Vrijmoedige Bedenkingen
None
Intüsschen zijn deze broeders, voor zoover zij niet zelf tot het gild der gewetenlooze vertalers medebehooren, we- der op eene andere wijze de litteratuur tot overlast. Tot hun ongeluk en onze verveling het voor audet van den Faust vemomen dat het, om interessant te zijn, er slechts op aankomt 'een greep te doen in het voile leven der men- schen.' Zij kunnen het niet helpen, indien gij wilt. Hadden zij om dien versregel te vinden den geheelen Faust moeten doorlezen, zij zouden hem hoogst waarschijnlijk niet ge- vonden hebben. De schuldigt dus aan Goethe; en al het kwaad waarvan wij spreken zou voorkomen zijn, indien deze dichter had kunnen goedvinden zijn: greift nur hinein! naar het tweede deel te verschuiven. Doch hetzij de man met het olympisch voorhoofd^ zich al dan niet in der tijd aan eene Ideine beweging van over- ijling bezondigd hebbe, wij lijden ontcgenzeggclijk heten ten dage aan overvloed van ongcletterde letteroefenarcn. Greift nur hinein I zeggcn zij, zich Mocd insprekend; en spoediger dan men in den 'Karschboom', in de 'Zeven Kerken van Rome', of in welke andere amsterdamsche gaar-keuken, een maaltijd naar boven hijscht, wordt u eene por- 20 //vpfr/mM//V;onbescheidenheid humbug* 21 Bamum : Ph. R. Bamum (1810-22 dc autcur van de Faust Goethe 1891), Amcrikaans impresario, nl. bijgcnaamd 'koning van de zich onophoudelijk vernieuwt; de eenige wien noch de jaren, noch de beslommeringen des levens, noch het beocfenen der kritiek, - hoewel dezc laatste in het cind den novelle-schtijver in hem gedood heeft, - als dichter hebben kunnen ombrengen. Doch ist heb thans alleen met den novellist en essayist te doen. Van de door hem op dit gebied reeds bewegen dicn-sten koester ik minder hoogen dunk dan van die welke zijn voorbeeld ons in de toekomst nog bewijzen zal. Aan al omc jongere romanschrijvers op grooter en kleiner schaal durf ik vorgen, of zij, deze bundels Pro!(a doorbladerend, niet hellzaam zijn getroffen door het met behulp van niet meer dan twee jaartallen onder hunne aandacht gebragte feit, dat de goede weg, die zi] zoo vaak verziiimden in te slaan, reeds 200 lang geleden en op 200 overtuigende wij2e voorhen afgebakend was? Tevens durf ik verwachten dat de ontvangen les vruchten dragen 2al. Voortrefljke auteurs worden hieraan gekend, dat 2ij het publiek een middel in bander geven 2ich de brekebeenen van het lijf te houden, en aan de brekebeenen-2elf dat 2ekere ont2ag inboezemen 2onder betwelk er in de republik der letteren geen goede politic schijnt te kunnen bestaan. On2e litteratuur wordt in den tegenwoordigen t Ijd hoofd- 2akelijk geteisterd door twee plagen. Personen van beiderlei geslacht beiden 2ich in, dat het verstaan van een weinig engelsch, fransch, of hoogduitsch, voldoende is om den ersten roman den besten, neen den besten het eerst, te kunnen over2etten in het hollandsch. Jonge jufvrouwen met weinig fortuin en veel voor uitkomen dat 2ij 2ich voor hare korrespondentien liefst niet van het niederlandsch bedienen, maken geen be2waar u in vertrouwen mede te deelen dat 2ij 2ich gaarne belast 2ouden zicn met de vertaling van - en 2ij noemen het jongste werk van eene of andere buiteniandsche vermaardheid. Ik die steeds van de ontwikkeling onver hollandsche dames den besten dunk gekoesterd heb, ben nogtans niet geneigd aan hare linguistische vaardigheid onvoorwaarde-lik gelöt te slaan. Eene beschaafde hollandsche vrouw kan in den regel 2elfs geen onberispelijk fransch kattebelletje schriven. Haar engelsch - good sentiments and had grammar is het hoffelijkst wat men cr van zeggen kan. Haar hoog-duksch telt in het geheel niet mede. En aan deze lieve ban-den 2al men de overzetting toevertrouwen, de bespoedigde ovver2etting, van een kunstgewrocht dat aan den *autcur de grotste inspanning gekost heeft, en tot welks uitvoering hij niet is kunnen geraken dan na eene voorbereiding van een aantal lange jaren, worstelend tegen eene bijna onbegrensde mededinging? Waarlijk, de nationale stemmigheid komt er tegen op; en in stede van aldus voor te gaan op den haaranders 200 vreemden weg der impertinentie, behoorden onze beminlijke zusters hare broeders in te prenten dat, wie zonder hollandsch te verstaan eene hoUandsche ver- Taling voor zijn rekening neemt, een litterarische Bar- num is en nimmer het hart zal winnen van een meisje van fatsoen. Intüsschen zijn deze broeders, voor zoover zij niet zelf tot het gild der gewetenlooze vertalers medebehooren, we- der op eene andere wijze de litteratuur tot overlast. Tot hun ongeluk en onze verveling het voor audet van den Faust vernomen dat het, om interessant te zijn, er slechts op aankomt *een greep te doen in het voile leven der men- schen/ Zij kunnen het niet helpen, indien gij wilt. Hadden zij om dien versregel te vinden den geheelen Faust moeten doorlezen, zij zouden hem hoogst waarschijnlijk niet ge- vonden hebben. De schuldigt dus aan Goethe; en al het kwaad waarvan wij spreken zou voorkomen zijn, indien deze dichter had kunnen goedvinden zijn: ff^eift nur binein! naar het tweede deel te verschuiven. Doch hetzij de man met het olympisch voorhoofd^^ zich al dan niet in der tijd aan eene kleine beweging van over- ijling bezondigd hebbe, wij lijden ontegenzeggelijk  den 'Karseboom', in de 'Zeven Kerken van Rome', of in welke andere amsterdamsche gaar-keuken, een maaltijd naar boven hijscht, wordt u eene por- 20 ; onbeschcidcnhcid humbug' 21 Bamum : Ph. R. Bamum (1810 2Z de autcur van de Faust, Goethe 1 891), Amcrikaans impresario, nl. bijgenaamd 'koning van de tie novellen voorgezet om van te siddcrcn. Altegader uit let leven. Intusschen, wanneer de stentorstem van den restaurateur door den spijskoker afdaalt naar de keuken, dan weet de kok waar hij zich aan te houden heeft. De man is omstreeks het middaguur met alles gereed, want den geheelen morgen en den geheelen voormiddag heeft hij onafgebroken gearbeid. Greift nur binein I buldert de meester naar omlaag; en vijf minuten later dampt voor u op de tafcl ccn goede pofage h la tartue of discht men u een inderdaad smakelijk schoteltje koude ossehaas i la jardinihre op. On2c novellisten geven zich 200 veel moeite niet. Een os, redeneren zij, is een kapuin onder de viervoetige dieren: wie voorts lust heeft in den haas, mag er hem 2elf uitsnij-den. Van toebereide schildpadsoep is bij hen geen kwestie. Zij werpen u den ongereinigden kalfskop, met de tong uit den bek, vierkant in den schoot. Hunne lamzaligste onder-vindingen zetten 2ij op muziek. De weg van Kralingen is minder oud dan de aandoeningen die zij als vonkelnieuwe gewaarwordingen z ich aan het harte drukken. De vulgairste karakters noemen zij typen. Hoe lager bij den grond, des te gemakkelijker kunnen zij er bij. Dat er, ik zal niet zeggen eene hollandsche litteratuur, maar zeker aantal voor-trefelijke hollandsche schrijvers van den voortijd bestaat, schrijvers die 66k wel een of ander diep gevoeld, zuver gedacht, onverbeterlijk uitgedrukt hebben, het is aan hunne pennevruchten niet te bespeuren. Zij wachten met het vormen en beschaven van hun stijl tot er cine volks-editie zal uitgekomen zijn van het groote woordenboek van Prof, de Vries. Hun onbedoezeld handschrift gaat regel-regt naar de zetterij, en liever dan zich tot het korrigeren hunner drukproeven te vernederen, zouden zij twijfelen aan hun genie. VII Meermalen heb ik de vrees opgevat, dat er met dit geslacht niets uit te voeren zou zijn,' zeide Hogendorp. Ik heb 23 /fejpwm; kapoen (gcsncdcn, vettc haan) 24 bedoeld is het Woonknboek der NederUmdscbe Taaly door M. de 324 Vries en L. A. te Winkel itn- gevangen, waarvan in 1882 het xe deel gexeed kwam» maar dat nu nog bezig it te vencUfnen van onze novellistcn gunstiger verwachting. Of zuUen zij bc- weren dat het blootleggcn van de wonden onzer lettcrkunde het middel niet is om hare genezing te bevorderen? dat ecne uitboezeming als de voorgaande haar slechts te schande maakt? *Ik merk aan, dat het niet schandelijk is zulks te zeggen, maar te doen.'^ Het leven is eene voortreflößelijk zaak, doch de esthetiek wil niet enkel gedeklinder worden. Uit het leven, naar het leven, in het leven - zulke titels, wanneer men niet oppast, kunnen eene litteratuur den dood doen. Wei zes gebreken zou ik Kunnen aanwijzen in de novellen van den heer Pot- gieter. Doch al gaf hijzelf ons toe dat zijn hengelaarszootje - Als em viscb op bet droge - eenheid mist en even goed uit drie afzonderlijke visschen bestaan kon: dat Blauwhes langer jong zou blijven, indien Ee^e minder ouderwetsch verleid ware; dat de Pennelikker ons diepcr trelfen zou, in- dien er niet zoo overluid en opzettelijk voor hem gepleit werd, - in elk dezer beelden, en dezer groepen van beelden, hoe digt zij aan de werkelijkheid naderen en van hoe minu- tieuse opmerking zij getuigen, is aan het ideale regt gedaan, is in het proza gestreefd naar de poezie. Zeg er van dat de schoonheid van hun ensemble vaak overschaduwd wordt door de keurigheid en den overvloed der details ; houd vol dat zij meer geschilderd of geteekend dan geschreven zijn; dat men ze minder gemakkelijk leest dan ziet; dat men ze meer dan eenmaal moet gezien hebben om ze regt te kunnen waarderen en genieten. Doch erken tevens dat, zoo ooit, de kunst hier verkregen is door arbeid; dat er gewikt en gewogen is ; dat het schilderachtig woord alom de hand reikt aan den schilderachtigen toestand; dat er niet gedongen wordt naar den bijval der wuftheid, maar naar de goedkeuring van het eigen wel onderzocht en wel voorgelicht litterarisch geweten. VIII Ik behoor niet tot degenen die het vooral geladen hebben op 's heeren Potgieters schrijfwijze; en mijne bcdenkingen, 25 Noot van Huet: Studic over Vissering's Politische Ver/oogen, G. K. van Hogendorp in S. biz. 292 vgg. voor zoo ver ik die heb, zijn niet tegen zijne fraseologic^ gerigt. Zoo verbazend veel auteurs hebbcn geen stijl hoege- naamd, dat het bezit dier eigenschap mij toeschijnt onder alle voorwaarden eene felidtatie te verdienen. De stijl van den heer Potgieter heeft den naam duister tc zijn; en wanneer men de zaak beoordeelt uit het oogpunt van de heeren X en Y, vereerders van hetgeen in den bock- handel als *een goede stijl' geroemd wordt, dan is die repu- tatie vast niet op oneerlijke wijze door hem verworven. Doch in de litteratur als in de naturwissenschaftliche histoire zijn alle dingen relatie gelijk men weet. Is het waar dat de verzen van Staring moeijelijker te verstaan zijn dan het pro-za van den heer Potgieter, deze vergt somtijds van 2ijn lezer, dit is een feit, dezelfde inspanning als bij voorbeeid Huygens. Ongetwijfeld is dit een ongerief. Het is het in dezelfden zijn als waarin iemand laatst van een zijner kennisseo zijn, dien hij overigens prees als een goed man: "Hij heeft hat inkonvenient roomsdi te zijn." Een schrijver der I9de een mag zoo puntig, zoo kort, zoo kernig niet wezen als een schrijver der lyde; zuchtend toegegeven. Doch indien wij ons heilig voornamen vlijtiger in Huygens te lezen, zou het door den heer Potgieter aangerigt kwaad dan niet vooteen groot deel verholpen zijn? Werkelijk komt het mij voor, dat de ware proef met zijn schrijswijze nog genomen moet worden. Wie weet? De groote menigte der lezers zou er misschien minder in te berispen vinden, indien z Jzelf bet er op de hoogte waren. Het word affektatie is spedig uitgesproken; doch laat ons op onze hoede zijn. De ongemanierdheid heeft er belang bij, voor naturlik door te gaan. Elke deugdelijke stijl, ook de doorschijnendste en vloeijendste, is eene vrucht van studie; is op zijn best eene gewoonte die tweede natur werd. Sommige auteurs slagen er in deldijk te blijven, en nogtans zckere mate van populariteit te verwerven. Verder kan niemand bet brengen. De beste schrijvers zullen ten alien tijde het minst gelezen worden. Moest ik hem katalogiseren, ik zou den heer Potgieter tot de klasse van personen brengen bij wie men, indien de konversatie tijdens de eerste kennit- making niet vlotten wil, een jaar later eens terug moet ko- 26 frastologie : woordkeus en zinsbouw 326 men. Gedurende de jongste veertien dagen het ik geen ander nederlandsch gebruikt dan het zijne, en ik geef u mijn woord dat de kur  houden dat gij de beginnselen eener leverkwaal met uw endraigt. Welbezien komt de zaak hierop neder dat er in de schrijf-wijze van den heer Potgieter, bij sommige groote en door een ieder erkende deugden, iets eigenaardigs is; iets waar-door de eenen zich aangetrokken gevoelen, terwijl anderen, de meesten, misschien levenslang moeite zuUen hebben cr zich gemeenzaam mede te maken. Das dit bijzondere de waarde des auteurs als modelen vorgangen niet verkleint, zullen alle deskundigen toestemmen. Het modelzijn wordt niet bepaald door het gemak wararmede een kunständige wordt, maar door de vormende kracht die van het uitgaat; door de deugdelijkheid zijner methode; door zijne bedrevenheid in het openen van nieuwe wegen en nieuwe wegen en nieuwe wege en nieuwe wege en nieuwe wege. Vondel is onna-volgbaar; Cats kan gemakkelijk nagebootst worden. Toch is Cats, al houdt men het voor een echt dichter, een minder goed model dan Vondel. Eene kritiek die de vrijheid bemint; die zich de geroepen pleitbezorgster acht van alle met waar-digheid in het leven tredende kunstvormen, ook van de minst populaire, de van den gebaanden weg meest afwijkende daaronder; zulk eene kritiek vraagt een auteur als den heer Potgieter niet of hij zich wel moeite genoeg geeft om te behagen aan de meerderheid. Zij meet hem het verlof onge men te zijn niet karig toe. Erkentelijkheid beschouwt zij als haar eersten pligt. Doch la At mij anderhalve bladzijde uit Liefde en Leid in het gefroren, en gij zult gevoelen waar ter plaatse ik het singuliere, meen te zien overhellen naar het gezochte, den rijkdom naar overlading, het scherp en fijn geteekende naar het door veelheid van elkander kruisende lijnen zichzelf half uitwisschende, half verduisterende. 27 singuliert : bijzondere Wij zijn met de vier jongelieden gezeten aan het gdra- proviseerd dejeuner i la fourcbett^ in de hetmitage tc Eemnes-Binnen. Juister, wij nemen de ledige plaats in van den afwezigen vierde: Albert is met de geheimzinnige pool- sche schoone juist verdwenen. Het word is an Brammiete, den theologischen, die de anderen verhaftet hoe en warom (eine zilvereinbrückspartij) er geen kans bestond in het logement-zelf dien dagegen, dagegen zu kommen: *Maar, Willem, hebi ge dan dat legio van heeren in het zwart - reik mijde peper eens aan, de bus is legg, de partij moest gepeperd, - hebt ge dan dien sleepy van dames niet gezien? Eene zilveren bruiloft, dacht ik in mijzelven, 200-dra ik hen van verre gewaar werd; - ik heb een instinct voot zulk soort van feesten. Lievereiknechts, die bedaard, dat wil zegen, niet beschonken zijn, - jonge meisjes, die zich gruwehjk vervelen, - heeren, wien men het aan kan zien, dat zij liever bij hunne zaken waren gebleven, - dames, wic het iselijk hindert te moeten bekennen, dat zij voor vijfen-twintig jaren toch een dagje jonger waren, en cen hospes, die u dol maakt door zijn gerel, dat alles bij hem allerlekkerst, maar 00k allerfatso Enlijkst zal zijn. Dit is eene zil-veren bruiloft in eene amsterdamsche regeringsfamilie, - wat wilt ge wedden? De kaas. Otto I' 'Brammetje, Brammetje,' antwoordde de schilder, 'hoc zult gij eens de genoegens van den echt schetsen? - *Bijondervinding,' was mijn antwoord. - *SpotterI* hernam de theologant, 'de flesch, als ge wilt!' - *Als ge vijfentwindg jaren gehuwd zijt, zult gij het luidruchtige, darteie, over-dadige, niet meer voor bewijzen van ware vreugde houden. Bene konständig viel Brammettje in. Stille dankbaar-heid voor de weldaden u geschonken, een zwijgende blik op het kroost, waarin ge u herleven ziet. Fijne wijnen, Wilhelm! De waard heeft mij van avond op een proeQe geno-digd; ik zal woord houden. De bescheiden hoop, Brammettje, dat gij, omgeven door dezelfde vrienden, uw goudeo bruiloft zult viereni. Dacht ik het niet?' hervatte de theologant; 'hct gewoon slot van een vers bij die gelegenheden; zelfs poSten weten cr 28 dijeuner h la fourcbette: lunch 29 bospes: waard 28 gecnc vcrscheidenheid in te brengen; cen dronk is ook hun besluit. Hoe veel ik er van houde, daar past hij niet; zuike herinneringen zijn te etnstig voor een maal-tijd, of de maal-tijd is te zinnelijk voor de herinneringen.' - Waarlijk, Brammettje?' - Op eene fransche zilveren bruiloft laat ik het gaan. Jongens, ik heb een historie voor jel' - Vertel, zei de schilder. Dien mij eerst nog een van die pasteitjes, hernam Brammettje. *Het was cen curieus gesprek tusschen een jager en een koetsier, - die dingen zijn waarlijk zoo kwaad niet; - maar ik heb slechts drievierde gehoord; want de hospes bleef ai voortrazen over zijn partij, ge moogt het ontbrekende aanvullen. *Supkroptf/ sprak de jager tot den koetsier - een welluidend naampje, vindt ge niet? *Supkroptf, viert men in Rusland de vingtcinquaines nog?' - 'En waarom niet?' antwoordde de held van den bok. Entre deux jongens, ik wou dat ik russisch kon.' - *Mijn hemel, waarom? vroeg Otto. - *Er viel een bluf te slaan over de herkomst van dat woord bok^ in verband gebragt met de lange baarden der russische koetsiers; de sik van dezen doet voor dien van geen gehoornde onder; hij is honderd gulden waard voor een liefhebber. Maar tot mijne vertelling! 'En waarom niet, Jasmin?' zeide Supkroptf. - *Well, het is oorlog geweest.' - *En wat zou dat?' zei Supkroptf. Kroptf. - *Dan gebeuren er mira-kelen,' antwoordde Jasmin. Het is jammer, vrienden, maar hat is toch waar: de hospes schreuwde op dat oogenblik zoo luid: 'Johannes, breek vooral die flesschen niet!' dat ik onwillekeurig naar den champagne keek, en Jasmin en Supkroptf vergat. Maar daar hoorde ik den eersten weer: 'Babet! 'zei mijn vader, 'wij zuUen hem vieren.' - 'En een voorbeeld van goede zeden geven, Collin!' - 'Elf zonen en negen dochters, Babet!' - 'Maar als gij zoudt opbiechten, Collin! - 'lis sont passes ces jours de fete!' - 'Et nous trinquerons a la paix, Collin!' - 'En toch, Supkroptf!' - daar liet de hospes sechotel vallen, waarop een tempel der huwlijkstrouw staan moest. 'Zoo als ik zei, Supkroptf, trouw nooit, als ge aan geen mirakelen gelooft!' 'Wij lachten. - 'Fransche moraal,' zeide ik. - 'Toege-stond, 'riep Brammetje; 'te onzent ongehoord.' Indien dit voorbee Id niet een uit vele ware, zou ik het niet aangehaald hebben. In het tweede gedeelte van de B$ntff-nooten, hoewel een stuk van geheel ander beloop, ontmoet men soortgelijke bladzijden, Ook in het vervolg van bet Goot zelf ; ook in den Pennelikker ; ook in Marie en in Hanna; ook in het Weeuwtje uit bet bof van Holland. Doch hetgegen in zichzelf een sieraad is, kan met betrekkikt tot zijn omgeving in sommige gevallen misstaan, en de te onbekwamer plaatse aangebragte uitvoerigheid vcrstoort in den regel den indruk des geheels. Hier is het punt, waar de regte weg en de weg van den heer Potgieter mij toeschijnen uiteen te loopen. Zijn geheugen is bewolkt met een zoo groot aantal her- inneringen, de voorraad zijner denkbeelden is zoo overvloe- dig, het krielt in zoodanige mate onder zijn pen van bewegingen en gelijkenissen, zijn vernuft is zoo gewoon aan sncl- heid van bewegjen en stapt met zijn laarzen van zevcn mijlen zoo verv^aarlijk door, dat hem bij te houden mcer dan eens een wedloop wordt en ophoudt een genot te zijn. Zeg niet dat dit bezwaar vervalt voor hen, die het voor- regt hebben gemeenzaam met hem bekend te zijn. Noem de namen niet van schrandere en welontwikkelde ja, maat toch  die hem overal en aanstonds begrijpen. Dit is geen onvoorwaardelijk kompliment. Zoo vaak de heer Potgieter in zijne kracht is behoft niemand, om door hem medegesleept en aan zichzelf ontvoerd te worden, ver- trouwelijk met hem te hebben omgegaan, of zelfs hem van aangezigt te kennen. Met meer kimst had de zwakheid zelve, waarop ik wijs, de bron van nieuwe schoonheden kunnen worden. Dat zij dit laatste bij den heer Potgieter werkelijk geworden is, bewijzen in hun onderling verband de onder zijne opstellen geplaatste jaartallen. De Bentgenooten zijn van 1837; het Gooi dagteckent van slechts twee jaren later. Voor den opmerkzamen lezer is deze aanwijzing voldoende. Er spreekt uit die proeven eene verwendigke vastheid van oordeel en hand. Doch tevens getuigen zij van meer geest en overvloediger stoff, dan de kunstenaar vooralsnog verwerken kon. Met wien onder zijne tijd en landgenooten zal ik ten besluite den heer Potgieter vergelijken? Niet met den heer Vissering, indien ik de keus heb, maar liefst met den heer Alberdingk Thijm. Koos ik den heer Vissering tot pendant, er zou, vrees ik, op geen der twee beeldtenissen genoeg licht vallen. Er is, bij 30 S. Vissering (1818- 1888), door Huet in dit stuk meermalen ter sprake gebracht, was achterecn-volgens hoofdredacteur van de Amsterdamscbe Courant, hooglcraar te Leiden (staatshuishoud-kunde) en minister van Financien. Ook was hij ccn tijd redacteur van het tijdschrift D9 Gids (met Potgieter). Hij was een voorvcch ter van het Noord- zeekanaal, en optimistisch over de toekomstkansen van Neder- land, speciaal Amsterdam (ter- wijl Potgieter, met de lye ceuw als ideaal voor ogen, in dezen pessimistisch wiss). Hij publi- cere de van 1865 ^^75 bundels Hmrmeringm^ StudUn en Sebetsen. 33^ alle gelijkheid van rlgting, een te groot verschil. Bij den ecn niets ingewikkelds, geen zweem van bizarrene (het hooge woord is er uit); bij den ander (nog zulk een woord) geen eenzijdig intellektualisme, geen redenenng voor kunst. Dat twee 200 onderscheiden geesten eene zoo warme vriend- schap voor elkander kunnen gevoelen zou tot de mystenea der werkelijkheid moeten gerekend worden, indien men niet wist dat al het voortre£Felijke hier beneden £unilie is. Ik vraag den heer Alberdingk Thijm verschöng voor hetgeen er in deze opmerking te zijnen aanzien schijnbaar onvriendelijks mag gelegen zijn. Ook hij is van de Eunilie, geloof het vrij, en het is mijne schuld niet dat zijnc schrijf- wijze in sommige opzigten zoozeer op die van den heer Pot- gieter gelijkt. O gij haters aller stijlen op in na, den glad- den, koelt aan dit tweetal uwe woedel Doch ik heb de aandacht mijner lezers voor lets anders te vragen. De heer Thijm en de heer Potgieter zijn par droit de conquête of par droit de naissance, - de litteratuui-geschie- denis is geen ambtenaar van den burgerlijken stand, - kin- deren van Amsterdam. Laat u door een weinig'stadskii- tiek, door den een in het licht gegeven, niet op het dwaal- spoor brengen. Ook de heer Thijm is een Amsterdammer in zijn hart. De zuiverheid van des anderen voorkeur kan door nie- mand ve'rdacht worden. Alle stukken van den heer Potgieter spelen in de hoofdstad, en schilderen haar, en leven van haar leven. Deed hij e Eene enkele maal een uitstapje naar het Gooi, het geschiedde in de dagen zijner prille jeugd; en die er hem te Eemnes voor strafte was eene amsterdam- sche familie. Bragt hij bij zeldzame uitzondering den dag wel eens te Bloemendaal, den avond in de omstreken van Heemstede door; hij droeg zorg voor het vertrek van den laatsteri trein te Haarlem te wezen en keerde met zonsonder- gang terug naar de stad - 'Amsterdam, weet je, de stad bij uitnemendheid.' Zelf spot hij er mede, doch zoals een jong- ling met de liefde spot: On dit: Je te connais, beau piège! et Ton y donne. Niemand heeft oott den naam der hoogeschool vemomen, in wier rol de heeren Thijm en Potgieter ingeschreven werden als studenten. Amsterdam is hunne eenige universiteit gewecst, en zij hebben er beter gestudeerd dan de meesten elders. Had ik een amsterdamsch adresboek bij de hand, ik 20U u kunnen zeggen tot welke schakering der handels- wereld zij behooren. Doch vcrgenoeg u met dc wetenschap dat zij zich dagelijks in die wereld bewegen en er een deel van uitmaken. IJzeren hoofden, roept gij uit; hoofden die na de bezigheden van den morgen en den middag, avonds niet te vermoeid zijn om allerhande kennis te vergaderen. Vaste karakters, voeg ik er bij; te degelijk om op- of onder te gaan in den arbeid voor het dagelijksch brood; te fier om zich daarvan te verstroojen met alledaagsche vermaken; een weerglans van den gulden amsterdamschen tijd, toen kunst- minnaar te zijn tot de eerzucht van den koopman behoorde, toen uit te munten door wetenschap geacht werd eene ver- eischte te wezen in den handela Er is te onzent, ook in de hoofdstad des rijks, veel voos-heid. Amsterdamsch peil heeft op het gebied van den water-staat meer te beteekenen dan op dat der beschaving. Des te weldadiger wordt men aangedan door de gedachte, dat in twee onderscheiden kringen aldaar, gesteund door de sympathie van velen en door aller hoogachting, twee vermogen-de armen den wagen der stedemaagd helpen voortduwen. Tusschen de paneelen en het bekleedsel van dat rijtuig steekt nog altijd het diploma van Nederlands toekomst. 1864 333 CONRAD BUSKEN HUET JOOST VANDENVONDEL BIJ DE ONTHULLING VAN HET STANDBEELD 1867 Men had möchte noch kosten gespaard ten einde kostenen en dekoratien 200 frisch en 200 historisch mogelijk to doch schijnen; en die toeleg was gelukt. Keer op keer waanden de toeschouwers 2ich verplaatst, nie in een middenereuwsche kerkebouw, dan in een middenereuwsche slotzaal. O ja, Badeloch's toilet had meer afwisseling kunnen vertoonen; Aemstel's vrouw had niet noodig gehad hetelfde staatsie-gewaad, waarin 2ij de godsdienstoefening had bijgewooad, gedurende al de volgende bedrij ven en tooneelen aan te hou-den. Doch haar 2wartsatijnen kleed was niettemin uitmuntend van snede en vertoonde geen enkel 2instorend an chronisme. Dat deden ook de helm of het 2waard van hcer Gysbrecht niet, of de mijter van vader Go2ewyn, of de plunje van Vosmeer, den spiel. En hun spel? Zij waren  doen vergeten. Om op gunstige oogenblikken tableau, te kunnen maken was het personen niet talrijk genoeg. Doch wat zou men van een ge2elschap liefhebbers' billijkerwijze meer vcr-langen? van een kring heeren en dames waaronder zich uit in het Vondelpark te Amsterdam Badeloch en vcle andere in het vervolg gcnocmde personen zijn figuren uit Vondels Gys- brecht van Amstily zie deel 13 spie: spion 4 tabltatt: een groep, opgesteld al 'levend schilderij' 5 liefbebbers.'MnsLteun den aard det zaak Talma's noch Rachdl's* bevonden? Het voornaamste was dat al de hoofdpersonen hunne rollen met liefde vervulden; niet 66n onder hen Vondel's verzen stelsel-matig mishandelde; zeker gevoel van vereering voor het genie, dat den Gysbrecbt dichtte, onwillekeurig de geheele voorstelling beheerschte. Veel Hep zamen om ons dien avond in eene opgeruimde stemming te brengen. Hij viel in onze kerstvakantie; geendagelijksche zorgen hinderden ons; wij verkeerden in bemind gezelschap. Wijd had de gastheer de deuren van het ruimste zijner fraaije vertrekken opengezet, - te wijd dan dat wij al de personen om ons been als onze bijzondere vrienden hadden mogen beschouwen, en toch niet zoo ave-regts vrijzinnig of wij konden ons zonder inspanning verbeelden, onder louter goede bekenden te zitten. De zaal was goed verlicht, van pas' verwarmd, smaakvol gedra-peerd. Van ver en in onze nabijheid schemerde het van be-vallige toiletten, bloeijende aangezigten, lagchende lippen en bezielde oogen, Tusschen de bedrijven - wie zou het van eene gastronom, men blijft voor zulke oplettendhen nietongevoelig. Eene regtmatige grief tegen de deftige openbare schouwburgen in Nederland is, dat men soms Uren lang er op een droogje zit; tenzij men den moed heeft zich in een tabagie® te wagen, doortrokken van de geuren van een biet-huis. Hier daarentegen, in deze voortreffelijke liefhebberijkomide, was de schouwburgzaal tevens foyer, en behoefde men zijne dames niet in den steek te laten om een hartster-king te bekomen. Toch heben wij dien avond met geheel onze ziel en met al onze krachten Vondel - verwenscht. Wij aten wafels, wij dronken chocolade, de gastvrouw hete Saartje: het baatte niet. Zelfs in dat lief gezelschap gevoelden wij ons als opge- sloten in eene benaauwde veste; en toen de engel Rafael te langen leste zijne profetie voltooid had, en het gordijn ge- berocmd en zeer gevierd Frans 7 rj^ at; juist gocd toneelspeler; Rachil :hQtocmdc 8 tabafft: vertrck waar men kan Fransc toneclspcelster, eigen- token (en mecstal 00k drinken) lijk Elisabeth Fdlix geheten vallen was, scheen geen mindere magt dan het hemelsch geregt in persoon zich over ons ontfiomd te hebben. Ecnkrachtig: *Goed voor eens, maar is zij. Ook vsdsch? Om bij het met op2ct gekozen voorbceld van den Gjsbrecbt tc blijven, - het eenige van Venders werken, dat onder ons een zweem van leven behouden heeft - neem het voorschrift waarnaar Gysbrecht van Aemstel gereed gemaakt is, cn gij 2ult erkennen dat op die wijze geen aangrijpende ttagedie ontstaan kon; dat uw zin voor het schoone, getrotseerd cn getart door dergelijke tentoonstelling van pcdantetie, zich op de eene of andere wijze wreken moest. Eerzaam Haarlem! Wie had gedacht dat de zonden uwct jeugd eenmaal op zoo gevoelige wijze u herinnerd zouden worden, en nog na driehonderd jaren een rei van Amster- damsche Maagden u nahouden zou, met uw Sparcn* welecr naar's Amtels kroon gestoken te hebben! Met dit gegeven ontwierp Vondel Gysbrecht: kleingeestige stof, al had de naijver der twee zustersteden eene dynastieke vecte tot aan- hangsel, Zelfs het genie is niet in staat, uit het hanegevecht van kijvende buren, de tragische toestanden to ontwikkelen waarvan een verdelgingsoorlog tusschen ras en ras zwanger zou kunnen gaan. Het bedenkelijkst was intusschen, want Gjsbrecbt heette een gelegenheidsstuk, dat in 1638 geen schepsel to Amster- dam zich warm kon maken over de haarlemischen stoudg- heden van den jare 1304. De verhouding tusschen beiden etterwijl tot onherkenbar worden. Om den medestichters van de Republik der Vereenigde- Nederlanden begrijpelijk te maken hoe Dirk van Haarlem en Willem van Egmont zoo gebeten konden zijn op Gysbrecht van Amstel, zou de oudgrafelijke tijd in Icvendigcn lijve op het tooneel hebben moeten verschijnen. Doch het was niet aan hefboomen van dien aard dat Vondel zijne kracht meende te moeten onleenen. Die kracht, hij zocht 9 Sparen: Spaame 336 haar in hetgeen wij de voornaamste zijner zwakheden moe-ten noemen. Hij-alleen die nooit een historiespel van Shakespeare met cene bladzijde uit de kronijk van Holinshed^® vergeleek, kan het Vondel ten kwade duiden dat hij ten behoeve van zijn treurspel eenigzins in den blinde een greep in de vader- landsche geschiedenis deed. Vondel behoefde niet te weten wat destijds zelfs de Vossiussen^ niet wisten, 2eifs Hugo de Groot niet vermoedde, en hetgeen honderd jaren later, naar Huydecoper's^2 aanwijzingen, Wagenaar^ op zijn gemak in het licht kon stellen. Ook laken wij het niet dat hij, ten einde zijn Gysbrecht een glimp van grootheid te geven en Badeloch's ingenomen- heid met zulk een echtgenoot minder onwaarschijnlijk te maken, Graaf Floris opoffere en Witte van Haamstede aan den afschuw der weldenkenden prijsgaf. De poezie voert heerschappij, ook over de historie; en al achten wij er Von- del minder om, minder dan Shakespeare, dat hij zelfs na drie honderd jaren Jakob niet liefhebben kon zonder Ezau te haten, - wij zouden juichen in die kortzigtigheid indien zij hartstogt geworden ware en zich voor onze oogen had opgerigt als een wezen van vleesch en bloed. Doch, waar de school begint, daar eindigt het leven; en Vondel was te zeer met andere gedachten bezield dan dat hij zich rekenschap zou gegeven hebben van eischen als de aangeduide. Hem prikkelde, gelijk hij in zijne opdragt van Gysbrecht aan Grotius, het noemde, hem prikkelde de ge- I o Raphael Holished: een Engelse kroniekschrijver (f i 1 5 80), van wiens Chronicles of England, Scotland and Ireland (1527 I o Richard Holished: een Engelse kroniekschrijver (f i 1 5 80), van wiens Chronicles of England, Scotland and Ireland (1527 I o Richard Holished: een Engelse kroniekschrijver (f i 1 5 80), van wiens Chronicles of England, Scotland and Ireland (1527 I o Richard Holished: een Engelse kroniekschrijver (f i 1 5 80), van wiens Chronicles of England, Scotland and Ireland (1527 I o Richard Holished: een Engelse kroniekschrijver (f i 1 5 80), van wiens Chronicles of England, Scotland and Ireland (1527 I o Richard Holished: een Engelse kroniekschrijver (f i 1 5 80), van wiens Chronicles of England, Scotland and Ireland Shakespeare gebruik maakte bij het schrijven van toneel-stukken met historische onder-werpen I I Gerard Vossius (1577-1649), o.a. hoogleraar in de geschiedenis aan het Atheneum Tllustre te Amsterdam, en zijn zoon Isaac(T6i8-1689), o.a. historio-graaf van de Staten van Holland en Zeeland 12 Balthazar //«y<^f«5^, letterkun- dige en filoloog (1695 -1778); hij was in Nederland een pio-nicr in o.a. de studie der oudere Nederlandse letterkunde 13 Jan R^flg«tftfr (1709-1773) als geschiedschar vooral bekend om zijn nu nog waarde-volle Vadtrlandsche Historie (21 delen, 1749-'59) 14 toespelingop Gen. 25 : 25 evv. 1 5 Grotius : Hugo de Groot (1583- 1645), de grote rechtsgeleerde, voor wie Vondel grote bewon- dcring en vriendschap koester- de 337 negenheid^^, naar het voorbeeld des goddelijkea Manto aan's^^, voor een keer te Amsterdam den schoonen bnuv van Troje te stichten. Was Virgilius in het gemeen" & eenige fenix^* in wiens schaduw het hem lustte zij het oo\ laag bij de aarde te 2weven, welnu, sdjn nederlandsch tteot- spel zou de tegenhanger eener vermaarde episode uit ceo latijnsch heldedicht, en Gysbrecbt eene gedialogiseerde na- volging van het ze Boek der JEneis zijn. Gelijk Argos* in Haarlem, 2ou Troje in Amsterdam herboren woideo; het kenmer rijsschip zou op het trojaansche paard gdijken, Machteld van Velzen op de grieksche Helena, Gozewijn op Priamus, Badeloch op Crexize, de kleine Venerik op den kleinen Ascanius. Nog meer: de amsterdamsche vroedschsf) zou de koningin van Karthago verbeelden, luisterend naar het verhaal van Gysbrecht-iEneas. Ill En ziedaar waarom Gysbrecht van Amstel een treurspel is bij welks vertoonen niemand treurt, en de geheele wereld naar huis verlangt. Pedanterie I Misschien vergden wij, door al het dotre hout in deze tragedie met slechts €€n woord bijeen te binden, van dat woord meer diensten dan het in staat is te bewijzen; en wanneer wij bedenken dat ons oordeel over Gysbrecbt wenscht aangemerkt te worden als het kort begrip van een dat verder reikt en Vondel's geheelen arbeid omvat, dan bc- kruipt ons de vrees dat deze opvatting van den dichter zal doorgaan voor eene karikatuur van den mensch. Doch het is nie geen tijd van aarzelen. Vondel was in adjn gemögen en in zijn leven het tegenden van een pedant; de Gysbrecbt is slechts een honderdste deel zijner werkea; de JSnets was niet zijn 66mg model; Virgilius niet zijn genegenbeid: lust 17 de goddelijke Mantuaan is de Romeinse dichter Vergilius, die in zijn heldendicht Aeneis de ondergang van de stad Troje, na een langdurige Griekse belegering, beschreef 18 gemeen: algcmeen 19 /«fix; wonderbaarlijke vogel in de klassieke mythologie; 00k gebmikt in de bet. Tan: excellente kunstenaat 20 Argos: stad in Griekenland, waarvan dc oppefbevelhebber der Gifteken, Agamemnoo, ko-ning was 22dnige afgod. Wie loochent deze feiten? Wij allerminst, die geen vonnis opmaken, maar nadenken trachten te wekken en naar de oplossing van een raadsel zoeken. De Virgilius-dienst is bij Dante eene zeifstandige bevelling geworden; bij Vondel niet. In niet 66n zijner Schreppin- gen heeft Vondel het keurslijf van het bastaardklassicisme te eenemaal afgelegd. Elk oogenblik is het, of hij voor goed op eigen wieken zal gaan drijven; en, even als de geboeide arenden in onze diergaarden, zit hij na een vleugelslag drie vier weder aan de oude plaats geketend. Met dit onderscheid evenwel dat zijn voor hem een boom der kennisse des goeds en des kwaads geweest, en dit verklaart den verrassenden afstand tusschen zijne vroegere en zijne latere poezie. Nooit echter is het hem helder geworden, of heft hij vermoed, dat hij, door van dien boom te eten, zich- zelf een oordeel at^i. Vandale dat zijn wegen en die der Nederlanders reeds bij zijn leven meer en meer uiten zijn gaan loopen. Men kan slechts gissen, niet bepalen, welke magtige invloed door hem zou viitgeoefend zijn, indien hij te eenemaal een autoch thonisch genie geweest was; hoeveel hij in dat geval zou hebben bijgedragen tot de beschaving zijner landgenooten; tot welke hoogte hij hen en zichzelf zou opgevoerd hebben. En zij, - indien zij hem hadden weten te nemen gelijk hij was; zich ingespannen hadden om hem te doorgronden; te onderzoeken of zijne onnatuur-zelve niet welligt haar oor- sprong nam uit heimwee naar eene hooger en reiner sfeer dan de hunne, - wie zal het loon noemen dat in ruil voor die inspanning hun in den schoot gevallen ware? Het lot heeft het anders gewild en geen gelukkig toeval is verandering komen brengen in de onverbiddelijke wer- king eener regtvaardige Nemesis. De kloof tusschen den dichter en zijn volk is hoe langer hoe wijder geworden; Cats heeft den prijs gewonnen die Vondel beloof was Onvruchtbaarheid voor het nageslacht wordt alleen geeven-aard door die van Hooft en Huygens. 21 to espelng op het paradijver- logic de godin der wrekende haal van Gen. 2 : 16-17 reditvaardigheid 22 Nemesis: in de Griekse mytho- 339 IV Het behoort gezegd te worden: Vondel heeft nooit gdeeU, Vondel leeft althans op dlt oogenblik niet, in het hart da nederlandsche natie. Even als met Bilderdijk heeft men ook met hem, in den laatsten tijd, proeven van restauiatie geno- men. Men heeft hem herdrukt comme il n'est pas possible de Tetre; heeft hem begeerlijk gemaakt in de oogen van rijb kooplieden en verkrijgbaar gesteld voor misdeelde onle^ wijzers; heeft te zijner eer al de hulpmiddelen van het gal- vanismus^ uitgeput. Vruchtelooze pogingenl Ongeleen en onopengesneden sluimert Bilderdijk in de boekekastea van twee- of drieduizend inteekenaren; onopengesneden en ongelezen dommelt Vondel nevens hem. Van de geestdrift waarmede eerst daags zijn beeld onfauld zal worden, is niemand dupe. De geschiedenis-2elve van dtt beeld is een monument der menschelijke onvolkomenheid in het algemeen en van onze koelheid voor Vondel's nage- dachtenis in het bijzonder. De Nederlanders zijn niet haiid- vochtiger, niet onvertederbaarder, dan de meeste andete volken der aarde. Bij de Novemberfeesten in 1863** is men getuige geweest van een enthusiasme als der Napolitanen, wanneer het beeld van den H. Januarius zijne bloedige tit- nen schreit. Toen het beslist was dat Holland-op-zijn- Smalst 20U worden doorgegraven*, heeft Amsterdam ge- vlagd en- is van den Haarlemmerdijk de vreugdevlam der ontstoken teertonnen ten hemel gestegen. Zoomin echter in de hoofdstad des Rijks als op eenige andere plaats in Neder- land heeft ook slechts gedurende 66n sekonde het hart des volks van blijdschap geklopt, toen de mare zich verspreidde dat Vondel gekroond 2ou worden. Welsprekende kalmte 2^  het cliche volgens een toen modern, galvanotcchnisch pfoced, werd vervaraardigd 24 ter gelegenheid van het koninkrijk der Nederlanden 25 Het zgn. bloedwonder van de 340 H. Januarius, patroon van de stad Napels, behelst dat zijn bloed, dat nog bewaard vordt, bij bepaalde gelegenheden weer vielweise. Misschien doelt Huet op een andere versie van het wonder. 26 In 1862 besloten de Staten-General tot de aanleg van het NoordsBcekftoaal a runisson^'^ met het gesloten blijven der boekerijeni Tusschentijds is de wet op het middelbaar-onderwijs ge- komen^^, en hebben een aantal gemeenteraden, ten einde aan de nieuwe voorschriften te voJdoen, het aanzijn ge- schonken aan een evenredig aantal leeraren in de neder- landsche taal en letteren. Vondel is daarbij tot op zekere hoogte niet kwalijk gevaren. De verraste docenten, te eerlijk en te eerzuchtig om kollege te geven over een schrijver in wiens werken zij het mes nog moesten zetten, zijn met een uitgaaf van Roelants^* in hun koffertje naar de plaats hunner nieuwe bestemming gereisd en hebben, tusschen een bezoek bij den burgemeester en een bezoek bij de wethouders, vlijtig den Prins der nederlandsche dichters gelezen. Toen het nieuwe lokaal ingewijd was en de lessen een  werden u opgelegd! Aan onze universiteiten staat Vondel op de Series Lectionum alleen voor memorie uit-getrokken, en met den hoogsten lof kan men aldaar tot doctor in allerlei letteren bevorderd worden, zonder in het minst te weten, hoe Joost van zijne snaren leefdc.32. Van onze hoogescholen gebannen, op onze burgerschosen een nieuweling, in onze hmsgezinnen een gesloten boek, in onze boekverkörper werd, in onze hoogeschosen een incourant artikel, door de grooten aangegaapt, door het volk vergeten, zou Vondel underdaad regt hebben te vragen om welke redelijke reden men hem onder ons een standbeeld gaat oprigten; en, tenzij zuvernehmen: in overreenstemming met 28 Nl. in 1863; zij schiep de H.B.S.(Hogere Burger-School) 29 Rotlants: uitgever van gocd-kope 'pockets' te Schiedam 30 hadenscb'Württembergsche wet: de wet op het middelbaar onder-wijs van Thorbeck was sterk gejnspireerd door een Duits voorbceld: de Realschule; dit op een modernczich industriali- serende maatschappij ingesteld nieuw schooltype kwam in de staten Baden en Württemberg bet cerst tot ontwikkeling 3 1 Stries Instruction: lesrooster boe Joost van!(i/ne snarm leefde: toespeling op Vondels zin-spreuk Justus fide vmt, te verta len als: Joost Leer van zijn lier (=dichtkunst) en als: de recht- vaardige leer uit het gelöst 541 twee honderd jaren slapens in de Nieuwe Kerk, te eenenuud bij hem den lust in het hanteren van roskam en rommelpot, hebben medössel, moet de eerste beweging van adjn ge- moed, wanneer de gebruikelijke fanfares hem het strijkca zijn, op de vois van 't looze Reintje nog een te zijn- gen dat het klinkt. En moet dit nu zoo blijven? is de naturikc vraag van ieder die gevoelt en erkent dat deze denkbeelden een giond van waarheid hebben. Of the zoo blijven mag, antwoorden wij, is eene dicr kwestien van nationale moraliteit waaromtrent de uitspiaak verschillen zal naarmate men national gestemd is; doch dat het ongeveer zoo blijven zal, ziedaar wat naauwlijks bij onderhevig is. Altegader hebben wij ons an gemaaktheid bezondigd; hebben eensklaps voor Vondel eene bewondering geveinsd, die wij niet regtvaardigen konden; hebben onszelf en anderen het hoofd op hoi gcbragt. De straf daarvpor kunnen wij niet ontgaan; en indjen wij morgen of overmorgen, bij het feest der onthulling, in elkanders oogen en die van den vreemdeling eene dtagelijke vertooning maken, zal het veel zijn. Zich goed te houden is in zich zelf geen schande; het is, indien men wil, de pligt van den fatsoenlijken man. Dat het de ware stemming zou zijn voor het oprigten van monumenten en het vieren van feesten, dit zuUen wij onze medemenschen nog moeijelijker wijs kunnen maken dan ons. 