Anna Maria van Schurman
Schotel, Giles Dionysius Jacobus, 1807-1892
Anna Maria verstond niet alleen de kunst om door fijne en geestige lofredenen de genegenheid van de grooten der aarde te winnen, maar ook de meer moeijelijke en meer edele, die van diep bedroefden te troosten. Opwekkend, overtuigend en hartelijk schreef zij aan Anna de Merveil na den dood van haren echtvriend: Je ne scay si je dois avoir plus de compassion de vostre adversité, ou plus de joye de vostre victoire. Car la lettre, qu'il vous a pli me faire ’honneur de m’escrire, m’asseure aussi bien de lune que de l’autre. [I est vray que vous avez eu a surmonter des difficultés tres-grandes, et que je vous souhaiterois une felicité plus pure et plus parfaite, si nostre condition en pourroit estre susceptible dans ce monde, mais d’autant que les maux de ceste vie sont la matiere des triomphes, qui nous attendent dans le ciel, et que Dieu veut faire esclatter l’excellence des dons, quil a mis dans l’esprit des fideles, par des preuves et exercices proportionnées à leurs forces; ce seroit mal prendre ses mesures, que de mettre v. ostre combat chrestien au rang des miseres ou des infortunes. Or vous me direz que j’ay des pensées trop abstractes de vos sensibles ennuis et que le plus sage des roys en a mieux cogno les efforts, quand il dit, comme par exclamation, en ses proverbes: "L'esprit abbatu qui le révera?" Je vous concede, madame, que je juge plus librement de vos afflictions, quand je les regarde comme de choses passées, qui ont bien esté contraires, mais point superes à vos vertus, et qui les ont pé combattre, sans toutes-fois les pouvoir vaincre. Autrement je scay fort bien que la contemplation et la jouissance des privileges ce-les-les, que nous obtenons par la foy chretienne, ne sont pas tousiours si vives et si constantes, qu’elle puissent de toutes les coups de nos adversitez, ou en oster le sentiment. L'experience mesme nous apprend bien le contraire. Lorsque l’espoux de nos ames se tient derrière la muraille et quil luy plaist de retenir pour quelque temps influence de ses graces et consolations divines. Car à la veille, comme dit le psalmiste royal: sa gratuité est meilleure que la vie. De la vient que la foy et la vertu des plushers amis de Dieu, comme de David, Job, Jeremie, et d'autres, ont eu quelque-fois des grandes eclypses, et que la violence de leurs tentations leur a fait jeté  seavoir apres vous estre desveloppée des inquietudes de vostre trop grand mesnage: et ayant eu le bonheur de joitir quelque temps de la douce compagnie de madame de N. N. vostre fille, nous nous sommes entretenu bien souvent de ces tres-agreables discours, desquels nous attendrons la confirmations de vos bonnes resolutions, et de la providence divine, & la protection de la quelle je vous recommande. Wij mogen hare fransche briefwisseling niet ter zijde leggen zonder nog een laatsten brief te hebben medegeld, die de opmerking van een harer lofredenaars regtvaardigt vat zij even veel geest als geleerdheid, even veel vernuft als kennis bezat. Hij is gerigt aan mevrouw Coutel, en ging vergezeld met haar af beidesel. Vous verrez dans ce petit tableau, que je vous envoye en recognoissance de vostre tres-precieux present, que mon ami (laquelle il vous a pleu rechercher d'une bonté purement gratuite) vous est entierement acquise. Wij heben alleen melding gemacht van hare betrekking tot mannen en vrouwen, wier namen, gelijk de hare im de geschiedenen der letterkunde vermaard zijn en geens-zins van haren vertrouwelijken omgang en godsdienstige briefwisseling met predikanten en vrome vrienden, voor al uit de latere jaren hares levens. Bejammeren ‘wij het, dat slechts enkele harer letterkundige en godgeleerde brüden tot het nageslacht zijn overgebragt, nog veel meer betreuren wij het verlies der overige, die in den smaak van die van Brakel en Newton geschreven, naar sommige te oordeelen, welligt belangrijke bijdragen zouden gegeven hebben, ‘tot de regte kennisse van het menschelijke hart en bespiedinghe van alle schuilhoeken en volginghe van alle schuilhoeken en volginghe van alle gangen van hetzelve.” Zes jaren vddér haren dood heeft zij zelve al hare brieven verbrand. —S 660 = ZEVENDE HOOFDSTUK. GODSDIENSTIGHEID VAN ANNA MARIA VAN SCHURMAN. Aan den hoek van het Voetius-steegje te Utrecht statt een deftig huis, dat reeds op eenige zeldzame prent uit het midden der XVI eceuw, de Domkerk en eenige belendende huizen voorstellende, voorkomt, met het bovenschrift: de woontngh van juffrouw Schurmans.” Hier heeft zij het grootste gedeelte van haar leven gewoond in het mid- den harer boeken; hier doorwaakte zij lange nachten in eenzame studie en heilige overpeinzing; en was het penseel, de diamanten stift, de borduurnaald of eenig ander werk- tuig, waarmede zij zoo meesterlijk wist om te gaan, bijna haar eenige uitspanning. Hier bragten haar de witstekendste vernuften van haren tijd hunne eerbiedige hulde toe en verlieten haar, opgetogen over hare talenten, die zij met dezelfde zedigheid en ongedwongenheid ten toon spreidde, als waarmede zij over allerlei vrouwelijke bezigheden wist te spreken. Dit huis stond tegenover den statigen Dom, het huis  werd voorbereid; met zijn auditorium, waarin eene geheime plaats voor haar was toebereid, om ongezien, gelijk eene andere Lastingen en Axiothea, de hoogleeraren te hooren spreken, de redetwisten der jongelingschap bij te wonen. Men zegt dat ook Descartes hier in het verborgen gewoon was de disputatién van zijnen leerling Alexander Regius aan te hooren en dat Anna Maria vaak uit dien schuilhoek als aanvaller in het strijdperk der geleerde ge-schillen zou zijn opgetreden. Dit huis was niet verre van de woning van Gijsbert Voetius, haar vader,” “raadgever” en vleermeester in het grieksch, hebreeuwsch en rabbijnsch,” de voornaamste, de hoogste in rang onder de scholastieke godgeleerden van zijnen tijd, hevig calvinist, onverzoenlijk vijand van de sabbathschenders, remonstranten, wijsgeeren, papisten, van Coccejus, Gomarus, Descartes, Maresius, met wien hij vijf en twintig jaren oorlog voerde; de warme vriend van Teellinck. Dien hält den tweeden doch hervormden van Kempen noemde, Brakel, Amesius, Lodesteijn en andere godzalige mannen; een man krachtig in het disputeren, het wijsgeerig wederleggen der gevoelens, van andersdenkenden, spitsvindig in het beantwoorden van ingewikkelde vraagstukken, droog, schoolsch in zijnne voordragt; een man ijverende als een Saulus, driftig als een Petrus, maar vroom als Johannes. Zeven en twintig jaren had hij reeds de pre- dikdienst te Vlijmen, Engelen en Heusden waargenomen, toen hij tot het hoogleeraarsambt te Utrecht geroepen werd, dat hij twee en veertig jaren bekleedde. Anna Maria had on begrensde achting voor hem, was zijne gevoelens met volle overtuiging toegedaan, en werd door hem krachtig versterkt in hare liefde voor de christelijke zedekunde, die zij in de scholen- van Amesius te Franeker had opgevat. ” De ware christelijke zedekunde,” schreef zij, v\eert. alleen regt en met orde den waarachtigen weg tot bet gelukzalig leven en tot de vereeniging met het hoogste goed; zij is het alleen, die de ware kennisse der deugden geeft, zoo omdat zij het begin derzelve ontdekt, te weten den Heiligen Geest, gelijk de Apostel leert 1 Cor. XII: 11, Gal. V: 22, als omdat zij ons verheft boven de natuur, die geen ware deugd in ons kan voortbrengen, en zij ons den toegang bereidt tot de zaligmakende genade Christi, die deugden alleen uitwerkt. Daarenboven de evangelische leer en de christelijke genade houden niet slechts de geboden der deugden voor, maar zij deelen deugden zelve mede; zij zijn het die leeren, dat alle deugden uit de liefde van God vloeijen. En daar wederom heen gan. Zij kon zich dan ook niet vereenigen met de predikwijze der meeste vorgangen in de utrechtsche gemeente; die dorre, koude, uitgerckte spitsvindige opstellen, die het evenzeer aan grondige geleerdheid als aan naturilijke welsprekendheid ontbrak, wdie geen dropje smaakten of riekten naar de olie, die de geest van Christus in de harten der zijnen pleeg uit te storften, kon zij niet hooren. Openlijk keurde zij ze af, Klaagde bitter over de onverantwoordelijke laauwheid der leeraars, vermeid hun gezelschap; achtte hen geen dienaars van Christus, maar verraders zijner genade en heerlijkheid, tot wie Jehova gesproken had: Wat hebt gij mijne inzettingen te vertellen en neemt gij mijn verbond in uwen mond? dewijl gi) de kastijdingen haat en mijne woorden achter u heen werpt. Dit konden de herders der utrechtsche kudde niet verdragen. Zij vereenigden zich om zich ophaar te wreken; spraken met verachting van hare gaven, spotteden met hare vroomheid Belasteten haar bij hare be- kenden, bragten valsche geruchten nopens haar in omlop, schreven sinden, en schimpdichten op haar. Volgens getügenis van Anna Maria zelber bereikten zij inderdaad gedeelte hin, doel, zij ontlastten haar voor een deel van haren grotzen, hin, haar van vele ontijdige be- zoeken harer naburen. Niet minder gestreng en wettisch dan die van Voet waren hare denkbeelden omtrent het openbaar en huiselijk bidden en vasten, dat zij een voornaam deel der godza- ligheid” achtte. Des morgens en des avonds ging ij hare huisgenooten voor in het gebed; daarenboven zonderde zi} 136 zich, gelijk Damiél, driemaal daags op gezette tijden af, om te bidden. Zij meende, dat deze gebeden Gode geen ongevallige offeranden waren, schoon zij /hemelsche olie en vuur” misten. Kerst later kwam zij tot de overtuiging , dat ootmoedige verzuchtingen beter zijn dan uitgezochte woorden; dat men veel moet aanhouden in het bidden; maar in het bidden in geest en in waarheid, en dat de grond van het hart en den staat van het gemoed Gode nederig voor te leggen, dikwijls het beste bidden is. Alle dagen waren haar heilig; maar op den sabbath moesten alle oefeningen der godzaligheid bijeenvloeijen. Die dag was geheel aan godsdienstige werken geheiligd, dan leefde zij alleen voor God en was de wereld als voor haar ge- kruisigd, en gelijk de Farizeén sprak zij over hen, die dien dag niet heiligden gelijk zij, het oordeel uit: deze mensch is niet uit God, want hij onderhoudt den sabbath niet.” Tot deze joodsche gestrengheid was ij opgewekt door de utrechtsche godgeleerden, die krachtig op het on- derhouden van het vierde gebod aandrongen; inzonderheid echter door de schriften van Teellinck en Voet en het voor- beeld van Theodorus Brakel, predikant te Makkum, » die haar, zoo lang hij leefde, zeer lief was.” Deze laatste (zij zelve was er ooggetuige van geweest, toen zij met haren broeder eenige dagen bij hem doorbragt) verwierp op den sabbath de slaafsche werken 266 streng, dat. hij liever op dien dag geen spijs zou genuttigd dan van eenig brood of spijs gegeten hebben, *t geen daags te voren, na acht wren, wanneer zijne ruste begon, gekocht of ge- kookt. was, Gedurende het leven harer moeder- was: de woning van Anna Maria van Schurman, in waarheid » een tempel der musen,” eene kleine academie der geleerden;” edoch toen 137 die gestorven was en zij niet alleen het bestier van het huisgezin op zich moest nemen, maar twee grijze moeijen, zusters harer moeder, gedurende den dertigjarigen oorlog wit Duitschland naar Holland gevlugt en herbergzaam door hare ouders opgenomen, al de krachten van hare waakzame zorg en hartelijke liefde eischten, was zij dat niet meer; bleef de deur van het heiligdom voor de meeste bezoekers gesloten, zijn altaren ledig en zonder vuur. Slechts zeldzaam kon Anna Maria studeerkamer en werkplaats be- zoeken, zich in hare boeken ‘en liefhebberijen verdiepen, en hare uitgebreide briefwisseling moest zij bijna geheel afbreken. Haar beschouwend was in een werkdadig leven overgegaan! Zij had nu andere pligten te vervullen, aan eene andere roeping te beantwoorden. Men zag haar, alleen voor kunsten en wetenschappen opgevoed — die jaren lang de gunstelinge der geleerde en beschaafde wereld was ge- weest — nog geheel vervuld met de herinneringen van het- geen zij in duizende boeken gelezen, van duizende lippen gebesrd had — zwanger van de grootste studieplannen — duizelende van den wierook die haar van alle zijden was toegezwaaid — haar, de fijn beschaafde hooggeleerde maagd, zich nederig toewijden aan de beslommeringen van een huiselijk beheer, de zorg op zich nemen over twee vrou- wen, die tien jaren lang ziekelijk en zwak, tien jaren bijna blind en bedlegerig waren. Hoe groot ook haar dorst naar kennis en wetenschap moge geweest zijn, zij beoefende ze viet ten koste van hoogere verpligtingen, en wie, die ooit de aantrekkelijkheid ondervond, welke de letteren aan hare beoefenaars steeds dierbaarder maken, looft niet hare zelfoverwinning, hare vrijwillige opoffering van zoo veel genot! Wie vindt de maagd niet beminnelijk, die zich over de noodzakelijkheid van de wetenschap vaarwel te’ 138 zeggen, meer verblijdde dan beklaagde, daar die haar ge- reede gelegenheid verschaft had tot het vervullen van hare pligten jegens God en den naaste! »Al wat er toe be- hoort,” schreef zij, om wel en gelukkig te leven moet gebragt worden of tot Gods Voorzienigheid of tot onzen pligt. Doch gehen bezigheid was haar zoo belangrijk, die zij niet gaarne achterliet, wanneer zij tot hoogere pligten geroepen werden; deze achtte zij het bezoeken en verplegen van kranken, het troosten van lijdenden en bedrukten, het ondersteunen van armen, het onderwijzen van onkundigen, het onderwijzen van afgedwärden, het opheffen van gevallenen. Uit hare huiselijke bezigheden, van de sponden harer moeijen, sielde zij miet naar de eenzame studeercel, om hare zorgen in het gezelschap der ouden te vergeten, maar naar nederige stulpen en andere krankbeden, om meuwe zorgen op zich te laden. IJdel gezelschap, zot geklap, de omgang met wereldschgezinden had aij immer vermeden; — /zij was rein gebleven van die besmetting harer eeuw” — nooit had zij het verkeer met lieden van smaak en kennis ontweken, maar nu brak zij ook dit allengskens af, om ongehinderd zich aan hare nieuwe bestemming te kunnen wijden. Hoe dierbaar haar ook de schonen kunsten waren En hoe veel genot zij ook in hare beoefening vond, zeldzamer en zeldzamer greep zij naar het speeltuig, zich liever oefenende in geloof en godzaligheid en zich door nadenken tot het rijk des lichts en des vredes zoekende te verheffen. Dit had zij wel geheel haar leven gedaan; wél had zij de kunsten minder liefgehad om haar zelve, dan omdat zij haar tot God opleidden, met harp- en snarenspel God geloofd en verheerlijkt; wél hadden hare vingeren penseel en teekenstift bestierd, maar haar gemoed was intusschen met hemelsche gedachten vervuld geweest; wél had zij de wetenschappen beoefend, maar die moesten haar tot de kennisse Gods en den Heere Jezus Christus opvoeren; doch thans deed zij het vuriger, inniger. Geen ladder Jacobs behoefde zij meer om ten hemel te stijgen; geen boeken, geen penseel, geen speeltuig om tot God opgevoerd te worden. Het goddelijk levensbeeld van Jezus was haar genoeg; dat alleen achtte zij waardig nagevolgd te worden, en daar zij gaarne een bestendig denkbeeld er van in hare ziel wilde bewaren, poogde zij het op papier te ontwerpen; doch zij moest de veder wegwerpen, wijl haar verstand en oogen door de heerlijkheid van dat goddelijk leven ver- donkerd werden en het haar toescheen, dat zij de zon met eene doove kool wilde afmalen. Het leven van een christen alleen scheen haar de beste beidenis van het leven van Christus. Naar zulk een leven, zoo als het door de evangelién was voorgesteld, door de apostelen bevestigd, in de eerste ecuwen der christenheid beleefd, verlangde zij; dit te mogen genieten was haar hoogste doel; daarom kampte zij; zij jaagde er naar den Heere eene woning in haar hart te bereiden en daarin den be- minnelijken Geest hoe langer hoe beter te herbergen, en het was haar troost en de grond van haar vertrouwen. En Christus voor haar bestond, die bij den Wader haar voorspraak was.” Eene christin als Anna Maria van Schurman was dus ook een schon vruchtdragende boob aan de oevers van eene frissche waterbeek. Als eene Martha verrigtte zij haar werk in den zin van Maria, voor de armen arbeiden zij in dien van Dorcas, voor de lijdenden was zij een barm-hartige Samaritane. Zij was een Johannes in liefde, een Petrus in ijver, een Paulus in gelöst. Geen last was haar te drukkend, geen juk te zwaar, geen offer te groot als Jezus het haar. Oplegde, als zij het Jezus brengen moest. De liefde maakte haar alle dingen ligt. Zij wilde liever alle dingen verdragen dan de geheele wereld zonnder Jezus bezitten. Is het wonder, dat ook een harer te-genstanders moest getuigen: »deze dierbare en zeer begaafde ziel, dat wonder onder de vrouwen, had grooten ingang bij allen, die God vreesden en bijzonder bijzonder bij alle goede leeraars....” Doch het zij verre, dat wij haar eene volmaakte christin zouden noemen. Zij zelve heeft haar. Streitklingen en af- dwalingen erkend en ord deze dat zij niet nederig en ootmoedig genoeg is geweest en niet ongevoelig voor de stem des lofs. Waar deze niet gevonden worden, daar is al wat den naam van wijsheid dragen moge, niets dan ijdele eerzucht. — "Wok ordele, dat zedigheid en stilzwijgendheid onder de noodzakelijkste gaven van eene vrouw behooren en hare groote en hare groote bevalligheid uitmaken." Deze zedigheid had zich bij haar in groote en beminnelijke nederigheid ontwik-keld. "De roode verw loopt mij niet weinig over," antwoordde zij Beverwijck, toen deze haar had uitgenoodigd om over den paalsteen des menschelijken levens te schriven, dat U Achtbr.. hetzij door vriendelijken misslag, betzij door overmaat van beleefdheid mij zoo grooten lof en geleerdheid toeschrijft, alsof ook door mijn gering verstand deze doorluchte vraag wat licht zou kunnen scheppen"; en elders: hierin kunt gij niet gelooven, hoe zeer gij van mij verschilt, dat gij mijne briefjes verheften en ze de eerste plaats onder de voortreffelijke gedenktenen van groote mannen toe-kent "En toen hij haar verzocht had aan haar de opdragt te mogen doen van zijn » Uitnemendheid des vrouwelijken geslachts," was zij gevoelig voor die eer, maar weigert uitnemendheid ze aan te nemen en prijst tot voorwerp der opdragt eene andere vrouw aan, als, volgenshaar oordeel, die eere meer waardig. Lang worstelt zij met de verzoeking, tracht allen roem als een ondragelijken last van zich af te wentelen, poogt het gerucht dat van haar uitgaat in zijnnen loop te stuiten. Tegen haren wil worden haar werken uitgegeven, buiten haar weten hare gedichten gedrücken, geen woord ontsnapt haar over hare eigene kundigheden, alle roem komt van elders. Doch toen niet alleen de beroemdste letterkundigen, maar ook de vermaardste godgeleerden, de godzaligste predikanten, een Brakel, Schotanus, Hoornbeek, Voet, Rivet zich onder hare lofredenaars schaarden, haar tot schrijven en dichten opwekten, dat het haar pligt was den Verworren, te heure, te heure, te handhänden, dat zij, schoon ook eene mindere ster onder de grootere, hel-derheid moest verspreiden; dat de eer die wit God is, oenhunderd met de eer die uit de menschen is kon bestan; toen sloop de ijdelheid haren boezem in; toen wa-aren opregte vroomheid, oefening der godzaligheid, waar-achtige, volkomene zelfverloochening in haar leven en han-delen, niet meer het eerste en hoogste, en had de hefde tot de wereld de diep verborgen liefde tot God in haar verduisterd. Men heeft haar den blaat der ijdelheid trachten te ont-nemen, doch zij heeft het vonnis der veroordeeling overzich ziveu uitgesproken. Zij was ijdelheid de af-god, dien zij een groot deel van haar leven heeft en bijna onwetend geofferd heeft, maar dien- zij later verfoeide, terwijl zij met bittere tranen hare gepleegde afgo-derij beweende, Zulk eene vrouw was Anna Maria van Schurman, wier deugden even als hare begaafdheden, men vonuitsprekelijk genoemd heeft. Doch al hare uitmuntendheiden waren, vooral in later tijd, niet in staat haar tegen de berisping der menschen te behoeden. Het denkbeeld van eene geleerde vrouw is uit zijnen aard reeds geschikt om vooringenomenheid te verwekken, en in haar, die door gaven en bekwaamheden van anderen afwijkt, ook min loffelijke, onvrou-welijke eigenaardigheden ten opzigte van gewoonten en gezind-. Heden te doen veronderstellen en gelöven. Moest dus ook niet onze Schurman aanleiding gevon tot hetzij ware, hetzijongegronde beschuldigingen, die eene strekking hadden om haren roem te verkleinen? Ik zwijg van het gerucht, dat van Thomasius zijn’ oorsprong heeft en door al hare le-vensbeschrijers herhaald is, alsof zij smaak zoude gevon-den hebben in het eten van spinnekoppen. Dit toch, het moge waarheid zijn of  Zij vernam dat ongeluk met leedwezen, doch uitte haft mistroostigheid niet door klagten en verwijten. Neen! zij bezigde dit voorval enkel om hare beginselen van levenswijsheid toe te passen. In de verzen,” zeide zij, von der deze afbeelding geplaatst, heb ik haar broos geworden, en toch had ik niet gedacht, dat. zij zoo spoedig breken zoude. Wat hangen wij aan hetgeen slechts een schaduw is, daar wij zelven, gelijk Pindarus zegt, slechts eene schaduw zijn, die men in den droom ziet. Hene andere beschuldiging is, dat hare geweldige geleerdheid haar al het beminnelijke van haar geslacht deed verliezen. Maar was en bleef zij dan door hare geestvermogens en overige vrouwelijke hoedanigheden niet altijd het sieraad van haar geslacht? Was en bleef zij niet altijd beminnelijk door haar karakter, waardoor zij uitmuntte in alles, wat de vrouw versieren en tot eer strekken kan? Voorzeker, men zal gaarne met vers chooning over haar oordeelen, bedenkt men slechts hoe de menschelijke geest niet altijd gedoogen wil, dat hem perken gesteld worden, en hoe zijne werk- zaamheden dikwijls bepaald worden door bijkomende om- standigheden. Dit laatste was ook het geval bij Anna Maria. Naauwelijks was het bekend geworden, dat aij 14.4 smaak had in de oefening der wetenschappen, of een drom van geleerden omringt haar, moedigt haar aan, en som- migen hunner vallen haar lastig met allerlei geleerde, fijne, moeijelijke vragen. Dunkt het u niet, lezer? Van welke zijde men Anna Maria beschouwe, zij kan de proef doorstaan, en als kunstendes en als geleerde en als christin is zij waardig dat hare gedachtenis bij ons bewaard blijve, gelijk zij bet is in de Hollandsche natie van onzen grooten Helmer, waarin men dien een maar veelomvattenden regel leest: "Wie denkt aan Schurman niet, dien roem van haar geslacht." Zoo lang de moeijen van Anna Maria van Schurman niet aan hare legerstede gekluisterd waren noch hare blindheid en oderdom de onophoudelijke tegenwoordig-heid en zorg der geliefde vorderden, kon deze nog van - tijd tot tijd, hetzij met haren broeder, hetzij alleen, hare vrienden te Dordrecht, Leyden, Utrecht en elders, of hare betrekkingen op. Abbinga-state te Huisum of te Leeu-warden bezoeken. Hens zelf reisde zij met hen naar Keulen, waar familie-aangelegenheden de tegenwoordigheid der grize moeijen vorderden. Gedurende haar driejarig verbl Ijf aldaar (1652—1655) hiel zij briefwisselig met hare vrienden te Utrecht, zoo als jufvrouw van Ame- 10 146 rongen en mevrouw Soutekercken, welke laatste in dien tusschentijd haar huis in die stad gehuurd had. In een’ bniei van 8 Februarij 1654 meldt zij haar: /dat een overste, een man van verstand en discretie, als mede twee francis- canen, waarvan de een professor in de philosophie en lector — in de theologie was, met haar over de religie gedisputeerd — hadden, en dat de laatstgemelde in de eerste conferentie zoo toegevende was, dat zij hoopte, hij zou de kap op ~ den tuin hebben gehangen en zich naar Utreeht hebben begeven; doch was in de tweede conferentie vervreemd en het scheen dat hij hem im den winter niet wel zou kunnen missen.” Waarschijnlijk gaven deze conferentie aanleiding — tot een gerucht, dat zich niet alleen door Holland, maar door geheel Europa verspreidde, dat zij tot de roomsche kerk was overgegaan. F Toen de familie van Schurman uit Duitschland te Utrecht was wedergekeerd, vond zij de kerk alda Kerke. ar vreselijk be- roerd. Hr waren hevige twisten ontstaan over het gebruik der kerkelijke goederen, die de ontzetting en uitbanning- van twee predikanten ten gevolge hadden. Bijna te gelijker tijd was de strijd over het vieren van den sabbath op nieuw uitgebarsten. Hier leefde zij in de diepste afzondering en verliet het krankbed der eerste niet meer. Toen zij als balling door Denemarken rondzwierf, dacht zij nog dikwerf aan die rustige, kalme dagen, toen geen lastige bezoeken, geen geleerde brieven haar in het vervullen harer pligten belemmerden en zij zich geheel aan de zorg voor hare geliefden, -aan hare vrome oefeningen kon wijden. »Hare kleine “woning was een huis des Heeren, en al zijn bewoners ptiesters; zij en haar gezin vormden eene kleme christelijke kerk.” Hier behaagde het den Almagtige hare moeijen, de eene im negen en tachtig-, de andere in negentigjarigen ouderdom tot zich te nemen. Hoe lang ook verwacht, trof haar dit verlies 266 hevig, dat zij in eene gevaarlijke krankte stortte en zich bereidde om te sterven. Zij had ze kinderlijk lief gehad en schoon zij ze twintig jaren lang, met opoffering harer studién en uitspanningen, had moeten verzor- gen, dankte zij echter Gods bijzondere goedertierenheid, die haar met zul ke naauwe en zoete banden aan haar ver- -bonden had, dat de jaren als dagen waren voorbijgesneld.” » Lij kon van haar uitnemende lijdzaamheid, gelööl, liefde en volkomene overgave aan den wil van God niet zwijgen.” Haar omgang had haar dagelijks nader gebragt tot God, het eeuwige leven, de gelukzaligheid. Ich hebe wel re- den,” schreef zij aan mevrouw Soutekercken, » gelyck U HEd. recht aenwyst, om God den Heere te dancken, dat ick die twee lieve en waerde personen, die als myne möder ders waeren, tot de laetsten toe hebbe mogen myne weder- liefde betoonen; doch is het scheyden en afwesen van deselve niet sonder bittere droefheit, wanneer ik reflexie neme op het derven van sulken trou en soet geselschap, dat ick hier bijsonderlyk misse. Ich trachte daerom myne gedachten op te heffen tot de bedenckinge van den ge- luckigen staet, waerin sij tegenwoordigh genieten de vruchten der goederen, welcke wy door de hope verwachten.” Nog in hetzelfde 148 Jaar (1662) keerde zij naar Utrecht terug, nadat haar broeder Jan Godschalck naar Duitschland en Zwitserland vertrokken was. Deze Jan Godschalck was de eenige, die haar van haar drie broeders overig was. Hij had te Franeker in de geneeskunde gestudeerd, doch schoon hij, volgens getuigenis van Beverwijck, een zeer ervaren geneesheer was, nooit de praktik uitgeoefend. Hij had veel smaak voor de. letterkunde, hield briefwisseling met Franc. Sylvius, Barlaeus, Huygens, Beverwijck en an-dere geleerden en vervaardigde zelfs fransche verzen, die door Barlaeus geprezen werden. Dikwerf was hij op reis om hoogescholen te bezoeken en met hare beroemdste leeraars in kennis te komen. Zijne zuster beminde hem teeder. Hij toch was haar tweede vader, haar lieve broeder, haar vriendelijke leidsman. Zij had hem lief om zijne wit-muntende zielshoedanigheden, vooral om zijn vroom, kinderijk hart. Dierbaarder was hij haar nog geworden, sedert hij in eenigheid des geestes met haar denzelfden weg bewandende naar het vaderland daar boven. Hij had nu niet gelijk weleer, om aardsche dingen, maar uit een opregte liefde tot God en vurige begeerte om diens eer te bevorderen, de moeijelijke reis ondernomen. Dit troostte haar over zijne langdurige afwezigheid en »deed ze haar, als met den wil van God overeenkomende, met een gemoedelijk en Stil hart verdragen. Zijn hiel een unafgebroken, hiel een unafgebroken, zijn verblijf te Bazel, waar hij een latimsche redevoermg over de praktijk der godzaligheid mee. Hiel, vervolgens over zijn vertrek naar Geneve, zijn inwoning bij de Labadie; wat hij van dien godzaligen leeraar van anderen gehoord had, hoe dat alles verre overtroffen werden, toen hij hem zelven had hooren spreken en prediken. Die Labadie was een andere hervormer, een apostel des Heeren, een man krachtig in woorden en werken, vol van genade. Van deze reis wedergekeerd ontbrak het hem an woorden om zijn’ eerbied en hoogachting voor dien gleofsheld wit te drukken, en deed hij bij zijnne zuster een smachtend verlangen naar hem ontstaan. Kort was zijn verblijf te Utrecht, en welhaast nam hij den staf wederom op, om de Nederlanden te doorkruisen, zijne vrienden te bezoeken en andere te leeren kennen. Naauwelijks had hij eenige dagen van de vermoeijenissen van dezen togt in den schoot van zijn klein gezin witge-rust, of hij werd gevaarlijk krank, en stierf in het negen en vijftigste jaar van zijn leven. Zijn zuster, die zijn ziekbed niet verliet, heeft een uitvoerig berigt van zijn zalig uitemde gegeven. 7 Mijn broeder,” schreef zij, 7 stervende na mijne beide moeijen, die mij in haren dood zoowel als in haar leven zeer vertroost hadden, heeft ons vele bewijzen van zijn liefde en ijver voor de eere Gods nagelaten, inzonderheid eenige jaren vddr zijn liefde en ijver voor de eere Gods nagelaten, inzonderheid eenige jaren vddr zijn liefde en van den geneesheer niet verbergen. Konde, wetende, dat het het het onaangenaam zijn zoude. Hij antwoordde mij zonder eenige ontsteltenis en zcer vriendelijk: » Hoe! zuster, zoudt gij mij dit niet te kennen - geven? Ik dank er u wel hartelijk voor. Ik heb lang ge- noeg geleefd, en ik ben bereid, als het God belieft, Hem te volgen: ja, ik ben er bereid toe?” Nadat de heer Voe- tins en eenige andere predikanten tot hem gekomen waren, : sprak hij met zooveel christelijken moed en kracht, dat allen, die tegenwoordig waren, er zich over verwonderden. Hen van hen liet zich niet afbrengen van de twee laatste nachten bij hem te blijven waken, zeggende, nog noort emand zoo nabij den dood met zulk een kracht van geest begaafd te hebben gezien, en dat hij, als leeraar, in al den tijd van zijne dienst, nog noort van iemand zooveel stichting ontvangen had; dit was geen sterven, voegde hij er bij, maar een genieten van God, en eene toeberei-ding voor het avondmaal der bruiloft des Lams, Nog andere vromen, die gemeenzaam met hem verkeerd hadden, — heten hun huis en hunne gewigtigste zaken staan, zonder bijna nacht of dag zijne kamer te verlaten, om hem te hooren. Als wij in groot getal voor zijn bedde aanwezig waren, om zijnen gelukkigen uitgang te zien, terwijl de doctor van gevoelen was, dat hij den morgenstond niet meer zou bereiken, zeide hij tot mij: 'yzullen wij Gode geenen lofzang zingen?” en wees ons den CII psalm aan. Ik, vroeg hem, of hij niet best vond dat men hem dien "maar voorlas, wegens zijne zwakte? » Neen,” (zeide hij), vlaat ons dien zingen: een christen moet ook stervende God nog loven.” Hij ging ons zelfs voor met eene stem, die de levendige bewegingen zijner ziel, die geheel in den lof Gods verrukt was, uitdrukte. Ik moet erkennen nog nooit met zoeter en levendiger stem en met inniger geweeling te hebben hooren zingen. Hij zong met ons den psalm tot op de twee laatste verzen toe. Doch, hetgeen nog meer te verwonderen is, toen hem vier uren daarna zeker predikant kwam zien, verzocht hij van hem — en van ons allen hetzelfde. Op ons vertoog, dat zijne awakheid dit niet scheen toe te laten, antwoordde hij ons wederom: dat een christen sterven moest in het loven van den name Gods;” en zoo zong hij den XXIII psalm met ons ten einde toe. 'I'wee uren daarna verzocht hij ons met hem den lofzang van Simeon te zingen, hetgeen wij deden. Hij zeide ons in zijne ziek te, dat het leven in deze wereld eene weldaad was, wanneer het. in de dienst en ter eere Gods doorgebragt wordt; dat zijne begeerte wel geweest ware God in eene openbare bediening ter cerete leven, doch dat de wille Gods altijd de beste was, en Hij onze dienst geenszins noodig had; en dat wij, indien Hij daarin tot ons zeide: 7ik hebbe geenen lust aan u,” met David moesten antwoorden: zie, hier ben ik, doe met mij gelijk als goed is in uwe oogen.” "Kan al de schooner woorden, door welke hij zijne verloochening van zich zelven, zijne lijdzaamheid en zijne vurige liefde jegens zijnen Heiland witdrukte, hier niet herhalen. Hen daarvan, dat mij zeer schoon docht, en uit den grond zijns harten voortkwam, was: dat het hoogste einde van alle dingen, te weten de eere Gods, zich zoo klaar aan zijn oog ontdekte, dat hij sedert. dien tijd daarnaar altijd gehaakt en hetzelve met getrouwheid des harten, alhoewel met groote onvolkomenheid betracht.hadde. En warlike, de indruk daarvan was hem altijd zoo leven-dig bijgebleyen, dat hij nooit dan met bijzonder gevoel daarvan sprak. — 7O, welk eene goedheid Gods, (zeide hij dikwijls:) o onuitsprekelijke barmhartigheid, dat God van menschen wil gediend en verheerlijkt worden! Hij bezit in zich zelven eene oneindige en eeuwige heerlijk-heid: Hij heeft ons noch eenig ander schepsel noodig, als zijnnde algenoegzaam in zich zelven; en echter wil Hij van ons, die maar zondige en misdadige schepselen zijn, verheerlijkt worden! Hij konde ons allen veroordeelen, en zoo zich zelven en de uitbreiding van zijne goddelijke geregtigheid heerlijk maken. Maar neen! Hij heeft een gedeelte der menschen willen behouden, niet alleen om zijne goedertierenheid over zijne uitverkorenen groot te maken; maar ook, opdat zij Hem zouden verheerlijken — in het vermelden van zijnen lof en zijne grootheid, en in zich zielven met dankzegging en liefde aan zijne on- eindige majesteit op te dragen, zoodat zij hunne zaligheid vinden.” Kene tweede uitdrukking, welke op de vorige betrekking - heft, was deze: toen eenige uren voor - zijn’ dood was komen zien, en hem nog grooter voorsmaak - van de hemelsche zaligheid toewenschte, zeide hij: » Het is mij genoeg den Heere te mogen dienen. Hij is het waardig in zich zelven. Hem te verheerlijken met al wat men is, dat is de ware gelukzaligheid.” ” Wen derde gezegde was dit: dat hij den Heere Jezus hartelijk had lief gehad.” Hij zeide dit op zulk eene har- telijke wijze, dat het zich niet laat uitdrukken. Niet lang yoor zijn’ laatsten adem, vroeg zeker predikant of men God ook nog eens bidden zoude? vo Ja,” zeide hij, » want men moet ook al biddende en aanbiddende sterven!” — Toen zijne armen nu begonnen koud te worden, zeide hij, die te zamen voegende: ”Ik omhelze mijnen Zaligmaker Jezus Christus met de armen des gelöst!”, 7k z Al hier niet spreken van die heilzame onderwijgen en opwekkingen, welke hij ‘aan de predikanten en ons allen overreenkomstig ieders toestand gaf. In zijn uiterste verheugde hij zich nog zeer over de leere der verkiezing, zeggende zeer verstaanbar: » Hvenwel het vaste. Sundament Gods stand, hebbende dezen zijn zijn.” Terwijl zijn handen en zijn koud waren, uitte hij nog deze woorden: uIk kom, Heere Jesu,” en ontsliep dus zachtelijk den ster September 1664. Tot dusverre zijn zuster. Hoe teeder zijn hem ook beminde gedroeg zijn zich in dit gevoelig verlies zeer christe-lik. God gaf mij,” (zegt zijn elders), imzicht in de zalige standsverwisseling van mijnen broeder, daar wij allen reizigers zijn en geheel dit leven slechts ééne reis is: Hij gaf mij met een heilig haasten mij uit te strekken naar dat zelfde vaderland, waar mijn broeder nu reeds was ingekomen. ACHTSTE HOOFDSTUK. HES JEAN DE LABADIE TE UTRECHT. Er heben weinig godgeleerden geleefd, over wie hunne tijdgenooten met dieper verachting en uitbundiger lof gesproken en geschreven hebben, dan  minchristelijke van den man in het licht getracht te brengen, en een regtvaardiger von immer verhängnis over hem uit-gesproken. Hierin stemmen echter tijdgenoot en nageslacht, vriend en vijand overreen, dat er niemand, na de groote hervorters in Duitschland en Frankrijk, is opgestaan, die grooter en magtiger invloed op de ontwikkeling en uitbreiding van heeft gehad, dan hij. En toch, verdwenen is de door hem gestichte gemeente, vergeten is zijn leven, onbekend zijn zijn zijn schriften en naauwelijks zou zijn naam meer genoemd worden, indien deze niet aan dien van andere groote manen en aan dien van eene Anna Maria van Schurman ver-maagschapt was. Vele zijn daarvan de redenen; maar de meest geldende is deze, dat hij een’ leerling, aanhanger en be-wonderaar had, wiens roem den zijnen verduisterd, dat er eene secte ontstond, wier naam den zijnen verdrongen heeft; die leerling was Spener, die secte waren de piétisten. En toch, de eigenlijke stichter en ver dediger van het separatisme en piétisme was Spener niet, maar Labadie: Spener was slechts zijn meer voorzigtige en meer gezegende navolger. Alle verachting, alle lof die aan het piétisme is toegekend, keert tot hem, niet tot spener terug. Het kan wel niet dan hoogst belangrijk geacht worden, een’ onpartijdigen blik in het leven van den man te werpen; en, zonder aan de lasteringen en valsche beschuldigingen van den een en den lof van den ander gehoor te geven, de wegen en omstendigheden na te gaan, die hem bewogen hebben, om zich erst van de roomsch-katholieke, later van de hervormde katholiek af te scheiden, zoowel als Anna Maria van Schurman om zich zoo innig aan hem te verbinden. Jean de la Badie of Labadie werd den 10 Februanij 1610, drie maanden na den moord van Hendrik IV, te Bourges in Guienne geboren. Zijn vader, afstammeling van een adelijk geslacht, gewon edelman des konings— en gouverneur van die stad, bestemde hem tot de regts-studie, om hem later een of ander staats- of regterlijk ambt te doen bekleeden, en zond hem, zeven jaren oud, naar het Jesuiten-collegie te Bourdeaux. Hier vond de behoefte van den vatbaren knap naar grondige kennis, en na ar voedsel voor zijne levendige phantasie, spedig bevrediging, en het koste de vaders, — die groote verwachten van het kosten, luttel moeite, hem voor den geestelijken stand en hunne orde te winnen. Het was toch van jongs af zijn lust tot God te naderen, zijn hart voor Hem open te leggen, zich in de beschouwing der goddelijke volmaaktheden te verdiepen, met geloof en liefde na te denken over de verborgenheden van Jezus Christus en met innig gevoel geheele gedeelten uit Gods Heilig Woord in het latijn van buiten te leeren. Van ganscher harte gaf hij zich aan Hem over en vurig wenschte hij, op welke wijze het den Heer ook mogt behagen, dienstig te zijn aan zijn koningrijk. Naauwelijks had hij zich echter op de godgeleerdheid begonnen toe te leggen, of hij zag met droefheid en verbazing, dat hetgeen men hem onderwees niet overeenkwam met hetgeen God hem door zijn Woord en Geest geleerd had, inzonderheid in de stukken der voorverordenering, der genade en onmagt van den mensch en al hetgeen er van afhangt, terwijl de ijdele en dorre schoolsche wijze, op welke hij de goddelijke waarheden hoorde behandelen of in de hem ter hand gestelde boeken las, hem met smart “en afkeer vervulde. Het gedurig onderzoeken der Heilige Schrift, gepaard aan stille overdenkingen en het vurig gebed, het lezen der kerkvaders, vooral van Augustinus en Bernardus, beschrieben hem meer en meer in zijn overtuiging, dat de roomschkatholieke kerk dwaalde en verdorven was. Hij werd geheel van haar afkeerig, vestigde onophoudelijk zijn a andacht op de eerste christenheid, zoo als zij was kort na den grooten pinksterdag, en vatte het vurig verlangen op naar eene kerk, die naar deze oorspronkelijke gemeente des Heeren mogt ge-lijken; die kerk te vinden, of haar te stichten, ziedaar de innige begeerte zijner ziel, ziedaar den sleutel tot zijn volgend leven en streven! Hij kon echter niet besluiten de orde te verlaten, védr hij krachtige pogingen had aangewend om haar te hervormen. Elke gelegenheid greep hij aan om de oogen te openen van hen, in wie hij een gelijke gezindheidonderstelde; hij klaagde en bad, smeekte zijne medgezellen zich met hem te vereenigen tot zijn groot en heilig doel; trok als een andere Johannes.de Dooper door steden en dorpen met de bede: »bekeert u, bekeert u,” op de lippen, en met de heerlijkste, zoowel uit- als mwendige gaven toegerust, predicie hij 266 indrukwekkend, 266 wegslepend, dat zijne hoorders in «tranen en zuchten losbarstten; ja deed dit alles, toen hij tot priester gewijd was, met nog meer Vuur en aandrang dan ooit, en God gaf overal zijn tastbaren zegen over zijn woord; in veler harten ging het licht op. Labadie verscheen om zich te verantwoorden, en sprak 266 bescheiden, 266 vrijmoedig en krachtig, wederlegde de valsche beschuldiging 266 overtuigend, dat zijne vij- anden beschaamd stonden. Maar dit was niet zijne eenige zeige. Hij opende zijn hart met 266 veel ernst, sprak 266 indrukwekkend van zijne genegenheid en begeerte om God te dienen, en begeerte om God te dienen, en bekeering der zielen en aan de verbetering der ingeslopen misbruiken en verbastering, dat de raadsheer Gaud, naderhand bisschop van Marseille, — zeer gezien bij alle Jansenisten in Frankrijk, tot den ambtgenoot, die naast hem zat, zeide: » Zijn dat woorden van een’ bezetene?” Volkomen vrijgesproken en met magt om aan alle plaatsen van het aartsbisdom te prediken en met alle vrijheid te leeren, verliet Labadie de raadzaal. Maar nu scheurde hij zich ook van de Jesuiten af; verliet de orde, sloot zich aan de vaders van het oratorium en trad te París als hervormer op. Toen echter ook hier de Jesuiten hem geen rust lieten, voegde hij zich bij de Janse-nisten, en begaf zich naar Amiens, op uitnoodiging van den bisschop, ”een apostolisch man, die hem eens te verständig, dat hij nog verwachtte en te gemoet zag de om-keering en vernieuwing van alles, en gelööst, dat God hem (de Labadie) eenmaal maken zou tot een priester Zonder outer en een prediker zonder formulierbroek en zonder al dat uitwendige daar men aan verbonden was en dat God wilde vernietigen.” In de genoemde stad poogde hij zijn lang gekoesterd plan om de kerk naar de eerste apostolische te Jerusalem te hervormen, te verwezenlijken. Onbewimpeld gaf hij zijn wensch te kennen: »dat het God mout be- hagen, dat de tijd kwam, waarin men alles kon herstellen in de eerste zuverheid en eenvoudigheid; het nachtmaal houden volgens de eerste instelling en onder beide tee Könneen genieten; het woord lezen en prediken naar de gewonnen der vroegste kerk en de kerk zelle herstellen in haren eersten stand. Hij verzamelde eene gemeinte van geloovigen wit de ongeloovigen. Alleen zij werden tot de gemeenschap toegelaten, die de waarheid en de godzaligheid lief hadden; men kwam tweemaal ter week in’ eene der kerken, hoorde er uit de Heilige Schrift voorlezen, gebruikte het Heilig Avondmaal onder beide gedaanten, bad en verheerlijkte God. De Heer was met die kudde, de geest der kracht, der hefde en der gematigheid werd rijkelijk over haar uitgestort, ja, deze was dier gemeente als een zalig erfdeel des Heeren te beurt gevallen. Het was voorhaar een gedurig pinksterfeest. Zij verkondigde openlijk de groote dingen, die God aan haar gedaan had en. prees en loofde zijnen heiligen naam. Zij gevoelde het, de Heer was niet alleen bij-, maar in haar. De intendant van justitie in Picardie, door het hof naar Amiens gezonden, getuigde geen schuld in dezen menschte vinden: ven dat, wel verre van door zijhe prediking de menschen tot waanzin te hebben gebragt, hij integden. De eerste was geweest, die door geestelijken en tijdelijken bijstand hun den toestand, waarin zijverkeerden, dragelijk had gemaakt. Hindelijk wisten. zij den kardinaal de Mazarin te bewegen, hem en zijn’ medestander Dabillon te verwij-deren en naar het zuiden van Frankrijk te zenden, waar-heen hem, gelijk naar Genéve, velen zijner aanhangers volgden. Dadar arbeidde hij, naar de getuigenis van den bisschop van Bazas, als een waar apostel; maar ook daar was hij het doel van de vergiftige pijlen der Jesuiten. Zij verwijden hem, bijgestaan door de soldaten van koningin Anna, van stad tot stad, van vlek tot vlek. Meermalen was hij im levensgevaar. Doch tekens werd hij wonderbaargered. Kindelijk was hij op het kasteel Donsat bij Toulouse op het punt in hunne handen te vallen; maar nu was ook zijn geduld ten eimde. “Dit is,” zeide hij, de laatste maal dat Rome mij zal vervolgen in het midden van haar gebied. Tot nog toe heb ik getracht haar te helpen en te genezen, binnen haar kerkgemeenschap blijyende: nu is het tijd om mij van haar te scheiden en alzoo geheel tegenhaar te verklaren.” Na bedaard overdenken inet vele smee-kingen om den Geest, en het ernstig onderzoek der Heilige — Schrift, der historie des concilies van Trente, der schriften van Bellarmijn tegen de gereformeerden en de institutionen van Calvijn, maar ook na een’ hevigen strijd — want er was nog veel dat hem aan de roomsche kerk boeide, inzonderheid haar diepe eerbied voor het Heilig Avondmaal en den geestelijken stand, het gewigtig ambt van ziel-verzorger en biechtvader, de geheele dooding van den natuurlijken mensch en de volkomen wereldverloochening en het monniken-wezen — bes loot hij, aangetrokken door Satkd 161 hare zuiver-bijbelsche eeredienst, hare uitsluitende aanbid- ding in geest en in waarheid, hare strenge tucht tot de hervormde kerk over te gaan, en vertrok hij naar Mon- tauban, den zetel van het protestantismus in Frankrijk. Uit het midden der protestantsche kerk daarentegen ging een triomfkret op, en de hoogleeraar Garissoles getuigde, dat er sedert Calvin en de eerste hervormers zulk een persöniet tot de gemeenschap zijner kerk was overgegaan. In den aanvang leefde Labadie te Montauban in stille afzondering en verkeerde slechts met eenige vrienden. Langzaam breidde zich de kring zijner vrienden en werkzaamheden uit; eindelijk werd hij buitengewoon leeraar en rector der hoogeschool. In deze betrekkingen drong hij bij zijne gemeente en de kweekelingen der universiteiten, toen in grove onzedelijkheid gedompeld, ten ernstigste aan, om bij eene reine leer een heilig leven te voegen, en ijverde tegen schouwspelen, pronkzucht, spel, woeker en ontucht. Na een verblijf van zeven jaren moest hij,  aan- vaardde hij zijn ambt met eene boetpreck en ging rusteloos voort de duizenden, die zich steeds rondom zijnen kansel schaarden, met hooge ernst tot bekecring en boete op te wekken. [ij sprak niet vergeefs: er volede eene geheele om- keermg in de gemoederen, in het kerkelijk en huiselijk leven; — de gansche gedaante der stad veranderde. De kerken konden de scharen niet meer bevatten, de herbergen stonden ledig, de rustdagen werden met de oude gestrengheid gevierd, regt | en geregtigheid strenger gehandhaafd, de handel eerlijker gedreven, vroegere verkeerdheden geboet en verbeterd. De brasser en wijnzuiper werden matig, de speler gaf zijne winst terug. Uit alle deelen van Frankrijk, Duitschland, Zwitserland, de Nederlanden en Engeland stroomden jongelingen, ja mannen en grijsaards naar Genéve om hem te zien en te hooren, aan zijne voeten onderwezen te wor- den, en onder deze een Pierre Yvon uit Montauban, Pierre du 163 163 Lignon en Francois Menuret, Theodor Untereyk, Frederik Spanhem, Abraham van Schurman, en boven allen de godzalige Philip Jakob Spener, wien hij in meer vertrouwelijken omgang zijne inzigten en gevoelens mededeelde. Zijne leer en schriften verspreiden zich over geheel Huropa, en overal werd zijn naam met eerbied genoemd. Terwijl Labadie de kerk te Genéve met onvermögen jver, naar het bei der jerusalemsche, zoo als die door de pen van Lukas geschetst is, trachtte te hervormen, was de nederlandsche in een allertreurigsten toestand. Het waren niet langer de hoogleeraren in de wijsbegeerte alleen die elkander bestreden; de stränd over de meerdere voortreffe- lijkheid der cartesiaansche of peripatetische philosophie was uit hunne scholen in die der godgeleerdheid overge- bragt. Voetius, Hssenius en Hoornbeek stonden tegenover Coccejus, Heidanus en Wittichius en beide partijen hadden hunne leerlingen en aanhangers onder de leden der uni- versiteiten, de predikanten en de gemeenten. Gelijk door- gaans ontwikkelde zich de eene strijd wit den anderen en werd deze wederom de vruchtbare moeder van nieuwe oneigheden. De persen zwoegden onder de tallooze weder- leggingen, nieuwe wederleggingen, schuit- en volkspraatjes, schimpschriften en hekeldichten. Men wierp elkander de vuilaardigste scheldwoorden toe. Die onder de banier van Voetius streden noemden hunne weder. Parti des cartesiaan- sche bokken, advokaten van den duivel, pelagianen, soci- nianen, atheisten, papisten, die voor  worden. Die zich naar Coccejus noemden braakten geen mindere lasteringen tegen hunne tegenstanders uit. Zij waren stijfkoppen, pedanten, slechte idioten, plompe ga- hleérs, arme simpele halzen, die den raad van God niet dienden maar hem verduisterden met woorden zonder we- tenschap. De een duwde den anderen met wrevelige bitsheid — toe, dat hij van het spoor der waarheid was afgezworven. Deze verweilen aan genen, dat hij zich door het schemerlicht eener heidensche vrijheid had laten verleiden, gene weder aan dezen, dat hij door den valschen glans van verblindenden eigenwaan geheel verbijsterd was. Van vele predikstoelen werd het Evangelie der zaligheid niet meer verkondig, het volk niet meer tot gelöst en liefde opgewekt. Hier hoorde men de staten-overzetters met strengheid berispen, soms den Heiligen Geest -beschuldigen, het juiste woord niet gebezigt te hebben; dar de Bijbelvertalers mannen noemen, die Gods Geest evenzeer als de apostelen verlicht had, zoodat zij even onfeilhaar als deze waren; zelfs meenden sommigen, waren, de afschrijvers der oude codices door Gods geleidenden Geest tegen dwaling behoed. » Her zou Hemel en aarde dan éen jota of titel der wet voorbijgaan.” Hier leerde men, dat alle verder onderzoek der Heilige Schrift — onnoodig was, wijl vrome mannen al wat tot de godzalig heid behoorde er reeds uit “angewezen hadden — men behoefde de leer der waarheid niet andermaal te zoeken. zij was gevonden — men moest tevreden zijn met den schat, dien men bezat; daar dat, hoe meer men de Heilige Schrift überzogen, des te beter men haar kon leeren kennen. 