Vrijmoedige Bedenkingen
None
Dit overzicht van de hoofpunten van Kinkers gedicht kan niet meer zijn dan een zwak middel om de draad die erdoor loopt, te helpen vasthouden, Wie het gedicht zelf leest en de verbeeldingen en gedachten zo goed moge- lijk tracht te volgen, zal onder de indruk komen van Kin- kers weidse visie en groots taalvermogen, Er zijn in de Nederlandse letterkunde weinig *leerdichten' die zo dichter- lijk en boeiend zijn. Deze man werd in 1817, na de hereniging van Noord- en Zuid-Nederland, geroepen tot een hoogleraarsambt te Luik, in de Nederlandse taal en de wijsbegeerte. Later, toen Noord en Zuid weer vaneengescheurd werden, vestigde hij zich ten tweeden male in Amsterdam, waar hij actief bleef ab letier- kundige, vooral als criticus, en waar hij vdortging het ^obscurantisme' te bestrijden, nu vooral dat van zijn vroc- re vriend Bilderdijk. Hi) sticrf in 1845. 6. Zie AanUekentngen, biz. 113 7. Zie AantaAemtiigpi, biz. zx6 8. Zie AanteeJkemngm, biz. 1x6 84 JOHANNES KINKER HETALLEVEN OF DE WERELDIEL Mtns agitat moUm et magna se carport miscet Wat droomt gij, magtloos, maar vermetel Telg der aarde, Geketend aan hct stoff van cigcn kracht en waard? Vraag aan Natuur, haar die uw wrocht, naar uw bestaan, Naar 't leven, dat ze u leende; en sidder voor 't vergaanl 5 Of, klem u aan de stoff, waar aan uw kiem, uw leven, Uw kennis, geestkracht en gevoel werd ingedreven; Vraag daar, aan 't geen, gij.zelf niet zijt, waartoe gij wierdt. Of eischt gehen magt, een geest die 't al bestiert, Uit wien gij voortstroomde, en in wien gij wefir zult keeten? Lo Dit ongeworden zal u 't Schepsel kennen leeren? Gij wilt daar, in den toon van 't scheppingslied gestemd, De schakel klinken doen, waaran ge u voelt geklemd, Om, naar haar harmonie met eindeloze keten, Uw waarde of nietigheid angstvallig af te meten? 15 Maar als zij zwijgt, of onzin spreekt, of donker is; Als zich Natuur verbergt, u haar geheimenis. In eeuwge nacht gehuld, onttrekt; of voor uwe oogen Een waarheid goochelt, die slechts enden kan in logen; Mtns aptat,.. : dc gcest bezielt en beroert het hcclal en vermengt zich met deze grote massa (Vergi- lius, Anuii, vi, 727) 3 vrocbf : ms^siktc 7 waartoe^... : waarom gij ont- stondt 8 V tf/...: alles Icidt 10 Dit ongnmrden : die 'hooger machf (r. 8) tA,;U Schepsel: de mens n 1. z 8 enden: eindigen; logen: leugen 85 2IO Waar ze in het zelfsgevocl haar' stoffijk' aard verlaat. En in 't vergeestlijkt Rijk der vrijheid overgaat; Dit toont ze ons de and re helft der tweeheid waar [we op stareo, *t Onzigtbre — door gewrocht noch oorzaak te verklaren; Waar eigen wet, en wil, en doel zich-zelf bepaalt, 215 En 't stofloos denkbeeld in zijn' voUen luister praalt. — Daar toont ze ons 't lb v en; — niet, in de Alstof alsverzonken, Niet, als in 't plantenrijk, aan de aarde vastgeklonken, Niet, als 't Elektrisch vuur, dat uit zijne oevers zwelt. Of duizendvormig langs zijn vuurgeleiders snelt; 220 Ook niet, gelijk het bij de dieren, meer ontwikkeld, 't Werktuiglijk zamenstel van spier en zenuw prikkelt. En aan het grof gevoel der zinnen vastgeboeid, Het scherp maar dik omwolkt instinkt in drift ontgloeit, Doch magtloos om zich, bij 't te vlugtig zelfsbezFen, 225 Veel hooger dan den eisch der nooddruft te verhefFen; — Maar 't leven, z66 — gelijk 't onbedwongen vaart, Zijn daad in duizende gestalten openbaart, Zich door zijn* eigen' gloed voelt koestren en verwarmen, Zich-zelf er in erkent, en kennend voelt omarmen 230 Door duizend uitingen van 't zinlijk tegenbeld, Waar in 't zich uitgiet, vercenzelvigt, en verdeelt; Dat Jeven — in wiens stroom het Goddelijk vermogen Der Rede flikkrend speelt, zich-zelf door duizend oogen Aanschouwt, en 't hooger doel van zijn bestemming ziet; 255 Geen vreemd gezag erkent, vrijmagtig zelf gebiedt; Wetgeefster en Vorstin, zoo dra zij 't slechts wil wezen, Haar' eigen werkkring.vormt; door hopen noch door vreezen Beteugeld noch verlamd, haar vrij gekozen doel Ten vasten maatstaf Stelt en opdringt aan *t gevoel; 240 Dat midden in den drang van tegenspoed en rampen, Verlaten van het noodlot durft bekampen; Dat in zijn' eigen kracht en deugd gewikkeld, stout Zich in *t gevaar verheft, en op zijn' wil vertrouwt. 213 gnfrocbt : maaksel 216 in Je Alstof,..: a.h.w. ingc- bed in het stofielijk bestaan ▼an het heelal 229 omarmen : (zidi) omarmd worden 230 '/^wi/^'^/irjim^f/i/:dezintuig- lijk waameembare kant (van het leven) 9^ Die, onverzettelijk den laagren drang der zinnen, 245 *t Gevoel, waar 't morrend wederstrecft, weet te over winnen ; Ja, selfs het muitend heer der driften, als 't ontbrandt, Zich dienstbaar maakt, en aan zijn' zegewagen spant, Om 2e, in een' laagren rang, als welbestierde slaven, Langs 't eens gebaande spoor gehoorzaam te doen draven, 250 Gebreideld, maar vol vuur, en knabblend op 't gebit. En 't fonklende oog gerigt naar 't opgehangen wit. — Dat leven — dat den mensch te beurt viel ? Neen dat leven, 't Geen 't hooggestemd gemoed zich-zelven slechts kan D9t zeldzaam hoog gevoel, ontwaakt in eedlen gloed, 255 Dat grootsche pogen van den waren heldenmoed, Dat, aan zichzelf getrouw, en veil voor rang, noch voordeel, Voor hoop op loon, noch vrees voor straf, noch blind (Hoe heerschend, hoe vergood, en knielend aangebe6n) Geene andre wetten eert, dan die der Rede alleenl — 260 Doch waan niet, dat ik u het beeldtnis maal' diens wijzen, Wien z end's volgren als het schoonste toonbeeld prijzen; Dat 'k u de ontzielde ziel, voor lust en driften dood En in gevoelloosheid verzonken, schetse, als groot, Als bovenmenschhjk groot, en waardig om te volgeni 265 Dat ik 't verdoofde vuur dcs levens, dat, verzwolgen In 't ijskoud stelsel van een stugge en dorre deugd, Zich-zelv' verzaakt — voor liefde en haat, voor smart en [geven;*) [vooroordeel. [vreugd *) zie AanttekeningMt biz. 109 248 welbestierde : gocd geleide 250 Gebreideld : in de toom ; gebi/ : stoicismc werd, behalve idec- en die verwantschap vcrtoncn met de door Kiaker in de bit 251 8'//;doclwit 256 veil: te koop 258 t^^W: verafgood 260 otW; wil schilderen; ^'mj- voorgaande vcrzcn ontvouw- de zicnswijze, 00k geleerd dat de mens dermate onafhanke- lijk van alle uitcrlijke omstan- digheden en innerlijke aan- wifzen : van die wijze man (nl. Zeno, wissgeger in het oude Griekenland, stichter van de school van de Stoa; in het driften leven moet, dat hij daardoor in het geheel niet beroerd wordt) Zich ongenaakhaar stelt, wil voor uw oog doen pralen; Den zelfsmoord van het hart vergodlijkt af wil malen; 270 Aan 't martlen van 't gemoed, 't meddoogenloos en streng Verloochnen der Natuur, mijn hulde en offer breng'I Neen, hij wiens hart zich noort door geestdrift voeltverheffen, Wien niets verteedren, niets verrukken kan, nicts treffen. In wien bevrozen ziel iiooit drift noch bartstogt blaakt — 275 Hij, die de banden van 't gezellig leven slaakt, Heeft nooit de deugd gekend, heeft slechts haar' glans [verduisterd; Nooit heeft hij haar bemind; maar ze, aan zijn leer gekluis- Zelfs in haar heiligdom vemederd en verkracht. [terd, Hij heeft de Menschheid voor hare outers wreed geslagt. 280 Zoo bragt in 't Oud Karthaag', waar Kronos outers brandden, Een wreede mo Eeder haar geliefde en dierste panden. Ten offer; sterker dan Natuur, en liefde, en smart, Drukt zij 't liefkozend wichtje aan 't afgepijnigd hart, Verdringt... o neen, verdringt, in overstemden moede, 285 De schoonste en heilgste aller driften, dooft in woede. In blinde en heilgste aller driften, door niets gestuit. In 't giilend in'gewand de laatste vuursprank uit. En reikt haar lievling, 'thofdgetooid met krans en loover, Terwijl hij de armpjes naar haar uitstrekt — juichend over; 290 En stemt het hoogtijdslied, en houdt het oog gekeerd, Naar 't flikkrend licht der vlam, die hem tot asch verteert. It is not genoeg, haat ziel door wanhoop af te martlen; 'Verpietterd moederhart moet nog van vreugde dartlen: Want weel der moeder, die d* ontmenschten moed ontzinkt, 295 En bij het vreugdgeschrei een traan in de oogen blinktl 269 maitn: belden 274 beprozM: bevroren 275 &Zf^^'£' socialc; slaakt: los- maakt 279 OM/«rx.* altaren 280 i^tfr/i6^^'; Carthago; hier werd in de vroege oudheid een god (later door de Grie- ken gelijkgesteld met hun god Kronos) vereerd aan wie mensenoffers werden gebracht 281 dhrste panden: kostbaarste bezittingen (nl. haar kinderen) 284 operstemden moede : OYCTspui- nen toestand 288 krans en..: loverkrans 290 boogtydslied : feestlied 294 der:dc 94 Nccn, 't weefsel van de ziel, waar in de driften fonklen, Ontelbre snaren van gevoel elkaar doorkronklen, 't Hartstogtlijk zamenstel van 't hooggestemd gemoed De ontstoken liefdevlam gestadig kweekt en vocdt — Waar Nccn, 't weefsel van de ziel, waar in de driften fonklen, Ontelbre snaren van gevoel elkaar doorkronklen, 't Hartstogtlijk zamenstel van 't hooggestemd gemoed De ontstoken liefdevlam gestadig kweekt en vocdt — Waar Nccn, 't weefsel van de ziel, waar in de driften fonklen, Ontelbre snaren van gevoel elkaar doorkronklen, 't Hartstogtlijk zamenstel van 't hooggestemd gemoed De ontstoken liefdevlam gestadig kweekt en vocdt — Waar Nccn, 't weefsel van de ziel, waar in de driften fonklen, In verzadelos verlangen en begeeren De dofst naar kennis en genot gestaag vermeiden, Moct niet veistommeld, niet verlamd, noch uitgedorst; Noch de eigenliefde, door onbuigzaam staal omschorst, Als vijandin der deugd in *t menschlijk hart verkwijnen, Noch voor dit schaduwbeld van pligt tot niet verdwijnen! Neen, schooner blinkt de deugd, in de opperheerschappij, Wanneer ze in *t midden van 't gewoel der driften, vrij Het Godiijk hoofd verheft; en de ongestuime baren Der laagre neigingen bestuurt of doet bedaren — lo Wanneer de wil, gelijk de stroomgod van dien vloed, Zijn golven voortstuwt, en de leiding volgen doet. Die de eer en 't hooge doel der menschheid haar gebieden. 'T is zwakheid, en geen kracht zijn eigen hait te ontvlieden. De vrije wil moet niet versteend, zich-zelv' ten trots 5 En gansch bewegenloos, verhard zijn, als een rots, Waarop de golven des gemoeds haar kracht verspillen. De deugd is geen gewrocht van 't onhartstogtlijk willen; Zij is de vrijheid zelf, die naar 't oorspronklijk licht Van 't ware, schoone, en goed' — hare oogen houdt getigt; o Die 't heer der neigingen, als 't om voldoening bedelt, Naar 't heilig doelwit stemt, bevredigt, en veredelt. En tot zich-zelf verheft, en 't blakende gemoed In diles d' eigen gang en leiding volgen doet. Voor hem, die aan 'n doel getrouw, denkt, wil en handelt, 5 In 't stout ontworpen spoor zijn schreden rigt, en wandelt, Verdwijnen twijfelmoed en tegenstrijdighe^n: — Zijn eigenliefde, en hoop en wil, en deugd — is d^n; ver:adeloos : onverzadigbaar verstommeld: verminkt (wor- den) dit schaduwbeld: deze valse voorstelllng; nitt: nicts ongestmmt : onstuimige 313 ontvlieden : ontvluchten 316 boar: hun 317 gewrocht : voortbrengsel 3 20 V heer : de menlgte ; voldoening : bevrediging 321 x/m/:richt Hij is zich-zclf, geheel. — Wijkt, haters van hct levcn. Die door een nachtspook, dat u foltert, voortgedreven, 330 In boetc en rouw verkwijnt, met zonde en onmagt dwccpt, 'Naargeestig aanzijn langs een pad van doomen sleet. En zwoegend torscht, gelijk een mijnslaaf de ijzren keteni Wat wroet uw eigen hand in 't zuffende geweten? Wien klaagt ge, onkundig van uw zedelijk bestaan, 335 Van schuld en magtloosheid in 't zugen adem aan? Waar toe 't genot ontvlugt? De viam der ziel verduisterd? De schoonste drift van 't hart verlaagd? De wil gekluisterd, Natuur gelasterd, en den God, die in uwoont, Om 't Afgodsbeeld der wraak verdrcven en onttroond? 340 Wat zoekt gij buiten u — wat, buiten 't vrije levcn, Dat in uw aanzijn kiemt, dat denkbeeld, zoo verheven. Zoo heilig, schoon en steeds eenstemmig met zich-zelf; En knielt, gelijk een slaaf, voor 't blaauwende gewelf. Of voor een blinde magt, waar door de Hemdbollen 345 Met slapend zelfsgevoel door d' eindlooz' afgrond rollen? Wat klemt ge u, siddrend, aan het beeld der slavemij, Terwijl ge u-zelf, de deugd, en God verzaakt? — Wees vrij! Want God is vrijheid, God is liefde, God is leven. Hij is het streng bevel der deugd, het handlend streven 350 Naar 't eind-doel in het Rijk der toekomst. — Zoek hem niet. In 't dood verleden; maar in 't levendlg verschiet Van 't wordend Godsrijk, waar wij rusteloos op staren. Gij hoont hem, door u zwak en magtloos te verklaren. Door op uw* levensweg, door hoop en vrecs geleid, 355 Gestadig om te zien naar heil en veiligheid; Door, zwoegend onder 't juk der dagelijksche pligten, Uw daden slechts naar een verganklijk doel te rlgten; Als Priester of als Leek, als Vorst of Onderdaan, V Ooor Kerk- of Staatsbegrip u in 't gareel te slaan; 360 En (om het hoog, of laag gemeen niet te mishagen) Een heerschend wanbegrip gedwee te helpen schragenl 331 aanxjjn : bestaan 333 K.^ff'^'piekerend 334-5 ilaap, aan : beschuldigt 345 Z^ffsgevoel: bewustzijn 96 351 levendig : le vend 360 b9t boog, of laagemitn: de gemeenschap, van hoog- of laaggeplaatsten Hi), die dus leeft, groeit mede in 't leven van een' staat, Beweegt zich in zijn' kring, werktuigiijk; en beslaat Den omvang, dien hem 't lot daarin heeft aangewezen"". 365 Het vlugtig heden knoopt hij angstig aan 't voordezen; Rijpt met de menigte bewustloos me£, maar ziet In 't kruipend voortgaan 't pad, dat hij bewandelt, niet. Hij volgt, maar door den gang en loop des tijds gedwongen; Is lijdlijk deugdzaam — maar door vreemd gezag gedrongen: 370 Maar hooger stijgt hij nooit. Zijn innig zelfsgevoel Ontwaakt slechts tot dat punt, 't Zich steeds verbergend doel Eens Staats, de strekking van 't maatschaplijk zamenwonen — Het welbegrepen Regt der Menschheid — 't Regt der Zonen Van 't zelfde huisgezin, en 't stout geteekend beeld 575 Van slechts 66n groot verbond der Volkren, onverdeeid En 6tn, gelijk de boi, waaruit zij eens ontstonden; Dien grootschen wereldstaat, denkbeldig, maar wiens [gronden, 21ich sluiten aan 't begrip van Regt, in 't reinst verband. Met algemeene wet, en pllgt, en Vaderland, — 580 Dat ideaal van regtlijke eenheid, in welks trekken Wij de onvervalschte kern van 't hoogste Regt ontdekken. En zonder 't welk geen geest der wetten kan bestaan, Gaapt hij, waar 't zich aan hem vertoont, bezefloos aan. Hij waant zich deugdzaam, als hij 't voetspoor zijner vaderen 585 Angstvallig drukt; maar durft het doel der deugd niet [naderen; Miskent haar telkens — ja, ziet somtijds, in zijn' waan, Haar schoonste zegepraal als vrucht van 't misdrijf aan. Hij eert, wanneer 't zijn eeuw gedoogt, de volksverlichters Der oudheid, roemt den moed der vroegere waarheidstichters. 390 Maar had hij onder 't volk, dat hen verwierp, geleefd, Hij had hen me^ vervolgd; misschien te rug gebeefd Voor de eedle poging, en 't oorspronklijk eigen leven Dier helden, die hij tiians, door volgzucht voortgedreven, Vergoodt; en met den drom, waar onder hij zich mengt, 395 Zijn nietig aandeel in de erkende hulde brengt. Zie Aanfeekeningen, biz. 110 362 i^;zo bewustheid 565 roon^^^iy; hieraan vooraf- 378 aansluitcn gaande 388 gedoog/ : toetUAt 370 imug!(e//sgfpoe/ : innetUikt 394 Vergoodi : Yer2lgoodt 97 Doch Hij, wiens schoone drift langs de ingeslagen paden, Waar in een volksgeest zich beweegt, door eedle daden Zich kenschetst; als een stroom, die in zijn milden vloed. Met vruchtbre kabbling langs zich vormende oevers spoedt; 400 Wiens wil en denkkracht tot het schoonst geheel verecnigd, Het vuur der driften naar den eisch der rede lenigt, Bedwingt of aanspoort, en 't hartstogtelijk gewoel Der neiging smelten doct in 't zuverst zelfsgevoel; Hij, die dus met zich-zclv' eenstemmig, met gerustheid 405 Den zuivren wellust smaakt, dier hoogre zelfsbewustheid — Leeft — maar zijn leven is het leven van een' God. Hij schiep dat leven zelf. — 't Zelfadige genot Zijns aanzijns is zijn werk. Zijn deugd  lijden, 410 Meer dan de kalmte en rust der zelfsverloochening. Ze is 't ruimer ademen der ziel in hooger' kring. — Hij ziet in zeedlijk Rijk der vrijheid, waar geen Noodlots wetten dwingen, Dc schoone weder helf van 't zinnelijk Heelal. — 415 In beide ziet hij, wat de menschheid wezen zal, Wanneer zic tot den Staat, die in haar kiemt, verhcven, Zich-zelf en de aard, waar uit zij wierd, de wet zal geven; Die onverdelgbre wet, die 't menschelijk gemoed Zijn' Godlijk' aanleg en zijn Adel kennen doet; 420 Die wet, wier zin en doel wij, schoon met Haauwe trekkcn. In elk grondschets van't Gorspronkli j k Rcgt ondekken. — ) Doch, *t Wctbock van dien Staat, die traag en langzaam rijpt, Waar naar, vaak te onbcdacht, het zuchtend menschdom Waar op de Wijsgeer staart, dat voorwctp zijner zorgen — ^**) 42^5 Dat wetboek ligt nog dicp in's menschen geest verborgen. Dat schoon verband van Vorst en Volk, van Regt en Pligt, ^ Van Dwang en Vrijheid — naar d^n middenpunt gerigt, Zie Aanteekeningen, biz. 112 Zie Aanteekeningen, hlz, 111 401 lenigf : tcmpett 404 zo; eenstemmig: in harmonie 405 Den ^tdvren wellust : het zui- vere genot 407 ZelfdaMge: zelf-beschikkende 408 Z^>u-Aiff:^>u'; van zijn bestaan 409 stoisch : zie r. 260 414 inmiyk : %toQt]i))s, 98 Dat clke zenuw van 't Maatschaplijk leven prikkelt; Dat stout ontwerp, nog nooit in al zijn' glans ontwikkeld; 430 Die algemecne wil der volkrcn — edel, rein. En heilig als God selk — slaapt nog in 't menschlijk brein. Wee, de aard I — 200 valk die slaap door woeste herspoken En valsche droomen wordt ontrust en afgebrokent - Of als 't miskend bezef van vrijheid, 't slaafsch gebroed, 435 Door tegenstand getergd, in dollen euvelmoed, Gelijk eu' zwavelpoel, in's aardrijks ingewanden Gesloten en geperst, doet koken en ontbranden I Als 't uit zijn slavemij met toomeloos geweld Zich losrukt, wat zijn vaart belemmert, nedervelt, 440 En 't grijnzend drakenhoofd omhoog heft uil zijn poelen! Wee 't menschdom! — telkens, als 't verbijsterd zelfsgevoelen Der volkren, dat naar licht, geluk of vrijheid haakt, Te lang vemederd en getergd, eensslags ontwaaktl — 't Rukt, nog bedwelmd, vooruit, vliegt zinneloos te wapen, 445 Ontwaakt in dronkenschap, om vaster in te slapen, Ziet door een middenstof van damp, in 't flaauw vetschiet, De vrijheid; maar het kent de wet der vrijheid niet; Holt spoorloos voort, en waant zijn kluisters te vemielen * Om moede en afgemat nog slaafscher ne6r te knielen 450 Dan voormaals; — haat en vloekt het licht, juicht in zijn [schand. En smoort het heilig vuur, dat in zijn' boezem brandt. — Houdt stand, 6 Eedlen, onder 't menschdom! — Kent uw [pligteni Wat in dien woesten zwaai van 't onverstand moog' [zwichten; Blijft gij getrouw aan *t geen der vrijheidswet gebiedt, 45 5 Volhardt, en kreunt u aan den drang der tijden niet! Geniet in al zijn kracht, dat hooggestemde leven. 434 miskend: verkeerd (f.441 - cn De vrifheid, 447) 446 middenstof van damp: damp 450 voormaals: voorheen die het (onrechtstecks) con- 45 5 Wat: wat 00k tact legt tussen '/ verbijsterd 455 kreunt u aan : bekommer u om zelfsgevoelen Der volkren 99 Dat, met het trotsch gevoel van eer en moed doorweven, Zijn' eigen waarde kent; op de eer, die waarde bouwt; En onverwrikbaar op zijn' vasten geest vertrouwt. 460 Geniet, dat zelfsgevoel, dien wil, waar in de togten En neigingen der ziel, harmonisch zaamgevlochten. En door geen' wanklank in hun trillingen gestoord, Zich grootsch vcreenigen in's levens schoonste akkoordi — 6 Gij, die onvermoeid in 't wezen der gedachten, 465 In 't stofFeloos geheel der ziel, in de eigen krachten Van 't ongezien Heelal, naar hoogre waarheid vraagt, Dan die in 't Rijk der wis- en werktuigkunde daagt; Die door den sluijer van 't verganklijk heer der dingen. Tot de eerste Hoofdwet van het le 94 Von door wilt dringen, 470 't Heelal der daden in u-zelven wilt bespien. En met het oog der ziel dat geestig rijk doorzien; Toett hier bij dit tafreel van 't zelfsvermogend leven, Dat, tot de hoogste magt der willekeur verheven, Ons 't denkend halfrond schetst der eeuwige Natuur! — 475 Dat naamloos halfrond, dat ontvonkt door Godlijk vuur, Zijn zigtbre wederhelft, de stof, in de ijzren boeijen Van 't noodlot vastgekneld, bezielt en doet ontgloeijen; Die zusterlijke gade, als ze in den bajert zucht. Tot hooger aanzijn roept, met Godlijk zaad bcvrucht, 480 Het meetloos starrenheer met duizende van tolken Der Rede, vol gevoel van vrijheid, doet bevolken. En naar zijn nooit voltooibaar doel, — van trap tot trap, Zich-zelv' teelt en herteelt in eeuwge zwangerschap 1 — Toeft bij dit beeld — maarstreng vereenigd,ongescheiden! — Daar is geen geest of stoff; maar stoff en denkkracht beiden; Die twee zijn ^^n, in tal, in doel, in kracht en duur: Zij zijn, voor ons begrip, slechts twee —  't twesselachtig wezen uit. *t Is alles gecst en stof in de eindelooze keten. — Van 't schijnbaar onbewerktuigd gruis, tot aan 't geweten Van 't reedlijk wezen, dat, in eigen kracht ontwaakt, 495 De wet, die in hem spreekt, eerbiedigt of verzaakt. Is alles 66n, en, in die eenheid, stof en leven. — Spinoza's vindingskracht, der wiskunst prijs g^even, Drong tot dit huwlijk van Satumus Tweeling door; Maar vond de Juno slechts op zijn 66nzijdig spoor: 500 Den vrijen Jupiter van 't stelsel, dat hij baarde. Den bliksemenden wil, die Hemel, hel en aarde Doorwoelt, en door den nacht van 't Noodlot stralen schiet, Dien Broeder, en Gemaal, en Vader — vond hij niet. — Verwijl hier, die het woord (Jes levens in u-zelven, 505 In 't donker heiligdom der waarheid, op kunt delven. Die alles war geraart en buiten u aanschouwt — Al wat de rede op tal, en maat, en oorzaak bouwt. En naar een zamenstel van eerste formlen regelt, Niet met de magtspreuk van onfeilbaarheid bezegelt; 510 Maar stout hertoetsen durft, en grootscher proefsteen kiest. In 't oord, waar tal en maat zijn waarde en kracht verliesti 488 huwclijk 490 bond: verbond 497 Spino:(a: Baruch de Spinoza- Nederlahds wijsgeer en wis, kundige van Portuguese-Jood- 8C a£kom8t(i632-i677); der wiskunst... ; aan de wiskunde besteed 498 Satumus Twteling: in de mythologie der klassieke cud- heid is Satumus de vader van Juno (godin, bcschermster o.a. van de vrouw, het huwc- lijk en van geboorte) en van Jupiter (oppergod, die zijn wil aan de goden, mensen en de onderwereld oplegde, en deze in zijn toom bekr'achtig- de met bliksem en donder); Juno werd 00k beschouwd als echtgenote van Jupiter. In Kinkers beheldspraak ver- tegenwoordigt Juno De oderwereld oplegde, en deze in zijn toom bekrachtig- de met bliksem en donder); Juno werd 00k beschouwd als echtgenote van Jupiter. In Kinkers beheldspraak ver- tegenwoordigt Juno De oderwereld oplegde, en deze in zijn toom bekrachtig- de met bliksem en donder); Juno werd 00k beschouwd als echtgenote van Jupiter. In Kinkers beheldspraak ver- tegenwoordigt Juno De oderwereld oplegde, en deze in zijn toom bekrachtig- de met bliksem en donder); Juno werd 00k beschouwd als echtgenote van Jupiter. In Kinkers Het stoffen, Jupiter de geest; zij beiden (stoffen en geest) zijn echter iin (hullijk en Tweeling 500/ stelsel dat by baarde: het wijsgerig stelsel dat hij (Spinoza) schiep 508 eerste formlen: basisformules 510 ^fw/>/tf«f; toetsingsmiddel. Houd op dien eenwgen echt uw vorschend oog gestagen; Op beider sferen, die elkaar omhehend schragen! Zij brcngen, in hun levensdragt, *t onsterflijk woord, 515 Dat eeuwig was, en is — maar schooner zijn zal, voort. Wat ziet gij, Herakliett naar de eeuwen, die vervlogen, Angstvallig om — en wendt uwe altijd schreijende oogen. Vol bittrcn wrevel naar een vroegre menschheid been? Wat treurt, wat jammert ge om een Eden, dat verdween, 520 En staart op 't nevelig gordijn van 't dood verleden? Wat doemt ge U, om met smart op distelen te treden. En *t leven als een straf te ontvlugten in den dood? — 6 Ja! — De aarde is een dal van jammeren. — Haar schoot Een vruchtbre moeder van onlijdelijke plageni — 525 Zij is 't, helaas I — Maar wij — die d' onspoed morrend Wij, met bet Ideaal van *t eenig Vaderland [dragen — Der menscbbeid toegerust — wij, met den Adelstand Van ons geslacbt doorgloeid — wij. Burgers van bet Eden Der toekomst, dat wij traag of moedloos tegentreden, 5 50 Wij zijn er de oorzaak van I — Voor de eer bestemd, en vrij, Verloocbnen we onze waarde in scbande en slavemij ; Verbeuzlen 's levens doel in 't scbandlijkst zelfsverzaken. En dorsten, naast de bron des Heils, waar naar wij baken I — Wat scbetsen we ons de deugd, verwant aan ramp en druk ? 555 De scboonste kracbt der ziel als bron van 't ongeluk ? Dit leven, als een* vloek, een langzaam, kwijnend sterven? Den menscb, gedoemd, op de aarde als balling om te [rwerven ? — Schud af die dwaling, die de Rede en God onteert. En at Vorstijk wezen tot den slavenstand vemetol — 540 Het Vorstik wezen? — Ja, maar in zijn jonglingsjaren, Hier, laf vertroeteld — daar aan de ijslijkste gevaren. 516 Hetklit: de Griekse wijs- Demokrites (db 400 v. Chr.) geer Heraklitcs (± 500 v. 519 Edm: peradijs Chr.) die door de tradide 524 onlijatUjkt : ondraaglijke werd voorgesteld als 'de 525 ompotd: tegenqpoed schreiende wijsgeer'(hij zou 5 29 tefftUrtdm : tegemoet gaan een zwaarmoedige kijk op het 533 dorsUn : lijden dorst bestaan gehad hebben) tegen- 5 37 om : rond over 'de lachende wijsgeer' Ten prooi; hier warstlend met geweld en bijgeloof, Ginds al te ontijdig aan zich zelf gelaten*); doof Voor rede, wet en pligt^van drift en waanzin dronken, 545 En ver beneden 't peil der dierlijkheid verzonken. 6 Vorstelijke spruit, wien de aard geen rampwoestijn, Geen poel van gruwien, maar een Paradijs moest zijn, Eens koom' het zaiig r 102 Ten Die menschliche, dat we only liegen Bens zeigen, eens zal haar will geschieden — 550 Eens word het voor elk oor verständig woord In al zijn zuverheid en kracht op de aard gehoord — Rijp, vrucht der eeuwen, rijp I door 't licht der wetenschappen Bestraald, door regt en pligt gekweekt, door de e^lste sappen Der levenkweekende Natuur, en door den gloed 555 Der schoonheid en der kunst gekoesterd en gevoedl Voltoi uw' wasdom in den kring, u aangewezeni Leer uw bestemming in uw' Godlik' aanleg lezen; Die hoogre schepping, waar uw eigen wil en kracht, Het licht der kennis en der kunst van uit den nacht 560 Der tijden rijzen deed; waar ge, aan u-zelf gegeven, Bij 't heilige gevoel der vrijheid — 't doel van 't leven. En 't oogmerk van 't bestaan, in 't naderend verschiet Der volgende eeuwen, vol verrukking naadren zietl Rijp, telg der eeuwen, rijp I in 't zaligend vertrouwen 565 Dier beetre toekomst, in 't veredeld zeLBsaanschouwen Van *t innig leven, dat uw hart en brein vervult; En vraag daar — wat gij zijt, en wat gij wezen zultl * Diidr, waar Natuur zich zelve aan 't laagre stof onttogen, Als louter wil, en daad, als geest en denkvermogen 570 Verschijnt; in's levens stroom zich spiegelt en omarmt, Zich in haar eigen' gloed te rug gekaatst, verwarmt — Diir, waar ze aan de andte zij' van 't al — 't werktuiglijk En 't stoffelijk bestaan verheft tot hooger orden, [worden *) Zie AoHteekemngen, biz. 113 556 wasdom : groei 565 Dier : in die 564 sioligmd: heilzaam 566 innig: innerlijk 105 En in haar strekking naar dit zwevend tegenbeeld, 575 Den grenspaal overschreidt, die beider sfeien deelt; In 't onverkla En in haar strekking naar dit zwevend tegenbeld, 575 Den grenspaal overschreidt, die beider sfeien deelt; In 't onverkla En in haar strekking naar dit zwevend tegenbeld, 575 Den grenspaal overschreidt, die beider sfeien deelt; In 't onverkla En in haar strekking naar dit zwevend tegenbeld, 575 Den grenspaal overschreidt, die beider sfeien deelt; In 't onverkla En in haar strekking naar dit zwevend tegenbeld, 575 Den grenspaal overschreidt, die be Arbaar ist onstofft, nadert. En beider stralen in den middenpunt vergadt. Waar ist dich het oog der ziel God en de Onsterflijkheid. 5 80 Daar leest 2e, in vlammend schrift, het antwoof d op haar Het ceuwig leven der Natuur, het eindlos dagen [vragen. Van ongeschapen, nooit verdelgbre levenslicht, Bij 't eindloos zoeken naar 't verwisslend evenwigt Der beide polcn, die zich in de ontelbre buizen 585 Van 't eenige ik en zijn aantrekken, en doorkruisen. Daar ziet zij 't laatste doel der denkende Natuur I Zij ziet het; maar door 't tooverglas van ruimte en duur, Gelijk een namaals zich herinrend eigen leven; Of — door een twijfel, die haar martelt, voortgedrevcn, 590 Verloochent zij die hoop, die haar 't verschijnsel gaf En droomt een eindloos niet aan de andre zij* van 'tgraf. — Daar ziet zij 't strijdperk dier twee gissingen ontsloteo, Elkaar vijandig; maar uit 66nt bron ontsproten. Een zelfde tweestrijd bragt ze voort; een zelfde schijn 595 Doet hier 't geloof aan 't ongeloot* vermaagschapt zijn. — In beide is waarheid, maar verzeedlijkt aan te treffen! Dien zelfden tweestrijd zien we alom op 't grensgordijn, Waar achter geest en stof, zelfsdadigheid en zijn, 600 Natuur en vrijheid haar twee-eenigheid verbergen. En door haar' dubblen schijn het oog der rede tergen. Hier hoopt of vreest de ziel een eindeloos bestaan. Of vindt er' Voorhof van een eindelos vergaan. Wat kiest gij? — 6 Hier is gegen grond zelfs om te kiezen: 605 't Fijnst spinnende vernuft moet hier den draad verliczen. — Kies niet I... maar zie 't gordijn van twijfelzucht en waan Voor 't scheemrend bkauw verschiet van 't denkend wezcn [aan I *) Zie Aanteekeningen, biz. 116 574 strekking: sttcvcti 584 i^/fA ; elkaar 575 overscbreidt : overschrijdt 591 niet : nicts 5 76 '/ onstoflijke aspunt : dc onstof- 5 95 vermaagtcbapt : vcrwant felijke pool 104 Hicr dringt hct oog niet door: 't stuit op dc grcnsgcwclven Der beide polen on2ef denkkracht, van ons zelven; 6io Maar achter deze grens vol dubbelzinnigheid. Die al wat weten maar niet handlen wil, misleidt; Schuilt hoogre waarheid dan verbeeldingskracht kan uiten. Hier kan de vrije ziel alleen als daad besluiten: De rede dulzelt er. De wil, de wil alleen 615 Is hier haar gids, en draagt de fakkel voor haar been. Vraag niet naar d' oorsprong noch naar de uitkomst [aller krachten; Niet wat de zelfszucht hier moog' hopen of verwachten; Niet naar 't waarom? of hoe? van 't namaals of voorheen; Maar naar 't geen zijn moet en der daden doel alleen I — 620 Dat vrije doel, verknocht aan d'eisch der handelingen, Rijpt achter 't schutdoek, waar 't verstand niet door kan [dringen. Daar neemt 't onsterflijkheid der ziel, en 't zelfsbestaan Der vrijheid in den mensch, een hoogre duiding aan; Het geen we in ons begrip sterfloozen voortduur heeten, 625 Is, waar de tijd ons zelfs ontzinkt, niet af te meten Aan de eindelooze lijn, waar langs 't verschijnsel snelt, Noch 't ruim, waarin elk beeld zich ons voor de oogen stelt. Het gelde als beeldspraak van een eindloos zelfsvolmaken, Als 't hoogste denkbeeld der Natuur, in haar ontwaken 630 Tot hooger rang, als 't flaauw te rug gekaatste licht Der teinste Harmonie van zeedlijke orde en pligt I — Wat toch bekreunen we ons om *t onbekende leven, Om *t aanzijn na den dood? — Of we, aan ons-zelf hergeven, *t In hoogre dadigheid hemieuwd — 't in grootscher' kring 635 't Verleefd verleefd verleefd, met zelfs-herinnering 620 verknoebt aan : verbonden met in misschien zetfouten). De 621 scbutdoek : verhullende doek bedoeling kan zijn: Of we, 624 sterfloozen voortduur,.. ; on- aan onszelf hergeven, het al sterfelijkheid noemen doorleefd, maar nu in hogere 627 */ rtdm : (aan) dc ruimte wcrkzaamhcid en in grootser 633 aanv^n: bcstaan kring hemieuwd verleden, 63 3 - 6 O/*... Aanschowvm ^ullm : met zelf-hernering aan- deze zin is niet helemaal dui- schouwen zuUen? de Iijk, met zijn vielen, was onzijn vielen, Aanschouwen zu längere, staat dit onzijn in hören, Om 't aictig gistren aan het morgen vast te knoopen, Om, met den ballast van 't verweesne toegerust. In 't zelfde zinnelijk gevoel, aan de overkust 640 Van 't onbekende Lethe, als uit een' droom te ontwaken. En de afgesleten vreugde en smart op nieuw te smakeni Wat 00k die levensnacht moog zijn, die ons verbeidt, Wat fonn dit denkende ik en zijne ondeeligheid. In de eindiooze unheid der ontelbr e krachtheelallen 645 Der zich hervormende Natuur ten deel moog' vallen — Genoegl — Wij zijn slechts hksx^ met haar die eeuwig leeft, Wij rijpen in haar voort met al wat adem heefti Haar alomvattend, eind- en deelloos, onutspreekbaar, Haar met de Godheid gansch doorweven, onverbreekbaar, 650 En in haar strekking onverdelgbaar zelfsbestaan — Eenzelvig met de ziel — kan worden noch vergaan. Natuur, uw geest is de onze, is onze, is uwe ald6nheidl De heilge wet, die in ons woont, spreekt de algemeenheid Van 't eenig ongeschapen ik, in 't hoogst besluit 655 Der rede — maar in 't rijk der vrije daden uit. — Grijpt naar dit standpunt, wat gevoelen kan en denken. En weet wat denkkracht zij I — Daar, waar zi) slechts kan [wenken, D^ is uw voetpad, d^r uw leven, d^ uw licht. Een schoonre onsterilijkheid straalt ons hier in 't gezigtl 660 Dit denken, dit gevoel, dit innige Bezeugen. Die von kurz vrijheid, dat veelvormig zamentreffen Van tallooze uitingen der eigendadigheid. Door 't kunstig zamenstel der zenuwen verspreid — Moog' met het stofflik in's levens meet verdwijnen, 665 Of, in een ander kleed gehuld, op nieuw verschijnen, 658 '/ ptrwmm: wat geweest is 650 s/rekki^g: werking 639 ifPirJkus/ : OYCtkAot 651 Eefiz«Mg: iitainwczien. 640 Lettre: in de klassieke mythologie rivier is on achter is on achter is on achter wereld; bi jugeplaatst deze rivier schook vergetel- 654 Iwluit: tlotaom heid aan de overledenen 662 ngjmdaMgfmd: eigen werk- 642 perbeidi: te wachten staat zaamheid 643 Wat form: welke vorm (00k) 106 Of 't zelfde ligchaam wc6r ontwockeren aan 't graf; 'Geloof der deugd hangt van die wisselkans niet af I Wat dan de onisterflijkheid moog' zijn, waar op wij staren. Door welk cen zinnelijk begrip we ons haar verkehrt — 670 Gelijk de Wijsgeer haar tot Ideaal verheft. Of 266, gelijk zij 't fonklend oog des Dichters treft. Of even als zij zich door Priesterlijke monden. Aan 't traag, hardhoorende oor der volken laat verkonden; Ze is eindloos meer dan 't beeld, dat haar ten tolk verstrekt, Meer dan 't veelkleurig gaas, dat haar gelaat bedekt. Ze is, wat de wet gebiedt, wat de uitspraak van 't gew Et en eischt voor, zedelijk vergeten, Als hoogste doelwit eischt voor, zedelijk bestan. Haar heilig Godsbevel wijst zelfs-volmaking aan, 680 En 't naadren tot, wiens luide stem wij hooren. — Die hoogste zelfheid, door geen ongeloof te smoren, Zij onze gids naar 't ik, dat naar vereedling streeft, Eenstemmig met het doel, dat eeuwig rijpt en leeft. — 1812. ♦) Zie Aanteektmngeriy biz. 116 667 het deugdzame geloof hangt leend aan onze zintuiglijk niet af van de onzekerheid waameembare wereld welke van deze mogelijkhe- 672 epen als : zoals den in vervulling zal gaan 674 persSrekf : stickt 669 ^imiefy'k biffip^heg^npfOat- AANTBEKENING3EN OP HET ALLEVEN, OF DE WERELD2IEL De2e Aanteekeningeny van Kinker 2elf, 2ijn voor hen die op het gedicht dieper willen ingaan, interessant genoeg om 2e hier ook op te nemen. Zowel in de inleiding op Kkikers gedicht, als in het gedicht 2elf (dit laatste precies op de plaatsen waar Kinker 2elf het deed) wordt emaar verwe2en. Stap dus bet doolbof van bet leven rmtig in, En vorder van Natuur baar* diep verhorgen v^n. (r. 1 26 -7) Schelling was voonseker de eerste niet, welke, uit de ver- schillende trappen van be2ieling en leven in de stof, tot cene wereld2iel besloot. In het stelsel van Spino2a» in zijne al-66nheid, die wiskundige bovennatuurlijke ladder, waar van het tegenstrijdige begrip „Vrije Noodzakelijkheid" de hoogste sport was, heerschte het 2elfde hoofddenkbeeld; en het 2uivere iKvan Fichte kan, wanneer het oordeelkun- dig nit^dn ge2et wordt, geene andere uitkomst geven. Ook het kriticismus, wanneer het 2ich niet met 200 ved behoed- 2aamheid van alle dogmatische 2ijpaden afge2onderd had gehouden, 2ou er in uitgeloopen 2ijn; alleen met dit ver- schil, dat men geene vrije noodzakelijkheid maar noodzake- lijke vrijhdd aan het einde des laatsten hoofddeels 2ou ge- lezen hebben; waar bij, ten minste, zooveel gewonnen 20u zijn, dat men het zonder te Zijn. genstrujdighdd zou kunnen denken: want (gelijk Deiman in zijnen „Geest der critische wijsbegeerte" zegt:) „eene zoodanige noodzakelijke vrijhdd is niet alleen denkbaar; maar volstrekte vrijhdd, zoo- danig als onze zedelijkheid die vordert, kan uit haren aard niet anders dan noodzakelijk zijn; dat is : zij kan geen hooger beginsd [beter geen' hooger' grond] buiten zidi erkennen, of zij houdt op, vrijhdd te zijn, (dat is) vrijheid, die, buiten noodzaak van dders, zich-zelve, als zoodanig, als opperste ;o8 beglnsel der rede doet gelden; met andere woorden, geene genoodzaakte vrijheid; maar vrijheid, die, uit hoofde van het begrip, dat wij er aan hechten, door zich-zelve noodzakelijk zijn moet." Doch schon deze wijsbegeerte, ook zelfs deze uit- spraak, even als alle andere boven de grenzen onzer  als zoodanig, is dan ook AUeven en We- reldziel, of welken naam men er aan geven moge, zulk een regelend begrip, dat in het denkbeld van noodzakelijke vrijheid opgesloten ligt. Volstrekt onbezielde, geheel doode en levenlooze stof zou in het verband aller natuurkrachten eene onverdragelijke gaping opleveren; en al onze redelijke vermogens vorderen eenheid. Een krachteelal, en anders kunnen wij ons het inwendige verband der natuur niet denken, is met alleven gelijk beteekend. In dit Dichtstuk, 't welk ik ook de bezielde natur had kunnen noemen, heb ik de meest treffende uitingen van het algemeinen en individueele leven willen bezingen. Het begint met de onderscheiden naturkrachten, welke zich in de stof door aantrekking, botting, en verwandtschap doen kennen. Van daar doet zich, naturlik, het planten dieren leven afscheidt, om een een een een, met eenen meerderen of minderen graad van bewustheid of zelfsgevoel te beginnen; en aan welks spits het vrijwillende leven der menschheid staat. Ook daar onderscheidt het zich in zijne tot in het oneindige verschillende graden van hoogere en lagere zelfs-dadigheid. In hare hoogste stemming is zij, Dat leven dat den mensch te beurt vieL.. neen, dat leven, 't Geen V boogstestemd gevoel!(icb'!(elven slecbts kan geven. (r. ^52-3) 't Is vooral, op deze hoogte, dat zich het hoogste, ons door de crvaring kenbare leven in de uiting Ener door zich-zelve gevormde wilskracht openbaart. Een vaste en vrijwerkende wil wordt gewonlijk tegen het lijdelijke begevermogen overgesteld; en met regt: schoon het daarom even zeker blijft, dat wij ons geene begeerte zonder wil, en geen 'wil zonder begeerte kunnen voor- stellen; gestrenge afscheidingslijnen kunnen hier, even weinig als ten aanzien van alle andere onderwerpen dct zielkunde, getrokken worden; en zoo er in de wijsbegeerte, wx'fke men, in tegenstelling van de beoefenende (praktische), de besiegelende (of theoretische) noemt, antinomien of schijn- baar tegen elkander indruisschende uitspraken der rede, aangetroffen worden; in de takken, welke tot de eigenlijk gezegde zielkunde behoore, vertoonen zij zich, in deze beschouwing althans, met geene mindere scherpte. Wanneer de nieuwere Wijsgeeren, na Kant, zich, in plaats van weder geheel van voren af aan te beginnen, zich vede onledig gehouden hadden, met vooraf de gapingen van zijn onder-zoek en leertrant aan te vullen, en vooral met het wegnemen Van de eenzijdigheid van het zamenstel zijner critiek, zou- den zij zich, waarschijnlijk, verdienstelijker voor de wijs- begeerte gedragen hebben; en het rigorismus zijner zede- kunde, waarom?) zoo menigmaal beklaagd heeft, zou, bij de juiste ontwikkeling der antinomien, in dat vak, geen steen des anstoots gebleven zijn. Nu blijft het schoone zamenstel van den grooten man, wel is waar, een onomstootelijk gebouw, maar er is slechts 66n vleugel van afgebouwd. De andere, en wd de belangrijkste is, even als het middenvak, onvoltooid, en in het entwerp misteekend gebleven. In dezen vleugel zouden de zedekunde, het dus genoemde natuur-, eigenlijk, oorspronkelijk regt, en de staatskunst hare plaats moeten gevonden hebben; en deze vleugd, zoo niet de gehede Filozofie, zou in den gezondsten zin van het woord eene zich door al deze takken der onderwerpelijke wetenschap uitbreidende zidkunde geweest zijn. Hilh dus leer, groeit mede in leven van eetC Stoat Beweet! (tcb in dien kringy werktuiglyky en beslaat Den omvangy dien bem V lot daarin heeft aangewev^n. (r. 362-4) Het maatschappelijk leven, en nog meer het leven van een' staat, is niet slechts eene overdragtelijke uitdrukking; zij moet tevens letterlijk genomen worden. Het begdp van maatschap is aan dat der menschheid, en aan hare dgenaar- dige ontwikkeling onafschddelijk verbonden. De aanleg no van denmensch om zijn zelfstandig en individueele leven aan dat eener maatschappij te verbinden, is een belangrijk ver- schijnsel voor de zielkunde. Den staat, even als aan een' ondeeligen persoon, eenen wil als wet voor alle redelijke wezens toe te kennen, en er de voorstelling van te verwe- zenlijken, is eene verpligtende vordering der rede in hare zedelijke strekking, en verbindt zich zoo innig met het begrip van Regt, ('t welk even oorspronkelijk, en een ver- zedelijkt stambegrip is no voorstelling van Regt, ('t welk even oorspronkelijk, en een ver- zedelijkt stambegrip is voorstelling van Regt, ('t welk even oorspronkelijk, en een ver- zedelijkt stambegrip is voorstelling van Regt, ('t welk even oorspronkelijk, en een ver- zedelijkt stambegrip is voorstelling van Regt, ('t welk even oorspronkelijk, en een ver- zedelijkt stambegrip is voorstelling van Regt, ('t welk even oorspronkelijk, en een ver- zedelijkt stambegrip is voorstelling van Regt, ('t welk even oorspron Das het eene het andere weder-keerig onderstelt. Menschen, buiten eene maatschappij leiden, 20uden niet dan in schijn menschen zijn, en er slechts de uiterlijke gedaante van bezitten. Het maatschappe-lijk instinkt der bijen kan niet noodzakelijker aan hunnen natuurlijken, dan de ontwikkeling en begronding van eenen allemen staat in den zedelijken aanleg der menschheid voorhanden zijn. In het miskennen van geoorloofdheid, regt en pligt, als verzedelijkte grondbegrippen, is de voor-naamste reden te zoeken, waarom de zamenstellen van het oorspronkelijke regt, gewoonlijk Natuurregt genoemd, zoo oongenoegzaam, gebrekkig, en dit zelfs in de eerste of liever voorloopige grondstellingen, waar op men die stelsels bouwen wilde, uitvielen, en moesten uitvallen. De eerste, maar ook wezenlijkste zwarigheid was, te weten, wat of eigenlijk wel Regt zij. Men wilde er eene bepaling (definitie) van geven; en er was zelfs geene beschrijving noodig of mogelijk: want eerste begrippen laten zidi niet bepalen; men kan er alleen van zeggen, dat zij grond- beteekenissen zijn; welker duiding en strekking uit het verband, waarmede zij met de overige in het menschelijke kenvermogen aangelegde kiemen zamenhangen, moeten op- gespoord worden. Alle wetenschap des regts, welke op eenen anderen grond gebouwd is, kan niets anders dan een zamenstel van wille- keurige uitspraken zijn, welke met het geen oorspronkelijk regt is, toevallig kunnen instemmen, dodi zonder grond van zekerheid. Gelukkig zijn de zedelijke begrippen, welke tot dit regt betrekking hebben, en er ten naauwste mede ver- want zijn, zoo onverdelgbaar in den menschelijken geest geworteld, dat zij zelfs door geene verkeerde regtstheo- rien, geheel en al kunnen verduisterd worden. Men mag er, even als op bl. 98. V van zeggen: III Die wet, wie in den doel wijjschen, scboon met flaauwe trekhn, In elke grondschets van V Oorspronk Regt ondekken, (r. 420 - 1) Wanneer men echter beseft, dat het begrip van regt, in zijne algemeenheid toegepast op het denkbeeld eener maatschap- pij, op het ideaal van eenen enkelen staat moet uitloopen, welke, om dat het een ideaal is, nooit volkomen bereikt kan worden, en slechts door bestendige toenadering in eene ge- deelijke werkelijkheid kan overgaan, moet men zich 2e- kerlijk 2ulk een zamenstel van mensch-, staats- en volkcr- regt vporstellen als eene wetgeving der rede, welke lang- zaam rijpt. 