Over de Proverbia communia: ook, Proverbia seriosa geheeten, de oudste verzameling van ...
Willem Hendrik Dominicus Suringar
en dit vinden wij op deze wijze vertaald: Neptuno satbanas nunc vult imponere culpas. Docb wat baat sulk een enkel spoor van booge oudbeid om daaruit tot den leeftijd des sebrijvers te besluiten? vooral wanneer men daarbij bedenken meet dat bet nog gebeel onzekeir is of die regel voor bet eigen work van den Yersificator moet gebouden worden, dan wel voor iets dat door bem van elders is overgenomen. Yondt men daarentegen een of ander spoor van later leeftijd, dan zou dit, zelfs al ware het van elders overgenomen, ten bewijze kunnen ver- strekken, boe laag er zou bebooren afgedaald te worden: nu acbt ik bet zeer gewaagd op grond van die enkele onzekere vermelding te durven vermoeden tot welke boogte de leeftdjd des Yerzamelaars beboort te worden opgevoerd. De Sprengwooden, die dit boekje bevat, zijn voor een groot deel ook nu nog in gebruik, en verre weg de meeste worden reeds bij de oude volken aangetroffen, betzij in dien zelfden vorm, betzij eenigzins veranderd; terwijl er slecbts weinige zijn, die bepaaldelijk tot bet tusscben in liggende tijdvak bebooren. Hetgeen dus een voordeel is van andere dergelijke gescbriften, dat zij ons met de begrippen, gebruiken en omstandigbeden van den tijd, waarin zij verwandt zijn, bekend maken; dat voordeel zal men uit dit boekje slecbts in geringe mate kunnen trekken, omdat men zich in dit opiigt hoofdzakelijk sal moeten te vreden stellen met de meestal onbeduidende aanwinst van de ontdekking dat eene of andere bijzonderbeid toen nog of toen reeds soo was, sender dat men het juiste tijdstip bepalen kan, waarop bet bestaan van die bijzonderbeid meet gebragt worden. Dit neerot niet weg dat men nit den geest en de strekking van deze Verzameling. zoo als zij daar ligt, zeer good kan besluit En tot den vromen zijn en den eenvond van de tijden, waarin zij word verwalgende; en, zoo men zich slechts niet ei^ert aan enkele uitdrukkingen, die de thans meer beschaafde wereld liefat niet boort en die de boeken, waarin zij nu roogten gebraikt worden, tot weinig aanbeveling zouden verstrekken: dan zal menige oorspronkelijke gedacbte, menige menschkundige opmerking, menig geestig en kracbtig gezegde zonder twijfel onze opmerkzaambeid verdienen. Yan alles, wat met de goede zeden in strijd is, en zelfs wat knische ooren zou kunnen binderen of alleen gescbikt is om^ sender eenig nnt, de lacbspieren op te wekken — bet moesten dan ook trouwens Proverbia Series a wezen, dat is, deftige^ ernstige spreekwoorden — beeft de Verzamelaar zicb zorgvuldig ontbouden; wiens bedoeling klaarblijkelijk geweest is den voorraad van ernstige wijsbeidslessen, betsij in Toorscbriften of raadgevingen betzij in waarscbuwingen vervat, die bij uit zijnen tijd of uit nt>egere eeuwen kende, tot e En gebeel te brengen en daarmede niet slecbts zijne landgenooten tot brave en verstandige en gelukkige burgers te maken, maar zijnen werkkring zelfs ook tot an-dere landen nit te strekken, waartoe de bijgevoegde Latijnscbe vertaling moest bevorderlijk zijn. Zoo begrijgt men van zelf dat bier, met uitsluitting van alias wat bepaaldelijk aan ^n volk of €6n land eigen is, alleen datgene moest worden opgenomen, betwelk ook bij vreemde nation geldig was. Zoodanige bedoeling met zijnen arbeid meen ik met meer r^ aan den Yerzamelaar te moeten toescbrijven, dan bet vermoeden te mogen opperen dat dit boekje voor knapen zou gescbreven sijn om zicb daaruit de Latijnscbe taal eigen te maken. Want, wel is waar« vindt men in de bijgevoegde Latijnscbe rijmverzen eenige sporen, die tot de gedacbte zoiiden kunnen leiden dat de Yersificator bet oog op de jeugd gebad bebbe, wanneer men b. ▼. leest: 478. Cum fatuis, eari pueri, nolite iocari. 547. Pro medico, cari, nolite cani similari. Docb de ganscbe inbond van bet boekje beantwoordt veel te weinig aan zulk een doel, om dit te mogen onderstellen. Menig spreekwoord tocb vindt men bier, dat, waar men knapen wil onderwijzen, gebeel zou misplaatst zijn: maar vooral wordt bier veel te ve el gemist, wat in een voor de jeugd gescbreven boekje n^et zou mogen ontbreken; die tocb bovenal tot ge- hoorzaambeid, werkzaambeid, dankbaarbeid en zoo vele andere kinderdeugden zoude bebooven opgewekt te worden. En wat nu dien aanroep van Cari en Cari pueri betreft, deze zal wel voor niets meer beboeven gebouden te worden dan voor een stoplap om of bet rijm te vinden of den regel vol te maken. In plaats daarvan staat dan tocb ook elders, insgelijks alleen om den regel vol te krijgen: 181. Uti consiHo, pir amieet aenum tibi mando. gelijk wij ook later nog zien zullen, dat de Yersificator om dezelfde reden tot vele andere stop- lappen van onderseheidenen aard zijne toevlugt genomen beeft. 8 18 De gedftchte ehiclrirjk dat dft boekje wti lift^ben noeteci «lrekiMft om dM kiMpen Lat^ t(fr leiMft, <al wel v^ti self ^wvallenji itidien men aleclitB opiet hoe vml vrijhcM nyeffi sicAi in 4aBe i^cMa^ ling terooflooM heeft. Zeex vele Spreekwoorden toch sijii al^chts naar den algemeeiien ain , die daariti epgealoten Itgt^ misr^geenssius naar de beteekenis der woordcA in fa«t Lattijn teruggegeten. En wi|ttneer itien b. ?; liet Spreekwoord y^ti ^^93' Zien gaet voer horen segghen ftlclui^ vertaald vindt: Visua certificat plas quam quod Cicero narrat , dan zal men nch een denkbeeld knmnen maken in weike ruime beteekenis de woorden van den titel zuUen moeten cqpgevat worden: Proverbia in JTieutonico prima, deinde in Latino , sibi invicem consonaniia. Het getal der in deze Yersameling opgenomene spreekwoorden bedraagt 803 » zoo ala dit da- delyk in het oog valt in den herdruk dten Hoffmann bezorgd heeft; waar tot groot gerief yan den lezer ieder spreekwoord met een volgnummer Toorzien is. In die telling echter zijn twee fouten binnengeslopen ; want vooreerst moest hetgeen hier onder n. 186 en 187 gesplitst is^ slechta edn nvmmer uitmaken, 200 als de Latijnsehe vertaling ten overvloede bew\st; ten andere dragon twee verschillende spreekwoorden hetzelfde nummer 491. Welke beide fouten^ die doar bonnen samenloop elkander yemietigen^ jeenen inyloed hebben op de hoofilsom. Yan die hoofid- som zon echter iets moeten afgetrokken worden^ indien men iedere Dittologie wilde laten weg- vallen, d. i. zoo dikwrjis een zelfde Spreekwoord met eene zeer ;geringe yerandering yan redactie yoor de tweedemaal opgenomen isv Welke yergissing zeer moeijjeiyk zal te beslissen zyn, of yan de onachtzaamheid van den aorspronkeiyken Yersamelaar te w^tem is, dan wel Most to thegeschreiben worden aan onbedachtzamen ijyer yan Overschryyers, die hon handsehrift hebben willen yerrijken. De meest in het oog loogpende Dittologten zijn deae: Alle man wat, dat deelt schoen. Alle Tnebt amaeet us luuren lioem. Alle Tnebt amaeet a^ns boomi. Alle Tnebt amaeet a^ns boomi. Cbkflii w Id ^ort al dn aeh^MI lOiA. Tel ookena ea ^looi eoai 168. Dat lente!hf6brt ONvfiigMt tUdlie AitCfer. aSi. tten >ltadl «dl»SDgt 4ie]db daflritar. 664. Twn (NMeri 4Mi8t dfeke daate. 180. Dat leeht heeft dicwil helpe noot. 804. Becht heeft diewil hfUfHk Mit. 187. «— die meeate dimmen hreken den hala meeat. 891. Hie beate dimmer breeet meeat den Mk. 206. Die hongherighe vloe byt aeer. 896. Idongheri^e ylieghen biten aere. 220. Die egrer heeft maect wel doppen. 410. fieeft Id f«el e^, lii maeet yeel doppen. 802. Dter werender hant wort ommer raet. 7ir4. Werendet haift wart onmMr raA. 466. liiditelio ghewonnen, lichtelic verloren. 6K8. Qioflic {^hewonnen, qoalic terloivki. 598. Poghet gode niet te na, lii can wel weneken. ^f$ff^ ^fcB tftiBKlt IDfA IS^ ^ apottCflf iwnt ni clli wc9 618. Siet wel toe, acaym en ea geen biter. ?8I. ^6t wel toe, idinjln ta ea glieen bier. 868. IVen iaer leert dat an^er niet. f». l^Mi iier Ma leert tat 'uOxfttm. 19 Bg licb gemit van atdltge bewijsen asn wien dit moot wordea toegeaehre?en, «oa ik voor my — ingeval eene giaiing mogt wordea toegelatenj waarvogr alechta eenige schyn yan grond kail worden aangeroerd — wel overhellen tot bet vermoeden, dat men de noods aan de on- bedaothtaamcn \jver van de Overachrijven zai mogen denkoo, waar bethel fde Spreekwoord ander- maal voorkomt met hetzelfde Latijosche vers voorzien; doch^ waar tlit Terschilknd is, daar zon m. i. deze al of niet passeade herhaling op rekening van dcti ooriproukelljken Yerzamelaar moe- ten gesteld worden. En dat deze daarin geen kwaad gczien Keeft, soa men haast mogen op- maken nit deze voorbeeldw^ die onmiddellijk op elkander volgen: 787. Vali d» hftmel, to m hiSjA BMi^eit pot; kecL 739. Valt die hemel, to aiemet »L 788. Valt den liemol, itmt an U^ norgkeii itoel staen. 740. Valt die hemel, to Mat al Twl^rcau De inrigting van dit boekje is wel zoodanig dat de Spreekwoord De inriging van dit boekje is wel zoodanig dat de Spreekwoord De inriging van dit boekje is wel zoodanig dat de Spreekwoord De inriging van dit boekje is wel zoodanig dat de Spreekwoord De inriging van dit boekje is wel zoodanig dat de Spreekwoord De inriging van dit boekje is wel zoodanig dat de Spreekwoord De inriging van dit boekje is wel zoodanig dat de Spreekwoord De inriging van dit boekje is wel zoodanig dat de Spreekwoord De inriging van dit boekje is wel zoodanig dat de Spreekwoord En in bet algemeinen kannen gegen worden in eene alphabetsche chevolgende geprägt te zijn; dat is, zij staan op de letter waarmede ieder spreekwoord begint: docb in de onderlinge rangscbikking van die weike met dezelfde letter aanvangen, beeft de Verzamelaar — betgeen bij trouwens gemeen beeft met de Griekscbe Paroemiograpbi — volstrekt geen acbt geslagen op de letters, die in betzelfde woord na die eerste volgen; waardoor dus, in strijd met de pligten van een goeden lexicograapb ze erweinig gezorgd is voor bet gerief van den lezer. Dit maakt dat bet opzoeken vau een spreekwoord in deze Verzameling veel moeijelijkbeid beeft en dat dikwijls eene ganscbe letter moet doorloopen worden om bet gezochte te vinden. Hierbij komt nog, dat ten gevolge van de schrijfjze van dien tijd, vele niet daar staan, waar menigeen ze nu zou verwaebten en waar zij bij eene moderne redactie ook zouden moeten geplaatst worden. Aan de scbrijfwijze toch van die dagen is bet onder andere ook eigen, in plaats van bet onzijdig lidwo Ord, eene enkele T te gebruiken, die met bet eerstvolgend woord wordt verbonden. Daarom vindt men bier onder de T opgegeven: 820. There en liecht niet, tl mach die mont U|^hen. 691. Thoeft af es een doe wonde. 821. Tbloet ein Tätig gegen den man. En dit is niet slecbts bij substantiva bet geval, maar evenzeer bij verba, zoodat men bier ook gescbreven vindt: 867. Tea quaet bonen Bonder broot 899, Tseynt menich sinen bont, daer bi aelne niet oomen en ifil, 898. Tmoet yroecb crommen dat te bake laL 708. Tjs^jn quade kinder die veel dappen. Waarbij dan ook bet woordje en in negatieve nitdrukkingen eene groote rol speelt; b. T. 827. Ten baet gbeen wambnya Toer die galg. 849. Ten a^jn niet Id iagbera die boren blaaen. 848. Ten doeeb gbeen lebole aonder meeater. 851. Ten sal niemant ainen yiant te cleen kennen. Deze redactie, waarbij aan de T zeer veel wordt to^evoegd, wat baar eigenlijk niet toekomt, moest ten gevolge bebben, dat deze letter zeer sterk is geworden, Zij beslaat dan ook meer dan een acbtste gedeelte van bet gebeel. Zoo als van eene alpbabetische 'lu^bikking van Spreekwoorden wel niet anders verw Acht kan wor- den dan dat zij, als losse gezegden, en die geenerlei betrekking op elkander bebben, bunten eenig 8* onderling verband zuUen te staan komen; soo is dit ook in dese Veranlassung het gend. Wordt eenig wel hier soma eenige overreenstemming opgemerkt tusschen twee of meer die onmiddelijk na elkan- der Tolgen, dan is dit of louter toe^al, of men mag Termoeden dat het neerschrijyen van bet eene den Verzamelaar bet attdere in de gedachteo gebragt beefb. Dit scbijnt o. a. bet ge?al te aijn: 105, Dit die ogbe niet en liet en Wgheert therte niet. ia(^* Di« rtea ogh^n es it vter herten. ISl. Ben onden talmen nelnti^fiL 566. Nader bonghen aalmen pipen. 182. Ben onden aalmen eren. 567. Kader pipen aalmen danaen. 208. Bie wijn amaect glieerne aina atoea.. 622. Ten ea niet al gliewonnen, dat men ghewonnen aekt 290. Ben appel amaect ajua booma. 628. Ten ea niet al gont, dat daer blinet 826. Een man en kan ghfoen dana allene maken, 731. Van eender Toncken bernet een hnja. 827. Eenen penninca en clinct niet. 782. Van elene dinghen comt dick groot hinder. Wil men intuescben aan sijoe verbeelding den teugel vieren en in alles eenig verband zoeken, dan laat ik bet ieder Trij om b. ▼. den wolf in den bedrieger te zien en bet schaap in den %/• gelooviffen, die toevallig tusscben twee wolven in geplaatst is: 816. Bie wolf eet wel gbetelde tcapen. 817. Bie gberingbe gbeloefl ea haeat bedroghen. 818. Bie wolf heefl alt^jt dat ogbe opt acaep. Voor mij zelven wil ik liever ieder spreekwoord als gebeel op zicb zelf staande bescbonwd beb- ben; of bet moest zijn dat dit verband door eenig toegevoegd woord werd aangewezen; betgeen ecbter boogst zeldzaam go Tonden wordt, zoo als: 734. Tele vragbena onweert aere. 786. Yde vraghena wjat noebtana. De Latijnscbe vertaling, die in alle de uitgaven gevonden wordt en daarom wel, zoo als wij reeds zeiden, zal moeten toegekend worden aan denzelfden persoon die de Hollandscbe Spreek-woorden verzameld beeft, draagt de onmiskenbare blijken van een zeer bedorvenen smaak en Tan diep vervallene kennis van de Latijnscbe Taal. De vertaler beeft er namelijk jagt op gemaakt om elk spreekwoord in een rijmend vers over te brengen; betgeen bem meestentijds, wel is waar, gelukt is — want er zijn slechts weinige regels die niet rijmen — docb dit streven beteekenis van bet spreekwoord slecbts zeer gebrekkig is terug gegeven. Aan elk van deze 803 Spreekwoorden, waamit onze Verzameling bestaat, is dus een Latijn-scbe rijmregel, bij wijze van interlineare vertaliog, toegevoegd. Docb enkele malen vindt men bij het selfde spreekwoord twee of ook wel eens drie Latijnsche regels. Somtijds komen deze wel nagenoeg geheel overeen, ook zelfs in de woorden, zoo als b. ▼. 617. Sterker maonen spel es craneker nuumen doot Dumfortit ludU, aie wufriu euspide truSU '-' Duu indii fartit, Me trudii eiupide mortii, c:.i'. ; dock elders loopen zij ook weder zoozeer uit^ een, dat bet alleszins ''den jrijp^r heeft ab had de Versificator eerst eene meer woordelijke vertaling willen geven en dig^4i0reen'e tweede daarbij, waardoor slechts de beteekenis Tan bet Spreekwoord in bet algemeen,* zonder op de woorden te letten^ zou worden aangeduid. Zoo vindt men tocb b. v. ^ 185. Beter eenen Toghel ondert net dan x. in de lucht. 294. Die niet telden en can, die meet wel dnnen. Mti atU In reU meUor grege quoqu$ volauie. Debet troiare, qui neteii wittlifer ire. Fauea Ueei, cerU eimi inceriis meiiora, Jptetur reUquo, pd non eet apiue in uno. Door die dubbele regels, welke wij met eene aan bet nummer toegevoegde a, b, c, zuUen aanduiden, is bet getal van de Latijnsche verzen ruim 70 meer dan dat yan de Hollandscbe Spreekwoorden. Welligt dat in die gevallen slecbts van de van onzen Versificator meet worden toegeschreven, terwijl bet overige of door bem van elders ontleend is of wel door de overscbrijvers bijgevoegd. Zuike Bijm verzen, die in de midden-Eeuwen grooten bijval vonden en waarin ook de voor-scbriften van de Schola Salemitana vervat zijn, worden gewonlijk Versus Leonini genoemd; betzij naar pans Leo II (847), betzij naar zekeren dicbter Leo (1190) die Franschman van geboorte was — daarover tocb bestaat verschil van gevoelen i) — docb van wien die naam dan ook moge ontleend zijn, bet zou dan slechts daarom wezen omdat die persoon bijzonder groot genoegen zou gesbept bebben in zulk rijmwerk; niet, omdat bij zulks zou bebben uitgevonden. Van uitvinden kan bier dan ook wel geen sprake zijn, vermits zulke rijmregels reeds bij de Bomeinsche dichters van de gouden eeuw worden aangetroffen en zelfs enkele bij de beste Oriekscbe dicbters. 1) Zie Saxii Onom. Lit. P. II. p. 117 en de daar vermelde geacbriftcn, waarbj te voegen lign: Paaqnier, Reeherchet de la France L. VII. c. 2; Matorias Diss, de rythmica Veie* rum poeti; Dictionaire Hist Oiqoe de la ville de Paris T. I. art. Jhhatfe de St. Victor; Elias Maior, Bits, de vereihue Leaninie. Welke geachriften, met nog Tele andere, oyer dat ondenverp, opgegeven worden door Santenins ad Terentianam Maaram p. 216., waar deze Geleerde het vermoeden oppert dat hier waarechgnlgk aan niemand anders moet gedacht worden dan aan zekeren Leo, die op het einde van de v^fde eenw leefde en tot de ooDBiliarii van Alarik den koning der Gotben beboorde; die niet slechts onder de dichters maar ook onder de reder\jkers van dien t\jd een grooten naam sch\jnt gehad te hebben. Althans zgn vriend en t^dgenoot Sidonias Apollinaris spreekt op deze Tieiende w^ze tot hem L. VIII. £p. 8. ai. Separant iantieper Fytkieae laurae Hippoereneuque, et iUot eat' minUM modes, HH uni iantum penitiae familiaree, qui tamen doctis, ut ee ipse, personie non tarn fonte quam f route tudan- tur. Suspende perorandi iUud quoque celeberrimum Jtamen, quod non solum gentium ted domesticum tihi, quodque in tuum pectus per sueciduas aetates ah atato Frontone transfnnditur. Sepone pauzillulum conelamantissimas declamationes, quas oris regii vice con/cis, quibus ipse res inelgtus modo corda terrijeai gentium transmarinarum, modo de superiore cum barbaris ad Facialim trememiibus foedus victor innodat: modo per promotae Umitem sortis ui populos sub armis, sic fraenat arma sub legibus cet, En wat de poezg van dezen Leo betreft, daarvan geeft Sidonias Carm. XXIII. 462 een getnigenis, waarin hg leUi boven Horatina geateld wordt: Ac si dicai epos, metrumque hgtkmis Fleetai eommaiieis tonante plectro, Mordaeem /adai silere Ftacemn. n Zoo lieb ik^ om ^ze aanteekening Uer te pas te brongen ^ by do oudo Gfieksche ea Latynsdio dichten de Tolgende rijairegeU ;,^i.gc%tiptj t-w. hij Ho mem a Biad* IL 484. 'EffTsrs vuy fiot, Mouffet, ^OXiiivix itifiar txovffcti. OdjES« L 40. 'Eic yap "Opivr^o rhiq Ivverai *ATpeli»o. T. 397, Airxp lywv oIkoio &vx^ laaofA Jifieripoio. ^ \K^^^' 224. OW' 'HpaxMji, oSt* Evpvrtp Ol;^«A/?i. XIV. 199* '£ic fAh KpijTciav yiv^ sSxofi»t evpeiioav. xVllI* 408. '07Fx6re 6ufih^ ivaye* h&Ka J* oUriv tyayi. 'Bij Hesiodus vindt men Theog, 888. "'AAAwf J* ttZrs xiovroq iv»tU» ttifiop ix^vr^^. Adiipog GoxeTcti vpixo^ot vlXystrro ^ixaai. En in de Antbologia Graeca L. 1. c. 13. § 16. lezen wij: lieipit^siq rhv N^TAov i X* iy Vv»iq xpoKiiei Xov. Van de Latijnsche dichters vindi Yirgilius Aen. YIII. 649. Ilium indignanti similemque minanti. IX. 634. Traece virtutem illude superbis. X. 554. Turn caput orantis nequicquam et multa parantis. XII, 873. Ora citatorum dextra detorsit equorum. Ovidius Art. Am. I, 69. Quot coelum stellas, tot habet tua Boma puellas. Heroid. VIII. 27, Vir, precor, uxori, frater succurre sorori. Metam. XIII. 379. Si Troiae fat is aliquid restare putatis. Faster, VII. 553, Una ministrarum solita est. Cadmei, tuarunu Ep. exP, II. 8.93. Respicis antiquum lapsis in rebus ami cum. Ibid. I Y. 8.59. Sic affectantes coelestia regna Gigantes. Propertius 1. 8.11. Nee tibi Tyrrhena sol?atur funis arena. 1.17. 6. Quin etiam absenti prosunt tibi, Cynthia, venti. Silius Italicus XIY. 652, Hie Agathocleis sedes ornata tropaeis. Statins Theb. IL 239. Hla sues Cyntbo comites agat, baec Aracyntho. En in de Antbologia Latina L. III. Epigr. 276. 48 vinden wy: Nulla CO lor at i species tibi proxima prati. Nee cum floruerit, par tibi campm erit De van Staiug beeft Barthiua aageteek und dat cpr bij FropertiQ9 maer dan hondard rijmvq;eli gevo&dea wocdeo. Natuurlijk aal dit moeteu ventaan wordea vau een^ Sf/lbig xymaftde regels: van welk soort men bij Ovidiv^ waai'schiJDlyk wd meet dan bet dabbele getal aou knnseii aaamjien. Zio Terdfir Ueyne ad TibuUum, 1. 9. 23* Hurman ad Loticbium p. 855 et 498. Santenitts ad Terontian. Maurp p. 197. Deae yoorbedden heb ik bier slecbta medegedeeld om te doen e^icu dat do Latijnscbe rijm- Tenen, ak xoo veel vroeger reeds bekead^ in de middeo-eeiLweii luet yncer behoefdea uitge- fonden te worden: geenszins met bet doel, om daardoor het smakelopse work van latere poetasters te r^vaardigen of ai^i den arbeid van onzen Versificaior Qooi^o TueerderQ waarde bij to zetten. Het is dan todi ook gegen iets anders als wij zien dat een enkele regel van dien aard aa^ eenen dichter als bij ongeluk onwallen is, wanneer bem^ zoo bet scbijnt^ in zijne vervoeriog de geestes^ twee woorden kwamen opwellem, die toevallig dezelfde klankeo bebben — iets andevs weder^ als een poetaster bet opzettelyk daarop toelegt om in iederen regel aan bet middenstuk c& bet dnde denaelfden klank te geven* De dwaasbeid altbans om een gebeel gedicbt in rij- mende verzen te brengen^ waarin men zicb in latere eenwen scbijnt verlustigd te bebben « is stellig Booit in bet breia van deOuden opgekomen> zoo dat van die soort tan poezij dan ook geen enkel voorbedd nit den oudea tijd is aan te wijzen. Zelis is bet grootelijks de vraag of ket oor der Ouden o?eraI den rijmklank sal ontdekt bebben^ waar wij dien in enkele regels Tan hen meenen te liem Stellig is dit niet bet geval geweest met regels als des^, waarin aieb de rijmklank wel vertoont maar niet laat booren ; mits aij Ged gelezen worden: Virgilius Aen. III. 549. Cornua velatam obtusis antennarum, Oidins Fast. I. 706. Hac sunt Ledaeis templa dicata deis. Ibid. III. 746. Quaerebant flavos per nemus omne favos. Propertius III. i. 32. Troia bis Oetaei nnmine capta dei. Van de andeeea, waarin de r^m niet wel aan jket gebooir ontgaan kaa^ zip weUijgt sommlge of gdbeel door eene ineemde hmd later ingesefaoveB of bebben d«t rijoi te danken aan de 'Owersdir^vars, die, door de Terwisseling wui een rakel woord, aarin bua Temuft konnen be- pioett bebben. Doeb^ dit daargebken; al neemt men aan^ dat al die rymende regels ecbt Kjn «n Ecmder verknoeipng der orevaciirijveBs zoo tot obs aijn gekoman » als ay door de Oudeo werPMyrdigd zijn ; dan sijn «j altJiaDs vsg 'van die gefbreken, waiuraaj^ menigeea van de latere fymdicblsKs zicb adnildig gemaakt beeftj wannaer bij eei»ig^^k naar bet rijm streefde ea daar- an de wetteo aaa bet metniB gewittig pnjs gat Zoo took ^adea wy by de meeste rymdicb- tem^ die ipoovsl tot bet Karoliagbcbe tydflrsJc bebsoren ^ ofrcbooa AJkvuiaus, Walafiidi Hraba- <nas an anderea daarop eene Idffe^gke tiitzandeeing makea *^ den teugel aw ruim f evierd aaa 4e laogenoeBide licmtHa Poeika dat ay!b^a fawMien.gez^ Wiorden aUe regels van rbytbmus ao -proaadie, sselka wq wt *de /madeHea der Qaden Jteaaw^ gfAieel te bebbea verwaarloosd. Zulk aene an|haid gaf de geeat aaa die ee»w, wielke dw fcoosb^eea toaaval ab de «enige of altbaos iPQornaaaialu daogd in «en veia beadmuade^ zonder ibe laltea «p.de qiaantiteU vap lang^ en korte syllaben. Hoe ongdooflijk ver dit aooM negum m Ugkt o. a. -ait de wwrim van den dicbter Paulinus^ een tijdgenoot van Karel den Grooten^ die in de Apologie, welke hij aan zijne in Tersen gebragte Regula Fidei toevoegde (Paulini Opp. ed J. Fr. Madraio, Venetiis 1737 F«». p. 179. Aangehaald door Babr in zijne Geschichte der Bom. Literatur im Karolingischen Zeit p. 74) Aus schrijft: fTe v^a ^* otsecro devotionis affedUy qmcunqtu hoi dignaiuB Jueris vericulas lectiiareg cum aui per incurlam ^rfvem pro knga, aid Umgam pro brevi, aut communem pro naiurcdi, ayi naturalem pro c^nrnwii, stfiiuba^ aui pedem pro pede^ aid schema pro Bchemate, atd iropum pro tropo, aui indiscretas membrortAm cmsuras dendiae manu resedas ^ atd inconsideratum colae de/osstun put^ dum, atd commalum inaequates inchiancs atd incondiios euphomae melos, atd siquid huiuscemodi repe^ riri potest, in his bufpcjcens examium et lideris ob id forte merdriculam indignari Carmentam, ma- numque ad fertdam miitere: non ie eiusdem modi formido perturbet, sed accifige sicut vir lumbos tuos d ad vices meae parvitatis in faciem eius viriliter resiste** cet. Aan vele van die misgrepen, welke hier worden opgenoemd, zou men onzen Versificator moeten schuldig verklaren, indien men zijnen arbeid beoordeelde naar den toestand waarin deze tot ons gekomen is. Willen Wij echter de versteischte billijkheid bij ons oordeel in acht nemen, dan zal eerst moeten onderzocht worden, welke fouten daarin aangebragt zijn door de overschrijvers en wat dan voor zijne rekening overig blijft. Wei is het mij gelukt het op verscheideue plaatsen vrij te pleiten: waarvan ik in een afzonderlijk hoofdstuk verslag zal geven; doch tot mijn leedwezen zijn mijne krachten op vele plaatsen daarvoor te kort geschoten: hetgeen ik dus aan anderen zal moeten overlaten. Waarschijnlijk echter, dat hieronder ook enkele regels worden gevonden, die bij geene mogelijkheid in den haak knnnen gebragt worden: of het moest zijn door eene volslagene omwerking, die de grenzen der kritiek zon overschrijden; of met opoffering van den rijmklank. Wat dus als zoodanig bevonden wordt — maar ook dit alleen -i— zal den Vorsificator teregt als schuld mogen worden aangerekend. Ofschon nn wel het Bijm in de Latijnsche poezij te regt bij iedereen afkearing vindt, zelfs dan nog wanneer de verzen ten opzigte van het metrum onberispelijk zijn; zoo meen ik echter dat die afkeurende stem voornamelijk geldt als er sprake is van geheelc gedichten, doch dat deze niet evenzeer door alien zal aangeheven worden ten opzigte van enkele op zich zelve staande regels. Zonder evenwel als een bepaald verdediger daarvan te willen optreden, meen ik althans te mogen volhouden, dat, ingeval het rijm ergens kan worden geduld, het dan zckerlijk wel zal moeten toegestaan worden bij het gebruiken van Spreekwoorden, zoo die de eene of andere nnttige levensles bevatten, in een enkeleu regel uitgedrukt: omdat zij jnist daardoor gemakkelijker in het geheugen kunnen bewaard blijven en in het dagelijksch leven te pas gebragt worden. Want dat Publius Syrus zijne Sententiae niet in rijm verzen heeft ingesloten, is geen bewijs dat een ander zulks niet zoude  nu doen: zoo slechts latere dichtera alsdan uit dat voorbeeld geene verdedigung zouden onleend het rijm ook in andere gedichten dan in zedespreuken aan te wenden. Doch het spreekt van zelf dat zoodanige regels door hunne eenvoudige en duidelijke constructie geheel vrij moeten zijn van die gedrongenheid in de keus en plaatsing der woorden, waartoe wij nu in vele zien dat de maker verpligt was wilde hij den rijmklank op de behoorlijke plaats laten invallen. Over het algemeinen zu den das die Venus Leonini voor de onseluldigste kunnen gehörden worden die het eenvoudigste sijn samengeateld, dat k, waarin het minst jagt gemacht is op kanstige aardigheden, en die alleen deze bijzonderheid bebbeo d&t het middeUtuk eii het slot dan den regel op twee eensluidende syllaben eindigen. Nog beter zijn doargasns die welke slechts eensylbig rijmen; offensichmon deze eigenlijk niet tot de Versus Leonini moeten gerekend worden: dezalke immer in de Elegien van de oude dicbtera bij lionderdtallen vooral in de pentameters. Wij hebben reeds op Ovidias gewezen, bij wie mai zulke rijmeti op iedere bladzijde aantreft, en wel meestal zoo dikwijls het substantivum met Eijn adiectivum of pronomen in den dativus, accusativus of ablativus staat: in welke plaatsing men haast zeggen zou dat deze dichter eene rhythmische figunr gezocht heeft, waarin hij bijzonder behagen schepte. En toch heeft men, om dit kennelijk streven, Ovidius, evenmin als eenig ander dichter ooit histig gevaUen. Doch hoe meer kunst men later heeft willen aanbrengen door dubbele en drie-dnbbele rijmen, hetzij in denzelfden regel hetzij in verband met den volgenden, zooveel te meer is de ware kunst veronachtzaamd. En kon het wel anders? Hoe meer men zich bij het maken van verzen beperkt ziet in de keus van woorden en gedwongen is bepaalde klanken aan zekere voeten te geven, zooveel te meer zal men gedrongen worden tot het leveren van rijmenden onzin. En hoe dikwijls zijn niet beide gebreken vereenigd I De kunstige aardigheden, die ik bedoel, bestaan in de variaties, waarmede men reeds vroeg deze soort van verzenmakerij heeft willen opsieren. De letterkundige dichter Eberhardus Bethuensis, die in het begin van de XIP of welligt van de XIF eeuw leefde i) — wien men, niet zoozeer om gelijke geleerdheid als wel om de gelijkheid van behandelde onderwerpen, den Terentianus Maurus Der middel-eeuwen zou kunnen noemen — maakt reeds van vijf verschil-lende soorten van Versus Leonini melding in zijn gedicht de Versificatione 118 sqq. Sunt inventoris de nomine dicta Leonis Carmina, quae tali euni modulanda modo Pestis avaritiae durumque nefas Simoniae Begnat in Ecclesia liberiore via. Permutant mores homines, cum dantur honores; Corde stat inflato pauper, honore dato. Swni d caudata, rimUi quae fine teneniur Sunt, medio quae conveniunt ei fine vimstm Carmina, quae tali sunt modulanda modo: Carmina, quae tali sunt modulanda modo: Non lignis flammae, nee rebus cor satiari Si tibi grata seges est morum, gratus haberis. Percupidum poterit in ratione pari. Si virtutis eges, despiciendus oris. Quid prosit, non quid deceat, cupidus sibi Criminibus mersos toto conamine vites. Sic in eo vitae regula iusta perit. (quaerit; A vitiis tersos cordis amore cites. ) De jnitto leerde yan deien Oeleerde is niet met lekerheid Anno milleno centeno bis dnodeno nit te nuJcen, omdat de eenige getoigenis, die w\j daaiomtrent ken- Condidit Ebrardos Oneeismom Bethnniensis. nen, Toor tweederlei oiUegging vatbear is. Aangaande een ander Zie Da Gange in Praef. ad Olossar. Hed. et Int Latinitatis werk toek, dat h\j onder den naam ran Graedtmui Tenraardigde, {XLY. die aan de opvatting Tan het jaar 1818 de yoorkenr wordt ket Tolgende dnbbelrinnige distidion door Ant. Sanderus geeft boven 1118; dock dit laatste nd dan wel 1184 moeten in Bibl. MSS. p. 888 medegedeeld: keeten. Wmood, neftärz fore credm bekennem mnn Omoia v&u& tere IiieU zmore merae, Ut carpu ¥cnim prodigiale nefas. Tirtus landis gi^iX pretliw ^ bona res tnalft A^mit: Sat Demini denum puri defotfe oerdk, Hanc dum Bggm ftemit, pessima saepe premit. Contemtas lordit imtiale boman. Dochj beholre deie yariaties, aija «r later ook verzen zoo gemaakt dat het begins het Midden ea ItfBt einde van den regel deeelfile eeBdaideade kknken hebben; b. ▼. P Yalachi, vestri stomachi sunt amphora Baccbi; Vos eatis. Dens est testis, teterrima pestis. Wederom ahdere, vaaryain niet slechts het midden van den regei in nch zelf rgmt, iMuir oolc het slot van den regel met het slot van den volgenden; b. v. Panper amabilis et yenemUlis, est benedictns; Dives inutilis, insatiabilis, est maledictos. Nog andere, waarin beide regels eyenveel woorden en een gelijk getal lettergrepen bevatten; b. t. Et canis in sylvis venator et omnia lusiartit; Et lupus in sylvis venator et omnia vastat. En om eindelijk een bew^s te geyen, dat de kunst nog hooger ken worden opgevoerd, heeft men zeUs ondemomen het rijm tot alle woorden nit te strekken; b. y. Quos anguis dirus tristi mulcedine pavit, Hos sanguis minis Christi dulcedine layit, Welligt dat er op dit thema door anderen nog meer yariaties gemaakt zijn. Althans zouden er nog meer kunnen gemaakt worden, indien men in zijn hoofd kreeg eenige yan de modeme metra op de Latijnscfae poezij te gaan toepassen. Doch het zal wel onnoodig zijn, zoo ik vertrouw, dit met yele woorden af te raden na het krachtig protest dat voor nam dertig jaren door? ich erlek in de Biblioth. Crit. Noya Vol. V. p. 224 sqq. is ingeleverd bij de Terschijning yan de verhandeling van Fuss, waarin het rijm op nieuw werd aanbevolen yoor de I^-tijnsche poezij. Aan zulke oyerdreyene kunstenarijen heeft onze Versificator zich niet vergrepen , lietzij dat ze hem niet behaagd hebben of yoor zijn onderwerp minder passende zijn toegeschenen, hetzij dat de vetyaturdiging daarmn zijn lorachten te boven ging. Daarom zou ik van deze liebben kunnen zwygen, ware het niet dat ik, door de yermelding van die gekuraitdSe Versus Leenim — waarvan ik later onderscheidene staaltjes yan anderen ter yergelyking van onze Spreelkwoorden zal moeten aanhalen — hadde willen aandaiden, wat men door eenv^nuMge Veraas LeooiBi te ▼erstaan heeft^ soo ah lij bier g ero n j lo i a wovden; soms ui li»i soort mj nnVwiyjijli^ spodat althans op metrum en venificatie geene gegronde aanmerking to maken is. Uit een groot aantal nogen tot ToorbeeM strekken: 50. Undiqne per montt* iiml in UndMi fnAm, 278^. Tempore MicS moUi-ntmtiftafaif amki. 51. Ad nuae deeliTOt omnii cuzrit dto riym. 456a. Ex lioo budfttur m^dkn it piisea toquttan 69L IrviMuc niawDanA fim cm m^ omm munmn^ 785. Qui p^ctit m^^ «o^ f eetiiut p«ctit iT&ro. In iralke fegels mm ziet dat niei steobta de mmipes fuintas d. i. de eerste hclft irati dan d^^rden foet ga^kelijk nilgaat ak de allerlaatate syUaW van den regel^ maar dat ook de halve Toet^n^ dia aan deze fijineade tyllahen toorafgaan^ geUjka klanken liabben. Het ia daarosa ^eii ver- eiidite tan aen twaesylfaig lijmenden vcgel dat de twaede voet een apondeua ia. Vindt men doa in A&i tweeden voet eenai daotyloa gebruiktj^ dan kan aich aan het oo^ wd een tweesylUg rijm Tertooneoj doch het opr aal niet meer dan het eensylbige rijm kua- ■en ontdekken; aoodat deie. dan, wel besehouwdj feeda niet meer onder de ware Ver9U9 Xioonini kunnen gerekend worden. Zoodanige ragela ijtetb men in de ze Yerzameling aeer meni^T dig aan; h. v.: 98L Pva morioir, mqritnr mondiv simnl et aepelitnr. 554. Expenias ftigere wlet omnii, qui esret aere. 13i« PiMiflolot eapere plus appiobo qoaio reridere. 56S. Sicat ager eoUtor, tic fimetibuf Uo xedimitiir. Ml. Gift awl wtJU kNM, hiit dtahir plniima d»M. 6$7« Boi noleni eolen, tnfitfOi, aolet ille eaieze. 440. Fanra mmiia pueri modloo aolet ilk fepleii. 661, QaanTift tit nodienti^ timet buna a^ieas, inin^^g^ 465. Dam manet in nemore lapna, eat ]^eba abaqw 9bmnt, 781. Non eat Teridieaa anidena qniaqKia amiova 585. Seit manna attrahere, qood homo netcit remoyere. 788. Si eoelnm caderety atana aedea nnUa BMnerel. Doch het is er verre Tan af dat al de verzen in deze Yerzameling even los en ongedwongen in hnnne constructie aijn en daardoor even gemakkelijk knnnen Terstaan worden, als waardaor de aangehaalda voorhealdeB lieh temelijk wd aanbevelen. Ten bewijze moge dit viertal?er- strekkeni waarin de Yersificator om den rijmklank gedwongen ward de woorden zee te plaiitwi daft sij sonder het Hollandsch hijna niet te verstaan zijn: 8I8*« Qnaftornm mnltia efset implapa oia avinla. 527. Indo qnod abateno danmo pnaro aeio meno. 448. Oaieia eil earara eoBedendiia Mmqna biliram. 668. Eat bidM dwa M aalna Qttt 9ktM|aa ridft. Met minder regt meen ik evenwel dat men den Yetaificator lal mogea havd vaUw> waonear h\j in den Latijnschen regal iets meer gezegd heeft dan eene woordelijke vertalin^ ran hel spreekwoord zonde gevorderd hebben. Hiertoe immers sag hy zioh btjna genoodzaakt in geval het te Tertalen spreekwoord te kort was om daarmede eenen hexameter vol te maken. Naturijk gaf de mime kens van zoodanige stoplappen eene zeer gereede gelegenheid om daarin den rijm- klank aan te brengen. Behalye de vroeger reeds aangehaalde voorbeeldenj vindt men hier nog deze: 4. Al heeren tpinnen it die neeringhe eranck. Filat quaide puta, quaestiis mains eat; iUi jmta, 66. Al U ved en e» oic^ gheoocdi, Nqq aatis est dbuitua^ fmm pemii m mimm, 124. Botci maeet iueiem lii. • Mitem^ n§§ mirmmt ^at a«Ei£utn 4aloe Wtimm. 180. Beter demm loiftt ^ah graU ncadc. Ira brcvii mdior migsu diu^ius, itf opinct. 185. Ben liextecea ea een ey g^ieatolen. J2f# mirtmda nova: pieae far abstolit ova. 865. Glieiyek mint sqna ghelgek. SufiiH, oit ei erii: simJlia aimilem dbi qnaerit. 418. Hoender lehenen al achterwaert Si fmaerii, fMornmf Territ gallina letrorsnm. 660. Tea qnaet blaien met Tollen monde. Ob plenum male flat: H mm irii ertders, proifi M. Buitendien? Mid men hier nog eene vrij groote menigte verzen, die met dergelijke eigen-donkelijke toevo^els Tan den Vorsificator scbijnen opgevuld te zijn^ om daarin een beroep te doen op de algemeue erkenning van de waarheid die in bet spreekwoord venrat is. Welligt evenwel dat deze met meer regt kunnen gehouden worden voor regels^ van elders ovei^no-men^ uit grootere dichtstukken van dien tijd, welke nu niet meer bestaan of althans niet in drk zijn uitgegeven. Zeer dikwijls toch ziet men dat de dichters van de middel-eenwen', zowel die in het Latijn als in andere talen geschreven hebben^ wanneer zij een spreekwoord te pas brengen, daaraan laten voorafgaan de eene of andere uitdmkking welke als 't ware bet spreekwoord dat volgen zal^ aankondigt. Op die wijze vindt men tallooze uitdrukkingen^ als deze: Dat mag men wel gelowen. — De gansche toereld spreekt aldus. — Dat is voorwaar geen wonder ding. — Dat heb ik Au jed wel gedacht. — Dat is een zeer bekende zaak. — De Zuk is allid zu konten zu geweest, — Wie kent dan toch het spreekwoord met? enz. Al naar mate zulks in bet rijm te pas komt. Want dat er onder onder onze Latijnscbe verzen ook regels scbuilen die van elders zu lernen zijn overgenomen, daaraan valt wel niet te twijfelen. Docb dit beboud ik mij voor om in bet volgend Hoofdstnk opzettelijk te ontvouwen, wanneer ik eerst zal gesproken bebben over de bronnen, waaruit de Hollandscbe spreekwoorden door den verzamelaar knnnen ontleend zijn. Eene dergelQke aardigheid, die naar de Macaronische poezij weemt, yindt men in het gedicht, dat uit den Cod. Monae. O. 27. F. 46 sq. 70. under het opeschrift Stadt- und VdUcer- 9piegel, door Mone gepubliceerd is in Anzeiger f&r Kunde der inUeken Vorzeii. 1½ Jhrg. (1888) p. 508. Abeoondit rea Westlalia aeereta, quaieta, Est satis ipsa tenax, ibi regnat femina pnlehra. Hospitium vile, groff broil, dunne heir, lange mile Sunt in Westfidia; si non vis credere, loip da, waarran het laatste gedeelte reeds bekend was uit de?roTerbia Gennaniea, deprompta ex Sebastiani Franci opere, medegedeeld door Grater achter s^jn Florilegium Ethico-politienm P. II. p. 58. Eene voor de Hoogduitsehe litteratuur allerbelangrQkste b$- drage is, onder den titel van Juidrucke fSr Sjniehwfrt, in Hanpt'a Zeitschrift fur deatsches Alterthnm Vlller B. (Leipzig 1851) p. 876—884 gelererd door C. Schnlze, die rich tot dat on- denoek opgewdct geroeld had door eene aanteekening van Wh. Grimm (Freid. LXXXVIII.) I&ter heeft diezelfde Gdeerde nog lets dergel. In geleverd, doch bepältelijk voor hetgeen uit den Bälle als sprengwoord wordt aangehald, in de Vorrede van de door hem uitgegevene Biblischen Sprichworter der deutschen Sprache (Gottingen 1860). Of ditzeu de oud-Hollandsche litteratuur door iemand gedaan werd, is mig onbekend. Straks zullen w^ eenige voorbeelden, als hier bedoeld worden, aantiefen onder de verzen die wQ nit den Rowum van Heinrie en iiargriete van Umboreh zullen aanhalen. Zie bl. 82 e. v. bg n. 42, 288, 828, 872, 542, 766. DE OUDHEID VAN DEZE SPREEKWOORDEJT, ANGSTOONl) DOOB VBBWUZING OP BRONNXN, WAARUIT DEZl KUNNIN GlvPUT ZIJN. A) Hollandsche tekst; '*.u^ B) Latijnsche tekst. Indien kann het bewölkend, dat nu volgen zal, den naam gegeven had van Aanwijzing van de Brormen, waaruU de Proverbia Commuma gepui zijn, — hetgeen ik wel wenschte met regt te kunnen doen — dan zou ik emstig vreezen^ dat ik op mij genomen zou hebben om meer te bewijzen^ dan werkelijk kan bewezen worden. Want om tocb met zekerheid te kunnen nen zeggen^ uit welke bronnen een scbrijver heeft gepnt, is bet noodzakelijk dat hij dit of zelf verklaard heeft of dat in zijn geschrift zoodanige sporen voorhanden zijn^ waarnit ditj ook bij zijn stilzwijgen, duidelijk kan worden aangetoond. Intusschen heeft geen van beide gevallen hier plaats gehad. Wel vememen wij bij twee Spreekwoorden mit de Latgnsche vertaling, van waar deze ontleend zijn. Doch> zoo het schijntj gaf de Yersificator deze aanwijzing volstrekt niet met het doel om ons met die bronnen bekend te maken^ maar alleen om door dit aan- hangsel de voor zijnen hexameter vereischte lengte te krijgen; waartoe de kortheid van het spreekwoord hem geen geno egzame stoff leverde; van welk soort van stoplappen wij reeds vroe-ger gesproken hebben. Ik bedoel hier de twee spreekwoorden : 608. Buert die berghe, si sullen roken. 788. Van niet en comt niet. Siepsalfniita canii: mons tangitur et fumigabit. Ex nihilo nil fit, iummui philosqphug inquii. In het eerstgenoemde wordt stellig gedoeld op Psalm CIV. 82.; in het laatstgenoemde, waar-schijnlijk op Aristoteles, van wien deze uitspraak bekend is, Physic. L 4. Th yiyvifiivov in Tuv f4,h tvroiv ylvivtat Xiivarov^ en ibid. 8. K^/vif iS^x ruv ^vo'ikSv^ odih ylyvivtM ix rov fin ivroq. OfiM^hoon het ook ligt mogelyk is dat onze Yersificator met dien eeretitel niemand an-ders bedoeld heeft dan Marcos Antoninus, in wiens T^ iU i»vriv dezelfde uitspraak gevonden 80 wordt^ lY. 4. Oiiiv yitp ix tou fiifiiviq ipx^^h ^P welke plaats Oataker deselfde leer aanwijst by PhilOj Ocellus Lucanus, Persios e. a* Doch buiten deze twee ^preekwoorden kan van de overige met geen volkomene zekerheid de bron wordea opgagevan. Bij wetk gemis Tan werkelijkheid ik dus den Lezer, om zijne verwachting niet te letiT te atelleui wtl verzocht hebben zich met de vennelding Tan de mogelykheid te Tergeaoeg 80 welke ik dus den Lezer, om zijne verwachting niet te letiT te atelleui wtl verzocht hebben zich met de vennelding Tan de mogelykheid te Tergeaoeg welke ik dus den Lezer, om zijne verwachting niet te letiT te atelleui wtl verzocht hebben zich met de vennelding Tan de mogelykheid te Tergeaoeg welke ik dus den Lezer, om zijne verwachting niet te letiT te atelleui wtl verzocht hebben zich met de vennelding Tan de mogelykheid te Tergeaoeg En, eo^ wanneer ik Boms Tan Bnmnen mogt spreken^ om dan dit woord in eene zoo ruime beteekeuU ap te vatten, dat daarmede dea nooda alleen bedoeld wordt de aan-wijzing Tan oudere geschriften ^ waartu eenige Tan deze spreekwoorden of woordelijk of zakelijk reeds worden aaugetroffen ^ zonder dat bepaaMelijk wordt beweg J dat al de gflBabriften^ cUe ter sprake zuUen gebragt ^irorden, aan den Yerzamelaar bekend geweest zijn. En moge dan de slotsom Tan mijn betoog ook al tot geenerlei lekerheid geleid hebben ten opzigte van die bronnen^ dan zai toch uit hetgeen ik nu ga aanToeren^ klaar en dnidelijk kunnen bewezen worden, dat de ProTorbia, die onze Terzamelaar Commuma genoemd beeft, Toor een groot deel reeds lang te Toren zijn bekend geweest en dus te zijnen tijde zeer ligt algemeen in gebmik kunnen geweest zijn: welke aanwijzing op zichzelTO reeds niet onbelangrijk te achten is. Onder die zoogenemde bronnen noem ik in de eerste plaats de onderscheidene boeken Tan den Bij biel beneTens de Spreuken Tan Jesus Siracbsz. Uit deze geschriften toch zuUen de Tolgende spreekwoorden kunnen onleend zijn: S. Ak asftflii wast lyn gott, watt hem linen moet Jei. Sir. XXYIII. 12. Snde wtameer de Ueden gkeweldieh M^fit, so wort de loome die grooter; ende wanneer de He- den rffeke M^fn, eo0 wordi de toome die ie hefHfhtr, m XL 80. Gi^U ende 90H wtmat wteeL 18. Als men den kaerle bidt, dan weygHert hy meer. Jes. Sir. X. 29. Ende en wtaeekt v niet eUnd, nlemen meer Wkoejt, 51. Alle riuieren lopen in die lee. Predik. I. 7. Alk to&teren loopen in de eee. Jes. Sir. XL. 11. OAelifci elt aUe wateren weder in de zee vlieten, 68. Alle ding et een wile. Predik. in. 1. Sen y^fheiiek dimek keeft eifnen iifi. 107. Arm man es al om Tenteken. Spr. XIX. 4. De anne wart van Ein vrienden verksten, 209. Die ganze auf ein weit, als die denken. Joan. in. 20 Währen so wie jünge, die haben und het und, ende in dem letzten Zeit, 219. Die heuten selten nicht en doch, en doch nicht anders. Jes. Sir. XIV. S. Wie Kensehen met für denken, wenn sondern die  verdragken, soo snOen toy wut hem heersehajfpen, 272. Diet wel gaet keeft menigken orient. Spr. XIT. 20. De r^eiken kekken veto m end en, n XIX. 4. Ooek eumei vele wienden, 299. Den appel amaect s\jn8 booms. liattk. Xn. 88. Want wt de vrmhi wort den kern hekeuL Lne. VI. 44. Wm^een fogheUek koom W9td$ mi ef/ne wrmhi bekendt. 802. Der werender hant wort ommer net. Spr. X. 4. Der vl^Hghen kandt maket r^eke, uJJLU.De etiikig^ hmdt eal keerseken. 817. Die gheringkA gkeloaft es kaest bedrogkai. Jes. Sr. XUL 4. Wie knest gehqft, die is UMeeerdifh, ende doet kemelnen eekade, ale kf kem also eerleyden laet. 81 tM. EM Ml dM Ma. Xtenltrai. JUL 14. JEm §keUtgigke aOuu en sal t^en niewumdm pftreitn, Hiob I. 21. Be Heere heeft het ge^eten, de Seere hee/t M fhenamen, BS6. 6od •& ikedi n Sie einige Zeit in der letzten Zeit. Hoch v. 18. 