Onze eeredienst
Kuyper, Abraham, 1837-1920
De berijmers van onze Psalmen in de vorige eeuw hebben zich dan ook meestal naar de bestaande zangwijzen geschikt, en dit bond uiter- aard hun versindeeling. Soms nu Hep dit uitnemend. Als de rijmer of zanger eenheid in aandoening gevoelde bij het indenken en inleven in den inhoud van den Psalm, en bij het inleven in de oude zang wijze, dan werd uit die innerlijke harmonie in zijn ziel vanzelf ook de harmonie tusschen lied en zangwijze geboren. Dat kunstelt de echte dichter niet, dat komt bij hem vanzelf op. Dat is de werking van zijn poetisch en muzikaal instinct, als we zoo zeggen mogen. Maar al te dikwijls echter heeft die innerlijke harmonie ontbroken, verstond de rijmer de zangwijze. niet, en trok lied en wijs dwars tegen elkaar in. Het ging dan maar zooals het ging, vers na vers, aldoor ONZE PSALMBERIJMING. 67 op dezelfde wijs. De zielsaandoening midden in afgebroken, en in het volgende vers voortgezet. Zelfs laat zich moeilijk de vraag onderdrukken, of eene zangwijs in vers na vers herhaald, zich voor de harmonieuse aandoening der ziel leent. Immers in een zelfden Psalm volgen niet zelden allerlei zeer onderscheiden aandoeningen der ziel op elkander. Eerst b.v. angst- geroep, dan lofzang en dank. Een ander maal de drie stadien van het onweder, het vuur en het ruischen der zachte koelte. En natuur- lijk dan stuit de eene of de andere maal lied en wijs hortend op elkaar. Want wel ruischen dan in de eene zelfde zangwijs deze onder- scheidene golvingen der ziel, maar de woorden die er bij gezongen worden, houden met de zangwijs geen gelijk verloop. Een strijd die weer op andere wijze door de versindeeling ontstaat, waar de oorspronkelijke dichter blijkbaar zelf strophe-indeeling gaf, gelijk dit b.v. in Psalm 107 zelfs voor den oppervlakkigen lezer reeds aan het refrein : ,,Laat hen voor den Heere zijn goedertierenheid loven" in vs. 8, 15, 21—31, merkbaar is. Heeft nu echter de rijmer hier niet op gelet, of maakte de zangwijs het hem te moeilijk, zijn eigen versindeeling met die aloude strophe-indeeling gelijk te laten loopen, dan ontstond ook hierdoor storende disharmonie. Zelfs de pauze-in- deeling hielp hier niet altijd. In Psalm 107 zijn er in de eerste pauze twee strophen, en in de tweede slechts e'en. Zonder dat men zich hiervan nu altoos rekenschap geeft, is de invloed van dat een en ander toch hinderlijk en bederft het effect. Verrewege de meeste zingers hebben de eenheid van zulk een Psalm dan ook volkomen opgegeven, en bepalen zich tot enkele lievelings- verzen, die hun buiten alle verband, alleen om den inhoud en den klank der woorden lief zijn geworden. De poging om door vrijer nazingen van de oorspronkelijke Psalmen in deze leemte te voorzien, is dusver niet gelukt. Om slechts twee dier navolgingen op verren afstand te nemen, noch Vondels Harpzangen, noch Ten Kate's Psalmen zijn er bij ons volk ingegaan. Vondels zangen niet bij de Roomschen, en Ten Kate's Psalmen niet bij de Protestanten. Er is voor het welslagen van zulk een poging veel dieper roering der ziel en veel strenger conformiteit aan de geestesspanning van een David noodig, dan o"f aan Vondel 6f aan Ten Kate gegund was. Da Costa had het ons misschien kunnen geven, maar zijn muse onthield het ons. Er blijft ons dan ook geen andere hope over, dan dat bij rustiger kerkelijke toestanden, e'en of meer diep ingeleide geestelijkeworsteiaars, 68 ONZE PSALMBERIJMING. die en geestelijk hoog staan, en tegelijk het voile meesterschap over taal en toonkunst beide bezitten, de bestaande berijming herzien zullen, om zooveel doenlijk wat nu stoort, weg te nemen. Tevoren zal dan, en ziehier onze laatste opmerking, uit onze Be rijming verwijderd kunnen worden, wat er onwaars en tegen- Schriftuurlijks insloop, niet door opzet, maar uit misverstand. Als in Psalm 1 : 1 de man welzalig wordt gehouden, die 's Heeren wet blijmoedig, dag en nacht, nvolijverig betracht", vraagt men zich onwillekeurig af, of we dan in dit leven niet slechts een klein beginsel van deze gehoorzaamheid hebben, en of er iemand is, die zeggen kan, dag en nacht, blijmoedig en volijverig de voile Wet des Heeren te betrachten. En slaat men nu, na die vraag, de overzetting op, dan leest men daar van dit ,,volijverig betrachten" ook niets, en vindt alleen : Zijn lust is in des Heeren wet, en hij overdenkt zijn wet dag en nacht." En evenzoo is het als er in Psalm 1 : 4 staat : ,,De Heer toch slaat der menschen wegen ga, en wendt alom het oog van zijn gena, op zulken, die, oprecht en rein van zeden, met vasten gang het pad der deugd betreden, God kent hun weg die eeuwig zal bestaan". Dan laat zich moeilijk de vraag onderdrukken, of God dan alleen die zielen genadig is, die ,,met vasten gang het pad der deugd betreden", en of het niet goddeloozen zijn, die Hij rechtvaardigt. En slaat men nu ook hierbij de onberijmde overzetting op, dan vindt men ook hier, dat er van dit pad der deugd, en van dien vasten gang niets staat ; en dat er alleen gelezen wordt : ,,De Heere kent den weg der rechtvaardigen". Een kennen dat niet beteekent dat God ze waarneemt, maar zeggen wil, dat Hij in zijn voorkennisse het pad des levens voor hen geeffend heeft, en dat het daarom vast zal blijven. lets wat reeds genoegzaam blijkt uit de tegenstelling van wat er aanstonds op volgt : ,,Maar de weg der goddeloozen zal (niet vast zijn, maar) vergaan." Zoo nu zou uit tal van Psalmen zijn aan te toonen, hoe de rijmer den zin der oorspronkelijke woorden niet gevat heeft, en er dien- tengevolge gedachten en denkbeelden indroeg, die tegen de Schrift ingaan, en in de vergadering der geloovigen niet thuis hooren. Maar hoe wenschelijk het ook ware, althans deze misstanden weg te nemen, toch zal, gelijk we reeds opmerkten, ten einde alle be- roering in de kerken te voorkomen, hier de grootste voorzichtigheid geraden zijn, en zal er naar moeten gestreefd worden, om de wijzigingen zoo weinig in het oog loopend mogelijk te doen zijn. Psalmen zijn formulier, en al wat forrnulier is, vindt zijn HET ORGELSPEL. 69 grootste kracht in den ijk der traditie en in het vaste van den vorm. Toch mag de waarheid hieraan niet opgeofferd, en een goede studie zou het zijn, indien een deskundige eens, met den oorspronkelijken tekst voor zich, heel deze berijming doorliep, niet om knoopen in biezen te zoeken, maar om aan te wijzen, in welke regels de be- rijmers metterdaad niet alleen afweken van het oorspronkelijke, maar in plaats van het oorspronkelijke averechtsche gedachten in de be rijming indroegen. XV. Het Orgelspel. Van het Psalmgezang leidt de overgang vanzelf tot het orgel. Tegen het gebruik van het orgel rijst thans zelden bezwaar onder ons, en toch is hier te lande, maar vooral in Schotland, de be- denking tegen het orgel eertijds hoog gerezen. In tal van Schotsche kerken gebruikt men het nog niet. Wat bewoog tot dit verzet? In hoever was het rechtvaardig? Uit wat gezichtspunt moet ook dit vraagstuk onder ons beschouwd ? Van het orgel gaan we daarbij terug op de maziek of toonkunst in het gemeen, en voorts van de toonkunst op de kunst als zoodanig. In den grond geldt het toch bij dit alles deze eene zelfde vraag : Sluit het geestelijk karakter van onze Godsvereering het aanwenden van alle kunst uit ? Of wel is in onze samenkomsten ook voor de aanwending van de kunst plaats ? Er is de bouwkunst. Is het nu eisch, dat we bij het bouwen van onze vergaderplaatsen van de bouwkunst profijt trekken, of wel moet een Gereformeerd kerkgebouw enkel uit vier witgekalkte muren, en in het front uit een platten gevel met gaten voor deuren en ramen bestaan ? Er is de beeldhouwkanst. Mag ook deze kunst aangewend, om onze kerkgebouwen te versieren ? Of wel moet zorgvuldig al wat het beeld van eenig creatuur weergeeft, uit onze vergaderzalen ge- bannen blijven ? Er is de schilder kunst. Is nu het aanwenden van teekeningen, of van fresco's op den wand, of van schilderstukken ge- oorloofd ? Of wel moet al wat de stift van den teekenaar of 70 HET ORGELSPEL het penseel van den schilder verraadt, als contrabande geweerd ? Er is de toonkunst. Mag het nu, dat ook deze kunst in onze kerken binnenkome om het zielkundig effect te verhoogen ? Of wel is elk schoon geluid wangeluid in het gebouw onzer samenkomsten ? Er is — laat ons de reeks afloopen — er is de dichtkunst. Mag nu ook het maatgezang op hoogen toon in onze vergaderplaatsen weerklinken ? Of wel is al wat geen proza is, reeds om zijn poetisch kunstkarakter, uit onze vergaderingen te weren ? Reeds uit die laatste bijvoeging blijkt het moeilijke der beslissing. Op kunstgebied kan geen twijfel rijzen, of dichtkunst is evengoed een kunst als bouvvkunst, schilderkunst, beeldhouwkunst of toonkunst. In veler schatting staat zelfs de dichtkunst als de meest vrije kunst bovenaan. Of is niet alle overige kunst, zelfs de toonkunst, aan het stof en aan het instrument gebonden, terwijl alleen de dichtkunst leeft uit enkel geest en klank ? Toch is de dichtkunst steeds onder ons welkom geheeten, en niet dan een zeer enkele heeft den eisch gesteld, dat alleen het proza in Gods huis zou worden gehoord. Nog zingen we allerwegen, en we zingen wat ons voorgezongen is in een lied. Doch hierbij blijft het niet. Het zingen zelf is 66k toonkunst, want zingen is niet alleen een lied opzeggen, maar dat lied doen weerklinken onder de macht van een melodic, die uit de tonenwereld een zelfde zielsbeweging greep, als uitgedrukt was in het lied. En onder de beheersching dier melodie wordt het lied kunstmatig gezongen, naar regelen die voor den zang gevonden zijn. Reeds in het enkele Psalmgezang schuilt alzoo dicht- en toonkunst beide, ook al denkt ge nog aan geen orgelbegeleiding. Sterker nog dringt intusschen de toonkunst aan, als het in uw Psalm zelf heet : ,,Looft God met bazuingeklank, Looft Hem met de harp en luit, Looft Hem met de trom en fluit, Looft Hem op de blijde snaren, Laat zich 't orgel overal, Bij het juichend vreugdgeschal, Tot des Heeren glorie paren." Meer halen we uit de Psalmen niet aan. Deze eene toon uit Psalm 150 is voldoende. Elk kenner toch weet, hoe de Psalmen van al zulke opwekkingen, om God met luit, orgel en cymbalen te loven, vol zijn. Ook zegt de historic ons, dat bij Tabernakel en Tempel, bij den Tempel op Sion vooral, een breede muzikale dienst was ingesteld, niet van het orgel als eenig geoorloofd instrument, maar riEt ORGELSPEL. 71 van heel een orkest, uit blaas- en strijkinstrumenten saamgesteld. De toonkunst als zoodanig in het heilige te veroordeelen, gaat dus moeilijk. De beeldhouwkunst is zeker minder bij ons binnengedrongen, maar toch wie de Nieuwe kerk in Amsterdam binnentreedt, ontwaart al spoedig, dat ook de beeldhouwer wel terdege door onze vaderen is te hulp geroepen. Ge ziet dat aan den wonderschoonen gebeeld- houwden predikstoel, en aan de engelen- en zangersgestalten die ge- beeldhouwd op en boven het orgel staan. Het zwakst was zeker de schilderkunst vertegenwoordigd, al mag niet vergeten, dat enkele glasschilderingen ook in groote kerken be- houden zijn, en dat op de sluitdeuren van het orgel vaak breede schilderstukken voorkwamen. En komt men op de bouwkunst, dan behoeft het wel geen nadere aanwijzing, dat b.v. aan de Westerkerk van Amsterdam wel terdege ook het talent van den bouwkunstenaar beproefd is, zonder dat iemand den eisch stelde, dat het kunstelement uit den bouw zou verdwijnen. Gebrek aan middelen moge veelal genoopt hebben, de kerkgebouwen zoo eenvoudig mogelijk op te trekken, de bouwkunst is toch bij alle kerken te hulp geroepen, en ook bij den jongsten kerkbouw na de Doleantie is de bouwkunst, waar er geld beschikbaar voor was, aller- minst versmaad. Al scheen het dus oppervlakkig, dat ons kerkelijk leven alle kunst heeft uitgebannen, toch blijkt genoegzaam, hoe allerwegen de duidelijke sporen aanwezig zijn, dat dit niet prindpieel is geschied. We hebben ons op niet een punt principieel tegen eenige kunst overgesteld, noch ook in al wat naar kunst zweemde of riekte, een ontheiliging gezien van onze vergaderplaatsen. Dit kon ook niet. Daarvoor is het kunstbeginsel te zeer een algemeen beginsel, dat heel ons leven beheerscht, dat overal indringt, dat aller wegen zijn eischen doet gelden. Zoodra ge u even boven het grof- materieele verheft, en dat doet ge immers in het heilige, komt ge vanzelf met het kunstleven en met de eischen der kunst in aanraking. De kunst heerscht op het gebied van het schoone, en het schoone is een karakter der dingen, dat in zijn tegenstelling van het leelijke, overal spreekt, en zich nergens het zwijgen laat opleggen. Tot zelfs het tafellaken op uw Avondmaaldisch, en de beker die rondgaat, vertoont een vorm, en die vorm moet iets zijn, schoon of leelijk. Twee schakeeringen die wel vaak in het gewone haar onder- scheiding schijnen te verliezen, maar die voor het oog van wie scherp 72 HEf ziet en hoort, en fijn voelt, toch allerwegen in aanmerking komen. Ge kunt den Bedienaar des Woords niet bannen, en die Dienaar spreekt en vertoont zich en treedt op. En bij dat spreken en op- treden keert dezelfde tegenstelling telkens weder. Hij kan zich be- wegen met zekere deftigheid en gratie, of lomp en vormeloos. Hij kan gesticuleeren, zoodat het u aangrijpt, of leelijke bewegingen met armen en handen maken. De uitdrukking van zijn gelaat kan slordig en hinderlijk zijn, of indrukwekkend en de ziel ontsluitend. De stem waarmee hij spreekt, kan schoon en welluidend, of rauw en schor zijn. De stijl van zijn woord kan gekuischt en welsprekend, of horterig en ongepolijst wezen. En zelfs de opzet van zijn rede kan zoo juistge- ordend en doeltreffend zijn, dat de eenheid er van u ongemerkt mee- sleept, of ook zoo los ineen zitten, dat ge geen boeket van schoone ge- dachten, maar een bundel opgeraapte bladeren en bloemen te zien krijgt. Ja, zelfs de gemeente kan in het bedehuis zoo nederzitten, dat de aandacht van het gehoor, de bezielende uitdrukking van houding en gelaat, de wakkere houding, de concentratie van aller blik op een punt, u wonderlijk weldadig aandoen, of ook het kan een jammerlijk schouwspel zijn van zich vervelende menschen, die zich draaien en keeren, en allerlei wonderlijke houdingen aannemen, zoodat de een heid van het schouwspel geheel teloor gaat. Om kort te gaan, ge kunt zoomin buiten als in de kerk aan de heerschappij van het aesthetische ontkomen. Er is ook in de kerk, niet alleen de schuilende geest, maar ook het zichtbare en hoorbare dat uitkomt. Al wat uitkomt heeft een vorm, en waar een vorm waarneembaar wordt, moet die vorm altijd of schoon of leelijk zijn, u hinderen of u weldadig het oog aandoen. Nu is het hoogste in de kerk een alles verwinnende, alles bezielende, alles beheerschende vroomheid. En waar die vroomheid den prediker, en den voorzanger, en de ouderlingen, en de diakenen, en de leden der gemeente, en de kerkelijke bedienden, ook den orgelspeler, werkelijk opheft tot de hoogte der aanbidding en des hoogeren levens, daar zal ongetwijfeld vanzelf een schoone eenheid ontstaan, die door eene alles overschaduwende geestesmacht aller bewegingen en uitingen, ongekunsteld en vanzelf, met hooge schoonheid overspreidt. Maar hetzij dit effect vanzelf bereikt wordt, hetzij het meer op- zettelijk door oefening en usantie wordt verkregen, schoon of niet schoon, blijft de stellige vraag waaraan ge niet kunt ontkomen. Zelfs bij het gebed geldt dit. Een biddende gemeente kan een machtig schoone verschijning geven, SCHOONHEIDSEISCH. 73 maar ook hinderen door gemis aan harmonie tusschen het gebed en hen die bidden. En wie is er nu onder ons, Gereformeerden, die uit beginsel de onzinnige stelling zal drijven, dat het leelijke Godverheerlijkend is, en het schoone Gods eere te na komt ? XVI. Scfyoonheidseiscl}. Ge moet in alles lets zijn. Schoon of leelijk. Gewoon is er niet. Ook het gewone is schoon of onooglijk. Alleen gij zijt gewoon, dat ge het onderscheid niet merkt. En al uw zeggen dat ,,over smaak niet te oordeelen valt" is de ongerijmdheid zelve. Geen valscher spreekwoord is ooit uitgevonden. Zelfs bij wat de tong begeert gaat dit spreekwoord niet door. Of als een Janmaat zijn tabak kouwt (en bij het denken aan de zijgangen in onze kerkgebouwen wordt men hieraan, helaas, soms onwillekeurig herinnerd) en dit heerlijk, maar een Zeeuwschen oester om van te spuwen, vindt, zult ge dan heusch denken : Dat is niet uit te maken, misschien heeft Janmaat wel gelijk. Neen, dat heenglijden over de schoonheidsverschillen op het gebied van smaak, ligt uitsluitend aan twee oorzaken. Ten eerste aan de lage ontwikkeling van het smaakorgaan, en ten tweede aan den sterk subjectieven factor, die bij al wat smaak raakt, meetelt. We mogen dus ook hier geen voetbreed wijken, maar hebben ook hier staande te houden, dat ook met opzicht tot de vergadering der geloovigen de categoric van schoon en onooglijk, evenals bij alle dingen doorgaat, en doorgaat tot in de kleinste bijzonderheden. Als ge b.v. ziet, hoe de kerk van Amsterdam in eenige van haar vergaderplaatsen kachels geplaatst heeft, en men daarbij in zwiepende lijn de soms tien meter lange kachelpijp dwars door het gebouw en over de galerijen geleid heeft, dan ziet men hoe hier op hooger erf de regel verzaakt is, dien zelfs een winkelier van de Kalverstraat voor zijn klanten in acht neemt, om namelijk dit onooglijke aan het oog te onttrekken en het te leiden onder den grond. Dit is nu een kleinigheid. Maar toch een kleinigheid die stoort. Die de eenheid voor het gezicht breekt. En die toont, dat hier alleen de vraag van practisch nut den doorslag gaf. 74 SCHOONHEIDSEISCH. Die lange pijp warmde nog. En ook, zoo kostte het minder. En tegenover al zulke practijken nu moet van ideeel standpunt de eisch gesteld en volgehouden, dat men ook in de vergaderplaatsen der geloovigen, evenals in zijn eigen huis vragen zal, niet alleen naar wat het minst kost en het makkelijkst is, maar ook naar wat goed staat, en het gevoel voor hooger smaak weldadig aandoet. Als het eigen ik in het spel komt, volgt bijna ieder dien regel. Hoe lang is men bij aankoop van een kleedingstuk in den winkel wel niet bezig, om te wikken en te wegen wat het beste staan zal. Wat tijd gaat er voor velen niet henen, om, voor den Spiegel staande, te beslissen, hoe het htm het best zit. Hoe gaat niet diezelfde kie- zende zin door bij het koopen van een cadeautje of een klein sieraad. Wat let men niet op een bandje om een boek, op tint en patroon voor een papieren behangsel voor zijn kamer, op figuur en kleur van een tapijt en karpet. Hoe verzet men niet gedurig allerlei meubelstukken, omdat het zoo de kamer beter aankleedt. En al speelt bij dit alles, omdat het hier het eigen ik en het eigen huis geldt, de ijdelheid ons soms parten, toch durven we wel aannemen, dat, zonder uitzondering, al onze lezers en lezeressen een net aangekleed persoon, die in een goed geschikte kamer zit, hooger zullen stellen dan een sloddervos, die om niets geeft, er smakeloos uitziet, en zijn vertrek op een rommel- kamer doet gelijken. En bedenkt men nu, dat het bij de vergaderplaatsen van 's Heeren volk, niet ons eigen ik, maar de gemeente Gods, niet ons huis, maar het huis des gebeds geldt, voelt ge dan toch niet, dat het geweld aan alien hooger zin doet, zoo 6f de Gemeente, of de ambtsdrager of de kerkvoogd denkt : Hoe het er hier uitziet doet er niet toe, als we er maar zitten kunnen. Zeker, in geval van nood, behelpt men zich met alles. Bij schip- breuk of brand vallen alle vormen weg, en vliegt men uit bed, in zijn hemd de boot in of de straat op. En zoo ook zijn er tijden, dat de geloovigen op allergebrekkigste manier vergaderen. In een beestenstal. Op een deel. In een concertgebouw. In een herberg. In een komedie. Dan doet de localiteit er niet toe. Men moet bijeenkomen, waar ook. Doch dat is de exceptie van den nood, en die mag, juist wijl ze exceptie is, nooit regel stellen. Zijn die oogenblikken van nood en ongelegenheid voorbij, en installeert men zich voor het gewone, normale kerkelijk leven, dan keeren alle eischen van goede orde, goeden smaak, en goeden gang der dingen terug. SCHOONHElDSEISCH. 75 Prof. Bavinck heeft het in zijn Beglnselen van zielkunde zoo juist gezegd, dat waar of onwaar? goed of kwaad ? schoon of leelijk? drie categorieen zijn, die heel ons leven beheerschen. En wijl nu niet de menschen deze categorieen verzonnen, maar God zelf ons menschen den zin voor deze drie onderscheidingen heeft in- geplant, is het eenvoudig oneerbiedig om wel overal elders, maar niet als men samenkomt, om zijn God te vereeren, die drie categorieen in acht te nemen. ,,//z Sion, de volkomenheid der schoonheid, verschijnt God blinkende" belijdt Psalm 50 : 2, en in heel den eeredienst van Tabernakel en Tempel heeft God zelf op alle manier de schoonheid geboden en den glans van zijn huis verordend, ons ter vingerwijzing en ten voorbeeld. Want wel houden we hierbij in het oog, dat de dienst der schadmven voorbij is gegaan, en de bedeeling der vervulling van Christus tot ons is gekomen, maar dit onderscheid raakt niet de categoric van het schoone, doch uitsluitend de beteekenis der voorge- schreven vormen, en dus de keuze der vormen, waarin die beteekenis zich uitspreekt. De ephod met wat er bij behoorde had twee qualiteiten. Ten eerste was hij schoon, en ten tweede droeg hij een symbolisch karakter. Dat symbolisch karakter nu is afgedaan. Onzer is de Hoogepriester in het heiligdom daarboven, die ons op zijn Goddelijk hart draagt en den gang van ons lot in zijn hand heeft. Maar omdat dit symbolische van de schaduw, met zijn eigenaardige beteekenis, wegviel, daarmee verviel in het minst niet de eisch van het schoone. Het bewijs hiervoor vindt ge terstond, zoo ge beide slechts een oogenblik in uw gedachten vaneenscheidt. Symboliek in den eeredienst vindt ge niet alleen bij Israel, maar ook tot bij de minst beschaafde negervolken. Doch de symboliek dier negerstammen is in den regel grof, smakeloos, leelijk, onooglijk, stuitend voor het gevoel. Dan hebt ge ook wel terdege symbool, maar met ontstentenis van schoonheid. Vindt ge nu daarentegen bij Israel symboliek van Godswege verordend, die behalve den symbolischen zin ook de schoonheid van den vorm bezit, dan springt het in het oog, hoe tusschen deze twee qualiteiten onderscheid bestaat, en hoe, als het symbolische wegvalt, niettemin de eisch van het schoone blijft bestaan. Zoo hoog stond de zin voor het schoone onder Israel, dat toen Salomo zijn Tempel moest bouwen, en er in heel Israel geen architect was, die dit ,,schoon" doen kon, Salomo niet zei : ,,Dan moet het maar zoo gebrekkig weg, doch in elk geval moet een Jood het doen". 76 SCHOONHEIDSEISCH. Neen, maar dat hij zond naar het Heidenland, om daar in Hiram een man te vinden, die het wel naar eisch van schoonheid en kunst kon doen, en door dien Heidenschen bouwmeester liet hij 's Heeren Tempel bouvven. En dat Salomo hierbij niet uit den band sprong, maar in de lijn van Gods ordinantien bleef, dat ziet ge, als de Tabernakel moet ingericht en gemeubeld. Dan toch is het de Geest des Heeren zelf, die Bezaleel en Aholiab met kunstzin en smaak voor schoonheid begaaft, en aldus tot in de kleinste deelen toe, de stukken van den Tabernakel, en zijn gerei, naar eisch van de wet der schoonheid liet vervaardigen. Tweeerlei blijkt derhalve. Ten eerste dat de zin voor het schoone, en de eisch dat we aan het schoone boven het onooglijke de voorkeur geven, door God zelf in onze menschelijke natuur is geprent. En ten andere dat God zelf bij het oprichten van zijn dienst onder Israel, volstrekt niet alleen de tijdelijke symboliek aan zijn volk gaf, maar ook wel terdege den eisch stelde, dat de wet der schoonheid geeerd zou worden, en voor dat hooger doel gaven verleende. Gegevens, waaruit volgt dat er niet een gezonde reden denkbaar is, waarom we bij het inrichten van onze vergaderplaatsen, bij het meabelen van onze vergaderplaatsen, en bij het handelen in onze vergaderplaat sen, ons ontslagen zouden kunnen rekenen van de verplichting, die steeds op ieder mensch rust, om bij alle ding te vragen, niet alleen naar wat waar, en niet alleen naar wat goed, maar ook naar hetgeen schoon is. Zeker, er is ook op dit terrein gezondigd. Wie vraagt naar het schoone, zonder vooraf naar het ware en goede te hebben gevraagd, en alzoo het ware en goede aan het schoone opoffert, slaat een doolweg in en loopt zijn doel voorbij. Dan wordt het schoone uit zijn verband gerukt, losgemaakt van zijn wezen, en als iets op zich zelf staands genomen. En dat mag nooit. En niet minder is er gezondigd, waar men zich inbeeldde, dat het schoone alleen op het uitwendige zag, en met het inwendige niets uit- staande had. Ook dit toch is volkomen valsch geoordeeld. Een ge- dachte, een woord, een daad, een karaktertrek, een neiging, een gewoonte, alles kan schoon of leelijk zijn, ook al ziet het oog het niet, al kan het oor het niet genieten, en al blijft de tong buiten spel. Wat de Spreukendichter zegt : Schoonheid is ijdelheid, vindt bij zulk een zinlijke eenzijdigheid zijn voile toepassing. Een jonge maagd met een schoone ziel staat veel hooger, ook al blinkt ze niet in pracht van vormen, dan de beeldschoone vrouw maar die van binnen bezoedeld en verdraaid is. Juist omdat bij de categoric van het schoone een algemeene wet des SCHOONHEIDSEISCH. 77 levens geldt, moogt ge haar niet beperken tot wat voor oogen is, en geldt veeleer omgekeerd de regel dat eerst voor het schoone in het onzienlijke, en daarna pas voor het schoone in het zienlijke zorg moet worden gedragen. Een kerk, smetteloos schoon gebouwd en ingericht, en in die kerk personen die zich onberispelijk schoon aanstellen, is toch onschoon, ja, juist in haar schoonheid door en door leelijk, als het geestelijke, het inwendige, het onzienlijk ware en vrome in leden en ambtsdragers ontbreekt. Daarom kan geen afgodstempel ooit een schoonen indruk maken. De waarheid ontbreekt er. Maar omdat de reinen van harte God zullen zien, en dus het onreine hart den mensch onschoon voor God maakt, wie zal daaruit afleiden, dat in lompen en vellen zich te kleeden prijslijker voor Gods kind is, dan zorg te dragen voor zindelijke, nette, goede kleeding? XVII. Schoonheidseisch. (Vervolg). De kerk staat op de aangegeven gronden in het minst niet vijandig tegen de kunst over, maar stelt deze twee natuurlijke eischen, lo. dat de kunst niet in de kerk als heerscheresse optrede, en 2o. dat het uitwendig schoon het inwendig schoon niet terugdringe. Tegen beide eischen is niets in te brengen. Er is zeer zeker een terrein, waarop de kunst, en niet de kerk heerschen moet, en waarop de kunst dan ook geen kerkelijke heer- schappij toelaat. Maar omgekeerd heeft de kerk dan ook het volste recht, om op eigen erf meesteresse te blijven, en zich door niets of niemand, door geen Overheid, door geen wetenschap, door geen mode, door geen kunst de heerschappij uit handen te laten nemen. In het bedehuis moet de kunst de kerk dienen, en moet de kerk de kunst gebruiken. Stelt de kerk daarbij voorwaarden, waaraan de kunst, behoudens haar waardigheid, acht niet te kunnen voldoen, dan weigert zij medewerking en trekt zich terug. Dat is haar recht. De kerk kan haar gebruiken of niet gebruiken, maar ook de kunst is vrij, om daartegen haar eischen te stellen. Staan de condition der kerk aan de kunst niet aan, dan blijft 78 SCHOONHEIDSEISCH. zij weg, en de kerk moet het zonder kunst doen, of zich door macht van geld de hulp van een tweedehands- of derdehandskunst koopen. Voor de rechten der kerk opkomende denken we er dus niet aan, om de kunst te verlagen. Ook de kunst heeft hare eischen, haar levenswetten, haar usantien, en zij blijft geheel binnen de perken, zoo ze haar diensten niet bewijzen wil, dan op voorwaarde dat ze naar de regelen der kunst kunne optreden. Maar steeds behoort aan de kerk het recht en de plicht om zelfstandig te beoordeelen, of zij op die wijze al dan niet van de kunst gebruik kan maken. Schoone kerkbouw is zaak der kunst. Kerkbeheerders, die hieraan toe zijn, zijn dus gehouden bij het bouwen van een bedehuis de hulp der bouwkunst in te roepen, opdat het gebouw inwendig en uitwendig schoon zij. Maar als nu de kunst aan de Protestantsche kerk een stijl wil opdringen, die aan Roomsche motieven is ontleend, dan behoort de Protestansche kerk hiertegen te protesteeren. En is het dan dat de architect zich terugtrekt, dan behoort de kerk zich liever met een een- voudigen timmerman te behelpen, dan dat de kunst haar dwingen en noodzaken zou, te handelen in strijd met haar overtuiging. Maar zoo ook omgekeerd. Als kerkvoogden architecten oproepen, en deze dienen plannen in, die architectonisch juist, en in den ver- eischten stijl zijn, en kerkvoogden willen hen dwingen om in die plannen wijzigingen aan te brengen, die naar den regel der kunst onge- oorloofd zijn, dan moet de kunstenaar, die zich zelven eert, beslist weigeren, en hebben kerkvoogden van hun onbehoorlijken en ongemoti- veerden eisch af te zien. Of willen ze hun plan van bouwen door- zetten, dan moeten ze zich behelpen met een timmerman ofopzichter, die eenvoudig bouwt zooals het hem gezegd wordt, en zulks zonder eigen oordeel. En zoo nu ook staat het met het inwendige en het uitwendige van den bouw. Is er geen geld om de kerk in- en uitwendig naar den vollen eisch van kunst en schoonheid te laten volvoeren, dan zal de architect allicht denken : Het inwendige komt er minder op aan, als het uiterlijke maar sprekend is. Doch omgekeerd, hebben kerkvoogden ook de roeping om in de eerste plaats voor het inwendige scnoone te zorgen, niet voor het overladen sierlijke, maar voor het eenvoudig schoone van het inwendige, opdat de vergadering der geloovigen ver- keere in een bij haar passende vergaderzaal. En als dan de architect er hooger prijs op blijft stellen, dat gevel, wand en spits zijn lofver- tellen, dan hebben kerkvoogden hieraan weerstand te bieden, en zorg SCHOONHEIDSEISCH. 79 te dragen, dat het inwendige voorga. Een Gemeente, of een kerkvoogd, die uit zucht om te pronken voor aller oog, zijn kerk dan maar liever van buiten liet opsieren, zou in plichtsbetrachting te kort schieten. En zoo nu staat het hier met de geheele verhouding. De kerk moet zelve weten, welke kunst ze te hulp roept. Omdat ze de bouwkunst noodig heeft, is ze nog in het minst niet verplicht ook de schilderij en het beeld op te nemen. Acht ze ook schilderij en beeld noodig te hebben, dan moeten beide aan den eisch van kunst beantwoorden, en is het de plek ontwijden, als men penseel- producten van valschen smaak neemt. Maar of ook deze beide kunsten in den eeredienst thuis behooren, heeft de kerk zelve uit te maken. Belijdt nu een Gereformeerde kerk, dat de plastische voorstelling gevaar met zich brengt, om af te trekken van het geestelijke ; dat alle eeredienst strekken moet om in het geestelijke op te heffen ; en dat dit bij den van nature toch zoo sterk in het plastische zwevenden mensch door schilderij en beeld niet bevorderd, maar eer belemmerd wordt, dan moeten kerkvoogden deze beide kunsten ongebruikt laten. Niet om waar gebeeldhouwd ornament, of tint en lijn moet worden aangebracht, van alle kunst af te zien, maar om het deze beide kunsten wel te doen verstaan, dat haar hoogste uiting in het beeld en in het schilderstuk bij onze kerkgebouwen niet past, en er niet kan gedoogd worden. Daarmee is noch de beeldhouwkunst noch de schilderkunst gemin- acht. Buiten de kerk behouden ze haar voile waardij. Alleen maar de kerk spreekt uit, dat ze aan of in haar gebouw niet hooren. Dit toch heeft zij, en niet de kunst te beslissen. Evenzoo dienend moet de kunst ook op toongebied blijven. Ook hier weer moet de kerk naar geestelijke motieven beoordeelen, of zij acht dat de toonkunst als zoodanig zelfstandig bij den eeredienst moet optreden, of slechts als hulpe. Ook de kunst kan, in hoog-idealen zin, God verheerlijken. Ze is zijn schepping. Uit Hem is de wereld van de tonen, en ook in die wereld zoekt Hij zijn heerlijkheid. Dit ziet ge aan het vogelenheir, dat kwinkeleert zonder dat er ook maar eenige geestelijke inhoud achter zit, of bij komt. De toonkunst is hier geheel zelfstandig. Den zang van den nachtegaal legt ge niet uit, ge vertolkt dien zang niet. Gij hoort het schoone dat er in klinkt. Dat schoone roert u. En in dat schoone ligt iets verheffends. Zoo nu kan er ook allerlei muziekuitvoering zijn, die niet vertolkt, die eeniglijk genoten wil worden, en die in dat genieten Godver- 80 SCHOONHEIDSEISCH. heerlijkend kan zijn. Muziek ook zonder zang. Harmonieus toon- geluid op zich zelf, dat u toespreekt niet door uw verstand of begrip, en niet door uw zenuwen, maar door dat innerlijk diep gevoelen des gemoeds, dat met die tonenwereld in geheimzinnig verband staat. Acht dus een kerk, dat de kunst in de kerk moet komen, om op die wijs zelfstandig God te verheerlijken, dan moet die muziek het fijnste, het keurigste, het meest voltooide zijn, dat zich denken laat. Niet bij den musch, maar bij den leeuwerik, niet bij den spreeuw of kraai, maar bij den lijster en den nachtegaal roert het hooge ons gemoed. Wil men zelfstandige toonkunst als deel van den eeredienst, dan moet ze uitstekend en van den eersten rang zijn. Oordeelt daarentegen een kerk uit geestelijke motieven, dat zulk een zelfstandig optreden van de kunst als element van Godverheerlijking niet in de kerk thuis hoort, en sluit ze al zulk optreden van de toon kunst uit, dan mag de toonkunst ook geen poging wagen, om deze orde om te keeren. Dan moet ze niet anders dan helpend en dienend willen optreden, en is elk verzet tegen dien regel contrabande. Zoo ook bij dat deel der toonkunst, dat men het zingen noemt. Zingen kan tweeerlei strekking hebben : 1°. om lucht te geven aan het gemoed, en 2°. om door het gehoor op anderer gemoed in te werken. Die twee kunnen samenvallen, maar zijn toch in motief onderscheiden. Een huldelied dat men op een feest den jubilaris laat toezingen door gehuurde zangers of zangeressen, strekt niet om lucht te geven aan het gemoed der zangers, maar om door hen te laten uitzingen, wat de feestgenooten voor den jubilaris gevoelen. Maar ook kan het bij het zingen enkel om het klankgeluid te doen zijn, dat ge op geen woorden let, naar geen zin vraagt, maar enkel u vergast aan het schoone keelgeluid dat u toeklinkt. Oordeelt nu een kerk, dat dit schoone vocaalgeluid hoofdzaak is, dan moet zij van alle kant mannen en vrouwen bijeenzoeken, die de schoonste stemmen hebben ; deze van de beste plaats in de kerk laten zingen ; en alle andere personen vragen, om toch stil te zijn, opdat ze door hun wanklank den vollen indruk van den schoonen zang niet bederven. Dan moet niet de Gemeente zingen, maar een koor, en moet de Gemeente luisteren. Doel van den zang dan toch is, niet dat de Gemeente haar gevoel uite, maar dat door anderer gezang haar gemoed bewerkt worde. Acht daarentegen de kerk dat bij den zang de uitdrukking van het godsdienstig gevoel hoofdzaak is, dan natuurlijk staat dit alles heel anders. Dan wordt er naar geen schoone stem gevraagd, maar naar SCHOONHEIDSEISCH. 81 de Gemeente. Zij zingt, en niemand mag in haar plaats treden. Ja zelfs mag geen koor ait de Gemeente worden toegelaten, overmits dat koorgezang de orde verstoort en de Gemeente luisterend maakt in plaats van zelf zingend. Dit effect is heel anders en tegenovergesteld. En elke kerk moet dus weten wat ze wil. Niet natuurlijk alsof, als de Gemeente zelve zingt, zoo valsch moge- lijk zingen het ware, en zoo onschoon mogelijk geluid geven, het ideaal zou zijn. Integendeel hoe juister en schooner de Gemeente zingt hoe beter, mits ze er bij het zingen niet om denkt, en erniet door afgeleid worde van de aanbidding. Een Gemeente die gebrekkig zingt, maar onder het zingen inleeft, in wat ze zingt, zal op den kenner veel rijker en schooner indruk maken, dan een kring van wereldsche lieden, die een Psalm zuiver en welluidend zingen, maar onderwijl ze er vreemd aan zijn in het hart. Dit is zoo waar, dat al wat slechts religieuse schijn-gevoelens wekt en niet uit reeelreligieus gevoel ontspringt, eer bederft dan goed doet. Zelfs kundige denkers en kunstkenners, die geheel buiten het Gere- formeerde erf staan, erkennen dit volmondig. Zoo b.v. Ednard von Hartmann, de bekende philosoof, in zijn Philosophic des Schonen II p, 459 v. v., die geheel in onzen geest in den eeredienst alleen aan datgene wat uit het vroom gevoel opkomt, en er uiting aan geeft, waarde toekent, en zegt : ,,Het resultaat van de scheiding tusschen eeredienst en kunstoefening moet zijn, dat de eeredienst geheel afzie van elke poging om aesthetische religieuse schijn-gevoelens op te wekken, en al haar kracht saamtrekke in de werkelijke opwellingen van het vroom gevoel." Juist dit nu hebben onze Gereformeerde vaderen wel niet met aesthe tische beweegredenen betoogd, maar ze hebben de innerlijke waarheid er van onmiddellijk beseft, en op dien grond een eeredienst ingericht, die niets is, als er geen geestelijke werking in de harten is, maar die, waar de Heilige Geest de harten der geloovigen beweegt, het hoogste schoon biedt, dat op dit terrein geopenbaard kan worden. XVIII. Schoonheidseisch. (Vervolg.) Kunst die bij den eeredienst iets anders wil dan dienen, eindigt 6 82 SCHOONHEIDSEISCH. onwillekeurig met te gaan heerschen, en komt, dank zij die heerschappij, ten slotte tegen het doel en karakter van den eeredienst over te staan. Onder de Roomsche hierarchic heeft de kerk de nadeelige gevolgen hiervan telkens ondervonden ; reeds wezen we er op, wat misbruik in vroeger eeuw op die wijs insloop ; thans een aanhaling, waaruit blijken moge, dat een ernstig, vroom man, die zelf onder de hierarchic leeft, dit misbruik als nog voortwoekerend betreurt. In de Katholieke Gids toch liet nog onlangs M. V. zich aldus uit : Hebben niet heilige, verlichte, door God met gezag bekleede mannen herhaaldelijk en krachtig hun stem verheven om recht te spreken waar onrecht te zegevieren dreigde ? Hebben niet eminente, van God hoog be- genadigde kunstenaars zich opgemaakt om, der wereld oordeel niet achtende, moeite noch strijd vreezende, te doen triomfeeren de vlekkelooze kunst der Kerk, hare schoonheid te doen uitschitteren, haar te toonen in haarsublieme heerlijkheid, hare wondere bekoorlijkheid, hare Goddelijke macht over men- schenzielen aan alien, wier gansche liefde het wereldsche had ? Maar velen vermochten niet te begrijpen de vorstelijke schoonheid dier hemelmelodieen, den aanbiddelijken eenvoud en toch zoo onuitputtelijken rijkdom der zielezangen — toen hebben ze zich afgewend van het heilige om het onheilge te gaan dienen, eeredienst, die niet vorderde zwaar offer van hoogmoed en eigenwaan, eigenliefde en zinnelijk welbehagen ; het begeesterend ,,sursum corda" was voor hen vergeefs gesproken. Want is dit niet het kleinzielig doen van velen onder hen, aan wie, helaas, in onze kerken de leiding van het koorgezang is opgedragen ? Geven zij zich niet voortdurend de grootste moeite om de profane muziek, de pron- kende, pretentieuze dame du monde, zoo gracielijk mogelijk de kerk binnen te leiden en getroosten zij zich voor de gewijde muziek, de eigen, hoogge- boren dochter der Kerk wel de geringste opoffering? wOremus" laat ons bidden, vermaant de priester aan het altaar, terwijl de zangers schijnen uit te roepen : ,,laat ons schitteren, pralen met eigen knap- heid, laten wij afleiden de devote aandacht dier knielende menigte van het gebed, van den zoeten omgang met God, opdat zij ons hoore, ons bewondere, en de door ons vertolkte kunst!" Wat wordt er onder zulke leiding van den kunstsmaak der zangers, wat van hun eerbied voor de heiligheid van Gods huis, wat van hunne nederig- heid en bescheidenheid in de tegenwoordigheid des Heeren, wat van hunne gehoorzaamheid des Heeren, wat van hunne gehoorzaamheid aan de voor- schriften der Kerk, aan de vermaningen der hooge kerkelijke Overheden, wat eindelijk van hunne opvatting van de roeping eens kerkzangers ? . • Veel gereeder dan men gemeenlijk waant, erkennen de ernstige Roomschen al zulk soort insluipend misbruik. Als er op zulk een misstand door een tegenstander gewezen wordt, om er een schampere conclusie tegen de kerk onder Romes hierarchic uit te trekken, moge SCHOONHEIDSEISCH. 83 men van die zij zich schrap zetten, op zich zelf ontsluit de ernstige Roomsche zeer wel zijn oog voor soortgelijk gebrek, en wordt de toorn er tegen, gelijk in bovenstaande aanhaling, kwalijk ingehouden. Alleen maar ,,misbruik heft gebruik niet op", roept men u tegen, en acht daarmee zijn standpunt, dat de kerk geroepen is om de kunst in haar heiligdom te heiligen, en de kunst ook in de kerk zelve Code toe te wijden, onverlet te kunnen handhaven. Hierin ligt dan ook dit juiste, dat men nimmer door op misbruik te vvijzen een heerschende overtuiging ontwortelt, of een bestaande ge- woonte ontwricht. De verhouding waarin kerk en kunst zich tot elkander plaatsen, wordt beheerscht door de algemeene overtuiging, die we koesteren, omtrent de verhouding tusschen de particuliere genade en de gemeene gratie. Lost men dit in de hoogere eenheid der kerk op, zoodat ook het kimstterrein op heilig erf komt te liggen, dan is er geen ontkomen aan de consequentie, dat de kunst eerst dan haar ideale standpunt bereikt, als de geest der kerk haar verheft en wijdt, en dat omgekeerd de kunst evenals elke andere levenskracht geroepen is, haar tribuut te leveren voor de verheerlijking van God in zijn heiligdom. Zij die onder Protestanten met de idee van de Volkskerk dwepen, maken zich dan ook aan grove inconsequentie schuldig, zoo ze de kunst door secularisatie tot bloei willen doen komen. Op hun standpunt, gelijk we dit in onze artikelen over de gemeene gratie aanwezen, moesten ze Romes meening over de kunst zijn toe- gedaan ; en het is dan ook opmerkelijk, hoe in de Engelsche Staats- kerk, onder den invloed der Ritualisten, deze Roomsche zienswijze steeds meer veld wint. Zij daarentegen, die met ons belijden, dat de kunst haar levenssfeer vindt in de gemeene gratie, en het terrein der kerk tot de particuliere genade bepalen, kunnen niet anders oordeelen, dan dat de kunst zich vrij en onafhankelijk behoort te ontwikkelen, en dat in haar emancipatie van alle niet bij haar aard hoorende invloeden, de voorwaarde voor haar bloei ligt. Dat dit haar tot uitspattingen zal verleiden, valt niet te miskennen. De zonde tast alles aan, en het bederf van het beste heeft steeds tot de hoogste ontwikkeling van het slechte geleid. Tegen die ontaarding en verbastering van de kunst dient dan ook een rusteloos protest uit te gaan. Maar onzerzijds beantwoorden we deze 84 SCHOONHEIDSEISCH. tegenwerping met hetzelfde argument waarmee men ons afwees : ,,Mis- bruik heft ook hier het gebruik niet op". Ook is het onjuist, dat de kunst, dank zij deze emancipate, haar geschiktheid zou verliezen, om zich op het heilige terrein te bewegen. Niets verbiedt haar dit. En juist dan als ze zich zelve wijdt, en op heilig terrein beweegt, niet ter wille der kerk, maar uit eigen hooger aandrift, grijpt ze naar haar ideaal. En dit zoo zijnde, blijven wij in ons voile recht, om op het erf der kerk in de eerste plaats voor het zuiver houden van het religieuse element te waken. De religie is en blijft binnen de wanden der kerk hoofdzaak. Om aanbidding, om zielsverheffing, om vertroosting onzer harten, om heilige impulsen is het in het huis des gebeds te doen. En deswege moet alle regel die op het gebied der kerk zal gelden, aan die hoofdstrekking van den eeredienst beantwoorden. Hieruit volgt, dat ook de kerk zeer zeker de kunst gebruiken mag en moet, en haar te onderschatten of gering te achten, of, erger nog, te bannen, ware miskenning van een kostelijke rijke gave Gods. Maar dit gebruik van de kunst mag nooit verder gaan, dan het doel van den eeredienst toelaat, en zoodra een meerder gebruik den eere dienst onder de macht van de kunst zou brengen, en tengevolge van de min heilige motieven die in haar beslaan gemengd zijn, tegen het doel van den eeredienst zou reageeren, is het de plicht der kerk, de kunst tot de orde te roepen. Ongetwijfeld heeft ook de kunst den naam des Heeren te verheer- lijken. Dit is zoo met elke levensuiting in gezin en maatschappij, in bedrijf en handel, in wetenschap en kunst. Al wat in ons menschelijk leven buiten zonde werkt, is gave Gods, gevloeid uit Hem, van Wien alle goede gave ons is toekomende ; maar hieruit volgt in het minst niet, dat het de offerande Gods in de vergadering der geloovigen heeft te brengen. De kunst brengt Gode haar offerande als ze haar doel bereikt, om ons te verheffen boven de matte werkelijkheid, de idealen van een vroegere werkelijkheid voor ons belichaamt, het optimisme in ons aan- kweekt, ons troost, ons bezielt, ons in de stemming der bewondering brengt, en het zichtbare besprengt met den doop des Geestes. Maar dit alles moet ze doen dank zij haar innerlijke kracht, en niet door als priesteresse in het heiligdom op te treden. De kunst heeft haar eigen tempel. In dien tempel moet ze haar wonderen werken. En ze zou zichzelve onteeren, indien ze vergeten kon, hoe juist de heerlijkste ontwerpen het hoogste motief aangeven voor haar ontplooiing. 