Algemene konst en letterbode
None
Als Zoodanig schroomen wy dan ook niet, volmondig en met alle ruimte, het thans voor ops liggende werk van den Heere Rainm-rd, zoo als bet keurig utt bet Engelsch vertaald is, den Vaderlanden lezer aan te pryzen. Het draagt plzins blyken van uit zeer echte bronnen te zyn geput. Het is zeer volledig, omflandig en naauwkeurig, in eenen regt schoonen, deftigen, gefchiedkundigen Ayl gefenreren, orge meen ordelyk daar en boven, en alomrae blyken dragendo van onpartydigheid en waarheid- liefde. Waariyk een nit-muntend gefchreven boek, het weik, ten aauziene van dit eiland en dcsztlfs gefchiedenis wel verdient naast de gefchiedenis van Amerika door Robrertson geplaatst te worden. — - fl/Iet zeer veel genoeg En lazen wy het door, en konden wy Zoo meestal gevoelen, dat de Scbryver naauwkeurig ouderrigt was, waarheid wilde fchry ven, en ook inderdaad waarbeid voor deu dag bragt. Alleen is ons het laatAe hoofddeel, del Schryvers loigevallen op dit eiland verhalende, een weinig romanesker opgecierd voorgekomen, zonder dat wy evenwel daarom willen geacht uoratn, aan de hoofowaarbeid daar van t penigermaje te tvsyfelen. Daar, in nnze moedertale, altans, nog zoo weinig over St. Domingo en deszelfs omwentelmg, voorbanden is, en de Jezer zyne billyke nieuwsgierigheid alieen beeft kunnen vol- laan krygea, yit {le mwarde, afgebrokene, meestal penzy- dige verhalen der nleowsptpieren: too Digitized by Google C ** ) dige verhalen der nleowsptpieren: too Digitized by Google Govefi wy on re land-peneten geen ondienst te zullen doen, met bun van die klat fjtk werk een eenigzins breeder verflag te geveo, en dit te meer daar hetzelve ryk it in opmerkingen en byzondere verbalen, die niet kunoeo nalateo den leesluu op te wekken en gana te maken. In een wel gefehrevene Voorrede geeft de Schryver begleit van deze Gefchiedenis gekregen heeft, en van bet oogpunt waar uit by 4it zyn werk verltngt befehouwd te hebben. Lange jaren in Engenheiten, die geweert zynde, bad by veelzint gelegenbeid gebhad de Wett-Indien te doorkruifen en ook met St. Domingo en deszelfs, vooral tegenwoordige, lotgevaJlen bekend, te worden. Zeive door een zonderiing toeral, na de otn-.weling, op dat eiland, langen tyd, hebbende doorgebragt, bad by veel kuituen zien en hooren, van bet geen zoo nit c algermen bekend was, of veelal uit een verkeerd oogpunt bekend was, of veelal uit een verkeerd oogpunt bekend was. Dit een en ander had den lust tot nader ernen gi ande gemacht, en was hier uit eindelyk dit ge- fehiedverhasl geboren. Hier op geeft hy een korr en oor- deelk undig verflag van de voomaamfte G febiedfehryvers van St. Domingo, vau de vroegfte tydeo af, voornamelyk stil staande by Raynal en R bertson. De latere en hedendaag- fche gefebederit, zegt by, voornamelyk get r ok ken te heb- fcen, bebalve nit eene menigre byzondere befoheiden, nieuwt- papieren en kleine stukjes zoo Engelfche als Franfche, uit bet werk van zynen landgenoot Bryan Edwards, vergeleken met diens Tegenfchryver dr Charmilly eenen Franfchen plauter op St. Domingo. It) dit werk, (verkiaart de Scbryver, en wy nemen dit te eerder over, om den Lezer vooraf, met weinig woorden, een kort over Zigt over bet geheel te geven, in dit werde eal men een beknopt, en, zoo als de Schryver vertroumt, onzydig verflag vinden van de vroegere Gefchiedenis der Spaanfche Volkplanting, waar in bet onuaatkundige van wreed- beid, en de mislbgen van onregaardigbeid, zoiider aanzien van tile volka- vooroordeel of gewoonte, worden opengelegd. Ten aanzien van de Franfche Volkplanting beeft men dezelfda wyze van befchouweo voortgezet; en, kwam bet aan op het worftellen van het karakter der zulken, wier schitterende, inaar verfehrikkelyke bedryven naar geen anderen maatflaf konden beoorceld worden; zo verkoos de Schryver de kensis der menfehelyke natur te baat te nemen. Ten opzigte van den hoog geklommen voorfpoed der Franfche Volkplanting, heeft hy zyn verflag niet nutteloos doen uitayen, door gulk eene uitvoerige fchildery van het huisfelyke leven der Voikplauteren, als fommigen missehien wel zouden verlangd hebben: doch daareutegeu hoopt hy, dat men uiets meer zal Te vermen van derzetver zeden en gedrag. In all gelegenheiten, waar in het gefchilftuk van den Slavenhandel gemengd was, beschouwde by bet onderwerp uit een algemeen gezigt-punt, Eonder aarzien van eenige party; waar uit volgde, dat by mcer het ongenoegzame en nuttelooze van dezen Handel in het algemeen aangetoond, dan zlch in een diep onderzoek Daar de byzonderheden van denzelven heeft ingelaten. En met den omwentellngsgeest tot in deszeifs eerfte bronnen opte fporen, heeft by de zedelyke verbastering als zoodanig geop' gd te doen kennen, met Termyding van a)le geftrenge mitdrukkingen, welke her onderwerp niet van zelf medebragt. In het befchryven der Gefchiedenis van den tegenwoordigen tyd, die hagchelyke en misfchien haatverwekkende onder, heeft by liever verkozen die daadzaken (feiten), waar Goodanige te vinden waren, welke de algemeene toeftemming reeds h d bekrachtig, op te geven, dan zyne eigene mee-oing in derzelver plaats te ftellen: en waar het noodig was de laatfte voor te dragen, heeft hy dezelve met de uiterfte behoedzaamheid onderzocht en geftaafd. De gefchiedenis van zyn eigen verblyf aan Kaap Franciscois en Fort Dauphin is de onopgefmukte vertelling van een’ afgelloofden Krygsman (“), die op de kronkelpaden des levens beproefd, en in de gastvryheid eener Indiaanfcbe hut even gelukkig is als in die van een  voorfte in vier Hoottlukken verdeeld, waar van het eerfte de gefchiedenis bei nelst van dit Eiland, van de oondekkin duor Columbus af, tot den tyd van deszelfs hoogsteklommen voorfpoed in J7?9 — Daar wy deze Gefchiederris uit Robbers in, Rainal en anderen ais genoegzaam bekend mueten aa. merkeu, zulleo wy hier niet veel uit over- De Schryver was, ten tyde der uiteave van rjn eerfte wwtk, viex eo twinu# jaxu Offiuer geweesi id Zyner M-j«ahau Uiciit. Digitizt C *51 5 Temen, tniar aflebn met een woord aanmerlcen, dat hler aU tea ongemeen naauwkeorig en grondig geboekt (hat, en het geheel, te zamen penomen, een allezins fprekend bewys ople- vert voor de waarheid der aloude fpreuken: zoo gewonnen too geronnen, of male part a male dilahuntur, en: qtue mi Initio non valent, traSn temperit convaletcere no- ruerent. — intusfchen zyn toch de beide volgende gefchied- undige anecdotes (voorvallen,) te merkwaardig, om ze niet bier eene plaaife In te raimen, of aan het geheugen van fotn- ttigen te berinneren. *. „Toen, In het begin der xestiende eeuw, door de verre- gaande mishandelingen en wreedheden der Spanjaarden, het fetal der oorfpronkelyke inwoners van Hayti, in den tyd ate e vyftien jaren Digitizt C *51 5 tien, tniar aflebn met een woord aanmerlcen, dat hler aU tea ongemeen naauwkeorig en grondig geboekt (hat, en het geheel, te zamen penomen, een allezins fprekend bewys ople- vert voor de waarheid der aloude fpreuken: zoo gewonnen too geronnen, of male part a male dilahuntur, en: qtue mi Initio non valent, traSn temperit convaletcere no- ruerent. — intusfchen zyn toch de beide volgende gefchied- undige anecdotes (voorvallen,) te merkwaardig, om ze niet bier eene plaaife In te raimen, of aan het geheugen van fotn- ttigen te berinneren. *. „Toen, In het begin der xestiende eeuw, door de verre- gaande mishandelingen en wreedheden der Spanjaarden, het fetal der oorfpronkelyke inwoners van Hayti, in den tyd V van een millioen op 600,000 vermögen Kom, en deze vermindering, van tyd, derwyze toe- cam, dat men eindelyk vuor een (tilftand van alles bedncht ivierd: „ deed dit Ovando een hulpmiddel aangrypen, dat mwlerom een bron werd van buitenfporigheden, die naar evenredigheid van de vorderingen der Volkplanting, in getal en maat fchenen toe te nemen. De befchryving zal een jnalsch voorbeeld opleveren van de gezindheden en behandel lirgen, waar mede men dat eenvoudige en goedaardige ge- flacht van menfchen bejegende, van welke Columbus, met eene openhartigheid aan groote zielen eigen, in zulke verbe- vene tfitdrukkingen tot het Spaanfche Hof gefproken had. Fly fteide voor, om de inwonera van de Lucaifche eilanden, die even te voren ontdekt waren, naar Hispaniola over te vieren, „ onder het voorwendfel, dat zy gemakkelyker befahre, en met beteren voorfpoed in den Christelyken Godadienst zouden onderwezen worden, wanneer men heft in de Spaanfche Volkplanting iniyfde, en onder het onmidtlyk opzigt der aldaar gevestigde Zendelingen plaatfte. Fezbin and, door deze huichelary misleid, of genegen om eene daad van geweld, welke de Staatkunde als noodzakelyk voorftel. ’Er werd een aantal Schepen naar de Lucaifche eilanden gezonden, welker bevelhebbert den inwnneren, wier taal ty reeds kenden, te kennen Gaven, dat zy kwamen ‘Bit een vermakelyk land, alwaar de afgeførvene voorouders dere Indianen bun verblyf hielden, door welke zy nu gezon- den waren, om derwaarts te komen, en deel te nemen in de genietingen der "Kalige Geesten. Dat eenvoudige volk luisterde met verwundering en Jigtgeloovigheid toe; en, begeerig om hunne bloed- verwanten en vrienden in dat zalige gewest te bezoeken, volgden zy de Spanjaards met een vurig verlangen. D >or lilt bedrog werden er meer dan vesrtig duizend menfchen onr Hispaniola gelokt, om te deelec in de verdrukkingen, * De andere anecdote betreffend den Kazike of Vorst Hatuey, die zich tegen het indringen der Spanjaards verzet het indringen der Spanjaards verzet het indringen, perangen genannten tot de rlammen reroorderend wierd, volgena de barbaarfche grondftelling an dien tyd (A°. 151 1) waar by alleenlyk befchouwd moesc worden als een flaaft die de wapenen tegen zyn Meester had opgevat. Hatuet an een ftaak rastgemaakt zynde, beleofde een Franciskanef Monnik, die bem poogde te bekeeren, hem eenen onmidde-lyken ingang in de vreugden deshemels, zoo by het Christo lyk pel oof omhelzen wilde. Zyn 'er 00k, vroeg hy, na eeog itilzwygen, zyn 'er 00k Spanjaards in dat ryk der gelukzaligheid, bet welk gy befchryft? Ja, bernam de Monnik t maay geene andere dan de Vara dicte en goede. De besten hunner, herratte de verontwaardigde Kazike, heben geene waarde nocb goedbeid: ik wil niet gaan naar eenett ran dat gevloekte geflacbt zou kunnen ontmoeten." Eindelyk vindt men bier in bet breede verhaild den zeer jnerkwaardigen Oorlog der beruchte Bukanien, tegen de Spanjaarden, mitsgaders hunne tnanier ran Jeven en vechten; voorts de allereerfte inroering van Europeanfche Vrouwen in de Volkplantiug, door d'Ogeron, en wordt dit hoofdftuk befloten door  St. Do- mingo-— Dien oorfprong zukt hy boofdzakelyk in het rer- regaande zedebederf ran de Voikplamers, en daar uit vort- gerloeide rerkeerde npaatregelen. „In plaats (zegt de Schry- ver zeer eigenaardig,) van zulk een deugd ten toon te fpreideo, waar door hy eerbied en ontzag kon inboe- zemen, was de planter een zwakke wellusteling, die, in een ltgizinnig geftoei met de flavin nen van zyne velden, het heil Zame ran zedelyke grondbeginfden, en de welvoegelykheid* gebeel vergat. De uitwerkzels ran zulke voordeelen, ten aanzien ran perfoonlyke deugd, zelfs ou ten derzelver be- trekking tot de pligten van den Godsdienst, zyn onbetwist- baar; en men behoeft niet vernederd te zyn tot de laagte ran den verachiektileu flavenflaid, om te omdekken, dat de ge-volgen der ongebotenbeid, die des roiks deugd ondermyut, den onfeiibaren grocd leggen tot opftaod en om*euteliu-gen. Voor het overige last de Schryver zich, over den flarenr (land) en zelfs over den flarenr (land) en zelfs over den flarenr, met zeer reel ootdeel. Aan het Kantor der Kunften eB Industrie, te Weinen, ’t welk onder het opzigt (hut van den Heer Schrejvogel, is, kortlingi, in ’t licht gekommen, een Konstplat, verbeeldende Job en zjne Vrienden, zunde door den Hr. Nah, uaar de Schildery van Wachter, ogenen fraai in ’t koper gebragt. De Kpnltenaar beeft het oogenblik gekozen, waar op Job’s Vrienden op het punt itaan om hun ftilzwygen van zeveo dagenr; te breken. Elks gelaad is vol uitdrukking. De drie Vrienden verbeelden de 3 levensperken van den mensch, en elk vertoont zicb in zoodantg karakter, *t welk men by hem onderftellen mag. By Job befpeurt men eene fombre fierheid, men ziet het gemor op zyne lippen, en wacht. Hem in klagten te hooren uitbarften tegen God, over de kwellingen, hem aangedan. De Hoogduitfche Journalen loopen zer hoog met dit Stuk. HAN. e 354 3 HANDEL in ZEEVAART, HUISHOUD KUNDREN. Tafereel der algemeene Nationals Schuld. Volgem de tpgave by de Boodschap van Z. M. den Koning, op Zaturdag, 38 Muart l. 1. aan hit H'ctgcvend Ligchaan ingelverend. De gevestigde Schuld van het Koningryk Holland beflood op den 1 January 1807, uit de volgende: Kspitaal. | Interest. 2 if prct.. f 90,50c- : \f l,m- 5- s -,I|. - 31,757-10- : - 326- 7-4 - a. - 29,643* 12- *- 1 - 593,876- 4-.0 - aS. - 6.^0,514,624- 1-9 - 15,762.865- >a- : - aS. - 6 83i,8"3- 3- : * 187.876 10- a - 3. -233.468,383-15-5 - 7.C04.C48- 10- 10 - ;I. - 9640,8.-2 11-5 - 337>42f 15- 13 -4. - 50.176,9-5- 18- 7 - 2,007,079- 9, -5. - 19,409,163-10- : - 970,458-3-13 95 en 30 jar. rent. - 19,305,009-16-: - 977,680- 14- la diverfe..... - 14c), 86a- :- 9 L>frent«n... - 673,483-12- a /999,102,852-ia-n /'aS,  ac, 000.000 •: - 1,000, oco :-: Lenerlasien. - 1,08a, 100-:-: - 54,110-:-: Kerkelyke Oflrooijen. - - 17,550-5 -* Nieuwe Lyfrenten - 31495- Negotiate 1802 <1 5 prCt. - 18,240,000-:-: - 91a, cio-: 179} -3! 56,200,000-:-: - 1,907,000-:-: 1*01-3! 17,075,000 :-: - 597,625- :-: 1800-3 32, <oc,ooo-: - 969,000-: : 1802 -ai- 11,002,200-:-: - 275,055-: Rt- Digitized by Google C *5S > Recspi tula tit. It 'pitaal. Interest. Cevest. Schold. 999,103.85a- ta- 11 / 38,056,1 7. 17- 4 Vetfch. Leening.- 163 734.40© t- : - 6,188,*6y- 5- : Maakt te (amen /1,16a, 637,35a - 13- II /34, 844, 987- a- 4 De j.iar'. Remen bedingen... -34,844,987.3-4 W.sr van in ao jar van tyd tot t)d afloopen: a5en3ojRent. - 977,680- 14- 11 Lyfrenten. - 678016- 3- a Vanonderf.aart - 301 934- : acj1r.Renf.1804 - 1,000, coo- :- : NieuweLyfrent. - 31, 59»- : - 3,989.315-16-14 Byft over io 1837. /3i,*55,77«' 5* 6 Daar tegen bedroeeen (volgens de Boodschap hov gerceld) de jaarTykfcne Inkomllen van het Ryk, federt de invnering van het nieuw Belastingslleliel, mi Reed 58 Mill, en stunden weldra, door eenige geringe verhooging van eenige tropischen op 60 Mill, gebragt te worden: terwyl ’er tevens gegromle uit-zigten waren, op eenige nog aanzieren vermeerndering in ’t vervolg, door aanwinsi van laoden. Pitiis dxk Effects. Op Maandag des 13 April 1807, in Amfterdam, Bismarck und die Anertka 5 prCt.. loot) Keixtr 4 prCt. i 4**43 dito 4 prCt.. 99*1 dito 4 prCt.. 4°iJ4>f dito geconfolld by Sap- Sparge 5 prCt.. 83 j * 93$ horst t 4{ prCt.. 65 * J dito 4I losb. vtn 180?. 96 • l Amieelen by Hope & Comp. Enpeten. Annuiteiten j enz... 106ft 107! prCt.. 6s| kusltnd 5 prCt.. 80f v 4 Franfche Hep. Geconfolld. Zweden 5 prCt. 93t>! renten. 6H » 68J m. t div. Dine marker. Toll. 4 prCt. 914* o7i Dito Cett.by K.&H. 68 * 68J dito. dito Cecil en Wisfetb. 4 prCt. 974 * t WUelcours. dito Kroon 4 ptCt.. 961*97 Op London.. 35 B >1 % Keixer j prCt.. 47 » 48 — Puys.. 51 Bw- Digitized by Google (M * SINNIKLANDICRL Bataaflcke Rapublik. tationale Schuldbrieven • $ piCt... 4* i< dito * i| prCt.. 37 * I Losrenten uit de heffing vin 98 a 3iptCc. 48j*| Dito uit de heffing van 1800. a 3 prCt.. a* » i dito 1801. k 3§ prCt.. 48} » i dito Dotneinen. 4 prCt. 7°i * 4 Aito Viywillig a 5 pCt. 68*t * Refenptien Losb. n a dea Vredo. 5fi|a57 HoBart. Obligation en Recepti a *i P»Ct- • • 34 »S4f Dito vrywtilig s 4 ptCt. 66|a67 Zeeland, » Obiigatien a a» prCt. 13I >34! Friesland, Obiigatien a a prCt. 31 a 3* Agio Digitized by Google (M * SINNIKLANDICRL Bataaflcke Rapublik. tationale Schuldbrieven • $ piCt... 4* i< dito * i| prCt.. 37 * I Losrenten uit de heffing vin 98 a 3iptCc. 48j*| Dito uit de heffing van 1800. a 3 prCt.. a* » i dito 1801. k 3§ prCt.. 48} » i dito Dotneinen. 4 prCt. 7°i * 4 Aito Viywillig a 5 pCt. 68*t * Refenptien Losb. n a dea Vredo. 5fi|a57 HoBart. Obligation en Recepti a *i P»Ct- • • 34 »S4f Dito vrywtilig s 4 ptCt. 66|a67 Zeeland, » Obiigatien a a prCt. 13I >34! Friesland, Obiigatien a a prCt V van da Rank, si GEBOORTE, TROUW- in STERFLYSTEN. Het gefal der Dooden, gednenden de laamverlopene Week, is gesiegt: te Ampler dam 300; en te Haarlem 33, on der w elite laatOen 7 beneden de la Jaren. STERRE- en WEERKUNDIGE WAARNEMINGEN. WEERKUNDIGE WAARNEMINGEN. BUITEN HAARLEM. HARO- Ap'd 1. TER. 1 THAR- | M0MI- TRR. mu a Loom- MR CaSTEtA- WIND. Him (y> a <3P' 3 ’30 3 f 41 | «* i H. 1 *s morgens bewolkt; w. It. w.'s middag> belder en w. "savond berrolken. f3t. 9 9 <3«>- a| >30. 14 47 • w. z. w. voormiitd. holder eu $8 |, ’savond. bewolkt. 41 'w. w. w. 190. ©j 10 < JO. 0 8y. 8 49 w. t. 2. v- xunud. bewolkt; 50 w. a. w. I verders regen en wind. 44 z. w. t. z. ! K9 Bill H , z. w. , mtesr belder ; ftuffiiachtig; — J ’$ avends ibl. fay- 5 i 13 Vs... 4{ 1 29. «4 1 5* 55 4>l B z. z. 0. 1 ’smorgena bewolkt 5 | w. st. w. vetders rcgcoachtig. T* Haarlem , it A. LOOSJES P*. I Digitized by Google A L G fi M E E N E KONST- EM *• » LETTER-BODE, VOOR HEt JAAR U07. ' N°. 17. Fry dag den 34 y/pr//. B £ R I G T E N. VlTLANDStHE. tr ' . : JV openhagen. De Kon. Maatfchappy der PPeteti* fchappen , heeft den Adjudant Generaal va« fliwalhiei* een Duitfcher van geboorte, hare Zilvreri Medailje toe- gewezen, voor een, door hem uitgevonded Werktuig, waar aan men den naam van Topognomon (Stand- 01 Plaatswyzer) heeft gegeven. Dit Werktuig Beftaat uit een beweeglyke Rotting, aan een Verticale as gehegt, welke eene Verticale en Horizontal bewegirig heeft. Van het eene einde der Rotting gaat eehe Wyzer, die* cp het horizontaal vlak negrgebogen zyndft, den (land Van het Voonverp, waar op de Wyzer gerigt is, be- paalt. Door dit tniddel is men in ftaat om een per-* fpe&ive Kaart over eene geheele ftreek te vervaardi- gen, en, by voorbeeld, des nachts de plaats Van eea Brand naauwkeurig te bepalen, als mede, in het veld, den afftand van Vuurfigralen, nevens dien van Sche- toen, van eene Bittery enz. zeer getnakkclyk cn naauW- keurig te beftemmen. 1 • ^ « LBiu, K LOF- Digitized by Google C ««) • * l £ V LOFSPRAAK » ■ V OP . Ji ® * M^L ,A M D, E* By de fiatige Begrafenit van deszelfsLyk, in "de Pa- rochic - kerk van St. Benoist, gchouden voor een groot aantal , zoo van Bloedvervanten en - yrienden da Overledcncn, ah ran Ge~ harden , door den Hr. Del am br e , Lid van htt Nat. Injlituut. Een verlies, ’t welk men nog dikwyls zal ontwaar worden, dat wy federt langen tyd rede bidden te duch- ten, en ondertusfchen on* treft, als of ons het zelve op het onverwachts ware overgekomen, bragt ons bier . by elkander, om de laatfte eer te bewyzen aan den oudften der "Sterrekundigen , den oudftcn der Akade- roie van Wetenfchappen , en der leden van het Iufti- tut, den. oudften eindelyk der Hoogleeraren van het "College de France. Deze vereeniging van hoedanig- tieden fcbyiu een Gryzaard van tneer dsr. 80 jaren aan te duldeo, en echter had de Hr. de la Lande, noch •geen 75 bereikt, De loopbane der We enfchappen in* Setreden, op een trap van ouderdom, wanneer men dorgaans eerst in de wereld komt, reeds beroemd in een leyepspcrk , wanneer zoo weinige menichen eerst beginnen *e drpomen van de middelen om zich te on- derfcheiden , moet men, vooral in deze laatfte tyden, flights wefnig Jieden in de Maatfchappy aantreffen , die zjcjh'Jjct begin van hem errirneren ; van hier het alge- mefeh verfpreid gevoelen , nopeus zyne hoogere jaren, ’t welk verfterkt fcheen te worden, door een zwak en dorr arbeid afgeiloofd ligchaaras-geftel. José-Jerome-Lefkanis de la Lande, lid V3h het Eer-legioen, van het Inftitut, van het Bureänder der Lengte-berekenmgen, en Hoogleeraar in de Sterre- kunde by het College de France, was, te Bourg, iti Digitized by Google Departement van Ain, op tfeh tt July 1730, g> koren, van de destitäte Oudere, welker namen hy nimmessr jnnder de tcedeme aandoening, tot byna schliejens toe, kon noeroen. Zyn Vader, Pierre le Francois, die een vry bemiddeld man was, had hem voor de Pleit zaai gefchiktk Hy kwam te Patysy om in de Regts- geleerdheid te studreren, en legde zich werkelyk op derzelver beoefer.ing net yver toe, warnieer het be- fcbouwen der Stemwacht eertsklaps een fmaak m hefty deed opty Digitized by Google zen, die het plan zyner Ouderen geheel oin verre wierp, en de het berfchemle drift van zyn geheel volgend leven wierd. Lemonnirr, een van nnze bejömde Sterrekundigen ontving hem, met die gedbeid, waar mede de Geleerden altyd jfflnge lieden bejegeneft, in -welken zynde Medeern, geene Mededingers, te gemoet zien. Ongemeen vatbaar van begrip zynde, ma kre hy het beste gebruik van de lesfen eenes zoo begwamen Meesters, die van zyn kant een regt Vaderlyke toegenegetiheid opvattede, voor een jongeling van zoo groote verwacbting. Weldra deed zich eene allerzeldeaarafte gegenbeid op, die zyn Meester niet verzuimde aanagrypen, om zyn kv.eekeling, diethy als ’c ware tot kind had aangenomnen, voort te belpen. Onze groote Sterrckundige, Lacaixle, maakte zich greed om haar de Kaap de Goede Hoop te vertrekken, ten einde de parallax der Maan en haar afltand van de Aarde te bepalen. Hy had voor zyn plan een handlanger noodig, die onder dezelfde Meridiaan, eh op den verfteti amand, dien men op den Aardbol konkiezen, hem in zyne Waarnemingen onderfteunde. Berlyn seben de gefchikstte Standplaats bier voor te wezen, en de Akademie achtte het noodig om derwaarti een Sterrekundigen te laten gaan. Om dit plan te doen gnedkeuren, verklaarde Lemonnier zich in perfooh met die bezending te behsten, en, op bet punt van zyn vertrek ftaande, hid hy invloeds genoeg, om den kweekding, dien hy opgeleid had, in zyne plaats te laten gaan. r Frederoc , met wien Maupertcis , over het teedns en moeilyke der Onderneming gefproken had , kon t[cH niet weerhouden van eerige verwondering aan den dag te leggcn , toen men hem den jongen Comraisfaris aanr bood. -a-- . - • ■, •• - ) R a Hy Digitized by Google ( »<0 ) . tty voegde 'er ecbter fpoedig by : Met een woord , de Akademie der Wetenfchappen beeft u benoerad, en ^ gy zult hare keuze regtvaardigen.” Sedert wierd de jongheid van den Sterrek undigen eene aanbeveling io meer : by kreeg toegang by het Hof, wierd lid van de Akademie, cn geraakte in kennis met alle heden van ^anzien te Berlyn. Hy was toen 19 jaren oud. - . Het verflag , dat hy, by zyne terugkomst, deed* epende hem de deuren van de Akademie der Weten- fchappen. Van dat oogenblik ,af, tot op de affchnffing van dit Genootfchap, kwam ’er geen deel van deszelfa werken uit, of men vond daar in verfcheidene belang- r\ke Verhandelingen van hem, -welker optelling zoo vervelend als nurteloos zou v ezen. Het levendig deel * dat hy nam aan de werkzaamhedcn der Akademie, be- paalde zich met enkcl tot Sterrekundige onderwerpen ; wy bezicten van hem eene befchryving der zeven Kun- ften, zoo verfcbillende van elkanderen, als verwyderd van de oBdetwerpcn zyner hebbelyke overpeinzing. Wy hebbeB aan hem te danken de Franfche uitgave der Ta-* fclen van Halley i de Historic de# Koraeet van 1759*. ontelbare berekeningen leverde hy aan Cr.ArRAULT , welken deze noodig had, cm de Theorie dier beruchte: Staartfter op te maken. Belast met de Connaisfancc Acs. Aumps in 1760, made by een gehele verandering in bet offen van dit nuttig werk, en gaf Ùer eene geworden, welke wy nog werkelyk volgenn, Hy fchreff 17 deelea voor die verzameling, en liet zyn-voorbeeld na voor zyne opvolgers. Zoo vele berekeningen verhinderden hem gecnzins y om in 1764 den eerften druk uittegeveo van zyn groat; werk over de Sterrekunde, een beroemd en klasfiek; Stuk, waar op hier en daar wel iets valt aantemerken maar dat ondertusfchen een volledig register (repertoire) oplevert van alles, wat op dien tvd geweten, en van vele meihodes, die of geheel nieuw, of weinig bekend waren. Dit werk legde den eerften. Rätte, wenn die vorläufige, die eerste met de nieuwe Tafelep voor alle de Pianeten, ongelyk verre die van Halley en Cassini overtreffende. Hier was de eerste, die de Perturbatien van Mars et Venus berekende; hy verklaarde, in de Theorie der Wachters, (Satellites) nog weinig gevorderd, een. Bei, bewiegende, op welke Bailli anspraak makte, als van diens eigen uitvinding zynde. De beiden mededingers de beiden mededingen hin, beiden vorhanden, om bunne annspraken te doen gelden. Deze: Letterwist gefährlich echt er gehen, en men kog er met de raeeste waarf'chynlvkheid uit opmaken, dat de beiden verraaarde Sterrekundigen, elk van zyn kant, op dezelfde ontdtkking gekornen waten; eene onaaoge-naamheid die juist met tmgewoon is by alls nafpooi ingen, die op berekening rusten. Hy leverde alle de Srerrekundige Artikelen voor de Encyclopedic van Tverd<> o, alle die voor de Byv eg ids der Encyclopedic van Parys, en verbeterrde alles voor de Encyclopedic Methodique, waar in hy, voor de Artikelen, die d’Alemifrx gefokken had, uit de Infligations van Lemonnier, vollediger en latere Artikelen plaatiie, welker bouwflnffen hem zyne groote Verhandeling (grand Traitc d' Astronomie) opleverde; een werk, dat alle Sterrekundigen, die fedcr t 40 jartn eenigen naam gemächt heben, gevolgd zyn. By zyne gefchrevene lesfen, voegde by, gedurende 4<5 jaren, het mondelyk onderwys, Sedert 1761, had hy de plaats vervuld van zynen eerften Meester De lisle, a Is Hooglceraar der Sterrekunde. by het College de France, en- dit vak van het openbaar onderwys in eene beroemde Schole, welke de vermaardfte Hoog- Jeeraren van allerlei foort, in haren bnezem bezat, en welke het zontlerling en wd verdiend voorregt genoot, van de otnwemeiing te doorworllelen en de algemeene verwoesting te ontfiappers eenen nieuweo luister by « zetten. /. ;Tl. Van alle de posten, door hem met zoo veel yver bekleed, is *er mogelyk gecn, dien hy met meer lust jvaamam. >. Onder de toehoorders, die de weetlust of bedryveibosheid tot hem trok, maakte hy voornamelyk zyn werk van de Kweekelingen, die meer byzonder zyne operettendhcid verdienden ; alle zulken, welken, nuttig Ikonden worden, aanhaltnde, aanmnedigende, byrtaande en voorthelpende. Langs dien weg wierd zyne Schoolten foort van Kweekhof, welke een roenigte van Leer-Jingen opleverde, die de Sterrewachten bevolkien, en bet gebruik van Werktuigen, newns Sterrekundige Methoden op de Schepen, invoerde. Ook verfeheides &e leden der Akademie wierden aldaar gevormd, van R 3'weU Oste Köchelingen, die heute honne ditnileo aanboden', *t zy cm het hepen in zyne onnnetnelyke berekeningen, rf in het nazien van zyne Schnfren, nnoit iets aannanj* zonder de ware Amheurs daar van te noemen; en dat hy, nict te vreden met dit duurzaam ge.uigenis> zynet crkemelykheid, nog alle middelen aangreep, bm’erhun meer vlugtige bewyzen van te gevui, doch die huo tever.s van nieer spedig tn vvezenh k perfoneel nut k on- den zyn. Van daar alle die artikelen, welke hy zoo kwisiig in de gelee.de Tydfchrifien verfpreidde, wel- Icen het gros der lezeren vvel niet anders befchouwde, dan als net uitwerkfei eener nnmatige zucht, om de ach'ing van het genteen tot hem zelven te trdkken-. doch welker edele err heimelig bewegreden enkskündig befinden, om nieuwe of weinig bekerden namen aan te verwekken of gaande te houden, of des te gemakkelyker onbekende verdierten, aan den dag te brengen. VertfisHkTje van die a ti. tikelct) zyn, van tyd tot tyd, voor my zelven, met dat Inzigt, gefchreveri. : Ik acht de qpenbaarmaking hk*r Van verfchuldigd aan de nagedachtenis van hem, dieft Ik de eer had, myn Lecrraeesrer te noemen: en ik verheug my daar o.ver, dat de uitwerkzels zvnergoech- heid zulke gelukkige gevolgen voor my gebad hebberr,. daar het regt, ’r welk ik hem verpligr beii te doerr, by deze treurige en plegtige gelegenheit, een merit van waarheid en echtheid met zicn Voejft, *t wbik ik by geene andere gclegenheid daar aan konde hegten. Die zelfde dryfweer van erkentenis ftortte hem zyrte Necrologifche befchryvingen in, die onverwold volg- den op alle onze veiliezen in de Letreren, de Khnsron * En Wetenfchappen. In weerwil van den kommerfyken ftaat van zwakheid, waar in hy zich fcdert bevond', verzamelde hy nog zoo vele krachten, om naar het Graf yah den Hr. Coulomb te kruipen, en eene Iaatfte hulde te doeh aan de n.gedachtenis van den Medebroken- dcr, dien wy betreuren. Zelfs nog gisreren, op het oogenblik, dat wy hm kwamcn te verbezen, kwam ’er eene WeJuwe aari zyn huis met de Aante<.keningen, tvelken hy, tryf dagen te voren, verzocht had, voob Degle Di * **% > de Htsforifche Lofrede np har&i than, een ner, algemeen bekend door de menigte van iyne peh*- •evruchten: waar aan echter He Hr. db la LanA*  vereird had. Onder het aantal van Werkeri, die getutgenls optel veren van zyn vruchtbaar brein, hebben wy ndg ge*!| gewag gcmaakt van zyne Retze near Italic , wetke by» al reizende, opflelde, en dte eene aHerfmitte en Vol- ledigde verzameling bevat , on* van Reiztgers raa-d get- pleegd te worden : noth ook van Zynes Verhattderr'rvg over de Vaarren ( Traiti da Canattx ) , was* vam het plan wierd onworpen, en he* bfcrtel verre gevotdtfr^ ■was, r>p een bezoek ’t welk hy aan het Karmf der beiden Zeefen gaf, dat hy , opzetfelyk, van het etflUT itk hex ander einde langs tfok : nach eindelyk van die Stefl- Tekwndige Bibliographic, eerie byster gtoote Naamlyst van alle Werken, die over deze Wetenlchap in ’t Ifcht gekomen zytt, en by hem in handeh waren gekortien', rf welkertiKls ten minflen hy zich had we ten te ver- fchafftn, wanneer de tVerktn aelve Zyne nafpooriogefi ©mfnapt waren. *t Geen tevens nog roeer die #erkzaamheid , dat ge- makkelyk arbefden aantoont, itfi 'daft hy het, gedurem- de den geheelen loop Van Zyn leven, zich tot eferr Atf- veranderlyken regel gemaakt had, om noAit desavortds Uezdl’chap op te wachten, en dar liy betlendig zyiSf tyd In twee deelen hield afgemeten: het eerfte voor ZyA rrtigt en het ftveede vdbr zfyn-' verm ask of uitfpannmg; Logs dien weg votfd hy nog tyd , ora eene zeer uitge- breide Briefwislelfrg aan den gang te houden met alld de geleerden van Europa. Verbonden aan alle bekende Akademien en Geleerde Genosschappen, was by vworzefcer by geene een des reinst nuttiger leden; hy was tenigermate de gemeena band, 'die h*ar alien by een -hield, en deed van dd eene tot de andere rond gaan, al wat elk had opgrfe-verd. Hy bediende zich, ten mttte der Wetenfchappen en der Geleerden, van het vertrouwen, 'twelk hem eene algemtene achting had doen verwerven. A n zijnen yver en krachtdadige bemoeijingeft Zyn wy de waar-iitem ingen fchiildlg der Krygskundige Schole van heg Cciksc- <k Franc*. Hy raaakte de Vorsten bekend ro* de verdienflen der Onderdanen * die hunne Staten, of elders, tot luister (Irekkende, by hen onbekend waren of verwaarloosd wierden: hy Prices by den Overwinnaar van Italie, den Veronefipben Sterrekundigen, Cauoli pan, yyiens Sterrewacht. By de belegering der Stad verworst was, en bezorgen hem ere veicerende schuldige, loosftelling; en hy gaf den Held van Frankryk de voor-naamfte Sterrekundigen op, die de Suircwgcht van Mi Jaan beftuurden. Die hrandende yyer, waar door hy als verflonden wie’-d, die verbazende werkziam! eid, (Uiderftellen eene levendigheid van aard, welke ook eemge ongelegerber den konden bebben, zoo voor hem zelven als anderen. Zy gingen gepaard met een liefde voor de waarheid, die wel eens in een soort van Dwepery ontaardde. Al- |e verfehooning kwam hem voor een rond en braaf mao onwaardig te zyn. Hy.gaf dus al war hy dacht en gc-, yoelde, al wat hy begreep billyk en waar tezyn, zonder de geringfte wederhouding, openlyk te kecnen* • Wen kan dus naargaan, dat hy, op ecne zoo large Joopbane, en telkens het gezag willetide uitoefcncn, waar op hy meende, dat zync langdurige dienltcn hern regt gaven, de eigenlipfde van meer dan een mocst Iwetfen: ook gevoelde hy zelf deze- wezenlyke veron- gelyking en deed zyn best, ora haar te vergoeden, Hoq «erk hy ook vooringenomen kon zyn' regen een G<- leer- den, wanneer de ze zyne loopbaan begon, zoodra leer, de by hem niet beter kennen, en was deze niet jn zyn gang getreden, of de Hr. de la Lande bewees hem voor de vuist de hulde van zyne verwondering en toe-genegenheid, Alle schuld, die hy op hem geworperj pad, was gebeel uirgewischt, zoo ras de man flecht-eenigen aanmerkelyken dienst aan de Wetenichrp geworden, Ongehuwd zynde, en geene kinderen hebende, die hem konden opvolgen in den post, dooi hem met zoo veel luister bekleed, nara hy tweft-nabe staanden by zich, waar van de een, zynde cen jonge, Jing van groote verwachting, hem ootvicl en In dQ Vendic fneuvelde: de andere is een van onze naauw-keurigfte en onvermoeidtle Waarnemers gewordep, dipn het genoegen had, met hem te zien zitten in het Iflftjtpt en op het thirty der ieogtebeiekepingen, O«k Digitized by Google C pas ) ide by de kinderen van jdezen Neef tot <Jr Sterrekua* de opi al wie by betn was, tnoest waamemen eo be-< rekencn, op verbeurte van zyne vriejndfchap cn Runfteifc fc’urtig voor de Stemkunde, door zyne §chriften, dopr, zvn voorbeeld, dour zyne leerlingen,. door, zyne Brief., v/isfcling en het, yertrouwcn, ;wclk hy veiivorwin had, wjlde by bet ook nog na zynen dood felyven* door eene Medaiife, waai v-oor hy bet Foods fchonk^ en welke het Inflitut 'sjaarlyks belooft aan den Sehryver der beste Verhandlung of den Inleveraar van de; fraaifte; Waarneming. Zo, vele werkzaamheden, zoo gelukkig Hagen, fche-; Ben gefchikt te zyn, om hem van onveranderlyk gelukke te verzekereen en,.jnder, daad, hy genoot, gedprenJJ eenen geruimen tyd, de meest fchitterende; achting. I met cen wernig nicer omzigtigheid kon jiy. ’er zicii, zocier mueite en tot aan zyn laatflen ihiki van verkehrte hebben. Maar, zyne onvoorzigtig ppenhartigheid die onbefchroomdheid, waar mede hy, ajtoos, zcjfs 14 de onstuimigfte tyden, zyne gevoels geuic had, d$ geftrengheid, wel eens een weinig, lpmpr waar mcdt» hy de llelzels, door onwetenbeid opgemaakt, en iijc nut da* enkefmedelydeq by bem behoorde verwekt(te hebben, beftreed; de bebjykheid, welke by zicheigerr bad gemaakt, om onophoudeiyk met zyn gevoelen'vqp^ den dag te komen, zyne gedachten te verzwygen, haaldo hem eene menigte vyanden en Iasteraars op den hake Die zelfs zu verre gingen, dat zy hem zyne wezciilyke verdienlten betwisten. Men vergat zyne langdurigo en duurzame dienften, om allen flil te blyven (ban op voorbygaande of weinig beduidende verongely kin-gen. By fomtaige nafpooringen, waar in hy gecn ongelyk had, dan met opzigt tot de wyze of voim, wil-de men hem befchuldigen van beleedigingen, die hygelukkig wy genoeg was te veracluen, zoo aL„niet om ze te voorkomen. Zyn karakter was een menge-ling van groote en loffidyke hoedanigheden en van klei-e zonderlingheden. Welke ik niet wil verdedigen of ofttveinzen. Sedert meer dan twinrig jaren- met hem in friendfehap levcnde, en vertrouweling van alle zyne gedachten, had ik, buiten twyfel, meermalen gelegen- Held, om hem de waarheid, welke hy beminde, en tfie by met geduld aanljoorde, zelfs ivanneer zy hem R 5 ver- t^mordetlde', M "* ggefi. Ik kari «g. Item Vrtof d* laaifte maal zeggen, nu hy zfc niet meer hoort, en ik durf die doen, om dat zyne verdienften vere kun- uen opwegen tegen de geringe verwytingen; welke hy op zteh kon laden. t Einddyk is de tyd daar, die hdm regtvaardlgt. De nakomelingfchap trCedt voor hem op: hy zal zelf tyrt goeden naam niet larger kunnen bevlekken, deze it veilig voor de aanvallen van zyne vyanden, die onge«> twyreld zyne asfche zullen eerbiedigen. Ik betuig dan, uit naam van het Ligchaam, uit welki paam ik tegenwoordig de eer heb te freken, en zonder de minile vreeze, dat iemund van deszelfi leJetl my zal logenstraffen: dat wy nog lang den Medebroeder, dien wy verloren, betreuren zullen. Hy heeft aan de Wetenfchappen onfebatbare dienrten bewezen: ea »a zyn dood zal hy haar nog nuttig zyn: by de Birger breidfle geendheid voegde hy een gdukkig en vss# geheugen, een vlug en levendig begrip: hy was et-it man van ware en ongemeene verdiemte. Het 2al rooeii lyk wezen zyne plaats vervuld te krygen, en mogelyli zal dir, in zommige opzigten, nooit net geval wordea. Hy overreed te Par^s, deb 4 April 1807, aan eei* Longteering, in Den oder verdien van 74 Jahren en g> Maan-den min eenige dagen. NIEUW - UITGEKOMEN BOEKEN, AEADEMISCHE RN ANjjERE SCHIUFTRN. Gischied-kunde. Sr. Dwingo, of het [and der Zwar-ten in Hatti en destelfs omwent cling. Door Marcus Rainsford. Naar het Engeisch. Met twee Platen en Kiarfen. In-twee Deelen. Eer He Deelen. Te AmderdUm, by Johannes Allart, i*o<5. Het derde, meest tütterge. hoofddeel fchetst on de ge-fchieden van de grondiegging en vuliuo'jiug der onafhangelykheid Tan St. Domingo Het spreekt van zelv*, dat wy nier Den Schryver niet zenfien volgeil. Wy zouden of hem geheel moeten affchryveii, of den lezer ten dor geraamte wioetcn leveren, daar hy niett as zou hebbcti. Alles is bier. on- Digitized by Google t *«i 5 wyMMcn Baaowkwrig en tret rwl oerdeef f>| een $brttgf. Wy vetgenoegert ana dasrom ngir her nwdederlen van deze en gene merkwnrdige byzonderheden die, te galyket; tyd ; «oo wy vertroowen, oene aangcitame (Ioffe ter lektute zuilen opleveren. Als zoodanig is on«, in de eerfie plaits, voorgekotnen del Schryvers ongemaen mensehfcurdige en wy*geerige -beootdeei ling van de, door de Nepers, gepleegde wreedbeden, gevblgd <Oor een verbaa! Van trouwe en edelnToed'ghetd in een diet opftandelinpen , waar oyer rcb zeffs een meer befchaafd’Euro- geaan niei zou- Hebben behoeven re 'fch.men. „ De g"hec!e flak re yan de Kaaf en de landftrvek van grsade riviere , waren nu in dd magt der ojSroerigen , eri aan derzeivev weeds overgelaten ; zdri waren onk de ramrzii Bge inwonera, wdlken geebe hutp kon worded toegebragtj en die derhalye al.'erlel mishandeiitvgen , welke eerie verwij- derde hisbandtgbeid verzinnen konde, ondergingetl , tot dat de dood, in dtzen toeftand eene weldaaif, doch •met. meet dan gemeene riianelingen vergezeld, bet tooneel vodr heti be (loot.” ;•. Weittig wotdt het ntlt der gefchierfenls bevorderd , dob} eene befehryving yan de verfebeideno wyzen van marrelen, welke d»x>r de woesre oproerigen verzonnen warden, of door bet mededeelen der yerhalen van allergroffte febendingto vad hwagden of zwanger* vrouwen , vdbr de oogen van dctzelvep ftervende ecbtgenooten of ouders . doch bet is zeer te berrertl Ten, dat men bet in befchaafde Staten j'immer noodrg fchynt te achten, eenigerlei foort ran marteling voor het oog yatj iage en onbefcha*fde zielen te doen uitvoeteo; want dil «yn vertooningen , welke levendig In bet geheugen blyvefi,‘eA Jret hart verflalen tegen die aandoenn gen , welke de ftdtfefprei kecdfte kentrekken onter natnur uttmaken. ’Er is redbn ota te vreezen , dat de piegers dezer verfbtirrkkelyke wanbeilryve# getnigen waren peweest van her bripotten der ellendy dock anderen, die zich boven een zoodanig gedrag verheven moes** ten betoond hebben , door de Goddetyke eigen(bhapp6n vati genade en menschlievendheid ; door menffchen , uier losbubdi- ge verkeering met hunne (laviunen geenen indruk kowteach- ttr laten befcwaam ont die voorworpen te wederhoudeb vatk wraaknemingen en vergelding , wanneer t y Vr gelegehhefd toe vonden, te meer d»ar de meerdere aantrekkelykheid, weS. ke zy boven andere bezaren, eefliglyk had gediend om baat te ongeluktiger te maken.” Doch het is angenommen, deze fcbrikkeljkheden te verzicfyten door het verhaal van een voorbeeld van trouwe en h ir. lelyke zorgvuldigheid, in eenen der opgeftane Nepers, het welk reeds meer verhaal, maar niet se diep in &e grmoedc. Ten der menfehen, odder allerlei dan den des Volk; kan wor. warden ingapprent. lk zal my van del Heerea Edwakm woorden btdienen, om dat ik gee tie echtere broo west, om my op le beroepen. Myn Hear en Mevrouw Baillen, benevens hunne Docbrter en Schoohzoon, en twee blanke bedienden, on eere bergr plantaadje, orotrert dertig Engelfcne mylen van Kaap Fran r- ftit t bun verblyf boudende, k regen berigt van den opftard door ee hunner eigene Haven, die zeifs in de zamenzwerirg Was, maar beloofde, indien mogelyk » bet leven van tyneit kleetter en deszels huispezin te zuilen redden. Onmiddetyk, geene kans ziende om hen te doen untkomen, bragt by h a in een naby gelegen bosch, waar na hy been ginp en zich by de oprotrigen voegde. In den eerften nacht vond by gelegenheid, om hun levensmiddelen uit bet Kamp der oproeri-gt n te brpi gen. Oen vulgenden nacht kwaro hy nog eenen nieuwen voorraad, dat bet bui-fen zyn vermogen zyn zoude, bun eenigen byftand meer te verlrenen. Vervolgens vernamen zy iu dr ie dagen niets vaa den Neger: maar na ver Top daar van, kwam by weder, en erregte het huisgezin, welken weg zy moesten remen, om by eene rivier te komen, die bun naar Port Margot brengen zou, hun verzckerende, dat zy, op eene zcker. Iplaats in de rivier, weike hy befchreef, een fcbuuje zou- den yinden. Zy volgden zyne, aanwyzingen, vonden het Jchuitje, enkwimen 'er bebouden in, maar werden, door d« fnelheid van den Broom, omvtr geworpen, ea acluten het* bet beste, te naauwernood ontkomen zynde, naar hunne febuOplaats in de gebergteu terug te keeren. 