule is SO3. Nu neemt eene hoeveelheid zwavelzuur juist zoo veel basis 8 ( 114 ) op, dat het aautal van zijne zuurstof-atomen driemaal grooter is , dan dat der basis. De zwavelzure potassa bestaat uit 1 aeq. potassa, dat 1 at. zuurstof bevat en uit 1 aeq. zwavelzuur, dat 3 at. zuurstof bevat; K O, SCR Zwavelzuur ijzer-oxyde bestaat uit 1 aeq. ijzer-oxyde, dat 3 at. zuurstof bevat, en 3 aeq. zwavel- zuur, dat 9 at zuurstof bevat; Ee2 O3, 3 SO3. Het salpeterzuur bevat in 1 aeq. 5 at. zuurstof; N2 05; de verhouding tusschen de zuurstof der basis en die van het zuur raoet dus in de salpeterzure zouten zijn als 1 : 5. Het koolzuur bevat in 1 aeq. 2 at. zuurstof CO2; in de koolzure zouten is dus de verhouding tus- schen de zuurstof der basis en die van het zuur als 1 : 2. Alle zouten nu, waarin de verhouding der hoeveelheid van de zuurstof van het zuur tot de hoeveelheid zuur- stof van de basis in dezelfde betrekking staat als het aantal zuurstof-atomen van het zuur tot het aantal zuurstof-atomen van de basis noemt men neutrale zou- ten; terwijl men verzadigings-capaciteit van een zuur noemt, die vaste hoeveelheid zuurstof, welke in de ver- schillende bases moet bevat zijn, om met het zuur een neutraal zout te vormen. — Wanneer in een zout anderhalf, twee of driemaal meer basis bevat is, dan in het neutrale zout, dan noemt men dit een hasisch zout. — Een zuur lean somtijds met twee bases en om- gekeerd kan dezelfde basis somtijds met twee zuren ver- bonden zijn. Zoodanige verbindingen noemt men dubbel- zouten. Men onderscheidt neutrale en basische dubbel- zouten. — De zuren zijn meest altijd met water verbonden ; zeer weinige kan men in watervrijen toestand bekomen. Een zuur, dat met zulk eene hoeveelheid water ver- ( 115 ) bondeu is, dat de hoeveelheid zuurstof van dit water tot de hoeveelheid zuurstof van het zuur in dezelfde verhouding staat , als de hoeveelheid zuurstof van een metaal-oxyde tot de hoeveelheid zuurstof van het zuur in de neutrale zouten van dit zuur , noemt men een hy- draat. Zwavelzuurhydraat bestaat uit 1 aeq. water en 1 aeq. zuur; S O3, H2 O. De verhouding der zuur- stof in beide verbindingen is als 3:1; dus gelijk aan de verhouding der zuurstof in de neutrale zwavel- zure zouten. Een zoodanig hydraat kan zicli met een neutraal zout van hetzelfde zuur vereenigen. Men noemt dit dan een zuurzout. Zoo bestaat zure zwavelzure po- tassa uit zwavelzure potassa en uit zwavelzuurhydraat. K O, SO3 + H20, SO3. Dit water kan men er niet auders uit afscheiden, dan door er eene sterkere basis (een metaal-oxyde) b. v. potassa bij te doen, waardoor dan neutrale zwavelzure potassa ontstaat. — Niet altijd wordt het hydraat water door een ander metalt-oxyde geheel afgescheiden, daar het somtijds geheel of gedeeltelijk in de zamenstelling van het zout mede overgaat; zoodanig zout, dat nog hydraatwater bevat, noemt men een halhjdraat. Zoo bevat het gekristall-seerd zwavelzuur zinlc-oxyde 7 at. water; verwarmt men dat zout, dan verliest het daarvan 6 at., dat dus kristal-water is; het zevende atomen blijft met het zout verbonden. Het is dus een halhydraat. Om dit aan te duiden, schrij ft men de formule van dit Zn o, S O3, H2 O + 6 aq. Dit aq. beduidt nu kristal water; H2 O, halhydraatwater. Let halhydraatwater kan niet anders uitgedreven worden, dan door het zout met een ander, dat geen halhydraatwater bevat, tot 8* (116 ) een dubbelzout te vereenigen. Men kan b. v. het halhydraatwater in het zwavelzure zink-oxyde door zwavelzure potassa vervangen, waardoor zwavelzure potassa en zink-oxyde ontstaat. — Halhydraten kunnen zich onderling niet tot dubbelzouten vereenigen. — Vroeger noemde men neutrale zouten de zoodanige, die noch zuur, noch alcalisch reageerden; zoo noemde men de koolzure potassa, waarin de verhouding van de zuurstof van het zuur tot die der basis  basisch zout, omdat het alcalisch reageerde, en de blauwe kleur der door een zuur rood gemaakte plantensappen herstelde; zoo ook noemde men de zure boriumzure soda basisch, daar het alcalisch reageert; wij noem men de zure boriumzure soda basisch, daar het uit 1 aeq. boriumzure soda met 1 aeq. boriumzure soda bestaat. — Uit de definitie, die wij van de neutrale zouten gegeven heben, volgt, dat, zoo men in een neutraal zout het metaal der basis vermeerdert, het zout toch neutraal zal blijven. Indien men echter de zuurstof der basis vermeerdert, zal het zout basisch worden; b. v., wanneer men salpeterzuur kwik-oxyde met kwik kookt, dan ontstaat er salpeterzuur kwik-oxydule; beide neutrale zouten Omdat het zuurstof gehalte onveranderd gebleven is. Wordt eene oplossing van neutral zwavelzuur ijzer-oxydule aan de lucht blootgesteld, dan neemt het oxy-dule zuurstof open verandert in oxyde; de zuurstof der basis alzoo vermeerderd zijnde, wordt het zout basisch. Wordt daarentegen de zuurstof van het zuur vermeerderd, dan ontstaat er een zuur zout. — Watnu de namen der zuurstofzouten betreft, deze worden uit den naam van de basis zamengesteld. In het JNTe-derduitsch gebruikt men den naam van de basis als zelfstandig naamwoord, en plaatst er den naam van het zuur als bijvoegelijk naamwoord voor. De oxydatietrap van de basis wordt dan door telwoorden aangeduid. In het Latijn bezigt men den naam van het zuur als zelfststandig naamwoord, den uit gang icum in as en denuitgang osum in is veranderende, met den naam der basis als bijvoegelijk naamwoord er achter, waarvan de uitgang den graad van oxydatie aanwijst; b. v., zwavelzure potassa, sulphas Halims, zwaveligzure soda, sulphis natricus, salpeterzmir eerste kwik-oxyde; nitras hydrargyrosus, enz. De basische zouten duidt men door de bijvoeging van het woord basisch, basicus aan; de zure zouten door bijvoe-ging van de woorden zure, aculus, of door het voorzetsel dubbel, hi, b. v. basisch zioavelzuur tweede ijzer-oxyde, sulphas fenicus basicus, zure boriumzure soda, biboras natricus, enz. — Om de zouten gemakkelijk te kunnen beschrijven, verdeelt men ze in klassen, die men den naam geeft van het zuur, waarmede de bases verbonden Zijn; dit wordt ook door de pharmacopoea gevolgd, die de volgende zouten vermeldt: SULPHATES. ZWAVET. ZWAVELZURE. Sulphas kalicus; KO, Zwavelzure kali of In onzuiveren toestand potasch. als handels-product, en in gezuiverden toe-stand. Sulphas natricus cum Water bevatiende zwa- In onzuiveren toestand aqua; Na O, S 03 velzure natron of als handels-product, ^ acb soda, en in gezuiverden toe- stand. Sulphas magnesicus cum aqua; Mg O, S O3 4- 7 aq. Sulphas kalico-alumi- nicus. Sulphas baryticus ; BaO, S03. Sulphas cupricus cum aqua; Cu O, SO3 4- 5 aq. Sulphas cuprico-ain- monicus basicus; Cu O, 2 N2 H8 O, S O3 + aq. Sulphas zincicus cum aqua; Zn O, S O3 4- 7 aq. Sulphas cadmicus cum aqua; Cd O. SO3 4- 4 aq. Sulphas ferrosus ; Fe O. SO3. ( 118 ) Water bevattende zwa- velzure magnesia. Zioavelzure kali en aluinaarde , aluin. Zwavelzure baryt. Water bevattend zwa- velzuur koper-oxyde. Basisch zivavelzuur ko- per-oxyde en ammonia. Water bevattend zwa- velzuur zink-oxyde. Water bevattend zwa- velzuur cadmium-oxy - de. Zwavelzuur ijzcr-oxy- dv,le. In onzuiveren toestand als handels-product, en in gezuiverden toe- stand; In gelcristalliseerden toestand, met 24 at. water; K 0, S O3 4- A12 O3, 3 S O3 4- 24 aq. , en gebrand , dat is van het water be- roofd ; K 0 , S O3 4- A12 O3, 3 S O3. In onzuiveren toestand als handels-product, en in zuiveren toe- stand. In onzuiveren toestand als handels-product , en in zuiveren toe- stand. In onzuiveren toestand als handels-product , en in zuiveren toe- stand. Water bevattend, cum aqua ; Fe O , S O3 4- ( 119 ) Sulphas chinicus basi- cus; 2 C20 H24 N2 O2, S — |- 8 aq. Sulphas cinchonicus basicus ; 2 C20 H24 N2 O, S O3 + 2 aq. Sulphas morphicus ; C34 H40 N2 06, SO3 -+- 6 aq. Sulphas aethylicus aci- dus cum alcohole; C4 H10 O, SO3 + II2 O , S O3 cum al- cohole. NITRATES. Nitras kalicus; ICO, N205. Nitras argenticus; Ag O, N2 O5. Nitras hydrargyrosus cum aqua; I:Ig2 O, N2 O5 -f- 2 aq. 7 aq. ; in onzuiveren toestand als handels- product, en in zui- veren toestand. Van water ieroofd, Pe O , SO3. Basische zioavelzure chinine. Basische zioavelzure cinchonine. Zioavelzure morphine. Zuur zwavelzuur ae- thyl-oxyde , met alco- hol vermengd. SALPETERZURE ZOUTEN. Salpeterzure Jcali of In onzuiveren toestand potasch. als handels-product , en in gezuiverden toe- stand. Salpeterzuur zilveroxy- Ingekristalliseerden en de. . in gesmolten toestand. IV iter lev attend sal- peterzuur kwik-oxy- dAilc. ( 120 ) Nitras hydrargyrsoo- ammcmicus basicus ; N2 H», N205 + 3 Hg O. Nitratis hydrargyrici solutio acida. Nitras bismuthicus ba- sicus. Nitras strychninicus; C44 H4G N4 04 , N2 O5 -+- aq. Nitras aethylicus cum alcohole ; C4 Rio O, N2 O5 cum alcohole. PHOSPHATES. Phosphas natricus cum aqua ; 2 Na O , II2 0, P2 O5 24 aq. HYPOCHLORITES. Solutio hypochloritis natrici; Na0,Cl20. Hypochloris calcicus ; Ca O , Cl2 O. CARBONATES. Carbonas kalicus ; K O , CO2. Bicarbouas kalicus; KO, 2C02-Kaq. Basische salpeterzure ammonia en kwik-oxy- clule. Zure oplossing van sal - peterzuur kivik-oxyde. Basisch salpeierzuur bismuih-oxyde. Salpeterzure strych- nine. Alcohol bevattend sal- peterzuur aethyl-oxy- de. PHO SPHORZU HE ZOUTEN. Water bevattende phos- phorzure natron of soda. ONDERCHLORIGZURE ZOUTEN. Waterige oplossing van onderchlorigzure na- tron of soda. Onderchlorigzure Jcalk. KOOLZURE ZOUTEN. Koolzure kali of pot. asch. W a iter bevattende dub- bele koolzure kali. In onzuiveren toestand als liandels-product, en i?i zuiveren toestaud. Carbonas natricus cum aqua ; Na 0 , C 02-f- 10 aq. Bicarbonas natricus ; NaO, 2 C 03 + aq. Sesquicarbonas ammo- nicus; 2 N2 H8 O, 3C 02. Carbonas ammonicus; N2 H8 0, CO2. Carbonas calcicus; CaO, CO2 Carbonas et hydras magnesicus. Carbonas et hydras plumbicus. AKSENITES. Arsenis kalicus; KO, As2 03. (121 ) Water bevattende koolzure natron of soda. Bubbel koolzure natron of soda. Anderhalf koolzure natronammonium oxyde. Koolzure kalk. Koolzmir magnesium-oxyde en magnesia-hydraat. Koolzmir lood-oxyde en lood-oxyde-hydraat. AKSENIGZUKE ZOUTEN. Arsenigzure kali of potasch. In onzuiveren toestand als handels-produet, en in gezuiverden toe-stand. In gesublimeerden toe-stand en in water opgelost, solutio sesqui-carbonatis ammonici. Met dierlijke ole vermengd en gesubli-meerd als carbonas ammonicus pyro-animalis, en in  Eene verdunde wate-rige oplossing, met BORATES. Biboras natricus. ACETATES. Acetas kalicus; K O, C4 H5 03. Acetas natricus; Na O, C4 H6 03. Acetas ammonicus liquidus; N2 H8 O, C4 H6 O3 cum aqua. Acetas plumbicns; Pb O, C4 H6 03 aq. Acetas plumbicns; Pb O, C4 H6 03 aq. Acetas chininicus; C20 H24 N2 O2, C4 H6 03 H6 03 + - aq. Acetas morphicus; C34 H40 N2 03, C4 H6 03 H6 03 + - aq. BORRUMZURE ZOUTEN. Dubbel boriumzure natron. AZIJZURE ZOUTEN. Azijnzure Jcali of pot-ascii. Azijnzure natron of soda. Vloeibare azijnzure ammonia. Azijnzur Blood-oxyde. Drie-basisch azijnzuur lood-oxyde. Azijnzure chinine. Azijnzure morphine. Spiritus aromaticus vermengd, als solutio arsenitis kalici compositis. Als handels-product, borax. Als amorpli zout en in water opgelost, acetas kalicus liquidus. Als gekristalliseerd zout en in water opgelost, acetas natricus liquidus. Eene waterige oplossing. In gekristalliseerd en toestand als handels-product, en in water opgelost als acetas plumbicus liquidus. Alleen in opgelosten testand, aqua solutus. Acetas strychnicus; C44 H46 N4 04, C4 H4 03 4- aq, Acetas aethylicus; C4 Hi°0, C4 H4 05 + aq. Tartras kalico-natricus cum aqua; KO, C4 H4 05 + aq. Tartarus kalico-natricus cum aqua; KO, C4 H4 05 + aq. Tartarus boraxatus; K0, C4 H4 05 + aq. Tartarus boraxatus; K0, C4 H4 05 + aq. Tartarus kalico-stibicus; K0, C4 H4 05 + aq. Valerianas zincicus; Zn 0, C10 O3. Azijnzure strychnine. Azijnzur  poisch. Water levattende zure In onzuiveren toestand wijnsteenzure kali of als handels-product, potasch. en in gezuiverden toe- stand. Water levattende wijnsteenzure kali en na- trum. Borax-vnjnsteen. Eene verbinding van wijnsteenzure kali en na- trum. Borax-vnjnsteen. Eene verbinding van wijnsteenzure kali en na- trum. Wijnsteenzure kali en In wijn opgelost als ijzer-oxyde. vinum tartratis kali- co ferrici. VALERIANAURE ZOUTEN. Valeriaanzuur zink- oxyde. (124 ) Valerianas chinicus ; Valeriaanzure chinine. 2 CIO H24 N2 02, Qio H18 O8 4 aq. LACTATES. MELKZURE ZOUTEN. Lactas ferrosus ; Ee 0, Melkzur ijzer-oxy- CG H10 O5 + 3 aq. dule. MALATES. APPELZURE ZOUTEN. Lactas ferrosus ; Ee 0, Melkzur ijzer-oxy- CG H10 O5 + 3 aq. dule. MALATES. APPELZURE ZOUTEN. Malas ferricus. Appelzuur ijzer-oxyde. In opgelosten en onzuiveren toestand als tinclura ferri cydo niata. SULPHO-SALES. ZWAVELZOUTEN. Sulpho stibias natri- Water bev attend zioa-cus cum aqua; 3 NaS, velstibiumzuur zvm- Sb2 S5 + aq. velnatrium. Sulpho hydras ammo- Zwavehvaterstofzuur nicus; N3 II8 S, II2 S. zwavelammonium. Sulpho stibias calcicus; Zwavelsyiesglanszuur In onzuiveren toestand, Ca S, Sb2 S5. zwavelcalcimn. impurus. II et chlorivm, bromium, iodium , fluorium en de za-' mengestelde stof cyanogeniv,m bezitten de eigenschap om zieh met de metalen te vereenigen tot verbindingen, die het uiterlijke aanzien van zouten hebben. Men noemt daarom deze ligchamen zoutvormers , halogena , en de door hen gevormde verbindingen, om hen van de ware zouten te onderscheiden , haloide-zouten , sales haloidei. Eenige van deze zouten bezitten de eigenschap om zich met het oxyde van hun radicaal te verbinden ; zulk eene verbinding noemt men een basisch haloule-zout ; zoo ver- bindt zich chloorcalcium nog met calciumoxyde tot ba- sisch chloorcalcinm , enz. — Men noemt de haloide- zouten naar den zoutvormer, waaruit zij bestaan , en ( 125 ) onderscheidt dus chloreta, brometa, iodeta , fluoreta en cyaneta. — De pharmacopoea onderscheidt de volgende halo'ide-zouten : CHLORETA. Chloretum natricum; Na Cl2. Chloretum ammoni- cum ; N2 H8 , Cl2. Chloretum baryticum cum aqua; Ba Cl2H-aq. Chloretum calcicum ; Ca Cl2. Chloretum aluminicum cum aqua; Al2 Cl6 cum aqua. Chloretum stibicum; Sb2 Cl®. CHLOOR- VERBINDINGEN. Chloornatrium. C/iloor ammonium. Water bevattend chloorbarium. Chloorcalcinm. Water bevattend chloor aluminum. C/iloorspiesglans- metaal. Gekristalliseerd, in on- zuiveren toestand, als handels-product, en gezuiverd als c/tlore- tum natricum depu- ratum , en in water- vrijen toestand als chloretum natricum exsiccatum. Onzuiver en gesubli- meerd als handels- product , gezuiverd en gekristalliseerd als chloretum ammoni- cum depuratum. In watervrijen toestand en in waterhoudenden gekristalliseerden en amorphen toestand. Eene zure waterige op- lossing, solutio chlo- reti stibici. Chloretum ferricum ; Fe2 Cl®. Chloretum ferricum et ammonicum. Chloretum zincicum cum aqua; Zn Cl2 cum aqua. Chloretum hydrargy- rosum; Hg2 Cl2. Chloretum hydrargyri- cum; Hg Cl2. Chloretum hydrargyri- cum et amidum hy- drargyricum ; Hg Cl2 + Hg N2 114. Chloretum auricura acidum ; Au2 Cl® H- aq. Chloroformum auriculum; AuCl2 + Chloroformum; C2 H2 Cl2. (126)  ferroso-ferrum; Fe2 I2 + Fe4 lc. CTANETA. Ioclium calium. Eerste iodiumhoik. Tweede iodiumlocioik. Eerste en tweede iodicum-ijzer. BLAAUWSTOF- VERBINDINGEN. BlaauwstojJcalium. Cyanetum kalicum; Cyanetum zincicum; BlaauiostofzinJc. Zn Cy2. Cyanetum ferrico-ferrum; Tweede en eerste rosum; 2 Fe2 CyG + blaauwstofijzer. 3 Fe Cy2 + aq. In onzuiveren toestand als handels-product, en in zuiveren toe-stand. In onzuiveren toestand als handels-product. Cyanetum kalico-ferrum Blaauwstofijzer-sum; Fe Cy2 4- icaliuin. K Cy2. Cyanetum hydrargyri-Blaauwstofijzer-sum; Fe Cy2 4- icaliuin. Wanneer en waterstofuur met een metaal-oxyde in anraking komt, dan verbindt zich de zuurstof van het oxyde met de waterstof van het zuur tot water, terwijl het radicaal van het zuur zich met het metaal vereenigt. Komt b. v. chlorwaterstofzuur met kali (kalium-oxyde) in aanraking, dan ontstaat er chloorkalium en water. K O + Cl2 II2 - K Cl2 - H2 O. Is nu het radi-caal van het zuur een zoutvormer, gelijk in het gegeven voorbeeld, dan ontstaat er een haloide-zout; is het seen zoutvormer, gelijk b. v. in het zwavelwaterstofzuur, dan kail ook het product geen zout zijn. — Gelijk reeds gegd is, kunnen sommige zwavelverbinden zich met elkander tot zouten vereenigen, zoo dat dan de eene verbindiug als basis, de andere als zuur optreedt. "De meeste zwavelverbinden gedrageu zich echter noch als zuur, noch als  Zwavelcaldum. Ca S. Sulphuretum ferrosum; Zioavelijzer. Fe S. Sulphuretum hydrar- Zioavelik. gyricum; Hg S2. Sulphidum hypostibio- Eerste zwavelspies-sum; Sb2 S3. glansmetaal. Oxysulphuretum stibicum; 2 Sb2 S3 -f- Sb2 O3. Sjoiesglans-oxyde he- vattend zwavelspies- glansmetaal. De roode verbinding, cinnaher, en de zwarte verbinding met zwavelver vermengd, sul- phuretum hydrarygri-cum et sulphur. In onzuiveren toestand als handels-product, en in zuiveren toe-stand. Sulphuretum stibicum, Derde zwavelspies- Sb2 S3. glans-metaal. Sulphuretum hydrar- Zwavellcwik en zwavel- Als een poedervormiggyricura et stibicum. spiesglans. mengsel. IV Sulphuretum stibicum, Derde zwavelspies- Sb2 S3. glans-metaal. Sulphuretum hydrar- Zwavellcwik en zwavel- Als een poedervormiggyricura et stibicum. spiesglans. mengsel. PLANTENKUNDE. 72. De plantenhmde of botanie (botanice) is die ■wetenschap, welke ons al de kundigheden raededeelt, die uit de verschillende gezigtspunten , waaruit men de plan- ten bescliouwt, voortvloeijen. — In haren geheelen ora- vang wordt zij zuivere plahtenJmnde (botanice pura) ge- noemd, terwijl men onder toegepasle plantenJcunde (bota- nice practica) dat gedeelte der plantenkunde verstaat, dat zich slechts bezig houdt met de beschouwing der planten uit een bepaald oogpunt. Zoo spreekt men van geneeshundige of pharmaceutische plantenhmde (botani- ce medica seu pharmaceutica) , die zich alleen met de kermis der planten , die in de geneeskunde gebruikt wor- den , bezig houdt, enz. Het spreekt echter van zelf, dat eene gocde beoefening der toegepaste plantenkun- de alleen bij eene degelijke kennis der zuivere plan- tenkunde rnogelijk is. — Men verdeelt de zuivere plan- tenkunde in eene algemeene (botanice generalis) en in eene bijzondere (botanice specialis). De algemeene plan- tenkunde houdt zich bezi^ met den bouw en de eicren- u D 0 ( 130 ) schappen der planten , in betrekking tot hare verschil- lende deelen en de wijze van haar bestaan. De bijzon- dere plantenkunde leert de verschillende op de aarde voorkomende plantenvormen in hunne verscheidenheden en eigenaardigheden kennen. 73. Planten zijn, even als de dieren, bewerktügde wezens, dat will zeggen, wezens die door eene in hingegende kracht, uit een betrekkelijk klein beginnt en tot meerdere of mindere volkomenheid gebragt worden, terwijl na eenigen tijd deze kracht ophoudt te werkenden en zij overgaan tot de rij der onbewerktügde wezens, die alleen door uitwendig op hen werkende kracht. Deze opvolgende reeks van veranderingen der bewerktügde wezens noemt men leven. De planten onderscheiden zich echter van de dieren, dat zij de hoogere levensverrigtinigen der dieren, gevoel en willekeurige beweg, missen. — Wanneer men eene plant uitwendig beschouwt onderscheidt men aan haar de volgende organen: den wortel, den stengel, de bladeren en de voortplanting swerktügen. — Alleen bij sommige planten, in haren allereen-voudigsten vorm, kunnen eenige dezer deelen ontbreken. De wortel (radix) noemt men in het algemeinen dat gedeelte der plant, het algemeinige in den grand verborgen is. — Eigenlijk is de wortel dat gedeelte, het steeds in den rigtige naar het middelpunt der aarde groeit. Bij en ontkiemend zaad bespeurt men twee in eene tegen-overgestelde rigtige plantendeelen. Het eene, dat zich naar het middelpunt der aarde bewegt, het worteltje (radicula), het andere, datjuist in tegenover-gestelde rigtige groeit, het plumpje (plumula). Niet altijd komt dit worteltje echter int volkomene ontvvik-keling; somtijds groeit het niet verder vort, in welk géval er aan de onderzijde van den stengel wortelvezels oontspringen, die men bijiuortels (radices adventitiae) noemt eu dienen Om de plant in den grond te bevestigen en het voedsel, dat zij uit den grond trekt, op te ne men. De eigenlijke wortel, dien men hoofdivortel (radix primaria) noemt, kan, wanneer hij niet door bijwortels Verarongen is, encelvoudig of getald zijn. Zijn deze takken genoegzaam alien even dik, dan noemt men den wortel vezelachtig (r. fibrosa). Zijn daarentegen alle of enkele takken verdikt of knolvormig gezwollen, dan noemt men den wortel bundelvormig (r. fasciculata); terwijl men pemoortel (r. fusiformis seu palaris) den zoo-danigen noemt, waarvan het eigenlijke wortelligchaam dikker dan de takken is, en langzamerhand in een puntuitoopt. — "Vele wortels bezitten, wanneer zij in een daartoe geschikten grond gekweekt worden." de eigen- schap van dikker en vleeziger te worden, gelijk men dit bij de gewone peen en radijs zien kan. 75. De stengel (caulis) is dat gedeelte der plant, het-welk de bladeren draagt, waardoor hij zich inzonderheid van den wortel onderscheidt, daar aan dezen nooit blade-ren gevonden worden. De bladeren zitten op bepaalde afstanden rondom den stengel, en deze afstanden zijn min of meer duidelijk aan den stengel te onderscheiden, en worden stengelleden of lusschenleden (internodia) genoemd, terwijl men de plaatsen waar de bladeren ontspringen, vooral als zij goed zigtbaar zijn, Jehoopen (nodi) noemt. Den stengel noemt men dan ook de as der plant, en de bladeren de aanhangende deelcn. De stengel heeft ook 9 * het vermogen juist boven het aanhechtingspunt der bladeren, in den oksel, zich te vertakken; dat is, een Jc 9 * het vermogen juist boven het aanhechtingspunt der bladeren, in den oksel, zich te vertakken; dat is, een Jc 9 * het vermogen juist boven het aanhechtingspunt der bladeren, in den oksel, zich te vertakken; dat is, een Jc 9 * het vermogen juist boven het aanhechtingspunt der bladeren, in den oksel, zich te vertakken; dat is, een Jc 9 * het vermogen juist boven het aanhechtingspunt der bladeren, in den oksel, zich te vertakken; dat is, een Jc 9 * het vermogen juist boven het aanhechtingspunt der bladeren, in den oksel, zich te vertakken; dat is, een Jc 9 * het vermogen juist boven het aanhechtingspunt der bladeren, in den oksel, zich te vertakken; dat is, een Jc 9 * het vermogen juist boven het aanhechtingspunt der bladeren, in den oksel, zich te vert Noj) (gemma) te vormen, die niets anders dan een zeer verkorte stengel met aanhangende bladeren is, welke uit-groeijende eene nieuwe as, hijas genaamd, met hare aanhangende deelen vormt, Dit kan zich zelfs meermalen herhalen, in welk geval men de eerste bijassen takken (ramuli) en de daaruit weder ontstaande bijassen twijgen (ramuli) noemt. Daar nu de bladeren steeds regelmatig oora den stengel geplaatst zijn, en de knoppen in de olcsels der bladeren ontstaan, zoo zullen de bijassen ook steeds regelmatig om de as staan, en de takken regelmatig uit den stengel voortlcomen. Daar de sten-gel dat gedeelte der plant uitmaakt, ’t welk knoppen of oogen draagt, zoo volgt hieruit, dat vele plantenden, die men vroeger wortels noerade. Omdat zij onder den grond geplaatst waren, eigenlijke stengels zijn. Men verdeelt daarom den stengel in een onderaardschen en bovenaardschen stengel. 76. Men onderscheidt driederlei soort van onder- aardsche stengels: hoi, 7cnol en worlelstok. — De hoi (bulbus) is een vleeschachtige stengel , die van onde- ren uit eene schijf (discus) bestaat, waaruit, vooral aan den omtrek, de wortelvezelen ontspringen, terwijl hij aan de bovenzijde de bladachtige voortbrengselen draagt. Deze bladeren bedekken elkander somtijds even als dakpannen , in welk geval men den bol geschuht (b. squammosus) noemt, zoo als bij de lelie, of zij omgeven den ganschen bol even als schalen , in welk geval men hem gerokt (b. tunicatus) noemt , gel ij k dit bij den hya- cinth het geval is. Eindelijk kan het inwendig ge- ( 133 ) deelte ook een onverdeeld vleezig ligchaam vormen, in welk geval men den bol digt of vast (b. solidus) noemt, even als de bol der herfst-tijdeloos (colchicuin autum- nale). — De vermeerdering der bollen geschiedt door zoogenaamde Misters, zijndejonge bolletjes, dietusschen de bladeren uit de scliijf ontstaan , en , wanneer zij groot genoeg zijn, zich van de moederplant afsclieiden. — De Jcnol (tuber) wordt gevormd door eene verdikkiug van eenen wortel of van een onderaardsch stengelgedeelte. In dit laatste geval draagt hi altijd oogen of knoppen, gelijk men dit op onze aardappels kan waarnemen, die dus echte stengels zijn. Somtijds is de knol enJcel-voudig eu gaat naar boven in eenen stengel over; somtijds is hij dubbel, gelijk bij vele orchideen, waar de stengel op eenen liandvormigen of ronden knol als hat ware ingeplant is, terzelfde de knol van onderen van wortel vezelen voorzien is. Naar mate de plant groeit, naar die mate krimpt de knol in, doch terzelfder tijd ontstaat er aan zijne zijde een nieuwe knol, die steeds aangroeit, naar mate de oude krimpt en die aan zijnen top een knop draagt, waaruit zich het volgende jaar eene nieuwe plant ontwikkelt. (De gedroogde knolleu van een ige orchis-soorten leveren onze gewone saleb. — De wortelstok (rhizoraa) is een onderaardsche stengel, die aan zijne benedenzijde door wortelvezelen gevoed wordt en aan de bovenzijde een knop draagt, waaruit de takken en bladeren ontspringen. Deze laatste sterven in het najaar af, maar de onderaardsche stengel blijft voortleven, en vormt een nieuwen knop, waaruit het volgen de jaar een nieuwen komt. Op de plants, waar de stengel boven de aarde komt, is de wor- telstok met schubvormige bladeren ongd, wier aanhechtingspunten als lidteekens overblijven, terwijl de tusschenleden somtijds opgezwollen zijn, gelijk bij de lischbloem (iris). Somtijds is de wortelstok enlcelvou-dig, zoo als bij de Jcalmoes (acorus calamus), somtijds in kruipende zijtakken verdeeld, zoo als bij het krui'pend larwegras (triticum repens). — Eindelijk ko-men hier nog in aanmerking de half bovenaardsehe wortelstokken van sommige varens, die of schuin uit den grond opkomen en de bladeren of het loof in kringen an den top dragen, of in eene horizontale rigtning over den grond kruipen. 77. De bovenaardsehe stengel wordt naar zijn uiterlijk aanzien op de volgende wijze onderscheiden. Hij wordt ironic of stam (truncus) genoemd, wanneer hij vast of houtachtig is, en daardoor vele jaren kan duren en onze winters doorstaan. — De onverdeelde houtachtige stam der palmen en boomvarens noemt men stole (caudex). Deze is slechts door bijwortels in den grond bevestigd, terwijl hij alleen aan het einde eene kroon van bladeren draagt en zijn omtrek de lidteekens der in vroegere jaren bestaan hebbende en afgevallene bladeren vertoont. Zeer enkele van deze stokken zijn aan het boveneinde takvormig verdeeld, welke takken alleen aan het uiteinde eene bladkroon dragen. De tronk daarentegen heeft een vertakten, penachtigen hoofd- wortel, die met zijn takken diep in de aarde dringt, en is verder van den stok onderscheiden door zijn. Bereikt de tronk eene aanziellijke hoogte, zonder zichte vertakken, dan noemt men hem boomachtig (arboreus); begint de vertakking daarentegen reeds bij den grond, dan sheet hij struiJcachtig (fruticosus). — Den stengel der grasplanten noemt men halm (culmus); hij onderscheidt zich van den tronk door ringvormige verhevenheden, is gewonlijk hoi en bij de knoopen door tusschenschotten afgedeeld; somtijds echter ook met een sponsachtig merg gevuld. — Onder den meer bepaalden naain van stengel (caulis) verstaat men eindelijk de assen der den en twee-jarige planten, alsmede de bovenaardsche spruiten der planten, die jaarlijks afsterven, doch wier onder-aardsche stengel (wortelstok) voortduurt. — De stengel groit voornamelijk in de lengte, waardoor zijne Lieden (internodia) noodzakelijk verlengd worden. Dit is evenwel niet altijd het geval, daar de bladeren somtijds ook als het ware op elkander geplaatst zijn; vooral heeft dit bij de onderste bladen plaats, die men wortelhladeren (folia radicalia) noemt. Somtijds zijn alle bladdragende sten-gelleden verkort, zoo dat de bladeren alien onmiddellijk uit den wortel schijnen voort te komen. Vroeger noemde men zulke planten stengellos (acaulis), welken naam men om de onjuistheid heeft laten varen, daar de stengel ook aan deze planten niet ontbreekt, maar slechts zeer verkort is. Bij verre de meeste planten zijn echter de stengelleden in de lengte ontwikkeld en staan de bladeren op geregelden afstand van elkander. — De vastheid van den stengel hangt daarvan af. Ofzij houtachtig dan wel Jcruidachlig is. Nimmer is de stengel echter door zijn geheele massa gelijkvormig. De kruidachtige stengel is dik-werf hoi en van tusschenschotten voorzien, meestal een zacht meer gevuld; ook de houtachtige stengel bezit  of meer keen en weergebogen (flexuosus) zijn; ook kan de stengel aan den top overhang en (pend ulus). Een opstijgende stengel (adscendens) noemt men zulk eenen, die zich uit eenen niederliggende basis opheft. Is de stengel echter slap en niet sterk genoeg, dan strekt hij zich meestal lang den grond uit, en heet dan liggend (prostratus) of nedergestreht (procumbens), in welk geval de uit zoodanigen stengel uitspruitende takken nu eens, even als de stengel, liggen, of ook wel zich opheffen. — Bij sommige liggende stengels ontwikkelen zich aan de benedenzijde wortelvezels, die in de aarde indringen; de stengel heet dan worteldrijvend (radicans, repens): dit - is dikwijls het geval bij die planten, wier stengel. els slechts weinig ontwikkeld zijn. Aan deze ontstaan dan bij-stengels, met knoppen, waaruit zich eene geheelnieuwe plant kan ontwikkelen, die zich van de moederplant afscheidt, zoodra zij een genoegzaam aantal wortel-vezelen verlcregen lieeft. Deze bijstengels noemt men nitloopers (stolones, sarmenta). Men ziet dit in onze tuinen vooral bij de aardbezie. — Groeit eene plant met slappe stengels aan regtop staande muren of overhanging de rotsen, dan hangt zij dikwerf naar beneden en sheet hang end (pendens). Sommige slappe stengels heften zich echter van den grondop, doordigtbij staande planten of staken spiraalswijs te omwinden en alzoo naar boven te lclimmen. Men noemt zulke planten win-dende (volubilis). Deze windingen hebben bij een En dezelfde plantensoort steeds op dezelfde wijze plaats; enige winden zich namelijk regtsom (dextrosum), andere linksom (sinistrosum); van de eerste omwinding levert de hop, van de laatste de boon een voorbeeld. Eenige planten hefl’en zich aan de oinringende voorwerpen als an steunsels op. Men noemt ze dan klimmend (scan-dens). Deze steunsels zijn regte of gekromde stekels (aculei) of dorens (spinae), of wel draadvormige spiraalswijs gewondene organen, ranken (cirrhi) geheeten, gelijk men dit bij de erwten en boonen ziet, of wel zogenaamde het klimop het geval is, dat zich door middel dezer organen sterlc aan de omringende voorwerpen (muren, boomen enz.) vasthecht. — De gedaante van den stengel is. Bij eene groote ontwikkeling der tusschenleden meestal cylindrisch of prismatisch; eigenlijk is  stengel cylindrisch, of elliplisch wanneer de doorsneevlakte meer de gedante eener ellips nadert. Is zij cylindrisch, dan heet de stengel rolrond (teres); de elliptische noemt men zamengedrukt (compressus). Loopen in het laatste geval de beide kanten scherp uit, dan noemt men den stengel weesnijdend (anceps), Yormt de doorsnede een hoekig vlak, dan wordt de stengel genoemd naar de gedaante der hoeken, of naar hun aantal, drie- of veelhose, of veelhose (tri-multiceps), drie- of veelhose (tri-multiceps), drie- of veelhose (tri-polygonus). Vierhoekige stengels komen menigvuldig voor. Behalve deze vormen vertoonen de stengels dikwijls vliezige verdikkingen en daardoor grilig vormen. De plaatsing der takken aan den stam hangt naturwissen van den stand der bladeren af. Meestal großen de takken, ten opzigte van den stam, schunnaar boven; men noemt hen dan afstaand (rami patentes); somtijds zijn zij teruggebogen (reflexus); somtijds hangen zij slap neer (peudulus). 78. Debladeren (folia) maken de zijdelingscheorganen der planten uit. Het zijn vliezige uitspansels, die gewonlijk eene groene kleur bezitten. De bladstand, dat is de stand, dien de bladen ten opzigte hunner as nemen, is, gelijk wij reeds gezegd hebben, zeer regelmatig. Menonderscheidt daarbij twee hoofdtypen: of verscheiden bladeren staan op dezelfde hoogte, aan denzelfden stengelknoop, of zij staan op zich zelve aan de op elkander volgende lcnoopen. — Staan meer dan twee bladeren aan denzelfden stengelknoop, dan noemt men diteen krans (verticellus), die drie- of meerbladerig kan zijn. Staan er slechts twee aan denzelfden knoop, dan noemt men die tegenover-slaand (f. opposita). — Wanneeruit elk der op elkander volgende knoopen Slechts 66 n blad voorkomt, dan noemt men de bladeren verspreid (f. sparsa). De plaatsing ook van deze bladeren is echter hoogst regelmatig, daar zij spiraals wijs om den tak bebe geplaatst zijn, zoo dat b. v. het derde of het zesde boven het eerste geplaatst is, enz. — Afwisselende bladeren (f. alterna) noemt menze, wanneer telkens een bladeren (f. fasciculata) noemt men talrijke bijeengeplaatste bladeren, zoo als bij de aspersie, waar de hen dragende tak tot een na/pje (cupula) verkort is, zoo dat alle bladeren als uit den punt schijnen voort te komen. — Het blad bestaat uit twee deel En, het scheede-gedeelte (pars vaginalis) en de bladschijf (lamina seu limbus). Het scheede-gedeelte is datgene, waarmede het blad aan den stengel of wel over zijn geheele lengte versmald. Men noemt dit dan een blad steel (petiolus) en de daarvan voorziene bladeren gesteeld (petiolata), terwijl men de zoodanigen, die dezen blad steel missen en zich dadelijk bij den stengel uitbreiden, zittende bladeren (f. sessilia) noemt. Bij sommige planten, zoo als bij de grassoorten, omgeeft het scheede-gedeelte den voet van den stengel als een koker; men noemt dit eene scheede (vagina). Daar, waar deze scheede in de blad-schijf overgaat, vindt men een dun en vliezig aan-hangsel, het bladhuidjeoi tongetje genoemd, dat nu eens enkelvoudig, dan w Eder gespieren is. Bij vele palmen blijven de scheeden ook na het afvallen der bladeren nog bestaan; bij de schermdragende planten doet de scheede zich veelal ter wederzijden van den blad steel aantreft. Deze ontstaan door eene zijdelingsche vergroeing der scheede. Zij zijn somtijds met den voet van den steel verbonden en daarmede vergroeid; somtijds echter zijn zij meer zelfstandig ontwikkeld, en enkele malen grooter dan het blad zelf. Bij enkele planten zijn de steunbladen slechts bij de eerste ontwikkeling der plant aanwezig en vallen later af; deze noemt men vroeg afvallend (st. caduca). — De bladsteel (petiolus) is of onmiddelijk, of door zijnen scheedevormigen voet aan den stengel bevestigd, en gaat van boven in het blad over, doordien zijue nerven of aders zich uitbreiden en door een groen celweefsel met elkander verbonden blijveu. De overgang van den bladsteel in de bladschijf is niet altijd duide- lijk zigtbaar, zoo dat er wel eens als het ware geen grens tusschen beide bestaat; somtijds heeft de bladsteel door zijne uitbreiding een bladachtig voorkomen, en somtijds daalt het blad steel af, in welk geval men den laatste gevleugeld (alatus) noemt. Bij de zoogenaamde vastzittende bladeren is de stengel ook somtijds op zijde door de bladschijf omgcven, in welk geval men het blad. Ajloopend (folia decurentia) en den stengel gevleugeld (alatus) noemt. — De bladschijf (limbus, lamina), kortheidshalve ook blad geuoemd, doet zich eersteus enkelvoudig (simplex) voor, dat wil zeggen, zij maakt eene onverdeelde vlakte uit. Zelden is de omtrek door regte lijnen begrensd, zoo dat drie- of vierhoekige bladeren weiuig voorkomen; raeestal is de om-trek meer of min elliptisch. Men onderscheidt rondachtige (f. subrotundum), elliptische (f. ellipticum), ovale (f. ovatum), eironde (f. ovatum) en omgekeerd eironde bladeren (f. obovatum). Yerder lancetvormige (f. lanceolatum) en lijnvormige bladeren (f. lanceolatum). Yerder lancetvormige (f. lanceolatum) en lijnvormige bladeren (f. basi cuneatum), afgeknotte bladeren (f. basi cuneatum), en afgeknotte bladeren (f. basi cuneatum), en afgeknotte bladeren (f. basi cuneatum). aderen (f. basi truncatum), al naar dat het blad of aan de basis smaller dan an den top is, of wel naar dat de basis afgerond of af- geknot is. Ook kan de basis uitgesneden zijn, waar-door de volgende vorinen ontstaan: De hartvorm (f. cordatura, de nervoforme, de pijl- en spies- vorm (f. sagittatum, f. hastatum). Zijn de aan den voet ugesneden bladeren zittend, dan zullen zij denstengel, naar gelang hunner breedte, meer of min omgeven; men noemt ze dan halfstengelomvattend of stengelomvattend (f. semiamplexicaulia, f. amplexicaulia). Somtijds zijn deze lobben aan de audere zijde van den stengel weder vereenigd, vvaardoor het blad als doorboord schijnt (f. perfoliatum). Loopen de lobben echter bij en gesteeld blad ineen, dan is de blad steel als het ware an de onderzijde van het blad ingeplant; heeft dit genoegzaam in het midden plaats, dan heet blad schildvormig (f. peltatum). — Meestal bestaan de bladeren uit twee even groote helften, die in de lengte van het blad, door eene sterke nerf, middennerf (rachis), van elkander gescheiden zijn; somtijds echter zijn deze helften niet gelijk; het blad heet dan scheef (f. inae quale). — Verder onderscheidt men de bladeren naar de wijze waarop zij eindigen, in scherpe of spitse bladeren (folia acuta), wanneer de randen aan den top Een scherpen hoek maken; stomp (f. obtusum) noemt men ze, wanneer zij aan den top eene kromme lijn beschrijven; afgestompt of afgelcnot (f. trnncatum), wanneer de top bijna eene regte lijn maakt. Loopt de top in eene versmalde punt uit, dan heet blad gespitst (f. acuminatum); komt deze punt plotselijk te voorschijn, dan sheet zij ingeplant (f. mucronatum). Ook kan de top ingesneden zijn, in welk geval de omgeleerde hartvorm (f. obcordatum) of de uitgerande vorm (f. emarginatum) ontstaat. — Naar de gesteldheid van den rand onderscheidt men gaafrandige bladeren (f. integerrima), gelcartelde (f. crenata), getande (f. dentata) en gezaagde bladeren (f. serrata), in welk laatste geval de tanden naar den top van het blad. Ad gerigt zijn. Yerder heeft men nog dubbelgezaagde en dubbelgetande bladeren (f. duplicato-serratum, f. duplicato-serratum), f. duplicato-serratum, f. duplicato-serratum. — Ten opzigte van den loop der nerven, verdeelt men de bladeren in regnervige (f. rectinervia), vvaarin de nerven niet vertakt zijn en parallel loopen, zonder zijdelings te verbinden; de bladeren zijn daarbij gaafrandig. Dekrotn-nervige (f. curvinervia), waarin de nerven menschlässig de nerven door dearsnerven overkruist, dan heet het bladgeträchtig (f. cancellata, f. fenestrata). — Komen er uit het aanhechtingspunt van het blad, verschillende even sterke nerven, die zich straalvormig verbreiden, dan ont Staan daardoor handvormige bladeren (f. palminervia). pinnata), waarvan de blaadjes (foliola) aan wederzijden van de middennerf (rachis) geplaatst zijn. Eindigt zulk een gevormd bladje, dan heet het onparig-gevind (f. impari-pinnatum); is dit niet voor-handen, dan heet het parig-gevind (f. pari-pinnatum), abrupti-pinnatum. De blaadjes staan meestal twee aan twee tegenover elkander; elk paar noemt men een juh (juga), en onderscheidt deze bladeren naar het getal der jukken. De vinneri kunnen nogmaals verdeeld zijn, waardoor dubbel gevinde, dnriedubbel gevinde of meervoudig gevinde bladeren ontstaan. Somtijds wordt de verdeeling der blaadjes menigvuldig herhaald, in welk geval men het blad menigvuldig tezam,engesbeld (f. supra decompositum). Noemt. — Behalve dat de bladeren in de breedte ontwikkeld zijn, kan dit ook in de dikte plaats hebben, waardoor de vliezige bladeren ont-staan. Het kan dan rolrond (f. teretia), cylindrisch (f. cylindrica), prismaiisck (f. prismatica), of zelfs meer-vlalcTcig zijn. De rolronde bladen zijn meest alien fijngepunt en heeten dan priemvormig (f. subulata); zijn dikwijls hoi. 