De Oost-Indische Braakloop. (Cholera Asiatica) ... [electronic resource] : Uit het hoogduitsch vertaald en met een aanhangsel naar de laatste waarnemingen vermeerderd door Dr H.H. hageman, Jr
Canstatt, C. (Carl Friedrich), 1807-1850 | London School of Hygiene and Tropical Medicine
COST-INDISCHE BRANCH. DE COST-INDISCHE BRANCH, (Cholera Asiatica) Dr. C. CANSTATT, Hooperaar te Erlangen, Lid van verscheidene geleerde Genootschapien. HET HOOGDUITSCH VERTABALD EN MET EEN ANHANGSEL NAAR DE LAATSTE WAARNEMINGEN VEBMEERDERD Dr. H. n. Ill (it. n AX. Jr. AMSTERDAM, UTRECHT, C G. VAN DER POST. C. VAN DER POST Jr. 1848. DE OOST-INDISCHE BRANCH, AZIATISCHE CHOLERA; EPIDEMISCHE BRANCH, CHOLERA-MORBUS. J. Jameson, Report on the epid. Cholera-morbus as it visited the territories subject to the presidency of Bengal in the years 1817 — 19. Calcutta 1820. — R. Ty 1820. Her, Reports upon Morbus oryzeus, or disease occasioned by the employment of noxious rice as food. Calcutt. 1820. — R. Orton, Essay on the epidemic cholera of India. Madras 1820. 2 Vol. — J. Boyle, Treat, on the epid. chol. of India. Lond. 1820. — C. Chisholm, A manual of the climate and diseases of tropical countries. Lond. 1822. — W. Scott, Report on the epid. cholera as it has appeared in the territories subject to the presidency of Fort St. George. Madras 1824. — F. Keraudren, Le Cholera-Morbus de l'Inde. Par. 1824. — Th. Brown, Observ. of the chol. morbus of India. 1825. — J. Annesley, Treat, on the epid. chol. of India. Lond. 1829. 1831. — J. Annesley, Sketch of the most prevalent diseases of India, comprising a treat, on the epid. chol. of the East. A. d. Engl. v. G. Himly. Hannov. 1831. — Seidliti in Petersb. verm. Abh. Samml. III. 1825. p. 27. — J. M. Robert, Guide sanit. des gouvern. europ. ou nouv. recherches sur la fievre jaune et le cholera morbus. Par. 1826. — R. H. Kennedy, Notes on the epid. cholera of India. Calcutta 1827. — A. T. Christie, Observ. on the nature and treatment of Cholera etc. Edinb. 1828. — Rang in Hofel. Journ. 1830. St. 8. S. 86 etc. — C. Searle, Cholera, its nature, cause and treatment etc. Lond. 1830. — Tilesius, Über die Cholera u. die Kraftigsten Mittel dagegen. Nurnb. 1830. — W. Macbichael, Report du conseil de sante d'Angleterre sur la maladie appeée dans l'Angleterre. Cholera spasmodique etc. Traduit de l'Angleterre. Par. 1831. — G. H. Hamilton, Treat, on cholera asphyct. or epid. cholera etc. Edinb. and Lond. 1831. — A. Mobeatj de Jonpies, Rapports sur le chol. morbus de l'Isle de France et de Bourbon, dans l'Inde, en Syrie, en Egypte, en Russie etc. Par. 1820, 1821, 1824, 1826, 1831. — Ejdsd., Rapport sur le cholera morbus pestilentiel. Avec une carte. Par. 1831. — F. E. Fodere, Rech. hist, et crit. sur la nat. les causes et le trait, du cholera-morbus etc. Par. 1831. — F. C. M. Marcus, Pensees sur le cholera morbus etc. Moskau 1831. — E. Schnurrer, Die Cholera-Morbus etc. Mit d. Karte ihres Yerbreitungsbezirks. Tubing. 1831. — J. R. Licitenstedt, Die Cholera-Morbus etc. Mit d. Karte ihres Yerbreitungsbezirks. Tubing. 1831. — J. R. Licitenstedt, Mitchel. lib. d. Cholera-epid. in St. Petersb., im J. 1831 etc. Berl. 1831. — Naumann, Hand b. etc. Bd. III. Abth. 1. p. 363. — C. J. P. Elsner, Ueb. Cholera, Yersuch dieselbe zu deuten. Königsb. 1831. — M. BLASTER, Die einstehende Cholera oder Brechruhr. Leipzig. 1851. — J. G. Gmelin, Die ostindische Cholera etc. Tubingen 1831. — A. Rieck, Mittheilungen lib d. morgenliind. Brechruhr. Stuttg. 1831. — Gosse, Ueb. d. Nat. u. Hcil. d. sporad. u. epid. Chol. Nach d. Franz, v. A. Clemens. Frkf. 1831. — F. t. Wedekind, Ueb. d. Chol. im Allg. etc. Frkf. 1831. — W. Niesses, Ueb d. Ursachen d. Chol. etc. Altona 1831. — C. F. Harless, D. ind. Cholera nach alien ihren Beziehungen etc. 2 Bde. Braunschw. 1831. — J. H. HUTCHERGER, Abh. fiber d. Entz. d. Riickenmarks u. Beitr Erforschung d. Cholera-morbus. Linz 1831. Philippson, Beitr. z. d. Unters. fib. Cholera morbus. Magdeb. 1831. — Ejusd., Anweisung z. Erkennt. u. Verhältnis. d. asiat. Chol. Magdeb. 1831. — F. Hendt, Üb. asiat. Cholera. Breslau 1831. — Zitterland, Cholera-Zeitung. Aachen 1831. — Berliner Cholera-Zeitung etc. Berl. 1831. — J. M. Winkler, Die orient. Cholera etc. Olmutz 1831. — H. W. Buck, Die bisher. Yerbreitung der in Rusland herrschenden Cholera etc. Ham. 1831. — J. J. Sachs, Allg. Lehre v. d. epidem. u. ansteck. Krankheiten insbes. der Cholera etc. etc. Berl. 1831. — Jaenicien et Marcus, Animadvers. path. anat. de cholera morbo Mosquae grassanle etc. Mosk. 1830. — J. R. Kochlin, Ueb. d. Cholera etc. Zurich. 1831. - Kruger-Hansen, Kurbilderm. Beziehung anf d. Cholera. Rostock 1831. - K. C. Hills, Beob. 3 ub. d. asiat. Choi. etc. Lpz. 1831. - K. J. W. P. Remer, Beob. fib. d. epid. Choi. elc. Bresl. 1851. - J. Radius, Mittheil. d. Neuesten u. Wissenschriften. Fab. d. Chem. Leipz. 1831. — J. C. v. Lodeh, Üb. d. Cholera-krankheit. Kbnigsb. 1851. — L. W. Sachs, Die Cholera. N. eig. Beobacht. a. d. epid. v. Kbnigsberg. etc. Kbnigsb. 1851. J. E. Hoffmann, Ansichten und Bemerkungen fiber die Brechruhr. etc. Stuttg. 1831. J. P. Holscher, Mitth. fib. d. asiat. Cholera. Hannov. 1851. — J. M. Prehal, D. Cholera. beobachtet in Galizien im J. 1831. Prag. 1831 u. 1832. Verhandlung d. physik. med. Gesellsch. za Konigsb. fib. d. Cholera. — K. G. Zimmermann, D. Choleraepidemie in Hamburg, wahrend d. Herbstes 1831. Hamb. 1851. — E. F. G. Herbst, Unters. fib. Verbreitungsart. d. asiat. Cholera. Gedani 1831. — E. D. A. Bartels, Grundz. e. spec. Path. u. Ther. d. oriental. Cholera. Berl. 1832. — L. Stroneybr, Skizzen u. Bemerk. v. e. Reise nach Dantzig etc. Hannov. 1832. — x. D. Bastler, D. Cholera in Wien. Wien 1832. — A. D. Wilhelmi, D. bewiihrtesten Heilmelh. u. Arzneivorschriften für das Chol. etc. Lpz. 1831. — J. L. Casper, D. Behandl. d. Asiat. Cholera durch Anwend. d. Külte etc. Berl. 1832. — Genbrin, Monographic do. cholera-morbus. Par. 1852. — Bouillaud, Traité prat, theor. et stat. du cholera-morbus. Par. 1852. — Magendie, Lecons sur le cholera-morb. etc. Par. 1852. — Gaimard et Gerardin, Le cholera en Russie. Par. 2 edit. — A. Heger, Zur Rlinik der neuest. morgenland. Krankheiten elc. Darmstadt. 1832. — G. Canstatt, Darstell. a. krit. Beleuchtung des Wesens etc. der ostind. Brechruhr. Regensb. 1851. — F. L. K. d'Altoncourt, Influenza und Cholera. Lpz. 1851. — F. A. Simon, jun., Die in-dische Brechruhr elc. Hamb. 1851. — G. C. Reich, die Cholera in Berlin etc. Berl. 1851. — Pulst, Die asiat. Cholera im König. Polen. Bresl. 1851 — C. Schneemann, Beiträge z. Kenntnis u. Behandl. d. asiat. Cholera. Hannov. 1851. — L. Dyrsdn u. B. F. Baerens, Beob. u. Erf. fib. d. epid. Cholera. Nach deu Rigaer Proto-collextracten etc. Riga u. Dorpat. 1851. — K. F. H. Marx, Die Erkenntnis. Yerhfit. u. Heilung der ansteck. Cholera. Karlsruhe u. Baden 1851. — K. Barrie, Die Cholera-Morbus etc. Hamb. 1851. — J. G. Lindgren, Der epid. Brechdurchfall beob. in Nischnei Nowgorod. Dorpat 1851. — J. C. G. Jorg, Vier Hauptfragen fib. d. 1 * 32. — J. G. M. y. Rein, D. orient. Cholera etc. Jena 1832. — A. Krads, Die Choleraepidemie nach eigenen Beobachtungen Stuttg. 1832. — Choleraarchiv, herausg. v. Albers, Babez, Bartels etc. Berlin 1832. — A. Zink Gesch. Bemerk. fib. d. epid. Choi, wahrend ihres Eintritts u. Herrschens in Wien. Wien 1832. — L. Leo, Ideen u. Erfahr. ub. d. Nat. u. Beh. d. asiat. Brechruhr etc. Warschau 1852. — C. L. El- siissEB, D. epidem. Cholera etc. Stultg. 1832. — Delpkcii, Etudes sur le chol. morb. en Anglet. et en ficosse. 1832. — Ta- bulae chronologicae hydrodromicani pestis Gangeticae dissipationem explicantes etc. Braunschvv. 1832. — F. Qoesnee, Essai sur Tepid, qui a desole l'Isle de France en 1829. Par. 1835. — Phoebus, Ueb. den Leichenbefuud in der asiat. Cholera. Berl. 1833. — Dief- fenbach, Physiolog. chirurg. Beobacht. bei Cholerakranken. 2 Aufl. Giistrow 1834. — Yulpes, Sul. chol. asiat. osserv. in Napoli. 2. ediz. Napoli 1836. — Isensee, Charle fib. d. Verbreitung der Cholera. Berl. 1856. — M. Stbeuxeb, D. mor Cholera genl. Brechruhr etc. Bamb. 1857. — F. Zaiaczowski, D. epid. Brechruhr. etc. Zurich. 1857. — G. Y. Brewing, Der asiat. Brechruhr Erkenntn. u. Heilart. Wien 1857. — F. Kebyss, D. Chol. od. Brechruhr in alien thren Formen etc. Berl. 1857. — G. C. Wolffstein, Trattato sul cholera esc. Wien 1857. — F. J. Kopp, Generalber. fib. d. Cholera epid. in Miinchen etc. Miinchen 1837. — G. L. Dietebich, Beobacht. u. Behandl. des wandernden Brechdurchfalls in Miinchen. Nii|nb. 1837. — A. F. Spring, Üeb. Ursprung, Wesen und Verbreit. d. wandernden Chol. etc. Miinchen 1837. — W. A. Schlagintweit, Pract. Erfah. u. Beob. ub. d. epid. Brechruhr in Miinchen. Miinchen 1837. — A. Siebert, Zur Genesis u. Therapeutik d. epid. Chol. etc. Bamb. 1857. — K. Pfeeffer, Bericht fib. d. Cholera-Epid. in Mittenwald. München 1857. — Monneret, Compendium etc. Vol. II. p. 256. — L. Bohm, Die kranke Darmsehleimhaut in der asiat. Cholera etc. Berl. 1858. — H. WisgRILL, in Oesterr. med. Jahrb. 1857. Bd. III. — Ebers, in Hdfel. Journ. 1858. Marz. S. 5. — Pn. V. Walter, in Journ. f. Chirurgie etc. 1858. Bd. XXVL. p. 173 — Sgiuegel, in Rust's Magaz. 1838. Bd. 51. p. 387. § 1. Wij scheiden de beschouwing der epidemische, in Oost-Indie te huis behoorende en daar altijd door malaria verwekte, in onze eeuw tot eene wereldsmetziekte gewordene cholera (cholera-morbus) van de ändern jäar terugkeerende, wel in hare verschijnselen eenigermate gelijkende, maar naar mij voorkomt in haar on tstaan geheel verschijnende zomerziekte, die men met den naam van sporadischen braakloop (cholera nostras) bestempelt. De gronden, die ons tot zulk eene scheiding nopen, zullen uit het beloop van de beschrijving der beide ziekten blij. Kurken. Hier spreken wir het eerst over de epidemische cholera. Verschijnselen. § 2. Men heeft een cholera milior en gravior, anderen weder een cholerine, en de cholera algida, cyanotica, asphyclica onderscheiden. In het böoop der cholera kan men a) een voorbodentijdperk (schuilings-, kiemlijdperk) tot aan het uitbarsten der ziekte (cholerine), b) een tijdperk van den bloei der ziekte (der eigenlijke ziekte, loxisch, asphyctisch, koud tijdperk), — c) een tijdperk der terugwerking en d) een tijdperk der umiekten of der cholera-typhoide onderscheid en. § 3. A) Voorbodenlijdperk, cholerine. Meestal entbreekt het voorbodentijdperk geheel, de ziekte barst plotseling uit, als het ware. Midden in den volkommen welstand des lijders. In andere gewalten gan er een langeren tijd algemeene ongesteld, ontstemming, duizeling, oorensuizen, buikloop vooraf. Nu eens komt de aanranding des zenuwstelsels, dan weder de stoornis der spijsverteringswerktuigen meer uit. De lijcler wordt onverwacht door eene matige hoofdpijn, duizeling, suizen in de ooren aangetast, is gevoelig voor het licht en gedruisch, of nog veelvuldiger voelt hij zich traag, mat, geslagen, onver-schillig voor hetgeen om hem omgaat; het algemeen gevoel van zwakte is bijzonder in de onderste lede-maten merkbaar; rijkelijk zweet, soms flaauwten, nu eens versnelling, dan weder vertraging en zwakte van den pols: van tijd tot tijd vlugtig huiveren; gebrek aan eetlust en dikwijls bezorgde stemming des gemoeds ten opzigte van de te duchten ziekte maken de verschijnselen uit van dit tijdperk der Ziekte. § 4. In andere gevallen vertoonen de voorboden zich onder een anderen vorm, de zieke lijdt verscheidene uren of dagen (zelfs 3 — 4 dagen) aan rommelingen, flaauwe opzetting van den buik, ligte ko-lijkpijnen; er doet zich een buikloop op, Waarmede geelachtige, stinkende, vloeibare stoffen onder het gevoel van verligt worden onllast. De buikloop duurt voort en verzwakt den lijder. De pijnen zijn gering, het rommelen houdt aan, de lijder klaagt over een gevoel van leegte in den buik. De tong is wit, breed en bleek, dorst matig, eellust gering; somwijlen oprispenj de buik niet gevoelig voor de drinkking, de pols een weinig versneld, ligte be-naauwdheid in de maagstreek; dikwijls doen zich tevens de boven beschrevene zenuwachtige toevallen op; in eene geringe hoeveelheid wordt bleek e pis gelosd. De buikloop kan in somnige gevallen nurzeuen, dat hij weldra een aanzienlijk zinken der krachten, wegzinken van den pols en zelfs den dood na zich kan slepen, nog voorordat er zich braken en krampen hebben bijgevoegd. Doch dit komt alleen bij oude voorwerpen voor. § 5. Al deze toevallen kunnen een hevig karakter aannemen; dan hevige kolijkpijnen, sterk braken en buikloop, of gelijktijdig of afwisselend. Deze toe-stand komt zeer nabij de werkelijke cholera. De pas beschreven verschijnselen kunnen 2-3-5-8 dagen duren; 48 uren zijn de gemiddelde tijd, zijn gan, zoo niet altijd, dan toch zeer Teelvuldig in eenen matigen of sterkeren graad de uitbarsting der werkelijke cholera vooraf en verdienen des te meer de opmerkzaamheid van den lijder en van den arts, omdat juist onder deze omstandigheden de geneeskundige hulp van beslissend nut kan zijn en de vei-dere ontwikkeling der ziekte in haren kiem onder-drukken. Principiis obsta. Men neemt dikwijls waar, dat eene fout in den leefregel of het vatten van koude den overgang van het voorbodentijdperk in de cholera bespoedigt. § 6. Het is ook deze groep van verschijnselen, die op den tijd, waarop de cholera op eene pla. At the height of the city, veelärke een groot gedeelte der bevolking aantast; tijdens den inval der cholera in Paris hoorde ik in de eerste dagen der epidemie in de huizen van al mijne bekenden overgesteldheid klagen, gelijk ik zelf ook niet daarvan verschoond bleef, sommigen led en aan misselijkheid, anderen aan braken, anderen aan onverklaarbare afgematheid en lusteloosheid, de meesten aan buikloop. Deze waarneming heeft zich bijna overal herhaald. Deze verschijnselen han-gen van de algemeene uitbreiding der door het miasma verwekte voorbeschilctheid tot do ziekle uf. Er heeft waarschijnlijk eene verandring in de bloedmenging plaats, die nog geene werkelijkc uitbarsting der ziekte weeg brengt. Men heeft op vele plaatsen b. v. in Munchen, de waarneming gedaan, dat het bloed Tan personen, die men tijdens de cholera of reeds eenigen tijd voor haar verschijnen aderliet, gedeeltelijk de donkere kleur en eene bijna even dikke hoedanigheid als het cholerabloed had. B) Stadium morbi, toxicum, algidum. Meestal wordt de lijder plotseling des middernachts of tegen den morgen door buitengerneene misselijkheid en braken, gelijktijdig met zeer hevigen buikloop aangetast. Hij klaagt over een toesnorend, buitengemeen be- naauwend gevoel in den onderbuik. De ontlastingen naar boven en beneden, volgen zoo snel op elkan- der, dat zich spoedig de uilerste uitputting, tot flaauvrte naderende zwakte vertoont. De dijen, kui- ten, armen, vingers, buik- en onderkaaksspieren worden door hoogst pijnlijke krampen aangetast. De ontlastingen naar beneden bestaan in v? it, grijsachtig, op wei, rijstwater gelijkend vocht, zonderreuk, dat met geweld door den aars als door eene spuit wordt uitgedreven. Spoedig daalt de -warmte des lijders; de neus, ooren, tong, ledematen zijn koud op het ge- voel, even als de huid van een kikvorsch. De pols is klein, naauwelijks voelbaar; de uitgeademde Lucht is koel, en desniettemin klaagt de lijder veelal over inwendige hitte, verlangt gretig naar drinken; maar vrat hij neemt, wordt dadelijk weder uitgebraakt, de huid is tevens zoo levenloos, zoo zonder eenige spankracht en turgor, dat zij er op de handen rimpelig uitziet, even als de huid van waschvrouwen, wanneer zij lang in heet water is gehoudeh; opgeligte huidplooijen blijven staan, de handen en voeten, de punt van den neus, het aan-gezigt, de tong, de ooren, de streek om de oogen hebben een leikleurig, blaauw uitzien, van waar de naam cholera cyanotica. In het gelaat ligt de uit-drukking van het zinken der krachten en van de pijn, de oogen worden diep in de oogkuilen terugget Broken, het bindvlies en hoornvlies zijn droog, dit laatste vlak geworden, ingedrukt als in een lijk, de gelaatstrekken toegespitst. De stem wordt zwak lispelend, klinkt alsof zij uit een graf komt (vox choleica). De pisafscheiding is volledig onderdrukt. Daarbij is de lijder meest tot aan zijn laatsten adem tog bewustzijn, hoewel hij voor alles onverschilig is, wat om hem omgaat. Zoo gaat de ziekte gestadig voort, en de lijder is dikwijls in weinige uren een offer des doods, sterft door uitputting, hersenverlamming, lerwijl de pols geheel wegzinkt, en koude en leikleur tot den hoog-sten graad klimmen. Braken en buikloop houden niet zelden voor den dood op. De doodstrijd is meestal zeer gering. § 7. c) Tijdperk van terugiverlcing. Wanneer deziekte niet nu reeds eindigt, dan gaat het stadium algidum meer of minder snel in het tijdperk van te-rugwerlcing over. De lijder valt meest in een slaap, gedurende welken de adem vrijer wordt, de pol zich verheft, de leikleur in een meer naturwissenschaftliche huidekleur overgaat, en een warm zweit over het geheele ligkeit. De lijder ontwaakt verkennen, jost pis, en dikwijls is hiermede de kring der ziektc gesloten, tervvijl de herstelling zonderer verdere toevallen van de hand, en de lijder even snel zijnne genezing te gemoet gaat, als hij door de ziekte is aangetast. § 8. Doch meestal is het beloop van het tijdperk van terugwerking niet zoo eenvoudig en gunstig. Men heeft dit het typheus tijdperk genoemd, orndat zijnne verschijnselen op die van den typhus gelijken: meer gepast zou het met den naam van secundaire narco-tisatie kunnen bestempeld worden. Eenige uren of ook een dag na het begin der te rödte worden de oogen opgespoten, de wangen rood, de pols versneld, de witte tong wordt bruin en droog, een zwart smeer bedekt de tanden en de lippen. De lijder ijlt of ligt in een diepen slaap, even als in febris nervosa stupida. Dikwijls duurt deze toestand 8 dagen, voorat hij in genezing overgaat of doodelijk eindigt. Verscheidenheden in de verschijnselen. § 9. Nadat wij tot dusver een algemeen beld van de ziekte hebben getracht te ontwerpen, zullen wij nu de afzonderlijke deelen en stelsels ten opzigte van de verrigtingsveranderingen,  mond-holte. De tong in het begin wit, breed, vochtig, plat, is in het stadium cyanoticum veelal koud op het gevoel en leikleurig, bedekt zich met een lijin-achtig, aan de vingers klevend slijm en de tepeltjes zakken in. In het tijdperk der narcosis heeft zij volmaakt hetzelfde droog, zwart aanzien en beeft even als in de typheuse koorts. De afscheiding van het mond slijm en van het speeksel wordt in het stadium algidum geringer, de mond wordt droog, het speeksel is taai en spaarzaam, de lijder klaagt over droogte in de keel. De dorst is brandend, onleschbaar, bijzonder verlangend naar ijs en ijskoud drinken. In het tijdperk van terugwerking word en de Lippen en de tong weder rood, de tepeljes aan de punt der tong en aan den rand zijn ontwikkeld, de lijders verlangen in dit tijdperk naar warm drinken. §11. b) Maagstreek. De bovenbuik is meestal de zitplaats van een buitengemeen gevoel van wee-heid en pijn, even alsof er gloeijende kolen op la-gen, of alsof de maag aanhoudend werd zamenge-drukt, alsof de hartstreek en het midden van het lijf met een band vast ingesnoerd was. Deze pijnen worden door het braken niet verligt; op de aanra-king wordt de maagstreek meestal eerst na een langen duur van het braken gevoeJig. § 12. c) Broken. Anhoudende misselijkheid; het braken herhaalt zich snel en ontlast witachtige, vlokkige, zeer zelden groen gekleurde, laf riekende stoffen in verschillende hoeveelheden. Het braken veroorzaakt pijnen, die zich in de navel- en de lenden-streek uitbreiden; het Is dikwijls zoo geweldig, dat het braaksel als een springbron uit den mond schijnt op te borrelen. Soms voegt zich pijnlijke hik daarbij. Dikwijls bestaat het braken in onvolledig oprispen zonder andere ontlasting der maag. Met de ontwik- keling der blaauwzucht wordt het braken sorns zeld- zamer. In het tijdperk der terugwerking londt het geheel op, en de maag houdt het drinken weder in, de maagstreek is nu weinig of Tolstrekl niet pijnlijk. Braken is bijna altijd aanwezig en duurt gedurende het stad. algidum, sorns nadat de terugwerking reeds begonnen is, voort. Van den anderen kant zijn er choleragevallen, waarin het braken geheel ontbreekt. §13. De uitgebraakle sloffen bestan in het begin uit den inhoud der maag, vervolgens uit rijstwater-achlige vlokken, zoo als die ook door den stoelgang worden ontlast en zoo als men ze in het darmkanaal der lijken vindt. Soms heben in het begin rijkelijke entlasten van donkere, groene, later lichtgeel wordende gal plaats. In de meeste gevallen begint echter het braken dadelijk met de ontlasting van de outlasting van de waterig vocht. Het braken gaat meestal met zoo weinig inspanning gepaard, dat het meer op een gewelddadig oprispen en overloopen van de maag gelijkt. § 14. In het stadium algidum is de buik ingezakt, veelal deegachtig op het gevoel, zelfs naar de wervelkolom ingetrokken; de percussie geeft op zijne geheele uitgebre. Idheid een doffen toon, soms kan men zeer goed de bewegingen der darmkronkels en de daardoor voortgebragte bewegingen van den vloei-baren inhoud des darmkanaals waarnemen, door het schudden van den buik veroorzaakt men een geluid van golving, door drukking neemt de pijn niet toe. In het tijdperk van terugwerking wordt de buik meestal opgezet, een weinig trommelzuchtig, geeft bij de percussie in eene vrij groote uitgestrekteid den tympanitischen loon, en wordt ook soms voor de drukking eenigzins gevoelig. § 15. d) Buikloop is bestendiger dan braken, gaal dikwijls de uitbarsting der ziekte als cholerine een paar dagen en zeils langer vooraf, waarbij de stoelgangen reeds geheel het karakter en het aanzien van choleraontlastingen kunnen hebben. Hoogst zelden ontbreekt de buikloop geheel. Deze ontlas-tingen hebben ook zonder eenige inspanning plaats, als uit een geopende sluisdeur, de inhoud des darmkanaals wordt door hevige zamentrekkingen der darmen uitgedreven. De aandrang tot sloelgang, buikpijnen gaan niet lang vooraf, maar de ontlasting overvalt den lijder meest zoo plotseling, dat hij naauwelijks tijd heeft ora de pot te vragen. Dikwijls brengt elke beweging dadelijk eene ontlasting voort. In het begin zijn de gelos de stoffen dikwijls nog groenachtig, geelachtig, schuimachtig, een weinig stinkend, doch weldra bestaan zij uit dunne kleur-loose wei, die kleine vlekken in het linnen nalat; soms zijn zij troebel als melk, reukeloos. In zeldzame gevallen heeft men chocoladekleurige stoelgan-gen waargenomen, waarop altijd spoedig de dood pleegt te volgen. De cholerastoelgangen reageren gemeinig zur of loogzoutig en bestaan volgens O'Shaognf.ssy uit water, koolzure soda, eiwit en kaasstof. In den hoogsten graad van de blaauvczucht worden de stoelgangen veelal zeldzamer, gaan onwille-keurig af, en bestaan uit een vloeibare, troebele, roodachtig gele, soms tegelroode stof van een lijk-achtigen stank. In he Tetterwerkwerkingstijdperk neemt verstopping de plaats van buikloop in ; de drekstoffen zijn in het begin nog kleiachtig, maar nemen van lieverlede hare natuuriijkc kleur en stank weder aan. In sommige gevallen van cholera mist men zu sehr braken als den buikloop; in het darmkanaal van het karakleristiek cholera-afscheidsel in groote hoeveelheid opgehoopt; deze ge-vallen zijn het, die men met den ongepasten naam van cholera sicca bestempelt. § 16. 2) Algemeene loestand der voediwj. In het oogloopend is het snel zinken der krachten en de snelle vermagering der choleralijders in het stadium algidum. Deze snelle vermagering hangt evenzeer af van de leegte des haarvatenstelsels, als ook van de opforping der in het onderhuidscelweefsel bevatte wei; vandaar dikwijls het uilzien als grijsaards bij jonge beden; ringen vallen van de vingers af. § 17. 3) Bloedomloop. De pols is in het stadium algidum. Menigvuldiger dan in den naturwissenschaften loe-stand (90 — 130 slagen), neemt veelal naar gelang van het voortgaan der ziekte in snelheid toe, is klein, draadvormig, en wordt eindelijk geheel onvoelbaar. Somtijds verdwijnt de pols gedurende de aanvallen van misselijkheid en braken of gedurende de krampen, en keert dan terug, maar soms gaat hij geheel weg. In het algemeen zou de spaakbeenspols aan de linkerhand vroeger verdwijnen dan aan de regter; ten laatste voelt men zelfs den pols in de groote slagaderen, zoo als de krop- en dijslagaderen niet meer. De pols heeft dikwijls verscheidene men voor den dood geheel opgehouden, en men heeft zulke lijders zonder pols nog zien loopen. De hartslagen worden in den loop van dit tijdperk in dezelfde even-redigheid onduidelijker en hun aanstoot zwakker; men hoort den eersten doffen harttoon niet meer en sleclits den helderen tweeden. Kort voor den dood houden de hart. geruischen geheel op, hetgeen schijnt an te duiden, dat ook werkelijk de zamen trekking van dit ingewand heeft opgehouden, zij duurt intus schen nog voort; opent men in dit tijdperk eene slagader, de temporalis of radialis, dan krijgt men geen bloed." De bloedomloop in de aderen duurt in het begin van het stadium algidum nog, ofschoon zeer vertraagd, voort; het kost moeite om uit eene geopende ader bloed te ontlasten. Op het toppunt van dit tijdperk daarentegen verheffen de aderen zich naauwelijks boven de vlakte van de huid; belet men tijdelijk den loop des bloeds in de aderen, dan herstelt hij zich niet dan buitengemeen langzaam, opent men eene ader, dan vloeijen er naauwelijks eenige droppels zwart, kleverig, dik Bloed naar buiten, waarschijnlijk slechts zooveel als de ader juist op het oogenblik van het openen bevat; men moet het bloed als het ware uit de ader uitmelken. Deze stilstand in de aderen is de oorzaak van de blaauwe kleur der huid, van de zoogenoemde blaauwzucht (cyanosis); zij is het sterkst in het aangezigt, aan de hand en, voeten en uitwendige teldeelen, doch dikwijls ook over het geheele ligchaam verspreid. Bij sommige individus is de blaauwzucht zeer flaauw uitgedrukt, al vertoont de cholera zich ook in den hevigsten graad. In het tijdperk van de terug working verheit de pols zich weder, de slagader wordt door den bloedgolf weder uitgezet, het hart slaat krachlig tegen den bortwand, men hoort zijnne beide toonen duidelijk en in vrij groote uitgebreidheid, de aderen zwellen op en verheffen zich boven de liuid. § 18. 4) Blood. In het stadium algidum is het ut de ader gelaten bloed zwart, taai, dik, de bloedkoek wordt in de lucht minder rood dan gewoonlijk of in het geheel niet, is door slechts wei omgeven, week op het gevoel, en heeft het aanzien van bessengelei. In het lijk vindt men slechts zulk eene geringe hoeveelheid bloed, dat men er naauwelijks 8 — 10 oncen van kan opza-melen, waarschijnlijk ten gevolge der rijkelijke ont-lastingen voor den dood. De warmle van het bloed der choleralijders is in dit tijdperk 4 — 5° R. lager dan bij andere zieken; het bloed is zeer donker zwart, het bloed der aderen bijna gelijk aan dat der slagaderen, doortrekt niet ligt den inwendigen vaatrok, is § 18. 4) Blood. In het stadium algidum is het ut de ader gelaten bloed zwart, taai, dik, de bloedkoek wordt in de lucht minder rood dan gewoonlijk of in het geheel niet, is door slechts wei-nig wei omgeven, week op het gevoel, en heeft het aanzien van bessengelei. In het lijk vindt men slechts zulk eene geringe hoeveelheid bloed, dat men er naauwelijks 8 — 10 oncen van kan opza-melen, waarschijnlijk ten gevolge der rijkelijke ont-lastingen voor den dood. De warmle van het bloed der choleralijders is in dit tijdperk 4 — 5° R. lager dan bij andere zieken; het bloed is zeer donker zwart, het bloed der aderen bijna gelijk aan dat der slagaderen, doortrekt niet ligt den inwendigen vaatrok, is § 18. 4) Blood. In het stadium algidum is het ut de ader gelaten bloed zwart, taai, dik, de bloedkoek wordt in de luch Kleverig, taai op het gevoel, stolt spoe-dig, scheidt zich niet of slechts onvolledig in wei en bloedkoek; de bloedkoek is op de oppervlakte gerimpeld, gelijkmatig bruin, of tusschen de roode marmervlekken vertoonen zich donkerder plekken, alsof zich daar zwarte kleurstof had afgescheiden, blijft het bloed 2—3 dagen aan de lucht bloolgesteld, dan wordt het geheel zwart (de zuurstofiucht schijnt zonder werking daarop te blijven); in de lucht geklopt, wordt het slechts weinig rood, het is aan-merkelijk vast en het vloeit even als dik vernis; zou-ten begunstigen zijn verkleuren in de lucht; het behoudt langer dan niet cholerisch bloed de eigen-schap, om door zouten rood te word en gekleurd. zijn reuk heeft niets eigenaardigs. Yolgens de mikroskopischen waarnemingen van Herrmann en anderen zouden de bloedbolletjes hunne eerste gedaante hebben verloren, op hunne oppervlakte gescheurd zijn. Donne, Capitaine en anderen meenen geene verandering in den vorm der bloedbolletjes te hebben waargenomen. Alleen schijnen zij volgens Donne een gedeelte van hun watergehalte te zijn kwijt gerakt, en hetgeen zij nog bezitten, schijnt snel in de lucht te verdampen; men kan namelijk op het gespalte aan de bolletjes van eholera-bloed niet zoo gemakkelijk de gevvone bewegingen mededeelen, zij schrompelen snel op en verdroogen spoedig. Herrmann, Wittstock, Thompson, Lassaigne, Magendie, Lecand hebben het bloed uit het eerste tijdperk der cholera scheikundig ontleed. Als algem eene uit-komst bleek, dat de hoeveelheid van de vezelstoffen en ook wel van het eiwit afneemt; de vaste zelfstandig beden zijn vermeerderd, het walergehalte verminnderd; de hoeveelheid kleurstof is in het bloed van choleralijders samal grooter dan in gezond bloed; de evenredigheid der zouten, ofschoon die in mindere hovelheid aanwezig zijn, ondergaat geene aanmerkelijke wijziging. De hoeveelheid wei is in vergelijking met gezond bloed tot op de helft herleid. De in gezond bloed in kleine hoeveelheden bevatte koolzure soda zou geheel ontbreken. In het bloed van die choleralijders, waar de pisafscheiding onderdrukt was, heeft men pisstof gevonden, en volgens Russell vindt men onder dezelfde omstandigheden. deze stoffe in de gal. Volgens Clanny heeft het bloed van choleralijders op 1000 deelen 112 deelen water, 90 eiwit, 12 vezelstoffen verloren. In het tijdperk der terogwerking verandert het bloed geheel en al van hoedanigheid. Het uit de er gelaten bloed bevat des te meer wei, hoe verder de ziekte in dit tijdperk vooruitgaat. De evenredigheid van de wei kan nu zelfs grooter zijn, dan in den naturliken toestand. De bloedkoek zwemt nooit boven, voordat de terugwerking volledig is. Hij verliest zijn geleiachtig aanzien en wordt des te rigter op zijn oppervlakte rood, hoe verder de te-rugwerking is gevorderd. Nu kan zich ook eene dunne ontstekingskorst vormen. Hoe de bloedbolletjes thans gesteld zijn, is niet gezegd. Ademhaling. Het ademen is in het stadium algidum angstig, moeijelijk, soms door zuchten, stenen afgebroken; soms Volgen de in- en uit- ademhalingen met groote snelheid dan in den natuurlijken toestand op elkander, soms langzamer (men heeft zelfs slechts) ademhalingen in de minuut waargenomen), soms even snel. Gemeenlijk klaagt de lijder over groote drukking, die al meer en meer toeneemt. De uitgeademde lucht is koud en laat dikwijls een gelijken laffen reuk, als de stoelgangen waarnemen. Dikwijls wordt de beklemdheid en angst zoo groot, dat de lijders zich bestendig van het dek ontdoen, also dekens hun zelfs te zwaar waren; de ademhaling kan krampachtig worden, even als in een aanval van kortemhalingen toon, men hoort het ademhalingsgeruisch. duidelijk over de geheele borstkas, of schoon bet zwakker schijnt te zijn dan bij gezonde voorwerpen. Men het de in- en uitgeademde lucbt onderzocht en gevonden, dat gedurende het stadium algidum minder zuurstof opgesorpt en minder koolzuur uit- gedreven wordt (J. Davy). Volgens Rayer bevat de in het asphyctisch eu cyanotisch tijdperk uitgeademde lucht aanzienlijk meer zuurstof dan bij den gezonden mensch ; in vele gevallen ondergaat de lucht volstrekt geene verandering in de long des choleralijders ; het gebrek aan opneming van zuurstof gaat gelijken tred met het afnemen der ligchaamswarmte en tier bloed-verandering. In het tijdperk van terugwerking wordt de adem haling ook weder levendig, dikwijls bespoedigd en de adem weder warm. § 20. Eigenaardig is de verandering van de stem in het stadium algidum ; zij wordt zwak en neemt En sechschrepen klank aan; eindelijk gaat zij geheel weg; de lijder kan niet zonder groote vermoeijenis spreken. In het tijdperk van terugwerking wordt zij weder natürliche. Gebrekkige zenuwwerking en collapsus der strottenhoofdsspieren is de grond van deze verandering in de stem. § 21. 6) Zenuwslelsel. Zelden klagen de lijders in het stadium algidum over hoofdpijn; bij sommige voorwerpen neemt men eenigzins gestoord gezigtsvermogen, een strakken blik, duizelingen, flaauwten, oorensuizen waar. Het bewustzijn blijft tot bet laatste toe ongestoord, maar do lijder ligt overschillig neder, antwoordt ongaarne op vragen, omdat hij de inspanning schuwt; zijne zinnen zijn stomper; de algemeene gevoeligheid is zoo verzwakt, dat sommige zieken zelfs van de aanraking van ko-kend water geene pijn ontwaren, mostaardpappen, spaanschevliegcnpleisters, geeselen met brandnetels, brandcylinders missen hunne gewone werking. Het gezigtsvermogen is op het toppunt van dit tijdperk in het Algemeinen zwakker; sommige zieken zijnheilen blind worden; het gehör heeft zijnheilen verloren, de smaak schijnt ook veranderd, daar voor den lijder alle soorten van drängen. Kinderen worden dikwijls slaapzuchtig, door stuipen aangetast. § 22. Van het begin van het stadium algidum af wordt de lijder door zeer hevige krampen aangetast, erst in de toonen, vervolgens in de kuiten, de vingers, de armen, eindelijk in bijna alle spieren; de kampachtig zamengetrokken deelen vormen eene meer of minder duidelijk uitpuiling op de huid. Nu eens staan deze krampen in evenredigheid met de ontlasstingen, dan weder schijnen zij daarvan geheel onafhankelijk en gedurende de epidemie treft men niet zijn. En aan, die aan zeer pijnlijke krampen lijden zonder eenig ander toeval van de cholera. Krampen ontbreken dikwijls geheel, bij zonder in de door verlamming snel doodelijke gevallen; zij zijn heviger bij Europeanen, dan bij Indianen, heviger bij krachtige sterke, dan bij zwakkelijke individus. Romberg merkt op, dat de krampachtige spierzamen-trekkingen bij het vrouwelijk geslacht veelvuldiger waren dan bij mannen. Dikwijls herhalen tie kram pen zich van minuut tot minuut. De zamengetrokken spier geeft aan het lid geene tetanische stijfheid ; beToelt men zulk eene spier, dan neemt men veeleer eene harde zwelling tusschen twee verdiepte plaatsen waar. Altijd is de kramp zeer pijnlijk ; krampachtige stijfheid kan nog verscheidene dagen na de ziekte voortduren. § 23. De zwakte is buitengemeen groot, de zieke Jigt veelal onbewegelijk op den rug, kan zich naau-welijks verroeren ; ofschoon hij vaak in eene diepe sluimering schijnt te liggen, is dit bij nader onder-zoek geen ware slaap, maar slechts. de uitdrukking van de hoogste afmatting. § 24. De gelaatstrekken der choleralijders zijn zamengetrokken, toegespitst en hebben zulk een eigenaardige pijnlijke uitdrukking, dat men er den naam van fames cholerica aan heeft gegeven. De beenachtige deelen van het aangezigt puilen aanzielijk uit, talrijke plöojen doorploegen het voorhoofd en het gelaat, de neus-lipplooi is bijzonder diep ingegroefd ; de slapen en wangen vallen in ; een blaauwe ring oogen de oogen ; de drooge, morsige, levenlooze, al het ware ingevallen oogen liggen diep in de oogen kalten, de oogleden zijn half gesloten, de daardoor an de lucht blootgestelde en niet meer door het tranenvocht besproeide harde oogrok is opgespoten, met roode uitgevaatte vle Kken bedekt; de neus töten gespitst, de tot elkander genaderde neusvleugels verwijden zich slechts bij groote inspanningen om te ade-men; het gelaat is koud, blauw, bijzonder aan de lippen, de top van den neus met kleverig zweet be-dekt. De lijder ligt aJs in diep nadenken verzonken, op het weinig bewegelijk gelaat ligt de uit-drukking van onverschilligheid, van afmatting of van moedeloosheid. In der tijdperk der terugwerking (wij spreken hier niet over den uitgang in secundaire narcotisatie of cholera- typhoide) 1 ontwikkelt zich op nieuw hevige hoofdpijn, bijzonder in de streek boven de oogen krijgen nieuwen glans, zijn than.s ichtschuw, de lijder is gevoelig voor geruisch; de gevoeligheid herstelt zich volledig, de opwekbaarheid der zinnen is thans zelfs een weinig verhoogd; niet zielen verheft zich een weinig ijlen, dat noch gevaarlijk is. Er komt slaap, die den lijder verkwikt. De zieke is nog zwak, maar deze zwakte wordt van dag tot dag geringer en weldra herkrijgt de lijder de voile mate van zijnne krachten. § 25. 7) Wartnteontwilcke In het stadium, algidum is de warmteontwikkeling aanmerkelijk verminderd zoo als in geene andere ziekte; eene sterke koude verspreidt zich over de ledematen en het geheele ligchaam (vandaar de benaming van dit tijdperk) en deze koude is objectief voelbaar, door den thermometer meetbaar, terwijl de lijder zelf daar geen last van heeft, en zelfs over inwendige hitte klaagt. Dikwijls gaat de koude met beven, huiveren gepaard. Volgens Czermaks proeven is de warmtegraad het laagst aan de voeten, aan de handen, en de tong, eindelijk in het aangezigt, aan den hals, in de hart- kuil. De warmtegraad der voeten kan tot op + 14°R., die van de tong op 15° dalen; in geene andere ziekle daalt de ligchaarnswarrnte lager dan 22° R. Daalt de warmtegraad lager dan 19°, dan is dit een doo- delijk teeken, hoe hooger de dierlijke warmte blijft, des te gunstiger is de voorspelling. Het uit de arm- vaten gelaten bloed was bijna altijd 1 — 3. graden warmer dan het warmste gedeelte van de oppervlakte des ligchaams. Wanneer in den gezonden toestand de verandering des bloeds in de long en in het haar- vatenstelsel de bron der dierlijke warmte is, dan 24 Laat zich begrijpen, dat deze dalen moet, zoodra deze verandering (arterialisatie des bloeds) volledig is opgeheven. In het tijdperk van terugwerking keert niet alleen de naturwissenschaftig, maar zij kliml zelfs wel-dra boven den naturwissenschaftig, gaat in kortshitte over, die eerst na eenige dagen weder afneemt. § 26. 8) Huid. De cyanotische klenr der huid, haar gebrek aan turgor, zoodat plötzen op haar blijven staan (bijzonder duidelijk aan den hals) en zij en zij en aanzien heeft, also zij doorweekt was, is reeds door ons beschreven. De huid bedekt zich meesl met een koud kleverig zweet. Men heeft soms waargenomen, dat de warmtegraad kort voor den dood weder toeneemt, en in alle gevallen, waarin dit zich tot den romp en het hoofd bepaalde, was het een voorbode van een doodelijkeii afloop. In het tijdperk der terugwerking breekt met de herstelling van de spankracht der huid een warm rijkelijk zweet over het geheele ligchaam uit. § 27. 9) Afscheidingen. Alle afscheidingen, uitgenomen die van het darmkanaal en V van de huid zijn in het stadium algidum onderdrukt. Alleen het slijmvlies van den neus blijft vochtig, en Conwell spreekt van vermeerderde tranenafscheiding, waar- mede andere waarnemers niet overeenstemmen. Ten gevolge van de verdrooging der tranen- en bindvlies- afscheiding wordt het oog droog; het hoornvlies ver- best zijne doorschijnendheid, rimpelt zich en zakt in, even alsof het waterachtig vocht onstast was. Magendie gelooft zelfs, dat het waterachtig vocht op de oppervlakte van het oog verdampt. De pisafschei- ding is opgeheven, de lijder loost geene pis, men vindt in den onderbuik geene opzetting van de blaas. Elterende wonden verdroogen. Ook wordt het op- hoesten geringer; de tong kleeft aan het gehemelte. 