De zeden der wilden van Amerika [microform] : zynde een nieuwe uitvoerige en zeer kurieuse beschryving van derzelver oorsprong, godsdienst, manier von oorlogen, huwelyken, opvoeding, oeffeningen, feesten, danzeryen, begravenissen, en andere zeldzame gewoonten, tegen de zeden der oudste volkeren vergeleken, en met getuigenissen uit de oudste grieksche en andere schryveren getoetst en bevestigt
Lafitau, Joseph François, 1681-1746
Maar zo de Areskoui der Huronnen en der Irokösen der Iröszen van Thracien ist moet men ook befinden dac de Irokösen en Huronnen noch waardiger zijn om den längen nader te befinden als alle de andere woefte ratien van ländern om dat zy at van haar van de kant van de dapperheid linen. Zy mogen aan zommige in enige voordelen van den geeft enhec diaam moeten wyken; in de levendiglieid in den omgang, de iichtheid van wezenstrekken de behendigheid in verlcheyde offenen de vaardigheid in lopent maar zy geven niemand in upperheid toe zyj^eren onwederfprekelyk voor de befte Soldaten. In den Oor Log is voor de Irokizen en Huronnen een noodzakelyke losening en mifflchen ook vodr alle de andere Wilden van Ameri. Want behalven de gemene bewegredenen die men heeftom klagen, die ons een quaad vermoeden geven, of die ons swet-ligeooruken en reden tot klagen verfchafien, den oorlog te verbindigen, is hun deze door hunne grondwetten als onvermydelyk. De huisgezinneny gelyk ik reeds aangemerkt heb, houden zich gietfiaande als door het getal dier gener die dezelve uitmaken, 't lynians, 't zy vrouwen. In dit getal beftaat hun macht en groot-k rykdommen. Het verlies van een enkel perfon is een groot Kilies, maar het moet noodzakelyk herllelt worden* met deze per-nndie er mankeert door een ofmeer andere te vervuUenj nadat de perfon, wiensplaats men vervuUen moeti meer ofuiin aan-oenlyk was. Het Aaat niet aan die van de Hut dit verlies te vergoeden, maar lan alle die gene, die daar vermaagfchappingen in hebben, of hun Monnii gelyk zy fpreken, en hier m bestaat het voordeel van (01 Hut, veel mannen te hebben, die daar in geboren zyn. Want deze manslui, schoon afgefcheydenen opzich zelven levende, zich lo verfcheyde hutten verbindende, worden de kinderen die uit deze verlcheyde Huwelyken spruitenaan de huthunner Vaderen verbonden ( daar deze vremdin) eh gaan een fiilzwygende verbindenis aan om de plaatzen te vervullen; zo dat de matroon, die ich voomaamlle gczag in deze hut heeft, deze kinders kan dwinffn om na haar gevallen ten oorlog tetrekken, of dezelve weerhou-den zo zy een o Orlog wilden, dem men was, den het niet na den |iin was. Wanneer dan deze Matroon oordeelt dat het tyd is om den boomweer op te helten, of enige van haar famllie, die de deod brontrooft heeft, weer op te wekken, keert zy zich tot een van die gene, die hun jitbontii by haar hebben » en die zy 't be- ^iwamfte oordeelt om haar bevelen uit le voeren. Zy spreekt hem door een porceleinc fnoer toe, en legt hem haar mening uit, om II. D E E L. L hem ZEDEN DEK WILDEN Tintt C»fm»gr. Av.3l. ri. S.p. 927. hem te verpUchten om een aanhang te mtkeD> ^t geen haast ge, fchied is. Daar moet onder deandere Natieniets diergelyks ingevoertzyn maar ^t geen evenwel veranderen kan na de repels volgens de wel'^ ke de Vrouwelyke regering bv haar vaft geftelt is. Op zekere tyJ den komen de Vrouwen van r lorida alle te zamen voor denO^p^J Hen , en zidi voor hem in een fmekent poftuur lleilende> beweneJ ly de doden van haar Natie, ieder hem iiet verlies voorhoudendej dat zy in haar familie geleden heefl> en zy fmeken hem allcdaty hare droefheidenigermacen verzachte, met wraak van de vyandeoJ die dezelve veroorzaakt hebben , te halen. Onder de Karaiben « Brazilianen zyn het 00k de Vrouwen die dc zorg opgelegt is 00 de krygslieden te fmeken, dat zy den hoon, aan hun Natie do den akemenen vyand aangedaan > wreken mogen. Gedurendehii;^ ne galunalen wenen de Vrouwen by lien, hoog ophalende wat zy geleden hebben, trachtende door haar klachten en woorden do moed van hare jongelingen op te beuren , om hen aan te zettenda. zy vrymoedig ten foyde gaan en daar bew^rzen van hun dapperhejd^ en liefde voor die gene van de Natie, wier dood zy wreKen,te| geven. I Daar moet behalven dat enige byzondere verplichting in de huisJ gezinnen zyn, van elkanders krakelen te hanuiaven, met wettenl evenwel die een weinig van die der Irokoizen verfchillen. Dit belluit ik uit de volgende woorden van Thevet. „ Wat de ), gezegde weduwcn aangaat, zy liertrouwen nietweer, tenzyaanl „ de broeders en naafibeilaanden van hun overleden man die een „ wel eerft de dood van een overledenen moeten wreken, zo hyl M van den vyand gevangen en opgegeten is. Zo hy van onderdomi » of ziekte gellorven is, moet die gene die de Weduwe tot vroa*| we neemt een gevangen aanbrengen, die op het graf van deal overleden, „ zy dat men van dorp verandert is. of niet, de ve'l ren, halsbanden, pylen en boog van den dodeirwafTche.enl schoonmake, zelfs zyn groot bed daar hy in zyn leven opffiep.| M Ook hertrouwen deze weduwcn nooit aan een die zo d apper eol M fterk niet is als haar man was, want anderHns zou men zevanel-l 9, kandei:fcheyden,enhaarkinderen en magenzouden „ over zyn, zo dat wanneer zy op haar llag niet kunnen kooienzyl „ liever net overige van haar leven in den weduwlyken fraatzidlenl „ verflyten, en met haar kinderen doorbrengen, en al trouwenzel „ al ten tweden maal, is het evenwel meer aJs een iaar na den I „ dood van haar man, en daar worden noch meer zaken ontreotl „ waargenomen. By deze gelegenheid zal ik U van een vroow| „ verhalen, die na de doodvan haar man, die van de vyandenge* „ vangen en opgegeten was, nooit wilde hertrouwen, om datnie- „ mant van de bloedvrinden des overledenen getcacht had Zyn dood I J, te wreken: tot dien einde greep zy pyl en boog in de hand, „ trek zelfs met de mannen ten ibyd, en maakte ook enige tot n krygsgevangens, die zy haar kinderen om te cbdcn gaf, zeggen- „ de : flaat dood, myn waarde kinderen, wreekt den dood van *} uwen overleden Vader, nademaal niemand van zyne verwaijten , lokken meer dr . wasi maar zich *. iti „ cnige undwe wraak plc^t , moiogtyk om dat ik niet jong noch „ fchoon aenoegbetii, Ulnar lets is evehwel in my , te weten dae ! jj ik moedig en dapper ben om denddod van u wen Vader y i»yn man, te wrek<;n ; en in der daad deze vrouw rechte zo' veH ulc, , dat zy vtrfchcyde van haar vyanden' gevangen kreeg) die'zy ., deed omhaJs brengen zelfs van de ^ge breeders en neveti van „ den overleden : zo dat zy alle vrouwelyke bedry ven tcr zjden |„ llellcnde, en de manly ke tcr handen nemende', geen hangende , lokken inecr droeg ats de andere vrouwen,' of gelyk zy gewent , was, maar zich met veren en ahdere manlyke cieraden opfchik- I ^ te. Maar om weer tot onze redeii te keren ; na wel gegaflreerc te hcbben , maken zy fluiten van de been- en armpy pen hunner v^'anden, en andere fpeeltuigen , gelyk trommeftjek na hun ma- Lmer, en zy danflen en fpringen verheugt rondtom hunne huisjes, Ldaar ondertuflchen de oudlten niet nalaten deh gantfchen dag L volgens de gewoonte met vreten en zuipen door te brengen , en Lzy worden door de weduwen van den overleden en zyn naaft- ,beflaande vrindinnen opgepaft ; en lien de rcdcn van dit doen , ttvraagt hebbende, kreeg ik tot ahtwoord , dat bet was om de jongelingen den meed op te beui«ti(^ en hen: aab te zetten om , vrymoedig tegen de vyahden ten ftryde te gaan > in hope van , een diergclyke eer » wanneer %y bmgekomew zyn. De Krygslieden wachten niet altyd tot dat zy gebeden worden. IkDnplicht vermaant hun genoegzaam hier toe, en hec verlangen omroem te winnen prefi hen noch levendiger als de plicht en übruik. De gene die luft heeft om een bende op te rechten, of diedus verplicht is het te doen,verfchafc een fnoer, of wel zo hy diecntfangen heeft, wyft hyze aan dieeenenj die hy tot zyn tocht wUwerven) als het teken van zyne en. hunne verbintenis, zonder hun evenwel bekent te maken wie hem tot dezen oorlog oi^erokkencluefr noch wiede perfoon is, wiens plaats hy vervullenwil; Boar zo hy het hun al bekent maakt, is die een geheim onder de oorlog&lieden, waar van het dorp geen kennis heeft. De Oorlog Kan als een byzonderen Oorlog aangezien worden, waar van erzonderen Oorlog aangezogen worden, waar van erzonderen, da werde ist een, welche van erzonderen, een, welche zy met een, kennen, en dat het in name der ganze Natie gefchied. I Oden worden altyd niec door de hoofden van deze kleine Ipvtyen om raad gevraet, maar zy kancen 'er zich niet tegen » wanneer het belang van oe Nacie zelfs daar niet tegen firyd. In tegendeel zyn zy wel in hun fchik te zien dat de jeugt zich oeffe- k en dezen krygszuchtigen aart behoude, die hun veiligheid uit- naakt, met hen vreeslyk te makep. Maar indien ly vreesden dat iKt getal dezer partygangers hun dorp tezeer zou verzwakken;dac uyeenige Natie, welke zy noch willen ontzienj enigen fmaad gin- Utn aandoen of wel dat zy hun krygsHeden tot enige geheime on- Iderneming nodig hadden, doen zy onder de hand arbeyden om de I hoofden tegen te houden. Zo hah onderhandelingen Niet gelukiggenoegzyn, of dat zy enige zwarigheid vinden om daar in te %n} laten zy hen vertrekken* en doenze «p valfche berichten t II. D £E L. Li die 3l* ZE^DEN DER WILDEM Vande kleine pirijr- Kangen ioiyd Ttn vre- de. VU. jtp*ll. Rb»d. lib. I. die zy hun onder wceg van ter zyden laten gevenf weerom kertn- naar bet veiUgfte middel dac zy hebben ondernemogen t^ breken; is de Matronen van de Hutt* te -winnent daar die ge. nei die zich met den Veldoverften verbonden hebben, hmMon. ni hfcbben; want deze hoeven hear gezag maar ce doen tiulchcnl beyden komen om de best overleydde ondernemingen oIn^cr tel werpen, 't gera ona doet ZE^DEN DER WILDEM Vande kleine pirijr- Kangen ioiyd Ttn vre- de. VU. jtp*ll. Rb»d. lib. I. die zy hun onder wceg van ter zyden laten gevenf weerom kertn- naar bet veiUgfte middel dac zy hebben ondernemogen t^ breken; is de Matronen van de Hutt* te -winnent daar die ge. nei die zich met den Veldoverften verbonden hebben, hmMon. ni hfcbben; want deze hoeven hear gezag maar ce doen tiulchcnl beyden komen om de best overleydde ondernemingen oIn^cr tel werpen, 't gera ona doet ZE^DEN DER WILDEM Vande kleine pirijr- Kangen ioiyd Ttn vre- de. VU. jtp*ll. Rb»d. lib. I. die zy hun onder wceg van ter z Zien dat zy een gezag hebben dat eniger maten wezemlyker is «ls de raad der Ouden zelfs. I Maar die middel neemt men zelden tejr>hand, om dat de Wildcol elkanderzeer ontzien, en nictlicht deze vegen van grieg enimchtj die de genegei^heid dwingen, zullen inflaan; TWEDEHOOFTSTUK. Kleine partyen bekan gemäßen, maar uit zevenofacht perfonen van cen dotp; maar dit getal groeit dikwils door die van andere dorpen of bontgenocen van andere volkeren aan, (lie er zich by voegen; en zy kunnen by de Argonauten vergeleken worden die tot hun beroemde onderneming een leger oprechten, dat niet talryker was als de minstere kompagnie voetvolk. Dezeafgezonderde partyen, die dus in. voils vrede gemaikt worden, wtU de Natie in geen moeidykheden in te wikkelen, die van droevige gttcigsa zouden kunnen zyn* gaan byr de verafielegenfle volkeren oorloc voeren. Zy zullen twe of drie jaar onder weeg zyn, en twe <» drie duizenc mylen aHeggen in 'c gaan en weerom- Iromen, om iemand den hals te breken en het Hoofchair met zich te nemen. Deze kleine kryg is een rechte moordery en struikrove, die geen schon van recht heefc, noch in de reden waarom hy oernomen is noch ten opzicht van do volkeren dieze aangedach word: zy zya deze verafgdegene Natien niet bekent, of nergens anges door als door de schade die zy haar veroorzaken, wannecr zhen komen dood flaan of.tot Haven maken byna toe voor de poorten van hun Paliffiden. De Wilden zien dit evenwel voor een Jieerlyke daad aan. Pc Oorlog, die onder naburen eevoerc word, heeft gemeenlyk meer reden. De nyd die 'er tufichen dnt Volkeren regeert , magkc dat zy zich onderling alle fmaad aandoende niet laiu; wach- ten om wetdge oorzaken tot een vredebretik te geven. Het nun- ile dat zy maar verbittertzynt of dat zy menen redenen te heb- ben om over elkander misnoegt te zyn, laten zy de gelegentlie- den niet voorby flippen, die zich op doeii, 6m tot hun voorded die gene gevangen te nemen, daar zy zich gemakkelyk van kun; nen ontdoen, wanneer zy ze op hun jachtlanden cntmoeteni of wanneer zy over een ftukje van hun land gaan in 't wederkerea van den Owlog; dien zy in verafgelegen landen gevoert hebben. De hoop van firafloosndd en van dit flag van moorden aan de kennis van die gene, die ^er behmg in hebrrn te kunnen verbor- gen houden, geeft ved aanleyding hier t^w; ; tnaar zy kunnen zo gdieim niet zjrn, of het komc vroeg of laat voor den dag , door de onvoordchti^ieid van defchuldige of daar blyven hevigp ver- moc- VAN AMERIKA. III. BOEK. Ih noedens over, die «1 zo diepe vonden tnaken als de volntaakfte en omlfauidigfte bewyzen. Dan trachc de Natk, die schuld heeft, ich zo goed als zy kan te rechtvaardigen, zy doet de veifcho« ningen voor af gaan, daar zy de belle verf aangegeven hceft die 't hi«r inooglykis, vervolgens gaat zy de doden bedekken, en ge- Ichenken doen om de banden van bet goede verstand, die gereedlyn om te breken, weer aan elkander te knopen* maar al worden dne gefchenken aangenome i indien bet gewricht van tyden niet bequaam is tot bet voornemen dac men had om 'er een algemene wraik over te nemen* hoeft men zich niet te vleyen dat de boon gints vergeten is. Het verband dac men op deze wonde gclegt heeft h Ouze maar I gedekt, zonderie ce gene, zy blocd van i)innen zo lang de vy. and daar de kaftyding niet over ontfangen hecft, die de wraakhun ingeft; deRaad bond een nette lyft van die gene die in dierge* lyke voorvallen omgebrachc zyn, en men liemieuwt t'elkens de jicheugenis daa' van j tot dat men in ilaac is om 'cr de plechtigfle ddoening over te nemen. DeRaad fern tot seen oorlog, zonder lang dit befluit in den boezem gebroit te hebben, en zonder met veeTrypheid al de re-denen die 'er voor en tegen zyn gewikt en oycrwogene hebben. Ifikdt vergaderingen bandelen over deze Uof. X^cn ondei!loekt: dHr zorgvnldig alle de gevolgen vanieen onderntming van dit gefiClK: men pleegt daar raad over dejniddeleaeftrmaacregekn dWi aen nemen kan en men verzuinic geeavan de minlle voorzorgen: zy hten in *t byzonder niets achtawegen om op hun buren en bootgenoren te kunnen vallgaan, zy zenden aao alle geheime; *ge-tntenen kraaKfnoeren > omhen te overreden dat zy le gemene zaak omhelzen, of zich ten minften onzydighouden* doorde redden \m wantrouwen die Zy ftiUetjes mtftrojen* omzo. den een door I den ander in eerbied te houden. De Vrede hceft zo wel zyn y verige aanhangers in den raad als I de Oorlog De gene die niet tot wraak aangezet worden als door hverlies hunner medeburgers, schoon zy die niet met onverfchtli pogen aanzien, worden 'er evenwel veel minder dOor aangedaan tb die gene, die hun broeders of nabefcaanden beweAen; zy zyn ookbeter in ftaat om te oordelen of hec beteJs nit te berften jofte veinzen, maar zy zyn alcyd geen meefter om een ander de iielgegrondheid van hun redenen te doen begrypen. Als de stem* Inen verdeelt zyn stoken de verstoorfte zomtyds de party onder de Ibd aan, en doen de vyantlykbeden door f Impelc partygangers Ib^ianen) die de balans doen overtielleni en bet befluit tot eep Jowlogverhaaften, die in die omstandigheden noodzakelyk word, DERDE HOOFTSTUK. DE Vrede dus gebroken zynde of sWe maatregelen welgenomen t)pfte- om dien te breken, fteekt men opentlyk de heirbyl op, men JeSJ." - "-'——, de gewoontc plechtiglyk by alle bontgenoten dra- bei. L 3. De - om dicn mix volgens %*%. f^v^w. gn, en men verkondigt ZE DE N DLU W IL D E N jtltx. Gimitl. Jiir, M.f.t. Strontm >'•/(<>. 9. mwmL De fchrik van den Irokonien naam is'xodanig vcrrpreyd, dat van dat ogenblik 4''«an alle bren voor /ich beveni en i.un vrccs niec laten varen iioor'dat zy zicn wien de flag eeldep!za1. 'c' L'i;en Aaatkundige ilreek onder hcnf zelfs wanncer 7.y dm oorlag- verkondigm,' dat ly. aich niet haalien.om.te xcr^ckKcn, en long drctgen omze lang in alarm te houden : dikwtU yan 'c ene jaar tot Jiet andece uitftellen« omdie gene, die zy wilkn vcniren, door een gewaande Tciligheid in flaap te wiegen : roaar \ is 00k cen ihiatkundigc ftreek in de andcren » aJle gcruchten van oorlog uit te Itrooien, hoe vali'ch die 00k. zyn jnog(,a) die to kocftcren, wakker te houden of zeifs uictc fcroicn, om hun jongeHng^nwaak* zaatn te houden y op dat zy niet opi^t onvoorzienit verraft wor- den. De Oorlog vail gedelt zynde uie noodzaketykheid om.zich voor he c onrccht te dckken, gewei met geweldte weerilaan, en wraakte nctnen over deongelyken, idie de volkcren bet een van 't an-der, konden ontfangent wierd ook door den Godsdienil, geljk ik gezegteb, eheiligt, en hadzyn algeffleenraangenomewetten, die men zorgvuldiglyk zeifs onder vyanden in acht nam » op dat hy zeifs de palen van gertchtigheid. mec oyerfchrydeo. mochr, en heereeht dervoHceren Ichenden ^ dathy eermoell hantbaven. Vol-feiis^dtezen grond "*' iien wy dac men in 01^ tvdert geen Oorlog uegjbAy zonder wettige reden om dien te Verk]aren> en zonder dieti plechti^yk verkoodigt te hebben. De Komeinen in 't byzonder werden hier zeer naauivfceurig in. Zy hadden perfonen diehier toe aangefteic Wien om vu de rechtvaardigheid van han zaak te ordelen, en wanneer zy doornaburige X'olkeren meenden beleidigt tetynj zonden zy vier wapenkoningen om de voldoening, die men han verfchuldigt was, te vordereni DezeWapenkonmgen op hetKapitooI yzer,kruid en anderetdie men Sagmina noemde genomen hebbende, 't welk het teken van han bezending was, en het hooft met woile ufierbanden bekranll hebbende) gingen de eiflchen van het Romeinfche volk voordragen en zo men hun binnen een gezetten tyd geen recht op hun vordering deed keerden zy weer tot opde grenzen van de landen hunner vyanden; en de opperfte onder hen, dien men PaW fa-\ V. On-digen, in tegenwoordigheid van drie gctuigen zekcr formuliervan Elechtige woorden, in deze gelegenheden gebruikelyk, met een kre en duidelyk liem, die aan deze plechtigheid den naam van Clarigatto pSi uitgefproken te hebben, wierp op het vyandelyke land een fpiesjl * ^lex. m t ium fines, I )tos holies,! clarigAtio-l fcrrataraj )US pubcri-l piumqucl JEJWW.i 4' fpies, die tan vyandlykhcdei Op cnige pla van dit oud gej yerkondigen, paffagiewas, _ jckatoenofwc in plaats van py vent is ) in dei teverklaren isi deserechtigheil om de oude fo| lynde als om toe als om hen | te overvalien De verbitterti vendigniet, dai in den grond te ze elkander met matigziengedra 10 dra de val v oydigheid vero< idemte halen9 < oieuws weer hec ook gelegenthed laak was tuflchc linden fluxs en haa als elkander deproefteilellei Vader Garniei zonderlingheid h keultdrukiking) cen diergelyke Hooft derTfon oonta£;ues(het i was) Uet het ho toeitaan dat hui yd trokken , I door het geen d( wier bleed noch * Servius in hx I fnori mittit in amu. tc traftum eft. Ci princcpsfecialium, Innnia clara voce di ciosljererant, nut c ^lirigatia diccbntur <>nes mlfn indicaba num diem quam n VAN AMERlkA. ill BOEK. at) fpies, die aan ^tene end gebrand was ; waar na het geoorlooftwis vyandlykhcden ce beginnen. * Op enige plaatzen van Amerika vind men noch een overblyfzel van dit oud gebruik. In Florida was de manier om den Oorlog te verkondigen) dat men op den vyandykcn bodem daar de meefte pjiragie was* pylenin den grondink, aan wier punt men eenvlok- je katoen of wol llak. Verfcheyde andere Volkeren van Amerika in plaats van pylen planten een moorthamer, die zwart en roodge- verft is, in den grond : maar deze wvze om den Ooriog plechtig te verklaren is xeer zelden in gebruik. Weinig bekommert over de gerechtigheid hunner zaak* zyn zy hethedendaags noch minder om de oude formaliteiten te onderhouden ; neigens om bedacht lynde als om bun vyanden ce onderdrukken, legmen zy ook niet toe als om hen te verraflen* en hen als zy 'er \ mmft om deakeus te overvalien De verbittertheid van de twe vyandlyke Natien is altyd zo le- vendig niet, dat zy zich bevde wapenen, oni elkander te enemaal in den grond te helpen. Men heere Rome en Karthago , ichoon- ze elkander met jaloerfle ogen aanzagen , zich in haar overwinning matigziengedragen, haar vyanden voorzodanig niet meeraanzient 10 (in de val van de eene deze balans weggenomen had, die de oydigheid veroorzaakec ; dezelve fparen om hun tyd om weer tdemte halen, te geven, en om zich weer op te beuren, om op nieuws weer hec voordeel en de voorrang te betwifien. Daar zyn ook gelegenthedeii geweeft, waar in de Oorlog een opgeftemde laak was tuflchen de hoofden der beyde partyen, om nun jonge- linKD fluxs en leveiidig te houden, en die geen andere inzicht had als elkander te tergen en af te matten om nun dapperheid op de proef te flellen. Vader Gamier heefc my een geval vertelt, ^t geen ik om zvn zonderlingheid hier ^am aanhaal, en voor al om een aanmerkely- keultdn^kiking, die m de H. Schrift met dezelfde betekenis en m ten diergelyke gelegenheid gevonden word. Sbotitmheritaoui 9 Hooft der Tfonnontans, of wel Sagofteniagetes Hooft der On- nontaeues (het heugc my niet ter degen meer wie van beyden het was) uet het hooft van de onzydige Natie bidden, dat ny wilde toefiaan dat hun jon^lingen van weerskanten tegen elkander ten (Iryd trokken, en zich door kleine partyen afmattcden : deze, door het geende Huronnen, zyne geburen, overgekomen was, wier bloed noch rookte, en wiens neerlaag noch gantfch vers was» Servius in hxc verba Lib. 9. Aneid. £, ait (Tumus) (actum inter' I fructum mittit in amas, frindpium pugnacum, fie haberet. Hoc de Romana solemnita traftum est. Cum enim volebant bellum indicere, Patratus hoc eil principis ecclesiam, proficisque ad hollium fines: & praefiitus quemdam solemnia ciara voce dicebat se bellum indicere propter certas causas, aut quia non aprepta animalia nee obnoxios redderent. Et hac Ckrigath dicendum, a claritace vocis. Poll quam elarigationem habilitate in coram lines miffil indicabacur jam pugnacum phncipium. Pod tertium autem & tricciem diem quam res respetent ab hostibus, fecinles habant. Logde* •nWil* den by den Tro- jun- fchcn Oorlog vergele, ken. deed hem antwoordeni dat by dur oiet in konde bewiili^ent en dtt Jivlal ce zcer voor de droevige gevolgen vreesdc* die uit de vaard]gheid» wiar mce hy dcze voomelliog toegeilemd h«d, zou- den kunnen ontftaan. De Irokois i die niets tegen deze reden in te brengcn had, mut die evenwel altyd hier ontrenc toe lyn oog. merk zocht.te komen lict hem vragen, met wie iiy dan NviKle dat zin khidtren Jptkn zoadm : Abner bediende zlch eertyds van dezelfde wyze van fpreken toen zyn lefl;er en dat van David zichin zyn tegenwoordigheid bevindende, hy aan Joab een tweegevccht tiulchen luiden » die van weerskanten hier toe verkoren zouden worden* liet aanbieden» die hun hec vermauk daar van aan woolt van beyde de legers verfchaften. Dixitqiie jibner ad Joab: juv' gant pueri & ludant tor am nobis t£ rejpondit jfoabt furgant. Hct twee*gevecht wierd aangenomen. Tocn trokken 'cr uic dc Icgcrs iwaalfdappere knechten tegen twaalfdappere knechten, die elkanderer by de kop gevat heoDende, elkander doodftaken, en dit spel met hun le ven eindigden: cen aanmerkenswaardise da:id, die de plaits, da.ir/y voorviel, beroemtmaakte, door den naamdien zy 'er van beliicld van Feld dtr Dapperen, jiger Rob^florum. 'Yy dat het nooft van de onzydige party cindelyk dc voorHcl- ling, die hem gedaan wierd, bewilligde, of dat hy ^er doorceni* fe fchermuczelmgen tegen zyn volk toe sedwongen wierd, de leine Corloe begon. Maar tot zyn ongeluk wierd in de ceiile ontmoeting cte eige neef van den Irokoifclien Veldoverllen gcvan- gen genomen, en aan eon Hut overgelevert, daar men hem ten vure veroordeelde. DerampzaligcOom, die zich ingcbcelt had dat men eerbied voor een perfoon moell hebben, die iicm zo na beftond, wierd gruwelyk op het hooft der vyanden Verloort, en zeyde dikwils in toorn tegen hem „Breeder, waarom hebt gy n uwen neef en den mynen niec gered? Dc gemoederea dus fruwelyk verbittert zynde, onfuhk de oorlog met ernil, en einigde niet als door de algemene onderbrenging van de ondcrgang had voorzicn. Wanneer twee machtige Natien tegen elkander verbittert zyn, dat het fchynt dat de Oorlog niet zonder den ondcrgang van een van beyde kan ophouden, is hctgerucht van hun vredebreak alleen machtig genoegom byna hec gantfche Noord'Tr' Amerika in roer te fiellen, en van 't ene tot het ander end in de wapens te brengen. Laat delrokoifen by voorbeek den Outaouach of den Ilinees den oorlog verkondigen, daar is niet meer van noden om een gemene verwoefling te veroorzaken, als die daar de beroemde Trojaanfche oorlog de corzaak van was, wiar in gant Griekenland te£;en Azien was gewapent. De gelykenis is nietgnaad. HetKonineryk van Priamus, daar de Uichters zo breed van opgeven, beflond in Troas en Fryj^ien, dac cen k In landfchap van klein-Azicn is. De Oorlog, dicn de Grieken hem aandeden, verenigde al de verfcheyde oolkeren van de Egeefchc zu en van Peloponncfus toe een leger, onder verfcheyde Kapi-teyns, denen Conningenno6mt, enwiens itaten in cenige dor-pen bestonden. Een koddige Koning, by voorbeek, was de Ko-ning St/ liflt van Ittka, welkc een van die gene was, die in dit beroemt fobond hec mcefte aanzien had. Fritmus zag ook tot lyn be- iUienning onder verfchcyde hoofden tot zyn liulp toe fchieten diet alleen alle dezc kleine volkeren van klein Azien, die zyn bootgenoten en burcn vcaren > gelyk de Lytiers en engen vcaren > gelyk de Lytiers en engen vcaren > genovernicnile Nacien van het grote Azien. PenthaiHea, Koningin Ijcr Ama/onen) quam \r van den oever van den Thanais, Rhdlis Tan de uiterfle grenzen van Thraclen, en Memnon. dicn menzegt cen Veldovcrfte der Lgyptenaren, der AfTyriers of dtt Ethiopicrs nweft te zyn ; bracht de troepen van Aurora un. Deze menig vuldige Natien niaakten ceen talryke legers uit. Wat hulpbenden naSe Rhefus aan, die Uomedes en Ulysses alleen in den Haap dt (crégie nacht van hun aankomft afmaakten, eer dat hun paarden hec vatervan de rivier Xantbus hadden kunnen drinken? En zonder Tin het opfnyden der Dichters te fpreken) zo men overwegen wil koedanig toen hec fatzoen en de grootce der fchepen mocht zyn > betgetal van duizent, die de Vloot der Grieken uicmaakteny was nillchien niet machtig om «en leger van twintig duizent man uis Ik maken. De Hutten der Irokoizen te zamen vereni^e zynde,zyh na myn (cdachten, niet in ftaat om veel boven de dneduizent krygsknech< mult te maken. Evenwel verwekt de Irokois alleen jau>ezyaan fc venfgelegenfte Natien, van den mond van de rivier St. Lau- ituen de kuften van den Oceaan, tot Den oever van Mifflipi. Dit me met die genen niet vremt vorkomen, die enige ketinis van Amerika, en de Wilden, die het bewonen, heben. Schon viele en verfcheyde Natien zyn befiaat über van haar in 't byzonderer in een klein gecal van Dorpen' en vele zelfsin een enkeldorp; zu dat zommige geen dertig Soldaten kunnen uitleveren. Ten anderen befiaat zy onmeetbare landlbeken van dichte bedecken, offchrale weyden en zy zynzo ver van deilander afgelegen dat men zomtyds twe of driehondert mylen moec gaan, eer men eef levendige ziel ontmoet. Dit maakt dat de wrg door dezerui' ne woeftynen' daar een kleine bende lang zonder vrees kan marcheren voor niets serekent word, en dac een tocht van zeven of icgtliondert mylen daar aangezien word. Als men in Frankryk eeil Speelreysje van Paris na Orleans zou doen. Daarenboven de kleine Natien, die dicht by elkander leggende malkander zoudenmötehen, houden geen poed verfländig onder een ter oor- zaak van de onderlinge jaloer^eid, of zyn niet genoeg by dehand fcboon denaaAe buren zynde, om elkander in tvd van verrafling hulp te bieden tegen cen vreeslyker vyand, die nun op den hals lit als zy 'er 't minft om denken, zo dat om dezm algemenCn vy- and te weerftaan zy genoodzaakt zyn een verbond met de Natien aan te gaan, die aan den anderen hoek vanNoorder Amerika zyn, om een verwydering te maken en hem te verzwakken, met hemt6 Doodzaken om zyn mchten te vrrd61en. Op dezen dubbelen gr ond van hec kleirt getal peribncin waat uit ieder Natie in de eerfte tyden bel^d, en van de wyduitgeArekt- heidder onbewoonde landen, moet?n wy redenerenj om de lafi- 11. D E E L. M g0 hoe vcci krygiJ kncch tende Haiieil der Uo» koixen wel kunnen uiileve. ren. Hetiui- detyk Gallien der Oil- den met het he- denJaags Kaiiada vergleiche- kcn. Cm. 14J lithtla &Bi- blia Ma- xima. i» <ap. 14. GtMtf. i%§- Z E D E N D E II W I L D E N gc t'dfcliltfe'n, dfe verKuizingen, en de Srci-bTittenilTcn van lekcrezeet' vcrafj^eifigC^b NatienUit tt Itgfjcn, die iohd'er dut zeer onverftaan- bkr.zbudeh zyn- Diodor"ii4 Vaii Sicilicn fchildert ons Jiet Zuiu'e- ly'k Gallien cveneens af, als nren hedendaags Kanada zou doen. In der daad Gallien, Spanje, Duitl1and> Icalien zelfsen deandcrcde- Icn van Eurbpa waren landfchappen opgcpropt met boflchen, diede natuur daai- geplanc had, en mec bergen met fne . Enwelte bedeckt, daar d'e kunft nach gegen arbeyd aan te koll gelcgt had, om'er wcgen en voetpaden te maken. In deze woefte Wilderniifen viel Iiet den Galaten en Ibericrs gemakkelyk zich uic A/Jen na Gallien en Spanien te verplaatzen, even zo gemakt was het van daar weer na Azieft te keren. De Natien, die ihre en daar verpruyd waren, waren niet zer talryk; hoe zou het anders mooglykzyn te begrypen dat een zo klein leger als dat der Argonauten een zo grote uitgeftrektiieid van liiad had kunncn doortrekken, als de Pocicn verhulen, en zo veel Natien teonderbrengen, zondär dat hun iemand den doortochten huh ohderneming betwifte? 't is ein fabelachtig verhaal, zaj men zeigen, ikwil. Geloven, schon het volgens de regels van een gedicht entden grond en deninhoud van het voomam levoor. Wer zodanig niet zyn moeft j maalr in het vercierdezelfsgevende D'cntefs acht datzy de waarfchynelykheid in zakcn, die naturlyk zyn 5 plaats gevcn, en vvelkfe gefen wonderwerken of ontkno-pirigen vereiflchcn, die niet zohdfer ttillchdrikomll der Godenkunneh te weeg gebracht word&n. Geen ik daar gezeg heb kan diencn oin een plaats in de H. Schrift te verklaren, die de Uitkälter hecft verlegen gemacht die ik hier zal aanroeren cm dacze tot myn onderwerp dient, ter oorzaak van de giflingen die Jk over den ootfprong der Irokenen en Hironnen heb. Daar wofd um vier Koningen gehandelt die eeen verbond hadde aangegaan om vyf andere Koningen van deze zondige Steden, die God door 't vuur des Ilemels verdeerde, te beoorlogen. De vier Koningen waren Chodorlahomor, Koning der Elamiten of Perzen, Amraphel, Koning van Sennar of Baby-Ion, Arioch, Koning van Pontus, en Thadal, Koning der Na-tien. De Overzettingen verfchillen 't meel ten opzicht van dezc twe laaelle. De Hebrccuwfche, die Onkclos en de zeventig gevolgt hebben, noemt jlriocb Kdnning. Van Hellafari de Arabische, Koning van Sariatt, die van Symnaaiillus, Koning der Scythien. Maar St. Hieronymus, de overzötting van Aquila volgende, noemt hem Koning van Pontus. Men is nocli onzekerderer ontrent dezcnTiiadal, omdc algemene ilitdrukking van Koning der Natien-De Hebreeuwfche vertalirigheiss. Komt endeSyrifche zct het over Koning der Gelitin. Maar dez? landen Hellafar, Sanaa, en Goim zynin deoiiije inheddrafche Aartsryksbefchry-Iving te chemaal onbekent, ZdiHlhlge '"(Dirftaan, na Symmachus, door het woord Gentium paiiiplaijieo, of dtn beter te zeggen dati fcdetlte van klein Azicn, ^.virfchc^dfe kleine afgezonderde volerenltthiel, waar vahied6r''t^^,)tyiieidt<Ie'ineen;er was, en Die del noemde : maar VAN AMERIKA. III. B b E K. 389 H. Schrift Populus Gentium noemt, gelyk xyde Eylandenvan de Egeefchc zee Iiijii/ie gentium t de Eylanden der Natien noemt. 'C' Gecn de uitleggers verlegen maakt is de verafgelcgenheid van het eene land tot het ander, en de sort van onmooglykheid die er u t deze verheid fchynt te spruiten j dat deie Koningen te za-raen htbben kunnen verbonden zyn, om vyf Koningen j die redelyk diciu aan elkander lagen te peoorlogen. Om deze verlegen het van het vermyden, trachten zy de staten van dezc Vorflen zo vcel liet moogelyk is tot elkander te doen naderen, en zeggen dat Arioch Koning van een Had van Celefyrien was, die fctefanus JSA noemt, en zy plaatzen iiet koningryk der Natien in dat gedeeltevan Galilea, dat men Galilca der Natien, Galilca Gentium i noemdc; maar waar aan men dezen naam in voorbaat gegen heft. Wär van men meer Voorbeelde'n in de 11. bladeren vindi want deze benoeming is zo oud niec als Mozes, en word in Jozua niet gevonden, schoon zy beyde van Galilea gewagiiiiaken. Neder-Galilea wierd in der daar eerfl: lang daar na Galilea der Hcydenen gcnoemt, ter oorzaak van de Feniciers en andere afgo- dilche Volkren van Kanaan' die het bewoonden. Maarde grond van deze zwarigheden heeft niets om 't lyf, als men opmerkt dac het deze Koningen niet moeielyker viel zich te zamen te verbinden, als Priamus dat hy met verafgelegene VolkereniÄenen en Afrika had aangefpannen > en als hot de Franflchen in den laatften Oorlog geweest is, dien zy in Amerika in 't jaar lyiSgevocrt hebben, wanneer zy » om de Tionnontaten by te springen zes of zeven hondert mylen weegs moeften alleggen, om byde Outagamis te komen, en die in hun fort te overmeefteren, luarzyzeer weinig in getal waren. Nu veronderllelt zynde dat de Staten van Arioch en van Thadal in klein Azien geweefi warm xo waren zy niet meer als ontrent vier of vyf hondert mylen ran de staten van Chodor Lahomor en Van Amraphel afgelegen, eri de gene die zy gongen beoorloeen waren volgens deze veronderfassung in midden, ten opzicnt van die vier Vortten. Ik gelöst evenwel dat men de ftaten van deze Vorften naderby Uan brengen, als men zich by de Vulgata en andere overzettingen itoud, die Thadal en Arioch in Pontus en na de Kafpifche Engtens linhet Aliatifch Scythien plaatzen. De naam Arioch, dien Eufeilin Jreios noemt, komt met dea Arcs der Barbaren, en met Idrae Provintie, Areiana gcheten, over een, die aan Perzien hrensde, en zich tot de Kafpifche engtens uitftrekte. De naam Izelfs van Areiana of Ariana zweemt zeer na het koningryk van Arabifclie Overzetting. Thadal, Koning der Geliten, Iwas een nabuur van Arioch, want 't is waarfchynlyK dat de Geliten de zelfde waren als die gene, die in de oude aartryksbefchry-JTingG. Of Geli genoemt worden die ook na de kant van de IKafpifchc zee gelegen waren. Plinius vermengt ze met de Kadufiers, Strabo onderfcheyd ze, en zegt dat de Kadufiers by na zo reel voetvolk als de Volkeren van Ariana hadden. Voor 't overi-juge waren de staten dezetrfewee Vorflän, als men dezelvc in Pontus (plaatft na de kant van klein Alieo toei zo ver niet van die der twee 1 1. E E L. Mx an^ Watde Uitlegr gersdta. in verle gen maakt; Mafnt j ir.11. AT-?. 6,e.i6. l.ti.p. 3fo. 5^ 360. 390 ZEDEN DER VILDEN Imtit, Ctn. \y. yfs- 6.1. Ibid. andere bontgenoten afgele^en. Want in Arrianus word veriiaalt Dac terwäl Alexander Perzien doortrok, hem de Ängen des Afgezanten dec Natien die ontrent Pontus Euxinus wonen, langs een zer korten weg quamen begroeten, zo dat deze Vorft daar zeer over verwonert dert itond. Men kan 'er byvoegen, dat de fteden en de Natien in die eerfte tyden geen vafte plaats houdende, men noch gemäht. Ker de Aaten van de twee andere Koningen zou kunnen doen na. Deren » voor al van die der Flammen wiens land toen noch zo ver afgelegen noch zo wyduitgeftrekc niet was, als naderhand. Men j kan nice loochenen dat de Perfiancn of Elamiten tot den tyd van Cyrus toe op de wyze der Wilden geleeft hebben, gelyk ik door Herodotus bewezen hebbe. Deze Korlog, waar van de Schriftuur sprecht, was in cenen m I zo klein niet als men dien maken will; want schoon de Koningen van devyf fteden dichten waren, liet de Korlog niet na can groten flreek lands te beflaan* *t geen klaar uit de H. Schrift ztlfJ blykt, nademaaldeze vier Koningen* voor dat zy de v^f andere overwonnen, verfcheyde Natien te onderbrag ten, die mooglyk in 't verbond hunner vyanden stonden. Dit waren de Raphaims, de Eniims, van 't gellacht der Reuzen, de Chorreers, de Arroalekiten, en de Amorhders. Van de andere kanc was hy evenwel nietgroot, want alle deze Natien, die een zo aanziell ke uitgeftrekteid van land befloegen i waren zeer gering in getal. Niets eeft dit beter te kennen als het geen deze vier Koningen overwinnaars van zo vele VolkereUf en die noch over die van del viffteden quamen te zegepralen, overquam: want deze trotze, overwinnaars wierden in hun zege zelfs door Abraham overwornen, aan het hooffi van driehondert achtien van zyn volk, en niffchien van eenige hulpbenden van de twee breeders Efcol en Die zyn bondgenoten waren. Ik vireet dat men zwarigheden kan maken over het geen ik van het klein getal van ieder Natie zeg, en dat men my kan tegenwe^ pen dat deze landen zeer bevolkt zyn geweell» 't geen men uit hetj voorbeeld der Ifraeliten zelfs bewyzen kan , die zoo zeer in de Woeftyne toenamen;maar men moet de tyden onderfcheyden: de Volkeren hebben hun wilfelvaUigheden gehad , in den eenen tyd zyn zy zeer weinig in getal seweeftj en op andere tyden zyn zy za fterk aangegroeit , dat zy d de fiaten hunner geburen ak beke hebben overflroomt. Het ryi- jeof kiyBste- kea> DeWil- denkuu- VIERDE HOOFTSTUK. DE Byl iszo dra niet opgeftoken of de Legerhoofden bereydei zich om hun volk te werven , en de gene die lufc hebben ot hen te volgen, fteken het Rysje op. Dit is een ftuk gewerkt houti met vermillioen beftreken daar leder krygsknecht enig tekea oj kenlyke figuur op zet, en dat hy den Veldheer geeft , aJs een pani dat hem in perfoon verbeelt, en dat als een knoop van zyn ver| bintenis , zo lang die duort, ku aangezieii' worden. Ik had in 't eerft gemeent dtt wat verbmteoiflen de Wilden i die VAN AMERIKA. III. BOEK. m dicrgelykegelegenhedenaangingen, ly die konden verbreken en "g',^,^* hun woorden na hun believen in den hals halen , in gevolge van teni<Kn« dezc vryheid , die hun zo aangeboren fchynt, dat zy aue onafhan- ««eiyio kelyk van den ander Ichynen te zyn, en dat men zou geloven dat J^«'" hun Hoofden maar cen gezag zonder dwang hebben, en dat eniger Kebben. maten van de dadelyke wil van ieder menlch af hangc. »ict vet- Maar ik ben vervolgens ontrent dit ftuk uit den droom gehol- *''''"''* pen, door het geene 'er in de Zendelingfchap van de Huronnen van Loretto gebeurde ; want eenige zwarigheid ontftaan zynde over ccn Wild^n, die men weg wilde jagen cm dat hy tegen een zaakhad aangegaan, waar toe zich het dorp plechtiglyk verbon- den had, en waar van het verband in zulke Rysjes bcfiond, als die men opHeekt om ten oorlog te trekken ; vermaande een oud Man den /^endcling dat hy ftyfby zyn ftuk zou blyven ftaan , zeggen- de, dat men aen fchuldigcn noch genadiglyk handelde, en dat het van onheuglyke tydcn af een Wet by hen was, dat het Dorp recht had om dien gcnen te doen fterven, die na dat hy het Rysjeopge- iioken had , de beloften van zyn verbintenis niet na quam. Schoon dezc Wet hedendaags na den letter niet nagekomen word, zyn 'cr evenwel noch verfcheyde verffche Voorbeeldenvan n^renghcid , en men heeft dikwils genoeg gezien dat Veldover- Iten met koelen mocde en zonder rechtspleging gemene Soldaten den kop iniloegen, die tegen hun wil ten Oorlog getrokken waren> of die onderweeg gedeferteert waren , verlatende de party daar zy zich in hadden laten infchryven. Deze wyze van verbinteniflen aan te gaan ; met zich onderling eenig teken en pand van het gegeven woord te langenj was byde Barbaren niet alleen bekent, maar van hen tot de Grieken en Ro- meynen overgegaan, en noch lang genoeg na de bloeiende eeuwen van het gemene bed tot de latere keyzers toe in ftand geblevcn. ' Deze tekens noemde men Teffera, en waren kleine ftukken hout , van beyde de kanten gktd, waarop men cyfters of figuren zette, na het geen men vertonen of betekenen wilde. De keurlykfie en die van de eerwaardigfte Oudheid waren die gene die men Hojpitales noemde, om dat zy tot een teken van gaftvryheid gegeven waren > wiens rechten onfcnentbaar en allerheiligll waren, en tot de nako-. melingen overgingen. De Gaftheer en dc gaft van elkander afTcheyd ncmende , deelden het teken , en bewaarden 'er zorgvuldig de ihikken van , om ze te kunnen aan elkander voegen , als zy by ge^ val malkander weer ontmoeten , de gene die deze tekens verflin- gcrden of aan ftukken braken , wierden geoordeelt de gezwore trouw te verbreken; zy ftonden voor eerloos te boek, en al de gramfchap der Goden waardig te zyn. Van de partikulieren gingen deze Zinnebeelden tot de Genoot- fchappen over , en de ueden zonden ze aan andere fteden hare Bontgenoten, om een zeker pand van haar verbond te zyn. In de Krygskunft waren >r van verfcheyde foorten, want behal- ven den Standaart , die men ook Tiffera noemde , noemde men met den zelfden naam het teken van de infchryving, de order of het woord dat zy in bet leger van den Veldoverften gingen halen » Mm J en 39* ZEDEN DER WILDEN Manier omden Oorlog tezin- Ken en tever- klarcn. micPlH- taJpr. Ctm?ti Gtmtti. i;».4. Clement Jilt, im Ifrttr. Aan- fpraak am den Oorlogi God. en dat op diergelyke ftukken houts gegeven wierd; men noemde dus de Verbintenen voor de belening der Troepenj at zy dat men die in geld of in levensmiddelen moeftbetalen; want als men de tekens op den gezetten tydvertoonde) varen de Krygskailiers en Kommissionen van den leeftocht genootzaakt zuike en zo veel za- ken te leveren. Als zy betekenden. Men had hec zelfde gebruik in de uitdelingen die de Keyzers aan het Volk den, en hier von daan komen de verfchillenae betekeniflen die men in de Schiyvcrs vind, of de bywoorden die by het woorcl Teffera gevcegt yyn, als Nummariay Irumentaria en andere, die haar. gebruik en de uitlegging die men ^er Van maakt betekenden, develke door het byword zelfs bepaalt word. Men ziet noch de gedaante van deze Tekens op de Medailjes der Kcyzercn en op eenige antiken. VYFDE HOOFTSTUK. DE Oorlog word in een Raads-hut, daar het ganze dorp vergadert, gelyk ik elders uitgelegt heb, pcioncien, en de Veldoverfte recht het gafimaal aan. Het zondcrlinglle dat 'cr in dut foort van seest is, is dat de honden, die men in den keteJ fleckt, daar het voomaamfte voorwerp van de oilerande uitmaken; waar onder zy of aanftncaken doen aan Areshaui den l^rysgod, aan den groten Geeft en aen Heme!, of aan de Zon ) die zy bidden dat hunne paden mag verlichten en hun de zege over hun vyanden doen. Behalen en hen gezond weer in hen gezond weer in hun Vaderland leveren. 