Algemene konst en letterbode
None
Bij eene andere vrouw E. , herftelde de beweging der duimen van de keel naar beneden oogenblikkelijk en meer dan eens de hysterifchc aandoening, welke ook #naderhand niet terugkwam. Het ophouden van het paroxysmus dezer ziekte had E 5 mede ( 74 ) wcdc bij herhaling plaats bij F. : eene anders gezonde kraamvrouw , wdker vrij hcvige zenuwtoevallen een gevolg waren van aandoeningen.1 Verfcheidene reizen daags, en door de geringlte oorzaken viel zij buiten bewustheid in kramptrekkingen en keelbenaauwdheid ne- der. Binnen korten tijd herftelde zich de warmte ( i ); en het zog , hetwelk bijkans verdwenen was , vermeer- derde oveivloedig. * Na omtrent 4 5 weken was geene aandoening , zelfs niet de fchrik , uii het gevaar van haren zuigeling ont- ftaande, in ftaat om eenige ongefteldheid te veroorzaken. Merkwaardig is 00k nog bij deze patiente , dat zij in haren flaap gevraagd zijnde , wanneer zij zoude genezen zijn, antwoordde: in 14 dagcn . Dit gebeurde op den apften junij, en werd op den 3often herhaald; terwijl zij de volgende dagen naauwelijks meer tot fpreken te bren- gen was. De llaap, die in het begin wel eens meer dan twee uren duurde , was nu tot op een half uur vermin-* derd, en nam dagelijks af, tot dat zij, op den i3den, gedurende 2 1 minuten de oogen telkens opende en Hoot, toen eene trekking door de armen kreeg, het gewone teeken van den tlaap , en na | minuut weder ontwaakte. Den volgenden dag (14 Julij), gelijk 00k den 15 en vervolgens, waren alle pogingen om het Magnctismua eenige uitwerking op haar te doen hebben gcheel vruch- teloos. Of nu deze voorfpelling en de uitkomst zonder eenig verband met malkandcr zijn , behoeven wij niet te be- flisfen ; 00k is het niet volkomen bewezen , dat het op- , houden der Magnetifche werking op deze vrouw in ee- nige betrekking ftond to* den llaat van hare gezond- htid, als welke reeds eenigen tijd te voren genoegzaam hcrlleld was: ofichoon aan den anderen kant van deze onaandoenlijkheid geene oorzaak te vinden zij, dan in eenige onzigtbare ligehaamsverandering. Wij geven dcrhalve 00k dit geval llechts op a Is een zonderling vtrfchijnfel ; het welk echter zeer overeen- komt met het gene door buitenlandfche Magnetifeura is waargenomen : doch de genezing zelve mogen wij op den besten grond houden voor eene uitwerking van het Magnetisme. Het lijdt weinig twijfel , of het vermeerderen dcc.% verfchijnfelen bij iommige der genoemde patienteu, en - hun Digitized by Google C 75 } hun- deeds toetiemend getal zouden binnen weinig we- ken dit berigt nog belangrijker hebben doen ziiu; docll wij wilden de opgave dezer waamemingen licver nu- doen voortgaan, dan dezelve langer terughouden: wijl zij ons volkomen overtuigd hebben met alleen van " het beftaan en de waarheid van het Magnetismus , maar tcvens van deszelfs vermogenden invloed op de herltel- ling van de ongeregelde werking der zenuwen. NIEUW - UITGEKOMEN BOEKEN. * 2045. Rkglement concernant PExercice et les Manoeuvres de' r Infant erie , du premier A out 1791 ; Ecole du So Ida t et dnPe~ loton . In 18*. de 5| feuilles, tire & 1000 ex. Imp. deRoh- lo]j[y b Amfterdam. A Amfterdam, chez Chanal.f:? 10-: * 2073. Reize naar Nieuw Mexico enz. door den Ma- joor Z. M. Pike, uit het Engelsch vertaald, tweede Deel* met Kaarten. Gr. 8°. 24 bl. opl. 500 exempl. Drukk. van J. Breeman te Amfterdam. Bij C. Timmer aldaar. f 3- 15- : 2074. Leerredenen enz. van Paulus Vos. In 8°. 22*- bl. opl. 300 exempl. Drukk. van H. ran Beyerwyk te Kampen* Bij G.' FaJckenier aldaar. Pr. fr. 6-9. * 2075. Aanteekeningen op eene Reize van Parys naar TJapels, door het Tirolfche en van daar doorZwitferland en v langs den Rhijn terug naar Holland, door Adriaan van der. Willigen, mer Platen, derde Deel. Gr. 83. 20* bl. opl. 750 exempl. Drukk. van G. Post te Utrecht. Te Haarlem bij sf. Loosjes Ft. f 3 - 15 - : Dit Dcel dezer Aanteekeningen belielst ’s Reizigers Wandelingen in cn om Rome; icts wegens den Godsdicnst cn ecnige kcrkelykc feesten en plegtigheden ; over de Oudheden, Piicizen, Kunstvcrzanielingcn , Kunstcn en Kunstenaren van Rome; dc befehryving van Tivoli en Frascati; gc- mengde Aanteekeningen en vertrek van Rome; de reize tusfehen Rome cn * Livorno over Siena; befehryving van Livorno; de reis tuslchen Livorno en Florence en de befehryving van Florence. By hctzclvc zyn AfbcckUn- gen gevoegd van de Landlieden omftrceks Rome, de Bouwvallcn van den Tempel des Vredes , cn dcr Vrouwen te Livorno. 2077. Dcugden Boekje enz. door J. H. Swildens enz. In 8°. 6 bl. opl. 1000 exempl. Drukk. van Rohloff te Am- sterdam. Bi) J. B. Elwe aldaar. Pr. fr. 1-89. *2078. Nieuwe Prijsverhandelingen, bekroond door het Genootfchap ter Berordering der Heelkunde te Amfterdam. Tweede Deels Eerfte Stukje. Gr. 8'. 13 bl. met Platen, opl. 500 exempl. Drukk. van P. E. Brief te Amfterdam. Bij Herntrop aldaar. f 3 - 5 - : Dit Stuk bevac eene Verhandeling over dc Scliannbeenfnede , door G. Salomon , en is oiider ecu’ aizonderiykea tied 00k vakijjjbaar gcfteld.. 2079. t «• f Digitized by Google ' C 7*5 ) 2079. De Mannenhantfter , Tooneelfpel met Zang, door Mr. J. C. Honig, het Fransch vrij gevolgd. In 8°. 3; bl. ©pi. 500 exempi. Drukk. van Mars te Amfterdam. BijSen- zelven aldaar. UITTREKSELS en BEOORDEELINGEN. Wis- , Genees- en Natuurkundige Wetenschappen. Verhandelingen der Eerjle Klasfe van het Hollandsch Injlituut van IVetenfchappen , Letterkunde en Schoone Kunsten te Am- fierdam . irte Deel, met Platen. Te Amfterdam ter Gou- vernements-Drukkerij , 1812. In 40. 217 bladz. c Vervolg en flot van bladz . 64. ) Met n6g eene Verhandeling verrijkte de Hr. Brunings dit Deel, gaande over de Verfpreiding van den vloed ure Zee opwaarts langs de onderfeheidene rivieren en riviertak- fccn ; welkc met de daarbij gevoegde Tafelen even zeer ’s mans kunde en oordeel ten toon fpreidt. Iiierop volgcn eenigc belangrijke Bedenkingen van den Geneesheer C. H. & Roy, over de Wormen, welke door den gewonen pisweg ontlast worden; waarin de waarheid van zoodanige ontlasting door onderfchciden voorbeelden geftaafd wordt. Van denzelfden Schrijver wordt verder in dit Deel de waameming van eene zonderlinge Zenuwzickt© gevonden, die meer dan 50 jaren dc aandacht van vele Ge- leerden en vooral van Geneeskundigen zoo van Amfterdam • als elders tot zich getrokken heeft. Met de zoo naauw- keurige befchrijving van den ftaat dezer beklagenswaardige lijdcresfe heeft hij zich inderdaad bij de Geneeskundige we- tenfchap verdienstelijk gemaakt, daar dezelve overvvaardig is der vergetellieid onttrokken te worden. De Hr. A. F. Goudriaan, met roem in het Hydraulifche Yak finds lange bckend , leverde 00k een ftuk tot dit eerfte Deel, beftaande in een ontwerp ter verbetering van de * Schutfluizen, om door eenen eenvoudigen toeftel aan de- zelve de belangrijke eigenfchap te geven, dat bij de door- fchutting het fchutwater voor een groot gedeelte weder op den bovenboezem teruggevoerd wordt. Hoezeer wij het nuttig doel van dit ontwerp klaar begrijpen en dit onzen ie- zeren 00k niet ontgaan zal, zijn wij genoodzaakt hen wegens heczelve tot het werk te verwijzen, daar zonder de bijge- voegde Platen het, zoo niet onmogeliik, ten minfte zeer moeijelijk zou zijn ecnig juist denkbeeld van dezcn toeftel te geven. Na de befchrijving van denzelven deck de Schrij- ver zijne meening mede, in welke gevallen dit ontwerp met nut Digitized by Google C 77* ) nut zoti kunnen toegepast worden. * Wij hoperi, dtft men het opgegeven hulpmiddel moge beproeven, en verwach- ten daarvan den besten uitflag. : De Hoogleeraar S.J. Brugman9 eindelijk geeft in ditDeel cen ftuk over de Miadelen , door welke de Visfchen zich be- wegen in het algemeen en over het vermogen, der Uitade- ming tot dat einde in het bijzonder; dat ten dezen aanzien vele nieuwe waarncmingen en aanmerkingen behelst en des- wegens bijzonder lezenswaardig is. Na eene opgave der ge- VQelens van onderfcheiden geleerden van vroegere en latere tijden, deelt de Schrijver zijne meeningmede, teweten: dat het uitgeademd water het vermogen heeft , om den visch voor- waarts te bewegen, en bewijst dit, behalve door velegeno- men proeven op onderfcheiden visfchen en het aanvoeren van aanneraelijkegronden, door eengeestiguitgedacht werktuig, dat den voortgang der visfchen door de uitademing kan n*- bootfen. Met dit werktuig, dat naauwkeurig befchreven en afgebeeld is , nam de Hoogleeraar onderfcheidene proevea en berigt ons daarvan de iiitkomst, uit welk een en ander hy vervolgens opmaakt „dat ’er vier krachten zijn, of vier middelen, ftrekkende om de ligchamen der visfchen door het water te doen bewegen, De eerfte wordt geboren door eene beurtelingfche fpan- ning en ontfpanning van bijzondere deelen des ligchaams, waardoor op die deelen van het dier het evenwigt van hec dxukkend water geftoord wordt, zoo dat het langs de (trek- king van de betrekkelijk verminderde drukking voortfnelu in de visfchen, welke van ter zijde plat gedrukc zijn* wordt deze kracht vooral door den ftaart geoefend. De derde kracht ontflaat uit het vermogen van den visch om vooral door de zijfpieren , welke hem mede ten be- kleedfel onder de huid verftrekken , zijne gedaante, en fbortelijke zwaarte, of van zijn geheel ligchaam, of flechts van fommige deelen van hetzelve te veranderen, en du* vooral om regtftandig opwaans te rijzen of te dalen^ Digitized by Google ( ?8 ) % * 'Effttfelijk Gbtrtaat de vierde kracht oft de drukking van • liet water, het gee.* bij de uitademing door de kieuwope- tiingen geperst wordt. Door elk dezer krachten wordt ovet bet algemeen eene hoofdftrekklng In de beweging voortgebragt. Door de eerfte en vierde kracht, Worden de visfchen Vooral horizontaal voorwaarts geftuwd, doch de platte of* breede visfchen horizontaal zijwaarts. De tweede kracht dient bijzonder tot het befhiren van de vaart, en het tnaken van wendingen en draaijingen , terwijl de derde kracht hoofdzakelijk gefchikt is tot het voortbren- ^en van rijzen en dalen. Intusfchen is tevens de inrigting -van dit geheel werktuigelijk geftel ook zoodanig , dat de Visch elk dezer krachten in de bijzondere omftandjgheden «1|ns levens gebruiken kan tot het voortbrengen der bewe- gingen, welke gewoonlijk door de overige krachten be- paald worden. Wanneer de visch den ftaart opwaarts buigt 1>1J het omfpannen van dit werktuig, dient dit hem om Tchuins nederwaarts te dalen, en bij eene omgekeerde bul- ging, om opterijzen. Zoo kan elke vin dietien om voor- waarts, opwaarts, nederwaarts, de beweging dcs ligchaamS te bevorderen. Zulkstoontde ontleedkundigebefchouwing, -en de kracht, waarmede de foortelijke zwaarte desllgchaams •vcranderd wordt , voornamelijk gefchikt, om dit te doen rijzett te doen dalen ; zij dient ook om aan den visch nudehorf- •zontale, dan wederom de verticale plaatfmg te geven, of* •ook om hem fchuins in verfchillende rigt ingen te bewegen , cn eindelljk doet de kracht van het uitftroomend water , vooral gefchikt ter voorwaartfche beweging , den visch Iclimmen of dalen, naarmate hii den hoek van helling van de *s ztjns ligehanms op de ftrekkingslijn der kieuwopeningeti verandert. ’ In de meeste visfchen zijn alle vier de genoemde krach- , ten ter beweging aanwezig, en brengen te zamen die ver- * wonderlijke gemakkelijkheid ter beweging voort, welke in gee ne dierklasfe , gelijk in die der visfchen, gevondetf wordt. Intusfchen verfchilt de evenredigheid van het vermogeti •van elk dezer krachten zeer veel. In deze is de ftaartkracht de grootfte, in ^ene die der borst, buik , rug of andere vinnen, in fommige die van het veranderen der gedaante en Zwaarte afhangen, en wederom in anderen is de kracht , door de uitademing te wceg gebragt, ver de grootfte. Dan, wanneer eene der krachten uitermate fterk wordt, vermindert het vermogen der overigen, en deze of gene wordt genoegzaam tot niets gebragt; ’er is echter nimmer ; flechts eene kracht ter beweging aanwezig, ’er zijn voor -bet minst twee werkzanm, welke op en tegen elkander wer- keode, onontbeerlijk zijn, om den visch te doen ftaan, van \ Digitized by Google C 79 ) * bewegingsftrekking te doen veranderen, en tusfchcsnbetf*- • gingen te doen aannemen.” Na dit alles zal het wel onnoodig zijn deze Verhandelin- .gen ter lezing alien aan te bevelen, die de Wetenfchappen, waartoe zij behooren, beoefenen en bemfnnen; wij cindf- gen dan dit verflag met den hartelijken wensch van eerlang even goede lettervruchten nit de overige Klasfen des Am- fterdamfchen Inftituuts te zien voortkomen, wanneer her niet misfen kan, of de vereenigde pogingen vanzooveleGe- leerden en Kunstenaars zullen de Wetenfchappen , Letter- kunde en fchoone Kunsten in de Hollandfche Departemenr- ten grootelijks bevorderen, en alzoo derzelver toeftand, ten aanzien van het Wetenfchappelijke, het Letterkundfgo en de Kunsten op gelijke hoogte behouden als die van ande- re Volkeren. * * STERRE- en WEERKUNDIGE * * WAARNEMINGEN. Munchen. den %den Julij . Den soften Junij tegen nren des avonds (66n uur voor dat hetzelfde verfchynfel to Regensburg plaats had) hadden wij hier een’ allerhevigften Orkaan, die groote verwoestingen in de tuinen en dorpea in dezen omtrek heeft aangerigt. Dezelve heeft de zwaar- fte boomen doen breken of uitgeroeid, de daken opgeMgt, de rijtuigcu lu dc ftracen omver gcworpcn cn vcle menfchen en dieren kwetfuren toegebragt., In het kamp, digt bij de- ge Stad nedergeflagen , zijn de tenten der Zoetelaars en an- dere kooplieden in eetwaren bijna geheel vernield. Mem zegt, dat de blikfem in de kleine StadPfaffenhofen (op den weg van Ingolftadt) ingeflagen is en verfcheiden huizeiria gsfche gelegd heeft. Deze Orkaan duurde ruim het vierde van een uur. . — den 5 Julij, Op den Soften Junij , toen een hevi- ge Orkaan zoo wel hier groote verwoestingen aanrigtte ats te Regensburg, Augsburg en in de omftreken, heeft Dr. Gruithuizen verfcheiden waarnemingen gedaan, waaruic volgt , dat van vier uren des namiddags af de lucht dennate met electriciteit bezwangerd was, dat men nooit iets dier- gelijks, dan in hetOosten, bij het waaijen van denSamum, ondervindt. Een koperdraad, zes voeten Ian g, op een ver- hevenheid geYfoleerd ftaande, gaf eene verwonderingwaardi- ge mcnigte vonken, die elkander met de grootfte fnelhefd opvolgden, en landde in twee of drie feconden eene Leyd- fche flesch. Een kleine Electrometer in eenraamgeplaatstgaf ook de fterkfte electriciteit te kennen by elken blikfemftraai van r Digitized by Google c 8o ) van een enweder, dat reeds te vier tiren begoti. Oe Bard- ' meter zakte aanmerkeiijk ; maar zijne klimming was nog fter- ker en fueller dan zijn val, na het onweder, dat op den Or- kaan volgde; de Elkysmometer (het werktuig om de fchokken der Aardbeving temeten) onderging eenige flin- geringen van eene halve iijn. Daags na den Orkaan zag men het Tyrolsch gebergte tot aan den voet met fneeuw bedekt* Uit oude Kronijken heeft men opgemaakt , ■ dat op den .apdenjunij dikwijls even hevige Orkanen woedden, als men die jaar op den 3often Junij in Beijeren ondervond. X Augsburg, den 6den Julij . De Orkaan, die teMunchen woedde, in den avond van den 3often Junij , heeft ook in onze omftreken veel verwoest. Een groote menigte boo- men werd door denzelven ontworteld. Het rijtuig van den bode van Mindeiheim floeg op den weg ora, en de bode die in het rijtuig zat, werd door den vai van een ton, die op hem neclerkwam, gedood, •* WEERKUNDIGR WAARNEMINGEN, BUITE'N HAARLEM. 1813 - July f baro- < ME- I. TER. I THER- MOME- TER. WINJV STREEK. LUCHTS- GESTELD- HEID. < 11 f29« 5 i Wj] ( 70 ll N. W. bewolkt ; in *t oosten meest be- trokten met donder; in ten meest omtrent helder. • : 22 • p 9. 6| <a9. 7 W 7 l I 66 76 60 '2. Wi W. t. 2. 2. W. bewolkt ; meest omtrent betrokken. .. 23 C29. 6$ <29. 6* I29. 6 66 74 58 z. w. w. z. w. 2. W. bewolkt. 24 fa9. 6 <29. 61 C29. 7k 63 70 61 Z. W. w. z. w. 2. W. t. Z. voormuid. betrokken; regen; verders bewolkt. as f29* <29. 6k (.29. 6k 62 67 62 z. t. 0. Z. 2. W. W. • t. Z. ’s moreens rerCn ; voormidd. omtrent betrokken; buijig; verders bewolkt ; zecr windrig. 26 ’ fa9. 6i < 29* 7k I29. 3 64 i 70 62 Z. w. W. Z. W, W. t. 2. harde wind; bewolkt. f 27 fa9* 9 1 3°* °a C30. o| 64 72 60 Z. W. W. 2. W. 2. W. bewolkt; voormidd. windrig. Te Haarlem, bij A. LOOSJES Pz. Ter Drurkerije van V. L oq s j e s te Haarlih« (Lange Veeritraac W. g. N. 6.) Digitized by Google ALGEM EEftE I VOOR HET JAAR 1813.' * r - N». 35- M w Frijdag den 6dcn , Augustus. * ♦ 1 Volgens KEIZERLIJK BESLUIT van den atfften September iStij is de nit gave van dit Week blah te*gt>flaan: # * * 4 « * f - i * T« 4 t. B E R I G T E N. mm $, ^ Kassel , den \6dcn Juliji Bi} een Koninklijk De*i kreet van den i5den dezer is de Univerfiteit van Halid $>pgeheven en Vernietigd , uit hoofde van her gedrag door dezelve gehouden, gedurende de gebeirrtenisfen, die In de omftreken dier Stad hebben plaats gehad, en vart den met eene letterkundige inr gting weinig llrookenden geest, dien de leden dier Univerfiteit en de Studenten hebben aan den dag gelegd. - Groningen, den uden Julij • Laatstleden doftder- idag vverd alhief in de NieuweKerk, met de gewone {►legtigheden, het jaarlijksch openbaar exaraen van het nllituut der Docrf-ftommen gehouden. *• De waardtee Inftituteur, de Ridder Guyot, opende de werkzaamneden , met eene beknopte wijsgeerige be-* fchouwing van de gronddenkbeelden , grondteekens eft grondvvoorden def taal, welke laatile hij de leerlingea liet aanwijzen en uitfpreken. Een opftel, geichreven de lei (die voor den predikftoel hing) , werd ver* • 1A* Deel. F voU Digitized by Google I C ) volgens door dczelvc in andere woorden overgebragr# en de deelen der cede daarin aangewezen; waama ’er ovcrgegaan werd tot het vertoonen der fchriften, het verbuigen der werkwoorden, het rekenen, het maken van volzinnen* het te regt brcngen van verwarde op- {lellen, het doen van omfchrijvingen van fchilderijen, die hun vertoond werdejt, en het mededeelen van voor* ftelten uit hun eigen hoofd. Einddijk werden hun vra- gen over vtrfchillende ondenverpen en moeijelijke woor- den gedaan, behelzende deugden en ondeugden, die zij, zeer karakteristiek , in de taal der gebaarden ver* klaarden. Dir alies werd met eene juistheid en vaardigheid uit* gevocrd, die verwonderlijk was, maar niets was ver* wondcrlijker, dan de groote vorderingen, gedurcnde het verloopen jaar door hun gemaakt, in het uitlpreken van enkele woorden en gcheele volzinnen, beide in de Franfchc en in cle Hollandfche rani; alsmedc in dc tce- kenkunst, door de onvermoeide vlijt van den Heer Dessan; niets was onbegrijpelijker dan de expresfive kracht van de taal der teekenen of gebaarden , door mid- del van welke deze jonge’ liedai , alleenlijk op het zien van de beweging der tong en der lippen van den Heer Inftituteur , ilaande zclfs nog op eenigen afltand , allei verllqnden en opfehreven, wat hun door denzelven werd voorg^zegd, De vertooning van de fraaije Teekeningen, door de Jeerlingen gemaakt; de veclvuldige voortreftelijke be- werkte proefftukken van het beroep, waarin ieder derzelve opgetrokken wordt, alies gaf het heerlijkfti getuigenis van deze roemwaardige Stichting, die zidi zoo zeer onderfcheidt door de bevordering van het nut* tige en het noodige, hetwelk ten grondflage van de ge* heele inrigting gekgd wordt , en de leerlingen tot waai* lijk nuttige leden van .de Maatfehappij vonnt. Een der jongelingen nam, bij deze gdegenheid , geheel uit zidi zelven , de vrijheid , om Mijn Heer den Prefekt , die de Vergadering met; deszelfs tegenwoordigheid vereerde, ten door hem geteekeud levensgroot, welgelijkend por* tret, in buste, van onzen doorluchtigen Souverein aan te bieden , welke hetzelve met welgevallen fcheen aan te nemen. De uitdeeiing der eerprijzen befloot.de werk- «amhedejif al hetwelk door eene talrijke menigte van. -mu? Digitized by Google < 83 > sarifchottwers , van alle rangeit en jaren* werd bijge* woond cn bewonderdi Haarlem, den 30 jiilifi Ondcrftaanden brief fui- men wij gaarne. eenc plaatS in ons Blad in , als geene onbelai^grijke bijdrage tot bet letterkundig verfehil, in hoe verre onze taal voor de voet-maten der ouden gc-* fchikt zij t M IJ N H E E R 1 • # De beide ftukjes van TubantInus 4 in Uwen Letter- Bode van den 2den Julij 1. L geplaatst, gaven mij aati- leidimg* om. inline gedachten, over het onderwerp in zijnen brief vervat, mcdetedeelen* Ik ben het met den Pfeudonymus volkomen eeii3$ dat i on ze Moedertaal , even zoo zeer als de Duitfche , gefehikt is tot navolging der rijmelooze Poezij der Ou* den ; doch of zij beide wel tot alle Diclftmaten der La- tiinen kunrlen gebezigd worden, is eenc andere vraag, welke ik venneene ontkennend te rnoeten beantwoor* den, ; Dat de meeste tlollandfche en Duitfche Dichters, tot nog toe, minder j*etlaagd zijn, aan h untie, op den La- tljnfchcn voet gefchocide 4 rijmelooze verzen, die web luidendheid* die cadans te gcveil* welke de Latijnfche verzen kenfehetst , fchiint mij aan de volgende oorzaken voomamclijk toegefehreven te kunnen worden : dat ve* len te weinig met den aard der Latijnfche Profodie be- kend* immers geene Latijnfche Poeten lchijhwil te zijnj dat zij veelal te weinig acht geven op de Cafuren , Welke zeer veel, zoo niet alles, toebrengen tot de zoet* Vloeiiendheid der Latijnfche verzen; dat zij niet altoo$ den klcratooil op het zakelijk deel des woords doen va U ien ; en eindelijk , dat onze Taal , even als de Duitfche * eene ontelbare menigte fyllaben heeft , welke naar wille- keur lang of kort kunnen genomen worden; zoodat een’ Spondeus voor een’ Pyrrhichius, voor een’ Jam* bus, voor een’ Trochxus , zonder wanklank* dikwijls kan gebezigd worden; — en dit is zoo waar, dat het hietdoor mogelijk wordt, een Jambisch Dichtftuk* in zesvoetige hyper cat aluiifche en acatalcctijche Verzeri t* Fa yef* C 84 ) vervaardigen , dat tegelijk een Elegiacum is. Ten voor- beelde deze twee rcgels: ~ I « “ I u — | - •*— f -Kt *— !« — | Gij ziet , rcgtvnardig Vorst ! den man voor uwe voetcn “ J — ~ I ~ ! w — | - — | w — J • Die , fchoon van misdaad vry , van ontrouw wnrdt verdacht ; — r I lr - I 1 - - -l — l Gy ziet, regtvaardig Vorst! den man voor uwe voeten — — I | — 11 — -. Dat zuiver Jambilche en Trochaifche verzen voor on- ze Taal bij iritnemendhcid geichikt zijn, bewijzen de zoo ontelbare voortbrengftlen van onze voornaamfte Dichters. — Op dcze volgen misichicn de Sapphiiche • doch, dat men dan 00k Sapphifche verzen make. Het eerfte Stukje van Tubantinus kan niet ten proe- ve dienen, tie klemtoon valt in de eerlte helft zijner verzen niet op het zakeiijk deel der woorden;. de cac~ fuiir is . in bijna alle de vprzen verwaarloosd , ’t welk bij Horatius in zijnc zesentwintig Lierzangen, naau- welijks zesentwintigmaal voorkomt; in den tweeden voet heeft hij een’ Trochaeus , in de plaats van een* Spondeus; — hicrin Catullus te volgen, die zich <kze vrijheid llechts driemaal veroorloofd heeft, en * v * . i wiens Digitized by Google ( 85 > wiens verzen wel per elegantes , echter duriusculi ge- noemd worden, zal gcluove ik, bij eene proef wcinig te pasfe komen, daar Horatius in den twecden voet, ftandvastig een Spondcus heeft. De caefuur valt in het Sapphisch vers op de vijfde fyllabe, het met rum moet dus zijn zoo als in de vol- $ende. Strophe , welke ik ten voorbeelde geve : — w | | - 11 - -|-w | — | O! hoc verrukkend is de lievc Lentef Zij geeft aan alles wederom het Leven; Bloemen ontluiken; Filomeclen zingeq Zuivere toonen. Men vergelijke hierbij de tweede ftrophe van Tuban-> TINus: ■' “ u | «■ « w f — I] w w | ““ s* | •“ w ( * Laat den Dood des vroinen ons ftil betrachten; Dat z|jn ftervep ons tot een voorbeeld ftrckke Goede Vader! hoor uwer Kind’ren Bede: Amen, ja Amen I Met omzetting van weinige woorden komt alles ^ Wemtoon, caefuur en voetmaat op zijn plaats: - -I — — | — .0 - ~ | ~ f [ Laat ons den Dood des vromen ftil betrachten; Dat ons zjjn fterven tot een voorbeeld llrekke; Hoor, goede Vader! mver Kind’ren Bede: Amen, ja Amen! Het tweede Stukje, (fchoon de Dichter zich* ook hier , in het metrum der AlcaiTche verzen eenigzins ver- gist) is oneindig beter, en had lnj in drie verzen der drie laatfte ftrophen, even als in alle de atidcre, de caefuur in acht genomen , zoude dit tot een’ fchoone proef kunnen verltrekken , om te beoordeelen , in hoe yerre het Alcaisch Gedicht voor onze Taal gelchikt zij. Het fpreekt van zelfs , dat mijne aanmerkingen, geens- zins de waarde der Dichtlhikken als Dichtltukken , maar alld^n de welluidendheid der verzen als verzen be- trefFen $ * »* F 3 jtik Digitized by Google I 'fMJ I Won fat is _ esi pale hr a esfe Poimata : dulcia f unto ; Horat. be vers le mieux rempli , la plus noble pen fie W$ peut plain & resprit , quand i or ei lie est blcsfief Boileau. • ‘ 1 Voor het overige wijze ik die Dichters, welke hunite falenten aan het navolgen van het Latiinsch Metrura zouden willen beproeven , naar de volgende regels van JJoileau: Ayez pour la cadence une oreille fivire. Qjtc toujours dans vos Fers y le fens coupant les mots , Suspendc ihimistiche ; en marque le repos • f ♦ * ♦ is dit mijn ‘gefehrijf u niet geheel ongevallig, het zal mij aangenaam zijn hetzelve in Uw gcacht Weekblad gcplaatst te zien. Met de njeeste gchting heb ik de eer te zijn, Mijn Heer ! yw beftendige J^ezer, Breda, Eutomus. den a3ftcn Julij 1813, ^ * * • \ ‘. \ Qcdachten over het Onderwijs in de Oriekfche Taal ; de Fertaling der Oude Dichters ,* en eetiige aanmer - kingeit over de Oriekfche Lccrbocken in ’/ al~ gemeen en bijzotider dat van Jacobs. 1 (Brief sivijze medegedeeld aan den Redacteur van den Letter bode.') Waarde Friend ! Sedert de Maatfchappij : Tot Nut van *t Algemeen , zich •fcezig gehouden heeft met de verbetering van het onderwijs ,|n de lagerc Scholen, en dat onderwijs allengskens t qt dien trap van volkomenheid gebragt is, welke zelfs vreemdelin- . gen verwondering afperst, konde het niet anders , of deze '^erbetering moest 00k haren invloed uitoefeqen op de inr rig- Digitized C 87 ) flgtingen en leerwijzen der Latijnfche Scholen, en den naijver opwekken van alien, weike het bclang dprzelven ter harte ging. — Geen wonder dus, dnt 00k dit onder- wijs federt eenen geruimen tijd aanmerkelijke veranderin- gen en verbeteringen ondergaan heeft. Om de waarheid daarvan te gevoelen, behoeft men flechts eene vergelijking te maken tusfchen de vorige en tegenwoordige manier van ©nderwijzen. — 0 mihi praeteritos rcferat ji Jupiter an- ftos! — Heugt het u nog, om ons nu alleen bij de Griek- fche taal te bepalen, heugt het u nog, hoe wij de akelige coonen van dorre naam - en werkwoorden in ons geheugen snoesten prenten, hoe wij d eformatio temporum moesten na- klappen, zonder daar iets van te begrijpen, zonder te befef-’ fen, dat die langdurige en pijnlijke voorbercidfelen toen noodzakelijk waren, om tot de kennis der Griekfche taal te. geraken? Ik dacht wel eens bij mij zelv’, de wortels der wetenfehappen zijn bitter, de vruchten zoet, Uwe onaan- genanie moefte zal rijkelijk beloond worden, wanneer gif 200 gelukkig zijt, dat u een Schrijver in de Griekfche taal verklaard wordt. Het gefehiedt. Maarwie? — Palaepha- Tus. Op weike wijze? — Op eene onverftaanbnre en die juist gefehikt was, om mij den fterkften afkeer inteboeze- men tegen eene taal, weike ik dikwijls hoorde roemen ajs de fchgonfle, die ooit door menfehen gefproken is. — De1* ze aanmerking kan geene befchuldigfng tegen mijne leer- mecsters bevatten, daar zij volgens pligt de methode en leer • boeken gebruikten, weike de plaatfelijk Schoolwetten voor- fchreven. — En zoowel de toenmalige methode als de leer* boeken waren ondoelmatig^ gebrekkig, langwijlig en ver- velend. — Voorecrst befehouw ik het als een gebrek, dac de leerling zoo lang opgehoudcn wordt met het leeren van declination , conjugation, regelmatlge en onregelmatige werkwoorden, ja zelf met het memoriferen van woorden- lijsten, zonder dat hem een gefehikt boek in handen gege- ven worde, door het vertalen en lezen van hetwelk hij in dat alles gedefend en gefterkt kan worden, — Ten anderen komt het mij als geen minder gebrek voor, dat de verta- Jing uit de Griekfche Schrijvers in, het Latijn moest ge- fchieden, Dit is voor eerstbeginnenden eene allernadeellgfte zaak. Verbeeld 1^ — een leerling vertaalt uit de eene voor hem vreemde ill de andere vreemde taal, want dus befehouw Ik dan nog het Latijn voor hem. Hij zockt de beteekenis van het Griekfche woerd, neemt de eerfte de beste , zee Voor zoo vele Griekfche woorden evenveel Latijnfche en verftnat ’er volftrekt niets van. — Het is 00k nadeelig voof ineer gevorderden in de befde talen. Geef b. v. eenen leer- • ling een Dialogue van Lucianos. Vooronderftel , dat hij met de Anahtii der woorden genoegzaam bekeud is,*en dat beta F 4 bij at Digitized by Google C 88 > bijna niets ontbreekt dan de copia verborum. Hij zal het fneeste vertalen zonder het regt te vatten. Het Latijn zai jngerigt zijn nnat de GrieJtfche eigenaardige fpreckmanier ren ( * ). Daar zulien mcerraalen verkeerde beteckenislen genomen worden. Ook is het bekend, welk eene kennis in de Latijnfche taal vereischt wordt, om eenen Griekfchen Schrijvcr iuist uittedrukken, zeifs zoo, dat het veelal on- mogelijk is woord voor woord overtezetten met behoud van den zin en krncht van beide talen(f). Waarom dan den leerling iiever in flechr Latijn dan in goed Hollandsch te leeren vertalen? Te nicer daar de overeenkomst van on? ze taal niet de Griekfche, zoowel in enkele woorden d$ jshrafen grooter is dan die der Latijnfche met de Griek? fehe($). — Maar, zegt gii , daar voor is de onderwijzer, die <dlt all es verhelpen knn. Dat beken ik. Maar dan ontvangt de leerling flechts eene van taalfouten gezuiverde overzet- ting, zoo veel mogelijk gedrongen woord naar woord, zin naar zin, zeifs met behoud van de plantfing der woorden. Want gee ft de onderwijzer eene andere, die nicer vrij en eleganris, dan wordt de leerling geheel van het ftuk gebragt* en hij begint den Lucianos als twee Schrijvers te befehou- wen, van welke hij den eenen in het Gricksch en den an- deren in het Latijn moet belhideren , ,zoo hij al niet zich flechts bij de Latijnfche klanken bepaait, zonder joist te denken, wat eene of andere moeijelijke phrafe in het Hoi? landsch beteekent. * Om nu nog niet te fpreken van het dikwijls Hechte La- tijn , hetwelk daardoor reeds vroeg in het geheugen geprent wordt. Ik verfta daardoor de zoogenoemde voces barba^ rae , en de al te Griekfche en dichterlijke phrafen, welke meermalen gebezigd worden, om flcchts nnder nan het oorT fpronkelijke te blijven. Wij hebben Humerus ook gelezen. Maar hoe oL (jlI'j ffwtjxcij yiwxlA, iipxi xxt i //;> v9- xx. — Sterk wordt ik altijd getroffen door dat aandoenlijk tooneel tusfehen Hector en Andromache II. Z. waarbij in deftige verhevene eenvoudigheid , naar mijn oqrdeel, piet$ halen kan. Wij lazen ook b. v. * f , * ft? Welke men gewoonlijfc, hocwel ten onregre , Idiotismi noemu Cleric u s IS.lict1:. one. et mud. berispt met revrt dezen tiiel, v.elken Vi- cr.Rus non zijn z oo uitmunccnd Werk over de Griekfche taal geeft. Ver- jelij-v Hkuman. Poccil. Tom. 111. p. 309. ' (t) Men leze llec'its p. D.. Hubtius de Op: i mo gene re Interpretation) y\ de Claris I ntcrpr dibits , en de ;unmerkimcn vail 11. Stephanos tegep Pol 1 xian us over deszelfs veitaling van Herodianos, en de te^enbeden- kin !ep van FoeCM.il. ‘ Bekend is de Voorivde van P. Franc 1 us voor de vcrtaling van de Rjdevoerm - van Gregor. Nazianzkn. — - Zic nicer getuigenisfen Ui den jS dga Gracckju ns van Kbuius. , i J Digitized by Google C 89 ) * fig tir&v 50 ratidf dptgxro QxlZi/xog IZiirup , . * A'J/ 5' & Tmg rp-jg koatov iu(ti>oto rtQfyieg E xKlvQy i&xfijv. Turpi g GiKou Stfap druxfidg , T xpSyrtzg rs Hi a t>-$w ;rr/o%air^y , A&ww air' xKpoTdrjf; ndpoQog *8(/Q)>ra yoqarag. peze verzen werd.cn, gclijk gcwoonlijk, vertaald meesc volgens de vulgata , want geichiktcr naam komt mij voor die overzettingen van Hqmerus nict te binnen: Sic fat us futtm filium por recti s manibut petit t illuttrit Hector ,. Qetro autem puer ad ftnum bene cinctie nut rich Incliuatus est clamant , patris dilecti adfpectu pavcfactus Ttmens asque et crist am ex equinis fetis fact am Horribiliter a fit mm a galea nut ant cm advertent . ' Is dat Homerus? Laat iemand onbevooroordceldfprcken of een leerling u it zulke vertalingen zich een dcnkbccld kan vormen van het fchoone oorfpronkclijke. Zegt men* hij vermeerdert toch zijne kennis van de taal. Ik antwoord, dat men hem dan Schrevelii L xicon geve, dnar nit kan hij dezelfdc woorden van buiten Ieeren — Indien wij mi de Hraks aangehaalde verzen op deze of dergelijke wijze had- cien mogen vertalen: Dit zeggende reikte de brave Hector naar zhn kind ; maar het kind week al fehreeuwende terug naar den boezem van zijne yvelgeklecde mi tine , fehrikkende voor het aaugezigt van zijnen (ieven ( * ) vadcr . Het was bang voor het koper en de paarde- fiaren-pluim , ziende dczelve op ecne vreetverwekkende wijze bo - yen van den helm neerhangen. [Terwij! ik dit fchrijf, kojnt mij de vertaling in hnnrfen, welke Spandaw van dit toonee! gegeven heeft , naar het lioogduitsch van Voss (t_)j waar ondcr andcre ook deze regels dus vertaald worden. * " . Nu (*) Vcrkiest iemand CpiXou TcxTphg te vertalen van zijnen voder, gelijk Qi\og dikwijls voorkunit by Humerus; ik heb *er nict tegen. Eveuwel^ fcliynt h^x infy toe, dat men de ooripronkelijke kracht van tlat woord bier wel kan bebouden. (f) In het Tijdi'chrift van dc Znidcrzcc, N°. VII. van dit jaar. Jk zoude, om iemand een regt dunkbccld van cental Dichtcr, byzondcr yan Humerus, te geven, dcnzclven licist aliyd in Pro* a vertalen. Dich- icrljjke vertalingen, van welke ons proeven tc;cvcn zijn door eenen Bil- deruyk m SiiwENbfcEk , zyu voortretlciy k , doth min kail daaruit den F 5 Dicfa- / Digitized by Google C 9=> ) flu {hekt He luhtrflke Hector z*Jne armen iiit naar ztfn Zoontjcn. ldaar aan den boesem der voedfter , gefnoerd met bevalligen gordel , Wijkt het fehreyend terug , vcrfchrilct van den minnendei vader, Vrcezend het {taal cn des harigen vederbos (leeklige pluimen Die ’t van den top dcs blinkenden helms fclirikbarend zag wapp’ren. ] « « • Indien wij dan, zeg ik, deze regels van Homerus du§ hadden mogen vertalen, wij zouden alles begrepen en ons vermaakt hebben met het eenvoudige en natuuriijke beeld van dat kind. Maar nu met die Latijnfche vertaling, zien Wij llechts iets van verre, daar febemert ons een beeld in de - oogen DIchter niet lecren kennen tot in de kleinfte bgzonderheden geltfk hff is, Het kan gebcurcn, (kit die twee uitmuntendfe mannen ons verzen van Ho- Itititus geven , welke het oorfpronkelyke in eenige opzigten overtreflen , *mr dan heb ik toch Homerus niet. Waarheid blyft het altyd het gecn Voltairb zegt in zgn Etfai fur la pot fie 4 pique , juist van Homr- *us fprekende. Qu'on ne croie point encore connaftre les poites par les traductions : ce ferait you loir dppercevoir le colons d'un tableau dans true estarnptm — Doch het Prola maakt toch eenige uitzondering. — » JN-m het Hexameter betreft, in welk rnemirn Hombrus door Voss ver- taald is, die vers is myns bedunkens zoo onnatuurlyk in het Hollandsch als het Alcxandiynsch in het Latijn zoude zyn. Het klinkt in het oor van icmanJ , die eenige kennis van de Lai g nfchc po$zjj en vcrfificatie heeft * geiijk een muzgkftuk , waarin btf elken regel nvee of drie uoterrtvalsch ge- fpeeld wordeo. Wat dunkt u, als ik eens icraand die gecn Latyn verftond en misfehien de Honandlche Hexameters als Profa leest, eene verklarinfc van dat metrum gaf op deze of dcrgelykc wyze: „ Het Hexameter be- „ ftaat nit zes voeten. Deze voeten zgn van twee loorten. Dc dactylus „ heeft drie fyllaben , de fpondeus twee. Om deze voeten te vonnen „ kan men de fyllaben niet dwingen (gelyk in onze Hexameters gefehiedt) „ maar in cen dactylus zgn de ecrlte fyllabe long en de twee andere „ kort , in een fpondeus zgn de beide lang . Elke fyllabe heeft zgn© „ vnste onverandcrlijke quantiteit, (misfehien met eenige zeer geringe uit- „ zondcringen.) Uit eene aangename mengeling van deze voetmacen gc- w vormd uit korte en lange fyllaben ontftaat het welluidend Hexameter. „ De Romeinen ontvingen Itct van dc Grieken , hebben de vrtfheden , weh r Ue hunne vooit angers zich daarin dikwerf veroorloofden beperkt, en n her in dc gouden eeuw hunner dichtkunde tot die volmaaktheid fce- „ bragt , welke wy in het Hollandsch nooit bereiken kunnen , omdat onze „ canl het verbiedt.” Zoude icmand zich wcl zulk een denk beeld kunnen vonnen van het Latfynsch Hexameter, die alleen het Holland fche lev st? Nog dunkt mg, zgn de trochaeus % j ambus en fpondeus of nl’c voetmaten uit twee fyllaben beftaande de eenieftc, welke onze taal verdraagt, en de dactylus voomamelDk is zeer moeijelgk in het vers te hren^cn. De vokalen worden meer gebezigd in de Lattynfche taal dan in de onze, danrom Ls de Latjfnfche ook vloeiiender. De vokalen veroorza- ken eene vluggere pronunUatie , welke door de opeenftapeling van t\vcet drie of vier confonanten als het ware tegengehouden en geftuit wordt , het gecn die fyllaben natuurljjk lang maakt. Ook eindigen onze meeste woor- Sen met ecnen confonant. A1 bet wcl k de dactyl i fcbaarsch maakt. Digitized by Google C 0i ) otigen in plants dat wij het in het holderste licht befchmi- wen. He ttc cine fa nutrix , — aesque et criitam ex equinil fetis factam . Welke tael ? — En dan dat iaxpudsp ysKir otja1 het welTc een weinig verder In Homerus volgt, hoc (lerk, hoe treffend is datgezegd? Een leerling begrijpt het onge- twijfeld beter lagehende met franca in de oogen , dan In cry mis ejf'ufh ridens. Ik vindt ook bij den zoogenoemden Orpheus Argon. vs. 445. 2x*()u6sy ys\6w. — Hot was een zekexe weemoed en het denkbeeld aan het fcheiden van haren echt- genoot en moederlijke vreugde op het zien van haren zoon, welke deze zoo tegenftrijdige aandoening bij Andromache verwekten. — Ik twiifel, of Philo in Disfert . de Colon . dit Wei regt begrepen hebbe. — YIvltxi &£ dir* (xept^xpslx') Ztxv d$p6x dyxBx fiyiiv Tpo<r3oK%^i/Tx t6ts 9 ditytitop tfx'jToc irtyfjLfivpy) dfr CO y.ai to ToiyTuCv iipvsbxi fioi $oxhy iaxpudei/ yi\toxax. Feith. Briev. V. D. p. 142. en VI. D/ £, 10-0. verdient over deze plaatfen nagelezen te worden. —. ocb , om tot de zaak terug te keeren, hoezeer wordt alio gevoel voor het fchoone , het edele, hetwelk in de fchriften der Ouden doorftraalt , door zulk eene manier van vertaling onderdrukt? Onderdrukt in de jeugdige harten , In welke itien dat gevoel juisc moest zoeken optewekken en nante* kweeken, opdat ze dus te meer mogen uicgelokt worden, om moedig voorttegaan in het aanleeren eenertaal, in welke zulke voortreffelijke vyerken gefehreven zljn. . Het verwon- dert mij niet, dat ’er aan de Akademien zoo weinig jonge Jieden komcn, welke een’ regt innigen lust gevoelen oin do .Ouden te iezen en te beftuderen. (Het vervolg en flat hierna.') NIEUW - UITGEKOMEN BOEKEN. % 2094. C Ami des Enfans etc . par F. E. de Rochow de Reckan, traduit de l’AIlemand. In 8°. de 6 feuiiles, tird i 1100 exempl. Impr. de H. C. A. Thibme , a Zutphen. A Zutphen, chez H. C. A. Thitme. Prix fr. 0-60. 2133. Kindergefprekken , in het Fransch en Hollandsch, door J. F. Sanguin enz. In 120. y\ bl. opl. 600 exempl. Drukk. van //. C. A . Thieme te Zutphen. Prix fr. o- 80. 2135. Christoffel Columbus enz. In 8'. 6\ bl. Drukk. van H. C. A . Thieme te Zutphen. Bij denzelven aldaar. Prix fr. 0-60. 2136. Schoolonderwijs over de Gezondheid van den Me nsch en derzelver Bewaring enz. doorW. Goede. In 8°. 8‘- bl. opl. 1000 exempl. Drukk. van //. C. A . Thieme te Zutphen. Prix fr. 0-60, 2138. Digitized by Google ( 92 5 S138. Leesboek Voor de Nederlandfche Jeugd enz. Fn 3°. 5 bl* op!. 600 exempl. Drukk. van D . Noman te ’sHer~ togenbosch. Bij Noman en Zoon aidaar. * » J UITTREKSELS en BEOORDEELINGEN. . Romans. Carolina van Eldcnberg of beproefde Huwelijks- trouw , door Pktronella Moens , 3 Declen met Platen, in gr. 8 . Te Haarlem bij Francois Bohn , mdcccxi, ifte Dl* 354 bl. cde Dl. 358 bl. 3de Dl. 302 bl. Een' goeden Roman te fchrijven, onverfchillig in welken vorm 00k, zal aitijd eene moeijelijke tank blijven, zelfs voor hem, die door gewoonce en oefening de pen met eene vaste hand vveet te beftieren ; maar een' Roman in Brieven is eene klip, wanrop de vruchtbaarste verbeelding fchipbreuk kan lijden. Tot zoodanig een verfierd verhaal wordt toch ©ncindig nicer gevorderd dan tot elk ander. Een Schrijver , die met eenen zuiveren en goeden, naar de onderwerpen gew/jzigden ftijl, eene gegronde kennis van het menfehelijk hart en doszelfs roerfelen vereenigt, en niet ontbloot is van eene viiidingrijke verbeelding, kan een doorloopend ver- iicht gefehiedvorhaal leveren, vol juist getroffen karakters, en levendige afichildcringen van de woelingen der menfehe- I(i kc hartstogten; maar, om dit verhaal in den vorm van ei- genliik gezegde Britvcn te kunnen gieten, moet hij de gave van ftijlvcrandering en perroonsvcrpiaatling in zulk eenema-* te bezitten, als flecjits zelden het geval is. Dat echter die verfeheidenheid van fl i 7 1 geen onverfchillig vercisc hte mag gcrekend worden , in eenen Roman in Brieven , zal ieder blij- ken, die zich de moeite wil geven van echte brieven van onderfeheidene perfonen bij elkander uit dit oogpunt tever- gelijken; dan toch zal hij opmerken, hoe hier alleen de na- tutir gevolgd kan worden, door de fijnste nuances van on-. 