De invloed der wetenschap op het openbaar leven van van minister van Staat, G. A. G. P. baron vander Cappellen van Berckenwoude
George Willem Vreede
DE INVLOED DER WETENSCHAP OP HET OPENBAAR LEVEN VAN DEN MINISTER VAN STAAT , C A. ft. P. baron van der ( VPKLLK\ van BEREEWWOUDE. UTRECHT, KEMINK & ZOON. 1 848. Digitized by Google j» Dio Wissenschaft t die Kunst, di« Tugend, aio sind der Menschhoit Blttthe." Seinem theuren Freunde dem Herrn Baron von der CapelUn iu Vol- lenhovtn bey Utrecht, von Frit- drich Warnecte. Am 13 Junius 1838. Eene bulde aan de nagedachtenis van den edelen Staatsman, die als President-Curator gedurende bijna * twintig jaren aan het hoofd der Utrechtsche Hoo- geschool heeft gestaan , mogt in het Academisch Jaar- boekje niet ontbreken. — De laatste openbare han- deling van dien onvergetelijken voorstander van kunsteo en wetenschappcn, was een blijk van belangstelling in het welzijn der aan zijne zorg toevertrouwde Inrigting. Naauwgezette pligtsbetrachting noopte den eerbiedwaar- digen Grijsaard , wiens houding en gelaatstrekken thans voor het eerst de zwakbcid des ouderdoms en eene diep geschokte gezondheid aanduidden, de plegtige overdragt van het Itectoraat bij te wonen. — Was die inspanning te sterk? Had de scherpe blik van zijne bekommerde aanhoorigen den gevaarlijken toestand, waarin de ontsla- pene verkeerde, doorgrond, en hem te vergeefs de ver- 1* 4 Tulling der laatste taak van zijnc bet rek king tot onze Hoogeschool willen besparen? — Die tegenwoordigheid in ons midden was als het afscheid aan de aardsche grootheid, aan de tallooze lui8terrijke waardigheden , met eere en roem door van der capellen bekleed ; en aandoenlijk blijft voor altijd de herinnering , dat hy , die als Opper-lantlvoogd van Neerlands Indie, zoo lang met Koninklijkcn glans was bcstraald, zijne staatknndige loopbaan besloot in het groot Auditorium en de nederige Senaatskamer der Utrechtsche Acadcmie. Maar, was dit einde van eene zoo schitterende loop- baan in strijd, — was het niet veeleer in overeenstem- ming met den ccht wetenschappclijken zin, die den doorluchtigen Staatsman van zijne jeugd af onafgebroken had bezield en bestuurd? Getuigen niet de fraaije rege- len, door capellen's opvoeder, wabnecke, op den gedenkwaardigen dag der viering van het tweede Eeuw- feest van onze Hoogeschool aan zijn voormaligen kwee- keling, nu President-Curator dier Stichting, met onver- doofde geestdrift toegezongcn (1) , van den levendigen indruk, welken de voortreffelijke hoedanigheden van den veelbelovenden leerling, na een tijdverloop vaa meer dau dertig jaren in het getrouw geheugen van den braven Leermeester hadden achtergelaten ? — Ge- wis, zoo de liefde van eene even schrandere alsdeugd- zame Moedcr, door de noodlottige gcbeurtenissen van 1787 eensklaps met hare zcs kindcren , van ccn' beminden Man en Vader in den bloei des levens be- (1) Verg. hel Gedcnkboek tan Mr. L. Pb. C. van den Bcrgh (Utrecht, 1837), 111. 72 en 313. Wij laten het hicrachter Tolgen. Digitized by Google roofd (1) , in die dagen van beproeving vroegtijdig in het gemoed van den tweeden harer zonen onuitwisch- bare bcginselen van deugd en godsvrucht heeft gelegd, de leiding van den geleerden Justus christoph frie- DRicn warnecke, geboren te Osnabrtick, en sedert aldaar als Doctor der Regten gevestigd, had op de vorming van capellen's hart , op de verlichting van zijn verstand , op de beschaving en veredeling van zijnen geest een' onmiskenbaar weldadigen , beslissenden invloed. Het cerste onderrigt in nieuwe en oude talen had de knaap en jongeling ten huize van den Predikant che- vallier (2) , toen te Zwolle verblijvende , daarna in bijzondere lessen van den Rector nyhoff te Utrecht genoten. Niet weinig voorzeker heeft de hoogere maat- schappelijke kring , in welken capellen zich van kinds af bewoog, door bijna dagelijksche oefening de onge- wone vaardigheid , de juistheid en sierlijkheid van uit- drukking in het spreken en schrijven van het Fransch en andere vreemde talen (3), onmerkbaar bevorderd. In (1) Jonkheer Alex. Philip van der Capellen. Z. de Memorie van den Heere van de fflarsch, Duinkerken 1701. Voorlericht bl. XX-XXIII. (2) Pierre Chcvallier, Predikant bij de Walscbe Ge- meente te Zwolle, was een stand vastig Patriot, en werd den 13. Mei 1788, na den eed op de Constitute, door dcStadhou- derlijke partij voorgeschreven , geweigerd te hebben, van zijn ambt ontzet. — Verg. de Chal mot's Vcrzameling van P/a- caaten , Resolution cn andere authent. stukken — betrekking hehbende tot de gewigtige gehcurtenisscn , in de maand Sep- tember 1787 — voorgevailen , Vie D. 287-295, Vile D. 283-286. (3) Zie het getuigenis van den geleerden Slaatsuian en ge- schiedschrijver Wiarda, Ost/ricsische Geschichte , Xter Band, 2te Abth. von 1S06 bis 1813, S. 457. (Leer 1817) Deze nocmt Capellen fder dcutschen Sprache so maclitig wie der hoi- 6 dat gezellig verkeer zullen zich ook die gelukkige ga- ven , deels aangeboren , deels verkregen eigenschappen , welke den adel der ziel in het Vorstelijk voorkomen afspiegelden , natuurnjk, zonder moeite hebben ontwik- keld; — die losse , eenvoudige en toch zoo bevallige manieren, die schoone, rijzige gestalte, dat open, door- gaana vriendehjk oog, niettegenstaande zyne minzaam- heid ontzagwekkend, en echter vertrouwen inboezemend en vragcnde. Maar dat innig gevoel voor het edele en goede, die keurige, klassische smaak, die afkeer van het onvoegzame en onbetamelijke , die zucht tot orde en netheid, tot regclmatige en snelle afdoening van za- ken , — eeue voor het administratief beheer zoo on- ontbeerlijke hoedanigheid — die onleschbare dorst naar kennis, naar eene niet oppervlakkige , maar naanwkeu- rige en toch veelzijdige wetenschap, die weldoordachte rigting van capellen's academische studien, wier uit- korasten voor zijn' politischen werkkring zoo vruchtbaar zouden zijn , — dit alles schijnt door den opgeklaar- den, trouwhartigen ijver van den bekwamen waenecke meer, dan door iets anders opgewekt of bestierd te zijn. Vandaar de onverbrekelijke vriendschap, die beide raannen tot den dood verbond, en in het geslacht van deb, capellen wahnecke's naam voor lmmer met warme erkentelijkhcid doet gedenken. Wij vinden in het Album der Hoogeschool, op den 10. November 1797, onder het Rectoraat van den grij- landischen und der franzoauchen en is, hoe afkeerig Tan de Hollandache inttellingen , uitbundig in den lof van «ijn ka- rakter, van zijnc hckwaamheid en dooriigt. — (S. 464 , 495, 516, 517, 632 folg. 637 , 638.) Digitized by Google ten SAXE, G0DERT ALEXANDER GERARD PHILIP VAN der capellen , Traject. Juris Studiosus ingeschreven. Geboren den 15. December 1778 , was hij derhalve destijds ongeveer negentien jaren oud. lets vroeger komt de naam van zijn' Duitschen leermeestcr (1) in de rij der studenten voor. Had de uitstekeode jongeling dien kundigen raadsman gemist , de gissing komt niet gewaagd voor, dat capellen's heerlijke aanleg, in de toenma- lige ongunstige gesteldheid zoowel der Utrechtsche Acade- mie, als des Vaderlands bezwaarlijk tot volkomen bewust- heid zoude gekomen zijn en zijnen wasdom bereikt hebben. Het doel van den telg der amerongens (2) kon niet wel de pleitzaal zijn. Al had weleer een zijner vader- bjke voorzaten, gerlacu van der capellen (3), Kan- selier van Gelderland , zich door verdienste den Veg tot den hoogsten rang der regterlijke waardigheid gebaand; al hadden capellen tot den pol en de Heer van de marsch, 'sjongelings bloedverwant , door partijhaat fel vervolgd , beide te Utrecht , blijkens hunne^ geschriften, eenige jaren aan de studie der regtsgeleerdheid gewijd, weldra waren zij de staatkundige loopbaan ingetreden, die in de geschiedenis der constitutionele instellingen (1) 20 Sept. 1707. (2) Capellen's voortreffelijke Hoeder heette Maria Taeta van Amerongen. (3) Verg. de Gedenkschri/ten van Jonkh. Alexander ran derCapellen, Heer t>. Aartsbergen , Boedelhoff en Mervelt, uitgeg. door Jonkh. Robert Jaspar Tan der Capellen, Utrecht, 1777 en 1778 , 2e Deel, bl. 450-406. Threnodia /u-. nebris in luctuosissimum obitum Magnifici, Nobilissimi, Am- plissimi et ConsulHssimi Firi D. Gerlaci van der Capel- len, Inclyii Ducatus Oeldriae et Comitates Zutphaniae Can- csllarii. (Owleden 28 Sept. 1628.) s van Nederland hunneti naam vereeuwigd heeft. (1) — Ca- pellen's vader zelf was het offer der weerwraak ge- worden , en met drocf heid en huivering wendde de lief- hebbcnde zoon steeds de gedachten af van het onzalig tooneel der verdeeldheid , die zulke jammeren had te weeg gebragt. — Desniettemin , al mogt ook de over- raoedige Volksregering sedcrt 1795 den afstammeling van twee adellijke geslachten niet ligt eene gelegenheid openen , om zijne talenten ten algemeenen nutte aan te wenden , kon de bestemming van den vluggen , weetgie- rigen en werkzamen Edelman niet twijfelachtig zijn. Zijne afkorast, zijne neiging en wenschen, gelijk die zijner naaste betrekkingen , moesten dc hinderpalen ge- ring achten. — Maar, indien de staatswetenschappen meer dan de regtsgeleerdheid , het voorwerp van ca- pellen's studie zouden uitmaken , kon hij wel in zyne geboortestad Utrecht zijn onderzoek bevredigen? De leerstoel der Grieksche en Latijnsche letterkunde, der Geschiedenis was door hoogbejaarde , eigenlijk stok- oude Professoren, als segaae en saxe bezet (2); de be- roemde hene. jo. aentzenius was onlangs aan de Juridische Faculteit ontvallen, en de onvermoeide, doch eveneens naar het graf neigende bondam kon, op zjjn vergevorderden leeftijd , zynen toehoorders moeijelijk lust voor het Bomeinsch , of voor het Nederlandsch Burger- iijk regt inboezemen ; zijne gcliefkoosde vakken , het Staatsregt der Unie en het Leenregt, waren met de (1) De Regering en de Natie sedert 1672 tot 1795. Amster- dam , 1845, bl. 79-91, 110, 118, 120, 132. (2) Verg. Jodoc. Heringae, Elisaejilii, Oratio, de Audi- torio Academiae Rkeno-Trajectinae variam olim fortunam ex- pcrto — 25 Mart. 1825, (1826) Annot. p. 149, 150, 152 sq. Digitized by Google 'J heerschende begrippen, met' de grondslagen van het ge- bouw der een- eu ondeelbare Bataafsche Republiek on- vereenigbaar geworden. In den aanvang van 1798, wel is waar, kwani de scherpzinnige de khoer, in staats- zaken geen vrcemdeling , naar Utrecht , en aanvaardde aldaar het ambt van Hoogleeraar met eene altoos le- zenswaardige Oratie(l). Dan, welke ultnemende wen- ken de wijsgeerig-authropologischc of historische opmer- kiugen van dien Geleerde in den cursus van het Natuur- en Volkenregt uanboden , voor hem , die eenmaal dacht de hand aan het roer van den Staat te slaan , en der- halve behoefte had aan een helder inzigt in den werke- lijken toestand der Maatschappij — voor hem, die de ouderlinge verhouding der Mogendheden, hare krachteu en hnlpbronncn , hare stellige regten en verbindtenissen nioest hooren uiteenzetten en ontvonwen , voor den toe- komstigen Staatsman en Diplomaat kon het niet raad- zaam worden geacht, zich met eene vernuftige bespiege- ling te vergenoegen , en tot de intrede in het openbaar leven als geheel voorbereid en toegerust aan te merken. "VVie zich herinnert, dat eene vertaling van het onsterfelijk wcrk van ad am smith , over den Rykdom der Natien , in 1796 door hoola van nooten begonnen, uit ge- brek aan lezers had moeten worden gestaakt(2), kan zich van den lagen trap, op welken de staatshnishoud- kunde toen in ons Vaderland stond , eenig denkbeeld vormen. Hogendorp's Gedachten over '* Lands finmtien, in welke de waarde dier wetenschap, der theoric, in (1) Pro rectd civium inttitutione , unico libortatis praesidio. (2) Mr. H; W. Tydeman, Grondlcginselen der Staatshuis- houdhtnde (naar den 4den Druk uit het Engelfch.) Dordrecht* 1826, Voorrede, bl. IX-XI. 2 10 Frankrijk, in Engeland , Italie en Duitschland veel raeer bekend en aangekweekt, met klem van redenen werd betoogd , verschenen eerst na capellen's studie- jaren , in 1802. Waarheen dus zijne schreden gerigt? Naar warnec- ke's geboorteland , naar het tocn ongemeen bloeyend Gottingen, naar de Hoogeschool, waar nevens een phi- loloog als heijne , geschied-, staat- en aardrijkskundi- gen, als schlozer en achenwall, gatteeer en spitt- ler liadden uitgeblonken ; waar nog dagehjks een vloed van Engelscbe , Fransche, Bussische en andere uitheem- sche jonge lieden, die zich aan de Staatsdienst begeer- den te wijden , naar de gehoorzalen van niet minder vermaarde mannen stroomde(l). Zoo begeleidde dan warnecke zijn' kweekeling in het najaar van 1799 der- waart8, en vertoefde vooraf met hem eenige weken te Arolsen in het Voratendom JFaldeck , vanwaar hij wist dat ook een zjjner bloedverwanten , karl friedrich Ferdinand 8UDEN , het voomemen had zich naar de- zelfde Hoogeschool te begeven. Da^r werd tusschen de beide studenten de band van vriendschap aangeknoopt, die den tijd heeft venluurd en ons in staat stelt, aan- gaande capellen's verblijf te Gottingen^ sedert de eerste dagen van October van gemeld jaar tot Paschen 1801 , eenige berigten mede te dcelen. De heer sdden zelf, die als Staatsraad in Oldenburgsche dienst en lid van het Duitsch Bondsgerigt, een werkzaam deel aan vele diplomatische handelingen, met name betrekkelijk het tolstelsel en de scheepvaart heeft genomen, leeft thans (l) Verg. A. I. t. Schloicr'a Oeffenil. u. PrivatUben. Leipzig, 1828. (Twee deelen.) Digitized by Google 11 ♦ ambteloos te Kami en geniet om z\jne regtschapenheid, zyn doorzigt en langdurige ervaring, de algemeene, wfcl- verdiende achting (1). Het was hem een weemoedig genot, de gelukkige dagen, met den edelen vriend, wiens aandenken hem heilig is, aan de Georgia Augusta doorgebragt , voor zyne verbeelding terug te roepen, en eenige bijzonderheden aan te *tippen , uit welke capel- i^n's loffehjk gedrag in dat tigdperk nader kon gekend worden. Naar luid zijner opgave, hield te Qdttingm warnecke's toezigt geheel op en verliet deze die stad bijna pnmiddellijk , na zijn' kweekeling behnlpzaam te zijn geweest in hetgeen tot zulk eene vestiging vereischt wordt. — De collegien, door den waardigen afgestor- vene alleen of gezamenhjk met den Heer suden bijge- woond , waren de volgende : I. Hugo, de Encyclopaedie der wetenschap van het regt. II. Heeben , de Geschiedenis der middeneeuwen. III. Dezelfde: de Geschiedenis van het Statenstelsel van Europa. IV. Canzler, Algemeene Aardrijkskunde. V. B lumen bach , Natnurlijke Historic VI. Meistee , Strafregt (2). VII. Sabtorius, StaatsbestuurenStaatshuishoudkunde. (1) Conversations Lexikon der Gegenwart (1840) van Brook- fa au«, in v. Suden. Almaoach de Gotha, 1846. Liste des arbitres nommes par les XVII curies de la confbd&ration , p. 388; Emmioghaus, Corpus Juris Germanici tarn publici quam privati academicum f Ze Aufl. S. 806. Bondabesluit van 30 Oct. 1834, houdende in atelling Tan een Schiedsgericht. (8) G. J. F. Heiatcr, Principia juris criminalis Germ, commun. Goetting. 1789. edit. VII. 1828. 12 VII [. Martens (v.) Volkenregt. IX. Dezelfde: Practische cursus van het Volkenregt. Wien treft niet , bij het lezen dezer namen , bij do vermelding dier lessen, het wijs, menschkundig verband der vakken , wier vereenigde studio den Man , wien wij bctreuren, zoozeer tot sieraad, der Maatschappij tot nut en heil heeft gestrekt? Hugo, heeren , sarto- rius , martens , welke voorgangers voor den beoefenaar der regts — en staatkundige Geschiedenis , der Regeer- kunde en der beginselcn en vormen van het bestuur der buitenlandsche betrekkingen ! — En blumenbach? Wien is de groote natuuronderzoeker onbekend, door blakenden ijver voor zijne onuitputtelijke wetenschap nog op hoogcn ouderdom tot gcestdrift vervoerd ? Hoeinoest zijne vurige voordragt , de levendige , zorgvuldige be- schrijving of wel de opgetogen bewondering der zeld- zame voorwerpcn de aandacht boeijen ! Hoe moest de vaderlandlievende Nederlander genegenheid gevoelen voor den rondborstigen Duitscher, die zoo gaarne van cam- per , van Holland sprak (1) ! Wie, die blumenbach's naam op de lijst der honoraire leden van het Bataviaasch Genootschap onder het bewind , gewis niet zonder voor- kennis, vermoedelijk op aanwijzing van den dankbaren toehoorder des Gottingschen Hoogleeraars , nevens een* o. K. van hogendorp en palck geplaatst ziet (2) , twijfelt aan den genoegelijken indruk , door dien cursus van Natuurlijke Historie veroorzaakt ? Wij herinncren (1) Zie bierbij Herder, Ideen zur Philosoph. d. Gesch. der Menschheit. (uitg. Tan H. Luden, 2le Atifl.) 1881 I B. 107 folg. Blumenbach, de generis human i varietate nativa. (2) Verhandcl. v. het Batav. Genootsch. r. Kvnstcn en We- tenschappcn , Xfde Oecl (1826) bl. XXXV. Digitized by Google 13 • ons althans den hoer van der capellen te hebben hooren verhalen , hoe blumenbach , verrukt over het bezoek , hetwelk de oude Man van den gewezen Gou- vcrneur-Generaal van NeMands Indie ontving , dezen met kinderlijke vreugde naar de collegie-kamer leidde en hem de bank wist aan te toonen, waar de hem niet onverschillige leerling gezeten had. Wy herinne- ren ons de blijdschap van den Grijsaard op het berigt , dat de heer van der capellen een' inboorling van Nieuw-Guinea (1) in zijn gevolg had , wiens schedel de geen oogenblik verzuimende Naturalist terstond aan alie zijden naauwlettend beschonwde en betastte. Was blumenbach er in geslaagd , de zucht tot de kennis der Natuur te doen ontwaken bij hem, die in een afgelegen werelddeel het hoogst gezag uitoefenend de milde bcgunstiger van een* reinwardt (2), van een' blume, van von siebold zoude worden, welke was niet de heilzame invloed der lessen van den helderzien- den heerek op capellen's hoofdstudie? Die lessen, heeren zelf zegt het ons in zijnc onopgesmukte auto- biographic (3) , imoesten, uit den aard der zaak, tege- lijk eene geschiedenis van de practikale staatkunde en van den nieuwen wereldhandel worden, en konden niet ongepast zijn voor eene Universiteit , waar zich steeds (1) Verg. hierbij Blumenbach, Sex decades craniorum diversarum gentium illustratae. Gotling. 1790-1820; Nova pen- tas collect, cianiorum, tanquam complementum priorum deca- dum . 1828. (2) lie -Rein war dl's Oratie (3 Mei 1823) de Augmentis , quae ffistoriae Natvrali ex Indiae investigations accesserunt. (3) Levensschcts van A. H. L. Heoren — door hemselvon , tot beter verstand sijncr schri/ten , mcdvgcdcetd. Vertaald door J. Gee I. '* Gravel.. 1823; bl. 61. ecn aantal studereuden bevindt, die voor eene diploma- tische loopbaan bestemd zijn." Hoe toch de nieuwere geschiedenis tc doorgronden , zonder eene gelijktijdige beoefcning der staatswetenschap- pen in harcn geheelen omvang? Zoo trad he eren reeds vToeg in het onderzoek en de vergelijking der vcrschil- lende vormen van staatsinrigting ; zoo was de statistiek, die bij hem iets anders was dan eene dorre vcrzameling van tabellen en getallcn , van zijne historische studien onafschcidclijk (I); zoo werden aan deze , algemeene geographie en ethnographic met behulp van rijke ver- zamelingen van reisbeschrijvingen en landkaarten, dienst- baar gcmaakt. — Capellen hoorde den begaafden spre- ker in de voile kracht van zijn, zoo behagelijk, inne- mend talent. Uit den eigen mond van den beroemden schrijver der IdeeSn over den handel, het verkeer en de kolonien der oude Volken hoorde hij de met overtniging voorgedragen uitkomsten van diepe, zelfstandigc navor- sching. Die Ideeen , zoowel als Robertson's Geschic- denis der ontdekking van Amerika en raynal's Hutoire des MU&etnents et du commerce des Europeans dam les deux Indes, warcn te GUttingen de lievelings-geschriften van den lateren Gouvernenr-Generaal (2), van hem, die niet alleen door onbekrompen ondersteuning de uitbrei- ding der Land- en Voikenkunde krachtdudig zoude be- vorderen, maar wien de eere toekomt van eene Alge- meene Statistiek van Java (3) en andere Nederlandsche (1) Heeren, t. a. p. bl. 66 volgg. (2) Berigt van den Staatsraad Suden. (3) C. S. W. de Hogendorp, Coup d'oeil sur ViledeJava, (Bruxell. 1830) p. 41 suir. «Il ne sera possible d'avoir des no- tions v raiment eiacles sur la population dans nos possessions Digitized by Google - 15 bezittingen in Oost-Indie, in eene uitvoerige schets ont- worpen, en daartoe aanvankelijk , door het inwinnen • van merkwaardige Verslagen van enkele zijner Residenten en Commissarissen , de noodige bouwstoffen gclevcrd te hebben (1). Vandaar de lof , door g. k. van hogen- dobp bij de medcdeeling van zulk een omstandig Be- rigt wegens Borneo (2) , aan de Indische Eegering toe- gezwaaid. Vandaar de met zooveel zorg vergaderde bij- zonderheden nopens den toestand van het eiland Banka, vooral van de aldaar aanwezige tinmijnen (3). Vandaar de reistogten der hiervoren genoemde geleerden in de binnenlanden van Java en naar den Indischen Archipel; vandaar het onderzoek, door de onvermoeide Naturalisten orientates , que lorsque la Statistique genlrale de Java et de ses d^pcndancea aura 6t4 achevee. — L'ancien gouverneur-gd- ne>al Tan der Cape 11 en s'^tait occupe* seVieusemcut d'ane raatiere aussi importante; deja, en 1821, il avert donnCl'ordre a tons les gouverneurs et r&idens de former une statistique exacte et detaillee de leurs provinces. S. Esc. elle-mime en traca le plan , la distribution des chapitres , et posa les scries des questions qui devaient Stre re"soluet." — Zie wijders al- daar, p. 420. (1) Verg. de Beschrijving van de Hoofdplaats van Palem- lfang f door den Ueer J. J. van Sevenhoven, in de Ver- kandel. van het Batav.. Genootsch. (IXdeDeel; 1823) bl. 41-126. (2) Verslag van den Cominissaris Tobias, Bijdragen tot de JTuish. v. Staat (1824), Xde D. 71-86. (3) Voyage au Japon, execute pendant les annies 1828 d 1830, ou description physique, geographique et historique de V Empire Japonais , par M. Ph. Fr. de Siebold. £dit. franc. T. I. Paris, 1838 p. 17, 38, 61. (Algemeen Verslag der rcsi- dentie Banka over 1823.) cCe qui nous a manque* surtout jus- qu'aujourd'hui } ce sont des rapports statistique*. Outre celui de M. de la Fon taine, (Resident Van Banka) nous en devons un, accompagne* de cartes et de plans, au gouverneur van der Ca pel len." 10 r kuhl & van HA9SELT ingcsteld, en de aan het geheiin- zinnig Japan outrukte sluijcr. Vandaar eindelijk niet slechts de aannioed'.ging dcr pogingeu van anderen , maar het in 1824 door den Gouverneur-Guncraal , na rijp overleg, genomen en volbragt besluit, om den staat der aan zijn gebied toevertrouwde bezittingen in de Molukkw en op Celebes, door ccn pcrsoonlyk bezoek nader en beter te leeren kenncn; — eene reize, wier vruchten in de even welwillende als doeltreffende Publi- cation zijn vervat , te Ambon , Banda-Neira , Ternate , Menado en Makasier uitgevaardigd, en door nog andere verordeningen , in Rade vastgesteld, na de terugkomst op Java aangevuld en verbetcrd (1). Die reize , de eerete na antonie van diemen in een tijdvak van bijna twee ccmven, door cen Nederlandsch Opperland- voogd ondernomen, verzckert aan capellen's naam den onvergankelijken roem van weldadigheid en mcnschen- liefde, maar tevens dien van staatsbeleid on vastheid van wil , die , misbruiken en verkeerdheden ontdekken- de, zijne magt ten behoeve van eene vcrdrukte bevol- king zonder oogluiking wist te gebruiken. Ziedaar de verwijderde, maar niettemin blykbare ge- volgen van het welbesteed Academisch leven; ziedaar het vcrband tusschen de onweerstaanbare behoefte aaii (1) J. Olivier Jr., (voormaals Secretaris te Palembang) Rei- zen in den Molukschen Arckipel naar Makassar, en*, in het gevolg van den Gouvernevr-Generaal v. IVederl. Indie , tn 1824 gcdaan; Amsterdam, 1834; Hogendorp, Bijdragen, X. 03-97; Hogcndorp, Coup d'oeil sur rile de Java , p. 317, 334, 335, 381. Yerg. vooral in het Staatsbl. v. Nederl. Indie (uitg. Schinkel en No man) de Publication van 7 February, 15 en 20 April, 27 Mei , 14 Juntj, 17 July, 2 October 1S24, 22 February , 9 Jung , 29 November 1826. Digitized by Google 17 cigen waarneming , tuaschen de onmisbare statistische kcnnis (1), tloor blumenbach en heeren beide opgewekt en betoogd, — en de toepassing, welke de Staatsman geroepen zoude worden, van de hem ingescherpte be- ginselen te maken. Wij vindeu die gissing bevestigd in een onlangs uitgegeven Vertoog over de openbaarheid in kolo/riale aangelegenheden (2), waarin aan het vrijzinnig bestuur van den Baron van deb capellen regt wordt gedann , cn onder anderen , tot bewijs van den niet lichtsclmwcn gecst der Regering, de oprigting der Bata- viasche Courant wordt vermeld , welk nieuwsblad , op uitnoodiging van den Gouverneur-Generaal , de voor den staatsman , den zeeman of koopman meest belang- wekkende artikelen ontving, en in de jaren 1816-1826 zijn' hoogstcn bloei bereikte. Capellen wenschte, „een middel tot nitbreiding van kennis onder de ingezetenen zelve, en eene bron" te scheppen, „waaruit eenmaal door den GescMedschrijver, den Natuuronderzoeker en den Aardrijhikundige , bijdragen zouden kunnen worden ge- trokken (3)." — Zoo iets , het vroeger en het later , het wetenschappelijk en het openbaar leven, waren in de bespiegeling, gelijk in de handelingen en het bedrijf van den zeldzamen Man, de schakels van 66ne keten. Of, zoude niet ook het dubbel collegie van den groo- ten leeraar van het Volkenregt hem, die in vervolg van (1) Zie gelijke weetgierigheid Tan Capellen, all Landdro«t Tan Oostfriesland , bij Wiarda vermeld, t. a. p. 467. (2) Prof. Veth, de Gids, Julij 1848. (3) Eigen woorden Tan den GouTerneur-Generaal. Zie we- gens C a p el le n*« Beslait omtrent het doen der hydrographische opnemingen in de Indische teeen tot verbelcring der zeekaar- ten , het Staatsblad t. 1831 , Wo. 88. 3 18 jaren , in een beslissend tijdgewricht , ecne uitcrst kie- sche en netelige zendiug naar Weenen uanvaardde (1 ) ; zoude den Piplomaat, die zich met de doorslepen lei- ders van het Congres van Europa te meten had, de theorie van maetens nict vaak te stade zijn gekomcn? Had niet capellen bereids als Landdrost van Ooatfries- land , belast met de handhaving van het continentaal stelsel, zich bij intcrnationale geschillen voor misslagen moeten hoeden ? (2) Ging niet later de teruggave der Oost-Indische kolonien door de Engelschen met cinde- looze moeijelijkheden gepaard (3), die het taai geduld der Commissarisscn-Gencraal op de proef stelden (4), en zonder de geoefende afwisseling van fierheid en buig- zaamheid in het diplomatisch verkeer , niet zouden heb- ben kunnen vereffend worden ? — Ook martens was , tijdens capellen's verblijf te Gottingen , door den bij- val , welken zijne geschriften en lessen inoogstten , ge- prikkeld : hij waagdc het zelfs , zich van de taal der kabinetten , het Fransch te bedienen , en zijne toehoor- ders in het vervaardigen van Note's , Memoranda , protestatien en andere staatsstukken voor te lich- (1) Zie het gcheim Verdrag van 3 January 1815, met dc daartoe betrekkelijke stukken , vermeld bij Mr. H. A. van D ij k , Riper t. his tor. et chronolog. d. Trait Ss conclus par la Hollands (Utrecht, 1846) p. 86-89. Verg. de Mim. tire's des papiers (Tun homme d'itat , T. XII. 468-470. (2) Koninkl. Courant , 2 Aug. 1808 , 26 November 1808. (3) Mr. P. Mijer, Kronijk van JSederlandsch Indie". Het jaar 1816, bl. 0-19. (4) Verg. het Tijdschrift voor Neerl. Indie , IHe jaar, en Le Moniteur des Indus Orientates et Occidentales , T. III. No. 1 en suit. (La Haye , 1848.) Chroniqve des Indes-Orientales Weerlandaises depvis Vannie 1816. Digitized by Google 19 ten (1). — Het jaar 1801 , de tijd dcrhalve van welken wij spreken, was getuige van des Hooglee- raars voorbeeldeloozen ijver, die te gelijk de tweede uitgavc van het Precis du droit des gens modeme de V Europe bezorgde en den bekenden Cours of Guide Di- plomatique in dric deelen in druk deed verschijnen. — Wanneer men overweegt, dat maktens nog de oude orde van zaken had aanschouwd, in welke de stijve regelen van cerimonieel een voornaam, zeer ernstig ge- deelte der wetenschap uitraaakten; dat hij de zinledige of gevaarlijke stellingen der nieuwe , republikeinsche Di- plomatie van de Nationale Gonventie bestreed (2) , en te regt in het behoud van zekere plegtigheid en onver- anderbjkheid der gebruiken een* waarborg vond voor de rust en het wederkeerig aanzien der Staten , zoo schijnt al wederom het vermoeden geregtvaardigd , dat de ken- nis der afgemeten vormen van de herkomelijke dtiquette in het Land , waar de stoutste vooruitgang in grootsche zaken zich voor middeneeuwsche nietigheden nederbuigt, — dat de kennis dier steeds geldige voorschriften in Groot-Britannie , bij gelegenheid der krooning van Ko- (1) Reeds in 1788 schrecf Martens: ccDepuis plusieura an- nees j'ai commence a (aire succe'der aux le9ons sur la th&orie du droit des gens modeme — des lecons pratiques du droit des gens, uuxquellea j'ai voue deux heures par seinaine dans chaque semestre. Chacune de ces heures formant un cours t6- pard , Tune sert a enseigner a travniller en allemand , l'autre en francais, sur toutet sortes de matiere* du droit des gens, et a dresser diffgrens genres d'ecrita dont on peut etre charge' en entrant dans la carriere politique." (2) lie de wederlegging van de 21 artikelen der Declaration du droit des Gens, in 1705 door den Abt Gr ego ire voorge- drageo. 20 ningin victoria , den buitcngewoncn Ambassadcur der Ncderlandcn nog wcl eens met erkentelijkheid dcu naam van g. r. v. martens in het gcheugen zal hebben gc- roepen. — Zeker is het, dat de keuze van den Hecr van der capellen tot vertegenwoordiger van den Staat bij dat luisterrijk feest , gelukkig mogt heeten. — Een ander zoude misschien dezelfde pracht ten toon hebben gespreid, niemand kon in de rij der Mogendheden 's Lands hoogheid beter bewaren. • — Zal het na dit alles noodig zijn , te verzekeren , of wijzen de daden het niet uit , dat de Heer van der capellen een getrouw , opmerkzaam toehoorder was der voortreffelijke Mannen , die de Duitsche Hoogeschool versierden ? Wie schenkt niet gereedelijk geloof aan de verklaring van den Heer suden , dat zijn overleden vriend nooit naliet het gchoorde tc overdenken en te repeteren (1) ; dat hij gewoon was , elken Zondag och- tend het dagboek der verloopen week bij te 'houden en bezoeken af te leggen bij de Professorcn , welke hij het mcest achtte? Zullen wij daarbij voegen, dat hy met zijne geliefde Moedor , die nog even vodr haar verechei- den , haren zoon tot den rang van Minister van Bin- nenlandsche Zaken verheven mogt zien (2), eenedrnkke briefwisseling onderhield? dat hij steeds den raad van warnecke, schoon afwezig , inwon, en, na de ver- vnlling zijner pligten , eene zoete bclooning sraaakte in een nog reiner gevoel, dan dat der vriendschap ? Rccds was de band met de edele jonkvrouw (3) aangeknoopt , ■ (l) «(Cependant Mr. de C. ne negligca jamais «!e repetcr w> cours." (2) Kon. Ct. 29 Mei 1809. (3) Jacoba Elizabeth, L-arones van Tnyll van Se- rnojkerken. Digitized by Google 2L die thans [m bittcren rouw den Man beweent , wieus lief en leed zij waardig was tc deelen. Veel uitstekends hebben wij uit dien Academie-tijd , op welken capellen immer met ware voldoening heeft kunnen terugzien , mogen verinelden ; zij , die reeds vddr 30 jaren , gedurende zijn verblijf in Oost-Indie, van de eervolle antecedenten zijner jeugd gewaagden, zageneven als wij , in die zoo wel bestierde studien (1) een voor- bode van zijne glansrijke loopbaan. Welligt vraagt men, of dan de naauwgezette jongeling zich volstrekt geene dus genaamde ontspanning gunde ? Wij antwoorden met den Heer 3UD£N , dat ook de muzijk hare regten had , en dat zich al te Gottingen de kiem heeft geopenbaard dier op groote schaal in Indie ontwikkelde liefhebberij voor fraaije paarden (2). Vandaar de stoeterij van Tjan- jor , en^tot in de laatste dagen , die van Vollenhoven. Nog eene gedenkwaardige ometandigheid uit dat aca- demisch tijdperk blijft ons te melden overig. Behalve het vertrouwelijk verkeer met den Heer suden, warcn capellen' s betrekkingen tot zrjne uitheemsche mede- studenten niet duurzaam, noch in de beteekenis des woords , vricndschappelijk. Maar, gelijk sedert meerdere (1) La cour de Uollando sous le regne Louis Bona- parte, 2e £dit. Paris, 1827, p. 318. (Capellen fils re9ut une education soignee, fit de bonnes etudes a la suite desquel- les ayant ete nomine' secretaire de la prefecture d'Utrecht," em. lie mede Wiarda, t. a. p. s. 457. (2) Hogendorp, Coup cToeil sur Vile de Java, p. 212. «L*ancien gouverncnr general baron van der Capellen, grand amateur de chevaux, avait ton jours unc ecurie parfaite- roent roontee ; — cette circonstance a beaucoup contribue' a encourager les efforts tendant a ('amelioration des races." — Verg. nog p. 345* l>2 Nederlaiidsche staatslieden of geleerden Gottiugen bc- zochtcn , zoo kwam toen een ander stadgenoot, de vecl- belovcndc, genialc kwcekeling van ceas, anion eein- haed falck (1), naar dezelfde oefenschool. Daar lccrden zij clkander kennen, hoogschatten en beminnen; daar wcrd de grond gelegd tot die harmonische zamenwerking, tot die overeen8temraing in politische inzigten, welke in de Jaarboeken des Vaderlands met gulden letters is aan- geteekend. Daar werden reeds, in bijzijn van den heer suden, wetenschappelijke of staatkundige gesprekken ge- voerd , zulke mannen waardig. Daar uitte men zijne ver- ontwaardiging over de laaghartige vreugde, welke do Berlijnsche bevolking bij hct berigt der nederlaag van het Oostenrijksche leger te Marengo, had aan den dag gelegd ; (2) daar twistte men over de al dan niet ecr- znchtige oogmerken van den grooten Corsikaan, inwien de een den nieuwen ceomwell zag , de ander, vrij van argwaan, een* tweeden monk ontwaardc. Daar kon men voorzien , dat capellen zoowel als falck, eenmaai wei- geren zoude , den dwingeland te dienen , en dat opregte vaderlandsliefde den zoon van den, door de Oranje-party wreed mishandelden bcveihebber van Gorinchem, zoowel als den nog onervaren mede-ondertcekenaar van het Adres aan het Comtte BavcltUumair te Amsterdam, (3) in de (1) Reeds schrijver der Disp. de Matrimonio ex sententia ce- hbb. lmman. Kantii et Joh. Gottl. Fichtii. Araat.1799. (2) l\e ook wegens het gedrag van het Pruissiach kabinet, Thiers, Hist, du Consulat et de /' Empire , T. II. 89 , 90. (Uitgate Pan 1 i n.) (3) Zie de Verhandcl. Bcdcv. en losse geschriften van J. ffl. Kemper, III: 2, 3. (2 Maart 1795. A. R. Falck, Lilt. Hum. Slud.) Digitized by Google 23 rij dor grondleggers vim de Constitutionele Monarchic van Nedcrland zoude scharen. Te 's Hage , tc Bins- sel (1) warcn zij in 't bij zonder , als Sccrctarissen van Staat , de stichters van het schoon gebouw , hetwelk velen geoordeeld hebbcn, dat door hunnen onpartijdigen, verzoenenden gecst , door liunne bekwaamheid en veer- kracht ondevschraagd , in stand zoude kebben kunnen worden gehouden. Wij naderen den eindpaal van het ondcrzoek, hetwelk wij ons, zonder het bestek van dit geschrift te ovcr- schrijden , ten taak moesten stellen. — De overvloed van stof , dc waarde van het onderwerp vereischl eene min beperkte bchandeling. Niet gcheel cchter kunneu wij met stilzwijgen voorbijgaan wat , onzes inziens, ca- pellen's verdiensten van die der Staatslieden van den gewoncn stenipel onderscheidt. — Hiervoren is gewag gemaakt van de lessen van sartorius over de Regeer- kunde en de inrigting der huishouding van Staat. Ook is de naam vermeld van canzler , in de letterkunde der Cameralwksenschajl niet onbekend (2). — Ilccft niet het onderwijs dier Mannen insgebjks het zijne bijgedra- gen tot verrijking der denkbeelden van hem , die zeer jong en zeer dikwijls op een glibberig standpunt ge- plaatst , naar eigen oordeel , zonder leiddraad , zonder ruggespraak moest besluiten en doortastcn? Had niet capellen meer dan goeden wil en routine (3) , had hij (1) Verg. hierby Raepsaet, Oeuvres comptiU T. VI. 29, 44, 47 , 69, 190 suiv., H. C. t. Gagern, Der sweite ParUer Frieden , (1845) I. 48-65. (2) Erach en Koppe, Literatur der Jurisprud. u. PoKHk , mit Einschluss der Cameral>Wia$«H9chaften (leipx. 1823), a. 391. (3) Het behoort mede tot de verdienaten van het Indisch Be- 24 uiet nicer dan administrative regelmuti^hoid , had liij uiet het talent , dat den echteu Staatsman kemnerkt , had hij niet , in ee*n woord , een organiscrend hoofd bezeten, hoe groot zoude niet zijne verlegenheid , hoe veelvuldig zouden niet zijne dwalingen gewcest zijn , toen hij zich voor zijn dertig3te jaar met het Land- drost-Ambt van Oost-fricsland , welhaast, na cenige doorslaande blijken* van uitstekende arbeidzaamheid en beleid, met het Departement van Eeredienst en Bin- nenlaudsche Zaken bekleed zag ? Welnu , men sla het officieel dagblad op, en met verbazing zal men daarin de ontelbare , in rostigen , kalmen , altijd duidelijken en waardigen toon vervatte bekendmakingen en circu- lates van den Landdrost lezen ; hoe hij nu eens de Oost-friezen , die hem lief hadden, al waren zij van de Hollandsche overheersching afkeerig (1), aanmoedigt en prijst , dan wedcr berispt en tot gehoorzaamheid ver- maant. Hij had daar alles te scheppen : met toegevend- heid en ecnige tijdruimte kon het ecno, met standvas- stuur onder dea Heer van der Capellen, dat ondenchei- den kundige arabtenaren werden gevormd , met name bij bet • Departement van Inland»che Zaken. — Olivier, Land- en Zee- togten in Nedeil. Indie , III. 427 noemt de HH. J. C. Baud eu C. P. J. Eloat, als tot de opleiding van den bekwamen C. van Angelbeek, van den Heer P. P. Roorda van E y s i n g a en anderen veel bijgedragen hebbende. — Capel- len moedigde sterk het aanleeren der Javaansche taal aan, als pliglmatig en ononlbeerlijk vereisehte. Staatsblad voor 1819, No. 34. £Uves voor de Inlandsche talen werden te Amboina , Malacca, Maoas6*r t Hatavia , Sourabaya eo Djoc- jocarta geplaatst. (t) Conversations Lexikon v. Capellen. Publicatie van 15 Fe- bruary 180ft. Knnlnkl. Court. 23 February 1809. Verg. ook de Kon. Ct. van 28 Junij 1809. (Tegenkanting van kwaadvriUigeo.) Digitized by Google ■ 25 tige beradenheid mocst het anderc zonder verwijl wor- den ingcvocrd (1). Zoo werden de Oost-Frieschc Krijgs- cn Doinein-Kamcr en het Collegie van Landscliappelijke Administratoren spocdig opgeheven , terwijl de rcgtcrlijke inrigting ongeveer dezelfde bleef (2). Zoo bezigde men geduld met het aannemen en toelaten van stukken , door bijzondero personen in de Hoogduitsche taal ge- schrcven en ingediend , maar werd den ambtenaren aan- bevolcn, „zich met onafgebroken vlijt op de Holland- sche taal toe te leggen." — Zoo werd, na de oplegging van eenc coutributie van twee millioenen (3), daarna ten gevolge van capellen's weldadigc bemoeijing , met de helft verminderd , alleugs tot de toepassing van het Hollandsch bclastingstelscl overgegaan. Hicrmedc stond eene nieuwe indeeling van Oost-friesland , Jevcr, Knip- hauscn en Varcl in verband ; de drie ressortcn voor het finantielc , Embden , Aurich en Jever , zouden tc- vens de drie kwarticren voor het huishoudelijk bestuur zijn. Het geheel personcel voor de invordering der middelen te water en te lande werd benoemd (4). (1) Invoering der Hollandsche reglcmentcn op de Jagt en Visscherij , 23 Junij 1808. Kon. Ct. 2 Julij. (2) Kon. Ct. 8 Maart 1808. Bg Wiarda, S. 465 heet Ca- pe 11 en: cdieser rechtschaffene , ein«ichtsvolle und thatige Mann."— Ha elders in zijnen lof te hvbben nitgeweid (S. 537), merle t hij aan : « Heine Land«Ieute die ihn gekannthaben , wer- den , davon bin icb uberzeugt, hierin nichU ubertriebenes finden." (3) Plan van heffing, door Landdrost en Asscssorcn ontwor- pen , en bekrachtigd. Kon. Ct. 25 Nov. 1808. Verg. raede L u t- ten bergs Register v. Wetten en Besluiten sedert 1706 tot 1813, TiteU 1, 37 en 67. (4) Kon. Ct. 1 en 2 December 1808; Bekendmaking van den Landdroit 30 Dec. 1808 , Kon. Ct. 20 January 1809. 4 20 Tot verzekering der evcnredigheid en gelijkmatigheid in de heffing stelde capellen , bij ontstentenis van bet kadaster , Commission van oekonoraen of landkundigen aan , belast met de rectificatie van den aanslag (1). Ook werden in de acht districten Commissien van Landbouw opgcriart en voorbereidende maatregelen in het belang van der ingezetenen gezondheid getroffen ; de vaccine werd nadrukkelijk bcvorderd (2). De Land- drost verklaarde dc loatstc sporen van ongelijkhcid tusschen de Israeliten en hunne medeburgers (3) , voor altijd uitgewischt. — Aan zijnc menschlievcnde tusschen- komst zal wel grootendeels het Koninklijk Besluit van 12 Junij 1809 verschuldigd zijn , tijdens zijn Ministe- rie uitgevaardigd, bij hetwelk de Oost-Friczen van vele knellende lasten , afpersingen en misbruiken werden ont- heven (4). — Wat wonder , zoo de gunstige dunk van capellen's talenten nicer en meer steeg, en hij zich cerlang als Staatsraad in gewone dicnst bij de eerste Sectie geplaatst vond nevens de ouderen van jaren , eeuvens en eloct? (5) Wat wonder, zoo, de kracht- (1) Public. 13 Sept. 1808. Kon. Ct. 4 October 1808. Com- miwien Tan Landbouw , 3 Oct. 1808. Wiarda, S. 478 roleg • S. 408.509. (2) Publicatie 26 July 1808; Circulatre Tan den Landdrost , 22 Aug. 1808. Kon. Ct. 29 Aug. 1808. (3) Wiarda, S. 482 volgg. (4) Van de Poll, Ferzarncl, v. Vaderl. wetten en besluit en, bl. 446 Tolg. (6) 22 December 1808. Kon. Ct. 26 Dec. 1808. Capellen werd echter eer«t den 23 Haart 1809 alt Landdroit door Queyien verTaugcn. Kon. Ct. 20 Maart 1809. Bij de fermel- ding van C a p e 1 1 e n't abcheid van Oo»tfrie»Iand, zegt Wiar- da t S. 637. tViel gutet hat er auf dieter *einer geftchifUrol- Digitized by Google 27 voile , voortvarende en toch otnzigtige Staalsman , na weinigo maanden , aan het hoofd stond van twee Mi- nisterien , en in dc bange jaren 1809 en 1810, eerst tydens dc landing der Engelschen in Zeeland , vervol- gens gedurende het gedwongen verblijf van Koning lo- dewijk te Pary*(l), eindelijk na den troonsafstand van dien braven Vorst, een' onwankelbaren moed en eene vaderlandsliefde betoondc , wclke hem in 's Lands Geschiedenis, tegenover de zwakheid, laauwhcid of baat- zucht van veh zijner tijdgenooten, eene fraaye bladzijde verzekeren? De genegenheid, die de Koning voor zyn' Minister had opgevat, en beiden, na het verlies van huane waardigheden, naauwer dan ooit vereenigde, toeu de romau Marie ou lei HollandaUes te Gratz (2) uit de pen vloeide van hen, die een Kyk hadden bestuurd, — die genegenheid , op de achting voor capellen's ka- rakter en belangeloosheid gegrond, was ongetwyfeld ook uit de welberaamde en onbeschroomde handelwyze van den jeugdigen Minister voortgesproten. Het getuigenis van den Generaal kkaijenhoff , de snclle oproeping en wapening der schutterij , der bataillons vrijwilligers en veliten, strekken ten blijke hoe capellen onwrik- baar aan de dreigende gevaren het hoofd bood (3). — Doch dit Ministerie verdient ook lof wegens den y ver , len Laufbahn bewirkt und wahracheinlich noch mehr Boaea abgehalten." (1) Vewlag van Mr. W. F. Roe 1 1, uitgeg. door Jhr. W. Ba- ron Ro8U, (Amaterd. 1837) bl. 220, 223, 342. (2) L. Bonaparte, Docum. histor. sur le Gouvernem. <U la JioUatide y lU. 283, (Paryache uitg. van 1820)295, 304auiv. (3) Kouinkl. Ct. 4 en 20 Aug. 1839 , 22 Aug. 18 Sept. 1809. (Circulairen aan de Landdrosten.) 28 in amlcrc dcelcn van hct inwcndig bestnur aan den dag gelegd ; dc pogingen tot opbeuring van den handel, do volksvlijt cn den landbouw , de uitloving van eerepen- ningen (1), de benoeming van Commission waren zoo vele proeven der aanhoudende en ongeveinsde belang- stelling van onzen Staatsman. — Het was bij hem , ook in latere tijdcn, in Oost-Indic, als tot bcginsel geworden , zich in duistere, veclzijdige zaken door des- kundigen te doen voorlichten , met dit voorbehoud even- wel , dat hij niet de te behandelen punten als in 't wildc aan zoodanige Commissie overliet (2), maar op eenige kort en bondig gestelde vragen , een met redenen be- kleed antwoord verzocht. — Vandaar die wol bcwerkte verslagen , wier overweging de voordragt van organiekc besluiten gemakkelijk maakte. — Wij ontmoeten zulke naauwkeurig opgegeven vragen in een voor ons liggend schriftelijk Eapport,den 11. December 1 809 uitgebragt door eene Commissie , tot wier Voorzitter Herman tollius benoemd was, cn welkc aan den Minister hare gc- dachten moest mededeelen (3) aangaande de middelen , om in overeenstemming met de belangen des handels de in dit Eijk gevestigde fabrieken van lakenen enwol- (1) K.ops, Magazijn van Vaderl. Landbouw , V. 315 (Vl<is- teell); 385-394. (Eerepnjzen voor den landbouw); 395-400; VI. 38-41 (24 Met 1810, ontginniog Tan woeste gronden; lie wtjders, hi. 170, 448, uitgave Tan het Leerboek over de* Landbouw van H. Pome. 