Religion and liberty. Addresses and papers at the second International Council of Unitarian and Other Liberal Religious Thinkers and Workers, held in Amsterdam, September, 1903
International Congress of Free Christians and Other Religious Liberals (2nd : 1903 : Amsterdam) | Hugenholtz, P. H. (Petrus Hermannus), 1834-1911 | White, Andrew Dickson, 1832-1918. fmo
In de Gedachten daarentegen wordt de kerkelijke onrechtzinnigheid van den auteur en zijne geest- verwanten niet in 't minst bemanteld. „De vraag was niet meer, zoo wordt er rondborstig gezegd: zijn de leeraren der Kerk al dan niet Dordsch- rechtzinnig ? 't Welk men tot dusverre van beide partijen had ondersteld, dat zij behoorden te zijn; maar de vraag werd: moeten zij Dordsch-recht- zinnig zijn? En op deze vraag werd geantwoord: neen, zij mogen het niet"! Van de gronden, die hiervoor worden aangevoerd, vermelden we alleen het beroep gedaan op Jezus, die de zijnen niet heeft verplicht altijd dezelfde inzichten in het Christendom te hebben, noch rechtzinnigheid tot het kenteeken van christelijke gezindheid heeft gesteld, maar die geleerd heeft God te dienen in geest en waarheid en voor het merk van zijne leerhngen de onderlinge broederliefde aanwees. Op de Apostelen, die in zijnen naam de Wet van Mozes en met haar iedere wet en alien let- terdienst hebben afgeschaft. Op de Hervormers, die, nadat dit groote goed geroofd was, de vrij- heid van inzicht ons hebben heroverd. En ook het wijsgeerig argument ontbreekt niet: de tegen- partij staat schuldig aan eene schromelijke ver- warring van , Christendom" en „beschouwing des Christendoms", van , waarheid" en „ inzicht in de 344 ' waarheid". De waarheid toch, zoo ongeveer wordt beweerd, ook die des Christendoms, is wel eeuwig en onver under lijk, maar des menschen inzicht in haar moet veranderen. Dit kan en mag niet, door staat noch kerk, voor altijd onverbrekelijk, tot heerschappijvoering over het geloof van anderen, worden vastgesteld. Want „gelijk onze deugd, zoo moet ook onze kennis toenemen en volkomener worden". Hoeveel beteekenis voor dien tijd deze en dergelijke beschouwingen hadden, en hoe achtens- waardig zij ook nu nog zijji : den diepsten grond van de bij mannen van onverdachte vroomheid zoo ver uiteenloopende waardeering van de kerke^ lijke leeroverlevering zien wij nog niet blootge- legd. Hiertoe moet een tweede geschrift worden geraadpleegd en op de ontvangst, die het aan gene zijde vond, gelet worden, dat in hetzelfde jaar het licht zag, onder den titel: Christelijke Betrachtingen. Eene bijdrage tot de stichtelijke lektuur naar de behoefte van deze tijden. De voor- rede: Aan onze christelijke landgenooten, te Groningen den 7 Juni 1834 gedateerd, is onder- teekend door P. Hofstede de Groot, die negen overdenkingen leverde ; door C. H. van Herwerden, die er zes, en door M. A. Amshoff, die er twee schreef. J. A. Karsten, die aan den, in den studententijd ontstanen vriendenkring reeds ont- vallen was, wordt als de auteur van e6ne der betrachtingen vermeld. Deze stichtelijke lectuur 345 nu maakte in breede kringen diepen indruk, zooals ze afweek van de gewone, die verstande- lijk-betoogend, koud en wijd-omhalig was, door haar gemoedelijk-getuigende, bezielde en puntige zegswijze. Ook de aandacht wordt er door getrok- ken van Da Costa, die het boek {Ned. Stemmen, II) aankondigde. De inhoud van dezen bundel, zoo erkent hij volgaarne, beveelt zich alleszins aan bij een iegelijk, die op klaarheid en beval- ligheid van stijl prijs stelt. Het ontbreekt er niet aan ernstige zaken op ernstige wijze voorgedragen aangaande de nationale, zedelijke en „zelfs" gods- dienstige aangelegenheden onzes volks. Maar, als de vraag gedaan wordt: of hetgeen ten opzichte van „ Christendom en geestelijk leven" in den bundel der drie (vier) leeraren verkondigd wordt „waarheid is naar Gods Woord, het geloof Zijner Kerk, in een woord de waarachtige Christus", dan moet, zegt Da Costa, ,het antwoord met treurige zielsovertuiging : Neen! zijn". Hij is n^et van voor- nemen om als van bladzijde tot bladzijde na te gaan, wat, „hetzij door verzwijging van waarheid, of door leering van onwaarheid", in de Betrach' fingen ontbreekt, om aan haren titel van „Christe- lijk" te beantwoorden. Maar ten eenenmale „in strijd" tegen de gezonde leer »staan de begrippen der schrijvers omtrent Wet en Evangelie, genade, toegerekende gerechtigheid, uitverkiezing van voor de grondlegging der wereld", die hij eenvoudig opsomt. Uitvoeriger aangewezen daarentegen 346 wordt, hoe in de Betrachtingen niet slechts ont- breken, doch weersproken worden de eeuwige Godheid van Jezus Christus, het persoonlijk Gods- bestaan van den Heiligen Geest, de leer van den God-Vader, en dies »de waarheid der aanbidde- lijke Drieeenheid". Dit is „een eerste punt". Ook op een tweede punt zijn de Betrachtingen in strijd met de overlevering, namelijk met „de leer aangaande de zonde". De beoordeelaar mist de teksten, die van den zondeval met de gevolgen ervan plegen gebezigd te worden. Doch hij legt den vinger bij deze uitspraak van de schrijvers, die.alles schijnt te zeggen: „Diep mogen wij door de zonde gevallen zijn, het Beeld des Eeuwigen moge ontluisterd en bezoedeld zijn, niet geheel zijn wij verloren, niet onherstelbaar bedorven. De Vader in den hemel, wiens wezen Liefde is, schonk ons zijnen eigenen Zoon om ons den weg ten waarachtigen ,leven bekend te maken. Ziet, hoe de Oneindige daardoor getoond heeft de waarde des menschen hoog te schatten" ! De gevallen mensch, niet geheel verloren, noch onherstelbaar bedorven, maar blijkens de gave zijns Zoons, door den Oneindige die Liefde is, in waarde hoog geschat — geen wonder, dat Da Costa geen getuigenis meer noodig heeft aangaande den staat der meerdere of mindere rechtzinnigheid van deze auteurs! Hij noemt de leer van de zonde het „tweede punt" en den „sleutel van de kennis van den mensch, zijn toestand en zijne bestem- 347 ming". De dogmenhistorie heeft ons de waarheid doen inzien, dat zij wezenlijk is het „eerste punt" en de sleutel van de kennis van het geheele ker- kelijke leerstelsel, reeds bij zijne grondlegging door Justinus en Irenaeus, bij zijne bevestiging door Athanasius en Augustinus, bij zijne uiteenzetting door Anselmus en Thonias Aquinas, bij zijne be- schrijving in den Catechismus Romanus en den Heidelberger, in de kunstgewrochten ook van Milton, Bach, Klopstock. De dogmatiek van het Gereformeerd Protestantisme inzonderheid, en met haar hebben we bij ons onderwerp te doen, laat ons daaromtrent niet in twijfel. Haar uitgangspunt is het verhaal van 's menschen schepping en zon- deval, niet als diepzinnige mythen, die ze, naar den duidelijken wil van hare dichters en den zin van de schriften, oorspronkelijk zijn, beschouwd en behandeld, maar opgevat als werkelijke gebeur- tenissen, in dat en dat jaar, daar en daar, voor- gevallen met het eerste paar menschen, Adam en Eva. Door Houston Stewart Chamberlain werd onlangs dit leerstuk „ein dummes und gottloses Dogma" genoemd. En waar is de man van protestantschen huize, die er tegenwoordig, niet de verzachting of vergeestelijking, maar de onomwonden verdediging van op zich neemt? Maar het verzet tegen en de breuke met de grondgedachte van alle mogelijke kerkleer, was in het tweede gedeelte der ig^<^ eeuw nog een onvergefelijk bedrijf, om de gevolgen, 349 waarvan men meer vermoedde dan helder inzag, dat voor het geheele stelsel er uit zouden voor- komen. Voor de ongeloovigen was in de kringen van den confessioneelen en orthodoxen Reveil nog genade te vinden, — de mannen van deze rich- ting, de „Groningers", waren en bleven er, van 'tstandpunt der rechtzinnigheid af terecht\ — de aartsketters. En toch, ook dezen konden niet anders. Geen rationalistisch-verstandelijke kritiek had hen zich doen afkeeren van de overgeleverde leer aan- gaande jden mensch en de zonde". Evenmin had de zoogenaamde bijbelsche kritiek hun twijfel aan de waarheid van het dogme gewekt. Hunne kritiek was van huis uit godsdienstig-zedelijke kritiek, de vrucht van het nieuw opgewekt godsdienstig- zedelijk leven, met een dieperen, reineren en rij- keren inhoud dan het bij den confessioneelen of orthodoxen Reveil had. Niet zonder pijnlijken strijd en menige bange worsteling was die erva- ring verkregen. Wij weten dit van andere baan- brekers van den nieuwen tijd, zooals Schleier- macher, en vernemen het van Hofstede de Groot, als hij zeventig jaar oud op vijftig jaar in de theologie terugziet: „Ik kon niet berusten in de leer der volstrekte voorverordening en vooral niet in de daarin opgesloten" (door de meeste voor- standers, van Dordrecht af tot nu toe, in den regel verdonkeremaande) „verwerping van het grootste deel der menschen tot eeuwige rampzaligheid. 350 Mijn levensgenot als kind werd door angst daar- over vergald. Uren lang lag ik nu en dan 's nachts wakker en bad, dat ik toch niet tot de verwor- penen mocht behooren, en werd dan schier wan- hopig, dewijl aan Gods raadsbesluit tochnietskon veranderd worden. Evenmin kon ik berusten in de leer der Drieeenheid van God, noch'ook in die der zedelijke onmacht en der voldoening aan Gods strafeisghende rechtvaardigbeid door den dood van. zijnen Zoon". Op den weg van streng onderzoek en ernstig nadenken leidden hem en gelijkgezinde vrienden deze en dergelijke twijfe- lingen. Bevrijdend werkte op hen de historisch- humanistische beweging, waarvan in Duitschland Lessing en Herder, Kant en Schiller de vertegen- woordigers voor hen waren ; die in Nederland zelf Philip Willem van Heusde, hoogleeraar te Utrecht, door zijne leer en zijn leven vertolkte; — van Heusde, die de geschiedenis als de historia huma- nitatis, de ontwikkelingsgeschiedenis van den mensch in de menschheid deed verstaan. Hofstede de Groot getuige voor alien : „Ik zag, om het voor mijn leven niet weder te vergeten, wat het hoogste op aarde is, naar welks kennis en bezit wij moeten zoeken: De menschelijkheid; wat de geschiedenis moet zijn: het verhaal van de ont- wikkeling des menschdoms tot menschelijkheid en beschaving; wat wijsbegeerte moet zijn : een streven naar helder inzicht in alle dingen, opdat de mensch meer mensch worde". 351 Maar het rechte antwoord op de vragen, die hen geen rust lieten, ontdekte zich eerst aan hen, toen zij aan de heilige schriften hun studie wijd- den, en onderzochten, hoe volgens die van ouds gezaghebbende instantie de zaak van God met den mensch, en van de menschheid met God dan eigenlijk stond. Het Evangelie vonden zij er als de hoofdzaak, en verstonden zij als het een en het al. Bij de velerlei wijzen van uitlegging werden zij als de meest juiste, door „de een- voudige, praktische gemoedelijke opvatting van Thomas a Kempis, Wessel Gansfort, Erasmus" getroffen. Met deze Nederlanders gevoelden zij zich meer verwant, dan met Luther en Calvijn, dan met de Schotten en Engelschen, de Franschen en Zwitsers, bij welke laatsten de orthodoxe Reveil bij voorkeur zijn licht ontstak. Van eene „nederlandsch-evangelische opvatting" van het Christendom spraken zij daarom later gaarne. Van dit Evangelie bleek hun de verschijning van Jezus Christus het legitiem middelpunt te zijn, niet zoozeer om de leer, als wel om de Persoon- lijkheid van Jezus Christus, zijn leven, werk, lot, dood, opstanding, verheerlijking. Het liefst mis- schien zouden ze die eenige Persoonlijkheid heb- ben gekarakteriseerd als den 0EAN0PiinO2, den God-Mensch, bijaldien een zuiver historisch ge- voel hen niet had doen vermoeden, dat achter die zonderlinge woordverbinding eene geschie- denis ligt, die het raadzaam maakt om er voor- 3S2 zichtig mede om te gaan. Zoo bleef het dan bij den Zoon van God, hier meer metaphysisch, soms meer theokratisch, daar meer ethisch gedacht, maar altijd als den waren en waarachtigen Mensch geeerd en gepredikt. Geen onzekerheid bleef voorts over bij de nadere bepaling van wat die verschijning eigenlijk beteekent, van hare waarde voor hen persoonlijk en voor de menschheid in haar geheel. God in Jezus Christus, zoo drukten zij het als het gronddenkbeeld, als het materieel beginsel hunner leer uit: God in Hem zich open- barende aan ons, God door Hem ons opleidende tot Zich om ons steeds meer gelijkvormig aan Zich te maken. En die God in Jezus Christus zet zijne openbarende en geleidende werkzaam- heid voort in en door de Christelijke Kerk of Gemeente, de aan den invloed van Zijnen Geest zich onderwerpenden niet maar verlossend van het drukkend gevoel van hunne zondenschuld, doch meteen hen bevrijdend van de heerschappij der zonde of van de zondigheid zelve en hier- door hen vormend tot nieuwe menschen, weder- geborenen, als zoodanig geroepen en bekwaamd om mede te werken aan de heiliging en volmaking der menschheid. — Van sociale werkzaamheid sprak men in die dagen nog zoo niet. Maar de harten dezer gereveilleerden klopten zeer warm voor de, tegen hunne bestemniing in, noodlijdende menschen. Zij zochten, zoo velen mogelijk, uit tijdelijke en geestelijke ellende op te, heflfen en 353 hen voor het eigenlijk ^menschwaardige", voor een gezond en krachtig godsdienstig-zedelijk leven te winnen. Daartoe bracht hen o. m. eene leer aangaande de zonde, die, wel verre van „ver- zwakt" te zijn, zooals enkele latere beoordeelaren zelfs nog met Da Costa beweerden, dieper door- drong dan het orthodox systeem in het wezen, de oorzaak en vooral de schuld, de werking en de gevolgen der zonde in den mensch en de menschheid. In plaats van uit ,de strafeischende gerechtigheid van God", die tegenover „Gods barmhartigheid of liefde" werd gesteld, leidden zij deze zonden- straffen uit Gods heilige en wijze liefde af en werd het doel hiervan in 's menschen verbetering €n zaHgheid gesteld. „Omdat God barmhartig en niet zwak en onverschillig is, — zoo wijzigden zij de bekende uitspraak van den Heidelberger, — eischt zijne heilige en wijze liefde, dat de zonde wordt te niet gedaan; en daarom beschikt en hestuurt Hij het alzoo, dat wij, naar lichaam en ziel, de bitterste en rampzaligste gevolgen der zonden ondervinden, opdat wij, na ons van Hem, ons eenig rustpunt en hoogste zaligheid, te heb- ben losgerukt, tot ons zelven inkeeren en tot Hem, onzen Vader, teruggaan, om zalig te zijn 23 354 in zijne gemeenschap". Maar genoeg. Hoe innig godsdienst en zedelijkheid bij deze mannen waren verbonden, hoe ernstig dien ten gevolge het Christendom is, dat zij voorstonden, blijkt uit deze woorden van de auteurs der Betrachtingen: „Verre zijn wij van den tijdgeest in het burger- lijk en godsdienstig leven te vleijen; en ook de toon, dien wij over het Christendom hebben aan- geslagen, kan niet aan alien aangenaam zijn. Want is het, naar ons inzien, in de geestrichting van dezen tijd te prijzen, dat zij de tegenstelling van „wereld" en „ Christendom" wil opheffen; toch niet dat zij het veelal wil door het Christen- dom wereldsch te maken, daar het moest zijn, door de wereld Christelijk te doen denken, ge- voelen en leven. Te prijzen, dat men de mensche- lijke bijvoegselen en verontreinigingen van het Goddelijk Christendom wegneemt; toch niet, dat zoo velen het doen, door wezenlijke en eigen- aardige levensdeelen van het Christendom zelve af te scheiden en zijn geest alzoo uit te blusschen, daar het moest gebeuren, door den geest onzes Heeren in de gemeente meer op te wekken en te versterken, als die dan wel van zelve haar zal louteren en veranderen van heerlijkheid tot heer- lijkheid. Te prijzen, dat het schrik- en vrees- barende uit de voorstelling van God wordt weg- genomen en het Christendom voorgesteld als het groote middel ter opvoeding der menschheid door God verordend; toch niet, dat daarbij door velen 3SS wordt vergeten, dat God die Heilige en Vol- maakte is, met wien niemand gemeenschap kan oefenen, dan die zelf heilig en volmaakt poogt te worden, en die daartoe is bekeerd en weder- geboren en een nieuw schepsel geworden, met Christus gekruist en met Christus opgestaan, en nu leeft het geestelijk leven des geloofs en der liefde met God en in God". Om u in de kringen van den evangelischen Reveil te verplaatsen, zou ik over het kunste- naarsoog en de kunstenaarshand moeten kunnen beschikken, waarmede A. Pierson in zijne Oudere Tijdgenooten de leiders van den confessioneelen en orthodoxen Reveil zag en uitbeeldde. Volsta daarom hier de mededeeling, dat het middelpunt werd gevormd door de Theologische Faculteit te Groningen. J. F. van Oordt werd haar Hd, kwee- keling van de Utrechtsche Hoogeschool, in Febr. 1829. P. Hofstede de Groot, van de Groningsche Akademie, werd in Mei d. a. v. naast hem geplaatst. L. G. Pareau, uit den Utrechtschen kring geko- men, werd in Nov. 1831 als hoogleeraar geinau- gureerd. In 1839 vertrok van Oordt naar Leiden: W. Muurhng, van de Utrechtsche Akademie, kwam in zijne plaats. De namen van Hofstede de Groot, Pareau en Muurhng zijn sinds aan meer dan een werk van beteekenis, in 't bijzonder aan een cyclus van leerboeken, verbonden. Eerstgenoemde gaf onder den verouderden titel van Institutio Theo- logiae Naturalis metterdaad een eerste proeve hier 356 te lande eener wijsgeerige uiteenzetting van den godsdienst. Gewaardeerd ook buiten den kring der Groningsche studenten, beleefde het boek vier drukken. Het motto, op het titelblad geplaatst, is de baste karakteristiek : Domine, quia fecisti nos ad Te, inquietum est cor nostrum, donee requiescat in Te. Diezelfde gedachte inspireerde den auteur bij het houden van eene reeks voordrachten, die, in twee deelen, tweemaal het licht zagen : Voorle- zingen over de Geschiedenis der Opvoeding des Menschdoms door God tot op de komst van Jezus Christus. Het eindresultaat er van is de stalling, dat het deel der menschheid, hetwelk met het Christendom in aanraking kwam, uit een gods- dienstig-zedelijk standpunt bezien, behoefte had aan — vatbaar was voor — en begeerig naar het EvangeUe. De uiteenzetting van de laatste gedachte dient tot inleiding aan de Lineamenta Historiae Ecclesiae Christianae, een handboek voor de be- oeferiing der kerkgeschiedenis, dat door M. A. N. Rovers, bevoegd levensbeschrijver van van Heusde, geroemd is als een bewijs, hoezeer het Hofstede de Groot gelukt was in diens gedachten door te dringen. In vereeniging met Pareau gaf Hofstede de Groot eene encyclopaedie uit, die minder den band der theologische leervakken deed uitkomen dan wel liet zien, hoe de opleiding van den christen-thebloog moet worden ingericht en daar- om Encyclopaedia Theologi Christiani getiteld werd. In vereeniging met Hofstede de Groot bezorgde 3S.7 Pareau een Compendium Dogmatices et Apologetices Christianae, dat, meermalen herdrukt, jaren lang zich als leerboek heeft gehandhaafd. L. G. Pareau alleen schreef eene geestvolle Hermeneutica Codicis Sacri, en drukte zijn hoogste voelen en denken uit in Initia Institutionis Christianae Moralis, — een handboek voor de moraal, dat door een klas- siek opdrachtsschrijven aan J. F. van Oordt ver- rijkt is. Hij roemt er hun studietijd, „waarin zoo niet alien dan toch zeker de meest wijzen, niet slechts de Wijsbegeerte maar ook de Theologie van den hemel naar de aarde geroepen en in de huizen en de menschenmaatschappij binnengeleid hebben en gedwongen om allereerst naar het rechte leven en goede en slechte zeden en dingen te vragen." Op waardige wijze sloot W. Muurling de reeks met een Handboek over de Practische God- geleerdheid of Beschouwing van de Evangeliebedie- ning voornamelijk in de Nederlandsche Hervormde Kerk, welk lijvig werk de praktische richting van den evangelischen Reveil gelukkig vertolkte, en herdrukt werd. De vroeg gestorven, zeer begaafde Remonstrantsche Predikant Abr. des Amorie van der Hoeven, kondigde in het tijdschrift De Gids van 1846 enkele van de genoemde handboeken aan, en bracht, noch kweekeling, noch tegenstan- der van „de Groningsche school en richting," zijne gedachten over haar in het midden. Hij noemde het een hoogst zeldzaam verschijnsel, dat eene Series Compendiorum door eene Theologische Fa- 358 culteit werd gegeven, en allerzeldzaamst, dateene Dogmatiek door de broederlijke samenwerking van twee Godgeleerden tot stand kwam. Inderdaad, „het moest wel een groot, een veel omv attend en een waarachtig beginsel wezen, hetwelk niet alleen de harten, maar ook de hoofden deed samen- stemmen !" En dan nog het tal van mannen van naam, die, vrienden of leerlingen, om de hoogleeraren zich schaarden! Sommigen van hen, predikanten te Groningen en in de Ommelanden, vereenigden zich met deze voorgangers maandelijks in een godgeleerd gezelschap. Vrucht van hunne gemeen- schappelijke vs^erkzaamheid was het tijdschrift Waar- heid in Liefde (1837 — 1872), „hetwelk zou moeten strekken om de christelijke waarheid naar de be- hoefte onzer dagen voor beschaafde Christenen helder en gemoedehjk tevens voor te stellen." Anderen, hier en daar in Nederland geplaatst, verwierven zich een goeden naam als praktische evangeliedienaren, en enkelen bovendien door het uitgeven van grootere en kleinere dogmatische, historische en zedekundige geschriften. 359 Eerst eenige jaren na den dood van William Ellery Channing (f 7 October 1842) begon zijn geestelijke zegetocht door de Europeesche wereld, onder de vrijzinnigen van allerlei kerken, secten, geloofsbelijdenissen, niet het minst in Nederland. Hij werd de inleider in- en de vertegenwoordiger voor hen van het tot nu toe weinig gekende Amerikaansch Unitarisme. 's Mans leven vond zijne geestdriftige beschrijvers; zijne geschriften in het oorspronkelijke of vertaald, vonden hunne opge- wekte en getrouwe lezers. Eene eerste bloemlezing verscheen in 1850 in twee deelen onder den titel: Zede- en staatkundige toespraken ; de hoogleeraar in de rechten Mr. Star Numan schreef er eene voorrede voor. Nog in hetzelfde jaar volgde een eerste stuk van Christelijke Redevoeringen, op uit- nemende wijze, zooals 00k de overige werken, overgezet door I. I. Swiers, predikant te Havelte. Het tweede stuk verscheen in 1852. De tweede uit- gave van deze Redevoeringen in een deel is van 1855. In 1854 waren reeds uitgegeven twee andere deeltjes onder den titel: De Stem eens Christens uit den vreemde over vragen van den tegenwoor- digen Tijd. Een nieuwe bloemlezing, die den titel droeg van Christelijk Geloof en Leven, vond in '857 gretig aftrek. In 1859 werd met eene ver- zamehng van bevestigings-, inwijdings- en gedach- tenisredenen, onder het opschrift : De Evangeliebe- diening, de uitgave van werken van Channing in het nederlandsch besloten. Elders en ook in het 360 tijdschrift Waarheid in Liefde, werden enkele van deze geschriften met ingenomenheid besproken. En in den jaargang 1858 vond eene uitvoerige en nauwgezette, van diepe vereering van den Amerikaanschen Unitarier getuigende studie eene plaats : William Ellery Channing, een Apostel der evangelisch-kaiholieke Kerk, door C. P. Hofstede de Groot, den eenigen zoon van P. Hofstede de Groot. Ik ga niet beproeven om dit in menig opzicht voortrefFelijke wrerk over te doen, noch zelfs cm een verslag er hier van te geven. Evenmin is het thans de plaats voor eene tot in bijzonderheden afdalende uiteenzetting van de meerdere of min- dere o.vereenkomst tusschen den Amerikaanschen denker en zijne vrienden van den evangelischen Reveil. Laat mij alleen, in aansluiting aan het over dezen Reveil gezegde, op enkele hoofdzaken mogen wijzen, waarin hunne verwantschap, uit- komt: eene verwantschap, even verrassend voor deze Nederlanders als hen buitengemeen verster- kend in hunne overtuigingen, waar duidelijk bleek, dat een man als Channing en zij, onafhankelijk van elkander, door ervaring en onderzoek tot ge- lijksoortige resultaten waren geleid. Immers waren Channing's wetenschappelijke na- sporingen eveneens geboren uit den diepen weer- zin van zijne godsdienstig-zedelijke natuur tegen het gereformeerd volksgeloof, dat in zijne jeugd heerschend was en in den aanvang der 19^6 eeuw 36r opnieuw zich deed gelden. Al zijne overtuigingen van rechtvaardigheid en liefde kwamen op tegen de orthodoxe stellingen, die men toen gewoonlijk leerde. Het eerst en dadelijk zeer sterk, werd hij geschokt door de onwaarachtigheid in der men- schen leven en handelen, die er zoo dikwijls mede gepaard gaat. Bijzonder leerzaam in dezen is het verhaal, door Channing gedaan van een tocht per sjees, dien zijn vader met hem ondernam om een beroemd prediker te gaan hooren. Met gloeiende welsprekendheid had deze uitgewijd over zondeval, onmacht, uitverkiezing, verdoemenis, enz. Naar 's mans voorstelling scheen er een vloek te rusten op de aarde, en duisternis en verschrikking het gelaat der natuur te bedekken. Wat den jeugdigen hoorder betreft, hij verwachtte, dat van nu af alien die geloofden alle andere dingen zouden verlaten om de redding, die beloofd was, aan te grijpen. Zijn vader roemde tegenover een vriend die leer als ,een gezonde leer". Een zware last viel op het gemoed van den knaap: dat alles was waarheidi Maar zijn vader reed met hem terug, sprak met geen woord over het gehoorde, maar floot een deuntje. Te huis werden niet aanstonds alien samengeroepen om hen met die dingen be- kend te maken: 't leven ging zijn gewonen gang. William kwam tot het besluit: de menschen ge- loofden eigenlijk niet aan de orthodoxe leer; die leer was niet waar! Later wees Channing als pre- diker meer dan eens op deze onwaarachtigheid. 362 „Werd de leer van de zonde waarlijk geloofd — ■ dat echter onmogelijk is! — dan moesten de men- schen met schrik en vervloeking tot den Oorsprong van hun aanzijn opzien, en met afschuw het oog slaan op hunne natuurgenooten. Alle vertrouwen, achting, liefde zouden wegsterven. Welk een zwaard zou er door het hart van een vader gaan, als hij in den lachenden zuigeling een zedelijk wezen moest aanschouwen, dat onophoudelijk en geheel geneigd is tot alle kwaad, welks gemoed dicht be- zaaid is met de zaden van haat tot God en het goede, en dat zijn aanwezen begonnen heeft onder den vloek des Scheppers! De waarheid is, dat niemand haar in hare wezenlijke krachten kan aannemen. Ik heb hare verdedigers een kind, dat hun geloof tot een duivel maakt, even liefdevol zien toelachen, alsof het een engel ware, en ik heb hen zich even hartelijk en vertrouwelijk zien hechten aan de menschen, alsof de leer der vol- strekte verdorvenheid nooit tot hunne ooren ge- komen ware". Zoo o. a. in zijn Christianity a rational Religion. Maar bij andere gelegenheden, — getuigen zijn uitnemend The moral argument against CafozWjw? en het belangwekkend Unitarian Christianity! — laat hij niet na de aandacht op het minder tragisch feit te vestigen, dat er nog altijd menschen zijn, die wel degelijk de kerkleer voor waar houden of ten minste ernstig trachten haar aan te nemen, en hoe bij sommigen dien- tengevolge het zedelijk bewustzijn eene verkeerde 363 richting neemt, bij anderen eene neerdrukkende en troostelooze, of terugstootende en slaafsche godsdienst bevorderd wordt. Die waarneming heeft Channing mede gesterkt bij het voortdurend en ernstig streven om aan alle menschen te doen zien, wat hij zelf gezien had en zag: het licht van The Glorious Gospel of the Blessed God [i Tim. i, 11), vallende over den mensch, en den zedelijken band, door dwaling noch zonde ooit te verbreken, die God en mensch verbindt, vallende ook over het groote doel van het Christendom. Kort voor zijn dood verhaalt hij (Memoir, I, 260): „Ik ging tot de Schrift, en 't gezegende licht van Gods woord schoot lang- zamerhand zijne stralen in mijnen geest. Ik begreep spoedig het groote doel, waartoe Christus in de wereld kwam; dat zijn eerste, zijne hoogste be- doeling was, niet om ons van straf te verlossen, maar van wat ons de straf berokkent, van 't zede- lijke kwaad, van elke onreinheid van hart en leven, van al wat van God ons gescheiden houdt; dat Hij kwam om een zedelijken, geestelijken invloed uit te oefenen, waardoor de mensch tot een rein, onbaatzuchtig, volmaakt wezen wordt. Ik leerde spoedig, dat de hemel en de hel op den geest betrekking hebben ; dat het vuur en de worm hun zetel hebben in de ziel en dat wij alleen het ge- luk kunnen bereiken door den geest des hemels in ons op te nemen. Ik leerde, dat het Koningrijk Gods is binnen in ons . . . Eene groote waarheid 364 gevoelde ik al sterker en dieper. Ik wist, ik ge- voelde dat God volkomen bereid is om zijn heiligen Geest te schenken, zijn kracht en licht aan een iegelijk, die met ernst strijdt om de zonde te over- winnen, om te streven naar die volmaaktheid, waarin de hemel bestaat. Gij begrijpt, hoe deze inzichten al de nevelen verdreven van een valsch, een overgeleverd geloof, waarin ik rondtastte". Hoe hebben wij, jong zijnde, naar deze en der- gelijke woorden geluisterd ! Hoe hebben wij, oud geworden, geestelijk genoten bij de bestudeering van de samenvattende levensbeschouwing van Channing, die Hofstede de Groot jr. slechts in omtrekken kende, maar die door Channing's neef onder den titel: The Perfect Life is uitgegeven en hare rechte plaats kreeg voor The centennial Edition of Channing's Complete Works. Van den godsdienstigen mensch wordt uitgegaan. Tot God wordt opgeklommen, den in het heelal en in de menschheid zich openbarenden. De plaats in die openbaring van de Christelijke Religie en van Jezus Christus wordt bepaald : — Van Jezus Chris- tus, den Broeder, Vriend en Heiland, den Vrij- maker van de gebonden Rede, van het belem- merde Geweten, van de door zelfzucht ten onder gehouden Liefde, van den door de macht der zienlijke dingen onderdrukten Trek naar God, van de door de vreeze des doods onzekere Levende Hoop. 'En dan, ten slotte, die beschrijving van de waarlijk „Algemeene Kerk", de Broederschap 365 waarin geheel het menschdom vereenigd is tot een samenwerkend gezin van Kinderen Gods! Ik weet niet, of ergens de blijvende beteekenis, niet van „den Christus des geloofs", die dikwijls wil- lekeurige schepping van de dogmatiseerende Ge- meente, maar van den „Jezus Christus der histo- rie" dieper, juister en vollediger is uitgebeeld dan in dit nagelaten werk van den profetischen den- ker. En ik heb de hoop, dat, gelijk de uit den evangelischen Reveil in Nederland voortgekome- nen tot hem werden getrokken, Channing zich niet verre zou houden van hen, die de bhjvende beteekenis op godsdienstig en zedelijk gebied van Jezus Christus, niet beter weten uit te drukken dan door de formule: dat Gods hoogste Open- baring der menschheid gegeven en het hoogste Leven verwezenlijkt is in en met Hem. Op een derde hoofdzaak wijzen we ten slotte, — het eerste punt dat ter sprake kwam bij de Gedachten enz. van Hofstede de Groot. Deze en zijne vrienden hebben den kamp, in vroegere eeuwen door de Remonstranten en anderen schijn- baar te vergeefs gestreden, op nieuw aangebon- den, — den strijd tegen den formulierdwang in de Nederlandsche Hervormde Volkskerk en voor de vrijheid van onderzoek en van inzicht, tot zekere hoogte, met gunstigen uitslag. Oni leer- stellige redenen ten minste is sinds dien tijd nie- ntiand meer uit die Kerk verwijderd. Het verwon- dert u dan 00k niet, dat hunne volgelingen met 366 nieuwen moed werden bezield, toen zij Channing als den apostel der Vrijheid leerden kennen en bewonderen. Niet toevallig is het, dat zijn The System of Exclusion and Denuntiation in Religion en de Letter on Creeds onder de stukken behoo- ren, die almee het eerst werden vertaald en op- genomen in de Christelijke Redenweringen. Even sober als gespierd begint die Brief: „Mijn afkeer van menschelijke geloofsformulieren als banden van Christelijke vereeniging, als middelen om den menschelijken geest in boeien te slaan wordt be- stendig sterker." Bondig en overtuigend is het er op volgende betoog : Die geloofsbelijdenissen wer- den feitelijk geschoven tusschen de ziel en den persoon van Jezus zelf ; vergeleken met het Nieuwe Testament zijn ze onbeduidend, metaphysische uit- drukkingen van onverstaanbare leerstukken; waar ze gezag verkrijgen, staan zij den eenvoud en de goddelijke oprechtheid in den weg, waarvan de kracht van alle prediking en godsdienstonder- wijs afhankelijk is; zij werken ten leste altijd het ongeloof in de hand. Triomfeerend klinkt de vraag: ,De christelijke waarheid is oneindig; wie durft zich vermeten haar binnen de weinige woorden van eene geloofsbelijdenis te beperken?" en de hiermede verbonden aanwijzing: Onze voorstel- lingen der waarheid kunnen niet anders dan zeer onvolkomen zijn, en moeten gedurig uitgebreid worden. Soms gaat een enkel woord door den mond van 't genie gesproken diep in het hart. Een weak, eene opmerking, eene scherpzinnige uitdrukking leert ons meer, dan wij uit boekdeelen van min- der begaafde mannen medenemen." Zoo gaat het ons met Channing" (C. P. Hofstede de Groot, 11. p. 686). 368 Wij zouden onze groote voorgangers niet in hunnen geest eeren, als wij eenvoudig hen naspra- ken en van hunne denkbeelden nieuwe formu- lieren van eenigheid maakten. Bovendien is door den opbloei van de godsdienstgeschiedenis en de godsdienstwijsbegeerte ; door de blootlegging der banen die de ontwikkeling van het oude Israel en het oude Christendom volgde; niet het minst door de religieuse opvatting der historic van Kerk en Dogme een materieel tot onze beschik- king gesteld, waarvan zij zelfs niet droomen konden. Houden wij dan den naam dien ze ons ver- wierven in eere door, met hun ijver, waarheids- liefde, zelfverloochening en ernst die middelen te bezigen tot uiteenzetting en aanbeveling van de Oneindige Waarheid, die in de godsdienstig-zede- lijke levensgeschiedenis van de Menschheid is en wordt geopenbaard. Handhaven wij voorts, als hun echte zonen,'de vrijheid van onderzoek, de vrijheid van inzicht en de vrijheid om uit te spreken wat we ontdek- ten, waar plicht en geweten dit gebieden. Kweeken wij hierbij aan de heilige vrees voor partijgeest en sectenamen. Channing stelde weinig of geen belang in het Unitarisme als afgesloten beperkte vereeniging. De leiders van den evange- lischen Reveil in Nederland hebben zich tegen niets zoozeer verzet als tegen den hun opge- drongen naam van ^Groninger School". Zouden alien, die aanduidingen van richtingen uit een 369 bepaalden tijd stammende, — namen onder eigen- aardige omstandigheden gevormd, boven alles schatten, niet nog steeds in een of anderen uit- hoek van hunnen geest, enkele artikelen of stuk- ken van de leer, hun leer bewaren, zonder de erkenning waarvan zij meenen dat hun even- naaste nog in een staat van onmondigheid ver- keert? Wat mij betreft, ik hoop nog te beleven, dat in Nederland, de vrienden der vrijheid, gelijk in het buitenland, niet meer afzonderlijke leuzen voeren als „ethisch", „evangelisch", , modern" maar optrekken in het teeken van dit Congres, als Vrijzinnige Denkers en Werkers! 24 DIE NOTWENDIGKEIT NEUER POSITIVER GLAUBENSLEHREN. VON KARL ANDRESEN, BLANKENESE. Geehrte Anwesende! Es wiirde mich freuen, wenn ich in der kurzen Spanne Zeit, wahrend welcher ich zu Ihnen sprecheti darf, das Interesse fiir die Erforderlichkeit neuer positiver Glaubenslehren etwas beleben konnte. Nachdem die wesentlichen Teile der christ- lichen Dogmatik durch historische und philoso- phische Kritik als unhaltbar erwiesen sind, ist man in weiten Kreisen des liberalen Protestan- tismus nicht zu der Ansicht gelangt, dass die alte Dogmatik durch eine hohere, wahrheitsge- massere ersetzt werden mtisse, sondern man halt vielfach alles Dogmatische iiberhaupt fiir entbehr- lich fiir die Religion. Man sieht, von Schleier- macher ausgehend, vielfach im dem subjektiven religiosen Gefiihlsleben, in der ^Religiositat", den ganzen Wert der Religion. Dieser Stand- punkt ist aber ebenso einseitig wie der gegen- teilige extreme Standpunkt, welcher in der 37'^ Religion nur deren intellektuelle Seite wiirdigt. Wo die ganze Bedeutung der Religion in die subjektive Form des Fuhlens gesetzt und von der objektiven Verniinftigkeit ihres Inhalts, von ihrer Wahrheit abgesehen wird, ist, wie schon Hegel hervorhob, aller Wert und alle Wiirde der Religion gefahrdet. Das subjektive innere Erleben ist kein Massstab der Gewissheit. Auch der Aber- glaube, religioser sowohl wie nicht religioser, wird ja innerlich erlebt und ist zu alien Zeiten im subjektiven Gefiihlsleben erlebt worden. Nach der Religiositat, welche sich bei den Anhangern irgend einer Religion findet, kann man deren objektiven Wert nicht bemessen. Bei den Anhan- gern einer niedrig stehenden Religion findet sich oft eine ebenso grosse Religiositat, wie bei den Anhangern einer hoherstehenden. Auf entsprechend niedrigem Standpunkt des Intellekts leisten die niedrigen Religionen fiir die Religiositat dasselbe, wie die hoheren auf hoherem Standpunkt. Sobald aber der Intellekt verhaltnismassig weiteir fortge- schritten ist, schwindet der Glaube an das, was in der niedrigeren Religion fiir wahr gehalten wurde, und mit diesem — wenn auch oft erst nach langer Zeit — die Religiositat, falls sie nicht in hoheren, dem fortgeschrittenen Intellekt ent- sprechenden Religionslehren einen ferneren Halt findet. Auch die hochsten Ideale, auch der Glaube an Gott kann nur erhalten bleiben, wo er vor dem denkenden Verstande gerechtfertigt werden 372 kann. Religiositat kann bei einem Volke nur dann dauernd bestehen, wenn demselben in einer Reli- gion metaphysisch-religiose Vorstellungen, welche es ohne ein Opfer des Verstandes aufnehmen kann, in einer fiir dasselbe fassbaren Form darge- boten werden. Das Volk hat ein metaphysisches Bediirfnis. Es bedarf einer Religion, welche ihm eine Ant- wort auf die Gottes- und die Unsterblichkeitsfrage, auf die Frage nach dem Zweck der Welt und dem Sinn des eigenen Lebens bietet. Wo dem Volk keine Antwort auf diese Fragen in einer positiven Religionslehre geboten wird, da macht es sich selbst niedrige Weltanschauungen zurecht, welche gemeiniglich keine Religiositat zulassen. Das Volk sieht in einseitiger Auffassung der naturwissenschaftlichen Erkenntnisse gemeiniglich nur das Physische, nicht das hinter demselben liegende. Die Physik ohne Metaphysik verdirbt aber die Religion, — nicht die Metaphysik; letztere verdirbt nur riickstandige Religionslehren. Vom Anbeginn an war die Religion in ihrer intellektuellen Seite Metaphysik und nur eine fortschreitende Metaphysik wird im Stande sein, die Religion vor einem Verfall infolge dogmati- scher Riickstandigkeit zu bewahren. Auch werden wir nur mittelst grosserer dogmatischer Wahrheit und Tiefe die christliche orthodoxe Dogmatik definitiv iiberwinden und aus dem Felde schlagen konnen. Gewiss soil Metaphysik nicht die den 373 individuellen Bediirfnissen angepassten und anzu- passenden Gottesdienste, nicht die Formen des Kultus bestimmen, aber jeder dogmatische Inhalt wird nur durch Metaphysik gewonnen warden konnen; ja, nur mit ihrer Beihilfe wird schliess- lich die alleine, objektiv wahre Religion herauf- gefuhrt werden konnen. Der Wille zu einer neuen Dogmatik ist heute niedergehalten durch einen aus Hume-Kant'schen Gedanken hervorgewachsenen Skeptizismus. Der Skeptizismus muss mit der Zeit zu einer Ver- fluchtigung und Auflosung aller Religion fiihren, da er die Moglichkeit benimmt, einen fiir die religiosen Vorstellungen praktisch ausreichenden Grad von Wahrscheinlichkeit zu gewinnen und alle und jede Religionslehre in das Gebiet der Mystik verweisen muss. Nur indem wir uns logisch in das hinter unsern naturwissenschaft- lichen Erkenntnissen liegende Metaphysische erheben, konnen wir zu einer unserem Wissen entsprechenden Begriindung unserer religiosen Vorstellungen gelangen, nicht von blodem Skepti- zismus aus, welcher gegen jede Weltanschauung gleichgiltig wird. Die transcendent-reale Welt verbirgt sich nicht in den Erscheinungen, sondern sie ist es grade, die sich in ihnen offenbart. Ware unsere Logik auf die allein reale, transcendente Welt nicht anwendbar, so ware unsere Vernunft die reine Unvernunft, welche sich den Schein der Vernunft vorgaukelt. Sind wir fiir eine hohere 374 Welt als die empirische bestimmt, so diirfen wir nicht annehmen, dass Grenzen gezogen sind, welche uns verhindern, in dieselbe zu gelangen. Freilich miissen wir uns vor der Uberhebung des alten Rationalismus hiiten, zu meinen, dass wir nahe daran waren, das Transcendente so wait erfasst zu haben, dass es fiir uns nichts Uner- forschtes mehr demiitig zu verehren gebe. Von einer abschliessenden Erkenntnis des Wesens der Dinge sind wir unendlich weit entfernt. Einer solchen bedarf die Religion aber auch gar nicht; in der Religion duldet der Verstand zwar keine undenkbaren Lehren, wohl aber einen wissen- schaftlich nicht abschliessend erfassten und dann durch das Gefiihl vervollstandigten Rest. Je hoher ein Volk sich intellektuel erhebt, nur so grosser muss in seiner Religion der im Gebiet der Erkenntnis liegende Teil, um so kleiner der vom Gefiihl erganzte Teil werden, — was in seiner VoUendung heissen wiirde, dass Glaube ganz in Erkenntnis aufgehen wiirde. Der Umstand, dass wir in absehbarer Zeit keine voile objektive Ge- wissheit erlangen konnen, darf uns sicherlich nicht abhalten, in glaubigem Gottvertrauen der Wahrheit ohne Unterlass mit all' unserm Konnen zuzustreben, um uns der geistigen VoUendung immer um ein Kleines mehr zu nahern. Lassen wir doch auch nicht ab, nach sittlicher VoUen- dung zu streben, obgleich wir wissen, dass wir solche in absehbarer Zeit nicht erreichen werden. 375 Der moderne Mensch hat gelernt, universal zu denken und zu fiihlen. Soil er heute wieder fiir eine Glaubenslehre gewonnen werden, so darf dieselbe nicht auf der anf einer heute wissen- schaftlich iiberwundenen Weltanschauung basieren- den christlichen Dogmatik begrundet sein und in einem Versuch bestehen, solche dutch ge- schichtswidrige Umdeutungen, welche oft zu dem urspriinglichen Inhalt und dem beibehaltenen Wortlaut wie die Faust auf's Auge passen, zeit- gerecht zuzustutzen. Der moderne Mensch wird nur wieder fiir die Religion gewonnen werden konnen, wenn wir unter prinzipieller Aufgabe der christlichen Dogmatik uns auf der Grundlage unserer heutigen wissenschaftlichen Erkenntnisse und universaler Religionsphilosophie zu einer den traditionellen Glaubenslehren iiberlegenen Reli- gionslehre erheben. Im Protestantismus sind manche der hochsten und edelsten Krafte des Menschen, welche im Mittelalter durch das Christentum gefesselt wa- ren, frei und lebendig geworden. Dennoch aber konnten die Segnungen des Protestantismus dem Katholizismus gegeniiber nur soweit gehen, wie sie aus seinem berechtigten negativen Standpunkt diesem gegeniiber hervorgehen konnten. Neue, aus neuen positiven religidsen Vorstellungen hervor- quellende ethische Krafte hat er dem christlichen Kulturkreis natiirlich nicht zufiihren konnen. Und doch waren solche bei dem gewaltigen Fortschritt 37° seiner wirtschaftlichen Entwicklung erforderlich ge- wesen. Das Fehlen einer Einheit unseres Glau- bens und Wissens und solcher Einheit entspre- chender sittlicher Prinzipien macht sich schon vielfach bedenklich bemerkbar. Fiir eine neue positive Glaubenslehre wird heute erforderlich sein : 1, dass sie in der Verlangerungshnie der Ergeb- nisse der exakten Wissenschaft liegt; 2, dass sie sich mit den vorhandenen philoso- phischen Systemen auseinandergesetzt hat und philosophisch nicht widerlegbar ist; 3, dass sie dem religiosen Gefiihl entspricht; 4, dass sie auf einer hoheren Erkenntnisstufe steht, wie sie in irgend einer der friiheren Reh- gionen erreicht war und die theoretischen Fehler dieser und deren praktische Konsequenzen ver- meidet. — Von der Personlichkeit Jesu von Nazareth geht ein Glanz aus, welcher selbst im Staube des ein- sturzenden "Gebaudes der christlichen Dogmatik noch leuchtet. Die Personlichkeit und die Lehre Jesu, von ihrer systematischen Bearbeitung unter- schieden, stehen heute uniiberwunden dar. Dass Jesus und seine Lehre wie nichts sonst geeignet scheinen, der Mittelpunkt fur die religiosen Lehren aller Zeiten und aller Volker zu werden, wird vom liberalen Protestantismus anerkannt und glaubt man nun auf der Grundlage der ethischen Lehre und des ethischen Vorbildes Jesu ein freies, ein 377 von Dogmatik freies Christentum herbeifiihren zu konnen. Gewiss verkenne ich nicht, dass Jesus der personlichen Anschlussbediirftigkeit des na- tiirlichen Menschen in hohem Grade entspricht und dass er und seine Lehre geeignet sind bei natiirlichen Menschen Religiositat zu befestigen, ja, keime der Religiositat selbst da wieder zu er- wecken, wo dieselben geschwunden sind, und welche sich durch verniinftige Griinde allein nicht wieder andemonstrieren lassen. Er wird stets auf- genommen werden konnen bei deren, welche ihn mit kindlichem Gemiith wie ein kind aufnehmen. Nicht aber wird er dauernd aufgenommen oder erhalten bleiben, wo man zu einer Weltan- schauung gelangt ist, welche mit ihm und seiner Lehre im Widerspruch steht. Der Materialist, welcher sich selbst konsequent ist, wird dem Vorbild Jesu nicht nachleben; sein Lebensprinzip kann nur sein, das Leben bestens zu geniessen. Menschen, welche nach iiber dieses Leben hinaus- gehenden Zielen streben, sind fiir ihn Thoren, Jesus der allergrosste Thor. Wer zu einer idea- listischen Weltanschauung hinneigt, diirfte eben- falls Jesus nicht in alien Stiicken zum Vorbild nehmen; da auch er kein transcendent-reales Ziel kennt, wird sein Lebensprinzip gemeiniglich ein Eudamonismus sein dessen hochster Zweck irdi- sches Wohlergehn einer moglichst grossen Men- schenzahl ist. Der Schopenhauerianer wird den das Leben fliehenden und verneinenden Buddha 378 Gotamo hoher schatzen als Jesus. Dem Philoso- phen Ed. von Hartmann, welcher aus Pflichtge- fiihl strebt Gott zu erlosen, erscheint Jesu indi- vidual-eudamonistische Ethik mit transcendent- positivem Zweck als eine Pseudomoral; ein Mensch wie Jesus kann bei ihm keinen Anspruch darauf erheben religios sittlich genannt zu werden, u. s. w. Wo sind die Waffen, mit denen ein dogma- tikfreies Christentum dem Aufkommen dieses Ge- wirrs von tjberzeugungen entgegentreten will? Jesu Gottesvorstellung und Lebensanschauung gipfelt in der Idee eines personlichen Gottvaters und der uns gegebenen Moglichkeit, zu ewigem Leben zu gelangen. Soil Jesus dauernd erhalten bleiben, so werden wir diese seine Ideen, philo- sophisch ausgedriickt : den Theismus und den transcendenten Individualismus, Systemen mit wi- dersprechenden Lehren gegeniiber verteidigen und begrunden miissen, womit dann zugleich die ethi- sche Idealitat Jesu objektiv erwiesen sein wird. Zur Moglichkeit solcher Begriindung wird derje- nige von vornherein Vertrauen haben, welcher- Jesu Lehre fiir mehr halt als zur t)berwindung bestimmtes Menschenwerk und Menschenwitz eines Reformjuden. Und mit solcher Begriindung werden schon die Grundpfeiler einer positiven Glaubens- lehre gewonnen sein. Die kleine judische Sekte, welche zuerst an Jesus als den „Messias" und an seine baldige Wiederkehr zum Weltgericht glaubte, ware wahr- 379 scheinlich bald spqrlos verschwunden, wenn nicht pharisaische Theologie und alexandrinische und hellenische Metaphysik einen berechtigten und bedeutsamen Kern in Jesus erkannt und ihn dem derzeitigen Zeitgeist entsprechend fiir weitere Kreise annehmbar gemacht haben wiirden. So wird heute das Christentum da, wo seine Glau- benslehren in einer Auflosung begriffen sind, nur durch eine der derzeitigen Metaphysik und Theo- logie iiberlegene Metaphysik und Universaltheo- logie vor dem Untergang bewahrt und iiber sich selbst hinausgehoben werden konnen. Das seitherige Christentum gleicht — nach einem Ausspruch des preussischen Konigs Friedrichs des Grossen — einer Religion im Sinne Jesu so wenig wie die irokesischen Religionen. Von die- sem Christentum wird eine Religion, welche Jesu Personlichkeit und Lehre auf der Grundlage un- serer modernen Erkenntnisse erfasst und dieselben, anstatt auf partikularistisch-judische Anschauungen, auf den Boden der religiosen Entwicklung der gesammten Menschheit stellt, so verschieden sein wie eine der grossen geschichtlichen Religionen von der andern. In ihr wird so, wie seiner Zeit dem Judenchristentum das auf den weiteren Plan der Welt griechisch-romischen Geistes gepflanzte Heidesnchristentum gegeniibergetreten ist, dem seitherigen Christentum (western religion) ein Uni- versalchristentum gegeniibertreten. DIE ENTWICKLUNG DES FREISINNIGEN CHRISTEN- TUMS IN DEN DEUTSCHEN SCHWEIZ. VON PFARRER G. SCHOENHOLZER, ZURICH. Sie haben die Freundlichkeit gehabt, zu die- sem Ihrem zweiten Kongress den schweiz. Verein fiir freies Christentum einzuladen. Derselbe ent- bietet Ihnen haute durch den Mund seines Pra- sidenten Gruss und Handschlag. Die Sammlung derer, welche im religiosen Leben, im Denken und im Kultus nach vollendeter Freiheit trachten in einem Bund, der alle kultivirten Volker der Erde umfassen soil — und so verstehe ich Ihre Organisation — ist etwas Neues und bei dem traurigen, religiosen Wetterstande der Gegenwart iiberaus verdienstlich. Als man vor 400 Jahren die St. Peterskirclie zu Rom mit der stolzen Kup- pel abschloss, da schwebte um dieselbe der Ge- nius einer weltumfassenden Geistesmacht und diese sollte die christliche Religion sein, wie man sie damals verstand. Da griff ein gottbegnadeter Monch 38i an den schon im Anfang morschen Bau fiir welchen der sichtbare Tempel das iibermiitige Wahrzeichen war und ist. Humanistischer Erkenntnistrieb, my- steriose Innigkeit und wahrhaft urchristliche Sitten- reform bildeten zusammen die Reformation. Sie kennen die schweren, aussern und innern Schick- sale dieser Geisterbewegung in der Christenheit. Sie ist nicht umzubringen gewesen bis auf den heutigen Tag. Als Freiheitsdrang fliichtete sie mit William Penn nach Amerika und bliihte neuerdings herrlich auf in Ihnen, Unitarier von Nordamerika, unter den Bannertragern Channing, Parker, Emerson. 