Mnemosyne: Bibliotheca Classica Batava
Ernst Julius Kiehl , Carel Gabriel Cobet , Hendrik Willem van der Mey, Jan Leeuwen , Carl Wilhelm Vollgraff, Bernhard Abraham van Groningen , Willem Jacob Verdenius , IngentaConnect (Online service)
pag. 516 volgg. komen in het kort hierop neder: Onder Patres auclores versta men de Patriai, die in SO Curien verdeeld oudlijds het volk uitmaakten. Deze toch wor- den vooral dan Palre genoemd, wanneer ze als de oorspronkeltjke popului onderscheiden worden van de later lot bet burgerregl lo^elalcne gemeenie, die als zoodanig den naain van Plebs voerde. Het is eene dwaling, wanneer men in de uit- drukking Patres aucloret het woord Patres zooveel laal betee- kenen als Senalus. Tot bewijs voert hij aan Liv. VI. 41. OraL p. Dom. 14. Sail, fragm. 3. pag. 827. Ed. Cort. 2°. Bijaldien Patres auclores dan dezelfde zijn, als de Pa- iricii, zoo beleekt die uildrukking niets anders, dan bet geea elders Lex euriala de imperio genoemd wordt; ^vant Cickro (p. Plane. 3. de Rep. II. 52. de Leg. Agr. U. 11) schrijft zoo- wel aan deze als aan gene de magt toe, om de beslailen der Gomitia te niet te doen en vermeldt als het doel van beide in* rig Lingen de begeerle des Romeinschen volks, om door eene hei haalde stemming de bestuiten der eerstgehoudene Gomitia aaa en lierbaald onderzook te onilerwerpen {ilerum iidicare). 3°. Eerst op het lantst der vljfde eeuw na de sticbting der Slad, worden Patres auetores en Lex euriata de imperio uil-drukkingen van verschillende beteekenis. Daar tocb na de invoering der Leges Publilta en Maenia de Patrum avctoritas voor, de Lex Otriata daarenlegen na den afloop der Gomitia plaats greep; zoo volgt daaniit, dat twee oorspronbelijk vereenigde zaken later gescheideii sijn. De geschiedenis leert ons, wal daarloe aanleiding gaf. Toen de Koningen nog over Rorae het gebied vorerden, waren deze zelven de voorslellers der Lex ciu-iala. Zij zelven lie-ten het volk ten tweede male over de bun opgedragen koniog-lijke vraardigheid stemmen en werden alzoo door dezelfde Curiaria in bun ambt bevesligd en als vorsten begroet door dezelfde vergadering, die hen re^s eenmaal tot Koning bad uilgeroepen. Later, loen de Gomitia Cenluriata onlstaan waren en Ml deze de verkiezing van overbeidspersonen was opgedragen. PaTBUH AUCToaiTAS. 527 bedicnden zicb de Patriciers van de Lex Curiata als een mid-del, om die fceuze te vernieligen, wauneer er soms iemand tot consul mogt wonlen aangesteld, die bun niet aangenaam vras. Want geea consul mogt zijn ambt aanvaarden, wan-Deer hlj door de Curiata het bewijs, dat de Patres met de keuze van bet volk te vreden waren, en bleef nog vereenigd met de Patrum auctoritas. Haar toen zij genood Zu kommen waren reeds vor den angen der stemming daaran bun zegel te hebteo en dus de auctoritas hare waarde en beteckenis verloren hare waar, — onlslond de gewoonte, om in bet Senatusconsuttum, waarhy de volksvergadering werd uilgescbreven, levens te vermelden, dat de Patriciers zicb no reeds verbonden bunne loeatemming niet te wei- geren. Vandaar dal bet bouden der tweede volksvergadering, waarin doorde Lex curiata de bekrachtiging pleeg te geschieden, tot eene nietige en ijdele plegtigheid werd. De belangslelling ver- minderde, de Patriciers kwamen niet raeer ter vergadering en ten laatste bleef er van die pleglige bijeenkomst niet meer over- rig, dan eene zinnebeeldige roorstelling, als 30 licloren zich vereenigden, om na bet hevragen ran den wil der goden in naam der 50 Curien de gedane volkskeuze te hevestigen. Last ons zien, in hoeverre deze beschouwingen overreeukomen met de berigten der schrijvers, waaruit zij volgens Beckeb's eigene aanwijzing genomen zijn. Patres auctores, zegl bij, zijn geene Senalores maar Patriciers; want Patres is bet geijkte woord, waardoor de ordo Patridus t^en over dien van het Plebs wordl aangewezen. We geven gaariie toe (en wie zal dat niet?) dat de vorm Palres dikwerf' in dien zin gebezigd wordt; maar daarmee is nog geenzins uitgemaakt, dat we de uitdrukking, waarvan bier sprake is, niet van den Senaat aoudeo mogen verklaren. Al-t^d tocb zal men de tegenwerptng kunnen maken, dat Livms zich van datzelfde woord bedient, als hij van den Senaat spreekt en zoo komen we nooit lot zekerheid. We willen daarom uit Linus eene plaats aanhalen, waamit ontwijfelbaar kan afgeleid wonlen, wat hij onder Palres aucto-res verstaan heeft. In caput n van bet eerste boek lezen we het volgende: " em create — Patres auctores fient. Quirites zijn bier blijkens het verband dezetfilen, die vroegcr populut gedeemd worden d. i. de Comttia Curiala. Patres moet dus hier voor Senalores genomen zijn; want diezelfde personen zijn bet, die Interreges gweesl waren en vaa welke Livius terzelfder plaatse verklaart, dat ze iu zijnnen Ujd >>tn incertum comiliorum even-turn auctores fiehnanl", en wederom dezeirde, die Livids bet be Bluit laat uitvaardigen : ul, quum populus regem iussisset, id sic ralum esset, si Patres auclores fierent, hodieque in legibus magistratihusque rogandis usurpatur idem ius vi adempta. Hadn't de Senat in Livius' tijd slechts de usurpatio iuris, zoo volgt daaruit noodzakelijk, dat hij vroeger het ius ^ebad keeft. Op gelijke wijze wordt van dezeirde zaak door Livids verliaald c. 52. »Morluo Tutu, res, ut institutum iam inde ab initio era/, ad Patres redierat ktque iaierregem nominaverant, quo eomilia habente Ancum Martium regem populus creavit; Patres auclores fncti." De Senat derhatve was het, aan wien onder den Konink- Hjken regeringsvorra bet regt der bekrachliging toekwam en niet de Curien. Want nei^ens kan uit Livius middelijk of on- middetijk worden opgemaakl, dat hij kennis draagt van eenige rerandering; die met de Patriarchas anctoritas zou zijn yoorge- vallen voor de Lex Publiiia. ZelFs hij, die om andere redencn gelooit, dat alleen de Patriciers in den koningstijd het volk bebben uitgeniaakt, kan Livius niet voor zulk een warboofd aanzien, dat hij L. I. c. 3S. schrijven zou: » Regem populus creavil; Patres auclores facli." Want, hoe waar het ooli zij, Dat Livius gelroaw terug geeft, wat de oude kronijkschrijvers verhalen, zonder zich met de uileenzelting der ver-schillende overgangen in de slaatsregeling in le laten, — zoo blijkl toch, dat hij zijne bronnen goed gelezen en met elkan-der vergeleken beeft. En zou dan bij, die in kleinigbeden bet vorschil der uiteenloopende berigten opmerkte en ze in overeenstemming trachtte te brengen, zoo weinig doorzigt gehad bebben, dat een zoo gewigtige omstandigheid, ais deonderhavige, door hem met stilzwijgen werd voorbijgegaao. Is de uttrukking gem populus creavit; Patres aactoret facti van Livius' band afkorastig, dan moet bij zich van de ziele gewesenen, den ziele opeenvotgende handelingen van dezelfde personen verhaleode, hen eerst populum en daarna Patres noemde. Is daarentegen de aangebaalde formule uit een Annalist onliche, dan volgl daiiruil onweersprekelijk dat po-pulus en Palret verschillende personen zijn. Kunnen we die bij opgaven van feiten niet verlrouwen, dan doen we raaar beter de Antiquiten ter z^de leggen. Docb getakkig is dat zoo niet en Livius de eenige niel, die de Annalea gelezen Iieefl; ook bij Dionnsius, die, volgens Bbcker, een verward begrip van de Patrum auctoritas en van de geheele slaatsinrigling zou gebad bebben, vinden we niet alieen een duidelijke en uaauwkeurige beschrijvin^ van bet verband, dal tusscfaen Sen Aat en volk be' stund, maar we kunnen ook met weinig moeile betoogen, dat de formiile frxTplxioi iwtxufiadvrts, die hij gebruJkl, als van de auctoritas Patrum sprake is, door hem zelven van den Senaat gebezigd wordt. DioNTSius toch stelt zich de zaak even zoo voor, als Livids, en zegt, dat de voorslellen, waarover beförden des volks zou gevraagd worden, eerst in den raad werden befaandeld en goedgekeard. Zie bier zijne woorden, L. Vll. c. 38. Hij voeH da&r a. u. c. 263 den Consul Minulius sprekendein en taat hem tot de Tribunen, die op eigen gezag Goriolamis voor bet Plebs wilden te regt stellen, aldus bet woord voeren: Auvonrdc S' xvToi TouTO fiMpTupeTv, OTi, i? ov TijwS* tJiv jriMv tiertaxv ^/lav el TTpiyovei, touto ri -yipxs il%ouirx ij (3auxii hxTsri^ixe xxi ouSsv xuTore 6 SSi^os o " (ih irpo^otiXeiiTeisv ^ /3ouA^ our' Mxpntv aXXx, ova T^ auvs^pla ^i^eie, txutx ol ^xiriKeTi; eli riv ^iJtMv xpipovTti iTTSKupauv. Vergelijken we met de aangebaalde plaats cene andere, dieL. IX. c. 41 te vinden is, dan verkrijgen we betzelf de resultaal; hij zegt daar: Tig SJ Toiiruy ^ia0opa tmv apx^ipi^luv (nam. Curiata en Tributa) iyci inifixvw. rxg pth (ppxrpixKxg i^>fipifiyo/)/«5 ^s' ^co* (3ouAeuff«|tt£V«? t5s /3ouAeuff«|tt£V«? tSts xuplxg eJvxi, Verge!. IV. 80. ^ ^cp) xvTToiehTXt x. t. A. We Kien der halve, dat ook bij Diohtsius van een Senatus-consultat wordt melding gemacht, dat aan de Comilia Curiata vooraf moesl gaan, en dat bij dit zeer juigt van de daarop volgende en bevestigende aucloritat Palrum of Senatus weet te onderschelden, blijkt ten duidelijkste uitll. 14, waar 'we lezen: T$ ii ^tutorix^ vt^iittt rpia txutm iTrirpe^tv'ipx^^tpevtM-l^tiv re xai vifuw; imxupouv kxI ^sp) vaf^ifim/ iietyivKcai, oTeat lift xal T^ |3avAH tkutx Soxg. Hel laalstgenoemde Senaatsbesluit kan bier onmogelijk verward lijn met het TrpoffoiiXfut**, waarrao bij Vil. 38. melding maakt ; want op de zoo even aangefaaalde woor-den volgl terslond: S ti iiTxJt vktiott'SS^tie ^pdrp»ti, rourotwi Ttiv ^ouhiiv ivi(piptTo. Zie ook II. 68. S9. 60. waar verhaald wordt, op weike wijze Numa tot Koning is aangesteld: in cap. K8 bedoelt DloNTSlvs het TpB^ov Kufix, Ju cap. 60 de Trépulxioi ixupajxrrei of Patrum auctorilas. En wie zijn nu die rupi-pulximis imxupifxwrfst Twee plaatsen zuUen voldoende zijn, om buiten twijfel te stellen, dat ook DICKSius aan den Senaat bet regt van bevestiging der volks- besluilen toekent. De eerste vindt men IV. 12, waar S. Tul- lius ctvivaug ii rxig cppiTpoiig xptiiig rm ^xjiXtldi &^toq, Tok' xaipttv rg /3ouAg ipp^erxg, H oix ^^loiTtv iiriKUpairxi t» to3 itIFiCTtiau xAif^su;, uffwep xut^ iroii'tv Heq ^v, KXTivx^Ttiv ipxi^v, Dat volk nu, wiens besluiten aan de beoordeeling van den Senaat moest onderworpen worden, beslond voor het grootste gedeelle uit Plebejers; de Patriciers loch op Servius vertoomd konden onmogelijk zoo eenslemmig bun vijand tot Koning ver- heffen en kunnen dus bier ter plaalse niet bedoeld zijn. Vei^eL lib. IV. c. 8 en U. De andere plaats slaal VI.  de Patrum of Senatus auctorilai, die in xijn leeRijd wel vaiD alle krachl heroofd slechts in scbijn bleef bestaan; gelijk Livius c. 17 verbaall: "Priusquam populus suffragium ineal, in incertum comiliorum eventum Palres auclore." /iunt," zoo zegt 00k Dioimios bijna woordelijk hetzeirde: i<p'' iftuv ii t^rtixts- Txt ri iSoi, oi yip ^ ^outsit itxyn^xti tx ^ift^iffdivroi iiwi rov "i^fuv, Tuv y ^i Tii4 l3ouKSi? yvuaihrav i iSjfiis iirrt xtipioi. Met Livius en Diosis ist Cicero len aanzie van ons onderwerp gebeel in oversestemming, zoo als men zren kan de Rep. II. 32, waar bij over de wetlea en instellingen van bet oatluikende Gemeenebest bandeU en aantoont, dat de re- geringsvorm zoo was ingerigt, >u( in populo libera pauca per populum plaratjue per senatum fierent; Cmsules vera brev&rtr ted regiam haberent potesiatem quodgue erat ad oblineiutatn po- tentiam nohilium vei maaimum, vehemenl&r id retinebatur, po- puli comitia ne essent rata, nisi ea Patrum approbavisset aucto- ritas." De groote vraag is wederom: wie zijn bier, naar de tueening van Cicuo, die Patres? Zeker niet bet volk of de Curien; (want de Palrum auctori- ias wordt bier bepaald van de Comiiia underscbeiden en daar- tegen overgesteld) ; maar de Senaat, aan wien, zoo ats vroeger gezegd was, bet grootsle gedeelte der magt was loegekend. terwijl bet votk sleuhls weinig invloed mogl uitoefenen. Palret zijn bier dezelfdeo als Nobiles, dezelfden van wie boven ver- Klaard werd, dat ze bet regt om de volksbesluilen te vernietigen (dit locb ligt duidelijk in retinebatur) bezeten badden; dezelfden, om wier goedkeurii, Servias zicb weinig bekreund had, toen bij door bet volksbesluit tot Koning was verheven (cap. 21) en aan wie Cicero zelf (cap. 12) den naam van Ser Mlw toekent, welke uit oplimates bestond en waaraan de Ko-ning zooveel achting toedroeg, dat bij ben den naam van Patret bad waardig gekeurd. lisdem Patribus aucloribus regem alimgenam sibi ipse populus adscivit (cap. 13); daar er nog geen andere Comitia waren dan Curiata, zoo kan uit den aard Der zaak ook bier bet woord Patres niet van de Curien verstaan norden, maar ziet zonder twijfel op die mannen, die Boiuuliis in den koninklijken raad bad geroepen en die fay uit eerbied en Uefde Patres genoemd bad, cap. 8. Het schijnt mij onnoodig bier meer bij te voegen om le "bewijzen dat de drie genoemde geschiedschrijvers volkomen met elkander een zijn, dat oorspronkelijk Seaalus en Patres versobillende namea ziju van dezeUde zaak, en dat zij Patrum auclorilas houden vooc liet regt van den Senaat, om over de volksrergadering een zecker patronaat uit te oefeuen. Dat naderhand dalzelfde woord Patriders gebezigd wordl, alg men hen als slaikd tegeo dien der Plebejers wil overslelien, is bekend en heed zijn grond bierin, dat bet veilig en zonder vrees voor verwirring gescbieden kon, zoo tang in den Senaat slechts Patriders werdei) aangetroffeu. Ook was de verwisseling Taak noodig:, om de gedurige herhaling van hetzelfde woord te vermijden en gar geene aauleiding lot misvat Ting, waar van den staoden gewaagd werd; Senaat en Patriciers waren bier altijd Mn. Maar waar het noodig is, maakt Livius duidelijk enderscbeid lusschen Patres en Patricii b. v. VII. 40. Vic&unt. Patres, quia et plebs, Patridia seu hune tea ilium delatura homorem frustra certare supersedU; en duidt zelfs IV. 45. door bet woord Patricii den geheelen stand der Patriciers aan, die tot bet benoemen van den Interrex bijeenkomen. Zooveel van de beleekenis der uitdrukking zelve; we gaan over lot bet onderzoek der patrici, waarin, volgens Bickb, de Patres auclores onbetwislbaar geen Senaloren zijn. De eersle is Liv. VI. 42. El ne is quidem finis certamimm full. Quia patricii se auclores futures negabant, eel. Hier staat duidelijk, dat de Panets faunne toeslemmling wei- gerden. Dat zou evenwel tegen het gezag aandruischen ran de drie achbare getuigen, die ik boven het opgeroepen, indien falricii bier zoo veel beteekende als Comilia Curiata. Maar dat is ook zoo niel. Juist de omslandigheid, dat Livtus hier het woord Patricii gebruikt, terwiji hij bijna altijd Patres auclores zegt, moel ons doen denken, dat hier iels builengewooas plaats had. Ell zoo is het. Liviirs zegt, dal de Senat en de Dicfa- lor niet had kunnen Legenhouden, dat de voorstellen van de ^dbyGoogle Patreih auctoriias. 535 Tribuen doorgiugen: die voorslellen belroffen de toelating van het Plebs tot het Consutaat en das eene zaak, die de beide tlanden tegen elkaar in bel harnas joeg. Dat de Senatoren uit het Plebs gaarne hunne toeslemming gaven spreekt wei van zelf; maar dat de Edelen in dea Raad, die van hunne voorver- (lerlijke voorreglen moeslen afstand doen, daarloe moeijelijk le bewegen waren en z ^dbyGoogle Patreih auctoriias. 535 Tribuen doorgiugen: die voorslellen belroffen de toelating van het Plebs tot het Consutaat en das eene zaak, die de beide tlanden tegen elkaar in bel harnas joeg. Dat de Senatoren uit het Plebs gaarne hunne toeslemming gaven spreekt wei van zelf; maar dat de Edelen in dea Raad, die van hunne voorver- (lerlijke voorreglen moeslen afstand doen, daarloe moeijelijk le bewegen waren en z ^dbyGoogle ich nog aan den taatsten stroohalm vaslkletnden, is even begrijpelijk. Zrj badden ziker nog de meer-derheid; want het was op zijn hoogst 60 a 70 jaren geleden, dat voor den Plebejer als zoodanig de Curia was opengesteld. Weigerden zij auctores te zijn, dan verviel de wet. Dat zou dan ook gcbcurd zijn; maar bet Plebs dreigde de stad te verlalen en- kwam in volten opsland. Had Livius nu het woord Pafres gebruikt, dan zoti liij een onwaarbeid gezegd hebben, daar de Senatoren uit bet Plebs voor bel verteenen der goed- aing waren. Vergel. WAcasiinTH pag. 537, Plut. Camill. c. 42. Borendien kan bier Patres onmogelijk van de Curien gel- den; want de Senaal kon aan de Curien niet bevelen; de Senaal kon een xpo^oihevftx aan de Curien voordragen en in slemming brengen; maar in den zin van een voorscbrifl kunnen zelFs die- gene, weike zicb de Curien als een Patriciscbe vergadering denken, dezc woorden niet opvatten. Aan bet eind des hoofd- stuks beet het daarom ook weer: »uli Patres auctores fierent."- Oeze woorden komen voor in een Senatusconsultum van de- zen inboud : Ut duo viros aediles ex Patribus dictator populum rogarel ; Patres auctores omnibus eias anni comitiis fierent. Bbgkbr begrijpt niet, hoe een Senaatsbe^uit zoo beeft kun- nen geformuleerd worden, zoo niet de Patres auctores bier de Patrieiers d. i. de Curien zijn en dus andere personen, als de Senatoren zelven; want in het tegengesleide geval bevelen de Patres, dat de Patres hunne bekrachtiging verleenen. Ik beken, daL het wat vreemd klinkt en ik gelof daarom ook, dat het in het Senatusconsultum een igzins anders gestaal zal bebben, maar dal Livios bier den zin en de bedoeling van het raadsbestuit met zijn eigen woorden aanwijst en dus stecbls den inboud, niet de uitdrnkkingen zelven te lezen geeft. Bbcksb is daar tegen; hij meent, dat er dan een Accus c. Inf. zou ge- staan hebben, docb dal is oiiuoodig. Ut met een Conixmctivus ,„i,z.d by Google 334 Pathuh auctoritas. kaa achter verba van besluilen, begeeren, wentehen eo der^elijke wel degelijk voor een inhoudBopgave ea dus als object van die verba gebruikt worden. Livius zegl onder anderen HI. 53. Placet, creari Decemviros el ne quis eo anno alius magistratm esset. Sail. lag. 28. Fuere, qtU exercUum in Africam mittendutn censereKt — de lugurtha inlerim uti comuleretur. Gaksab, B. C. I. 2. Ul M. Caliditu, qui censebat, ut Pompeii in HM$ provincial profonderelur. Ik zoo bier nog een lange lijst van dergelijke uitdrukkingen kunneo afscbriJTeD; maar men ziet, dunkt mij, genoegzaam bewezen, dat de twee geiioemde constructien vrij wel dezelfde beteekenis hebben. Over SALLiimus, fragm. 3. pag. 827 kan ik korl zijn. Daar spreekt de Tribuua tot het Plahi; hij vermaant hen om bet tribunaat, dat Sulla bijna gebeel bad opgebeven, te faernemen; hij wijst ben op de daden hunner voorouders, die dat onschat* baar voorregt met alle magt hebben beschernd, die bet deel- genootscbap aan bet CoDSulaat hadden gezocbt en verkregen, toen de Patriciers dat ambt tot bun nadeel misbruikten, en die eindelijk, toen ze inzagen, hoe het Ptebs nog onder de voogdij der Patriciers bleef, zoo lang deze bet voorregt hezaten om door bet weigeren der auctoritas bunne stemming van onwaar- de te doen zijn, dat voorregt hadden opgebeven. Hier vrordt ook van Patrieii Auctores gesproken; maar dat beeft wederom een bepaald doel. De Gemeensman voert bet woord tot de gemeente en wi) doen uitkomen, hoe laogzamerbaod de ongelijk* beid der beide standen geeffend is: daarom maakt hij melding van een magistralus Patricius en van Patricius comiliorum auctores. Ook de tijd, waarvan hij spreekt, verdient in 't oog tc nor- den gehonden; hij doelt op het jaar 416 u. c, toen de Lex Publilia was aangenomen en in dien tijd was het grootste ge- deelte van den Senat zeker nog nit Patriciers zamengesteld; vandaar dat hij over de Senatores auctores bandelende ben Pa- iriciars noemt en een regt, dat tot nog toe bepaald in Patri- ciscbe handen geweest was, zich nog als eea voorregt deokt dergenen, die altijd de gevaartijkste vijanden der Plebejers ge- weest waren. Over de ptaats in de Oral. p. domo beslaal (wee gevoeleos). Patrum avctoritas. 338 Dat van.NiBBUHB en ook van Bscker, die de woorden aacore$ Centuriatorum et Curatorum comtliontm van de Palrwn oucfo-ritas verktaren, terwiji Wacrshuth en andereo meeneu, dat de Patricii hier auctores comiliorum genoemd worden uit lioorde der auspicia, die hun atteen (oekomen. Ik beb mtj reeds vroeger in mijne Diasertalie pag. 26 voor de laatste opvatting verklaard, die te vindea is bij Wachshutd pag. 357, aanm. 5S. Eene andere zwarigheid vindt Becssn in de omstandigheid, dat men Dimmer leest van Senatus auctoriiai waar bet de bekracbtiging der volbsslem geldt, maar attijd Patres auctores. Uaarin beeft bij volkomen gelijk; wel leest men bij Gicbro, Verr. V. 67 van 'Senatores populi Romani legum auctores", maar dat ziet op bet regt van initialif bij de wetgeving, ophet iroopoiif,evfieii docb ik vraag daarenboveo op mijne beurt, of men dan ook niet zou kunn En bergrens, dat het eerste Senatus consultum aan de Curien meet toegeschreven worden, a)s men het door de formule Patres auctores vindt aangeduid bij Liv. VII. 41. 3. (verge!. VII. 42. bepaaldelijk de woorden reiulisse ad Patres) en of men wel ergens van Curiae auctores leest in plaats van Patres auctores. Patres voor Senatus is bekend en aan geen twijfel onderbevig; maar dat Curiae en Patricio woorden van gelijke beteekenis zijn is nog tang zoo ze-ker niet, zoo als btijken kan uit de werken van Wacusxuth, HuLUfAH, StheIssbr, Gekuch, Hohsen enx. Docb laten we deze naamsverwisseling ruslen om tot een belangrijker onderwerp over te gaan. S 2. In de voorgaande paragraaf hebben we tracbton aan te wlj- zen, dat de uitdrakking Patres auctores door de Ouden gebe- zigd wordt, om het regt van bekracbliging aan te duiden, hetwelk de Senaat van den beginne af aan ten opzk;te van de wetlen en de verkiezing der overheidspersonen had uitgeoerend en dat dieplaatsen, waar van Patrim auctores gesproken wordt, niet als bewijzen voor het tegendeel kunnen worden aangevoerd. We gaan (bans over lot het onderzoek van de bewijgron- fungium populi, als bij Tarquius Superbus aan Servius venvij- ten laat, dat bij non inlerregno, ul antea, non cpmib'ij Hablis, ntm $uffi-agio populi — muUebri dono regnum ace^sie^\ en dat bij mij daardoor bet vennoeden was opgekomen, of men faier Diet denken moest aan de dgenl^ke verkeying in de Comiiia Cvriaia en aan de Lex Curiala de imperio, met dien verstande, dat gene door Diontsids bedoeid worden met die esrste vergade- ring, Svaarin de gez Anten veiiozen worden en door Livins met de woorden camitiis kafnlis worden aangeduid en onderscheiden van de tweede, bij Lmns ivffragium populi, waarmee dan de Lex Curiata zou bedoeid zijn. Want hoe konden er bi} DiONTSius gezanten benoemd worden, eer de Koning geliozen was en waarom zou Linos comiiia eo mffragivm dadelljk aa dkaoder genoemd hebben, indien bij geene verschillende zaken bad willen aanduiden f Haar boe dit oak wezen nioge, dit is, dunkt ml), genoegzaam zeker, dat de Palm auclorilas en bij Diohtsius eo bij Livios en bij Gicbro duideltjk ooderscheiden worden van de Lex Curiaia de imperio en dus die afscbeiding reeds voor de Lex Haeoia bestaan heeft. Das ondergünstig is biijen bestan ook na de Lex Haenia en dat blijkt mijDS inzieos onbclwistbaar nit bet gezegde van Lmos I. 17. »tn ittcertum comiliorum evenlum Palres auelores fimt', omdat bier van den tijd na de Lex Maenia gesproken wordt en Livnjs, volgens bet boveogezegde, zeer goed wist, dat de Lex Curiala niet voor de stemming, maar na den aQoop daarvan plaals had en ook niet kon plaats hebben, omdat alleen de Comid designatus en de Dictator diclui de Gurien over zijn imperium kon laleo beslissen. Ik zeg dat met eenigen nadruk, omdat HQllhann, Grund' verf. pag. 296 Mot zonder omwegen verklaart, dat Livids te dezer plaatse voUtrekt niet hel oog bad op de Lex Publiiia en Maenia, maar daarop. dat, sedert Octavianus aan bel bewiad was gekomen, nieuwe wetten en verkieziugen niet meer aan de wissetvallige kans eener volksstemming werdeu overgelatea, maar in den Senaat vooraf hesJoten : waaruit dan volgeo moest, dat de ComiUen Diets meer waren, dan eene do Ellocze lornia- Lieutenant. Hel tegendeel is waar. Livids will doen uilkomen, dat de Setiaat zijn magt verloren heed en de Patrum aactoritas ijdel is geworden, sedert de Comitia alles zijn en de Senaat niets heft, dan zijn „po^oiktvux, dat nu vau de beslissing der Qui- rites afhankelijk is. Hij spreekt over de democratische rigging, weike sedert de LexJUaenia de heerschende is in tegenoverstelting van deo onden tljd, toen de uilslag der stemming in de Tolksrei^adering niets aTdeed, zoolang de Senaat die niet had bekrachtigd. Piter deelt in zijae Epocken, pag. 15 volg., bet denkbeeld mee, dat de Patrum Boctoritas niets anders geweest zlj, dan eeo twtede senatut conniltum, dat aan faet boaden der Comitia Gu- rlata de impcrio voorafging. Zoo wiire vooreerst de uitdnik* king meer in orereeDstemming met de oorspronkelijke beteeke- nis van auctorilas en ten andere viel dan, wegens de onder- worpenheid der Gurieo aan den Senaat de strijd weg over bet verscfail van Palrum auctorilas en Lex Curiata. Als er nameiijk by Livius van Palrum aucloritas gesproken wordt, noemt by het voornaamste deel der Geremonie en de Lax Curiata ligt daarin a]s 't ware opgesloten. Ik neem dat denkbeeld van Pbtu gaaroe over, maar om andere redenen dan hij. Niet omdat de Curien, als Palricische vergaderinff, het met den Patricischen Senaat eens waren ; want ik denk my de Comitia Curiata als eene vergadering van Patriciers en Plebejers ; maar omdat daardoor beler kan verklaard worden, boe het mogelijk geweest is, dat de Senaat, die de voorsteller was van den te besioemen Overheidspersoon zoolang het regt bebhold om na den afloop dw Comitien de geldigheid der benoeming van zyne goedkearing aihankelijk te maken. Neemt men de Patrum auctoritas als een Senalusconsultum, dan is de gang van zakcn zeer geleidelijk: 1°. Senalusconsultum. Aankondiging der Comitia. 3°. Comitia of benoeming. 3°. Palrum auctorilat ot overgangsmaatregel tot het voiirygen van het imperium >. *) Het Senaluicaniultnin, Liv. VI. 43 *ennetd, it ev«iivrel lulk eene aue- tmilaa niet, blijkens dc woorden telven ii het een beilnlt, dal dtartoe ul vorden ofergegaan. Cf.Brani, D.II.aM. 1. p,830. lonun, AAa,CMcft,I.164. ,„i,z.d by Google 340 Patrum auctoritas. 4°. Lex Curiata of plegt^e bevestigiog in de verkregene Yvaar- digheid. De Patrum auctorilas was dus onder gewone omstandigenden niel aoders, dan een irpo-ovMufta, dat, more maiorum, an de Comilia Curiala voorafging; en zoo koa bet gebeureo, dat een zoo gewigtig regt zoolang onaangelast bleef. Later bragten de gedurige twisten tusschea bet zelfstandig gewornde Plebs en den Senaat bet gewigt der zaak aan den dag en sedert is die dan ook eene bron van groote onlusten gewoorden. Belangrijk is le dien aanzien bet verbaal van Livids aangaande bet gebeurde na de beaoeraing des eersten Consols uit bet Plebs. Stechts toen een algemeene opstand dreigde uit te barsten, ga-ven ze toe, maar bebielden daarom tocb het radicaal, dat bi} minder dreigende omstandigheden altijd een kracbtig middel bleef, om personen, die bun niet bevielen, te weeren. Zoo be-raadslaagt de Senaat, Lit. VII. 16 over de Lex Manlia en geeft zijne sanctie slecbts uit overluiging van bet groote voordeel, dat daaruit voor de scbatkist zal ontslaaa. Niemand mag zija ambt aanvaarden, dan nadat de Palres van bunne go Einige heben doen blühen en er is een nieuwe kracbtige bewegigen noodig en een Tribun als M' Gurius, om den Senat tijdelijk van zijn regt le doen afzien. Dat App. Claudius daartoe in bet jaar 44& u. c. op nieuw aanleiding gaf door tegen de wet aan op candidaten uit bel Plebs geen acbt le gcven, is bekend en hoe blj die gelegenbeid bepaald werd, dat de Senaat bij uitzondering voor bel houden der eersle Comitien zijne aucloritos zou verteenen, naardoor aan het Plebs de gelegenbeid verschafl werd, om vrijelijk huDue stem uillebrengen op wien zij wilden, daar nu de Comitien de laalsle inslantie werd en er geene Weigering van de zijde des Senats te vreezen stood. Wanneer we dus onder de Patrum auctorilas het Senatuietm- miltim willen verstaan heben, dat aan de Lex Curiata vooraf ging, dan ziet zulks alleen op den vorm, waarin zij gegeveo werd. De zaak zelve is eigenlijk gelegen in de beraadslaging, die bet tot stand komen van een zoodanig seuaalsbesluil voorafgaat en daarop doell b. v. Diohvsius, als btj spreekl van iTrixvfWTxi T« TOO SttfiOTiKOv TT^ifSoug CH CiGBRo en Livios van Comilia rata Patrum auctorila/e. ,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,, An faci deze ziD ligt, dat zelfs bet geringste deel ran bet overheidsambt hem niet toekomt, die scboon designates de bevestiging der Patres niet heeft verworven. We zijn tot bet derde gedeelte van Bbckbrs beschouwingen gekomen, waarin bij nit de geschiedenis zou aanwijzen, hoe de Patrum auclorilas, die vroeger met de Lex Curiata 6ia was, naderhand daarvan gescheiden raakte. Dat Bbcser na de uit- eeazetting van zijn gevoclen nog noodig bad somraige tegen- sti'ijdigheden op te lossen, was het naturik gevolg eener stel* liDg, die tegen de doorgaande en, zoo ik vertronw, duidelijk gebleken overtuiging der Oude Gescbiedscbrijvers aandruiscbte. De Toornaamste zwarigheid was deze, hoe twee oorspronkelijk naauw vereenigde zaken later zoo geheel van elkander gescheiden konden worden, dat de Lex Curiata eindelijk door 30 ichoren en eenige prieslers werd afgedaan, terwijl de Patrum aus voor den aanvang der volksvergadering gegeven werd. Haar voor ons Leslaat die tegenstrijdigheid niet, daar we ons gehcel aan de uitspraken der Ouden gehouden hebben. De geschiedenis, die Becker ten hewijze zijner slelling iD" roept, moel dan ook we) tegen hem getuigen. Want de Pa- tum ttuctorUa^ oRlleent ban beelaaD a^n ^ii«n tyd, toen he oamoDdii^ yoU door de Y«rtegeDwoordigers dt» aanzieniyke gesteld nan do staalszakeD qo; weinig dee) oam en koii te vreden gesteld wfurdeo door den schijBbaren invloed, die het in de Comitia qitoefende. In den laaisteo tt}d der boDinkliJIte regering aetlea zich twee voraten waist iegih medewerking van den Senaat op deo trooD, Serviua door de gunst des: volka, Tarqutoiws door deo adel gesteund; maar toen de tutste zich de Gdelen tot vijand had gemaakt en de Aristocratie den zeiet had ing«nomeo, van waar de Koning waa veijaagd, toen \verd, Ogbrq getuigt bet, het regl van twkrathliging ah een boog voorregt en eeo vas- le steun voor de regering der aanaienlijken beachouwd en mel krachtige hand vastgehouden. De Senaat beeft zich )ang van dlen hreidel bediend eo ken dat doen, zoolang de boofden van bet Plebs nog niet genoeg waren ingewijd in bet rader- werk der regeringsvorm. Maar toen langsamerband de Plebe- jers bet hoofd begonnen op te sleken, en zicb den weg lol staatsambten badden gebaand; loen zij al meer en meer de kunslgrepen der Patriciers leerden kennen en veracbten, bunne eigene krachlen begonnen te gevoelen en boe langer hoe beter inzagen , dal ziJ ulechts met bardnekkigb^d de voorstellen hun- ner Tribunen hadden le onderslennen, om ban zin door te dry- ven; toen zij zelb Patriciers voor hunne regtbank daagdeo, deel namen aan de Tvetgeving, bet regt bedeeJdea en de ausjHcien waamamen; (oen zij gewaar werdeu, boezjj jaren tang zicb als vrerktuigen der magt van webiigen hadden lalen misbruibeD, tenviji zij zelven toch eigenl^k het grootste deel des votks uit- maak(en — toen kon de voogdlj van den Senaat, die voor on- mondigen berekend was, voor ntano^ niet meer blljven be- slaan, die fier op hunne vrijheid en met Pleheischen trots be- ^ield elken slagboom wilden opgeheven zien, die den iveg lot de souvereiniteit des volks en dus tot bunne o^perntagt versperde. We had dat voorregt van den Senat veel van zijnne kracbt verloren; wel bad bet Plebs reeds lang geleden bij de verkle-zing van den eersten Plebeischen Consul fado dat regt van bekrachtiging vernieligd en den Senat gedrongen de geeischte goedkeuring te verloren; wel was Corius nog verder gejaan en had hij die bekracbtiging argeperst nog voor dat tot de Tei-kiezing was overgegaaa; het was wel op nieuw gebleken, dat het Plebs slecbts dea vasten will beboefde te hebben, om zija plan door te zettea — maar de Patrum auetoritai bleef toch altijd een hinderpaal, kostte den Tribunen veet moeite en gaf telkens op nieuw botsing lusschen de parttjen zoolang bet als een erkend regt bleef bestaan. Dat het ten eiode toe als een Patricisch regt werd aangemerkt kan geen verwondering baren, als men bedenkt, hoe lang het sins de Lex Licinia Boggeduord heeft, eor tr geregeld neveos de Patricische magistralcD een zoo yele uit bet Plebs werden verkozen en hoe veel inv Loed zulks op bunne aasteling tot Seoatoren moest nicht oefenen sedert als beginsel was aangenomen, dat slechts gewe zeo ambtenaren daarin konden wwden opgenomen. Ed mogen dan al later de materieele krachten meer gelijk geslaan hebben, zoo dunrde toch de Patrifisdie invloed voort, deels omdat lange oerening in de staatkunrte den volleerden Edelman een voorregt gaf op den novas homo; deels omdat de rijke I^ebejer, die de Curia betrad, langzamerband dezelfde beginselen inzot^, die er van oudsber geheerscht hadden. Das das regt, van den beginnen af den Adel eigen, lot aan het einige gedal als in Patriches handels en het Plebs, dat gejuicht had bij die overwanderer van de Lex Publilia, omdat den Patres een voorregt ontging, beschlossen ziehst evenzeer als de overwanderer der Palriciers, loen de Lex Maenia werd tot stand gebragt. Wanneer we thans het oog vestigen op de Lex Curiaata, dan valt het onderscheid van zele in het oog. Onder de koninklijke regiog diende die tweede vergadering der Curiea lot niels anders, dan om den Vorst, die in de eerste gekozen was plegtig in zijne waardigheid te bevesligeo. Hij zelf nam daar-van bezit door als voorzitter de vergadering te leiden en bet volk op zijne uitnoodiging te laten verkennen, dat zij hem als koning erkenden. De gebeele zaak was niets dan eene forma-liteil, die in eere bleef. zoolang bet votk bijgeloovig aan de auspicien hechtte en de Patriches wachten zich wel dat dwaal' begrip weg te nemen. Cicero sprecht wel van eene repreliendendi potesias die de ,„i,z.d by Google 541 Patch Augustus, Gurien zueten bezeten bebben tot op den tijd van Servius, en DiOHTSius zegl wel is waar IV. 40, iXMlTrovrog ii -rno? toutuv crspov uviftx^cv x«i rphov, el fth avAt/Sa/tj t^ "Seurtftf ri. te ^rapai Tuv Mvipinruv nx) tx TKpk -rHv ieuv ivenlf^i^irTct • maar we weten niet, dat daar ooU gebriik van gemaakt is ea bet is viraar- scbijDtijk, dat Dionvsius de gewoonte, om Coniules vilio creali bun ambtle doen nederleggeo en ben, aan wie geen itnperium ?erleend was Toor onwettige ambtenaren te hoaden, ook als voor dea lijd der koningen geldig heeft roorgesteld. Daarbij komt, dal onder AW anTtihtiirrx alles begrepen is, wat lot de verkiezing beboort en das niet alleen op bet verleenen van bet imperium betrekking beeft. Als bewijs voor bet regt des volks, om door die tweede ver- gadering der Gur Ich bet vroeger genoroen besluit te Ternieligen wordl wel eens bet voorval bijgebragt te lezen blj Liv. XXVI. 18 en 19. (cf. HiiiLHAN Gvf. pag. 147) en in dien zin verklaard atsof bij bet volk bet voornenien zou bestaan hebben, ora aan Scipio de bem opgedragen waardigbeid van Proconsul weer te OQtnemen. Doch daarvan spreekt Lnnns mljns inziens geen woord. Daar is we] sprake van onrust en berouw over de gedane keaze en van bemoediging en berleefde geestdrlft na de toespraak van Scipio, maar van een plan tot vernietiging der keuze wordt niet gerept. De Lex Curiala is dus geen inrigting, waarvan de Patnc/ers zich bedienden, oin bet Plebs in loom te bouden. Ware dit het geval, we zoiiden althans een enkel voorbeeld daarvan in de gescbiedenis aantreffen, gelijk dat bij de Patrum auctoritas het geva) is: integcndeel zegl Cigbro, Leg. Agr. II. tl, dat na de invoering der Comitia Centuriata en Tributa, de Curiala slecbts wegens de auspicien in gebruik bleven, d. i. dewijl men het voor goddeloos bield en eene bijgeloovige vrees verbood ze gebeel af Ic schafTen. Bleven ze bestaan, dan moest er ook iets in uilgerigt worden en daarom liel Servius en later de Pa- triciers er alle zaken verrigten, die er vroeger behandeld wer- den uitgenomen de wetgeving en de keuze der ambtenaren, om- dat deze van bet grootsle gewigt waren en de Patriciers in de Centuriata de overhand hadden bij den aanvang der volksre- gering. De Lex Curiala was eene ceremonie, die slechls in ,„i,z.d by Google Ltx curuta db ihperio. 54S xooverre gewigl bad , als ze tot ambtsaan?aarding onTermijdc- Ujk was, schoon ze tot de verkiezing weinig afdeed en de Pa- triciers waagden niets, terwijl zlj het volksgeloor ontzagen en de auspicien id eere hielden. Waar van de Lex Giiriata gesproken wordt, beet het allijd, dat zij betrekking beeft op de krijgszaken. Geeo overlieid mag een leger aanroeren of troepen werven of iets dergelijks doen zonder imperium; bjj mag de insignien niet dragen den krygs- bevelbebber eigen, enz. Die beschuldigung is van den kodenschulden af aan tot op dien van CERo toe immer dezelfde geblevten en de zaak zelve heeft niet gedeeld in de verandenen Dingen, die met de Fatrum auctori-las voorTJelen. Wei staat het lus auspiciarum in verband met de Lex Curiata en hij, die nog geen imperium heeft mag zich geene auspieien veroorlooven; zijn imperiam wordt zelfs eerst rushi door de daarop rolgende plegtige inwijding, Liv. XXII. 1; maar de Lex Curiata draagt als zoodanig, op den bevesligen magistraat de aaspicien niet over; dat geschiedt, zoo als Becker te regt aaomerkt, bij de overdragt van bet bewind door den aftredenden uverheidsperson, gelijk de Interreges bet meelium zijn. waardoor de auspicia bij afwezigbeid van eenen magistralus ordioarius op den nieuvr benoemden overgaan. Het blijkt dus meer en meer, dal we niet zoo veel waarde an het gevoelen van &cbro te bechten het beten het aanzien dier repubendendi potestas der Curien. Het is niet veel meer, dan eene gevolgtrekktog door Cicbro Zelven uit de omslandigkeid opgemaakt, dal er Iweemaal gestemd word en die hem bijlids inviel, om zijn gevoelen tegen RuUus staande te bouden, meer scherpzinnig dan waar en niet in overeenstemmiog met betgeen de geschiedenis ons leert. Haar dit staat naar mijo gevoelen vast en ik hoop, dat ook mijne lezers dit zullen beamen, dal de geschiedenis van de Lex Curiala van die der Patrum auetoritas verschilt. Deze was sen stevig wapen tegen bet Plebs in de handen der Aristocraleo; gene de plegtige inwijding eener voorloopige verkiezing; leze verloor hare betcekenis tegelijk met bet afnemen van de magt des Seuaals en der aanzielijken; gene bestoud zoo lang mea de gotlsdienst in eere hield. ,„i,z.d by Google Maar langzamerhand verdanken die groote eer Med voor tie auspicien en ze raakten in oneere, sedert de Tribunen aan den Sennaal durfden Inevoegeo: Quod Plebeius Dictator sit, id vitium visum. Gelijk de zorg voor godsdienstige offers in later tijd soms an slave is overgelaten, zoo werd ook de formalileit der in-wijding eindelijk aan Licorea toevertrouwd en de Cotitien ia weike Troeger bet volk, in Curien verdeeld, ziju ioiperium pleeg te rerleenen, verloren in den laatsten tijd der Republik zoozeer hunne ware beteekeni, dat ze als eene overtollige en lastige zaak door dienstknecbten des Komeinscbeo volks in tegenwoordigbeid van een paar wicbelaars werden afgedaa. Het baarde nel veel opzien eo verbazing dat de Tribun Clo-dius de afschaffing der auspicien bij staatsangelegenbeden tot een voorstel van wet maakte, aan somnaigen, zoo als aao Cicebo, ontlokte bet een kreet van verontwaardiging; maar dat Glodius bet durfde is een bewijs, dat de zaak weinigen nieer ter barle ging. Gouda, Mei 1859. D. Terp EURIPIDES, Helena 670. Helena Menplae interrogans, quoniam in Aegyptum venisset, respondet. Aibi, Aibg H w6at Mxlxg re jraTi fi," ejri?ixvsv Ns/a^. Ingeniose inseruit Mas/m? re, quibus omistiis Menelaus, quern deiim Helena diceret, scire non poteral. At in MatU? dipb-thongus corripi non potest; ne metrum docbmiacuai ruat, lege i Aiig u jriiTti fis Mxlutg re ■jtxT? Alterum 5 A/i? ex dittographia orlum videtiir, quod vero nominativum post & usurpatum special, cf. G. Herm. ad Androm. I. , m. lul, 1885. E, J. K. ,„i,z.d by Google EPIGRAPHISGBE AANTEEKBDINGEIV >). Een grieksck opchrifl in hel Leydsche Museum, door A. db LOOKGPBRiBR te onrtgte voor chrislelijk verklaard. I>eheer A. de LompiitiBR, Conservaleur dnmus^e des antiques du Louvre en lid van bet Inslitut, heed io hel bullelin archiologique tan YitX Athenaeum Frm^aisW. k, ecA' griekachen grarsteen uit hel Leydsche Museum aan e^fi nieuw onderzoek onderworpen en het opscbrift er van ail een nieuw oogpunt als belangrljk voorgesteld. Het is de steen, Toorkomende op PI. IX der door ons uitgege- Ven Grieksehe'en romeinsehe grafreliefs uU het Mus. van Oudhe- den (Leyden 1851 fol.). Deze steen is door hem t. a. pi., ia eene boutsnede nogmaals uitgegeven, en hij heelt daarblj trach- len te bewijzen, dat hij niet, gelijk tot dus ver (ook door mij) geoordeeld werd, ran beidenscbe afkomst was, maar dat hij een christelijk karakter droeg, en een nieuw bewijs oplevet^e TOOT de stelling , dat de eersle chrislenen (uit Vrees voor de scbendende band der beideuen) buone grafmonumeoten som^ door een klein en weinig in het oogvallend teeken of symbool pleegden te kenmerken. Zoodanig teeken of symbool meende hij te lien in bet opschrift ran dien steen, in de letter X, zoa ') VoiTolg Tua Mruinasyttc ISBl, bt. 383: 1 'b,Googlc 348 EriGRAPBISCilE AANTEEKENINGBN. als die daar, verbonden met en loodenige Dörfel, voor komme, en, volgens bem, levens een monogram van den naam van Christus zijD zou {'Itjaoui Xpiarii). Offscboon ik mij verheren zou in eeoe ontdekkiag, waardoor nieiiw lichl over dien gedenksteen verspreid, en hi) als nieuwe bijdrage voor oud- christelijke symboliek en gewoonte bescbouwd kon warden, is bet mi) niel doenlijk geweest des scbrijvers opvalling aan- nemelijk te vinden, in wefirwil van de geleerdbeid en het ta- lent waarmede blj faa^r beeft trachten le staven. De bedeakin- gen die er bij miJ tegen oprezen waren groot, en van dien aard, dat ik meende ze niet aan bet publiek te mogen achter houden; na parlijen gehoord te hebben zullen deskundigen 'wel beslissen aan wiens zijde de waarbeid is. en de geacbte schrijver, Vivien bet zeker even als mtj om waarbeid, en niel om aan eene bijzondere meeoing ingang le verscbafien, te doen is, zai naar ik vertrouw Mijne aanmerkingen met dezelfde welwillend-beid ontvangen, als waarmede de zijne door mlj overdacbt zijn. 