De verdiensten der hollandsche geleerden ten opzichte van Harvey's leer van den Bloedsomloop
Israëls, Abraham Hartog 1822-1883 | Daniëls, C. E. (Carel Eduard) 1839-1909 | Dobell, Clifford, 1886-1949, Inscriber | Royal College of Physicians of London
De Wale neemt 00k nog aan, dat al de chylus naar de lever gaat. Uit de kleinere in de lever verloo-pende takjes der vena cava vloeit het bloed in den stam van de holle ader, en uit deze in de rechter hartekamer. Hierop nu volgt eene voor 1 640 kenschetsende vraag, namelijk of hetzelfde bloed, dat uit de vena cava in het hart komt, en uit het hart in de slagaderen wordt overgebracht, en van daar weder in de aderen terugkomt, of ditzelfde bloed nu weder naar het hart terugkeert, dan wel of allein het bloed, dat in de lever nieuw geboren (genitus) is, in de vena cava komt, en of het dus als nieuw bloed in het hart aankomt? Volgens De Wale keeren beide soorten, het oude en het nieuwe bloed, naar het hart terug. Het schijnt 00k, dat het hart meer bloed in de aorta zendt, dan de lever het geven kan, ten minste gedurende eenige dagen dat het dier niet gegeten heeft. Hij heeft dikw This gezien, dat het hart in een uur tijds meer dan 2000-maal klopte. Zoo lang het hart nog in zijne kracht is, wordt er bij elken hart-slag eenig bloed uitgedreven. Want wordt de aorta nabij het hart onderbonden, en wordt de slagader tusschen hart en de bovenste ligatuur geopend, dan komt bij eenig bloed uitgedreven hartslag uit de opening eenig bloed, bij een' kleinen bond een half drachma, bij een' grooteren hond een half ons. Maar wanneer de kracht van hart afneemt, dan wordt er maar bij elken derden of vierden hartslag iets uitgedreven. Hetzelfde gebeurt als de punt van het hart afgesneden of eeninsning in de wanden van het hart zelf gemaakt is, en houdt niet eerder op dan wanneer het Dier is ge-storven, of het gecoaguleerde bloed de opening heeft verstopt. De Wale neemt voorts aan, dat in een uur tijds meer dan i o ponden bloed door het hart gaan, dus meer dan wij eten en meer dan de lever het hart geen kan, zegt hij. Het septum cordis is niet door-boord, maar met een stilet kan men het gemakkelijk doorboren; het is slechts uitzondering wanneer het foramen ovale is opengebleven, Hij haalt enkele gevallen daarvan aan. Onderbinding van de aderen en slagaderen bij het hart en in de andere deelen van het lichaam heeft hem geleerd, dat het aderlijk bloed naar het hart toevloeit, het slagaderlijk van het hart naar den ointrek. Hoe sterker de kloppingen van het hart zijn, des te sneller loopt ook het bloed door de vaten. De- zelfde gedeelten bloed volgen niet altijd denzelfden weg, want in het hart wordt weer alles door elkander gemengd. Met het bloed worden ook de „spiritus animales" rondgevoerd , maar hunne beweging kon De Wale niet op het spoor komen, hoe dikwijls hij er ook naar zocht. Minder sterk dan de beweging van het bloed is de beweging van de chyl door de chylvaten.. Nadat De Wale de bloedsbeweging beschreven heeft , gaat hij dver tot het onderzoek naar de oorzaak daarvan , die noch in eene kracht in het bloed zelf gelegen, noch in „spiritus" die het bloed bewegen gezocht moet worden, en evenmin in eene uitzetting, verdunning (rarefactio) van het bloed door de warmte van het hart. Maar de beweging van het bloed wordi door eene kracht, die in het hart zelf zetelt, voortgebracht, want wanneer men het ongeschonden hart, of de afgesneden punt of een ander grooter gedeelte , met een mes of eene naald steekt , beweegt het zich nog , zelfs dan wanneer het hart al zvjne beweging skracht reeds heeft verloren. Nog een stap verder, en De Wale zou tot hetzelfde resultaat gekomen zijn als Steno , die 27 jaren later het hart voor eene spier verklaarde. Uit de holle ader (vena cava) wordt het bloed in het rechter hart gestuwd, en daarom ook bezit deze ader bij den mensch, den os, en den hond spiervezelen bij hare insertie-plaats in het hart. Overigens pulseert deze vena van de lever en het jugulum af tot aan het hart. Het bloed uit de rechter auricula cordis wordt erne zekere spanning, door samentrekking van die auricula, in het rechter hart oogenblik die van het hart zelf vooraf. In de linker hartekamer wordt het bloed, nadat de longen zijn samengevallen (concidente pulmone), niet met zulk eene kracht gestuwd als dit in de rechter plaats heeft. Behalve bij stervende dieren, wordt het bloed op denzelfden tijd. En in de beide auriculae, en in de beide ventriculi gedreven; in den doodstrijd is ook de systole der hartekamers niet isochroon met die der auriculae. De Wale heeft gezien dat de auriculae in de agonie 70 tot 100 malen hadden gepulseerd, v66rdat er 6dne pulsatie van het hart plaats had, Het bloed wordt bij de systole en niet bij de diastole (zooals sommigen wilden) in de slagaderen gedreven. De aanslag van het hart tegen den borstwand heeft bij de systole plaats, waarbij de spits tot de basis, de wanden van het rechter en van het linkerhart tot elkander naderen, terwijl de zijde van het hart bekenden is gekeerd naar de basis toe wordt opgeheven, en op die wijze den ictus cordis veroorzaakt. Dit laatste acht hij niet geheel zeker , aangezien ook de punt van het hart dit doen kan. Brengt men gedurende de systole een vinger in het hart, dan wordt deze vinger door het samentrekken der wanden geknepen (constrin- gitur). Bij de systole van een gezond hart werken de fibrae der ventrikels mede, en worden dan evenals eene in werking zijnde spier korter, ze zwellen; deze zwelling gaat, van de basis naar de punt toe, lang- zaam voort. Maar wanneer de kracht van het hart afneemt, werken alleen nog de spiervezels van de wan- den van het hart. De dilatatie of diastole van het hart is de remissie der systole. — Ook thans nog ziet men De Wale weifelen om het hart in zijn geheel als eene spier te beschouwen. — Om de hartsbewegingen goed te be- 55 studeeren raadt Dk Wale vooral aan vivisectie.s bij die- ren met 6en hartekamer, of dieren met twee hartekamers , waarbij de hartswerking reeds minder krachtig geworden is, omdat anders de bewegingen te snel geschieden om ze goed en duidelijk te kunnen waarnemen. Voorts bespreekt hij nog- even de mechaniek van de kleppen van het hart, die door de samentrekking der fibrae gesloten worden , en daardoor den terugkeer van het bloed tot het hart onmogelijk maken. De slagaderen worden met kracht gevuld door de samentrekking van het hart, terwijl echter ook een gedeelte van het bloed een langzamere beweging aanneemt (gesleept wordt zegt De Wale) om de omliggende deelen goed te kunnen voeden. Ook in de aderen wordt het bloed voortgedreven, doch hier is dit meer van de wanden van het vat zelf, van de vezels, waaruit de aderen samengesteld zijn, afhankelijk. Na nu nog met eenige woorden gezegd te hebben hoe het bloed uit de kleinste slagaderen naar de verschillende deelen des hlags wordt gevoerd, om daar de voedingsstoffen af te geven, waarij, om de working dier stoffen niet te hinderen, geene bizondere beweging van het bloed plaats heeft, sluit hij zijn' brief met de wederlegging van e Enige andere minder belangrijke stellingen omtrent den bloedsomloop. Men ziet dus dat De Wale de zaak emstig ter harte had genomen, en zich door herhaalde proefnemingen in tegenwoordigheid van andere geleerden verricht. De laatste alinea van zijn' zoo even besproken brief luidt immer aldus: „De fide autem experiraentorum dubitare Bar-THOLIINE non potes, qui eorum non parvam partem ipse vidisti; adfuerunt autem saepissime Medicinae Doctores doctissimi, tibi non ignoti, Franciscus Sylvius, Joannes Van Horn, Ahas-van de juiste toedracht der zaak overtuigd had, alvorens zijnne meening uit te spreken; dat hij daarbij inderdaad den weg volgde, die ook nu nog als de eenig ware bespieden wordt om de geheimen van het leven grondig te bespieden; dat hem zonder overdrij. ving, ook in de daaraan thans gehechte beteekenis, de naam van degelijk beoefenaar der physiologie moet worden toe- gekend. Zijne tijdgenooten waren met den arbeid van De Wale dan ook zeer ingenomen, zoals o. a.blijktuit Kijper's woorden: „Et si ipsi observationes facere recusent le gant epistolas, quas sagacissimus naturae mysta, Dr. Walaeus, Medicinae Professor Lugduni Batavorum clarissimus, de circulari sanguinis motu conscripsit" Daama heeft Haller er met bizonder veel warden, hebben Kurt Sprengel en andere bovore debe, eene eervolle vermelding warden gekeurd. verus Schmitnerus, in dissectionibus accuratissimi, et viri solidae eraditionis Franciscus van der Schagen et Antonius VOCKESTAERT; nec adfuere tantum, verum ad facienda experimenta et manum et consilia contulere: quibus hoc nomine plurimum debeo." A. Kyperi, Prnsso-Re^iofnoniani, Medicinam rite dis- cendi et exercendi methodus, L. B., 1643, 120, pag. 313. Continuo vero, ut multos adversaries, ita adseclas numerosos vis veri sibi paravit, inter quos Walaeus eminet, alter certe stator inventi, qui suis copiosis experimentis Harvejana confirraavit, en verder: „Quae Walaeus dedit ea eximii sunt pretii. Vincula plurimis venis, etiam pulmonali injecit, repel omnino, partes inter extremas et vinculum sanguinem congrei, atque adeo ad cor redire. Ad objectiones motas respon-dit, celerem sanguinis circuitum confirmat et auricularum cordisque motum exponit. Ad naturam ubique." Bibliotheca Anastasio, Tom. I., pag. 365 et 383. In one dagen heeft de geleerde Leidsche Medico-historicus, Professor G. C. B. Suringar er evenzeer terecht van getuigd „dat men er ook nu nog groote historische waarde aan mag toekennen en dat die lofﬁke vermelding niet alleen steunt op de vele waar-en proefhemingen, die Wajlaeus in tegenwoordigheid van beroemde deskundigen verrichtte, en waaraan hij te meer gewicht toekende, naarmate anderen meer aan woorden dan aan feiten schenen te hechten, maar ook op de bondigheid en nauwkeurigheid van het daaruit afgeleide betoog. In beiderlei opzicht heeft hij het voortreffelijk voorbeeld van Harvey bijna geevenaard. Insgelijks zijn de opmerkingen over de spijsverteering en andere met den bloedsomloop in geen onmiddelijk verband staande onderwerpen, in den Eerste der genoemde brieven te vinden, hoogst belangrijk en doen ons De Wale niet alleen als een oordeelkundig geleerde, maar ook als een groot voorstander van proefonder vindelijk onderzoek kennen. Ook zijn voorbeeld bewijst, dat de experimentelle physiologie reeds voor en in het midden der i ye eeuw enkele uitstekende vertegenwoordigers heeft gehad. Ware hem daarom een langer leven vergund geworden, dan zou hij vermoedelijk nog veel tot volmaking der anatomie en physiologie hebben bijgedragen. In den allerlaatsten tijd eindelijk heeft de beroemde Historiograaf Prof. Haeser te Breslau onzen verdienste-lijken De Wale „einen der entscheidensten und einflussreichsten Anhanger Harvey's" genoemd, en hem erkend als de schrijver van „z Wei beriihmte Briefe iiber die Be- G. C. B. Suringar, Stichitig der School voor klitiisch onderwijs te Leiden, onder Heurnius en Schrevelius, enz., biz. 38. Wegung des Chylus und des Blutes, in denen die Lehre Harvey's durch eine Reihe von Versuchen, die noch jetzt als mustergiertig gelten konnen, unwiderleglich bewahrheitet wurde. Daarin bestaat juist de verdienste van De Wale, en ook van Sylvtos, want al heeft Slegel, of al heeft anderen reeds vroegtijdig tot de verspreiding van Harvey's dogma medegewerkt, niemand heeft en in Harvey's geest en in den geest der hedendaagscbe wetenschap de zaak beter gediend dan Sylvius en De Wale, die niet alleen door woorden, maar door feiten, door onderzo eking en ontleedkundige demonstratien de leer van den grooten bloedsoniloop het eersi op het vaste land hebben bezvezen en daardoor gegrondvest. Volkomen juist is dan ook de uitspraak van Groshans wanneer hij. Zegt: „dat de eer van Harvey's ondekking (het eerst) versprend en verdedigt te hebben, bijna geheel aan onze landgenooten en vooral aan de Leidsche Hoogeschool toegekend moet worden." Maar ook de andere Nederlandsche Hoogescholen lieten wehrhaft, hare stemmen hooren. In hetzelfde jaar toch dat Drake in Leiden zijn' theses pro Harvaeo verdedigde, dass dit Joannes Haymann te Utrecht, onder de auspicien van zijn' leermeester Prof. Hendrik de Roy, meer bekend onder den naam van Henricus Regius. Deze, een der meest ijverige voorstanders van de Cartesianae scholae princeps in Belgio author, zegt Haller), liet in Juni 1640 zijnne Lehrbuch der Geschichte der Medicin, 3. Aufl., 2. Bd., S. 270. Het onderwijs in de geneeskunde Te Leide in 1663, in het Tijdschrift der Nederländer Maatsch. tot bewerkend, 76 Jahre, 1856, biz. 18. Denkbeelden over den bloedsomloop door den genoemden leerling publik maken, onder den titel van: Dispittatio medtco-phystologica pro sanguinis circulatione quam favente D. O. M. sub praesidio clarissimi doctissimi expertissimiqtie viri D. Henrico de Roy, Med. D. etc. excitii gratia publice defendere conabitur Joannes Haymannus, Zirczaed-Zelandus. Het is echter jammer dat deze dissertatie (Haeser noemthaar terecht onbeduidend) in wetenschappelijke waarde zoo verre beneden die van Drake staat, en dat daaruit duidelijk blijkt, hoe men zich in Utrecht alleen met theoretische bespiegelingen had bezig gehouden, in plaats van langs proefondervindelijken weg te trachten door eigen oogen te zien en achter de waarheid te geraken. Er worden dan ook in de stelHngen van Haymann nog opvat Tingen verkondigt wasar Harvey, noch onze De Wale, zeker nimmer hun zegel zouden gehecht heben, en die bewijzen dat Regius eigenhjk meer door Descartes, dan wel door Harvey gei'nspireerd werd. Om slechts een, maar een zeer sprekend voorbeeld aan te halen, laten we hier de vierde Thesis van Haymann in haar geheel en onvertaald volgen: „Admirandus igitur ille cordis arteriarumque motus a quatuor perficitur causis. A sanguinis cor ingredientis ad dilatationem aptitudine 2°. A sanguinis cor ingredientis ad dilatationem aptitudine 2°. A cordis calore. 3°. A parte sanguinis, quae, post singulos pulsus ardens, aut tanquam firmentum, in corde remanet. 40. A cordis vasorumque ipsius confirma-tione, non autem a pecuhari facultate pulsifica cordi insita et arteriarum tunicis ab ipso communicata." Men ziet: dit alles riekt nog zeer naar de oude leer, en niet minder is dit het geval met de volgende stelling waarin we lezen: „Pulsus est motus qui cor et arteriae, ab ebuUiente et protuso per Vices sanguine, alternatim dilatantur et contrahuntur. Vien hij Haymann als verkondiger van zijn denkbelden ook hare, zijn het dan ook geringe, verdienste ten opzichte van de verspreiding van Harvey's leer, daar zijn in het buitenl and er de aandacht op vestigde en deed zien hoe krachtig men in Nederland de nieuwe leer voorstond, haar aan de Hoogescholen huldigde, en meer algemeen trachtte begonnen te maken. Vien werd zijn b. v. aan den reeds vroeger genoemden strijdlustigen Premirose toegezonden, zooals deze zelf ge-tuigt in het, naturlikter terstond na de ontvangst, op zijn bekende vluchtige wijze vervaardigde tegenschrift, dat ten titel. Voert: Animadver stones in these quas pro circulatione sanguinis in Academta Ultrajectina D. H. Le Roy, ibidem Medicinae Professor, disputandas proposuit. Had Primirose nu zich reeds in zijn geschriften tegen Harvey en De Wale als een groot liefhebber van woorden praal zonder wetenschappelijken zin doen kennten, niet minder was dit het geval in het boekje dat dienen moest om De Roy te wederleggen. Een enkel voorbeeld zij voldoende om ons beweren te staven. De laatste stelling van De Roy:,Atque haec jam tradita doctrina, dogmaticam medicinam non (ut quidam perperam credunt) evertit: Sed plurimum firmat atque illustrat, nec non innumera naturae arcana detegit meent de vlugge Engelschman op deze bombastische wijze te kunnen ontzenuwen: Postea D. Le Roy etiam quaedam circa haec ludicra meditatus est, quae mentem meam exploraturus ad me transniisit. Cui eadem die intra horas sex hoc responsum dedi, quam "Corum quae scripsit probaverit nihil." Aiiimadversiones etc., Praefatio. Doctrinam hanc ad medicinam prorsus esse inutilem, ostendit retroactorum seculorum experientia. Veteres olim hac ignorata felicius medebantur: morborum diagnosin, prognosin et therapiam melius noverant Hippocrates et Galenus quam Harvaeus aut quispiam illius sectator. Nostra quoque aetas plurimos habet medicos infinitis parasangis vobis omnibus praestantiores, qui istas phantasias nec probarunt nec legerunt. Vobis medicinae Professoribus, quibus licet esse otiosis, qui secretorum naturalium insignes estis sectatores, id lubenter relinquo: ut vos in perpetuum circa ludrica haec exerceatis: intera meas res post habitis ejusmodi tricis serio procurabo, atque id aequissimum est: non sum adeo avidus rerum ejusmodi. Dico praeterea esse banc opinionem nesque illi similes admodum perniciosas: Dum enim anxie et sollicite in nugis istis inanibus (sicut observo vos fecisse, atque ad haec minutula adegisse discipulos vestros) bonas horas non semel sed saepius prodigitis, habit tempus, et perit, quod studiis seriis potuerat melius impendi. Per me tamen quisque suo sensu abundet. Hanc tamen opinionem esse falsam, aut saltem non bene intellectam, probabile id facit quod qui eam sustinere volunt in illius explicatione, nec cum Harveo, nec inter sese consentiant. Het is dan ook niet te verwonderen, dat De Roy hem het antwoord niet lang schuldig bleef, en daarbij zijne pen wel eens in gal doopte. Reeds de titel: Spongia qua eluuntur sordes amadversionum, quas Jac. Primirosius, Doct. med., adversus Theses pro circulatione sanguinis in Acad. Ultraject disputatas nuper edidit, toont dit niet onduidelijk aan, terwijl ook de qualiiicatie in De Roy's voorrede: „Ani-madversiones tam rationes inanes et convitiorum in me aliosque Professores plenas, ut eos responsione indignas, solo risu et contemptu refutare primum decreverim," en denkbeeld kan geven van  Een paar staaltjes uit velen mogen dit bewijzen: "Hae autem anastomoses, earumque usus a me, quamvis brevissime, attamen tam clare sunt descripta, ut vel caecus ea videat. Unde apparet, quid de Primirosio sit sentiendum, qui hanc lucem verba mea mutilando et male interpretando, in tenebras convertere laborat." Pag. i6o. Het slot der Spongia luidt aldus: "Ego certe tam absurdo horaini respondere, ejusque animadversionum sordes hac spongia eluere dignatus non fuissem, nisi viderem, augeri in dies ejus lubidinem quos libet obvios allatrandi; propterea quod hactenus ab Harveio aliisque omnibus non punita, sed tantummodo contempta sit, et expedire, aliquem esse qui semel alios admoneat, ne male terapus per- H. dant in ejus chartis evolvendis; nihil enim in iis inveniri praeter rationes male concludentes et puerilia sophismata et quod pesimum est, falsissima saepe sigmenta pro indubitatis experimentis, tam impudenter affirmata ut facile juniores fallere possent: ac denique ipsas eo tantum epitheto, quod habent apud Catullum Annales Volusi dignas esse. gehad te hebben voor de reis van Leiden naar Hull, waar PRiMiROSE als practisch geneesheer een' uitgebreiden werkring had. Men meende dan ook, ten gevolge van Prbiirose's stilzwijgen, den strijd reeds als geein-digd te kunnen beschouwen, toen onverwachts in 1644 een PRiMiROsn Afitidohmi tegen het „venenatum Regii scriptum" in Holland aankwam. Dit was echter niet eens het oorspronkelijk toe-gedachte tegengif. Maar slechts eene gewijzigde tweede uitgave, daar het eerste onderweg verongelukt was. Vermoedelijk was het origineele stuk, dat stellig geschreven was onder den eersten indruk dien de Spongia bij aankomst had teweggebracht, nog veel scherper en hatelijker dan de eenig bewaard gebleven Leidsche editie, die in grofheid en ongemanierdheid van uitdrukkingen inderdaad niet voor de Spongia onderdoet, en bovendien geene enkele meldenswaardige wetenschappelijke tegenwerping bevat. Wij meenen dan ook te kunnen volstaan met het geschrift om der voUedigheidswille alleen te vermelden, zonder bij den inhoud er van verder stil te staan, te meer ook omdat, voor zooverre wij hebben kunnen nagaan, er door De Roy nimmer op is geantwoord. Responsionein meam cuidam Bibliopolae Londini, ipsius rogatu, una cum alio libello de eodam argumento, tradidi, qui. i diu post, earn se ad Typographum in Hollandiam misisse retulit, sed nave a Dunkerkensibus capta, libellos meos periisse, qui nunquam potuerunt recuperari. Ideo aliam responsionem feci, priori non prorsus similem, quae etiam citius prodiisset, si Typographorum mihi adfuisset copia. Jac. Primirosii Anlidottun adversus H. Regii, UHraj. Med. Prof. venenata spongiam sive vindiciae aniniadversionum. L. B., 1644. Ad Lectorem. Zooals we reeds vroeger (biz. 39) vermeld hebben, was de Leuvensche Hoog-leeraar Plempius, toen hij in 1644 eene tweede vermeerderde uitgave van zijn Funamenta Medicinae) het licht deed zien, tot gansch andere inzichten gekommen dan vroeger, en deelde hij dit even ondubbelzinnig mede als hij eertijds Harvey's zienswijze. Voor onhoudbaar, en in strijd met de waar-heid had verklaard. Hij zegt toch: „Primum mihi inventum hoc non plaçuit, quod et voce et scripto publice testatus sum, sed dum postea et refutando et explodendo vehementius incumbo, refutor ipse et explodendo vehementius incumbo, refutor ipse et explodendo vehementius comperi: adeo sunt rationes ejus non persuadentes sed cogentes: diligenter omnes examinavi et in vivis aliquot canibus eum in finem a me dissectis verissimas comperi: hoc ut facerem, monitus quoque a Clar. Walaeo, Prof. Leidensi, cujus viri candido sedatoque ingenio et judicio plurimum tribuo, multumque in hac ipsa materia acceptum refero. Dat Plemp openlijk Harvey's leer omhelsde is inderdaad een feit van geene geringe beteekenis, want hij was in de Zuidelijke Nederlanden een man van groten invloed, die 00k in de wetenschap bepaald als autoriteit gold. „De zoo dikwerf verbeterde en vermeerderde uitgaven zijner voornaamste werken toonen duidelijk, dat hij in Belgie een grooten naam had", zegt Banga En hij vervolgt: „Plemp was het, die de leer van den omloop des bloeds in Belgie algemeen deed aannemen. Zijne openhartige openlijke bekentenis, dat hij vroeger met Word en pen dien omloop bestreden had, doch nu door de kracht der waarheid overtuigd, zonder omwegen zijn doaling erkende, had z66 grooten en algemeenen indruk gemaakt, dat de bestrijders dier leer later zwegen" Al moge dit laatste nu wel wat heel rooskleurig gettint, ja zelfs bepaald in strijd met de waarheid zijn, zoo gelooven we toch, dat inderdaad de toetreding van Plenip zeer bevorderlijk is geweest aan de verspreiding van HAR^Y's leer, vooral wanneer men in aanmerking neemt, dat hij zich bizonder heeft bezig gehouden met de vraag, hoe nu toch eigenlijk het bloed uit de slagaderen in de aderen geraakt, een punt dat ten voile de aandacht verdiende, omdat de meeningen daaromtrent nog zeer uiteen Liepen, en hin terecht begreep dat daarin de sluitsteen van het gebouw te zoeken was, dat de baan waarin het bloed zich beweegt geen cirkel heeten mocht, zoolang een gedeelte van die baan nog tot het rijk der gissingen behoorde. De anastomosen tusschen aderen en slagaderen, volgens Galenus en latere schrijvers, bevredigden Plempniet, en een rechtstreeksche overgang evenmin, want hij vraagt zeer terecht: „Et si ita sanguis continenter ex arteriis in venas currit, cur venae etiam non pulsant sicut arteriae?" (Pag. 1118). Einen glinzenden Triumph feierten die Anhanger Harvey's als im Jahre 1644 Vopiscus Fortunatus Plemp, Prof, in Loewen, bis dahin einer der hartnackigsten Gegner, auf ihre Seite trat, zegt Haeser, a. w, 2. Bd., S. 271, en Groshans meent, dat "de toetreding van Plemp een overwegenden invloed had op de meer algemeene verspreiding van Harvey's ontdek-king, maar niet een z66 beslissenden als men wel eens beweerd heeft." A., w., biz. 18. Zijn overwegfen en onderzooken, brachten heraus, wat dit punt betreffend, echter niet veel verder dan. Volgens sommigen zoude hij zich meer alleen tot allein besprengelig bepaald heben, ten minste Banga zegt van het onderzooken. "Redeneren is bij het de hoofdzaak, ontleedkundig onderzook scheen niet in zijn smaak te vallen. Het scholastieke Leuven had hem in zijn jeugd bedorven." Of deze opvattiug echter den toets van het onpartijdig onderzook kan doorstaan, meen ik te moeten behvijfelen. Wij zuUen trachten dit met Plemp's eigen woorden aan te toonen. In het hoofdstuk "de sanguinis circulatione" gaat hij de redenen na "quas propter sanguis in corpore circulari dici debet." Eerst verdedigt hij de stelHng, dat er door. Heb. hart in weinige uren meer bloed wordt uitgedreven, dan er in een geheel etniaal door het gebrükte voedsel kan geleverd worden. Daarna wordt de cen-tripelale bewegig van het bloed in het veneuse stelsel bewegige door de onderbinding van aderen bij honden, en als oor-zaak daarvan de hartsbeweging opgegeven; „non enim causa sanguini commixti vel aUud aHquod Authorum figmentum: sed unica et vera ilia est, quod sanguis sursum per venas celeriter fluat,  Merkwaardig zijn de woorden, die Plemp hierop onmiddelijk laat volgen : "Difficile sane fuit imbibitam mihi alte veterum sententiam exuere : quapropter diu mecum luctatus sum, omnemque anquisivi rationem, qua antiquorum causa propugnariquiret ; cogitavique apud animum meum, an dici non posset multo minus semiscrupulo sanguinis e corde singulis pulsibus in arteriam aortam mitti, fereque esse spirituosum." Hij bespreekt daarop de onmogelijkheid, dat de slagaderen geheel of gedeeltelijk met spiritus gevuld zouden zijn, „nam autopsia nobis monstrat tam in arteriis verum sanguinem, quam invenis concludi Eadem ostendit in sinistro cordis sinu non merum habitare spiritum, sed humorem. Rubrum, oculis factuque usurpandum: verbo purum putum sanguinem: jamque ante memini in strangulati hominis sinistro cordis ventriculo inveniri sanguinis uncias plus minus duas. Quod ergo intus latebat, id sine dubio per constrictionem cordis foras exprimitur. Wanneer Plemp ten slotte den pols verklaart uit de hartsbeweging, en niet uit een in het bizonder aan de slag aderen eigen pulseerend vermogen, „neque arteriae a propria quadam sua vel communicata facultate dilatantur sed ab eo quod influit," dan bewijst hij dit door eene proef in vivo, die der vermelding overwaardig is, en voldoeude aantoont hoe oppervlakkig en onbUlijk het oordeel is dat Banga over Plempheeft uitgesproken. „Haec doctrina," zegt hij, van de oude polsler sprekende, „in schohs usque adhuc receptissima est. Sed quam falsa sit, docuit me nuper autopsia verax et fide magistra." „Dissecui vivi canis abdomen, et denudatam arteriam magnam prehendi tenacula ac constrinxi; paulo infra prehensionem incidi arteriam secundum longitudinem et fere nihil sanguinis aurebat: delude exiguam spongiae particulam in casum arteria intrusi: tum ablata tenacula supra constringente vidimus, qui aderamus omnes et palpavimus, arteriam supra obicem sive spongiara egregie pulsare, infra nequaquam. Tunicae tamen erant liberrimae, quippe quae a molli spongia ita arctari nequibus, ut facultas intiuens suffiaminaretur. Quare pro comperto habendum est arteriarum pulsum effici ab impetuoso sanguinis in eas influxu. Quoniam vero ille influxus fit ide O, quia corse constringens sanguinem a se elidit et in arterias jaculatur: hinc jam alterum oriri confectarium necesse est, Scilicet cor et arterias non simul dilatari, nec simul constringi, quod tamen etiam habetenus a plerisque et traditum et creditum est. (Pag. 117). Wanneer de physiologie in het midden der 1756 eeuw door alien z66 beoefend was als door Plemp, zoude zij vermoedelijk reeds destijds menige dwaling armer geworden zijn, die haar nog tot in later dagen belemmerd heeft in hare ontwikkeling. Ex arteriis continenter accipiant: nam non accipiant sanguinem ex arteriis per directos canales et cum inpulsu: sed per modum transsudationis, aut transcolationis per partium substantiam, vel per angustas anastomoses. Wanneer we de chronologische volgorde stipt blijven in acht nemen, en we vinden geene overwegende rede-nen om er van af te wijken, dan moeten we de jaren 1645 en '46 vermelden als zeer onvruchtbaar voor de verspreiding van Harvey's leer in ons vaderland. Het is ons ten minste niet gelukt eenig tastbaar bewijs van Neerlands werkzaamheid in deze richtig gedurende dien tijd te vinden. En toch was die rust, zooals we zien zullen, slechts schijnbaar; er werd ijverig gezaaid en gewied op het veld der wetenschappen, maar het was nog geen tijd voor den arbeid waren nog niet rijp. Een doorslaand bewijs voor dit bewijs voor dit beweren vinden we in de uitgave der reeds vroeger genoemde Recenti-orum Disceptationes de Nioiu cordis, sanguinis et chyli in animalibus, te Leiden in 1647. De zetter (typographus) zegt ten minste in zijn voorbericht, dat, aangezien alle in de laatste zeven jaren over dit onderwerp uit-gegeven geschriften uitverkocht waren, en er dagelijks vraag naar was, men besloten had om alles in een bundel bije, gebracht opnieuw uit te geven, ten einde an het algemeen geuit verlangen te kunnen voldoen. Fondamenta Medicinae, Ed. altera, pag. 118, „Posteaquam plaeraque omnia distracta erant exeraplaria corum, quae de hoc argumento a diversis scripta sunt intra septem plurisve annos abhinc retro: indies vero nobis adessent, qui in haec scripta inquirerent, quum illis succurri non posset, tandem id operam diderunt, quo suaderent et persuaderent, ut omnia, quae intra tempus particulatim sunt a variis in lucem. Men vindit in dit boekdeel, behalve het voortreffelijk geschrift van Harvey, de tegenschriften van Prbiirose en Parisanus, de stellingen van Drake en van Haymann met de verschillende daarop gevolgde strijdschriften, en de beide meesterlijke brieven van De Wale, terwijl er ten slotte nog aan is toegevoegd de verhandeling van AsELLi, over den chylen en de chylaten, in 66n wo. Ord dus alles wat men tot eene grondige studie van den bloedsomloop noodig had. Er verliep dan ook geen jaar na het verschijnen van den bundel, of het bleek dat men er jverig gebruik van had gemaakt, en de uitkomsten van zijnne studie door den druk wenschte mede te deelen. We hebben tot nog toe alleen Leiden en Utrecht vermeld als de plaatsen waar zoowel Hoogleeraren als studenten zich met dit onderwerp bezig huldigen, maar nu komt onze derde Universiteit, Groningen, aan de beurt, daar ook zijn zich bij de twee oudere zusters aansloot in het openhjk huldigen van Harvey's leerstelHngen. In September 1648, toch word door Johannes Sicman, uit Groningen, under het praesidium van Prof. Anton Deusingh eene Disputatio anatomica de corde verdedig, waar we in § XL lezen: „Ex dictis facile colligitur, talem fieri sanguinis in corpore dispensationem, ut e vena cava transitus illi pateat in dextrum cordis ventriculum: inde vero per venam arteriosam ad pulmones; et hinc vicissim per arteriam venosam ad pulmones; et hinc vicissim per arteriam venosam ad sinistrum cordis ventriculum unde tandem vitalis plane ac spiriendum, in imum conjuncta volumen editione nova recuderetur: ut ita et studium hoc magis magisque illustraretur et innotesceret, et iis, qui rem penitius introspicere et cognoscere amant, prompte satisfieri possit." Tuosus in arteriam aortam transeat, ac per universum corpus deseratur. In partem vero contrariam quo minus libere meare queat valvulae situm. Adversum habentes naturaliter impediunt. Na deze meer als inleiding dienende, en door ons tot goed begrip van des schrijvers standpunt in zijn geheel overgenomen, paragraaf vervolgt hij aldus: § XLI. Promo vet autem continue sanguinis motum, peculiaris quidem motus cordis, (quem primus Hippocrates, test. Galeno I de diff. puis, appellavit (Si^ vy^ov, pulsum) reciproca dilatatione ac constrictione constans: quibus contingit succesive sanguinem e vena cava ac arteriosa venosa in cor ingredi, ac reciproce e corde in venam arteriosam ac arteriam magnam propelli. Ut adeo necesse sit, non intermittente ejusmodi motu cordis, eundem sanguinem per arterias delatam denuo venas subire, sicque iterum in cordis cavitates remeare, ut ante; ac dari adeo continuam ejusmodi in corpore animali sanguinis circulationem, ab Harveio primus. um sic appellatam ac descriptam. Quae quidem veluti pulsus ipse ad veri sanguinis ac vitalium spirituum generationem, ita ipsa ad alimentarii succi conservationem, ipsa ad alimentarii succi conservationem, ipsa ad ea praedita sanguis putrescat ac corrumpatur: adeoque nutriendo corpori inutilis reddatur; ad partes vero nutriendas nutrimentum non pertingat. Zoo is dan de trits voltallig der Nederlandsche Hoogleeraren die, zij het ook niet op even degelijke, wetenschappelijke wijze, aan Harvey de zoo ruimschoots verdiende eer toekenden, hem huldigden als den ont-dekker van den bloedsomloop in het dierlijk licham. De Wale, De Roy en Deusingh, uwe namen moeten door den nazaat met eere genoemd worden, omdat ge de U ter vorming en ontwikkeling toevertrouwde studerende jongelingschap reeds destijds met nadruk gewezen hebt op het gewicht van eene der grootste ontdekkingen in de naturkundige wetenschap, en haar deze tot het onderwerp van eene academische studie hebt aanbevolen! Daardoor hebt ge uzelven ten voorbeeld gesteld aan zoovele andere beoefenaren dier wetenschap, die de onschatbare waarde van Harvey's arbeid niet wilden of konden beseffen, en door onverantwoordehjke traagheid of gehechteid aan het oude, het licht schuwden, dat hun de duistere verrichtungen van het leven zoude verklaard en opgehelderd, maar tevens hunne eigen Bekrompenheid en onverschilligheid zoude aan den dag gebracht heben! Niet minder lof verdient de voortreffehjke arbeid van een' man, die ondanks de vele beslommeringen aan eene uitgebreide geneeskundige praktik verbonden, tijd had weten te vinden voor degehjke studie, en de vruchten daarvan heeft n6dergelegd in een klein, maar voorbeeldig rein boekje, dat in hetzelfde jaar 1648 te Rotterdam het licht zag. Jacobus De Back „apud Rotei"odamenses medicus ordinarius", wiens geboorte-noch sterfjaar ons bekend is, die in Leiden en in Franeker gestudeerd heeft, en in laatstgemelde plaats proveerde, die in een' brief aan Joh. Van Beverwijck, i. d. 31 October 1633 {Steenstuck, 26 dl., biz. ig8), dozen Innocent Bibl. Anatonica (Tom. I, pag. 431) Von dit voortreffelijk geschrift slechts dit: „Magnam physiolo- giae partem tradit, passim interspersis suis experimentis ut vas lacteum (nempe lymphaticura) in hepatis caviim excurrens." Punctum saliens breviter descripsit. Cor non esse sanguinis opificem: a contracto corde sanguinem expelli, non ebullire. Ductum pancreaticura habet pro lacteorum vasorum maximo. Omnibus bilem, ut Sylvius, in vesicula generari, ejus partem oude ende groote vientre noemt, is een van die verdienstelijke mannen, die tot nog toe enkel genoemd, doch nimmer naar waarde geroemd zijn. Ad intestina venire et partem ad hepar: cum bile partem chyli venire ad idem viscus." Aangaande De Back zelf voegt Haller er de voor ons ten eenenmale onbegrijpelijke qualificatie bij: „quera Batavi nervosum dicere sclent." Kurt Sprengel maakt zich bij het bespreken van De Back's boekje in dubbelen zin aan onwaarheid schuldig. Hij verhaalt in zijne Pragmai. Geschichte der Arzneikunde (3. Aufl., Tom. IV, S. 84): „Diese Erlautenmgen des neuen Systems (hij bedoelt de beide Excerc. van Harvey aan Riolanus) benutz De Back, der 1649 seine Schrift Wher das Herz, ganz nach Harvey's Vorstellung bearbeitet, heraus gab. (Seine Schrift. erschien Roterod. 1660)"!? Sprengel heeft dus klaarblijkelijk nooit de beide eerste uitgaven, maar alleen de derde gezien. En hadde hij nu die derde nog maar eens doorgebladerd, laat staan gelezen, dan was hij nimmer tot de onvergeeflijke dom-heid vervallen om van het karakteristiek, zelfstandig, grondig geschrift te verklaren: „Sie enthalt hierbrigens nichts Eigenes." In 1648 de Spiritus voor droombeelden te verklaren, was dus volgens Sprengel niets buitengewoons. Die historicus! Let beter maakt het Portal in zijnne Hisioire de ranatomie et de la chirurgie. Hij schijnt het boekje van De Back ten minste ingezien of gedeeltelijk gelezen te hebben, doch zegt alleen: „Notre auteur critique vivement dans cet ouvrage Descartes, qui Pourdait que le coeur chassait le sang pendant la diastole et le recevait pendant la systole. Backius pretend au contraire et avec raison, que le sang entre dans le coeur pendant la diastole et qu'il en sort lors de la systole; on trouvera dans le même ouvrage une theorie fort et endue, mais mauvaise, sur l'usage du sue pancreatique. (Tom. II, pag. 539). In het an zijn werk toegevoegd supplement spreekt hij nog eens over De Back, noemt zijn geschrift: „une bonne Dissertation," en voegt er dan bij, als ware het om zijn gepleegd verzuim eenigzins te herstellen: „De Back nie l'existence d'un fluid spiritueux dans le corps humain, quod asserere imaginaire.” In het inderdaad uitmuntend boekje: Dissertatio de Corde, in qua agitur de Nullitate spirituum, de haefnatosi, de vwentmm calore. Annexa Appendix pro circilatione HiVRVELVNA, dat hij aan Harvey opdroeg, heeft hij zelf in het Alloquium ons het een en ander betreffende de „authoris scribendi causa" medegedeeld, hetgeen eigenhjk de eenige bron is om iets naders van hem te weten te komen. Hij is steeds diep doordrongen geweest van de nood-zakelijkheid om aan de groote mannen in de wetenschap den verschuldigden kinderlijken eerbied te bewijzen, en meent daartoe zelf verpücht te zijn door den Hippocrates-tischen eed, afgelegd bij het aanvaarden van het Doctorschap. Zoo dacht hij dus over de patres medicorum, toen "voor 15 jaren het reeds sinds eenigen tijd bekend geworden geschrift van Harvey (hem) het eerst in handen kwam" en hem gansch andere dingen leerde dan hij vroeger als de eenige waarheid had hooren verkondigen. „Hanc" aldus vervolgt hij „ego rem novam examino quae primo agressu facile refutari posse videbatur , sed juxta exagitata trutina, adhibita cum ratione autopsia, inexpugnabilis , imo cogente veritatis stimulo ambabus amplectenda ulnis reperiebatur. Quid faciendum? Anne relinquendus Hippocrates, postponendusque Galenus?" Wei eenvoudig de waarheid zoeken is het antwoord, dat hij zich zelven geeft, omdat „veris fundamentis Hum, neque uUis demonsirationibus firfnatum est: il dit que les sensations se transmettent trop vite des parties au cerveau , pour que la cause de leur propagation puisse dependre de la circulation d'un fluide, etc." (Tom. V, pag. 627). 74 rationalis et dogmatica Medicina nititur, et nisi quod veritate comprobatum, firmum stabileque judicandum est". En toen nu aan de verschillende Universiteiten ver- scheiden stemmen gehoord werden ten voordeele van de nieuwe zienswijze, ja men bijna geen pas gepromo- veerd doctor kon ontmoeten, die niet de leer van den bloedsomloop aanhing, terwijl aan den anderen kant sommigen zich er met nadruk tegen verklaarden, be- greep De Back dat de tijd gekomen was om zelf handen 'aan het werk te slaan. „Mihi vero cum hujus rei exam en negligere, aut vacillantibus insistere pedibus, non satis decorum videretur; rationes, quousque meo animo satisfactum foret, versare et perquirere suscipio, et partium actiones et usus, novo examine indagando, destructum ordinem brevi methodo redintegrare et illustrare tento. Sed cum tanto hoc non peragitur silentio, quin inter collegas, aliosque familiares ea de re quam saepissime sint orti sermones; quin etiam in anatomicis demonstrationibus aliquando, quae de circuitu sanguinis occurrent attacta sint et ventilata, unde accidit cum nonnulli, ea idque seria disquisitione, perscrutarentur, semper no vis occurrentibus dubiis, ut a me sedulo et amice petierint, ut, quae de materia hac praemeditata haberem, publicis scriptis in communem usum divulgate vellem: quod quamvis mihi senescenti molestum foret, secundo Supremo trigesimum jam fere elapso anno quo me praxi dedidi, et, uti fit, theoricam aliquo modo Medicinam reliqui, (si eam haec de circulatione materia non resusciitasset) et tam propriis negotiis, quam praxi occupato vix tempus superesset, quod huic operi largiri possem. Dissertationem itaque de corde scribere sum aggressus, partim quia cum Doct. Harveii materia convenit, partim etiam, quia cordis examen esse exactius tractandum et seduliori cura perscrutandum existimo." (Pag. 13). Dat hij de goede methode volgde bij zijne onderzoe-kingen, blijkt reeds terstond uit den aanhef van het Erste Hoofdstuk, waar we lezen: „Qui de rei alicujus veritate laturus sententiam est, neque illustris cujusdam viri authoritate, neque opinionis prius receptae amore, neque opinionis prius receptae amore, neque opinionis praesentia rationibus confirmantur, fidere debet." Geen blind autoritatis geloof, geen geprejudiceerd oordeel, maar de zichtbare, tastbare werkelijkheid, ziedaar hetgeen waarop men zich veilig kan verlaten! Door dit beginsel geleid, vangt DeBack dan 00k terstond aan met het hart de sinds eeuwen toegekende overmacht als woonplaats der spiritus vitales en der ziel te ontenmen, daarbij aan Aesopus herinnerende, die in zijnne fabel de verschillende deelen van het licham laat strijden om den voorrang. 