Onze eeredienst
Kuyper, Abraham, 1837-1920
Wat hier ter sprake komt over het contact van sprekers en hoorders onder de predicatie, moet alzoo geheel uit dit oogpunt beschouwd worden. Het stelt de vraag van het contact aan de orde ; geeft reken schap van de beste wijze om dit contact op te vatten ; en poogt daar- door te noodzaken tot nadenken en tot welbewust handelen. Dit contact nu kan tot het laagste peil dalen, en het kan hoog worden opgevoerd. Op zichzelf geldt dat van alle spreken in het publiek ; bij het geven van colleges, bij het houden van meetings, bij het leiden van vergaderingen. In Engeland is dit contact over het algemeen veel sterker dan bij ons. In een Engelsche vergadering geven de aanwezigen gedurig door allerlei uitroepen teekenen van goed- en afkeuring. De vergadering leeft met den spreker mee, en het is uit de houding van de aanwezigen dat hij aanstonds merkt, in hoever hij er in geslaagd is om zijn hoorders te overtuigen, en in hoever hij nog stuit op bedenkingen, die hij alsnog uit den wegheeft te ruimen. Bij ons daarentegen hoort men een spreker gemeenlijk tot het einde toe stilzwijgend en roerloos aan. Slechts op volksvergade- ringen is het applaudiseeren of sissen langzamerhand ook bij ons op- gekomen ; maar toch geeft ook dat nog op verre na niet hetgeen men op Engelsche of Amerikaansche vergaderingen kan waarnemen. Nu spreekt het wel vanzelf, dat er geen sprake van mag zijn, dat in de ,,vergadering van geloovigen" gesist of geapplaudiseerd worde. In de eerste eeuwen der Christelijke kerk is dit in de Grieksche kerken wel voorgekomen, maar het is terstond met kracht bestreden ; en althans bij ons bestaat er niet het minste gevaar, dat zoo schadelijke gewoonte ooit zou opkomen. De toejuiching bestaat bij ons gemeenlijk alleen daarin, dat men bij een bezielend prediker druk opkomt, en de afkeuring daarin, dat men een prediker die boeit noch bezielt, voorbijgaat. 320 CONTACT MET DE HOORDERS. Geheel afgescheiden hiervan is echter in een ,,vergadering van ge- loovigen" zeer wel te ontdekken, of de prediker in levend contact met zijn gehoor is, dan wel zulk contact mist. Als de aanwezigen onge- duldig worden, en zich moeilijk stil kunnen houden, als ze rond zitten te kijken, of in hun kerkboek bladeren ; of erger nog, als ze zekere neiging tot geeuwen niet onderdrukken kunnen, met hun te zware oogleden moeite krijgen, en ten slotte bedenkelijke wendingen met hun hoofd maken, die maar al te veel aan slaap doen denken, kan men veilig zeggen, dat het contact te zeer ontbreekt. De woor- den gaan dan over de hoofden heen, het gesprokene boeit niet en pakt niet, en er is verademing op veler aangezicht te ontdekken, als het eindelijk uit is. Merkt men daarentegen, dat de aanwezigen een gehoor zijn ; dat in den buitensten omtrek de hoofden zich rekken, om zich geen woord te laten ontgaan ; als het muisstil wordt, zoodat men een speld kan hooren vallen ; en almeer aller oog en oor zich naar den prediker richt, om in gespannen aandacht hem te volgen, zoodat onder dat volgen een uitdrukking van instemming en welbehagen en genieting uit het levendig oog en de zich licht bewegende gelaatstrekken spreekt, — dan voelt men dat het contact tusschen spreker en hoorders volkomen is, en dat juist daardoor het woord er in gaat. Het sterkst komt dit verschil uit bij denzelfden prediker en in dezelfde predicatie. Dan toch komt het voor, dat de prediker eerst zijn gehoor vast had, dat hij het daarna losliet, en dat hij het ten stotte geheel kwijt is. Zoolang hij zijn gehoor dan vast heeft, spreekt hij goed, is het spreken hem een lust, kan hij in de stilte met zachte stem vol- staan, en maakt zijn gehoor hem welsprekend. Maar is hij straks zijn gehoor kwijt, dan poogt hij door harde stem te dwingen wat zich niet dwingen laat, wijkt de ruste van hem, en voelt men dat zijn geest verward raakt. En ten slotte spreekt hij nog wel woorden, maar van een spreken tot zijn gehoor is geen sprake meer. Hieraan voelt men terstond, welke groote beteekenis voor de prediking aan dit vraagstuk van het contact toekomt. Nu kan het contact van een spreker met zijn gehoor van zeer on- derscheiden aard zijn. Men kan dit contact verkrijgen door aansluiting te zoeken met het verstand, met de verbeelding, met de geestelijke beseffen, met de herinnering, met het hart, of met het gevoel zijner hoorders. Hij, wiens kracht ligt in het bondig betoog, in het stemmig rede- neeren, in het logisch denken, zal van zelf geneigd zijn, om het con- CONTACT MET DE HOORDERS. 321 tact allereerst te zoeken met het verstand en het denken van zijn hoor- ders. Wie levendig van aard en tot schilderen met het woord in staat is, zal met de verbeelding van zijn hoorders in aanraking zoeken te komen. Wie boetprediker of zedeprediker is, zal de diepere beseffen van schuld en levensernst pogen te raken. Wie rijk is in menschen- kennis zal zijn aansluiting zoeken aan de herinneringen uit het gees- telijk verleden van wie hem hooren. Wie den drang der liefde en van het vroom gemoed in zich voelt werken, zal zich tot het hart richten. En zoo ook, wie van nature tot het aandoenlijke geneigd is, zal licht verleid worden, om op het gevoel van zijn hoorders te werken. Ontegenzeggelijk heeft de persoonlijkheid van den prediker hier dan ook zeker recht van meespreken, en het spreekwoord van het vogeltje is hier van toepassing. Vooral in een Gemeente met vele leeraars, zal de kerkeraad dan ook goed doen, bij het werk der beroepingen hier- mede rekening te houden. Het rijkst toch is de Gemeente voorzien, zoo ze onder haar leeraars deze verschillende elementen vertegen- woordigd vindt. Te ontkennen toch valt niet, dat evenals de predikers in te deelen zijn in personen bij wie of het verstand, of de verbeelding of de menschenkennis, of het zedelijk besef, of het hart, of het gevoel het overwicht bezit, er zoo ook in de Gemeente leden zijn van gelijke schakeering. Gevolg hiervan is, dat in zulk een groote Gemeente met 5 a 6 leeraars, het gelijke het gelijke aantrekt, en de een in den regel dezen en de ander dien prediker volgen zal. lets waarin op zich zelf geen overwegend kwaad steekt. Reeds Voetius merkte op, dat men gaan mag, waar men voor zijn geest het beste voedsel ontvangt. Anders daarentegen staat het in Gemeenten met een leeraar. Deze moet alien alles zijn. Hij alleen moet in aller behoefte voorzien. Van daar dat het hem niet geoorloofd is, al te eenzijdig de aandrift van zijn eigen persoon te volgen. Daar nu de gevallen, waar vele predikers in eenzelfde Gemeente arbeiden, en dat andere geval waarin een prediker voor alien heeft te spreken, als 3 tot 100 staan, is dit liturgisch vraagstuk niet te beslissen, naar wat uitzondering, maar naar wat regel is, en moet het alzoo zijn beantwoording vinden met het oog op een prediker die alleen in zijn Gemeente dient. Ligt het nu het meest voor de hand, om ook hier de Heilige Schrift te raadplegen, dan dient toch ook hier met oordeel des onderscheids te werk te worden gegaan. Over het algemeen staat het vast, dat in de Heilige Schrift de ver beelding veel meer dan het verstand het contact tusschen spreker en 21 322 HOORDERS ALS GELOOVIGEN. hoorders vormde. Zelfs bij onzen Heiland is het onbetwistbaar, dat in zijn ,,woord met macht" uiterst zelden de kracht ligt in hetbondig betoog, en dat in den regel beeldspraak of gelijkenis opzettelijk gekozen werd. En in zooverre de verbeelding met rust werd gelaten, ligt de kracht van Jezus woord toch nog veel meer in de korte, schijnbaar tegenstrijdige, en daardoor verrassende dictie, dan in het breeduitge- werkte betoog. Zalig zijn de hongerigen, de armen, die vervolgd worden enz., het is alles schijnbaar tegenstrijdig en dwingt juist daardoor tot nadenken. Het is niet de vorm der lange, ineengescha- kelde redeneering, maar der dusgenaamde Gnomen of wijsheidsspreuken. Slaat men daarentegen de brieven van Paulus op, dan wordtdaarin de verbeelding slechts zelden toegesproken, en vindt men daarentegen zeer uitvoerige, zeer ingewikkelde en zeer strenge betoogen, die zich schier uitsluitend tot het verstand richten. En vanwaar anders nu dit verschil, dan daardoor, dat de profeten, dat Johannes de Dooper, en dat Jezus zelf in het Oosten tot oostersche hoorders in oosterschen trant spraken, terwijl Paulus schreef aan Grieken en Romeinen, die veel meer gewend waren aan de redeneerende wijze van overtuigen. Toch houde men hierbij in het oog, dat ook Paulus, blijkens de Handelingen, als hij sprak, veel minder in lange redeneering heil zocht, dan wanneer hij schreef. Wie schrijft doelt op lezers, wie spreekt richt zich tot hoorders, en reeds dit maakt voor het contact een zeer wezenlijk verschil. Wie leest, heeft het geschrevene in zijn verband voor zich, en kan dus, als de draad van het betoog hem ontging, het overlezen. Wie hoort, moet daarentegen het gesprokene op eens vatten, of hij is den draad kwijt. Zeer zeker moet dus ook hier de Heilige Schrift ons den weg wijzen maar er dient dan toch op gelet, hoe de Schrift ons het contact naar verschil van tijden en gelegenheden, op zeer verschillende wijze toont. LXXVI. Hoorders als geloovigen. De aanraking die een spreker onder het spreken met zijne hoorders moet verkrijgen, wordt bepaald door de verhouding, waarin hij tot hen staat, en voorts door plaats, tijd en gelegenheden. Nu heeten van oudsher de samenkomsten voor den eeredienst onder HOORDERS ALS GELOOVIGEN. 323 ons : Een vergadering der geloovigen, en de vraag is nu maar, of we dezen alouden naam zullen prijs geven en voor lets anders uitruilen, dan wel, of we dezen geijkten naam zullen in stand houden. De naam ,,Godsdienstoefening," die er voor in de plaats is geschoven, is stellig al zeer onbeholpen, tenzij men elken term daarin min of meer gemaniereerd opvatte. Zeker, men kan zeggen : Godsdienst is dienst van God, en dat dienen van God geschiedt, door alien saam en open- lijk, alleen in de kerk, zoodat Godsdienstoefening hetzelfde als open- bare Godsvereeering beduidt. Maar het taalgebruik is hier tegen. Voor Godsvereering in het openbaar, hebben we het woord eeredienst. Godsdienst wordt van het dienen van God in het voile leven gebe- zigd, en dan laat het woord oefening voor ons gevoel nogde onzeker- heid over, of bedoeld is uitoefening van Godsdienst of oefening in Godsdienst. Het is dan ook metterdaad niet in den haak, dat in allerlei publication van beurten, altoos nog dit min goede woord gebezigd wordt, en dat de oude uitdrukking Vergadering der geloovigen of vergadering der Gemeente, er niet voor in de plaats is gezet. Nu kunnen de geloovigen apart vergaderen, zoodat niemand anders toegang heeft, of wel ze kunnen in het openbaar vergaderen, zoodat ieder die wil er bij kan komen, en dit laatste is, wat thans veelal onder nopenbare Godsdienstoefening" wordt verstaan. Hiermede hangt het dan ook saam, dat de Rijkswet zich met deze soort van vergade- ringen inlaat. Dat doet ze niet, voor zooveel de Gemeentepflr//a///er saamkomt, om huishoudelijke zaken te bespreken, orde op het gelde- lijk beheer te stellen, beroepen te doen plaats hebben enz. Daar blijft de Rijkswet af. Zoodra daarentegen de vergadering der geloovigen in het openbaar, d. i. met open deuren, plaats heeft, moet de wet van het land er zich mee inlaten, deels om politieorde, waar dit noodig bleek te handhaven, en de rustverstoorders met straf te bedreigen, deels om te voorkomen, dat niet, onder den schijn van Godsdienst oefening, misbruik van zulke vergaderingen gemaakt wordt voor omver- werpende denkbeelden. Er was een tijd, dat men ook de bediening der heilige sacramenten particulier hield. Het publiek van buiten mocht dan blijven onder den dienst des Woords en der gebeden, maar zoodra men zou overgaan tot de bediening van het sacrament, zei de prediker in het Latijn : Missa est concio, w. z. w. nu is de openbare vergadering ten einde, en dan ging het publiek van buiten heen. Gelijk men weet, is van dat zeggen zelfs het woord Mis afkomstig, afgeleid van het woord missa. Thans gevoelt men dit verschil niet meer. Er komt bijna geen publiek meer van buiten, of het mocht een 324 HOORDERS ALS GELOOVIGEN. nieuwsgierige zijn, die even inwipte om het gebouw te zien. Doch nieuwsgierigen, die, om het Evangelic te hooren, en er achter te komen wat de Christenen toch wel leeren, in onze kerken binnentreden, kent men zoo goed als niet meer. Dit is dan ook natuurlijk. Bij het op- komen der Christelijke religie was zij iets nieuws, dat men niet kende, en de drukpers deed toen nog geen dienst. Thans daarentegen wordt de Christelijke religie voor een algemeen bekende zaak gehouden, en wie er meer van weten wil, behoeft naar geen kerk te gaan, maar vindt in den boekhandel informatie te kust en te keur. Vraagt men nu, of oudtijds de vergadering der geloovigen, door dit binnenkomen van het publiek, van karakter veranderde, zoo moet ge- antwoord, dat hiertegen gewaakt was, door aan het publiek van buitenaf een afzonderlijke plaats aan te wijzen. Vreemden van buitenaf die geen Christenen waren, mengden zich niet onder de schare, maar zaten of stonden apart. De man die sprak, zag dus aanstonds of er vreemden waren, en vond van zelf gelegenheid, om tot hen een apart woord te richten. En nu is het hoogst opmerkelijk, dat men deze vreemden oudtijds auditores, d. i. hoarders, noemde. De Gemeente sprak men toe als ,,broeders en zusters", en alleen de vreemden wer- den hoarders genoemd. Men ziet daaruit, hoe misplaatst het is, als een prediker de Gemeente zelve als ,,hoorders" of ,,mijne hoorders" toespreekt. Naar oud-kerkelijk gebruik, sluit hij ze zoodoende feitelijk buiten de Gemeente. Wie spreekt tot hoorders, plaatst zich tot hen uitsluitend in de verhouding, dat hij iets tot hen te zeggen heeft, en dat zij iets van hem hooren. En dit nu gaat goed, waar het vreem den geldt, maar het heeft geen zin, als de dienaar des Woords het woord voert tot de Gemeente, wier breeder hij is. Die Gemeente wordt geacht uit geloovigen te bestaan, natuurlijk met inbegrip van hun kinderen, en zonder eenige zekerheid, dat er geen hypocrieten onder zijn. Maar ,,geloovigen" is dan toch het karakter van degenen, voor wie hij optreedt. Hij spreekt niet tot de wereld, maar tot hen die van de wereld zijn afgescheiden en begrepen in het Verbond. Dat is de voorstelling, die ook onze vaderen steeds hebben gehandhaafd. Een Dienaar kan ook voor de wereld optreden, maar dat doet hij op andere plaatsen en tijden, gelijk Paulus op den Areo pagus. Nu nog zendt de Gemeente dienaren uit in de Heidenwereld en onder de Mohammedanen. En we kunnen ons zeer goed voor- stellen, dat de Gemeente ook -thans nog in onze eigene steden zulk een propaganda-prediking organiseerde, desnoods op straat. Demoei- lijkheid is alleen, dat men thans onder het groot publiek niet met HOORDERS ALS GELOOVIGEN. 325 Heidenen, maar met gedoopten te doen heeft, en dies zoo licht op het terrein van andere kerken treedt. Doch in elk geval blijft in de vergadering der geloovigen de verhouding van den Dienaar tot de Ge- meente die hij toespreekt, een zeer bepaalde. De Gemeente die voor hem zit, zit daar in qualiteit. Ze zitten daar als begrepen in het Verbond, als door de kerk voor geloovigen erkenden, als gedoopten in den Naam van God Drieeenig, en wat de volwassenen aangaat, zelfs als toegelatenen tot het Heilig Avondmaal. Tegen deze voorstelling is intusschen verzet uitgegaan van de metho- distische richting in de Volkskerk. De Volkskerk is: een groote massa onverschilligen met een geestelijke kern van geloovigen. Van- daar, dat de prediker in de Volkskerk geacht werd, in de eerste plaats zich tot die wilde massa van onbekeerden te moeten wenden, of hij ze door zijn prediking tot bekeering mocht brengen, De geloovigen kregen dan ook wel het hunne, maar als iets apart. En ten deele nam het den vorm aan, dat de enkele bekeerden er meer bijzaten, om te hooren hoe de prediker de onbekeerden wist aan te pakken, om hen tot Christus te brengen. Toch hield dit slechts een korte periode stand. Al spoedig toch lieten de onverschilligen zich gansch niet meer in de kerk zien. Ze bleven eenvoudig weg. En alleen het meer geloovig deel kwam op. In de massale Hervormde kerk te Am sterdam die ver over de 200.000 zielen telt, komen gemeenlijk op den Zondag in alle beurten saam niet meer dan 20.000. Men ziet dan ook gedurig uit de officieele mededeeling, dat b. v. de collecten voor de scholen nog minder opbrengen in deze kerk van ver over de 200.000 zielen, dan in de Gereformeerde kerk te Amsterdam met nog geen 30.000. De fictie, alsof de wilde massa ter plaatse zat, viel zoodoende vanzelf weg. Alleen bleef de valsche verhouding, dat zulk een kerk slechts voor hoogstens een vijfde actief meeleeft, wijl de overige vier vijfden wel nomimaal meetellen, doch feitelijk buiten alle kerkelijk leven staan. Toch werkt deze misstand van de Volkskerk ook thans in onze ge- zuiverde kerken nog na. Altoos toch zijn er ook onder ons nog, die zich in het eigenlijke karakter van ,,de vergadering der geloovigen", niet kunnen indenken, en het zich voorstellen, alsof daar voor verre- weg het meerendeel geheel onbegenadigde personen nederzaten, met enkele begenadigden er onder, en alsof nu de prediking in hoofdzaak strekte, om die onbegenadigde personen tot genade te roepen, of wel ze te roepen tot bekeering. Toch is deze voorstelling ten eenenmale onverdedigbaar. De prediking heeft zeer zeker ook ten doel, om de 326 HOORDERS ALS GELOOVIGEN. niet toegelatenen ten Avondmaal tot bekeering te roepen, maar niet in den zin, also! men daarbij nog geheel onbegenadigden op het oog had. Een kerk kan niet officieel zeggen: ik heb dien en dien tot het Avondmaal toegelaten, maar toch beschouw ik ze als ongeloovigen. Immers het Formulier zegt uitdrukkelijk, ,,dat Christus dezen disch alleen voor zijn geloovigen heeft ingesteld." De gedoopte kinderen daarentegen, die nog niet tot belijdenis zijn gekomen, beschouwt zij in den regel als nog onbekeerden, en het is niet een van de minste doeleinden der prediking, dezulken tot bekeering te roepen. Hierop wordt ook wel op de Catechisatie gewerkt, maar toch ook in de prediking mag dit element geenszins ontbreken. In de tweede plaats heeft de prediking den hypocriet te ontmaskeren, en of tot bekeering te brengen, of wel het hem zoo bang te maken, dat hij het in zijn valschen schijn niet kan uithouden. En in de derde plaats heeft de prediking de geloovigen, die afgedwaald of in zonde vervallen zijn, op te roepen dat ze van hun zondigen weg zullen terugkeeren. Dat heet dan ook wel bekeering, maar bedoelt toch heel iets anders dan de eerste bekeering, waardoor men voor het eerst tot de belijdenis van zijn Heiland komt. Ten overvloede kan men er nog bijvoegen, dat de bekeering eene voortgaande is, zoodat wie zich van de wereld tot Christus bekeerde, nog steeds verder zich van allerlei verkeerds tot het heilige heeft te bekeeren; maar ook dit is heel iets anders dan wat men gemeenlijk onder de eerste, principieele bekeering verstaat. Het is dan ook opmerkelijk, hoe de heilige apostelen in hun brieven de Gemeenten, waaraan ze schrijven, altoos toespraken als zijnde be- keerd, als zijnde geloovig, als zijnde heilig en wedergeboren, en als zijnde in Christus opgestaan en overgegaan uit den dood tot het leven, In alle brieven aan deze kerken saam komt het woord ,,bekeeren" en ,,bekeering" dan ook slechts dertien malen voor, en daaronder niet een keer als oproeping om zich alsnog van de wereld tot Christus te bekeeren. In. 2 Cor. 3 : 16 staat niet van de Gemeente, maar van het ongeloovige Israel: ,,Doch zoo wanneer het tot den Heere zal bekeerd zijn, wordt het deksel weggenomen." In 2 Cor. 12 : 21 slaat het: ,,die zich niet bekeerd zullen hebben van hunne onreinheid", op geloovige personen, die in zonde waren gevallen, en tot Christus moesten terugkeeren. In 1 Thess. 1 : 9 beteekent: ,,En hoe gij be keerd zijt tot God", niet op iets wat nog geschieden moest, maar wat geschied was. In Jac. 5 : 19 staat: ,,Broeders, indien iemand onder u van de waarheid is afgedwaald, en hem iemand bekeert" enz., wat alzoo niet doelt op eerste bekeering, maar op terugkeer uit afval ; wat HOORDERS ALS GELOOVIGEN. 327 evenzoo geldt van wat in vs. 20 staat van het ,,bekeeren van een zondaar van de dwaling zijns wegs." Terwijl in 1 Petr. 2 : 25 de woorden: ,,Gij zijt nu bekeerd tot den Herder uwer zielen", geen op- roeping tot bekeering zijn, maar een getuigenis van bekeering die had plaats gehad. Evenzoo staat het in de apostolische brieven met het zelfstandig naamwoord bekeering, dat zevenmaal tegenover het woord bekeeren zes maal voorkomt. Als Paulus in Rom. 2 : 4 zegt : ,,niet wetende dat de goedertierenheid Gods u tot bekeering leidt", spreekt hij niet de Gemeente toe, maar de onbekeerde Joden. Als hij aan Timotheus (2 Tim. 2 : 25) zegt, dat hij die tegenstaan met zachtmoedigheid ver- manen moet, ,,of God hun te eeniger tijd bekeering gave", volgt er, ,,dat zij wederom ontwaken mochten uit den strik des duivels"; waaruit blijkt, dat ook hier sprake is van afgevallen geloovigen die de waar- heid reeds hadden gekend. Wat Petrus betuigt, dat God lankmoedig is, niet willende dat eenigen verloren gaan, ,,maar dat zij alien tot bekeering komen", doelt niet op de Gemeente die reeds tot Christus bekeerd was, maar op hen, die nog van verre stonden en Christus verwierpen. Als het in Hebr. 6 : 1 heet, dat de apostel nu niethan- delen zal van ,,de bekeering van doode werken" is een leerstellige uiteenzetting, geen oproeping bedoeld ; en als er in het 6e vers volgt: dat het onmogelijk is ,,de zoodanigen te vernieuwen tot bekeering", is het denkbeeld van oproeping tot bekeering vanzelf uitgesloten. Blijft dus nog alleen 2 Cor. 7 : 9—10: ,,Nu verblijd ik mij, niet omdat gij bedroefd zijt geweest, maar omdat gij bedroefd zijt geweest tot bekeering ; want gij zijt bedroeft geweest naar God, zoodat gij in geen ding schade van ons geleden hebt. Want de droefheid naar God werkt eene onberouwelijke bekeering tot zaligheid; maar de droef heid der wereld werkt den dood." Doch ook hier is het aan geen twijfel onderhevig, dat gehandeld wordt van reeds bekeerden die in zonde gevallen waren, en zich alsnu van deze hunne zonde bekeerd hadden. — En toch, dit is alles. Meer of op andere wijze komt het begrip van bekeering in de brieven der apostelen aan de Gemeente niet voor. Wei leest ge herhaaldelijk van oproepen tot bekeering in de Handelingen, als de apostelen tot de Joden en Heidenen spreken, maar niet als ze spreken tot de Gemeente. En ook in de brieven van Johannes aan de zeven kerken van Klein-Azie toont het verband, dat er gedurig en uitsluitend sprake is van val in zonde, en van verkoeling van de eerste liefde, maar nooit van een aanzienlijk deel van de Ge meente, dat zich voor het eerst tot Christus bekeeren moest. 328 HOORDERS ALS GELOOVIGEN. Men zal derhalve een van tweee'n moeten doen : Men zal of een ge- heel ander kerkbegrip, een geheel ander begrip van de Gemeente moeten invoeren, en dat kiezen buiten de Schrift. Of wel, beoogt men onder de Gemeente te blijven verstaan, wat de Schrift en onze vaderen er onder verstaan hebben, en zooals het in onze Formulieren voorkomt, dan kan de Gemeente niet anders door den prediker worden aangezien dan als in het Verbond staande, en als bestaande uit de geloovigen met hun zaad, alleen doormengd met hypocrieten, maar die zich dan toch altoos als geloovigen in belijdenis en wandel voordoen. En zoo de Gemeente opgevat, kan de roeping tot bekeering niet anders uitgaan dan in den straks aangegeven vierderlei zin : lo. een oproeping tot bekeering die zich richt tot de gedoopten, nog niet ten Avondmaal toe- gelatenen ; 2o. een oproeping tot bekeering, uitgaande tot hypocrieten ; 3o. een oproeping tot terugkeer, die zich richt tot de bekeerden, die afgedwaald zijn, en 4o. een oproeping tot bekeering die zich richt tot de bekeerden, om hun bekeering te voleinden. Dit echter zoo, dat, de hypocriet uitgezonderd, alle de aldus toegesprokenen, beschouwd worden als in het Verbond staande, en alzoo als niet meer geheel buiten de genade gesloten. Hieruit volgt alzoo, dat tusschen den prediker en degenen voorwie hij het woord voert, reeds vooraf een band bestaat. Hij treedt niet als een spreker voor hoorders, noch eenvoudig als mensch onder men- schen op, maar hij verschijnt voor hen in een bepaalde, vooruit be staande betrekking, en wel in die van een broeder, die optreedt onder breeders en zusters, als met hem tot de groote familie van Christus behoorende, en als met hem eenzelfde heilig geloof deelachtig. Dies staat hij niet als een vreemde tegenover de Gemeente, maar als een huisgenoot in het huis Gods. De grondslag is alzoo geestelijke saam- hoorigheid en daarop rustend wederzijdsch vertrouwen. Hij is geen leeraar die doceert van den katheder, hij is geen veldheer die zijn troepen toespreekt, geen volksredenaar die de schare poogt te winnen, maar hij is een deelgenoot van het heilgeheim, die voor de ooren der andere deelgenooten over dat heilgeheim handelt. Zeker treedt hij ambtelijk op. Hij is geen vermaner, die opstaat om een stichtelijk woord te spreken. Hij is geen oefenaar, die de geloovigen voorgaat, gelijk zij dit zelve kunnen doen. Hij komt tot de Gemeente met een last, met een woord van zijn God, naar Goddelijke ordinance, in de bediening van de sleutelen des hemelrijks. Hij spreekt met autoriteit, door God hem verleend. Maar dit alles verandert niets aan de grond- betrekking waarin hij tot de Gemeente staat, en die grondbetrekking ONDERSCHEIDENLIJK PREDIKEN. 329 is van intiem, vertrouwelijk, broederlijk karakter. Er bestaat reeds contact tusschen hem en de Gemeente nog eer hij zijn rede begint. Hij behoeft niet eerst door zijn bediening de aanraking te zoeken, maar die aanraking is er. Daarom gaat het tegen de wreef in, zoo hij op- treedt op een wijze, alsof er geen contact of aanraking bestond. Al zulk optreden is een miskenning van den band, dien Christus tusschen de breeders van eenzelfde geloof gelegd heeft. Wie onder bloedver- wanten optreedt, mag zich niet vreemd aanstellen, of hij kwetst het familiegevoel. En zoo ook, de prediker in de Gemeente mag zich niet aanstellen, als voelde hij den band in Christus niet trekken, of hij kwetst de gemeenschap der liefde en breekt het vertrouwen. Zonder in platte gemeenzaamheid te vervallen, moet hij daarom in heel zijn woord steeds dien band tot zijn recht doen komen. Hij mag niet over de hoofden heen spreken, maar moet zich tot de Gemeente richten, om tot haar hart te spreken. LXXVII. Onderscheidenlijk prediken. Uit de aangewezen verhouding, die bij de predicatie tusschen de dienaren der Gemeente bestaat, volgt van zelf, dat de predicatie in den regel toespraak moet zijn, en dat het hoofdkarakter niet in een eigenlijke rede moet worden gezocht. De rede is voor hoarders, de toespraak heeft haar plaats in vertrouwden kring. Hiermede is niet gezegd, dat de predicatie niet in enkele omstandigheden meer het karakter van een rede kan aannemen; maar doorgaande moet hettoch zijn en blijven een spreken in en tot de Gemeente omtrent hetgeen zij belijdt, en alzoo omtrent iets, dat niet nieuw tot haar komt, maar reeds op den inventaris van haar heilig bezit voorkwam. Een goed prediker zweeft niet met oog en woord over de Gemeente heen, maar ziet haar aan, is met haar bezig, en spreekt haar toe. Hij is niet als een arts, die een demonstratie in de lijkkamer geeft, maar als een arts die aan het ziekbed staat, en den kranke ontdekkend onderzoekt en hem dient van raad, vermaan en voorlichting. Lange expositie van feiten of stellingen, met kort aangehechte toe- passing, is daarom met het wezen der predicatie in strijd. De toe- passing mag niet de sloep achter het schip zijn. Veeleer ligt in de 330 ONDERSCHEIDENLIJK PREDIKEN. toepassing het eigenlijk doel der predicatie. Geheel de dienst des Woords grijpt plaats, met het doel om de Gemeente te stichten en op te bouwen. Ze is niet als een steenbakkerij, waar de steenen gebak- ken worden en op hoopen gestapeld liggen, en waar wie koopen wil, ze kan komen weghalen ; maar ze is het aanwenden van den gereeden steen voor den bouw zelf. Het is de Gemeente Gods, die niet kan blijven staan waar ze staat, maar die verder moet worden gebracht. Die moet worden gesticht en gebouwd, zoo, dat de muren des heils en des geestelijken levens in haar midden hooger rijzen. Wat de worsteling van het leven of allerlei zonde afbrak, moet weer worden recht gezet en opnieuw gebouwd. Dat stichten, bouwen en verder brengen van de Gemeente moet op elk terrein door gaan. Ze moet in kennisse van de waarheid verder komen. Ze moet in het recht verstand van die kennisse worden ingeleid. Ze moet worden gewaarschuwd tegen de geesten der dwaling die rondsluipen. Ze moet worden gewapend tegen de gevaren, die uit den tijdgeest dreigen. Ze moet meer worden geoefend in haar eigen geestelijk bestaan, om haar aan zichzelf te ontdekken, of haar gees- telijk bestaan wel conform den wil des Geestes is. Ze moet uit den schijn gedurig naar het wezen worden teruggeroepen, van het werktuigelijke naar de voile realiteit van het koninkrijk Gods. Ze moet worden gesterkt tegen de inwonende zonde in het eigen hart, en tegen de verleidende zonde, die van buiten in haar poogt te drin- gen. Ze moet in haar geloof gedurig aan den tand worden gevoeld, of dit geloof wel innig en rein blijft. Ze moet tot belijdenis worden geprikkeld en bekwaamd. Ze moet gewezen worden op haar roe- ping, om die belijdenis op elk terrein des levens in het leven zelf te doen plaats hebben. Kortom, zoo als de belijder van den Chris- tus in zijn positie tegenover de wereld staat, en geroepen is, om met heel zijn ziel, heel zijn hart en al zijn kracht, zijn liefde voor zijn God te betoonen, aldus moet de predicatie elken Zondag de moege- streden Gemeente opvangen, om haar opnieuw den pijlkoker tevullen voor den strijd, die haar in de week, die inging, in hart en huis, in levenskring en wereld wacht. Dit alles nu is zonder indringen in de persoonlijk zeer onderschei- den behoeften der Gemeente niet denkbaar. Ook de krankheden in de Gemeente zijn niet altoos dezelfde. Ze verschillen in de eene Gemeente van die in de andere Gemeente. Ze verschillen in den eenen tijd van die in den anderen tijd. Ze verschillen bij verschillende maatschap- pelijke standen. Ze verschillen voor de verschillende leeftijden. Ze ONDERSCHEIDENLIJK PREDIKEN. 331 verschillen naar de vorderingen die in godzaligheid zijn gemaakt. Ze verschillen ook naar de omstandigheden, waarin de Gemeente ver- keert. En niet minder naar den stand van algemeene menschelijke ontwikkeling. Gelijk in een hospitaal op de bedden allerlei soort kranken liggen, zoo zijn er ook in de saamgekomen Gemeente velerlei ziektegevallen te onderscheiden. Bij velen is nog geen bepaalde ziekte te constatee- ren, maar staat men voor een algemeene verzwakking, voor een gees- telijk anemie, of voor een geestelijk nerveus lijden, zoodat meer pro- phylactisch en hygienisch dan medisch moet worden te werk gegaan. En waar ziekte, waar bepaald religieuse of ethische krankheid te con- stateeren viel, zal die of een deel der Gemeente meer epidemisch heb- ben aangegrepen, of, ter oorzake van bepaalde toestanden, een meer persoonlijk karakter hebben aangenomen. Maar in elk geval niet heel de bevolking van het hospitaal is met een panacee te redden. Geen dokter die aan de deur van het hospitaal een recept voor alien zal afgeven. Alles komt dus op de diagnose aan. De predikant moet zijn Gemeente kennen, hij moet in de pathologic van het Gemeenteleven thuis ,zijn. Het verloop van elke geestelijke krankheid moet hij hebben bestudeerd. Dit moet hem in staat stellen, de kenteekenen der onderscheiden krankheden te onderkennen. En naar gelang hij deze kenteekenen der onderscheiden geestelijke krank heden in zijn Gemeente heeft leeren onderscheiden, moet de predikant haar de daarbij passende medicijn toedienen. Altoos moet het Evangelic gepredikt worden, zeer zeker. Maar het Evangelie prediken is geen eentoonige repetitie geveh van altoos het- zelfde, maar als door een prisma al de rijke tinten van de lichtstralen des Evangelies schitteren laten. Wie ter kerk komt, denkende dat hem niets scheelt, moet onder de prediking zelf gaan ontwaren, dat het niet in elk opzicht wel met hem is. Wie wist, dat het niet goed met hem was, en daarom op eigen hand was gaan medicineeren, moet onder de prediking er achter ko- men of zijn medicatie de juiste was, of wel, dat hij het anders moet aanleggen. Wie hulpeloos nederzit, moet op hetzelfde oogenblik door de predicatie het medicijn ontvangen. Een levensregel moet naar den verschillenden aard van aller behoeften voorgeteekend worden. De kranke moet gevoelen, dat de prediker werkelijk kenner van het men- schelijk hart, kenner van de nooden des geestelijken levens, kenner van de krankheden der ziele is, en kenner tevens van het medicijn en 332 ONDERSCHEIDENLIJK PREDIKEN. van den levensregel, die tot genezing van deze krankheid leiden kunnen. Een onderscheidenlijk spreken tot bekeerden en onbekeerden, is evenzoo eisch, maar dit put het ,,onderscheidenlijke" nog volstrekt nietuit. De verschillen gaan veel verder en zijn veel fijner, liggen veel dieper. En als de prediker hier niet op ingaat, moge hij de huid wasschen, maar hij dringt niet in de verborgen organen van het leven in, en kan daarom niet besturend en richtend op het leven inwerken. En toch, juist, de ontwaring, dat de prediker uw soort leven kent, uw geestelijken toestand doorziet, uw worstelingen verstaat, uw zwak- heden doorgrondt, de klippen kent, waarop glj gedurig stoot, en de kunst u aanwijst, om er aan te ontkomen, boezemt dat vertrouwen, die intimiteit in, die elke predicatie boeiend en interressant maakt, en dwingt tot luisteren en tot het in practijk brengen van wat vernomen werd. Gelijk van zelf spreekt, mag dit in de prediking niet persoonlijk in engeren zin toegaan. Daarvoor is het huisbezoek. Een prediker, die eenig persoon in de Gemeente als met den vinger aanwijst, verhardt in plaats van te winnen ; althans zoo de zonden van dien bepaalden zondaar openbaar zijn. Wei behoeft hij zijn vermaan tegen eenige zonde, niet te sparen, omdat er in de Gemeente iemand is, die alge- meen bekend staat er in vervallen te zijn. Maar toch, de opzettelijke bedoeling, om dezen of dien zondaar van den kansel af, voor het oog der Gemeente af te straffen, doet altoos kwaad, nooit goed. Hij moet niet personen, maar typen bespreken ; typen, waarin de personen zich zelven herkennen, zonder dat iemand bepaaldelijk in het oog loopt. Nu is dat in een groote Gemeente zeker gemakkelijker, dan in een kleine Gemeente, en vooral in een zeer kleine Gemeente moet men zeer voorzichtig zijn. Maar evenmin mag de zucht om per sonen te sparen, er toe verleiden, om Gods gebod te verzwijgen of de wonden toegedekt te laten. Doch hoe dit ook zij, uit wat we aanvoerden blijkt in ieder geval, dat de toon der prediking steeds een vertrouwelijk, een intiem, een innig karakter moet dragen, en bovendien niet dan bij hooge uitzondering rede- voering in hoogeren zin mag zijn. Een deel der predicatie, b.v. als een stuk der waarheid wordt aangeprezen, de tijdgeest geteekend, of de hope der Gemeente beleden wordt, mag en moet zeer zeker in hooger stijl gaan maar voor de eigenlijke stichting der Gemeente moet toch doorgaande in den tweeden persoon worden gesproken, zoodat de Gemeente voelt, dat er over haar zaak, over haar toestand, over haar krankheid, over haar nooden gehandeld wordt. Als een lid der Gemeente een gevoel krijgt alsof de prediker bezig ONDERSCHEIDENLIJK PREDIKEN. 333 is zijn bepaalden zielstoestand te ontleden, zijn zielsworstelingen uiteen te zetten, en voor zijn zielsnood het medicijn te bereiden, dan gevoelt hij zich zoo intiem aangedaan, dat de hoogdravende stijl den indruk bederven zou. Platheid blijft daarom op den kansel een gruwel. Het heilige wil altoos met gewijde hand zijn aangevat. Zelfs wat zweemt naar familiariteit dient geweerd te worden. Taal en stijl moeten altoos gekuischt en edel blijven. Alleen maar, ze moeten afdalen tot de Gemeente, om de Gemeente te kunnen opheffen. De Gemeente moet het kunnen verstaan, moet het kunnen volgen, moet het in zich kunnen opnemen. En daarom mag de gewijde gemeenzaamheid niet ontbreken, die van zelf maakt dat het gesprokene er in gaat. In groote gebou- wen, waar men optreedt voor een kleine 2000 personen, moge dit moeilijk zijn, reeds omdat veler stemgeluid geen genoegzame modulatie toelaat, zoodra de stem zich uitzet, doch ook dan zelfs komt men verder door zijn stem in te binden, en door intiemer toon volstrekte stilheid van het luisterend gehoor af te dwingen, dan dat men door holheid van stem en toon de massa overschreeuwen wil. En is hiermede voor zoover de liturgische zijde der predicate aangaat doel en strekking genoegzaam toegelicht, dan zij hieraan alleen nog een kort woord toegevoegd over de vraag, of het goed is de predicate liturgisch in het midden af te breken door gezang. Als regel zouden we dit niet durven aanbevelen, tenzij het eerste deel der predicatie daartoe zelf aanleiding geeft. Eindigt dit eerste deel zoo, dat er een beweging van aanbidding, van schuldbelijdenis of van wat ook in de Gemeente opgewekt is, zoodat in de Gemeente de drang gevoeld wordt om de beweging van het gemoed zelve tot rust te brengen, dan zeer zeker is zulk een tusschenzang op zijn plaats. Dan toch breekt zulk een gezang niet af, maar vangt de predicatie op, en is tusschenschakel, leidende tot haar voortzetting. Is daarentegen de tusschenzang niets dan een pauze. Een middel om den prediker een oogenblik rust te geven, om het gehoor rust te geven, en dan weer de taak, die pas halverwege volbracht was, op te nemen, dan is ze den prediker en de Gemeente onwaardig, tenzij lichamelijke zwakheid den prediker het op eens doorgaan onmogelijk maakt. Dan schuift zulk een tusschenzang zich geheel ongemotiveerd midden tusschen de predicatie in, leidt af, stoort, en maakt dat men weer opnieuw beginnen moet, om de Gemeente te wijden in haar 334 ONDERSCHEIDENLIJK PREDIKEN. heilige aandacht. Die behoefte aan een tusschenzang, zonder verband of samenhang, toont dat de predicatie niet is wat ze zijn moet, en dat de Gemeente meer plichtshalve aanhoorde wat er gezegd werd, dan dat ze er door geboeid werd. Als het, o, zoolang duurde, zonder dat men aangegrepen of geboeid werd, zoodat men er zijn aandacht niet meer bij houden kon, dan komt die tusschenzang als een verlos- sing uit de benauwdheid, maar spreekt juist daardoor een scherp oordeel over de predicatie uit. Een predicatie behoeft zoo lang niet te zijn. Dat rekken dient tot niets. 's Avonds predikt men weer. En over zes dagen begint men opnieuw. Men moet niet alles op eens willen zeggen, maar ook den tijd niet zoek maken met allerlei dingen te zeggen waar niemand iets aan heeft. Wie een predicatie van over het uur thuis voor zich neemt, en er met de pen uitschrapt elk woord, elken volzin waar niemand iets door krijgt, wat hij niet reeds had, zal eens zien, hoe de preek opkort. En toch, dat moet het wezen, van stuk tot stuk, van zin tot zin, moet de inhoud der predi catie iets geven. Niet brood en steenen om en om, maar enkel brood, en alle steen er uit. Kort men zoodoende de predicatie op drie kwartier in, wat lang genoeg is, dan zal de behoefte om noodeloos de predicatie door een tusschenzang in twee deelen te knippen, vanzelf vervallen. lets wat te meer is aan te bevelen, omdat deze tusschenzang helaas vaak verleidt tot een indeeling, die met de indeeling en den inhoud der predicatie in het minst niet strookt. 