Maritime geography and statistics ..
Tuckey, James Hingston, 1776-1816
Gesärkukunde voor - De Straat van Calmar, of 3 wur breed, fehelde Oeland van de kust van Ost-Gothland. De Octavien des eilands is fteil, en wel genaakbaar; maar bet nadecren der Westkust is gevaarlijk. Eene heuvelreeks, Alwar genoenid, loopt het ganiche eiland in de lengte door, en hetzelve is 24 uur lang, es flechts 13 of @ uur breed. Deszelfs grondfteen is kalkachtig en roodachtig, met groene en grize aderen. Men vindt er voorts aluinachtige schist, hard-fteen, granietblokken, porphier, bergkristal, en eene groots hoeveelheid van. Verfteende ichelpen en koraalachtige zelfftandigheden. Al de hoogtes zim boven op fteenig en bar. Er groeit dearop fiechts eenig dun gezaaid voedfel voor {chapen. De beekjes, welke van de hoogtes afdalen, maken derzelver afhellende zijden vruchtbaar, zoo als tevens den viakken zoom langs de zee, welke met eiken, beueken, hazelaars en walnoten boomen, bezet is, en tevens weiden bevat, voor een Grosse santal på den, horeve en schapen. De peaarden vailen er zierer klein, maar zijn vlug en taai. Men vindt ophet celand eenige wilde herten en beeren. De bevolking was in 1800 van 92,605 zielkn, die, behalye de veeteelt, voornamelijk van het houwen van bouwfteen, het branden van kalk, on het delyen van de aluinfchist uit de mijnen, beftsan; welk alles van daar naar het vaste land wordt. Er is geene stad op het eciland, maar, de.‘volgend® pkaticn zijo opmerkenswaardig. Borgholm, cem, end. ZEEVAART en KOOPHANDEL. ge oud en Koninklijk kasteel, aan de Westzijde, ‘is eed Vierkant, met ronde torens op de hoeken, en van hooge wallen omringi, bajten welke er een dorpligt, dat de haven Borgehamn in zijne nabijKeid heeft. Ottenby, een Koninklijk landgoed, met ge bouwen van grooten omvang, beflaat het Zuidelijke uiteinde des tilands, en is door een “aval ter hoog‘te van 10 voet, welke aan wecrsk. Anten tot aan de zee reikt, van het overige des eilands afgeichei den. De Patochie Mockleby bevgt de voomeamfte aluinmin, die 5 voet diepte heeft. Boedehama aan de N. O. zijde is de haven, van waar men heat het eiland Gottland vaart. Aan de Oostzijde vindt. Men de havens Koellehamn en Sikehamn. Laiglet en Henderum zijn minerale’ bronnen, welke door de eilanders en de bewoners der naburige kust gebrückt worden: Oeland is dikwijls,-onder den naam van Graaf schap 5 een apanagegoed der Prinfen van Zweden gee weest, en werd als zoodanig in de leatte plaats door ‘KargeL -X: bezeten,’ voor dat hij den- troom beklonr. Het gezegde Borgholm was ijn gewvoors verbliff. Het Zuider kanaal in de frase van Coalontt heeft Ocland, en esne klippengroep, de Usclippers, of Uiskijkers, sickel, aap weerskanten van 3{ch. Tusfchen, dic; klippen en het. vaste land is het wa fer eabevasrbaar, en met, klippen opgevuld. Na gee noeg in het midden der strat, wan Calmar, ops freks derzelver Noordelijk uiseinde, ligt enc. bij- Z - kanes AARDRIJKSKUNDE voor. fans ‘regritandige klip, 230 voct hoog, en van. yifen omringd. In hare spelten groeijen er eenige eiken,. beuken Z - kanes AARDRIJKSKUNDE voor. En berken, en hare eenige bewoners zijn wilde gciten en zeevogels. Haar eigenlijke naam is Blokulla, of de blaauwe hoogte; maar, daar er zich op haer toovergodinnen gezegd worden op te houden, noemen de Zeelicden haar Maagdenberg. _ .Gettland, of Gothland (*), ligt 18. uur van de naaste punt vag Zweden en van Windau, dat de naaste punt van Koerland is. Het is ao uur dang; en de grootfte breedte.is 7 uur. Het vormt @gne verhevene viakte, ter hoogte van 120 of 200 voet boven bet waterpas,der zee. Op fommige plaatfen rijet de oever trapswijze, maar op andere als een muur, Het heeft op zich twee heuvels, Torsberg aan de. Oostzijde, en Hoberg aan den Zuidkant. Het eerfte is ecene fteile en .naakte klip , op wolker top. eene holle viakte, I2oo voet in den omtrek, fteeds vol waters ftaat. .De Hoberg is ook gene: {teile rots, merkweardig van wegens hare ho- len, - waarvan er on, de. faapkamer des ouden dergmans genoemd , aan een welgeregeld vertrek - gelijkr, en het onderwerp van menig volksvertels Hakje Be . wee e | 2 - . De "(*) Dus fchrifven velen, ont dat de Gothen, die van de ‘monden’ van den Donan’ near Irate, Gallie’, énz, togen, uit dic éiland, even als ar™ ‘Oust- en Wes «Gothiand- voortkwanies, of altbans ‘weczeive mede bevolkren. oo at tg .” ZEEVAART en KOOPHANDEL. g55_ De grondftten des eilands beftast vit ‘kalkathtige ’ gelfflandigheden , als marmer , kalkfteenig {path , enz. in beddingen afgedecld, en dikwijls met hardftean wermengd, die mica bevat. Behalve de uitgeftrekte Koraaibanken van Madrepores, enz. rondom het eiland , vindt men er ook verfteende anomias, myti- lusien, ez. benevens brokken agaat en graniet. Aan den Noordkant beftaat de grond uit eene digte klei, welke: met pijnboschen bezet is; aan deh Zuidkant is eche mengeling van zand, klei en tuine aatde. Het bisinenfte des eilands bewat eenige meer en rivieren. Van deze laatfte is de Lummeland de voornamite, welke wit het meer Morteba voortkomt, ja den grond: zinkt, en, na.zich eenen one *Seraardfchen weg, ter wijdte van 19 en wr. hoogte van 6 voer, te hebben gebaand, als een driftige stroom op nieuw te voorfchijn komt. Het luchtgeftel van dic eiland is meer gematjgd; den det der naburige kust van Zweden, daar de walnotenboom er vruchten voortbrengt. Men teele er tarwe, sefst, fogge en haver.. Er wordt een *root gantal vee gefoke; inzonderheid schapen, wekker vas door cen Merino-ram verbeterd is. De boss fhen ind het Noorderdeel des eilands verfchaffen dees fen, teer on ‘pdtasch, voor den uitvoer, en de freien groevert harmer, bouw- en kalkfteen. De. be volking des stands beftond in. 1802 mit $2,000. Zieln, welke in alleen liggende boesdeckerijen over het land verfpreid zijn, watit men vindt er echits eene stad, en twee of drie dorpen. De stad. Wisby, is op eene rots aan de Westkuse gebouwd, en bevat tusfchen de 3 en 4,000 inwoners. Her Haus verbond had er voormaals Stapel magazijnen; en de ruinen van eenige groote Kerken en andere gebouwen bewijzen, dat de plaats oudtijds van veel meer aanbelang geweest is, dan thans. Hare haven kan flechts eenige kleine vaartuigen bevatten. De havens van Capelshamn aan de Noordzijde, en Stilhamn aan de Oostzijde, zi ruimer; inzonderheid de laatfte, welke.eene der beste havens van de Oostzee is, en door het fort Carlsbele verdedigt wordt. Men heeft op Gottlahd een merkelijk aantal ftee-nen met Rumifcbe letters gevonden, maar geene oondere, dah de imvoering des Christendoms. Tot an de dertiende ecuw, genoten de eilanders zeker flag van onafhankelijkheid, onder de befcherming van Zweden; maar hunne onderlinge twisten veroorzaakten ten laatfte hurine gebcele onderwerping an die Mogendheid. In: het midden der veertiende eeuw v.el het eiland. voor een korten tijd in Deenfehe handen; en tegen Het einde dierzelfde ceuw bemagtigde een aantal zecfchuimers deszelfs kusten, van waar zij de -ganfche Oos¢zee door roofden. De Duitiche Ridders tastten ten‘ laasfte dat gefpuis an, en verstroolden hetzelve,.Sints-erkegde Gott-Jand den. Pruisfifchen Grootmeester woor, zien Sou-yefein, deze ver Kocht het eiland voor 9,000 gouden Nobels an Zwaden.. ‘Toen GUSTAVUS VASA an dé Calmariche vemening der drie rijken sen einde “lL ; maakte ZEEVAART sn KOOPHANDEL, 967 maakte, zoeht bij béezit van dit ciland te verkrijgen, als van een deel der oude domeinen vari Zweden; maar ‘de poging mislukte, en Gottland hieef aan Denemarken tot 1644, wanneer het bi} den vrede van Broemesbro aan Zweden werd af- geftaan. Gustav IV, wien Keizer paut, als Groote meister der Malthezer orde, Ridder van haar hingewiesen, vormde het ontwerp van haar naar de Gostzee. over te voeren, en met Gottland te beleenen, op voorwaarde van een genoegzaam aantal Fregatten in dienst te houden, om den Zweydchen handel in de Middellandche zee te konvoijeren, enf segen de Barbariſche roovers te befchermen. Er werden met de hoofden der Orde op Sicilie en te Petersburg onderhandelingen aangevangen; maar de corlog, welke er tuschen Zweden en Russland plaats greep, en de dood van Keizer paul, maakten aan dat ontwerp cen einde. Gottland maakt een afzonderlijke Provincie uit; en heeft een Bisfchop voor zich. Er is tot deszelfs verdediging eene kleine landmilitie gewapend, en het eiland levert een aanmerkelijk aantal matrozen en andere Zeelieden voor de vioot. Er liggen in de nabuurfchap. van Gottland eenige kleine eilanden, die verdienen opgenoemd te wore den. Fasoe, van het Noordeinde van Gottland door de Faroe Sond afgefteigen, heeft een goede haven, en digt aan deszelfs Noordzijde het kleinere eiland Norholm. Groot en Klein Carlfoe zijn rwes Z 3 rote qs «= AAR DRIJKSKUNDE voor sotsklompen, aan puinhoopen van muturwerk geltfkende, en zonder eenig geboomte, 1% mij ten Z. W. van Gottland. Groot Carlfoe is zeer hoog, en voorts door een groot hol, de Déeven kelder genoemd, opmerkenswaardig. Rondom Klein Carlfoe is er goede gelegenheid tot ankeren, op 8 of 10 vadem waters; maar Groot Carlfoe laat zich niet weiliglijk digter naderen, dan waar er nog 11 vadem waters flaat.. Rifholm ligt N. ten O. van die rot fen. Gottska Sandoe (*), cenige uren van het WNoordeinde van Gottland, is van banken omgeven, die tot verblijfplaats voor de Zeehonden verftrek- ken. “De verdere eilandjes in den gewöhnen weg der frhepen zijn de dusgencemde Kiip, na genoeg ten Osten van Carlshamn, en Hanoe, nabij den in-gang der golf van die Zweedfche flad. In den Archipel van Stockholm zijn meldenswaardig Utoe, met goede ijzermijnen, Woermdoe, met landhuizen van de Stockholmfche kooplieden bedekt, en Lyingoe, dat door midel van een brug met hef Koninklijke park gemeenfchap heeft, en vruchtbaar, en wel bebouwd is. a De | (*) Of de Gotche Zandplact, welker naam een Bewljs tegen hen fchifne, die Gottlands naam niet wan de Gothen afleiden. ZEEVAART en KOOPHANDEL. p59 De Deenfche eilanden, aan den imgang der Oostpe, worden over het algemeen door heuvels vetaan genaamd, welke tot de hoogte van 100 of 200 voet puntig oprijzen, met gras bekleed zijn, en hiet em dear boschjes op zich, hebben. De valleijen en viakke velden worden door van dear afdalende beekjes wel bewaterd. De voornaapfte zelfftandigheid, welke men aldaar gravende vindt, beftaat u De | (*) Of de Gotche Zandplact, welke men aldaar gravende vindt, beftaat u De | (*) Of de Gotche Zandplact, welke men aldaar gravende vindt, beftaat u De | (*) Of de Gotche Zandplact, welke men aldaar gravende vindt, beftaat u De | (*) Of de Gotche Zandplact, welke men aldaar gravende vindt, beftaat u De | (*) Of de Gotche Zandplact, welke men aldaar gravende vindt, beftaat u De | (*) Of de Gotche Zandplact, welke men aldaar gravende vindt, beftaat u De | (*) Of de Gotche Zandplact, welke men aldaar gravende It vere brijzelde (chelpen en koralen, met zand, klei et vuurfteenen, vermengd, en gemeinijk met vettig flijk bedekt. Somtijds treft men er ook granietklomped an, zelfs op aanmerkelijke diepten. De luchtftreek is er vochtig, maar, naar evenredigheid van dé N. Br, zacht, en zoo gunftig voor den plantens groeci, dat landbouw en veeteelt aan de inwoners niet flechts overvloed van ievensmiddelen, maar ook aanmerkelijke artifelen van uitvoer, verfchafen. Deze eilanden zu fents de vroegfte tijden de zetel der Deenfche heerichappij geweest. Zij yvormen drie Gouvernementen, of Groot-Baljuwfchappen. Het eerfte bevat Zecland, Macén, met eenige kleine ‘cilandjes, en Bornholm. Het tweede Funen, Langeland, Aeroe, en een groot aantal kleinere eilan- den. Het derce Laland, Falfter, en eenige andere eilanden nabij de kust van Jutland, zim onder het regtsgebied van die Provincie begrepen, en Alfen en Fes mern onder dat van Sleeswijk.. Zecland (Siaelend), het voomaamfte der Deenfche’ Z4 cilane goo §6©AARDRIKSKUNDE voor eilanden, is o4 uur lang, en tus(chen de 20 es 14 mijl breed. Het bevat 2,412 vierkante mijlen, en heeft 250,000 inwoners. Aan Jen Noordkane dringt het water uit het Kattegat diep het land in, en vormt den Ifefiord, welke golf in twee take ken verdeeld is, en aan haren mond flechts 9 voee waters hecft, ma Ar binnen in van 5 tot 7 vadem. Haar mond wordt door het fort Skanze » dat op de Westpunt light, verdedig. Aan den Z. QO. kant des eilands vindt men de golf van Kioge. Op eenige deelen der kusten zim vakken van rot- fige fteiltes, aldaar Kiinten genocmd. Het aanmert kelijkfte vak, Stevens Klint geheeten. vormt het Z. O. uiteinde des eilands, en is 120 of 1390 voet hoog. Het beftaar uit afwisfelende beddingen van kalkfteen, krijt en vuurfteenen, en bevat vele ver- ftcende overblijffelen van planten en dieren. Aan de Westzijde vindt men de klip van Grumperup, en aan de Zuidzijde die van Faxoe, welke na ge- noeg een en hetzelfde voorkomen hebben. Gillely- hoofd is de Noordpunt des eilands, en heeft een wur ten Oosten van zich Naccahoofd, dat den ine gang der Sond vormt, en waarop twee vuren bran- den. Refsnaes, de N. We. punt des eilands, is het uiteinde van ecn lang fchierciland, nevens welks Noordpunt Zeelandshaofd er een eilandje en rif liggen. Zeeland vindt zich door meeren en rivierren wel hevochtigd, en deze zijn visch. De aanmerke lijkfte rivier “is de Nefaa, welke na genoeg dwars Goor het geheele eiland loopt, en zich ip de Cost- ze ee nn ZEEVAART en KOOPHANDEL. p61 gee ontlast. Het voornaamfte graan, dat men ef teelt, is gerst; em er wordt daarvan ecene groote hoeveelheid naar Noorwegen uitgevoerd. De me- vuidige weilanden des eilands voeden veel vees Ww de Zecelandfche paarden zijn, om derzelver {terk- te en geftalte, in groot aanzien. Aan den Westenen tak van den Heftord liggen Nykoebing en Holbek, aan den Oostelijken Fredrikswoerk, met een gefchutgieterij, eene gewerma- kerij, en een kruidmolen. Aan het binnenfte van dien- tak ligt Roskild, de oude hoofdftad van De- nemarken, en nog de begraafplaats van deszelfs Koningen. Het heeft thans nog flechts 1500 inwo- ners, en de eenige overblijffelen van deszelfs oude groote beftaan in cene zcer groote en fraaije Kerk, en vele graftombes van Vorften en vermaarde yuannen, waarvan men er ook te Ringfted vindt. Elfeneur (Helfingor), aan het naauwite der Sond, heeft yooo inwoners, en is aan landen en zeckane beide wel verfterkt. Schoon er aldaar met-geringe kosten eene haven voor fchepen van middelbare groote gevormd zou kunnen worden, heeft de stad flechts eene reede. De Ccnfuls der handeldrijvende nation houden hun verblijf aldaar, en men betaalt er aan het Tolhuis de regten voor het pasferen der Sond (*). Het voornaamfte beftaanmiddel is Er het (*) Dit den in 1818, volgens ingekommen herigt, 12,588 fchepen, als sos 2 Engelfche, 1755 Zweedfche, 946 Noorweegfche, 884 Deenfche, 594 Nederlandfche, Z5 enz. 368 AARDRIJKSKUNDE VOOR her vetkoopen van veriche Icvensmiiddelm aan de fehepen, die er vertolien. Booten, om de Sond © ‘maar Helfingborg.over te fteken, zijn er fteeds in ge rechtheid. Kroonenburg (Cronborg) is een Koninklijk Kaefteel, eene halve mij ten Noorden van Elfeneur, en wel een geregeld vierkant, met een Gothifchen toren aan elken hock. Het is van een wal met bas-tions omringd, en flerk met gefchwet voorzien, maar. uit hoofde van zijnne hoogte en ligging, gan- — fchelijk voor het gefchut der {chepen, die het uit de Sond zou moeten weren, blootgefteld, en kan, in fpijt van zijnne bastions, daardoor worden plat ge- fchoten. Het is in den Gothifchen sit, en geheef van hardfteen, gebouwd. Behalve de Koninklijke vertrekken, die gansch onbeduidend zijn, bevat het de woning van den Commandant, een Körper, een Korcnmagazijn, en wat er verder in eene kleine forteres noodig is. Een der vier torens dient tot eene wourbaak. Alle voorbijvarende fchepen moeten dit Kasteel falveren, met het strijken van zeilen, of met gefchut. Koningin MATHILDA was hier opgefloten, voor dat zijn naar Stade werd vervorrd. Een ne Zehn. De gezogene tol bedroeg in dat jähr 1,434,843 Rijksdaters. Hiernit bläht, hoeveel belang Denemarken bij den alouden Sondtol heeft, en tevens door wie, en in welke ongunftige evenredigheid voor Nederland, de Oostzeefche handel, thans gedreven wordt; waerover ne halve mij wan het Kastecl, op cene hoogte, van waar men een fraai gezigt over de Sond heeft, ftaat het nieuwe Paleis Marienlyst, nabij hetwelke cen tuin is, waar men meent dat HAMLETS vader werd omgebragt, en waaraan men hicrom den neam van Hamicts tuin geeft. Koppenhagen (werd in de veertiende ew de Koninklijke hofplaats, heeft thans ongeveer 100,000 inwoe ners, en is gedeeltelfk op het groote eiland zelf e-bouwd, gedeeltelijk op het kleinere Amager, of Amak, dat van het andere door een naauw kanaal, waarover twee bruggen liggen, afgefcheiden is, De stad is geregeld van aanieg en waarlijk fraai. De huizen zijn van gebakken fteen en hout, en de publicke gebouwen van hardfteen. De haven tusfchen Amak en het grootere eiland is eene der beste van de Oostzee, en door natuur gevormnd, maar door kunst grootelijks verbeterd. Er kunnen wel geene twee noch meer {chepen te gelijk binnen loopen, maar het binnenfte vormt eenige begkens, die Soo fchepen kunnen bevatten. Er zijn aldaar op twee eilanden twee Koninklitke tims merwerven voor de Zecmagt, waar elk fchip een afzonderlijk magazijn heeft. Het drooge dok is van hout gebouwd, eu wordt in a0 uur met paarden ledig gepompt. In het Deensch Kjoeben, en oudifds, will men, Koopwaarders, die door Zeerdovers vervolgd werden, er een wijkplaats plagten te vinden. Koppenhagen heeft om zich cen wal, en saninerkelijke buitenwerken, van welke er eenige zich tot op de reede vitftrekken, en, door schpen van oor-Jog onderfteund, een geduchte linie van defenfie aan den zeckant opleveren. De gewone bezetting-is van 6 Regimenten voetvolk, de Garde te voet en te paard, een Eskadron Huzzaren, twee bataljons ligte Infanterij, en een korps Artillerij, gezamenlijk 70,000 man, ‘behalve de matrozen en werklieden der Koninklijke werven en magazijnen, die verpligt zijn,-om, a's het geverderd wordt, de wapens op’ te vate ten. Koppenhagen is eene vrije havent, en was lang deeenige van Denemarken, waar de invoer der voortbrengfelen van Ilsland, Groenland, Indie, China en Amerika, mogten worden ingevo. Er er, offen, andere havens laatftelijk dezelfde voorregten ontvan-gen hebben, blijft die handel nog fteeds voornamelijk: an de hoofdftad verknocht. In 1805 was het ge-tal der binnenkomende en uitloopende fchepen aldaar als volgt: Binnen kwamen er: Er hepen uit: Vit Indie en China 95 Naar Deenfche, Hol- -—— Amerika., : 68 fleinfche en Noorfche —— Europeesche havens 1,579 havens ° 3,975 ~—— Deenfche havens. 2,774 Naar vreemde —— Holfein., 748 havens. 1,720 mame Noorwegen. 416 ee) 6,695 It ZEEVAART gn KOOPHANDEL. 96 In hetzelfde jaer had Kappenhagen so-eigene groots Koopvaardijichepen in zee. ; Kioga- ligt aan den golf ven denzelfden nam, pevens den mond van eene rivier. Corfoer aan de _ Westzijde des eilands, de plaats, waar men ges svoonlikk over den grooten Belt maar Nyborg op "Funen overfteekt, heeft flechts eene reede, maar cen aantal klein vaartuig, dat aan de inwoners toebe- hoort. Callundborg, aan de-N. W. Zide, bevasset de ruinen van cen oud Kasteel, waar CURISTRIAN II zie dagen in gevangenis eindigde. Dit fadje ‘deeft, eene goede haven, en, even als de twee vor ge, ongevetr 1,500 inwoners. De enge Street Ulffund schließt het ein Macégan het z. Q: ünde van Zeeland. Dageland is auch ein, lang, en tüchen een en drie breed, Het bevat 40. vierkance mijien. Aan de Oostelijkfle punt vindt men er een schließlichige rotsklomp, die den naam van Macéns Klint voert, meer des goyort hoog is, en voornamelix uit krijc bestaat s waarin er: groote hoeveelheden van schlepen gemengd zijn. Eenige deelen, des ellagds zijn. gansch bar, serwijl andere met boomgewas,en ander groen bedeke zijn. Op fommige plaatfen: hengen de yorfige oss, wers.als halve bogen over de zee hbenen. De hoogsfle punt bert Kongsberg, of Kongsfioll (*), cm heeft 21h (*) Koningsberg, ‘of, Koningsfeld; 3 Want meo Wile dat de punt aan cep troen gelijkt. 956 AARDRIJKSKUNDE voor heft op zich eene vuurbeak. Er komen aidaar a nige fterk springende bronnen wit den. grond voort, van welke er ‘tene mineraal is, maar gezeed wordt duizeling te verwekken. Er wordt jearlijks 2,500c ton koren uitgevoerd. Deszelfs bevolking is van gooo zielen. Stega, de cenige sad van Maetn, ligt aan deszelfs Westzijde, is bijkans geheel van ‘water orarmed, heeft een fterk Kasteel, en ene groote en fraaije Kerk. Het getal der dorpen en gehuchten is 3d. Het eiland Samfve, ongeveer midden. tusfchen Zeeland en Jutland, is ma genoeg g war lang, en. deftsar ult twee Chiereilanden, vaa welke het grootfle 5: mig breed iss Het ene ep andere bevat Gooo miwoners, en vericheidene dor- pens want de.:grond is er vruchtbwar. Tusfchen Samfoe en Zeeland lggen de kleine eilandjes Kyhola, Lindholm, Veyeroe en Veyeroe-bocfeufe. Nevens het N. W. cinde van Zeeland, dat tusfchen Resnaes @& Zeelandshofd ‘begre Pen 38, ligt. Syeroe, 7 mij lang, en 1 of 4 mit breed. Hasfeloe, in het Kae tegut, is +2 mijl kines In den groorett Bett, naby de kust von Zeeland, liggen’ Reerfoe, Musholm es Drosfelberg. WNeverig'de Z. W. punt van hetactfde elland, er ook Gndét' dészelfs Groot - Baljinwichap; Eegholm, Agerfoe eh’ Omoe. Nevens het Zoitt einde ‘Glencoe, Eenoe en Dypfoe. ‘Fusfehen het Zuidelijke uiteinde van Zeeland, cn het eiland Falfier, Faroe, Toaroe en Bagoe. In de Sond Salt-holth, dat 4 mijl lang, en a mit breed, ex in herfst en winter biithhns-gehecl doorde zee bedekr. IS 5 ZEEVAART gn KOOPHANDEL. gy is, maar des zomers voor. het vee van het eiland Amak weide oplevert, en tevens aan Koppenhagen marmer, hardfteen en kalk verichaft. Bornholm ligt ongeveer 75 uur van de kust van Zweden, cn meer dan 17 van het eiland Rugen. Hetzelve is 8 uur lang, 55 uur breed, on bevatte-de in 1811 ongeveer -19,00@ inwoneis. Het is on-gemeinen hoog van grond, en de oevers beftaan  bolusaarde en fteenkool. Vay Do, / + Oe cs) Wearvan er in de groote. Porfeleinfabriek van Koppeohagen gebruik wordt gemaakt, rad s68 - AARRDIJKSKUNDE voon ° deze ‘taatfte delfftof wordt er tot nog toe geen werkt gemaate's ‘daar fortmigen voorgeven, dat de aderen van zulken aard zijn, dat zij bezwaarlijk met voor decl kunnen worden’ bewerkt; terwijl anderen wile It, dat’ de fteenkool zelve te flecht van aard en te zwavelig is. De aderen loopen’ drie of vier uur buiten het eiland wit, naar den kant van Zweden. Op de oevers van Bornholm ontinet men keitjes, welké, onder eene lecmige korst, fpath en kristal- deeltjes bevatten. Op fommige moerasfige plekken, ter diepte van 10 of ra voet, vindt men booven, die zoo ‘wel’ bewaard zim, dat zij door {chrimwer- kers gebruikt” kunnen worden. Zij liggen alle met de: toppen naar het Westen, en die gene, tot welke het zeewater toegang “heft gehad, zijn van zwavel en vitriol doordrongen. Het lichtgefter van Bornholm is drooger, dant dat der overige Deenfche eilanden, en moet, naar de: fterfiijsten der bevolking te rekenen, gezond zijn. Eene groote heide beflaat het midden des eilands : twaarop ef intusfchen’ jeneveritruiken en andere hees- ters waslen, iie sen zorgvuldig tot brandftof ops zamelt, ‘daar het ‘eiland. zeer weinig Hout heeft. Op die heide weidr den tevens:{chaperi. “Het horen< vet is minder van ras, dan ‘dat der’ overige eilanden;' maar de ‘paardén zim: om Hunne'-ferkte en yl ugheid geacht. De lente voert naar het eiland groote viugten van kraaljen (Cornix frugilega) waarop de boéren fterke ° jagt maken, ‘eh ‘Zeet’ veritkkerd zijn. De voortbrengfeléi ‘vin het- plantentijk zyo tirwe; rog, gerst, komin, hennep, om vias. Meer dan veertig vischtijke riviertjes.en beken bekochti-gen het eiland, en dezelve  aan de Oostzijde, zijn więż vaneen ge(preide dorpen, die eene groote plek gronds beaan. Er zim aan de oevers nog eenige andere dorpen, maar meer naar binnen vindt men fleghts eenige ver-vaa elkanderen afflaande. Aa De A eyo. AARDRIJRSKUNDE voor . De kiippen, die het eciland omringen, verfchaf. fen aan hetzelve eenigermate natuurlijke ver-dedigings-middelen. Het heeft bovendien eenige vestingwerken, die met geregeld krijgsvolk bezet zijn. Tot yerdediging dér kusten vormen de -inwoners eene militie van 5000 man te voet en te paard. De Noordpunt des eilands heet Kaap. Hammar, en de Zuidpunt Kaap. Due. Nevens de N. O. kust bisgen er, op 6 miji afftands, ongeveer 20 eilandjes de Ertholmen geheeten, maar daaronder zim Christianfoe, Frederickfoe en ‘Grosholm, alleen noemens-waardig. Tusfchen’ de belde eerfte vindt men cene roime haven, welke' door een Kasteel op het een Giland, en een batters op het andere verdedigt. © “1 Funen (Fie) i ig in uitge(trektheid het tweede der Deenfche cilanden, 16 vur lang en 11 breed. Het bevat 1976.vierkante mijlen, en heeft 160,000 in- woners. De. eenige aanmerkenswaardigé infhijding in de kust is de golf van Odenzee aan. de N. O. zie. Filet celand bevät eenigée henvels, meexen en rivieren, diz'overvioedig van visch.vaorzien zijn, als ook ei- ken-. en beukenbosichen.. -Het- verfchaft voor den witvoer rogge, gerst, hayer, erwten en mais. Het heft -bovéendien sitgeftrekte boomgearden en hopak- Revs. Het vetweiden van vee voor den uitvotr, em de. bijenteelt, vormen.er aanmeskelijke takken van de tnd = huishoudkunde: .- Deé:hoofdplaats is Odenzee, aan de golf van dien naaM-, Wet ‘Gooa inwoners, A eenige fabrieken van -<, wol- ZEEVAART ew KOOP HANDEL. $7t wollen ftoffen,enz. Voorts bereidt men et handfchden- leder, waarvoor het rivierrj¢, dat door de ftad loopt, Bijzonder gefchikt is.’ Er behoore aan de burgerif tusfcheni de #0 en jo Koopvaarders, en er loopen jaarlijks 200 fchepen in en uit. Nyborg, waarome  grooten Belt. De’ fchepen, welke dezen pasferen, moeten er vertollen, en er is een veer op Corfoer. De haven is goed, en er behoore tusseln de 40 en 50 eemastfchepen’ aan de Nyborgers toe. Svendborg aan het Zuidein- de des eilands, en Faaborg aan de Z. W. ‘zijde, hebben elk tusfchen de 2000 en gooo Inwoners. Middelfart, gan het natuwwite gedeelte van den kleinen Belt, is. het gewone veer naar Snoghoe in Jat- Tand, en flechts een klein ftadje, welks inwoners visfchers of veerlieden zijn. Bogenzee aan de Noord- zijde, en Lesfens aan de Westzijde, zijn van weinig aanbelang. Langland, tasfchen Funen en Laland, is to wor’ lang, en ficchits een breed. Het bevat 70 vierkante mijlen, en heeft 12,000 inwoners. Het brengt ee- nig koren voort, en vocrt gezouten vicesch, hui- den, honig en was uit. Rudkoebing, de ecnige flad, lige aan de ‘Westzifde, bevat 700 inwo- ners, en drijft den ganfchen handel dés ci- lands. St 7 Aeroe, ten Zuiden van Funen, is 4 uur lang,” en ‘van r tot 3 mijl breed. Er zijn‘ in deszclfs” oe- Aag: vers yz -AARDRIKSKUNDE voor yers vele krecken en kicine inhammen. Het worde bijkans geheel bebouwd, en brengt Koren en veel komijn en anijszaad voort. Het getal der inwoners is 5000. De hoofdplaats, Aroe’s Koebing, ligt aan de Noordzijde, en heeft tot hare verdediging eene forteres. Tusfchen Funen en Langland vindt men Wrefen en Taafinge; tusfchen dit en Funen, Thoroe; in den grooten Belt, Ramfoe , en. het reeds vermelde Sprogoc, op de helft van het veer; tusfchen Funen: en Aeroe, Avernoe, Dryoe, Koe en Lyoe; in den kleinen Belt » Brandfoe en Auroe. Laaland, in grootte het derde der Deenfche ei- landen, en het voornaamfte des derden Groot-Bal- juwfchaps, is elf uur Jang, en tusfchen de 3 en 6 breed. Het bevat ogo vierkante mijlen en heeft 40,coo inwoners. Een aanmerkelijk deel van des- zelfs oevers wordt bij ongeregelde verheffingen der zee overftroomd, ja het is over het geheel laag van grond, maar zoo vruchtbaar, dat het gezegd wordt, alleen zoo veel tarwe, rogge, gerst, haver, erwe- ten, boonen, linfen, hop en vias, op te leveren, als al de andere Deenfche eilanden gezamenlijk. Het heeft boven dien aanmerkelijke eikenbosfchen , welker eikels groote kudden van zwijnen voeden. Het wordt fer korrek door zeevogels bezocht, - welker Vederen er eet voordeelig artikel van uitvoer vitma- ken. Het heeft vijf fteden, als de hoofuplaats Naskaw, ean de Westzijde, met 1500 inwoners, Saxekoching aan de Noordzijde, Nijfted in ‘het Z. oo O. ZEEVAART en KOOPHANDEL. 479 _ O. Rodby ‘in het Zuiden, en Mariaboe aan een meer midden: op het eiland. "ose Falfter wordt door Guldborg-Sond van het Oosté eitde van Laaland, en door Grenfond van Maetn gefcheiden. Het is 8 uur lang, en van een tot Vier wur breed, 150 vierkante milen groot, en met 15,000 zielen bevolkt. De Zuidpunt, Gseddesby- hoofd genocemd, is hoog en ‘merkwaardig. Het ciland heeft geen gebrek aan water, is vruchtbaar, voert 40,000 ‘ton koren wit, en wordt om de groate- menigte van ooft en fruit, die het voortbrengt, de doomgaard yan Denemarken genoemd. Het be- vat eene vermaarde minerale bron, en de fteden Stubbekoebing aan de Noordzijde En Nykombeing An de Westzijde, benvens 1g dorpen. Nykombeing avordt als de hoofdplaats -befchouwd, en heeft een Koninklijk kasteel. Het Trindelrif, waarop er 8 voet water ftaat, loopt van de Ostkust des eilands Z. Q. aan. De kleine eilanden van dit Groot-Baljuwfchap zin Vaeroe, Ragoe, Fagoe, Lille, Akfoe en Masfenedoe, alle tusfchen Zeeland en Laaland. ~ ' Alfen, door eene enge ftraae van de kust van de kust van ‘Sleeswijk gefcheiden, 10 uur lang, van 1 tot 3 uur breed, en §6 vicrkante mijlen groote, heeft 16,000 inwoners. Aan de Westzijde loopt er eene diepe golf in het ciland op.- Het is wegens de zachtheid van deszelfs luchtgeftel, en wegens deszelfs groote vruchtbaarheid, vrij: ver- maard;° en brengt een overvloed van’ koren ‘en Az 3 boom- 1% AARDRIGKSKUNDE- voor. hoomyruchten yoort, van:welke, laatie het jaarlifirs yo of 12 fcheepstadingen uitvoert. Het bevat tes yens;aangename bosfchen, en wild eg visch in o- yerviged. De hoofdplaats is Sonderborg, aan de Westzijde, met ene goede haven, en eenen aan- merkelijken handel op. Noorwegen, Engeland en Frankrijk. Nabij de-ftad ligt het Kasteel Sonder- borg, waar cuaisTIaN II: zeventien jaar gevan- gen. zat.. Het behoort thans aan het doorluchtge Huis van. Holftein - Augustenborg - Sonderborg, welks voornaamifte bezittingen op dit eiland liggen, en welks Prinfen op het Kastcel Augustenborg, aan het binveneinde der vermelde golf, hun voornaams- fie. verpjijf houden. Nordborg is een groot dorp aan de,,Noordzijde des cilands, en in ganzien de tweede. plaats op hetzelve. , Femem wordt door. eene naauwe firgat van Hob Gein: afgefcheiden, en bevat 50 vierkante mijlen. Het is ongeveer 5 uur lang, en 2 breed, en zoo laag, dat-de zee door dijken van deszelfs Laagfte ge- declte afgewörd moet worden, en verfcheidene van deszelfs -meeren beneden härbar waterpas zu. Een ganichelijk gebrek aan hoogten, of hout, om de kracht yan den wind te breken, maakt er den -winter zoo onf{tuimig, dat de gemeenfchap met het vaste land er moeijelijk en gevaarliik is,-en de shee pen., -die aan het eiland toebehooren, te He- Jigenhafen | in - het Holleiniche moeten : overwins tren. - Peper’ werd bij det, ‘coplog ruslchen- gen Deere ; ‘fchen ZEEVAART en KOOPHANDEL. 9t¥ fexen Koning reatz en de Holfteinfche Verften, : ig de dertiendé ecuw, geheel ontvolkt. Het ontving ecye nieuwe bevolking uit Holftein,.en beeft thans. 9., OF 10,000 in wonters, die tarwe, rogge en gerst-boywen, en zich fterk op de veeteelt toeleggen. De’ hoofdplaats, Burg, heaft 100 inwoners, ligt aan, de Zuidzijde des eilands, en plagt een haven ‘te hebben; maar deze is thane vol Mijk. Het eantall der dorpen is groot, en dezelve zijn alle op dezelfde-wijze aangelegd,.en fluiten een vierkant plein vag anmerkelifke grootte in, op welks midden: eene plek, Dingfsin gehecten, van fteenen omgeven en door cen bogm overfchaduwd is. Het geregt plagt, aak daar gehouden te worden, en de Dorpelingen, vergaderen er thans op heilige dagen. 4 Nabij het N. W. gedeelte des’ eilands is eene: hoogte, de Maagdenberg genoemd, waar de biped-dorftige erin al de jonge vrouwen des eigende Hes’ bijeen brengen en vermoorden. Men vertoont aldear in de Parochiekerk een beld van de Maagd maria, dat, naar het volksgeloof.,.gedumnde het ombren-gen der flagtoffers, met een bloedig zweet bedekt was. | cy De taal der inwoners van Femern is hard, en een mengfel van plat Duitsch en Deensch. Huh voore komen is ruw, doch zij zim uittermaten gastvrij, Onder andere bijzondere gewoonten, hebben ij er eene, welke bij overlevering door vaste voorfchrifen geregeld wordt. De jonge tieden klimmen, namelijk, des nachts bij de meisjes de venfters in, welke de Aa4, mMO0c~ $78 -KARDRIJKSKUNDE ‘voor’ - moeders daartoe open Iaten. Die bezocken eindigen gemeenlijk met huwelijken, en de ‘eerbaarheid blijft daarbij gemeenlijk zoo ongefchonden, dat er op Fe- Tmern near evenredigheid minder onechte kinderen ge- boren worden, dan op het naburige vaste land, waar die gewoonte onbekend is’ (*). In der Gouvernement van Jutland zijn de eilanden Lesfoe en Anhalt in het Kattegat, en eenige kleinere, begrepen. Deze zijn Hielm, nevens de baai van Ebktoft, Thunoe, nabij het N. W. einde van Samfoe, en Endelave, tusfchen Samfoe en Jutland. Anholt, 8 mijl van Jutland, en 7 van Smaland, is van gevaarllijke banken omringd. Lesfoe is ongeveer 4 uur lang, en 3% uur breed. Schoon meestal met dor zeezand bedekt, heeft het eenige bebouwde plekken, en 2 of drie gehuchten. Het is van riffen en droogten omringd, die deels boven water uit- fleken, maar, deels onder water liggende, dé vaart daaromfireeks onveilig maken. De Noordpunt van. Jutland heet Schagen, en is van het Jutche rif omringd. Dit laatite frekt zich ce (*) In Wallis en. Noordemerika vinde men {poren van dezelve; en het beftamde Xweesten der Texelärs  boven de dp- perviakte der zee. Van de gezegde lendpunt Zaid- waarts san naar den kant der Oostzee {tevenende, pes- feert men Osterby,, Bryen, Schagen, cen vermogead feadje, Kareldbek en Aalbek, midden in dor zand, | voormamelijk van visichers en loodfen bewoond. Filad- strand, 6 uur ten Zouiden van de Schager punt, lieeft eene door 3 bastions verdedigde haven. Der dehalf uur verder ligt het stadje Saeby. Daarop volgen de dorpen Lingfoe, Varfaoe en Asiée, alle vecen over het eciland Lesfoe. In den Limford vorschlägen, von denen voorzählt, ten Norden van den mond dier golf, waar schepen, die te diep gan, om verder naar binnen te zeilen, ontladen. Alborg, 43 uur van zee, ten Zuides der golf, is de hoofdftad van Jutland, heeft 7000 inwoners en veel handel. Er wordt können, vere en visch uitgevoerd. Het getal der jaarlijks uit-en in loopende schepen is tuschen de 1490 en 150,€n dat: der Koopvaarders, welke aan de stad toebehooren, tusichen de Go en 70. Er zijn tevens vele fabriee: ken. De andere plaatien van eenige aanmerking aan de golf zi Nibe, 3% uur boven Aalburg, Loegftoer nog § uur hooger op, tot aan welke plaats schepen van middelbare grootte kunnen doordringen, en’ Nykoebing, op het eiland Mor. . Mariager ligt aan den Zuidelijken oever,en 4 uur van den mond, der golf van denzelfden naam. Rane ders ligt 5 uur van den mond der  af. 3,090 inwoners, @benaze is cen. klein ftadje, even.als Ebletoft,. an den. Oostelijken cever wan.fene groote bani, welke door: twee groote te schlereilanden gevormd wordt. Aarhus, 2an den Westelijken. oever der. aai van Kaloe, heeft 4000: inwoners, aanmerkelikke hrouwerijen en branderijen, en eene zeer groote Kerk. Horfens, san het bin- neneinde der golf van denzelfden naam,.welke 3% uur latig is‘, heeft 2sdo.inwoners. Weile ligt ook aan. het binneneinde van eene golf. Fridericia, eene verfterkte ftad, op een voorgebergte, aan het Noordeinde wan den kleinen Belt, heeft ¢, of 4,000 inwoners, en eenige fabrieken. De haven is ongemäcklicke, en verichaft gehen gehen gehen: veiligheid segen de winden. Er is ook weinig, mähe de schönen Beben, die den kleinen Beben iy willen, moeten er vertolien. Snagoe, aan het veer. naar Middelfart, zoo als reeds gezien is, en op een zandig heuvaltje, dat in zee uitloopt, bestaet flechts wenige of drie woningen. Colding, an het bianenfle van.eene golf. worde van den Iendkant door de kleine. rivier Aue befpold, welke Jutland en Sleeswijk varieen schädig. Het is een handelfiad, met 2000. inwoners, en een Koninklijk Iestecl, De haven heeft 2 miji in den omtrek, en is voor de zwaarfte schädig. Hadersieben: is de eerfte pleats van eenig aanbe-Jang ‘in het Sleeswijkfiche. Zij ligt o3 uur.in cene ge golf op, heeft 4000 inwoners, en een haven voor. ZEEVAART: $x KOOPHANDEL. 79 genzeliden naam, hegft eene haven voor fchepen vart middelbare grootte, en drift eanigen handel. Filenseberg, a. An het binnenfe van een beau, die 6 uur ver landwaarts ip loopt, heeft 13,000 imwundern en is. de valk- en handelrijkfte fead van Skeswijk, zij wordt door een kasteel verdedigd, heeft.cene {uikerrafinaderij en tabeksfabrik, looijerijen, pa piermolens, fteen- en tegelbakketign, touwilagerijfchepen. Aan den mond der basi liggea eenige Banken; maar de grootite schpen vermos gen echter de baai op, en de haven der stad m, te zeilen; welke intusfchen van tijd tot tijd van hed Qijk gezuiverd Warden moet, dat: eene kleine rivier daar ophoopt. Men handeit er vocenamelijk op de Decnfche eilanden en Noorwegen. De uitvoer bes fraat in korenbrandewijn, koren, aridere levensmid-delen, huiden, enz. Es 2ijh 120 Huizen van Ne-gotie, en men had er, in 1780,.1454 schpen van. tusfchen de 6 en 100 last; m 1788, 156 van 106 tot 1g0 lest; en in 1797, 957 van lo tot 140: last, en gezanienlijkk met 1600 Zeelieden bemand. - - Sleeswijk, de hoofdftad des Hertogdoms, ligt’ ean het binnenfte der. golf van Sle (*), 7 uur van : rn, - Qlihe _C*) Dat reeds door haren naam wordt sangedoid. Zie het gezegde over Pig, enz. op pag. 9 der Inlei- ding. Zij gaf wederom den naam pan het Hestogdow ». . ;. 200 gto AARDRIJKSKUNDE voor derzelver ingang. Zij heeft 6coo inwoners, eenige fraaije gebouwen, en fabricken van fijn linnen en garen. Zij behoorde oudtijds tot de Hanfefteden, maar drijft geenszins zoo veel handel, als toen. De naturifke mond van hare haven verflijkt zijn- de, heeft men een derwaarts leidend kanaal gegra- ven, dat 13 voet diep is. - Kappel, aan den Wes- telijken oever der mond van de golf van Slie, is een vernogend. ftadje met 500 of 600 inwoners, tlie de visfcherij der golf in pacht hebben. Erc- kernfoer de aan het binnenfte. van eene diepe golf van denzelfden naam, is eene fraaije fred met wijde fraten, welke met buomrijen beplant zijn. De haven is wijd en veilig. De voornaamfte havenftad van het Holfteinfche is Kiel, aan het binnenfte der golf, welke de Hertogdommen van Sleeswijk en Holftein van Leeswijk en Holftein van Leeswijk vaneen: Scheidt. Er zijn aldaar 7000 inwoners, van wel-ken er velen tot de aldaar beftaande Univerfiteit behoore. Er wordt te Kiel in Januwarij eene groote. jearmarkt gehouden, ener vaart van daar eene Pa-ketboot op. Koppenhagen. De ingang der golf van Kiel wordt door eene forteres: verdedigd, welke Christiaansprits, of Frederiksort heet, en op den Westelijken over van dat water ligt. Hee kanaal, dat van hetzelve naar Toenningen loopt, is reeds vermeld. De zoo als ontelbars vele andere verbilfte van Hertogen, Graven, en en hoorig land, ZEEVAART zem KOOPHANDEL. 48: De verdere havens van het Holfsteinfehe zin Hochfield, Lutgtenburg, aan een kleine rivier, die in de baai van Colberg valt, Heligenhafen, binnen het. eiland Femern, en Neuftadt, aan een inham in de golf van Lubeck. Het grondgebied van Lubeck beftaat mit de stad gelve, de stadies Travemunde en Bergedorp, welke laatfte aan de Elve ligt, en aan Hamburg en Lubeck gezamenlijk toebehoort, de dusgenoem de Vier landen, eenige Baljuwfchappen in het Lauenburgfche, en eenige domen op de grenzen van Holfstein. De stad Lubeck ligt aan de Trave, 5 nur van haren mond, en heeft tusfchen de g0, en 40,000 inwoners. Hoe onbeduidend hare vestingwerken ook zijn mogen, cenige duizenden Pruisfen podgden zich, na den flag van Jena, aldaar staande te houden; hegene aan de sted een onheil beroke kende, dat de tegenwoordige Koning Van Zweden niet tijdig genoeg vermogt te ftuiten. Lang stond de stad aan het hoof der Hanfe fteden, en was hare Zeemagt in het Noorden eene der geduchtte. Nad van dat van dat verbond behoorde zij nog fteeds tot de vrije Rijksfteden van Duitschland, van welks tegenwoordige Confederatle 2ij als vrije ftad lid iss Haar Koophandel is nog zeer aanmerkelijk, ofichoon voornamelijk tot Tranfit- en Commissie-handel bepaald. “Men verwisfelt er de voortbrengfelen van, Duitschland, Frankrijk, Spanje, Portugal en. Engeland, tegen die van het Noorden. In 1800. liepen.ct 1368 fchepen in, en 1234 uit. Deftad had toen tusfchen de 70 en 80-groote Koop-vaardijfchepen. Er zijn aldaar timmerwerven voor de Koopvaardijfchepen. Er zijn aldaar timmerwerven voor de Koopvaardijfchepen. Travemment, aan den Woordelijken.cever der Trave, woidt door visichers en leodfen bewoond, ef heeft eene forteres, die met 40 ftukken gefchut bezet is. De haven, waar fchepen boven de 200 ton, die naar Labeck willen, gedeeltelijk in ligters overladen, kan Go {chepen bevatten. Er vaart van daar eine Paketsboot. op Petersburg. re Het Hertogiiom Meklenburg, af mede een deel der Duitfhe Confederatie, heeft de Trava en Trebel, of ReRenitz, tot Wester en Ooster grenzen. Aan de Trave heeft het de havens Rovenhagen en Dasfau. Wismer, 2an een baai binnen het eiland Poel, heeft eene haven voor groote schpen, een aaninéskelijken handel, en 5, of 6,0e0 inwoners. Beidenderf, Dobberan, met zeebaden, en Gorts, ziin kleine plaatsjes tusfchen Wismar en Rostocke Deze laatfte ftad ligt op den linker oever der War- now, 3 wur van haren mond, en is de aanzielijk- fte van het Hertogdom. Zij heeft 13,000 inwo- . ners. 