Algemene konst en letterbode
None
Terwyl de Heer Kluit in de weleer blühende en by uitftek letterlievende Had Middelburg zyn verblyf hield, bon hy in korten tyd Brabant en Vlaanderen, gan bezoeken, met een oogmerk, om in die Gewesten eene menigte oude Charters optefporen; van welke hy ook een naarflig gebrtnk geroaakt heeft in de Historie dis GraafTchaps van Holland en Zeeland. Binnen Mid-* del burg zelve verleende men aan den werkzamen Man den toegang tot een overgroote aantal oude en bdaog* voile papieren, die ter Rekenkamer van Zeeland en op *t Raadhuis der Stad voorhanden waren. De eerlle la- gen verstrooid en in jammerlyke verwarringe. Hierotn werd hy verzocht dezelve in eene bekwame orde te fdnkken. Dit deed hy volvaardjglyk en met groote naauwkeurigheid. Wär van de door hem vervärdigde Registers kunnen getuigen, die ook aan my dikwylft te (lade kwamen. Hoe aangenaam hem anders Zeeland geworden was en welke overvloedige blyken van boogachtinge en vriendschap hy te Middelburg genoten had, hy boa qvenwel niet bewogen worden, om de beroepinge naat Leyden, in hoedanigheid van Hoogleeraar in de Vaderlandiche Oudheden en Diplomatifohe Historie, van de hand te wyzen. Onder dezen titel was nimmer ieraand aan deze Akademie geweest; en men had, naat alle veftnoeden, meer dan 6£n oogmerk met deze aan- ftellinge. Hy aanvaardde dezen meuwtn post in 'tjaar 1779; en verfcheiden werken, naderhand door hem uit- gegeven, en die geuoeg van elders bekend zyn, deden ten duidelykfte zien, hoe zeer By voor dien post berekend was. Hy volhardde in 't waarnemen van denzelven, hielp tiitnmntende jorguingeo tot kundige roannen vormeD, en leende hun de hand tot het opflellen van zulke ver-. h nadingen, die by alle liefhebbers van ’s Lands ge- Ichiedenisfen tot heden toe in waarde gehouden wor- den; by volhardde dan in dien post tot bet onftuimige j-aar If95> wanneer men kon goedvinden hem van zyn amht te verlaten, uit aannierking van zyne bekendege*, voclens, otmrcnt de regerinswyze dezer Landen; gelyk by dan ook euelyke jaien een ambteloos levcn leidde. Digitized by Google I *11 I tot dat hy, by het allengskens bekoelen der driften, en het te rug keeren van meer yi/vs beleid en staatkundige voorzigtighcid in de behanaeling der publieke zaken, op b.fluit van Curatoren der Univerliteit, in het begin des pars 1803, weder in zynen vorigen stand en w aardigheid herfteld werd. Elected by, gedurende al den tyd zyner schöffning, even onvermöglich en met genoegen werkzaam, zoo door bet gevan van afzonderlyke lesen aanzienlyke en leergierige jongelingen, die dezen hunnen leeimeesier nog eere blyven aanzien, als met de voltoijinge van deze en gene werken, waaraan hy king te voren had beginnen te arbeiden, vooral de Historic der Hollandlcbe Staatsregeringe tot aan ‘t jaar 1795; welche belangryk werk, dan 00k federt met 1803—1805, in 5 OSavo Deelen, in ’t licht verfehen: met geen minder vlyt en yver ging hy, van het oogenblik zyner herrtelling, voort in al zyn work, en vond zyne pogin- gen 00k, naar waarde, met roem en eere beloond, in zoo verre zelfs, dat Curatoren den twintigilen van herfstmdand. des voorgaanden jaars goedvonden hem aanteftellen tot Präsident in de Statistiek des Königs van Holland. Bedrevenheid in ’s Lands Gefchiebenisfen van vroegere en latere eeuwen; naarftigheid in het doorzoeken en affehryven van eene omeibare menigte oude Charters, die in den Haag, te Leyden, te Middelburg, te Utrecht en elders bewaard worden; de naauwkeurige berigten, welke hy ontvangen had, betreffende de Staatkundige Huishoudinge van ons Vaderland ten opzigte der Geldmiddelen, der volkplnntingen en bezigheden, van den binnen en buitenlandchen Koophandel, der volkplnntingen en bezigheden, van den binnen- en buitenlandchen Koophandel, en van de verdere takken, tot de Stotistek betrekkelyk; dit alles zamengenomen Stelde hem in staat, om in dien nieuwen post, tot welks waarnemingfe flechts weinigen gefehikt zyn, met lof en vrucht te blyven voortarbeiden: tot dat hy eens- klaps 00k in deze zyne nieuwe loopbane geftuit werd, op den rampfpoedigen dag, van welken wy boven ge- waagden: en voor altoos der hooge School, Kerk en Vaderland, en aan de geleerde wereld ontroofd. • • O 4, PRO- Digitized by Google MS > PROGRAMMA VOOR HET JAER 1807. Het Genöschap tot verdedigt tan den Christelyken God's diemt, opferm in'sGraevenbaege, heeft deszelfs Algemeene Vergadering gehouden op Dondercfeg den loden September Vo7. De H. Hermannus Rotaards, Profesfor der H. Gudgeleerdheid, ep de Hooge Schoole te Utrecht, heeft eene AeulVraek. sen de Leden en verdere Tot-hoorders gedaen, ten beiope: dat het Christendom op daedzaker ge grand r fn met dezehe op het naauwfie verboten it, en dus geheel vervort, wannest de H. Gebeurensjen warden nit het oog verltren. Deeze Aeifpraek ten einde gebragt zynde, deedt de Secre- fans verllag van de beoordeeling der Andwoorden, die op de Prysvraegen en andere Voorftellen, federd de laetfte Vergade* ring by Dirigeerende Leden jogekomen waren, welk Vergang der opfernig, ein Betoog en verdächtig van de gelöstwaerdighe van de Gefchiedenheiten, die gedündig zijn leeven zijn voorgevallen, niet voorgevallen, werom dezelve op nieuw wordt uitgefchreven met verzeichnen van de Andwoorden intezenden voor den eerften September 1808. B. Gelyk 00k de Vraeg, vorderende een duidelyke opgeve van den waeren aert des gelöst, waer door wy, volgens het Euangeiie, deel krygen aan de verzeichnen door Jefus aengebragt; en eeue aenwyzing dat die weg joist gefohikt is ter verheerlyking van God, en ter bevorderiog van onze heiligmaeking en gelukzaligheid, niet, naer genoegen, beantwoord zynde, wederom wordt opgegeeven, tpr beamwoordinge voor den eerften September 1808. C. Maer dat het Voorftel, in hoe verre de kindsheid der menfeu in de erste tyden der wereld kan aengeno- 1 : me a Men of most verworpen worden, bet beantwoon is dor den Schryver, wiens Verhandeling ter Spreuke voerde : Abraham uw Vader fie eft met verheuginga verlang, dat hy mynen dag zou zien, Joh. 8: 56, weaker Opfidler blätte te zyn L. B. Folmer, Pred. te Bierum in Groningerland, aen wien een goudeo Eertprys is toegewezeu. II. Dat A. Hot Voorftel: daer veele menfchen den Christelyken Godsdienst of geheel niet kennen, of denzelven verwerpen, vraegt bet getoond wordt, dat noch ait bet een noch alt het ander een gegrond vermoeden tegen desz Digitized by Google elfs Wacrheid of Noodzaekelykheid kan onleend worden, niet richtig beandwoord is; waerom hetzelve andertnael wordt opgegeeven, om beandwoord te worden voor den eerften September 1808, fprekende bet van zelven, dat de Waerheid en Noodzaekelykheid van den Christelyken Godsdienst hier veronderfteld, en dus niet opzettelyfc behoeft beboogd te worden. B. Gelyk 00k de Waerheid en Godiykheid der Enangelie-leer uit de behooriyk geftaefde lotgevallen der Joodfche Natie, niet den dood en verbeerlyking van onzen Hee-re Jefus Christus, niet tot voldoening bewezen is, daer de fchets der lotgevallen van de Joodfche Natie te breedvoerig is, en het Betoog nit de zelve ontleend Diet bondig genoeg gebleken; waerom dezelve op nieuw wordt voorgefteld. Om ingezonden te worden voor den ' eerften January 1809. C. Noch is het Betoog, dat de berichten des N. T. aan- gaende Jefus Hemelvaert en daer op gevolgden ver. Hoogden Staet gegenfälliges als opgeführt fabelen (MCiot) 1 aangemerkt, maer eigenlyk verständen möchte worden, niet voldoende genoeg bevonden, waerom bet wefir wordt nicht gefährt tegen 1 Jan. 1839. — bebbende de Schryvers wel de Hemelvaert, maer niet zoo zeer den verderen verboogden Staet in 't oog gebouden. Eindelyk geeft het Genootfchap op nieuw op, tegen 'den 1 Jan. 1809 de Vraeg over den waeren oorfprong en echteid van de Historifbe Boeken des N. T., waer op geene voldoende andwoorden waren ingekommen. 0 S Het Digitized by Google Het Genootfchap heeft geordeeld, darhet Voorftel, voor min georden opgegeven, over de Wytheid en 'aengelegenheid van Agurs Bede Spr, XXX: 8*. Ar Digitized by Google Mitte noth rykdom geef my ttiet, voed my mtt het troed myns iefcheiden dech, meest volJude beaud-woord is door Jen Schryver, order de Zixifpretk: d* teste ftaet is middelmaet,. Dan, vermis het briefje, by die Verhandling gevoegd, in den rreurigen ramp, die op den ia Jan. dee* ers de Stad Leiden getroffen heeft, aen ’t huit, van den Secretaris is verloren geraekr, wordt de Schryver verzngi zynen naem, met aanwyzing van 't begin en *t einde zyner Verhandling, aen den Secretaris te soelden, voor den eerften November deezes jaers. IV. Ook heeft het genoegen gemist, eeni-ge ingezondene Stukken over onderfcbeidene Mengelftcffcn te kuunen bekroonen. Het Genootfchap noodigt op nieuw alle kundige Liefhebbers en Voorstanders van waerheid en godvrucht, met aenbiedinge tan een gouden Medaille of de waerde van vyftig Dukaeten, an elken Schryver, die deze Voorftellen op de meest voldoende wyze zal beandwouiU hubbeu, om Verbandeiingen te zenden, bezdzende: J. Een naeuwkeurig onderzoek, wat wy, naer de Jeere des Bybels, van den ftaet dcr ziele, tusfcben den dood en de wederopftandiuge der ligbaemen, te denken taebben. II. Een Betoog, dat de Doop en het Avondmaei, naer het oogmerk van Jefus inftellinge, door alle tyden deezer wereld moeten voortdueren. Het Genootfchap verwacht de Andwoorden op de eerfle Vrjeg voor den eerften Jannary 1809, en op de tweede Voor den ersten September 1808. Ook verlangt het Genosschap, met aenbieding van een Zilvereo Medaille, wenfchende zoo wel voor min als meer geoefenden nuttig te zyn, voor den eerften September 1808, ook zulke Verbandeingen te ontvangen, welke voor de beheften, en naer de vatbaerheid van zoodaenigen, zyn inge ficht, waer van votige Programmata melding maeken, en die Doch niet beandwoord zyn, of ook wel zich te bepaelen tot ]. Eene ernstige waerfchonwing tegen de toenemende onterfchilligbeid in den Godsdienst. Een kort begründen van de Christelike Geloofs-tn- Zetten- leere, voor zoo ver die uit de Reden voeringen en Brieven van den A postal Petrus kan worden afgeleid. F.iodelyk beloofc bet GenoorCchap, even als jaerlyks, een®- Sylveren Medaille aen elkeo Scbryver, die voor den eerften September 18c8 aen bet zeive zal gezor.den bebbea I. Eene wel bewerkte Verhandeliog oyer eenig voornaem Leerftuk, welk in onze dagen door de zoo genoemda ouwe Hervormers beftredeu wordt. Eene b odige wederlegging van eene der dwaelmgen, wt-Ike door die zelfde iieden thans verbreid worden. Eene oordeelkundige opheldering en handhaeving van eene of meer vo Omne me spätig bewiesplätzen uit het O. of N. T., bekend onder den naem van loca Clasfica, te - gen de nieuwer aenv alien of verdrängen der hit dendaegfche Beilränger. Eene befneidene en duchtig wederleggende Recenie van eenig nieuwlings uitgekommen waerheid ondermyuend of Godsdienst hoonend Gefchrift. Of een wei gepast Vertoog over een gewichtig fünf van de beoefenende Godgeleerdbeid. AHe Schryvers, die, door het beandwoorden van alle de gemelde Voorftellen, na den prys dingen, worden verzogt, Zich der kortheid en kiaerheid top bevlytigpn, en hunne Verbandeingpn, in leeslaer Schrift, liefst in de Nederduitfche Taele, met stome infche letters, (alzoo he) t met Hoogduitfche et rafters en onduidelyk gefchrevene niet in aenmerking gebragt wordt jyracht vry, en, zoo veel moogejyk, met eene by het Gennot. Ticbap onbekende hand gefchreven, te zenden aen den Seerstaris des Genossens, D°. Adrianos van Assendeeft, Prezikant te Leiden, en zicb te schikken naer de voor waer den, In vorige Programmata opgegeveu. NIEUW - UITGEKOMEN BOEKEN, AKADEMISCHK EN ANDERS SCHRIFTEN. Retsbeschränke. Reize door Duitschlandt Neordelyke hetft en de nieuv/e Franj'che Departementen. in den turner van 1806, door A. J. Bongardt. Eerfie Deeh Inlet Platen. Te Haarlem, by Frafifeis Bohn, 1807. In. At Out Octavo 384 bladz. Niet moeilyk zoo het ons vallett, op deze Reisbefchryvittg, verfcheidene aanmerkingen te tnakeo, ind'en de Schryver ons Die terftond in zyne Inleiding berigtte, dat zyne tafereeleo (hoedanig by zyne reisverhalen mem) geenszins moeten be-schouwd worden, ais eehe volledige reisbefchryving door do streken, welke by bezocht heeft, maar meingendeel, veeleer, als eene aangename herinnering dezer reize; en, daar de toer (volgena zyne meening) zeker een der schoonfle is van de gene, die in het best van den zomer, door Europa (?) to bedenken zyn, tevens ten mite van den genen, die denzelvea geheel of ten deeie zoude willen tnaken. Uit dit oogpunt Wy dan ook dezelve befchouwen en beorden, of lever aan onze Lezers aankondigen. De reis is gedaan in gezelfach met nog vier petfonen, waartoe ook des Schryvers Huisvrouw behoorde, aan welke laatfie het werk is opgedra-gen. De bezochte plaatfen, waar van de befchryving in die ter fit Deel voorkomt, behoore zekerlyk tot de meest vermaarde en merkwaardige plaatfen van Duitschland, en de berigten, die de Schryver ons daar van mededeelt, zyn, zoo al over bet geheel niet nieuw, echter zeer onderhoudend voor den lezer; terwyl wy tevens overal de beste Logememen vin-den aangewezen, en voor de flechte gewaarfchuwd worden. Door Naarden , udmersfoort , Deventer en Hengelt getrokken zynde, komt het reisgeaelfch.ip tc Bent hem, ver- volgens te Osnabrug en eindelyk te Hanover. De verdere bezochte en bet.evens de tusfehen beide liggende landftreken befehreven plaatfen, zyn Brunsv/yk , Maagdeburg , Pott - dam y Berlyn van binnen en van buiten, Des/'au , Halle , Leipzig , Dresden van binnen en van buiten , IVeymar , Er- furt , Gotha , Casfel , terwyl achter aan nog eenige weinigo aanteekeningen volgeo. Behalve het Vignet, op deoTitei, welk de Brandenburger poort te Berlyn voorftelc, vinden wy in dit Boekdeel nog twee Platen , veroeeldende het flot te Meit- fen, en de Stad Dresden in het verfebier. By de voornaamfte der bovengemelde Steden houdt de Heer B. zicb, gelyk natuuriyk is, ook het langfte op, en befehryft ons daar van het uitwendig voorkomen , de Kerken en voor- naamfte Gebouwen, de onderfeheidene Stichtingen en Fabrie- ken , het getal en de kloeding der inwoners , de ftraten , vooral de Vorftelyke en Keurvorftelyke verblyven en derzelver inrig- tingen van binnen, ook bier en daar iets van de openbare vermaken , Schouwburgen en WandeJingen , enz. Daar de Schryver echter, gelyk hy bladz. 30 verklaart, ran oordeel », dat een reiziger, die niet lang in eene of andere Stad denkt te vertoeven , zich zoo min mogelyk. van adresfen moet voorzien , om dat deze dikwyls den tyd doen verliezen , diea men beter befteden kan , zoo is hy daar door ook minder be- kead ge worden met de inwendige manieren , zeden en ge- woon- Digitized by Google c Ml > Woonten , en met de huisfelyke levenswyze van de onderfcbei. dene funde der ingezesenen. Men verwachsen dus hier ook maar alleen, het geen de Schryver uitwendig heeft geziehen, en zoo als hem de dingen naar den uiterlyken febvn voorgekommen zyn, en vooral geene bezoeken by en geep'fkktn met Geleerden of andere vermaarde perfonen, het welk ook geen.'zins het ook geen.'zins het oog merk zyner reize geweest is. Intusfchen bepaalt zich de Hter B. niet flechts by de Steden, taar maakt ook melding van de Dorpen en Vlekken, welke hy doorgeirokken is, en befcbryft overal de meer of minder heerlyke uitzigten, hem onder het oog gekomen, en de schoo' ne tooneelen der natur, die by gezien beeft; terwyl ook da goede en flecbte wegen niet vergeten worden. Vooral zal e et reiziger, die dezelfde flreken will bezogen, en vooraf van dit Werk gebruik maken, van de plaatfelyke aanmerkingen, daarin voorkomende, zoo raft betrekking tot het, postwezen; de geldspecien, als voornameiyk tot bet gedrag, het welE ieder reiziger zoo veel mogelyk dient te houden, om vodt onaangenaamheden bevryd te zyn, veel nut kunnen trekken. Jammer is het, dat de ftyf niet een weinig meer befchaafef en min winderig is-: gelyk ook de taal Diet overal even zoi- ver of zelfs gepast ontmoet wordt. Wat het eerlle Betreftj levert de vry plompe.uitval op het uitterlyk voorkomen, do kleeding en manieren der perfonen van het Saxifche Hof, eii Tan de Dresdenaren m ’t algemeen, aan de eene zyde, ea Tan des Sch. Verschönern zonderling verrukking, by het avondgezicht van de Dresder brug, aan den anderen kant, vry fterk in 't oogloopende voorbeelden op. En belangende de taal; ontmoeten wy hier niet flechts nog Derfcheirten Germanismen, als bladz. 13. reg. 7. van onde-ren, verkenuen, vnor miskennen of ontkennen, bl. at, reg. 9. van boven, op v a lien, voor in het oog loopen, en meer andere: maar ook meermalen weinig op het onderwerp pas-fende byvoeglyke naamwoorden; gelyk by voor. die vatt Goddelyk en Ferheven. Vooral loom de Schryver ongemaen verliefd te zyn op het woordje knap, dat bykans op ederbladzyde, ja niet zelden driemaien op dezelfde bladzyde voorkomt, en we! gevoegd by zelfdlandige naamwoorden, waarby het in het geheel niet gebruikelyk is. Alles, wat de Schryver will pryzen, is by hem knap, als posthuizen, kerken, torens, dorpen, buitenverblyven, momimemen enz. ja zelfspreakt hy op bladz. 34. reg. 5 en 6. van eene zeer knappa en vrolyke uitfpanning. Wy vertrouwen, echter, dat do Schryver ver dit naderhand, doch toen het te laat was, zelfaT ingezien heben, en zulks verbeteren zal in het tweede eti laatfte Dee], welk nog dit jaar zal volgen, Om oodertusrchen, iets ter psoeve te geven, waaruit de Ld- ut Digitized by Google i 233 ) |fcer frf'f fty! en behandeling Iran beoordeelen verfclezen wv iiirme het van ’sSchryvtrs reistogt van Gotha naar 'Casfel. Men komt voorts tit de eene fchoone party in de ande. },’>•, rydende onder meerder door het grn.fe d»rp Kreuz- terg, in weTVs fraaijen omtrek groote murwerken gezien worden j op de knapps brug over de FPardi zyn voorj y;dc oitzigren oirmumend Danr alle kanten. Onderwy! ver- last men het $.X:sch grondgebied v Digitized by Google Oor goed, dm in het Hesfisch ov=r regain, van wetk ilfeuwKeurvorstendom de Jj’ecrfie plaats, Nagra, zyn'de de tweede verwisfe post. een j, eit-ndig nest is. De postweg liep te voren over Ritmant. „haufen, en om te Nagra een psthuis te hebben, heeft men daarroe een oud, half vervallen Kasteel, midden in i, grachten ftaande, gebezigd. In het posrgeld is met Saxen I, peen onderfcheid, doch voor eene poos hebben de coede j, Chausges, welken naam men over het geheel de Saxifche n, wegen na moet geven, gedaan, en wort in tegendeel de i, weg nngevoelig ai flechrer en zwaarder; doch de uitzigten i daar en tegen worden door her gedurig draaijep van den i, in de bergpartyen, hoe linger hoe liever en romanes-ket- daar zy alle vyf minuten verwisfden Onder weg von den wy in het gemeene dorp Hohen- Eichen, tot ons jygTDOt getoegen en verrasfikg, ecu zeer goed middagmaal. Wartia de korte afftend van daar for Bifchhaufen, onze ji derda verwisfelplaats, spoedig werd afgelegd. Men nam or hier zeker kwalyk, dat wy ons middag- ,, mail elders bidden gehouden, daar wy nergens op de geheele reize meer opgehoriden zyn geweest, het welk ons it, naderhnnd dubbeld gevoelig vie!. Eindelvk onzen weg veri, vnlpetde jjvohtfen wy onder meerdere, het zeer knap vlek, ,Y die men in Saxen doorpaans zeer goed opmerkt. (al- ien is, gelvk wy reed* zeiden, geen Nederduiuch, en het voord tpmerken komt Hier in dezen zin niet te pas, gelyk 6ok de geheele woordvoeging hier verkrerd en dubbelzinnig is; oaar het nu onzokeris. Pf de bedrating in Saxen goed is, dan eef rreo dezelve goed opmerkF. De laatfe zin is hier de natour-Jykfte, daar het woord goed onmiddelyk voor het werkwoordis gepiaarst, m.ar bet eerde fchynt de meeting van den Schryvef t? zyn 4 geweest. Hierna begint een det zwaarfte kiim-y mep (dit woord, als zelfdandig' naamwodrd, belyden wy, niet te vn^aan J van de geheele reize \ op den zoogenoemden Kalren- Heiter, welks boogie' my de joist ingevallefl duistbriis wei deed verwedlchen, daar alles een Chaos voor jymyne oogen was. „Felpäts van paarden, in wel arm posthuis wy tegen vfer-,, wachting, mettegenliaande den nacht, zeer wel te re|fc „ mogten komen. Tot ons genoegen verntinderden de nevels,,, eenig morgenlicht kwam ons als te gemoet, en zoo konden „ wy de Route en fraaije natuurtooneelen, (wat z>n Route natunrtooneelcu? Men gebruikt dit woord wel van tecke>aningen en fchilderyen, maar nimmer van de tmttrur dus van het origineel zelve) „ die Zich hier van alle kmHbfl VetL „ toonen, beter opnemen, tot, op geeneo gr&jten afftarxkvWi „ Casfelf de bergen zich onverwacht verwyderen, en een „ schoon vergezigt op Cifil en deszelfs omtrek^ met het „ aanbrekend Zonnelicht ons vefraaten. Eene fraaije laan voert eindelyk door Eeno knappe Vootftadi regt op die Stad, aan; ongemeide reden wy naar binnen, alle de voorwerpen yerfehaften ons enen gunfligen induk, die niet weinig by onzen intrek in hot, knap en heerlyk liggend, Logement, de Xiurvoftt, waar IfedCr reiziger zich byzon- der wel bevinden zal, vermeerdeidc. K 1(, HANDEL en zeevaart, ihuishoudkunde — EN WAT SAAR TOE BETREKKINQ HERJET.- 1 t. - T J - t T r h B ■ x c t jri^ Op Maandag den ai September 1807, in Amfterdanu. BeiTEMtAMpstHI. dmerika g prCt. ; leoaioof Andecten by Hope & Comp, nz* * • — — — — togt f Rutland 5 prCt., 93 fix Zv/cden 5 prCt.. 94 a f tkemmarken, Toll. 4 prCt- 87 a pa dito Lcen en Wisfelb. 4 prCt. 91 a 93 dito Kroon 4’piCt.. pi 193 KdxernnOostcnryk $ prCt. 55 « 5 $4 dito 4 § ■prCt.. 49i*5i dko 4 prCt. ; 49i*5i Sttmjk sl prCr. byHopedc C 9s a 1 duo dho nieuwe.., coil § Portwptk, by Hope&C. "jJJT| | Engelttnd. Annuiteit. 3 pCt. Frankryk Gecontoild. renten 5 prCt.. 79J«So Dito Cot. by R.& V. 7841791 -1 'Wisfelcour*. Op Londen., niet genor. - Parya.. 53! opzStT^ Bin Digitized by Google Bmif IN JLANDSCHE. Factionale Schuldbrieven » $ ptCt. • • 44 »< dho a p*Ct. • 3» a I Losren ten uit dcheffingvtn 08 a 3*prCt. 50 »i Pro uit de hefiing van 1800. a 3 ptCt.. 44 * 1 dito 1801. * 3i prCt-. 5° *i dito Domeinen. 4 ptCt. 71 il lito VrvwiDi« a 5 pC t. 72 Kon. Negot. van lbo 7. * pCt. met opioop. premie by Af. lost. '. 97 a| Rechnetien Losb. ra den Vrcde.. §84 | Agio van de Bank.. 4 prCt. GEBOORTE-, TROUW- en STERFLYSTEN. Het getal der Dooden, pedurende de laatstverlrpene Week j k eeweesi: te Amfterdam 343; en te Haarlem 13, ondet «eue laatfteo 5 beuedeo de la Jaren. r STERRE- EN WEERKUNDIGE Het été entendu de laerte, peduénde de laatverlrpene Week j k eeweesi: te Amfterdam 343; en te Haarlem 13, ondet «eue laatfteo 5 beuedeo de la  BAltO- | THER- STRERK Ll’CMYS- 1807. < HE- HOME- i DER GESTKLD- Sept l TER. | TER. | WIND. Him. 58J 1 Z, w. I harde wind; S3 <29. At 60|.i Z. W t. W. | voormlddag betrokken; 1 W 51 581! i.w. t. r.. 1 Verder flgen. f49- 7i 58 t. w. *4 V9* 7 62 z. z. w.! bewolkt. »*9 5» 58 t. t. 0. p>9* 5 Si 1 z. w. t. w. % inoil tfis re ijenachtig; *5 V9- 4< 6t w. 1. z. verder bewolkt. 1*9- 4 57 *. w.. 1 f*9 4 5» z. w. harde wind; bewolkt;'smorp. S6 <39 5 59 W. N. w. en Savpnd.t zwrare regenbujen *9 7l 53 W. t. N met h-ipcl en dondcr. fag. 64 50j 1 Z. W. I [ voont Iddigen: Verder 97 <9- 44 54. - — bewölk; tnslchenbeide '99 4 58 w. regen; harde wind. f99 4i 57 1 W. N W. * # a8 dig. 5 57 | — bewölk; Wat bifjift, (29. 7I 5ll ' 1 H.W. t. If. f«9 9 1 4A | n. m. t. n. 1 •9 <29- 9 I 60 [ z. w. bewölk;'savondi regen. *®9* 5l I 53 1 z. z. 0. * > » 1 Ti HaauiiT, it A. LOOSES P*. Digitized by Google I ALGEMEENE K O N S T- •T, i _ EN l * LETTER- BODE, VOOB HBT JAAR. itof. i • N°. 4i, Vrjdag den g O Sober. '. i ■..1 ■.11, i i. —. * i'• * * bErigten. U T~T L A N U S C n E. M a du id, dai 15 September. De Regering heeft deli Plantkundigen, die bezig zijn aan het aanvullen envolten der Flora Peruviana, twaalf afbeeldingen doeri ter hafid stelien, naauwkeurig, op de plaatzen Zelve, geteekend en gekleurd van zo6 Vele nieuwe foorten VaD Quinquina, welke haar in de maand January 1. 1. door de Natuurkennirs D. Juan Tafalla en D. Juan Mazanilla waren toegezonden. Dezelven zijn met Ùer daad. nieuwe foorten en niet enket verfcheidenhen van 59 Quinquina's foorten, en men verwacht nog «n dertigtal andere nieuwe, die men weet, dat in Peru voorbanden zijn. Dordrecht, September. Het kind 4 dat voof ongeveer a maanden binnen deze Stad, door den Leiter in de Ontked- en Heelkunde F. J. Haver Droexen II. Deel. P van V van den Steen is gefneden geworden is het geworden, is het genoegen beendige, zo dat men het genoegen beendige Publiek te berigren, dat de nieuwe wyze van Steenfaden, door den Hoogduitfchen Genees- en Heelmeester Langton-leek voorgdlagen en door "den Heer F. G. van Ingen in onze moedertale overgezet, alhter, met eene geworden. De Opera-teuf, die by deze- bekendmaking zoo fparne, by wyze van waarneraing, dit gevnl, met al bet bvzondere des-wegens, aan zvne Vaderlandfche Kunstgenoftten, in het een of ander Maandwerk, wilde mededeelen, vindtzich echter, door zvne betrekking tot het Genootfchap ter bevordeilTrg der Meenrunie te Amtlerdam, genoopt, dezen weg, tot dat einde niet te bewandelen, en moet dus het vooruitzigt, als eene ftrelende gedachtte omhelzen, dat dle waarneming eelang, in de Verhandelingen des genoemden Genootfchaps, zal kunnen en mogen geplaatst worden. Welgejlaagde proeven met de oxvde van Bismuth, "Genomen en Briefswjze medegedeeld aan den Schryver van dit Blad% door W. deKONING, Med. Dr. en Stads Geneesheer en Vroedmeester, te Vollenhwen. Myn Heer! ... In my geacht Weekblad No. 1807, leze ik melgenoegen weder een kort berigt nopens de voortreffe-lyke werkrig van het Magijierium Bismuth 1 in de Magier. In der Letteren des Vereins van 1798. N°. 10, had men reeds, en mogelyk wel het cerste, hier van berigt ontvaogen. De Digitized by Google t m i t)e vo’genden waarneraihgen, ter meerdert bevölgende in dezen, mngen, indien gy zulks goedvindt, eene plaats in uw Blad bekleiden. Jufvr. S... werd door zware pynen in de ingewanden overvallen, en, zwarger zynde, werden decei veoor beginfelen van arbeid gehouden. By baaf gekomen zynde, begreep ik, dat bet Maagk amp znude zyn, welke zich veelligt door de gemeinenlchap der zeuwen san de Baartnoeder mededeelde. Ik fchreef een Mixtura anodyna ar.tifpasmodiea voor zonder fucees, en fpoedig daar op de Bismuth oxyde, 6 greinen met Suiker tot 6 po Digitized by Google Erders, waar van om ’t half uur &Jn ge- fiomen werd, met cen allergelukkigst gevolg. a. De Wed. B..., eene arme vrouvv alhier, klaagdfli in 1806, over geweldige pynen in de maag, welke by verheffing ondragelyk wareB en haar het bedde deden bouden. By haar koniende, vond ik de pols zeer krampachtig, maar in ’t gcheel niet vcJ eri de tong wei-? pig beflagen. Ik begreep wel, dat Mangkramp deoorzaal* dezer pynen was, maar dat Seburralia in de eerfte vie- gen de oorzaken der fpasmi waren; waarom ik dajj oi^ Evacudntia, zoo naar boven als beneden, toedienie/ alhoewel zonder vruebt; daarna dmara, Corrofyrantid en dergelvke, al mede zonder eenig nut; vervolgena /Inthpasmodica en het Opium, wel met eenige verligtig, maar echter niet met genezing. Eindelyk nam 5c toevlugt tot het Magisterium Bis mat hi, alle uren a greisen, met Suiker, en de uitkomst was volkomen naar wensch. Een jaar daar na, heb ik dezelfJe vrouw^ van betzelfde ongemak, veel spoediger met die middel genezeq. 3. Eene aanzielyke Dame klaagde my over een ba- aangenaam ongemak, beftaande in tegenwillige pogmgea lot braken, inzondexheid des morgens, waar by eenig flysn gelosd werd, zonder dat dit verliging gaf; overigens was zy welvarendp fchoon de eetlustongeregeld. Ik diende haar Ed. Cuttvi* Stomach. C. antispasmodic. toezonder nut: daarna de Bismuth oxyde, waar van ik twee poeders daags liet nemtn, en zy was ipoedig herfteld; Vervedde ik u en'uwen lezer niet Mvn HeeH dan zoude ik mogeiyk nog wel tied gevalJen kunnen opge- yen, waarin Sit middel rby groote dieniten deed. Hi heb het genoegen te zyn edi, -'1 • * VersLAG van eenige Proefnemingen omtrcnt de S. STRATING E. Z. en T. van SWINDEREN. In een vorig N°. van dit weekblad (*) een Artikel Iezende, waar in bekend geniaakt werd, dat in een Fa- bryk by Parys, op een mcer gemaktke en voor- deelige manier de Suiker werde gerafineerd, en waar by de gisOng was gevoegd, of deze bewerking door middel van het geoxygeneerde Zeezoutzure gaz zoude worden bevorderd, zoo wartn wy, uit hoofde vaD de belangrykheid der zaak, terftond begerig Set ter on- flerzoeking van die gisfing in het werk te ftellen, ora zoo mogelyk iets ter ltaving van dezelve • belangrykheid der zaak, terftond begerig Set ter on- flerzoeking van dezelve To kunnen by-brengen. By tätere overwegende kwamen ons wel eenige zwählenden voor den geist, die lons het ongegrößen van die gisfang den vermoeden, doch die ons niet weerhielden eenige proefnemingen daaromtrent in het werkte ftellen, welke wy nu beknopt den lezer zullen voor-tlragen. Wy namen ten dien einde 3 pond, ruwe Sniker of Casfonade, die wy in een genoegzame hoeveelheid water opkooktcn, en door een wollen lap goten tot 13 pond. Colatuur, eh loog B kunnen noemen. Wy vulden nu een, met loog A gevulde en in dezelf-de loog omgekeerde, flesch tot op j met geoxygeneerd Zoutzuur gaz, een ander op de he!ft,'en een ander op de he!ft,'en een. En der detot 1 (*) T. wt in N. 37. van 11 September. I 1. waar uy dlt Anikei, uit een Stukje voor ^ lugustut I. 1. van bet Fransch Journaal, getteld: /’ Efprit del fournaux, akhar op pag. 173. voorkoraende, in deszelfs zakelyken inhoud bebben overgeuomen. De Keda&tur. Digitized by Google 910 ) op 5 met die zelfde luchtzoort, en betnerkten, dat die logen, naar mate van de meerdere hoeveelheid van by- gemengde lucht, eene meerdere blankheid verkregen,( zoo dat de eerfte nog eenigzins bruinachtig, de tweeJ de helderder en de dprde nog maar een zeer ligt geele kleur hadden, en oneindig van de ruwe logen verfchil- den. De loog B hcbben wy echter zoo lang met deze luchtzoort verz Digitized by Google Adig, dat alle bruine kleur verdwenen was, en het vocht byna ongekleurd kon genoemd worden, zoo zy nict (als ook de gebleekte logen A) eeneondoorlchynende witheid en eene troebelhcid hadden, die zelfs door het koude filtreren weinig veranderde. Een gedeelte nu van deze gejbleekte loog B filtreer-den wy na de koking en fchuiming, waar door dezelve zyne doorfchynenheid herkreeg, en dampten het zelve in een aarden verglaasden pan zacht uit. Toen de loog echter de dikte van een Siroop begon te krygen, werd zy donkerder van kleur en troebel, liet een fyn zwart poeder vallen en leverde na de verkoeeling een zwartachtig taai uittrekfel (extraft) Met een ander gedeelte van dezelfde gebleekte loog B wilden wy beproeven, of zy ook nog eene meerdere helderheid zoude krygen door eene zuivering met ewit;, doch zy begon op het laatlle der uitdamping dezelfde verfchynfelen op te leveren, en gaf eene weinig betere ziffandigheid van een on Aangcnamen reuk, lmaak en kleur, daar eene, aan deze bleeking  B. door die fterke verzadiging met het geoxygeneerd Zeezoutzuur niet meer van die luchtftoffe bevatte, als wel noodig was ter bleeking, en oorzaak gaf aan d». Digitize Google C *?> > gemelde engenken, behandelnden wy een, met mänder lucht gebleekt, gedeelte van loog A. op de meergenulde wyze, doch vondere, dat by het laatfte der uitdairping vvederom byna heizelfde plaats bad, en dit weinig verandemg gaf. Om nu eens te onderroeken, of door de afTcheidmg van het vrye ongeoxygeieerde Zeezoutzuur deze zwarc-wording der Siroop verhmderd werd, goten wy byeen gedeelte van long B. eene oplosfing van Aiynzuur Luod, tot zoo lang Ùer geene neerploffing Cpraeci pita tie meer volgde, en filtreerden daar op dit vocht, het yelk wy weder op dezelfde wyze uitdampten, wanneer de Siroop wel niet de zwartheid der gebleekte loogea Kreeg, doch weinig of niets beter was, dao de uitge dampte ongebleekte loog. Ut dit een en ander meenen wy te moeten beflui ten, dat, zoo het geoxygeneerde Zeezoutzuur tot het gemelde doel gebezig wordt, het op een andere wyze moet worden aangewend, dan wy hebben in het werk gefteld. — Maar op welk een wyze dan? — Of men imroers de ruwe Suiker zonder voorafgegane fmelting aan de gemelde luchtzoort blootftelt, dan of men v|oeibaar geoxygeneerd Zeezoutzuur by de Suiker of by deszelfs logen giet, komt toch op het zelfde uit. — Eeae behandeling daarenboven zonder onmiddelyke aan- raking van die luchtzoort met de Suiker is ook niet denkelyk, cn alle de overige behandelingen leveren toch. dezelfde zwarigbedeiu als die in de van ons gebezigde voorkwamen. — En welke waren die zwarigbeden? — La ten wy dezelve met een kort overzigt over onze pToefnemingen herinneren. Het geoxygeneerd Zefzoutzuur vemielt wel in de erite plaats de kleurende deelen der Suiker, maakt derzelver logen witter, doch beim te gelyk die logen door zyne oplosfing in dezelve. — Werkte nu het geoxygeneerd Zeezoutzuur door niet flechts de kleuren der Suiker te vernielen, maar door ook op een© Schei kundige wyze de minder voor cryitallifatie vatbare deelen of aftezonderen, of meer tot de natuur der Suiker te hervormen, dan hadde men hoop, dat deze luchtzoort het ware middel ter raiinering der Suiker ware. Doch niet alieen wordt de loog met dit vloei-bare gaz beimet; maar wy ontdekten ook altyd ter geJyker tyd in de logen vry ongeoxygeneerd Zeezoutpiuf. Wy erhter - met aflebd-hoedzaamheid hebben in bet werk gefleld van het gaz zelve mede overgaat, of door ecu ontleding van dat gaz tot gewoon Zoutzuur in de Suikerloog ontstaat. Het gecixygeneerd Zeezoutzuur vervliegt nu wel onder het verdampen de; iogen en derzelver fnuak en reuk worden hier door wel verbeterd; doch nu krygen dezelve eindelyk eene meerdere dikte; het vrye ongeoxygeneerde Zeezoutzuur, dat minder 'vlug is, wordt gegoncentreerder, begint nu zynen rol te pelen, ontkedt de logen door u aarfchynlyk en het waterliofBge gedeel- een hct koolftoffige te oxvderen, zoo dat daar 4uor en een oxyde van waterftiif of water zelve en in de tweede plaats een zigtbare oxyde van kool gehorep wordt. Hier door verandert zy du de geheele nntnur der Suiker, en is in alle deze gevallen hoogstverderf6- lyk. — Dat dit het Zoutzuur op de logen verrigt, hebben wy proefondervindelyk waarg Ennemis, en leert ons, dat wy, hoe wy ook met het gtoxygeneerde Zuur willen werken, alryd het ongeoxygencerde moeen vfir- myden; maar de tniddelen, die ’er voor bandcii zyn, oat de logen van dit zuivetep, zyn zeker niet eeer gemakkelyk of gebruikbaari — immers door de logen met loogzouten of loogzoulige aarden te vermen- gen, ontneraen wy wel dezelve dat zuur, maar vermengen terftond weder dezelve met fchadelyke of on- aangenaam fmakende zouten, die ook niet gemakkelyk van dezelve te fcheiden zyn; — daar, zoo men dit met een lood- of zilveroplosfing al eens Scheikundig zoude kunnen verrigten, door de hier door ontftaande onoplosbare miJdenzouten kunstmaug al'tezondercn, dit echter altyd en kost baar en hoogstgevaarlyk zoude wor- den, als men dit Fabrykmatig wilde in het werk ftellen. Wanneer wy ten laarften bedenken, hoedanig, en in welke vaten de Fabrykeur de uitdamping met deze eeoxygeneerde Suikerlogen zoude verrigten , daar by hier toe vnlftrtkt geene metalen werktuigen zoude kun- nen gebruiken , vermeenen wy te mogen befluiten , dat de gemelde gisfing, in dit weekblad medegedeeld, by nadere overweging veel van zyne waarfehynlykheid ver- iest; waar door wy eebter nog niet beweren willen, dat *er geene andere wegen voor haDden kunnen zyn, fraar door die gisiiog zou lanosp gettaafd worden, en P 4 bo- / Digitized by Google t tJ* 3 hopen, dtt deze onze weinige proeven anderen mogeft aanfporen , om ons door het mededeelen van buDoe ge- dachten of arbeid verder voortebcbten. * NIEUW • UITGEKOMEN BOEKEN, AKADEMISCHE BN ANDERE SCHRIFTEN. Gfschikdkunde. Staarkundig Nederland ; een Woor*. ienbeek tot de Biographifche Kaart van dien naam , door Mr. Jac< bus Scheltema. Eerlle Oeel A — K. Tweed# Deel L — Z. Te Amflercum , by J. ten Brink, Gtrritsz, 1805 en 180 6. Door toevallige oorzaken hebben wy tot blertoe verzuimd van dit fraai en belangryk Werk in ons Weekblad verflag te doen, Deszelfs vooweffelykheid nogtans is te groot. dan dat wy dat verzuim niet by de eerfte gelegenheid herftellen zoudet). De Schryver daar van, de Heer Mr. Jacobus Scheltema, die Zich reeds door vroegere fchriften van tnindere uitgebreid- ieid, als het Overzigt van de Staat- en Letterkundige Gefihiedenis der iide Eetfw, twee Redevoeringen over Balthazar Beiker, alien geplaatst in het Mengelwerk der ji'g f'aderl. Letteroefeningen, en meer andere Stokken, als een’ waren gefch.eikenner en een lierlyk en krachtig pen- voetder, met lof had bekend gemaakt, beeft door dit Werk niet alieen een zeer buitergewone bedrevenheid. In de Vaderlande Gefchiedenis, maar ock eenen overtnoeiden yverter nafpot’mge van alles, wat ter opheldering daar van strekten kan, aan dan dag gelegd, en in hetzelve ter nadere kennt, en in hetzelve ter nadere kennt, en in hetzelve ter nadere kennt, van Wtn, tb Water, Kluit en meer dergelyke uttftekende mannen verdient gelleld te worden. — Wy zulleu trichten, door een rader verilag van den aard, de strekking en uitvuering van dit Werk, onzen Lezeren de gegrondbeid van dit gunfiig oor. deel ten voile te doen bläcken, Io eene belangryke en we! gefehrevene Voorrede geeft de Heer Scheltem hervort van de anleiding tot her schryven van dit Werk en het oogmerk, ’t w elk hy z;ch daar med yoorfteide. By erne meer gezette beoefening der Vaderland- fcbe Grfchiedet is, ten einde eetige jonge bedeuten daariu te wn- derwjzcn, hoe langs hoe doidelvket ortw;>reDde, dat niet al- ieen niet alle vkkm d-ar van met gelyke zorgvoidigbeid be- werkt zyn, maar onk lat de gewesiehke gtfcbiedeuis. buiten die van Holland, wemg bearoetd is, en teveos bedeukende, ~ h 1 da* At **er Tele Biographien in ondetfcheidene Werken wyd ea zyd verfpreid zyn, kwam by op de Digitized by Google c *35 ) At **er Tele Biographien in ondetfcheidene Werken wyd ea zyd verfpreid zyn, kwam by op de Digitized by Google c *35 ) At **er Tele Biographien in ondetfcheidene Werken wyd ea zyd verfpreid zyn, kwam by op de Digitized by Google c *35 ) At **er Tele Biographien in ondetfcheidene Werken wyd ea zyd verfpreid zyn, kwam by op de Digitized by Google c *35 ) At **er Tele Biographien in ondetfcheidene Werken wyd ea zyd verfpreid zyn, kwam by op de Digitized by Google c *35 ) At **er Tele Biographien in ondetfcheidene Werken wyd ea zyd verfpreid zyn, kwam by op de Digitized by Google c *35 ) At **er Tele Biographien in ondetfcheidene Werken wyd ea zyd verfpreid zyn, kwam by op de Digitized by Google c * Gedachte, on eenenalge Between wegwyzer te vervaardigen, en ’s Lands geheeie Staat-, Krygs- en Letterluindige Cefchiedenii, behorlick in vakkea verdeeld, door deze of gene uitvinding voor het kuusimatig geheugen onder &n oogpuot te brengen, tea einde alzoo da beoefening voor kundigen en het onderwys voor Ieerlingen angenaraer en gemakkelyker te maken. Niets kwam hem, oa berhaald over. eg en zorgvuldige vergeiyking met andera vitvindingen, daartoe gefchikrer voor dan de Biographifche Kaart van den beroemden Pribstlet in vereeniging met de Historifche. Hy belloot dan tot bet vervaardigen van derge- lyke Kaarten voor de byzondere vakken der Vaderlandfcbe Gefchiedenis; maar, niet vergenoegd met eenvoudig zyn model te volgeu, zocht by de onvolkomenhed En daar van in zyne navolging zoo veel mogelyk weg te nemen, en aan zyne Kaarten alle die verbeteringen toe te brengen, voor welke zy, by de mindere uitgebreidheid van zyn beftek, vatbaar waren. Eene eerfte vrucht van deze Oordeelkundige navolging der nitvinding van Pribstlet deelde hy der geletterde. Wiederholt mede in een Biographische Kartoffeld Staats-Kundig Nederland, en bebelzende eene opgave van de voor-naamfte Staatsmannen, welke Nederland, federt het begin der 14de Eeuw, van welk tydperk by, om voldoende redenen, in de Voor rede, bl. xvit. vermeld, het gevoegelykst keurde eenen aanvang te maken, tot op het einde der i8de Eeuw keefc voortgebragt. Desgelyks bevat de Kaart een beknopt overzigt van de iperkwaardigfte gebeurtenisfen gedurende bet. aangewezen tydvak, en is voorts vergezeld van een Woor-denboek in II. Deelen, bebelzende in een Alphabetize orde eene korte, maar zaakryke opgave van den leeftyd, de lotgevallen en verrigten, de verdienlien of wanverdienften van de mannen, wier namen Op de Kaart gefteld zyn. By dit Woordenboek zullen wy ons verder geheel bepalen, na om-trent de Kaart alleen nog bet volgende gemeld te hebben. Dezelve is, gelyk wy reeds te kennen gaven, met veel oordcel zoodanigingerigt, dat by haar gebruik not en gemak. 