Dr. Herman Bavinck
Hepp, V. (Valentine), 1879-1950
t Claremont ill 7697 g | | | 2 | 114 | School of Theolo 0 See ese sees ataatettan + Gres SES at = - Te i Sr Sunacetarene See ; ae SRE SS eee eens se Satan entat a Serer reat wires. =e pagans = pa ee pariaripesaetetaaint ety Poors pieeeterstarete een tee tsinrees The Library | SCHOOL OF THEOLOGY AT CLAREMONT — WEST FOOTHILL AT COLLEGE AVENUE CLAREMONT, CALIFORNIA FADS oa Dr. HERMAN BAVINCK. 1c I| @ . HERMAN BAVINCK DOOR Dr. V. HEPP., W. TEN HAVE — 1921 — AMSTERDAM. Theol ogy L_ibrary SCHOOL OF THEOLOGY AT CLAREMONT California WOORD VOORAF. Het heeft den uitgever — waarom zou ik het verhelen ? — overre- dingskracht gekost mij tot het schrijven van dit boek te bewegen, Ik meende zijn aandacht op anderen te moeten vestigen. Immers, ik had juist een studie onder handen, welke ik gaarne zonder onderbreken wilde voltooien. Ook lag een biografie ver van het genre, dat ik mij voor mijn persarbeid had gekozen. Eindelijk kon ik mij niet ontveinzen hoe tijd- roovend het zou zijn al de bijzonderheden van Bavincks leven na te speuren. Ligt in Kuy pers werken zelf de stof voor een uitvoerige levensbeschrijving opgehoopt en had deze door zijn Confidentie het groote publiek in zijn ziel laten lezen, Bavinck had zijn boeken en brochures van elk persoonlijk element bijna geheel gezuiverd. En al mocht ik hem, vooral omdat ik het voorrecht had hem eens als pro- motor te hebben, meermalen ontmoeten, ik had hem hoogst zelden over zijn verleden hooren spreken. Zoo zou mij dan niets anders resten dan na fe gaan, welke personen in de verschillende perioden van zijn leven tot hem in nauwere relatie stonden en, zoo zij niet vddr hem gestorven waren, hun te verzoeken mij hun herinneringen mede te deelen. Toen echter de uitgever aanhield en ik mij gewonnen gaf, aanvaardde ik mijn taak con amore. Naar mijn overtuiging is Bavinck het zoo waard, dat ons volk in het gemeen, ons Gereformeerde volk in het bijzonder, hem beter leert kennen, dan bij zijn leven mogelijk was en dat zijn beeld voor het nageslacht trouw blijft bewaard. Aan zijn nage- dachtenis voelde ik mij verplicht mij geen moeite te sparen. Zijn wer- ken, die ik reeds meermalen gelezen had, las ik opnieuw en ontdekte weer nieuwe schoonheid. Met artikelen, welke hij schreef, voor ik nog vi WOORD VOORAF. bewust kon meeleven, kwam ik voor het eerst in aanraking en kreeg daardoor een beter inzicht in zijn geestelijke ontwikkeling. Ik door- kruiste ons land in alle richtingen om oude bekenden van Bavinck te interviewen en wie ik niet kon bezoeken, trachtte ik door correspon- dentie te bereiken. En het schafte mij stil genot te bemerken hoe de naam Bavinck een Sleutel was, die mij toegang verleende tot vertrekken, die ik nooit gedroomd had te zullen betreden. Met de grootst denkbare welwillendheid heeft men mij van alle kanten inlichtingen verstrekt en alzoo mijn arbeid verlicht, Indien ik allen bij name moest noemen, aan wie ik bij de samenstelling van dit werk dank verschuldigd ben, ik zou Stellig een lijst van een halve bladzijde hier den lezer moeten voorleggen. Mag ik daarom allen, die mij in deze zoo vriendelijk ter wille waren, de betuiging van mijn warme erkentelijkheid bieden ? Niemand zal het mij echter euvel duiden, dat ik hier mevrouw Bavinck afzonderlijk dank breng, waar zij mijn vragen wilde beantwoorden, eenige photo’s voor dit boek afstond en mij in de ge- legenheid stelde de bibliotheek van haar ontslapen echtgenoot te raad- plegen. Nog iets. Ik mocht het geluk smaken inzage te erlangen van tal van brieven, door Bavinck vroeger aan vrienden geschreven. Niet alles wat daarin van belang was voor dit werk heb ik durven gebruiken. Dis- cretie gebood censuur. Ten overvloede heb ik hun, aan wie deze brieven gericht waren, de gedeelten van mijn boek, waarvoor uit die correspon- dentie geput was, eerst in drukproef voorgelegd en aan hun goedkeuring onderworpen, opdat ik voor mijzelf de zekerheid mocht hebben, dat ik de steeds moeilijk te trekken grens tusschen het discrete en indiscrete niet heb overschreden. Ook teekende ik nauwkeurig bij mijn interviews aan, wat mij in het geheim werd toevertrouwd. En al vond ik soms, dat het zeer wel voor publicatie geschikt was, ik heb immer den wil van den geinterviewde geéerbiedigd. Ik vlei mij dan ook, dat het verwijt van onbescheidenheid door niemand tegen mij zal worden ingebracht. Omtrent den aard van het boek alleen dit. Ik heb bij mijn schrijven WOORD VOORAF, VII mij als lezers voorgesteld allen, die in de ontwikkeling van ons Gere- formeerde leven belangstellen, een breeden kring alzoo, waaritt ik ook de meer eenvoudigen betrek. Dat echter niet alles in deze bladzijden ook voor de laatsten is bestemd laat zich begrijpen. Bavinck was geen volksman in den gangbaren zin van het woord. Zijn specifiek wetenschappelijke gedachten te populariseeren is uiteraard ondoen- lijk, hoe klaar en duidelijk hij ze ook vertolkte. Daarom zou ik den hiervoor niet geinteresseerden raden de hoofdstukken over Bavincks dogmatiek, philosofie, psychologie en paedagogie over te slaan. Ook 200 blijft er nog genoeg lectuur over. _ Moge dan deze mijn arbeid er toe medewerken professor Bavinck te laten spreken,. ook nadat hij gestorven is. VANE G (BI Ed Be AMSTERDAM, October Ig2t. 3 i fae ates va Pe oe eer oe eas aie a a Pror. Dr, H, BAVINCK IN ZIJN STUDEERKAMER, er eee . ~ ‘ro - + See ee a x aka INLEIDING, Voor een biografie van een beroemd persoon is het kort na diens verscheiden de tijd nog niet. Zoo oordeelt men bijna algemeen. Om iemand op zijn rechte waarde te schatten, zijn daden onpartijdig te beoordeelen dient gij, zoo licht men zijn gevoelen nader toe, door een reeks van zeg vijf en twintig jaren op een afstand van hem te zijn geplaatst. Dan zijn de sympathieén en antipathieén, die hij opwekte, meerendeels gaan liggen. Het spoor, dat hij in de geschiedenis zal achterlaten, begint zich reeds eenigermate af te teekenen, De schifting tusschen let ephemerische, het eendaagsche en het onsterfelijke in zijn arbeid kan dan in veel gevallen reeds worden voltrokken. Maar eer niet. Het is ermee als met een berg. _ Niet zijn bestijger geniet van zijn prachtig profiel, maar de schou- wer, die aan de overzijde van het mijlenbreede meer rustig op een bank gezeten zijn machtige lijnen bewondert. In dit gevoelen ligt veel waars. Welke beteekenis Dr. Bavinck heeft voor ons Gereformeerde volk, hoever zijn woorden zullen dragen, zijn invloed zal reiken, zal het nageslacht met meer juistheid kunnen bepalen dan wij. Ik pretendeer dan ook geen oogenblik de biografie van Ba- vinck te zullen leveren. Wat ik wil trachten te geven is slechts een biografie. En naar het mij voorkomt, handel ik daarmee volstrekt niet voorbarig. Voor zulk een levensbeschrijving acht ik nu reeds den tijd aangebroken. Ik geloof zelfs, dat wanneer nu niet gegevens omtrent het leven van Bavinck in den meest uitgebreiden zin wor- den verzameld, een toekomstige levensbeschrijving, welke den per- soon recht laat wedervaren, met ernstige, zoo niet met onoverko- melijke bezwaren zal hebben te worstelen. Want de persoon lost zich tenslotte toch niet op in zijn werk. Het werk van Bavinck, 1 2 INLEIDING. dat zal blijven voortleven, zal nimmer zijn volle persoonlijkheid photografeeren. Den persoon leert men alleen goed kennen in het leven zelf. Daarom hebben zij, die met Bavinck in levenscon- tact hebben gestaan, er het allermeest recht op hun visie op hem in beeldend woord te brengen. Het is trouwens de vraag nog, welke visie de meeste waarde heeft, die van den nazaat of van den tijdgenoot. Als gij in de straten van Genéve de witte koppen van den Mont-Blanc in blauwe verte ziet glinsteren, kunt gij uitnemend de verhoudingen meten, waar- in deze bergreus staat tot de Enakskinderen uit zijn omgeving. Doch wilt gij onder den indruk komen van zijn overweldigende majesteit, dan behoort gij hem toch dichter te naderen. Dan moet gij zulk een plaats kiezen, dat gij zijn bergbroederen, zooveel doen- lijk kunt wegdenken. En zoo gij iets meer van zijn eigenaardigheden, zijn constitutie en zijn grillen wilt weten, hebt gij naar den alpen- stok te grijpen en hem te beklimmen. Wie zal beweren, dat de Ge- neefsche jonge dame, die elken avond tegen zonsondergang voor haar venster met onverdroten devotie naar den berg zit te staren, hem beter kent dan de alpinist, die jaar na jaar tegen zijn steilten zich opwerkt, zijn gevaren trotseert, zijn gletschers oversteekt ? Hoezeer de latere biografie het stellig in objectiviteit kan win- nen, die, welke kort na iemands overlijden wordt te boek gesteld, zal in den regel meer détailleering en natuurlijker koloriet kunnen aanbrengen. De eerste laat zich gevoeglijk vergelijken met een schil- derij, welke vervaardigd moest worden naar een min of meer ver- vaagd portret, de laatste met de beeltenis, waarbij de levende per- soon onbewust als model diende. Bovendien — wanneer zal zoo’n latere biografie over Bavinck verschijnen ? Calvijn vond eerst in Prof. E. Doumergue, Voetius in Dr. A. C. Duker zijn eigenlijken biograaf. Zal het Bavinck gelukkiger vergaan? Al zou dit boek dan alleen dienst doen voor den tijd, dat een grooter werk over Bavinck ontbreekt, al zou het voor dit laatste eenig materiaal mogen aan- dragen, zoo zou het toch een roeping hebben en de arbeid, eraan besteed, niet nutteloos zijn geweest. Mag ik hopen, hiermee mijn ondernemen voldoende te hebben gerechtvaardigd ? INLEIDING. 3 Doch dit boek heeft naar de bedoeling van den schrijver verdere strekking. Het wil zich niet beperken tot een levensbeschrijving, maar wenscht ook een proeve te bieden van levensbeoordeeling. En dan niet in den zin, waarin dat in een »ln Memoriam” be- hoort te geschieden. Daarin vragen alleen piéteit en weemoedige hulde het woord. Elke breedere aanwijzing van gebreken zou als dissonant in het koor van hen, die den geliefden doode eeren, mishagen. Maar hier wenschen we ons voor de volle realiteit te plaatsen. Wij moeten voortaan zonder Bavinck optrekken. Wat hebben wij in hem bezeten? Wat hebben wij in hem ge- mist ? Waarin heeft hij doel getroffen? Waarin gefaald ? Hiervan dient men zich ernstig rekenschap te geven. Want het is nu het oogenblik om de balans voor onze christelijke -actie in het gemeen, onze Gereformeerde actie in het bijzonder op te maken. Met den dood van Kuyper en Bavinck sluit zich een periode af. De behoefte aan oriénteering doet zich gevoelen. Wij behooren inzonderheid bij de beoefening der wetenschappen, op wier gebied Bavinck zich bewoog, te weten, waarin we hem kunnen blijven volgen en zijn werk voortzetten, maar ook waarin wij van hem moeten afwijken. Natuurlijk zal het aantoonen hiervan aan alle lichtvaardigheid gespeend moeten blijven. Tegenover een figuur toch als de zijne past piéteitvolle bezonnenheid. Daarom mag echter van kritiek niet worden afgezien. Elk waar- achtig meester verlangt vurig, dat zijn discipelen tot meer dan epigonen zullen uitgroeien. Vooral ligt zulke kritiek in de lijn van Bavinck zelf. Hij stelde als eersten eisch van wetenschap : eerlijkheid. Wij hebben daarom eerlijk te zijn ook tegenover hem. En wanneer dan bij deze kritiek de band aan Bavincks in- nhemende persoonlijkheid steeds blijft trekken, wanneer de dank- baarheid voor het machtig vele, dat wij van hem erfden, niet ver- flauwt, zal het evenwicht tusschen waardeering en kritiek zeker 4 INLEIDING. niet worden verbroken en de laatste, ondanks alle verschil, eem sympathiek karakter dragen. Een deel dezer bladzijden is voor een gedenkboek gereserveerd. Daarin wordt aan de pers, inzoover ze zich bij het overlijden van Bavinck uitte, het woord gegeven. Ook dat maakt een wezenlijk bestanddeel uit van een biografie naar de tegenwoordige opvatting. Het heeft niet alleen belang, hoe Bavinck dacht over zijn tijd, zijn land, zijn kerk, maar evenzeer, hoe zijn tijd- en geloofs- genooten dachten over hem. Daarnaar kan worden berekend de invloed, dien hij op hen gehad heeft, kan worden gemeten de scherpte van den indruk, welken hij achterliet op het negatief van hun geest. Daarvan is de pers in haar talrijke schakeeringen de uitnemende tolk. Ook het geslacht, dat Bavinck niet zal gekend hebben, heeft er recht op te vernemen, hoe zijn eigen tijd op zijn verschijning en optreden heeft gereageerd. Wat Prof. Dr. H. H. Kuyper in het Gedenkboek, aan de nagedachtenis van zijn vader gewijd, schrijft, is behoudens eenige wijzigingen ook op Bavinck van toepassing : ,,Zooals het portret van een, die ons lief was, na zijn heengaan dubbele waarde verkrijgt, omdat het voor ons oog zijn zinlijke verschijning oproept, zoo, maar in nog veel sterkere mate, heeft voor het toekomstig geslacht waarde het beeld van de geestelijke persoonlijkheid van een groot man, geteekend door degenen, die hem bij zijn leven hebben gekend en zijn arbeid hebben gadegeslagen. Dat beeld is hier niet door één, maar door veler handen geteekend ; het kwam voort uit de visie zoowel van degenen, die hem liefhadden en vereerden als van degenen, die zijn tegenstanders in zijn leven waren. Maar juist dit verschil van visie maakt, dat de totaalindruk slechts te vollediger kan wezen. En tot eere zijner tegenstanders mag het worden getuigd, dat menige scherpe trek in het beeld van den levende door de schaduw des doods, die over dit beeld viel, verzacht en getemperd is geworden. De critiek trad op den achtergrond en poogde waar en waardig het groote in dezen volksleider te eeren.” Niet zoo algemeen als met Kuyper liet de pers zich met INLEIDING, 5 Bavinck in, toen de doodstijding door het land ging. Ook be- waarde de buitenlandsche Pers, voorzoover kon worden nagegaan, over hem nagenoeg het stilzwijgen. Daartegenover staat echter dat menig blad van eigen richting een reeks vervolgartikelen over hem bevatte. Blijkbaar wilde men daardoor inhalen wat tijdens het leven van Bavinck was nagelaten. Tegenover Kuyper heeft de publieke opinie nooit gezwegen, tegenover Bavinck wel. Het was alsof men zijn oordeel over hem, ook al viel het in waardeerenden zin uit, bewaren wilde, tot hijzelf het niet meer kon aanhooren. Of men hem hiermede recht of onrecht heeft gedaan worde hier niet onderzocht. Het feit zelf echter valt niet te loochenen. Zoo zal dan de persrevue niet weinig den omvang van dit boek vermeerderen. De verdeeling, welke ik in de stof aanbracht, behoeft dunkt mij, nauwelijks toelichting. Ze lag als voor de hand. Het eerste hoofdstuk ordent de voornaamste gegevens uit de historie van dit rijke leven, zonder zich al te diep in beschouwingen te verliezen. Eenige beschouwing kon daarbij vanzelf niet worden gemist om niet in den dorren kroniektrant te vervallen. De eigenlijke beoordeeling van Bavincks persoonlijkheid vindt men onmiddellijk daarna, in het tweede hoofdstuk. Ook werden daarvoor eenige historische bijzonderheden bewaard, omdat ik ze tot staving van mijn oordeel noodig had en niet in herhaling wilde vervallen. Eenzelfde gedragslijn volgde ik in de andere hoofdstukken, welke €en meer analyseerend, ontledend, karakter dragen en waarin Bavinck den lezef slechts van één bepaalde zijde wordt getoond, als prediker en redenaar, als hoogleeraar en als publicist. Daarna wordt gepoogd in een viertal hoofdstukken een overzicht te geven van zijn wetenschappelijken arbeid en dezen tevens aan een nauwgezet onderzoek te onderwerpen. Eindelijk wordt nagegaan wat hij voor het meer praktische leven heeft gepresteerd. Ook in deze slothoofdstukken verkrijgt veel, wat in het eerste niet dan aangestipt kon worden, zijn nadere uitwerking. 6 INLEIDING. Daarmede ben ik dan met het trekken van Bavincks levens- cirkel gereed. En ik zeg het, zij het ook in ander verband, Emerson na: ,,Happy beyond my expectation, if | shall truly draw the smallest arc of this circle’, ik zal mij boven verwachting gelukkig achten, indien ik ook maar den kleinsten boog van dien cirkel zuiver mag trekken?). 1) Essays, Collins Press, Blz. 57. HOOFDSTUK I. Dr. BAVINCKS LEVENSLOOP. I. In ’t ouderlijk huis. De bakermat der Bavincks is Bentheim. Dit vriendelijk stedeke, kalm leunend tegen een rots, spreekt door zijn grafelijk slot, dat geheel de omgeving beheerscht, van een bewogen verleden en eischt als met stille stem eerbied op voor de grijze traditie. In zijn omstreken openbaart zich de natuur niet in haar majesteit, maar het heuvelige en boschrijke landschap ontplooit toch een eigen romantisch schoon. Zij doet niet knielen, maar peinzen, droomen. Op de hoogten kan men genieten van zich steeds verdiepende vergezichten. In de nabijheid fluistert het Bentheimer woud onvermoeid. Verderop gaan de heuvelen over in bergen en bij helder weder ziet men de trouwe voorposten van het Teutoburgerwoud. De bevolking har- monieert treffend met dien wonderen bodem, Waarop Zij woont. Zonder flegmatiek te zijn, is niettemin alle heftig zielsbeweeg haar vreemd. Zij beziet de wereld met het kalme oog van den vérziener. In de moeilijkste levensomstandigheden kan zij het wikken en wegen niet laten. Zij bewaart haar gemoedelijkheid tot in de hitte der geloofsvervolging toe. Als het aan haar stond, leefde zij nog liever in grijzende toestanden voort, dan plots met het langzaam gewordene te breken. De traditie is haar een heilige macht, waarvan Zij zich niet dan in uitersten nood emancipeert. Zonder te onderzoeken welke plooi de bodem geeft aan den geest der bewoners en een hoeveelste rangs-factor hij is bij de vorming van het volkskarakter en de individueele persoonlijkheid, mag hier wel in het voorbijgaan de vraag gesteld: is de Neder-Graafschap, 8 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. waarin Bentheim ligt, niet een waardige achtergrond van onzen Bavinck? Had hij met haar natuur en bevolking niet eenige sprekende trekken gemeen ? Toen de vader van Herman Bavinck, Jan Bavinck, den 5den Februari 1826 in een eenvoudig, doch welgesteld timmermansgezin te Bentheim werd geboren, was het een tijd van geestelijke gezonkenheid. De predikanten, die in den regel aan de Groningsche Hoogeschool hun opleiding hadden ontvangen, hadden sinds lang de gespierde Gereformeerde waarheid ingeruild voor een slap supranaturalisme en moralisme. De Nuts-geest preekte er de gemeenten dood. Evenals de kerken in Nederland zich in 1816 schier zonder protest den genoot- schapsvorm onder staatsdirectie hadden laten aanleunen, zoo hadden de kerken in de Graafschap in 1818 zich zonder eenig verzet laten inlijven in een synodaal stelsel, waardoor zij kwamen te staan onder een koninklijken opperkerkeraad, die weer haar instructies ontving van het ministerie te Hannover. Formalisme en doode orthodoxie vierden hoogtij. Ook in de familie Bavinck. De vader behoorde tot de Reformirte Kirche, maar onderscheidde zich van zijn om- geving niet. De algemeene onverschilligheid had ook hem aangetast. Ook de moeder die, toen Jan 3 jaar was, met zes kinderen ach- terbleef, openbaarde niets van een inwendig christelijk leven. Jan Bavinck zelf verhaalde later: ,,Vraagt gij, fioe en wanneer ik Hem als mijn Zaligmaker heb leeren kennen en om- helzen, dan moet ik antwoorden, dat ik mij geen tijd herinneren kan, waarin ik gerust en zorgeloos heb geleefd. Reeds van de dagen mijner vroegste jeugd was ik bekommerd en zocht ik op mijn wijze den Heere, soms onder een vloed van tranen Hem smeekende, dat Hij Zich over mij mocht ontfermen. Ik was echter onkundig en miste alle geestelijke leiding. Het zag er toen in de stad Bentheim, waar ik geboren ben en opgevoed, zeer treurig uit. Menschen, van wie het openbaar was, dat zij den Heere in waarheid liefhadden en dienden, werden er schier niet gevonden’’.1) En iets verder deelt 1) De zaligheid alleen in den Naam van Jezus. Rede ter herdenking van veertigjarige Evangeliebediening door J. Bavinck. Kampen. J. H. Bos 1888, bl. 14. IN ’T OUDERLIJK HUIS. 9 hij mee, hoe hij met zijn lieve moeder dikwijls sprak over zijn begeerte om God in het evangelie te ‘dienen’’.1) Doch de Scheiding in Nederland kwam een geestelijke op- waking, in de Graafschap te voren reeds ontstaan, ten goede?), Bij de predikanten vond deze beweging weinig of geen steun. Velen werkten met bitterheid tegen. Maar onder het gewone volk breidde zij zich snel uit. En was de Graafschap des- tijds overstroomd met »leeken’’predikers of oefenaars, een enkele van hen sloot er zich met geestdrift bij aan. Onder hen behoorde vooral H. H. Schoemaker van Haftenkamp. Deze stelde met een veertigtal gelijkgezinden een acte van afscheiding op en op den Nieuwjaarsdag van 1838 werden te Uelsen de ambten ingesteld. Ook de Bovengraafschap bleef niet buiten deze beweging. J. B. Sundag was er de ziel van. Deze, destijds kuiper te Bent- heim, reisde opzettelijk naar Groningen om daar Ds. De Cock uit Ulrum te hooren prediken. Pas was deze uit de gevangenis ontslagen. Sundag ontving van De Cock den raad den kerkelijken weg te bewandelen en toen dit niet baatte, begon hij als oefenaar op te treden. In 1839 begaf hij zich naar Nederland om door Ds. De Cock voor het predik- ambt te worden opgeleid. De Provinciale Synode te Groningen, in 1840 gehouden, examineerde hem en gaf hem ,,vrijheid, last en t) a. w. biz. 16. Vgl. ook ,,Davids bede in den Ouderdom.” Eene over- denking bij gelegenheid van zijne vijftigjarige bediening van het Woord Gods, door J. Bavinck, Kampen, G. Ph. Zalsman. 1898. ®) Hierover en over het verdere leven van Ds, J. Bavinck raadpleegde ik behalve diens preeken : H. Beuker », fubantiana”, lets over de regeering in Staat en Kerk van het Graafschap Bentheim, vanaf de Hervorming tot op onzen tijd. Kampen J. H. Kok 1897; J. Schoemaker ,,Geschiedenis der Oud-Gereformeerde Kerk in het Graafschap Bentheim en het Vorstendom Ost-Friesland’’, A. Kropveld, Hardenberg 1900 (in dit werkje worden tal van fouten uit Tubantiana van Dr. Beuker gecorrigeerd); ,, Jaarboek ten dienste van de Geref. Kerkenin Nederland”. Oosterbaan en le Cointre, Goes 1910 (waarin geciteerd wordt ,,De Heraut”’ van 5 Dec. 1909); A. W. Nijenhuis ,,lets uit mijn studententijd bij ,,Prae ceptor” J. Bavinck te Uelsen in den jare 1850 enz.” artikel in de » Vrije Kerk” jaargang 1893, bl. 483—490; terwijl ik voor heel dit boek menige inlichting dank aan Ds. C. B. Bavinck van Rotterdam, die vele gegevens kon putten uit een onuitgegeven levensbeschrijving van zijn vader, 10 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. macht.... om na behoorlijke bevestiging het Evangelie te ver- kondigen en de Heilige Sacramenten te bedienen’”’. Toch had zulk een bevestiging niet aanstonds plaats. Tot 1848 bleef hij candidaat, maar trok overal in de Bovengraafschap al predikend rond. In- middels had de. overheid een politieverordening gemaakt, dat niet meer dan drie personen mochten vergaderen om godsdienstoefeningen te houden. Op grond hiervan werd Sunda g 32 maal tot gevangenis- straf veroordeeld, soms van 8 tot 10 weken. De ,,aambtman” was hem niet ongenegen en zou hem gaarne hebben gespaard, indien Sundag wat meer de voorzichtigheid in acht had willen nemen. Maar alsSundag ’s middags werd vrijgelaten, preekte hij ’s avonds opnieuw?). De kennismaking met dezen Sundag nu was voor den vader van onzen Bavinck beslissend. Om hemzelf nog eens het woord te geven: ,,Onder het bestuur en de leiding des Heeren met hen (n.l. de ,,Afgescheidenen’’) in aanraking gekomen, trof ik onder hen oprechte kinderen Gods aan, die een taal spraken, welke weerklank vond in mijn naar verlossing dorstend hart. In weerwil van allen tegenstand en trots alle verguizing, sloot ik mij bij hen aan en kreeg ~ weldra in hun voorganger, Ds. J. B. Sundag, een boezemvriend, die mij een leidsman werd op den weg des levens. Nooit zal ik dien trouwen vriend mijner jonkheid vergeten. Hij was een man Gods, een bidder nog meer dan een prediker. Dagen en nachten bracht hij worstelende door in den gebede aan den troon der genade voor kerk en staat, land en volk, ja, voor de geheele wereld. Meer dan dertig malen is hij, voor korter of langer tijd, om den naam en de zaak van Jezus in de gevangenis geworpen. Dikwerf heb ik hem aldaar bezocht en hebben wij in den Kerker met elkander gebeden en gezongen’’.?) Intusschen zond men in 1843 van uit de Nedergraafschap een deputatie naar de Synode der ,,Afgescheidenen” te Amsterdam met een bede om raad en hulp. De Synode achtte het beter, dat geen predikant uit Nederland er zou heengaan, omdat die als vreem- 1) Voor verdere bijzonderheden verwijs ik naar J. Schoemaker a.w. bl. 47 v.v. 2) A.w. bl. 15. IN ’T OUDERLIJK HUIS. 11 deling eenvoudig over de grens zou worden gezet. Maar indien de broeders uit de Nedergraafschap jongelingen wilden zenden, die lust en aanleg tot de studie hadden, zouden ze in Nederland worden - opgeleid en dezen zouden, eenmaal afgestudeerd, geen gevaar loopen uit het land te worden gewezen. Waarschijnlijk was de aangeboren wijfelmoedigheid der Graafschappers oorzaak, dat zij nog bijna twee jaar wachtten, eer zij dien weg insloegen. Eerst toen besloten zij een jongeling naar Nederland te zenden. Die jongeling was Bavinck. Deze verkiezing droeg zich naar onze begrippen zeer eigenaardig toe. De vergadering — aldus Bavinck zelf — had plaats in het begin van het jaar 1845 te Brandlegt, gelegen tusschen Bentheim en Nordhorn, en bestond uit 22 opzieners, terwijl een zestal jongelingen waren uitgenoodigd om op die vergadering te verschijnen. (Na) knielende gebeden te hebben ging de vergadering er toe over om te beraadslagen, of men er én uit deze jongelingen zou verkiezen. Nadat hiertoe besloten was, werden de jongelingen onderzocht met het gevolg, dat er elf stemmen op mij en evenzoovele stemmen op een anderen jongeling uit de gemeente Uelsen werden uitgebracht. Daar de stemmen gelijk waren, besloot men tot het gebruik van het lot over te gaan en na nogmaals knielende gebeden te hebben, werd ik door het lot aangewezen als de jongeling, die tot den dienst des Woords zou worden opgeleid’’.1) Deze keuze bleek een zeer gelukkige. Bavinck, die door zijn schuchtere houding niet aanstonds de hoogste verwachtingen op- wekte, ontbolsterde zich als een talentvol jongeling. Hij bezocht een der kleine theologische opleidingsscholen, welke toentertijd de Christelijke Afgescheidene Kerk in Nederland van dienaren voorzagen en wel die van Ds. W. A. Kok, die, toen Bavinck aankwam nog te Ruinerwold stond, maar een jaar later naar Hoogeveen verhuisde en zijn Theologische School met hem. Daar studeerde hij oude talen en theologie. Na drie jaren kon hij als candidaat naar zijn geboortegrond terugkeeren. Hij kon zich “niet anders voorstellen of hij zou onder het kruis der vervolgingen zich moeten krommen. Gevangenisstraffen lagen ook voor hem in 1) A.w. bl. 19. De iezingen, die Beuker en Schoemaker van het geval geven verschillen hiervan eenigszins. Ik meende die van Bavinck zelf te moeten volgen. 12 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. *t verschiet. Toch liet hij zich daardoor niet afschrikken, Even- wel werd het door God anders bestierd, Het revolutiejaar 1848 maakte aan de vervolgingen een eind. Kort na elkander werden Sundag en Bavinck in het ambt bevestigd, beiden door Ds. W. A. Kok. Een vaste standplaats kregen zij vooreerst niet. De eerste zag zich als arbeidsveld de Boven-Graafschap, de tweede de Neder- Graafschap aangewezen. En Bavinck gewaagt van den aan- genamen tijd, dien hij als rondreizend prediker doormaakte?), Op den duur werd echter deze toestand onhoudbaar. Er werd te veel gevergd van de krachten van den predikant. In 1850 werd hij dan ook verbonden aan een vaste gemeente, die van Uelsen, waarmee Wilsum gecombineerd was, terwijl de andere kerken naar eigen dienaren omzagen. In datzelfde jaar huwde Bavinck met Gesina Magda- lena Holland, geboortig uit Vrieseveen. In menig opzicht vormden beiden een contrast. Bavineck was een stille natuur wien het gebod van Jakobus ,,traag om te spreken”’ niet zwaar viel. In hem had men een zeer gemarkeerd type van den zwijgzamen Graafschapper. Hij gaf zich eerst, wanneer anderen hem uit zijn tent hadden gelokt. Onhoorbaar bijna, als een schaduw bewoog hij zich door het huis. En het ,,traag tot toorn’” was al evenzeer in hem vleesch en bloed geworden, Zijn geduld en verdraagzaamheid schenen onuitputtelijk. In dat opzicht vertoonde hij een Izak-figuur. Aan zichzelf overgelaten zou hij zijn gaven het liefst hebben ver- borgen. Het volle menschenleven trok hem niet aan. Hij hield zich gaarne achteraf. Hij was de volkomen antipode van den ,,Streber’’, den man, die niets onbeproefd laat om zich omhoog te werken. En als hij werkelijk ondanks zichzelf naar voren is gekomen, dan twijfelt hij nog of hij wel vooraan staat. Bij de herdenking van zijn veertig-jarig ambtsjubileum spreekt hij tot de gemeente van Kampen: ,» Bedrieg ik mij niet, dan is mijn arbeid onder u niet ijdel geweest. De steeds aangroeiende schare, die onder de prediking opkomt is, denk ik, een blijk, dat die prediking niet zonder zegen is gebleven’’. De gecursiveerde woorden zijn teekenend. Hoevelen zouden hem 1) A.w. bl. 21. IN ’T OUDERLIJK HUIS. 13 al niet hebben bekend, dat hij voor hen een instrument in de hand des Heeren was geweest ? Voor zichzelf kan hij het echter niet verder brengen dan een »bedrieg ik mij niet’’ of een ,,denk ik’. In zijn jeugd stond hij bekend als een »Scrupel jongeling’’.1) En met de jaren veranderde hij daarin uiterlijk wel een weinig, maar innerlijk nooit. Hij zag, als het hemzelf betrof, overal bezwaren. Werd hij voor een keuze gesteld,dan kon hij schier tot geen beslissing komen. Tot zijn levenseinde toe bleef het weifelende hem kenmerken, behalve waar het principieele kwesties en zijn persoonlijk geloof betrof. Schier in alle genoemde opzichten was zijn vrouw zijn tegen- beeld. Hoogere intellectueele ontwikkeling had zij zich niet eigen gemaakt. Zij bleef al haar huwelijksjaren door de plattelandsche, niet alleen in haar uiterlijk voorkomen, maar ook in haar denken en doen. Des te meer was echter de wil in haar uitgegroeid. In aange- legenheden, welke binnen haar gezichtskring lagen, vormde Zij zich snel een opinie, stelde zich een doel en ging er recht op af. Het aarzelende, schroomvallige was haar vreemd. Vrijmoedig kwam zij voor haar gevoelen uit en woog haar woorden niet immer op een goudschaal. Vandaar, dat ze zich wel eens wat scherp kon uitlaten. Wanneer eenige zaak haar sympathie niet had, maakte zij dit ge- woonlijk dadelijk kenbaar en kwam er iets revolteerends bij haar boven. Vooral was dat het geval, wanneer iemand zich in klee- ding, woord of levenshouding veroorloofde, wat ver boven zijn stand uitging. Zij met haar door en door oprechte natuur, open- baarde zich steeds als een gézworen vijandin van alle schijnvertoo- ning. Zij wist ook haar wil door te zetten en als later haar Herman, reeds student geworden, zoo nu en dan eens sputterde, omdat hij het in Leiden anders gewoon was, hield zij aan en bleef meester van het terrein. Zij minde het gesprek, vooral wanneer zij zich in een kring bevond, waar zij zich geheel thuis voelde. Ondanks al die verschillen, waardoor zij elkanders aanvulling waren, deden zij in godsvrucht, oprechtheid en eenvoud voor elkander niet onder. Evenmin in zorg voor hun kinderen. Welk een vader was Bavinck! Welk een moeder zijn vrouw! Ook hadden zij 1) Beuker a.w. bl. 64. 14 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. met elkander gemeen zekere geringschatting van de étikette. Daar- mee sloten zij zich aan bij de opvattingen van velen onder hun geloofsgenooten. In de kringen der Scheiding en ook daarbuiten, was men niet vrij te pleiten van wat men tegenwoordig, hoewel minder juist, noemt ,,Kulturfeindlichkeit.” De cultuur in engeren zin, welke zich toelegt op vormverfijning en levensvermooiing, werd als wereldsch uitgekreten. Z06 verstaan was de anti-cultureele stroo- ming er in dien tijd zelfs overheerschend. En het echtpaar Bavinck voelde zich krachtens geboorte en opvoeding met dit streven één, Maar wel wachtte het zich, vooral onder den mitigeeren- den, verzachtenden invloed van den vader, om een hard vonnis te vellen over hen, die als geloovigen een andere houding tegenover het cultureel-vormelijke aannamen dan 2Zij. Behalve zijn gemeentelijke arbeid rustte op hem ook de zorg voor de opleiding van studenten. Nog tijdens zijn studietijd, toen de docent van het literarisch gedeelte, Rosenzweig, die Ds. Kok bijstond, naar Den Haag vertrok, werd Bavinck op voorstel van Ds. Kok en met goedvinden der studenten aange- wezen, om de literarische vakken, met name Latijn, Grieksch en Hebreeuwsch, over te nemen. Bavinck liet zich dat welgevallen en zijn vertrek naar de Graafschap maakte hieraan geen eind. Ook daar zette hij dit werk voort. Want Bavinck waseen geboren do- cent. Liet zijn uitspraak van het Latijn veel te wenschen over, de taal zelf was hij voldoende machtig. Als bewijs daarvoor kan zeker wel dienen, dat hij van de Synopsis purioris, welke op uitnoodiging van den uitgever Donner te Leiden zijn zoon Dr. Bavinck later bezorgde, de derde en laatste drukproef nazag en er nog menige correctie in aanbracht. In Uelsen dan verzamelden zich een tiental , studiosi’? om hem. En naar het getuigenis van een hunner, hingen zij aan zijn lippen’’4). Wat deze van zijn leermeester en zijn onderwijs mededeelt, vinde om het interessante hier een plaats. ,Waarom — om allereerst hierbij iets van den titel te zeggen, — alleen Ds T.F. de Haan ,,professor” genoemd werd en Ds. J. Bavinck door mij, bliikens mijne schrijfboekjes, met den Latijnschen naam _ ,,prae- 1) A. W. Nijenhuis a.w. bl. 484. IN ’T OUDERLIJK HUIS. 15 ceptor” betiteld wordt en niet met dien van docent, ofschoon nij wel ter dege doceerde ; terwijl al mijne andere reeds bovengenoem- de leeraren slechts den algemeenen naam van ,,dominee”’ droegen, was zeker aangaande De Haan niet, omdat hij ,,een monster van geleerdheid,” gelijk sommigen Z.Eerw. per katachresin noemden, zou geweest zijn, maar om de cenvoudige reden, dat hij, vrij van den pastoralen of ambtelijken dienst eener plaatselijxe Kerk, door de Kerken van Groningen en Friesland geheel tot de opleiding van toekomstige Evangeliedienaars als ’t ware genazireerd, aangesteld en afgezonderd was, en het volk aangaande zoo iemand aan den professorstitel nog gewoon was, afgedacht van universiteit en aca- demie ook; en wat Ds. Bavinck betreft, wel mochten we hem »praeceptor’”’ noemen, niet alleen omdat hij paragraafsgewijze les gaf, maar die ook praecipieerde, tevoren opgaf en bepaalde. Zijne leerlingen noemde hij zelf niet »discipuli” maar ,,studiosi ”; wat nog zal kunnen blijken uit het ,donum Sstudiosorum” op den staart eener klok, Z. Eerw. vereerd, geschilderd. En inderdaad, waar, conform het ,,transeunt et imputantur” (de uren gaan voorbij en worden toegerekend), waaraan een klok ons telkens door haar getik en slagen zoo ernstig, weemoedig, opwekkend en Iuide herinnert wel niet zoozeer het ,,multa” maar dan toch het ,,multum discere’”’ leuze was, moest er gestudeerd, goed gestudeerd, met ijver en noeste vlijt gewerkt, vooral in de Nederlandsche, Latijnsche, Grieksche en Hebreeuwsche talen; en ook nog ietwat in de Dogmatiek, Algemeene, Bijbelsche en Kerkgeschiedenis. Er moest geexcerpeerd uit — en soms letterlijk gememoriseerd ,de rudimenta’ van Bake ; de Grieksche grammatica van Dornseiffen ; de Bruidschat Israéls van Eleasar Soesman, en ,,de fundamenta linguae hebraicae”’ van Schroeder etc.”” En over den omgang met hun ,,praeceptor”’ nog dit : y= wat ons jongelui aangaat, hoewel, over het geheel genomen, niet zijn landgenoot, en ofschoon, wat leeftijd betreft, hij aan ons gelijk, respecteerden Z. Eerw. zeer, wat wetenschap, natuurlijke welspiekendheid, levendige gesticulatién en tact van mededeelen, meermalen gekruid met fijne, persoonlijke opmerkingen aangaat. En hoe familiaar ging onze praeceptor met ons om, waar hij onze namen latiniseerde, en dien van ondergeteekende in dien van ,,Novo- domus”’ veranderde of vertolkte.” 16 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. Zoozéér ging Ds. Bavinck in zijn docenten-ambt op, dat hij, toen hij in 1853 een beroep naar Hoogeveen ontving, dit aannam en zijn geliefde Graafschap verliet. Volgens eigen bekentenis viel hem dit zeer zwaar. Maar de arbeid aan de Theologische School van Drente trok hem toch het meest. De dubbele opleiding te Uelsen en te Hoogeveen bleek op den duur onoverkomelijke moeilijkheden op te leveren. Met het oog daarop achtte men het beter, dat Bavinck zich in Hoogeveen vestigde en hij mocht aldaar, gelijk hij schrijft ,,in liefde en vereeniging met mijn vroegeren Leermeester alstweedeleeraar niet zonder vrucht en zegen voor School en gemeente werkzaam zijn”. School en gemeente! Zeer juist drukte hij dit wit. De School ging in zijn zorg voorop, de gemeente had daarin de tweede plaats. Maar nu gebeurt er iets, wat bij oppervlakkige beschouwing on- verklaarbaar lijkt. De Synode van Zwolle nam in 1854 het besluit, dat de scholen te Groningen, te Arnhem en te Hoogeveen, zouden worden opgeheven en saamgesmolten tot één Theologische School, die te Kampen zou worden gevestigd. Eén der eersten, die daaraan benoemd werden, was Bavinck. Naar den wensch van zijn hart moest hij daarheen. En toch, hij bedankte. Veel heeft hem dit gekost. Niet de gemeente en het predikambt hielden hem daarvan terug. Maar alleen het klein-denken over zichzelf. Zijn bescheidenheid leidde hem tot een onjuiste schatting van zijn zelf-waarde. De taak, die hem wachtte, scheen hem te groot. Hij wikte, weifelde, kon het met zich zelf niet eens worden. Hij voelde, dat hij zelf geen beslissing kon nemen. Toen nam hij een middel te baat, wat voorzeker niet ter navolging kan worden aangeprezen. Volgens De Heraut ,,riep hij door het lot de beslissing in van God den Heere en meende daarin een aanwijzing te ontvangen, dat hij voor deze roeping bedanken moest”. Volgens de onuitgegeven levensbeschrijving van Ds. Bavinck zelf droeg het geval zich aldus toe. Hij schreef twee brieven. De een behelsde het bericht van aanneming. De ander dat van bedanken. De student J. Moolhuizen moest een van beide brieven nemen en posten. Zoo werd dan de tijding verzonden, dat hij de roeping niet aanvaardde. Of hij daarmee later vrede heeft gehad ? Niet altijd. Meermalen, zoo werd mij ver- zekerd,gaf hij later als zijn meening te kennen, dat hij de benoeming , PO OR Pay Tes, tA Vas Matt Rnatting Vitro arcs. LL. Pf3 Dr. BAVINCK ALS STUDENT. MET FRAGMENT VAN EEN BRIEF AAN ZIJN VRIEND SNOUCK HURGRONJE, ZOMER 1876, IN ’T OUDERLIJK HUIS. 17 _had moeten aannemen. ,,Dan” — zoo voegde hij erin zijn eigenaardige _taal aan toe — ,,dan was er misschien van mij nog iets geworden’’. Niet onwaarschijnlijk bewoog de psychische onrust over zijn besluit hem om in 1857 Hoogeveen voor Bunschoten te verwisselen. Veel- zeggend teekent hij aan: ,,Het kwam mij voor, nu de School te _ Hoogeveen werd opgeheven, dat mijn taak aldaar grootendeels was volbracht”’. Z Maar Hij, Wiens gedachten hooger zijn dan onze gedachten en Wiens wegen hooger zijn dan onze wegen, bestierde het z66, dat op 13 December 1854, een week na de opening van Kampens Theologische School, geboren werd Herman Bavinc k, die eens de roem van die School zou worden en wiens arbeid een nog wijder kring bestrijken zou. Hielden wij ons tot hiertoe bezig met milieu-teekening, welke on- ontbeerlijk was om onzen hoogleeraar in zijn afstamming te leeren kennen, van nu af aan zal zich onze beschrijving om Dr. Bavinck dienen te concentreeren. In Bunschoten zal de kleine Bavinc k, het eerst de school hebben bezocht. Deelde zijn vader in de bijzondere _ liefde dier gemeente, die liefde zal van zelf ook op den zoon zijn overgedragen. Maar met zekerheid is van de zes jaren, daar door- getracht, weinig bekend. Wel las ik ergens het volgende: ,,Er is een oogenblik geweest, waarin deze diamant (n.l. de jonge Ba- vinck). ongeslepen zou zijn ter zijde gelegd als een gewone steen. Toen, — zoo is ons reeds kort na zijn optreden als professor door iemand, die het kon weten, verhaald, — toen Ds. Bavinck Sr. te Almkerk zijn intrede gedaan had, en door ,,Monsieur” de Boe if den man van het Instituut Hasselman, werd verwelkomd, sprak de vader over zijn kinderen en hun verder onderwijs. In ,,onzen Herman” had men te Bunschoten niet veel studiekracht gezien; wél in den jongeren zoon. Die zou wel een leerling van ,,Monsieur’ worden. Maar wat de oudste zoon moest worden, dat wist vader Bavinck nog niet. Nu! zeide de heer de Boer: ,,geef hem mij toch maar eens op proef’. En dat geschiedde. Toen na enkele weken Ds. Bavinck den onderwijzer vroeg: of er van zijn oudsten _ zoon nog iets te verwachten was, gaf deze hem ten antwoord: »Dominé, *t is een diamant, maar die is niet goed geslepen, 2 18 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. die moet nog ontbolsterd worden.” Dit antwoord, voor den vader aanvankelijk vreemd klinkend, werd echter ten volle be- waarheid.’’) Alles wat in deze dagen als herinneringen aan Dr. Bavinck onder het publiek wordt gebracht, behoort aan nauwkeurige kritiek te worden onderworpen, zal een biografie betrouwbaar zijn. En nu draagt bovenstaand verhaal wel eenige sporen van onwaarschijnlijkheid. Immers telde Bavinck nog slechts zeven jaren, toen zijn vader intrede in Almkerk deed. Hoe zouden onderwijzers ten opzichte van zulk een jeugdigen knaap durven uitmaken of er ,,studiekracht” in zit of niet ? Wat de zaak nog apokriefer maakt is de vermelding van den jongeren broeder, die wel aanleg yoor studie zou hebben bezeten. Herman had, zoolang zijn ouders in Bunschoten woonden, slechts een zuster, maar geen enkelen broeder! En dat vader Bavinck, die op het gebied van onderwijs wel eenige ervaring had opgedaan, zich door zoo’n oordeelvelling van de Bun- schotensche paedagogen zou Febben laten beinvloeden, klinkt al even onaannemelijk, Of dit verhaal een ware kern in zich bergt, of de knaap door zijn bedeesd voorkomen misschien niet deed ver- moeden, wat er later uit hem groeien zou, valt lastig te bepalen. Men vergete niet, hoe men over het algemeen van mannen van beteekenis gaarne gelooft, dat zij in hun jeugd eer aan den achterlijken, dan aan den vluggen kant stonden. Nu komt dit zeer zeker voor. Menig frappant voorbeeld ware hiervoor bij te brengen. Maar aan de algemeen menschelijke neiging om te generaliseeren mag niet wor- den toegegeven. Wanneer men onderstelde, dat Ds. Bavinck, toen hij het beroep van Almkerk ontving, in de weken van beraad sterk heeft laten meespreken het feit, dat daar het instituut- Hasselman stond en hij zich afvroeg, of de Heere hem dien weg niet 1) Gereformeerde kerkbode voor Noord-Brabant en Limburg, 23 Sept. 1921. Natuurlijk wordt de waarheidsliefde van den schrijver geen oogenblik in twijfel getrokken. Men bedenke echter dat van de twee broeders van Dr. Bavinck die nog in leven zijn, Ds. C. B. Bavinck en Dr. B. J. F. Bavinck, beiden te Rotterdam, de eerste en oudere eerst geboren werd in 1866. Voorts werden aan het echtpaar Bavinck geschonken: Berendina Johanna, geb. 1851, gest. 1864; Femia, geb. 1859, gest. 1868; Karel Bernard, geb. Febr. 1863, gest. Maart 1863; Johannes Gerrit, geb. 1872, gest. 1896. IN ’T OUDERLIJK HUIS. 19 opende om zijn Herman een goede opleiding te verschaffen, zou men mogelijk de waarheid dichter naderen. Want het instituut-Hasselman had een goeden naam.) Het was eenig in het land. Behalve de »,Klokkenberg”’, die echter een ander -doel had, trof men nergens zulk een inrichting, op zuiver christe- lijken Ieest geschoeid, aan. De teidende kracht van het instituut was de heer L. Hasselman, die den titel van »,monsieur” droeg en in het besturen trouw werd bijgestaan door zijn zuster. Hij wordt ons beschreven als een zeer begaafd man, die zelf met veel succes _ in de wiskunde les gaf en de beste onderwijskrachten aan zijn in- _ tichting wist te verbinden. Vooral van den heer J..den Bion - -wiens edele persoonlijkheid en teer christendom een diepen indruk _maakten, ging groote invloed uit. Het onderwijs in de talen stond ; op hoogen trap. Het Fransch werd meest gegeven door een Franschen onderwijzer, het Engelsch door een Engelschman, terwijl voor Duitsche muziek en zang een Duitsche leeraar was benoemd. Geen wonder, dat het instituut bijzonder in trek was bij de meergegoeden. Uit alle oorden kwamen de ,,jonge heeren” daarheen. Ook werden er wel meisjes toegelaten. De vaste hand van den heer Hasselman liet de leidsels nooit glippen en zij, die later hun studién in de een of andere richting voortzetten, deden in den regel schitterende examens. Aan de inrichting was ook een lagere school verbonden. Ds. Bavinck vond hier dadelijk na zijn komst in Almkerk een _ taak voor hem. Het was n.l. gewoonte, dat de predikant der Christe- lijke Afgescheidene Gemeente er catechetisch onderwijs gaf. Hier- tegen schijnt door de ouders, ofschoon velen hunner tot de Her- vormde kerk behoorden, geen bezwaar te zijn gemaakt. Maar behalve dit kon hij er ook zijn docenten-hart weer ophalen. Juist omstreeks dien tijd werd de leeraar, die er jarenlang Latijn, Grieksch en He- breeuwsch had gedoceerd, bedankt. Als diens opvolger trad nu Ds. Bavinck op. Hij ontving zijn discipelen bij zich aan huis. Met taai geduld hamerde hij er de eerste beginselen van Latijn en 1) De voornaamste inlichtingen hierover dank ik aan Ds. Js. van der Linden em.pred. te ’s-Gravenhage, die prof. Bavinck aan het instituut Hasselman heeft leeren kennen. 20 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. Grieksch in.En weer werd hij om zijn eminent onderwijs zeer geroemd. 