Maritime geography and statistics ..
Tuckey, James Hingston, 1776-1816
tersburg jaarlijks na genoeg 13 miljoen ponden ingee voerd worden , met na genoeg 5 miljoen ponden fuiker ; voorts thee, fpecerijen, wijnen, likeuren, fruiten , olijfolie, amandelolie, fijne linnens uit de Nedere landen (*) en Silefie , zijde wie Frankrijkk, zakuur- werken en andere fhuisterijen, enz., ook van daar, benevens menigerlei géreed{chap van ijzer en koper. " In het midden der achttiende eeuw liep de-uitvoer uit Rusland langs de Oostzee niet boven de 12 of 13 miljoen Roebels, en de invoer niet boven de 8 of 10 miljoen. Bij het einde dier eeuw bedroeg de vitvoer meer dan 45 miljoen, en de invoer meer dan 32 miljoen (+). In den aanvang der negen- tiende eeuw ftond in Rusland de balans van uit- en invoer door middel van den Zeehandel, zonder dien Tangs de Caspifche zee (§) en den Grooten oceaan te rekenen , als volgt : In - €*®) Deze voeren er tevens eene oneindige menigte bloembollen in, doch van de tweede foorr. De eer- fle gaat, met onvoemelijk vele tuingzaden en ajuiadol- len, uit de Nederlanden naar Engeland. Ct) Naar die vermeerdering moet men everwel de hoeveelheid van in- en uitgevoerde waren oiet vet- meerderd achten, dear deze fteeds in prijs rezen. (§) De uitvoer langs de Caspifche zee bedroeg in de laatfte jaren 100,000 Roebels, en de inveet 800,000. ZEEVAART ex KOOPHANDEL. a9: ‘In | Uitvoer. = Invoer. "3802 langs de Oostzee 47,000,000 - 33,000,000 Roch 1804 —— = 45,000,000 = 27,000,000 1805 — —=—— 52,000,000 = 29,000,000 ‘1802 over Archangel © 5,000,000- 550,000 1804 —— ———==_—_ 2,200,000- 390,000 — ‘1805 —— "25750,000- 390,000 1802 langs de Zwarte zee 3,000,000- 9,055,000 — 5,060,000- 4,200,000 = 73400,000- 9,356,000 1804 —— = 1805 Caruarina II. poogde, door belasting en ver- bod, den invoer van manufacturen te verminde-. ren (*); en niet lang geleden is er bepäld geworden, dat zekere artikelen door vreemden enkel in de havens van Petersburg, Riga, Revel eh Liebau, ‘Ingevöder mogen worden; maar, ofichoon de Russische fabrieken den straat van kindschheid, waarin zij voor eenw verkeerden, ontwasfen gijn, echter zijn dezelve nog gansch ontoereikend, om al de voorwerpen te verfchaffen, welke eene onpohoudelijk toenemende befchaying en verfijning er voor de hoogere klasfen noodig maakt. Rusland levert onder de Zeemogendheden het zonderlinge verichijnfel op, van eene geduchte Zesmagt en geene Koopvaardijchepen van aanbelang te heb. Ten zelfden einde zijn er ook van Keizer Arg. UNDER Ukazes verfchenen, die aan geenen Zechande laar onbekend kunnen zijn. Für 2 4x2.‘ ‘AARDRIJKSKUNDE voor hebben. Want qi de Russische koopvaarders in de Oostzee en op den Ocean bedragen niet meer dan 50; terwijl 100 kleinere fchepen den Russifchen kusthandel in de Oostzee drijven, en ongeveer 100 ligters, van tuschen de 20 en go ton, te Kronstadt bij het laden en ontladen der schepen, die voor de Neva te diep gaan gebezigd worden. Gee-ne der Rusifche havens, behalve Petersburg, heeft eenige inrigting tot het bouwen en repareren van schepen. Zelfs belooren de weinige schepen, dieonder Rusifche viag van Riga en Revel varen, aan Hamburgiche en Lubeckche Kooplieden toe, die, om van het rabat van § op de mkomende regten genot te hebben, in de gezegde fteden. het burger-regt gekocht hebben. Zulk een gebrek aan Koopvaarders maakt den buitenlandchen Zeetandel van Rusland bgkans geheel lijdelijk; en dezelve is voor verre weg het grotte gedeelte in de handen der Engelfchen, wier handelsbetrekkingen met Rusland tot aan de voor-gemelde ontdekking van de Dwina door CHANCEL=-Lor In 1553 opklimmen. Lang befchouwde Frankreich den Engelfchen in- vioed op Ruslands handel en Staatkunde met ja- loerschheid, en men liet niets onbeproefd, om den- zelven te verzwakken. De loiheid der Franfche Ampbasfadeurs te Petersburg was intusfchen vruch- tcloos, tot aan 1787, toen caTuarina II., fen gevolge van Engelands weigeren, om het beginfel : vrij {chip vrij goed te erkennen, van hare zijde het ZEEVAART zn KOOPHANDEL. 453 het toen ten einde geloopene handelstraktaat..weiger- de te vernieuwen. ‘Van deze voorbijgaande verwijdering gebruik makende, bragt-de Franfehe Ambas- fadeur een traktaat tot stand, waarbij er aan zijne natie dezelfde voorregten in den handel werden toegeftan, alsaan de Engelfle. Intusfchen werd het voorige traktaat met dezendoor Rus'andin 1793 voor 20 jaren hernieuwd. Het voornaamfle voordeel, dat dit traktaat verfchaft, beflaat in het voorregt van aan het Tolhuis de regten in gangbaar Rusfisch gelJ, papieren zoo wel als ander, te mogen betalen; hegene aan de Engelke kooplieden boven de andere (die in Specie - Rijksdalers, welker waarde men er te laayz berckent, mocten betalen) ecne winst van 12 per cent. verfchak. Rusland heeft eene Compagnie, welke de haring- vischerij in de Witte zee -drijft, en eene, die op het Noordwesten van Amerika handelt. Voorts is er te Petersburg eene Compagnie opgerigt, tot berging van de ladingen der fchepen, die in de Finfche golf verongelukken; en van de waarde der geborgene goedern is aan die Compagnie voor bergloon toegewezen. Eenige Ukazes regelen het gedrag der kustbewoners bij het redden yan het volk, en het bergen van de ladingen, der: geftrande siche. De Rusifche visfacherij in de Oostzee levert, hoe anmerkelijk de vangst ook zij, niees voor den uit-yoer op. Alles wordt binnen °’s lands verbroikt, waar de lange vastentijden een groot vertier van visch te wege brengen. De Rusfen van Archangel drijven een fterke kabeljaauwvis{cherij eqn de Lap-Ff 3 land.. Jandfche kust tot aan de Noordkaap in opene vischers booten. Grootere fehepen van hen varen fangs de kust tot aan Tromfoe, en ruilen van de van de. Laplanders tegen meel Visch in, die zij aan boord gouten. Van de Spitsberg{che compagnie is teeds gewaagd. Onder de onmiddelijke opvolgers van PETER I., werde de Rusifche zeemagt verwaarloosd, en had zij bijkans geen aanwezen, dan in naam. Toen CATHARINA II. den trooh beklom, noodigde die eergierige en schrandere Keizerin wederom Engelfche en andere vreemde Scheepbouwers en Zeeofficiers naar Petersburg; en onder de Engelfchen, die zich derwaarts begaven, was Sir CHARLES KNOWLES, en Dritsch Zeekapite In, die kennen en ondetvinden in den Ziederienst met eene meer dan oppervikkige kennis der theorie van den Scheepsbouw vereenigde. Onder zijn beftuur werd de Russische zeemagt wel-haast uit haar verval opgeheven, en verbielp men vele misbruiken, welke er in de administratie inge-flöcken waren. Tegen het einde vari CATHARINAS tegering verviel de Zeemagt wederom, maar Paut I. deced verfcheidene fchepen bouwen, en eenige vere beteringen in de adwinistratie invoeren. De Russische heerfchappij levert alles op, wat er tot het bouwen en uitrusten van fchepen noo-dig is. Men bdouwt te Kronstadt en Petersburg de fchepen van Kafan’s cikenhout. De Ukraine en het Gouvernement van Moskow verfchaffen hennep. Masten komen er uit de groaten dennenboschen van Novogorod, en uit de Poolfche provincien beobachteten de Duna; pek en teer van Wgborg; ijzer en koper uit Finland en Siberie. Ondanks al deze voordeelen is de Zeemagt ver van de hoogte der landmagt bereikt te hebben. Gemis van havens aan den Ocean, en van afgelegene voikplantingen en visfcherijen, benvens de lijfeigenfchap, welke de boeren aan den grond hunner Heeren vastketent (*), beletten, dat er zich Zeelieden vormen. Het Rijksbeftuur heeft, wel is waar, kort geleden iets gedaan, om nationale Zeelieden te bekommen. Het heeft alle Russifche (chepen verpligt, om hunne manfchap voor twee derde uit inboorlingen zamen te ftellen,. en de schippers onder eene boete van e240 Roebels verbonden, om elken Russifchen Zeeman, dien hi§ an boord neemt, in het land terug te leverens maar de schippers, en verdere beveloerders op Rusfifche koopvaardijfchepen, behoeven daarom geene Rusfen te zijn, en zijn meerendeels buitlanders. Men heeft tevens beg Onnen, jonge Reden ten kosten der Kroon naar Engeland te zenden, om er den, Zeedienst te leeren; en die kweekelingen zijn als Vrije . ; Die lijfeigenfcbap is intusfchen door Keizer arze xaspeR in het sag zee gelegene Esthland en Lijf- land afgefcheft geworden. Ff 4 vijwilligers in de Sritfche zeeemagt opgenomen geworden. In 1803 is er te Petersburg eene schöpf voor den schöpf voor den schöpf voor den grosse Kosten door het Gouvernement bei der Kosten aan de Zwarte zee. Het paleis van Oranienbaum is tot eene Zeevaarts-Akademie ingericht, waar er 60 Kadets voor reke-ning der Kroon worden opgekweekt. Zij worden er reeds op de § jaren aangenomen, en blijven er tot. aan de 17. In de g laatfte jaren doen zij ecn jaarlijkfchen kruistogt zeewaarts in tot aan Revel. Voorts zijn er, behalve de vermelde inrig-ting te Kronftadt, scholen voor de zeevaart te Riga, Archangel en Irkutsk in Siberia. Aan het einde van 1807 waren de verfchillende afdeclingen der Keizerlijke zeemagt op de volgende “wijze zamengefteld: Schepen Fregat- Brikken. Kleis van Linfe. ten. Kotters. vaartuig. Aan de Oostzee 20 14 6 19 Aan de Zwarte zee 12 4 7 18 Die gebouwd of nan 18 16 46 repareera woiden : oe be) + Ge pai 42 34 59 37 Oostzeefche {cherenvloot 20 Galeijen, 95 drijvende batterijen, 81 Kanonneer-booten, 16 kieine vaar tuigen. ZWAITS ZEEVAART ex KOOPHANDEL. 457. Zwartezeciche fcherenvioot 40. Kanorneerbooten ZWALLS ‘en: 80 Falconetten. In de Caspifche zee 6 fchepen van te zamen 70-ftukkens Te Ochotsk in Azie 11 ——— Het getal der matrozen en zeefoldaten bij de Ke- zerlijke vloten is $80,000 koppen, en dezelven kosten jaarlijks 31% miljoen Roebels. De Administration der Marine heeft cen Admiralitäts - collegie, en beftaat uit een President, een Vice-President en: vier Admiralen. De foldij der Bevelhebbers, enz. Groot Admiraal 7,000 Rocebets, Admiraal 3,600 ae Vice - Admiral 2,160 —— Schout bij nacht 1,800 ——= Kapitein, ecrfte Klasfe 6356 ——— tweede ——- 44 — Luitenant ; 318 ee Luitenant : 212 ee Onderofficier 126 9 =e Matroos eerfte Klasfé 11% wwe TWEE me 76 ee Lweedfche handel en {cheepyaart; en die yan Zweedsch Pommeren, Dantzig, en Prusfen, en de achtiende ceum. Door eenen allernadecligften oorlog van twintig jaren uitgeput, van Ingermanland, Esthiand, Lijf- Ffs - land, AARDRIJKSKUNDER voor lend, een groot deel van Pommeren, en de Hertog dommen van Bremen en Werden, beroofd, was Zwes den, onder kARrsi, XII, ten aanzien van zeemagt en han- del beide., beneden cene Mogendheid van den tweeden sang gedaald. [De Hollanders voorzagen dat rijk ten dien tijde van al, wat hetzelve van buiten noodig had; on hetzelve had in r7¢9 niet meer den 100 K Varaardijichepen in zee, en verloor tevens, bij den viede van Stockholm, zimen vridom wan den Sondtoal. De verandering in de Constitution, bij den dood van KAREL XII, de vrijheid onder het volk doende toenemen (*), werd een algemeene prikkel tot nijverheid. De landbouw werd grootelijks uitgebreid en verbeterd, de opbrengst der mijnen verdubbelde zich, en de vis{cherij, welke de toe vloed (*) Dit wil men veelat voor eene bron van nije verheid en handel doen doorgaan; maar tot welk eene hoogte klommen niet deze onder de Despotifche re-gering van Denemarken! Hoe groot waren zij nietin de Nordelijke Sederlanden, toen genoeyzaam alles er van den wenk van MAURITS en FREDERIK HENRIK afmning! Hoe groot zijn zij niet in Engeland, waar men eene in verläser oog Zoo begeerlijke volksvrijheid evenmin kent, als toen in de Nederlanden. Zulk eene vrijheid leidt den ingezeten daarentegen dikwijls van zija bijzonder bedrijf af, en kan, even als het fterkte Despotismus, pebeurtenisfen voortbreagen, die voor den bloel deg Jands alleruadecligst zijn, ART 2x KOOPHANDEL. 459 vioéd van haring naar de baai van Gothenburg ‘toen voordeelig begon te maken, werd aangemocdigd en befchermd. In 1738 kwam er eene Akte van {cheepvaart tot stand, welke er de werkzaemheid in de havens deed toenemen, en, daar de Koope lieden en Reeders den buitenandfchen dadelijken han- del met het vracht varen en den kusthandel ver- eenigden, nam het getal der Koopvaardijfchepen grootelijks toe, en bezat Zweden 936 jaar na deft dood van caret XII er reeds meer dan 1000. Gustavus III, die de Kroon in het bezüglich der hohe voorregten, welke zij bij den dood van Ka- REL XII verioren had, herftelde, hoopte Zweden tot -deszelfs vorigen rang onder de Mogendheden terug te voeren, en verfcheen hiertoe met eenigen glans op de tooneelen van oorlog en onderhandelung; maar zijne talenten en werkzaamheid waren ontoereikend, (om het tegen de grootere hulpbronnen van zine naburen, en tegen de inwendige onéenigheden, welke den ftaat nog fteeds schönen, vol te houden. Offehoon deze Vorst intus fchen zijn gezegd eigenlijk doel niet vermogt te béreiken; echter bloeiden er onder zijne regering de kunften,  toen verkärkeren bezüglich van het eiland S. Barthelemy aan Zweden deel aan den Westindifchen handel. Scheon het verlies van Finland in 1809 aan Zweden een deel van deszelfs handelsartikelen benomen het, behoudt hetzelve nog selse de voornaamfte bronnen van nationalen voorfspoed, in deszelfs mijnen, boschen en visfcherij, bestaande; en, hoe zeer ook het Rusifche ijzer onlangs met het wieder, echter verzekert de betere hoedanigheid van het laat fte hetzelve van vertier, en houdt. zij deszelfs hoogeren prijs op. Ja het blijft, ondanks de mede-dinging van het inland, het inland, zelfs daar gezocht. Deuwitvoer van koper heeft daar. Entegen in Zweden afgenommen, zoo uit krachtder me- dedinging van het Engelfche koper, als om dat de mijnen van Fahlun minder dan voorheen opleveren, en die van Atwerdberg en Moland met. water op- gevuld zijn; terwijl men de Finlandische verloren heft (+). De verdere uitvoer beftaat in deelen, ribben en balken, pek, teer, potasch, haring en zalm, den; terwijl dle van Lopswiyx XIV. daarvoor ins- gelijks bewijsredenen kan opleveren. Ct) De prijs van her Zweedfche koper is van 49 tot 30 Rijksdalers het schippond gedaald. ZEEVAART En KOOPHANDEL. 46s zaim, en-eenige hoeveelheid van aluin, vitriool en vermiljoen. De invoer beftaat in koren, tabak., zour, wir nen, fterke dranken, olie, Spaanfche wol, bennep, veep, papier, koloniale waren, fijne wollen ftof- fen en linnens, zijden ftoffen en katoefen, gee werkt {taal en koper, schrimwerkers goederen, «nz. Maar eenige van die -artikelen. zim voor en ma verboden geworden, deels Om de natie aan ont-houding te gewennen, deels om de nationale fa brieken aah te moedigen. Het verbod wordt in-tusfchen doer den invoer ter finik gedeeitelijk vruchteloos gemaakt. In tijd van yrede begroot men den uitvoer op 52 miljøn Rijksdalers jaarlijks, en den invoer op 4% miljøne De buitenlandche handel wordt bepaaldelijk in zeker getal van havens, die Tolhuizen hebben, gedreven. Dezelve worden Stapleffader geheeten, en zijn Stockholm, Gothenburg, Warberg, Halmftad, Norr-koeping, Landscrona, Carlshamn, Calmar, Westerwik, Udevalla, Mar-grand en Gefle (*). Men berekent het aandcel dier fteden aan den buitenlandchen handel, als volgt: Stockholm % van den uitvoer; 4 van den invoer, Gothenburg 3 ———-————- 3 De overige |, Stapelfteden} ** CT? Pers z quae 4 Naar (*) Dat Abo en Wafa, toen Finland nog Zweedsch was, insgelijks Stapeliteden waren, is reeds gezegd. 469 AARDRIKSKUNDE voor Naar de buitenlandsche havens der Oostzee be. frat de -uitvoer uit Zweden in ijzer, flaal, koper, -kalk, aluin, en haring; en er wordt van daar ko- ren, hennep, talk en huiden ingevoerd. De balans is tusfchen de 1500 en acco Rijksdalers ten nadele van Zweden. Naar Holland plagt er voornamelijk ijzer vit ge- fyperd te worden, en de voornaamfte invoer van daar beftond toen in specerijen, tabak, bereide verffroffen en papier. De balans was ten nadele van Zweden. De uitvoer naar Engeland is ijzer, dennenhout, pek, teer, potasch, en haring, bijzonderlijkk voor de flaven in Westindie. De invocr beftond in de achtiende ceuw uit lood, tin, leder, bier, boter en kaas, ftcenkool, allerlei fabriekgoederen, onver- boden en verboden. De balans was na genoeg cen mitjoen Rijksdalers ten voordeele van Zweden. Het gene Frankrijk trok en leverde, plagt elkan- deren genoegzaam op te wegen. Het eerfte beftond v It is, fiaal, koper en metal, dennenhout, pek en teer; het andere uit wijn, brandewijn, zout, fruiten, olie, en zijden ftoffen. Naar Spanje en Portugal was de uievoer dezelfde, al naar Frankrijk, en de invoer van daar bestond in zout, wol, oliec en fruiten. De balans was eenig-zins ten voordecle van Zweden. Naar Italie en de Levant voert Zweden al de voort-brengfelen van zijn grond; en het ontvangt van daar zout, kruiderijen, fruiten, katoen, enz. Naar de Barbari fcheen van zijn grond; en het onde van daar wederkeerig koren, olie, enz. Hune en de Deenfche Confuls zijn genoegzaam de eenige, die er op den duur ongehinderd hebben gefreidet. In 1800 had Zweden meer dan s0co Koopvaar-dijfchepen van 20 ton en daarenboven (*); maar meni heeft derzelver getal, na de vredebrevk met Engeland en den afftand van Finland, tot op 1500 verminderd gevonden. Sints 1731 had Zweden eene te Gothenburg gegestigt, o. I. Compagnie, welker Oktrooi in 1786 voor go jaren vernied werd, onder voor elk terugkomend fchip 19,500 Rijksdalers aan de Kroon te betalen. De speculaé tie is enkel op den Chineefchen handel gevestigd, en ‘de Compagnie zendt jaarlijks vier, vijf, of zes, fchepen af van tusfchen de 600 en 1006 ton. Het meerendeel van het ingevoerde wordt Wee (*) Ten gevolge van het gebroik der Zweedfche en andere vreemde viaggen door de Nederlanders gee durende hunnen oorlog tegen Engeland in 1781 en 1782, en van eene foortgelijke na 1795, welke niet flechts hunne vrachtvaart gekrenkt, maar ook bhunnen handel op de Oostzee en elders grootendeels naac Zweden, Prussen, Denemarken en Noorwegen heeft doen verhuizen; Offenbar er weihaast nog meer zal voorkomen, dat daartoe grootelijks medewerkte. [ine bilae. lacrymael qi.: AARDRIJKSKUNDE voor wederom witgevoerd, en ‘betaalt alsdan, daar Go- thenburg eene vrije haven is, geene inkomende regteti. - In 1786 werd er tevens een W. I, Compagnie opgerigt, welke voor haar Oktrooi- niets betaalt, en Zweden van koffij en fuiker plagt te voorzien. Thans worden deze artikelen cr meestal te fluik ingevoerd, en is-§. Barthelemy voor Zweden zoo onverichillig, dat er reeds van deszelfs verkoop. ean. Rusland gefproken is. Eene Compagnie tot de Noordfche Walvischvangst, in 1744 opgerigt,. is in eenen kwijmenden toeftand. Voorts heeft Zweden eene Compagnie tot redding der ladingen van “verongelukte fchepen, in 1796 opgerigt, en fints 1739 eene Compagnie van Zeeasfurantie, wel- ker Kapital 166,666 Rijksdalers bedraagt, en uit Iooo Acticn bettaat. De Scheepwärtsakte van 1798 voert mede, dat wegen in Zweden enkel de voortbrengfelen van tom land, of hunne Kolonien, vermogen in te voeren, en zij hebben daarvan regten te betalen, waarvan nationale schepen vrij zijn (*). De (*) Ten dezen opzigte zijn de belangen der Ne- derlandsche reeders onlangs, door bunnen Koning ea hunne Staten General, evenzeer gehandhaafd geworden, als cen aanzien der knellende Eugetsche Scheep- yaartsakte door Staatsonderhandelingen. ZEEVAART en KOOPHANDEL. 465 De voordeeligfte vis{cherij van Europa is de haringvis{cherij aan den Zweedfchen oever van het ‘Kattegat.° Daar verfcheen de haring in 1748 het eerfte in Icholen; en, toen men bevond, dat die toevloed geregeld wederkwam, begunftigde het Gouvernement de visf{cherij aldaar grootelijks, door vil dom van lasten, en door gratificatien. Gedurende de eer{te jaren kwam de visch er in Augustus en September aan; maar derzelver aankomst is van Hever- Led vertraig, en grippi thans eerst in November of December plaats. - Die verträgig heeft de gezegen de haringvangst mocijikker gemacht, uit hoofde van het ijs in de baaten; en daarenboven is de visch in dat faizoen fchraal en mager. Om de mocije- lijkheid, welke uit het §s ontftaat, te ontwijken, heft men laatftelijk groote netten beginnen te ge- bruiken, waarin men de visch, bij hare eerfte aan- komst, op eenigen afftand van den wal, opvangt. De regte tijd daartoe wordt door het bijeen {cholen en gefchreeuw der Zeevogels aangekogd. Hoe grootelijks de vangst trapswijze toegenomen is, blijkt uit het volgende; om 176] come==== 100,000 Gg Van a66—_— AARDRIFKSKUNDE vooan Van 1761 tot 1798 nam de vangst nog fteeds toe; vervolgens heeft zij beurtelings toe en afge- nomen; en de vangst van 1818—1819 was aller- ontzettendst. Van 1790 tot 1796 zoutten Gothenburg > Marftrand en Konghal, gezamenlijk 1,972,214 ton, en maakten 251,971 ton traan, welk alles te za- men op meer dan 2 miljoen Rijkdalers gefchat, en voor drie. vicrde naar buiten *slands uitgevoerd werd. De hoeveelheid, welke men gedurende het- zelfde tijdvak versch verteerde, wordt op tusfchen de 50, en. 105,000 ton gefchat. Aan het einde van 1796 werden er 7,100 visfchers booten ge- bruikt, die met 30,000 koppen bemand waren. Gothenburg alleen had Iangs de kust 100 loodfen tot het zouten van de visch, en men zoutte in elke loods tusfchen de 8 en 10,000 ton. In 1797 waren cr in ‘het geheel 1,827 ketels tot bet koken van traan te vuur, die elk tusfchen de 9 en 10 ton haring, en t usfchen de 7 en 8 ton water, bevatte-den. Net dat traan koken begint men niet eerder, dan er cence hoeveelheid haring ingezonten is, die voor de buitenlandche markten voldoende gerekend wordt, en dan gevolgelijk de prijs grootelijks begint te dalen. De witgekookte baring, die men daar te lande Zrangrum noemt, wordt gebruikt, om het land te mesten, of in zee geworpen (*). On- Dit plagt voormeals verboden te wesen, om dat men dwazelijk dache, dat het de haring van de kose driven en er droogten verwekken zou. ZEVAART eh KOOPHANDEL. agg QOuiangs is then uit proafremingen ontwaar geworden, dat die zelfftandigheid, nog versch, en met § tax wenmeel vermengd, een voedzaam brood oplevert; men heeft er ook vinugtige Alkali en Ammoniak zout hit pogen te trekken. Het zout, dat men gebruikt, Komt voornamaélk wit Engeland en Portugal. Een vat zout is vyoor drie vaeen haring voldocnde, en 15 vaten haring geven een wat tran. Een Zweedsch haringwat hondt tusfchen. de 1200 en ‘1500 visichen. De Zweedsch haring wordt, ten sanzien van ds hoedenigheid der visch, et de wijze van zouten en verzorgen, ‘beneden de Hoilandsche geacht; maar, dear rij ulinder kost, wordt zij in Rusland en Polen, en in Westindie, gareeder verkoeht. De visicher van Kidne haring, of Stroanting, ‘s een der - gewigtighte nijwerheidstakken voor dé bewoners der beide ocwers van de Bothnifche golf. $ij het opbreken van het ije begeven zich meor den - goo mans, met yrouwem, kinderen en bodienden, naar de eilenden en kilppem, die langs de kust liggen; en zij-bjven er tot aan het einde van den herfst visichen. Het voornaamfte deel van de vangst wordt ftraks gegouten en naar Stockholm gezonden. Van het gewone bedrag deszer visfcher is a, ever als van de Bruchfläche in dezeifde Golf en daar omftreeks, reeds gewaegd. De zalmvisfcherten van Zweden, zoo in die Golf, als m het Kattegat, zijn ook zeer belangrijk. Gga Er ———- — a —- - polm geplaatfte Scherenvloot, oyerbleven. 468. AARDRIFKSKUNDE toon Er wordt aldaar jasrifks tusfchen de ac, en 95,000 ton zalm. ingezoutene Kare, XU, voor. wiens eergierige ontwerpen er - eene Zeemagt noodig was, bragt de zine tot zulk eene hoogte, dat hij in 1700, bij zime landing in Denemarken, met 38 Liniefchepen t voorfchijn kwam. Maar, na den ongelukkigen veldfag van Pultowa, werd de Zweedfche zeemagt ganfchelijk verwaarloosds en zij beurde het hoofd niet weder- om op, voor dat cusTaaF III. in 1771 den troon beklom. Onder hem was CHAPMAN, een Brit, het voornaamfte werktuig tot het herftel der vioot, welke in 1777 de fterkte van 97 Limiefchepen van tusfchen de 60 en yo ftukken, 19 Fregatten van 44 ftukken, 12 duagenogmde Pramen, enz. had bereikt. Dezelfde Voraet hervormde de krijgstucht op de vioot, en de Administration der Zeemagt; cn. bij zien dood, in 1798, telde men 24 Liniefchepen, 16 Fregatten, en eene Scherenvloot van tus- {chen de 200 cn 300 Pramen, Galeijen, enz. on- danks de verliezen in den oorlog van 1789 en 1790 tengen Rusland geleden; verliezen, welke in 1809 zoo fterk waren, dat er flechts 12 of 13 Linieche- pen, g of to. Fregatten, en tusfchen de 100 en %50 vaartuigen van de tusfchen Sweaborg en Stock- De: {cheepebonrwftofien, die Zweden besir, zijn Wer., koper, dennen hont, pek en teer. -De. ‘hen- nep en het eikenhout komen voornamelij uit Russ land. De Zeelieden voor de vioot worden door de Zeelprovincien geleverd, waar de Zeelprovincien geleverd, waar de Zeelprovincien geleverd, oder de overige weerbare manfchappen, door het ganze rücken, tot een Landmilitie. Het getal dier Zeelieden ‘is ongeveer 15,000, maat er worden ig vredestijd niet boven de 1000 gebezigd. De Bevel-hebbers beftan uit een Grootadmiraal, een Opper-admisaal, een Admisaal en eenige Viceadmiraals en Schout bij nachts. Officiers beneden zekeren rang hebben verlof, om het bevel over Koopvaardijche-pen op zich te nemen; en de fchepen der O. L Compagnie: worden gemeenlikk door Kapiteins bij de Zeemagt gecommandecrd. De Admisaal der Zeemagt- heeft ean haar hoofd een. Admisaal-Collegie, uit een Prefident, twee Viceadmiraals, twee Kologels ter ace, en drie andere Raadsleden, zamen, gefteld, Hatzelve ocfent wet over. bet Hoodienbores. Vere Welke füllt lang. Jaarlijks ongeverr. ascdq ziclen taeneem, en, voor Zweden 2400,000, voor Noorwegen 912000 zielen bedraagt 5 terwijl S. Barthelemy ongeveer 8000 Blanken en Ne- gers bevat. Gg3z ayo AARDRIJKSKUNDE woor Vergwakte en verminkte sceliéden Wordeh uit ten fonds onderfteund, dat uit kortingen op de foldy fer in dienst zijnde, en eenige deartce gebezigrie yegten, gevormd wordt. Sweden heeft Algemesne Confuls te Petersburg, Elfeneur, Hevre, L’Orient, Bordeaux, Catix en Maricille. Het in 174s met Frankrig geffotene Handele. trakeaat werd in £786 verhicher, en bevat de voir geride hoofdpuntet : J.-Franfche onderdanen vermo- gen alle Franfche produetes, die niet in Zweden vefboden - zijn, aldaar in # voeren, onder betaling - ~an dezelfde regten, aly waartoe de Zwéden go houden zijn, wanneer 38 die producten im vreemde ‘veartuigen inveeren? YI, Zweedfche {chepen zijn in Frankrik vrij van havehiegten, wanneer 25 tot den Fienfehen kusthandel gebruikr worden, €Aan dit beding werd er door de Franfche fcheep- waertsakte van 1794 de bodem ingefiagen. OI, Franfehe onderdanep hadden, in het voormaals aaf ‘Zwéden toébéhodrende Wismer, het uitfluitende IMoortept van, bij isvoer in Franfche fchepen; flechts ¢ percent te betaten. In 1766 werd dit hat fe ‘Privilegie veranderd in eene Tranfits oplegphats te Gothenburg, vrij van alle regen, witgezonderd ‘als de koopwaren van‘ daar genothen Werden, om over land in Zweden te worden! iugetoerd 5 aft sans merking van welk Privilegie Frankrijk Hee ‘Westing indifche eiland S. Barthelemy aan Zweden affond.’ De verdere Handelstraktaten zijn: I. een van 16445 met Portugal, dat aan de Zweden dezm¥de han-delsvoorregten verguat als agq d¢ Holleniers; Il, een. Spanje, van 1651, in 1679 en 1743 vere nieuwd, en den Zweden handel yan volkome-ne veiligheid in alle Spaaniéhe havens verzekeren-de; IE, cen van hetzelfde jaar 374g met Sicilie, ‘ter verzekering van wederkecrige yrijheid van Koop-handel;.1V. een van denzelfden inhoud met Noordamerika, in 1783 gefloten; V. een van 3721 met Brusiend, waarbij aan de Zweden toegelaten wordt, joarlijks te Revel, Riga en Arensberg, voor 50,000 Roebels koren vrij van uitgaande regten te koopen; VI. een yan 1737 met Turkije, waarbij voor de Zweden van handel in alle Tyrkche havens verzekerd words, onder betaliag van goo Aspers voor ek fchip, en 3 percent aan inkomende en uitgaande. Wegten 3 VII. eindelik befängt er tusfchen Zweden en den Rarbajäne Staten fortgelijke Har Gelstrakesten, als tusfchen die Staten en Denemarken; wan welke leatet er trakg ein letterlik zal Het. geweese Zweediche Pommeren plagt zijn koren en zijn vruchten naar Zwaden te zendeng er wieder wieder het. koren van het nabatige Meklenburg mecrenderls near Kogeland piggt te gaan, Er wordt wieder beide lamden voorts gezouwen en gergokt vieescn, huiden, wel, bater en kas, uitgevoerd; welk Gga4 ae 4m «=~ AARDRIJKSKUNDE econ alles de schepen van Wolgast, Greifswald, Scrat. Fund, Barth, Rostock en Wismar, naar verichlende havens van de Ostzee en den Occan plagten te voeren. "Dantzig voert den könnenbranden van zijnne ftokerijen uit, benevens de voortbrengfelen van Po- len, als Koren, huiden, paardenbaar, was, honig en timmerhout, inzonderheid eiken. Die (ftad bee hield, na den val van het Hanfe verbend, voor zich een groot dee} van den handel der Oostzee, en oestnde, met Lubeck, Hamburg en Bremen, miog fteeds cenige meerderheid in den Noordfchen handel. Daar de bloei van Dantzig inzonderhad van de yiiie van var langs den Weichfel afhing, werd de kring der werkzeamheid van die ftad, toen Pruisten zijnne heerfchappij over de wederzijdfche oe- vers von die rivier witbreidde, meer en meer verkleind, tot dat Dantzig zelf in 1793 cen deel den Pruisfche ftaten werd. Bij den vrede van Tilfie werd Dantzig bij zie oude voorregten herfleld, on- der de befcherming van Pruisfen em Sakfea, en ep werd bepaald, dat de vaart langs den Weichfel van allen tol vri}- sim seue - Het naderband gebeurde wierp Dantzig in de handen der Franfchen; en, na dat dezerr In 1824, on der Freunde, viel het in der van Prüfung. Deze Mogendheid wurde on der Freunde, zu einem opfölger van den großen Keurvorst FREEDERICK WILLEM, in 1799, tot een König verhevenden. Deszelfs erfte König: had in 1799 zu den König verhevenden. ZEEVAART en EGOBAANDE L. a7g Goon FREDERICK WILLEM ten opfölger, die de königsten van alten Kroon flerk vergroß. Fällt peaickx II, pe croote, of pe senics, beklamen in 1740  werden, tot bevordering vat de binnenlandiche gemeinen schap, vier Kanalen (W) gegraven. Wijrelijkk poogde FREDERICK, in pleats van zich op het vormen cency Zeemaagt toe keggen, flechts: woor de Prussifche Koopvaarders vlag, in-alle deelen van den: Occan, weiligheid en ontzag te verwavweo, In 17513, toen Ogsevriesiand aan Prussert werd afgeftaen, ‘(*) Mar, belsas! Ookin zeodanig ‘eene, als wel- Ker ftrekking voor de Maatfchappij verderfelijk wage | Ges qa «SC AARDRYRSERUNDE voor srerkzaambeden, opichortte, werden xij. by den ywrede vam 1763 omtbonden. Deze Monopolies gingen gepaard met andere, voor den handel in het alge- macen nadeelige. Want in menig artikel werd de handel bij witfuiting aan cene opgerigee Compsgnic wan Koopvaardg verguad; tegen welke cen bigeonder Koopman ten aanzien van het overige zoo weinig kon. markten, dat alte handel zich bij dien, welken nij deeef, bepaakde..Hierdoor werd insondetheid de invoer van sout in de Pruisfitehe kavens meer- malen zoo zeer belemmerd, dat man verpligt was, Gat axtikel im de havens van Koeriend en Lijfland te gaan zoeken. ‘Tevens muakten de roilen aan-den weg wan toevoer uit het binnenland naar de: ha» vens, dat men de voortbrengfelen van Polen liever de Z.warte ree beagt, dan naar de Onsvtzee, - Dit ftelfel V van bedwang. werd deor de opvoigers vai FREDERICK IE verzacht; en de Prussische ha vens, Dantzig daaromler begrepen, vocsen thans bijkans al de voortbrengen van Polen uit, die voor.den handel gefchike ziin, en woornemelijk uit koren, dennen deelen en ribben, masten, hennep, weer, pek en potasch, huiden an walk, leder, honig en was, beflaan, Hierbij komt het cikenhout. van Pommeren, korenbrandewijn, wellesn fteffes en lim nens, bagtnfeen en Kavisar, die voormmmeligk door de groote fteurvisfcherif van het Frisch - Haf opge- leverd, en van Pillau uitgevoerd, wordt. De invoer in de Prussifche havens befält uit wijo, Koff, C2 miljonen ponden), fügier, Cook # miljonen ponden), tabke (2§ miljonen ponden), {pecerijen, zout, ijzer, koper, Spaanfche wal, hae ting, lijnzaad vit Lijfland en Koerland, dat van eene uitnemende hoedanigheid is, en waarmede men de viskten van Pommeren en Brandenburg bezaait. Verfhout, verfftoffen en andere behoeften voor dekunften en hantwerken, worden ook ter zee ingewoe. De metste Prussifche havens hebben timmer voor Koopvaardifichepen, en omstreeks het cin- de dtr vorige ceuw had Prussien, Oostvriesland hiet tede gerekend, tusichen de goo en 1000 zu- ke fhepén. Kinigeberg, Eiburg, Memel’ en Sree-tin, Waren de voornsamfte havens voor den handel, en werden door Engelfchen, Hollanders, Franichen, Denen en Zweden bezocht. De verfehillende sijden, die Prussis: fints 1798 m de pleats grifpende oorlogen gekozen heeft, heben: desze Ifs handel voor en na bij eusfchenpoozen beperkt. Tijdens het eerfte bombardement van Koppenhegen kooe het de zijde. van Denemarken en cde verdere Noordithe mogendbeden, en fleot het Elbe en Weler, evenseer als zijne eigene fraten, voor de Engetchen. Gedlurende den vrecle met dezen dreef Pruisfen aijnen voornaamften buiteniandfchen handet jaist met hen; en in 801.6n 180g werd de balans van dien hamdet 1% miljoen Pond ft. ten voordeele van Pruisfen gerekend te zim. ‘Geen wonder derhalwe, Get de patie in 1806 de zijde van Engeland - oe 3.. £00 Handel en Scheepvarat yan Denemarken, in de achtiende eeuw, enz. oo Omstreeks den aanvang der achtiende eeuw., had, de handel van Denemarken eene aanmerkelijke vaser ‘held van beftaan en uitgebreidheid verkregen, en zag ‘men de Deenfche Koopvaardijvlag niet flechts in de -Europeefthe zeeen wapperen, maar ook in de van ‘Afrika en de beide Indien ; van Waat men de yoort- brengfelen der Kolonien naar de hoofdftad voerde, let dadelijke aandeel,' dat FrEDRRIcK IV ean den eoorlog nam, die het Noorden gedurende oo jaren verwocstte, belettede niet alleen. het toenanen van den handel in zime ftaten, maar benadetide ook den- zelven mecrmalen grootélijkks. Ten jaat{te werd de -vrede in het Noorden., door den dood van Kara XII, en de tus{chenkomst van Engeland, her{teld, ‘Sints genoot Denemarken, cenige weinige kleine tus- fthenpoozen uitgezonderd, tot aan het begin der te- Yenwoordige eeuw, cenen diepen vrede. Intusicher  beftuur over det, handel voor deazelfs aanvwas in gees en deele gunitig. Want, offchoon de volkplantitte gen in Afrika, Azie en Westindie, werden uitgtybreid, baatte zulks weinig, daar de handel dasrop, en op Finmarken, Island, de. Ferree: eianden ey Greenland, door de kluisters van uitfluitende Come pegnien..gekewend -wetde De hervarming., --welke prengaicn FW, in den fxagt der arbeidende volksklasfe ingevoerd wenschte te zien, werd niet opge- “volgd; en de fommen ter. oprigting en verbetering wan fabricken heftemd, niet -verstandig aaugewend \zijtide, bearden geen wezeplgk voordeel. In 1746 Joeklom ragpericn V den troon, en ving er cen fchitterender tijdvak voor den handel aan. De Vorst fchonk zijm vertrouwen ean Graaf EANST VAN SRANSTORF, die de ware belangen der natic kende en behartigde. Onder het beftuur van dezen wert-— den Nijverheid en kualten. tot volumpking gebragt, en de handel befchernd en angemödig. Hij schonk an zine eigene ‘boeren vrijleid, zorgde voor hun wiedeliik onderwijs, en verhängte hun middelen wr verbetering van hunne omstendigheden. Z) waren ook niet ondankbaar, en rigtten, aan den grootan weg naar Koppenhagen, een gedenktecken. voor hunnen verlosfer op, dat, hoe eenvoudig ook, de echting en eerezuilen, die men voor de vernielers des mensche gaoms heeft opgerigt. Onder de regering van de charlatan VII hiek! ANDREAS VAN BERNSTORF, waardige Nef yan ‘ERNST, de teugels van het bewand, m weed hij ‘door den Prins Regent, die thans Koning is, on- derfteund. Daar de Neef de voetappm wm den ‘Oom volgde, werden al de boerem voor en na im vrifheid gefteid, verdwenen de handels’ Monopolien “voor en m, en gaf cen nieuw fteitl van Financie -aan het publieke krediet om sicuw loves. In 1760 nam Denemarken deel ean de gewapende Neutraif- teit, die door de Keirerm van Rualend omtworpen ‘was, en ten’ cogmerke had, het negt van onzidige ‘chepen, tot vervocting vak de goederen de oor logvoerende volken, te khandhayen. Gedureude de Franfche omwenteling, wees het Deenfche Gouverne- _ ment alle aanzock, om zieh bij de Coalitie tegen Frankrifk te voegen, wan de hand. Het verklaarde voornens te zijn, om de stipefte onzijdigheid in acht te nemen, onder welk voorwendéel het sijne ‘viag al de voorwerpen van handel der vijanden V van Engeland liet ververen en dekken. In 1802 ging Denemarken nog een stap verder, en voegde het zich bij de tweede gewapende Neutraliteit van het Naorden, welke inderdaad een zemenfpenning tegen Grootbrittanjes meerderheid ter zee was. Van dat verbond werd Denemarken intusfchen sprengen afge- trokken, daar er eene Engelfche viet in de Ovcat- Zee ZEEVAART © KOGPHANDEL. op wce veticheen, van welke een fmaklecl, onder bovel wan den. grocien MELSON, de verdedigelingelinie, welke de:Deaniche voor Koppenhagen gp worm’ hed, weshrhk,-en de Denen, tot behoud van uane hoofiiited;.:duang, om-em wapen{tilitend te fiuleen. In ‘eben kosten: oorlog werdm de Dem- fhe volkplentingen.:in. Gost en West - Indic doer de Engelichen weggasomen, maar dezelve werden kort daama terug gepevem, tom Denemerken van ket verbond afzeg. Im 1807.. wierpen de: Stasatsgebäude denp- eomtken genfchelik mde enmen van Fronkrik (*), en vond Groothrittanje moodig, zine toevingt tat de firengfie musstregeien te nemen, om: voor te ke- men, dat de Deenfche Zeemagt geene yijandige ral ‘speide. Er werd dan cemp fterke vioot @ lané-. armee naar de Oostzee gezonden, die in den aen- wang van Augustus voor Koppenhagen verlcheen ; #1 werd in de ‘eerfte. plans een vriendelikk vearfel ven cene offtnfive en dofenfive alientie met Easge- ‘and aan dom Prios Regent gedaan; weerkij men ®e Deenfche vioct zou bebben uit te everen, om. ‘-bewaard te worden., ten ainde zij nict im de han- den der Franfehen viel. Din voorfid wrworpen ‘gimde, verNcheon er: cone Proclamatie van den kent (*) Tegen over dit eenzijdig verhoal ‘ftelle men een ander, veel ultvoeriger en onpartifdiger, in de algemeen bekende Nederduitfche Levenspefchiedents ats Lokd WELLINGTON, pog. 77-82. f80- AARDRIJKSKUNDE veon : (*) Ger Engelfche bevelhebend, welke bebelsde, dat de invloed, bij de laatite vredestraktaten, door de Woordfche Mogendheden, aan: Frankrijk gegeven, de.eenige beweegreden van den: Koning van England was, om zich van de Deenfche vioot te ver-yekeren, daar het voor Denemarken onmogelijk was, langer onzijdig te blijven. Onmiddellijk hierop volgden er vijandelijkheden; en, nacen bombardement van ecenige dagen -en nachten, kapitm-leerde Koppenhagen den 7 September, en werd de Deenfche vioot overgegeven, en, met de: ftheepsbehoeften en bouwftoffen, die men in hare magazigen vond, naar Engeland weggevoerd. De wegmeming der Deenfche volkplantingen in Oostindie, en. volgde op. dien schok, en schok van den Denemarken op den Ocean werden genoeggaam tot nict gebragt. Bij den vrede van 1814 erlangde dic Mogendheid veel van het verlorene terug, maar moest zij intus fchen Noorwegen aan Zweden afftaan,.en behoort men dérhalve van haren tegenwoordigen handel dien= genen af te trekken, die regtreten uit Noorwegen gedreven wordt, of dien het bezit van Noorwegen voormaals aan Denemarken verichafte; maar die uitzondering komt niet te pas, ais men den handel van Denemarken in de achtiende eeuw befchouwt ; zoo als wij ftraks doen willen, na alvyo- rens het volgende nopens den tegenwoordigen han- del te hebben opgemerkt. Denearken en de Hertogdommen leveren voor den ZEEVAART un KOOPHANDEL. 483. en witvoer tarwe, rogge, haver, gerst, raapsaed, tabak, paarden, rundvee (*), visch, krijt, porfes “Jein en houten huisraad. Daarentegen worden er fijne wollen en zijden ftoffen, katoenen, fiaalwerk, mes- fen, papier, zout, fteenkoo!, ij-er, hennep, vias, Gkenhout, tbek, riist, wien, olie, Vorüchten, Koloniale gedöden, en engl. ingevoerd; waarvan er intusfchen wederom veel het land uitgeat. Voor 1797 was de buitenlandsche handel van Denemarken door menigerici verbod nopens den invoes. gekluisterd; en er was wan de vreemde koopwaar, die er op Deenfche bodems mogt worden ingevoerd. het volgende uitgezonderd: Suiker uit Europeesche tanden, om dat die de volkplanting van S. Croix, en die men daar van el- ders zamenvoerde, alleen naar het moederland mogt worden gevoerd, en aan deszelfs behoefte kon voldoen. Europeesch porcele‘n, maar Chineesch mogt de QO. I. Compagnie invoeren; het verbod van het an- dere diende tot bevoorde:lng van de Koppenheags fche porfeleinfabriek; en ten behoeve van wederom andere fabricken was de. inyoer van wreemd aardee werk verboden. Speck In 1818 werden er 7000 ossen, tusfchen de 16 en 20,000 paarden, 4 miljonen ponden tabak, en 350,000 ton raspzead uitgevoerd. De bevolking werden op 1,862,000 zielen begroot; zijnde in Denemarken 1,100,000, Siegeswijk, Halitein en Lanenburg, 710,000, Ijsiand en Ferroe 52,000. Hh @fa ‘AARDRIKSKUNDE voor -: « Speeikaarten, op.dat de snlandiche,. die men sexy, woordecle des Hospitalen ftempelde, het meest moelijk vertier mogten vinden. : -- Gebrande koffijbooxen, of buitenlanate Versaifching voor te komen. . Gednukre katoenen, - en cenige foorten van wolles. ftoffen, om de nationale fabrieken door geen invoer. daarvan te zien krenken. * Al de voortbrengielen det Deen{che ftaten mogien Ga Yaogen worden uitgevoerd.. Het van buiten in gévoerde betaalt, als men het wederom witvoert, een Trenfice rege van een per cent. Vrecmde natien worden:, met betrekking tot den Randel, als bevoorrtged of ais onbevyoorregte aangemerkt Nach de bijzomsere traktaten. De cerstgenocmnde betalen fiechts dezelfde tegten, als de eigene Deenfche Ingezneten 5 > de laststgencemde nog 2 dzarboven. Denemarken en. de Herrogdonimen ftaan in regty fireekche ‘en active handelsbetrekkingen tot al de Yeevarende nation, 200 in. verwisiling van cigen¢ Deenfche en Oost-en.: West indifehe roan als in Tranfithandel en vrachtvaart. De Deenfche fchepen bezoeken de havens van Mekleaburg en Pommeren met paarden, osstn. Porter, kass, visch, traan, koloniale goederen, en ineer andere. Zij laden, er wederom garens, Tinnens y drandewijn, wijn, wel, papier, boeken, enz., Naar Russia ea. Prusson.senden de Dencen, of zonden' 24 aWhane in de vorige ceuw, hering en ftokvisch van’ Noorwegen., tLJslead en de Ferrog en Portugal, Oostindifche en Chineefche koopwa- mn, oeseers,ea band{choejen van homdgleder, Het gene 2ij er. wedes0m innamen, was potasch, detien, brandhout, vise en hennep, touwwerk, jjzer, koe per, dmnems en koren; het ‘laatite inzondesheid voor het dearsan, en aan ander Plantenvocdlel» zoo veel gebrek lijdende Noorwegen. Holland plagt verbazend veel raapzaad, gedrooge de en zoute visch, en Noorsch timmerheut te treke ken, en wederom specerijen, droogerijen, papier, pijpen en koren te leveren (*). De balans was grootelijks ten voordeele van Denemarken. : Er was tasfchen Engelanden Denemarken Hoffstein en Sleeswär, weinig handel, maar Engeland han- delde des te meer op Noorwegen, en trok van daar zeutevasch ea bout, en leverde wed-rom figen= kolea en, manofacturen. De balgns. was ten voor decile van Denemarken. sos gtk . Frankrijk ontving ait Dengusarkan puarden, bor ocr, kaas, visch, Noasch. ammerhout, ea cen ©} Ook’ aardappelen aan Noorwegen; vooral toen @tt land in 1814 2an Zweden ‘atgeltaan was, maar een Deenfchen Souverein, in pidats: var een Zweedtchien; begeerde ce hebben, en hierom door Zweden met ule; hongering werd bedlreigd; cen @aat van zeken » welken menig etn gaarne Manger had zien yoortdaoren!! Hhs a&% AARDRIJKSKUNDE voor deel van den Deenfchen invoer ult Rusiead. De- memarken trok daarentegen wit Frankrijk zou, wiin, wruchten, brandewiin, wollen en zijden ftofftn, ga~ fons, papier, cnz. Naar Spanje en Portugal verzond Denemarken hetzelftie, als naar Frankrijk, en het ontving wol, zout, wijn, en Amerikaanfche prodocten. De Deenfehe en Noorwegfche handel op de Midlande zee (de Spanje en Franiche havens an die zee medegerekend) plagt jaarlijks meer dan too fchepen onledig te houden. In 1798 zeiden er derwaarts 3 Uit Denemarken en de Hertogdommen 31 {chepen. ‘Uitt Noorwegen 92 Van Ysland 3 326 wefke vaartuigen te zamen 7,957 last groot waren, en met hout en visch uit Noorwegen, gezouten vieesch en boter uit Holftein, Noorsch en Zweedsch ijzer, enz. geladen waren. In hetzelfde jaar kwae men er uit die zee 54 fchepen terug, met wijnen, brandewijn, vruchten, olie, en zout. De overige hadden zich er tot de vrachtvaart: begeven, welke er beide in vrede en oorlog door de Denen fkerk _ gedreven wordt, en voor hen nog voordeeliger, dag de gezegde handel, ie, Men verkiest ex hunne {che- pen en de Zweediche in vredestijd bij voorkeur, om dat derzel verlaggen door de Barbariiche aten @ntzien worden, wasryoor beide Mogendheden jaar- i, lifes ZEENAART #n KOOPHANDEL. 485 dikks eene groote fom als gefchenken betalen. In de . @orlogen, waatin Denemarken onzijdig bleef, ver- voerde het bijkans al de -handelsyoorwerpen der vij- anden wan Engeland; alwaarom men zich niet be- hoeft te verwonderen, dat Denemarken tot de aller- ijverigfte voorftanders der ker van vrij ship vrij goed. behoort; hoe weinig het ook dezelve in 1807 en 1801 vermogt vol te houden. - In het laatstgenoemde jaar was de gezamenlijke uitvoer der Deenfche Staten tot meer dan 8 miljocn Rijksdalers, wan ge ftuivers Hollandsch, geklom- men. In 1780 begrootte men den uit- en invoer als volgt : . Uitvoer. Invoer. Zeeland 335,000 Rijked, 1,098,000 Rijksd. Funen 24,179 45300 Jutland 307,200 209,000 Sileswig 487,800 465,800 Holfstein: 198,400 158,400 Noorwegen 1,714,369,238,300 2,066,939 | 89214,800 De bewoners der naderhand te befchrijvene Ferrog eilandesi, vervoertieren-tot aan het midden der zesten de ceuw hunne koopwaren. met hunne eigene (chee pen; maar, toen buiten ftaat, om die fchepen tegen de toenmalige Zeefchuimers +e beyeiligen, droegen Hh3 Zi) si - AARDAISESEUNDE: #o08. os zi hunnet handel op ain ene Compagnie-van Koop fieden van Hamburg, Boemen'en Lubeck. Dezen waren tot 1607 in het genot desrvan; maar teen ‘werden de Kooplieden vam Bergen door den Koning van Denematken met Gat voorregt. begunftigd, en vervolgens de Compagnie van handel op ijsiand. Yrepericn Ul. gaf-de cilauden im keen aan ep van zijne cunftelingen, siet véttof, om den handat ean - den meestbtedenten. te verpachten. kn 1706 Keerden de-ellandert aan de Kroon terug, en derzelver handel ‘werd -vervolgens voor hare rekening gedreven : offéhoon. nien in 1788 in bedenking nam, denzelven vrij te verklaren. Men voert van daar gedroogde en zoute visch uit, benevens traan, ve deren y huiden, talk, en gebreide koufen, gezamenijk ten bedrage van 22,500 Rijksdalers jaarlijks. De invoer beftaat uit tarwe, tarwenmecl, brande-wijn, thee;, koffij, fuiker, specijm, linnens, gias, enz. ten bedrage van genoegzaam dezelfde fom, van 1781 tot 1789 jaar door jaar genomen. 