Shakespeare
Schendel, Arthur van, 1874-1946
En de andere schepselen van zijn spel verschenen, met een bekende beweg, een wenk, een lach of een starren blik, bezielen der mogelijkheden die zijn liefde in twintig jaren ondekt had en bezield. De star-crossed lovers of Verona. Zoo had hij kunnen sterven; schoon het van den aanvang bet merk des doods droeg, hun lot was zaligheid die rummer wederkeerde. Het geluid van Juliet had hij in den droom gehoord, met wakende ooren hoort geen sterveling het: My bounty is as boundless as the sea, My love as deep. Maar gelijk in het woud des avonds de bla-deren plotseling ritselen en ruischen in de verte en de weemoedige wandelaar staat en luistert, zoo zweefden er dwaze wezentjes beneden en bliezen met fluitend gerucht gepeinzen weg: Maar gelijk in het woud des avonds de bla-deren plotseling ritselen en ruischen en luistert, zoo zweefden er dwaze wezentjes beneden en bliezen met fluitend gerucht gepeinzen weg: Maar gelijk in het woud des avonds de bla-deren plotseling ritselen en ruischen en luistert, zoo zweefden er dwaze wezentjes beneden en bliezen met fluitend gerucht gepeinzen weg: Maar gelijk in het woud des avonds de bla-deren plotseling ritselen en ruischen en luistert, zoo zweefden er dwaze wezentjes beneden en bliezen met fluitend gerucht gepeinzen weg: Maar gelijk in het woud des avonds de bla-deren plotseling ritselen en ruischen en luistert, zoo zweefden er dwaze wezentjes beneden en bliezen met fluitend gerucht gepeinzen weg: Maar gelijk in het woud des avonds de bla-deren plotseling ritselen en ruischen en ruistert, zoo zweefden er dwaze we Was he that had been, what had he been, What had he been? What had he been? Two lovely berries, molded on one stem Een grapje kunnen maken? Gelukkige tijd toen He nog seeen waren en grapjes. Doch de bleeke Kim van het gevaar dat er sluimerde in de Ovenreenkomst tusschen waanzin, liefen en poezie Had hij toen reeds bespeurd. En een sterk man van verstand verres, Richard Gloster, de felle trotsaard die niets Achtte dan zichzelf: Our aery buildeth in the cedar's top, And dallies with the wind, and scorns the sun. Zoo had lieen maal begeerd te wezen, zoo Waren er nicer uit zijn boezem geboren, Cassius, [ago, Edmund, mannen die meester over nun Lot willen zijn. Dan Philip Faulconbridge, broeder van Berowne en Mercutio, gespied en welgemoed, en Engelschman met net hart van een eik. En de goede Antonio, al te week, die reeds in de glorie der droefheid ging. Anderen als hij endervonden in nun oderdom hoe edelmoedigheid verraden wordt. Een bloeiende tijd was net toen hij aan zoo-vele, zoo verscheidene gestalten der verbeelding naam en plaats had te geven. Uit het zelfde luchtig niets waar Juliet en Robin Goodfellow hun bestaan ontvingen, rezen degedaanten van King Richard; van den Jood die een mensch was; van Hotspur en Henry, prinsen beiden van jeugd en frankheid; van de duldzame vrouwen Desdemona, Isabella, Helena, Ophelia; van het de zotte bent die in de Boar's Head in Eastcheap te zamen placht te zitten, de oude knaap het luidruchtigst naturlik, die eerwaar-dige ondeugd, die grize ongerechtigheid, sir John van het oud kasteel, gemoed Elijk als Faulconbridge, geestig als Touchstone, schelmsch als Autolycus, en met dat al even bezadigd van wereldwijsheid als het beste deel der kalme nijvere burgerij. Noemde niet Hamlet het doel van het spel: to hold the mirror up to nature? Ja, volkheid was er geweest, het volk had er dikwerf geschaterd in den Globe onder de heete middagzon. Daar waren nog Beatrice en Benedick, Dogberry, Evans, Kit Sly de ketel-lapper, Shallow, Malvolio, Viola en haar hertog; de teedere meisjes in het bosch van Arden met hun vriendinnenliefde te kuisch voor mannen-oogen. We still have slept together, Rose at an instant, learned, played, ate together, And wheresoe'er we went, like Juno's swans, Still we went coupled and inseparable. Toen vielen de bloesems. Dat was in Den tijd dat hij nacht aan nacht waakte en zuchtte. De hertog die onder het geboomte van Arden woond werd door zijn naaste verbannen. De andere die nu naderde ontvlood vrijwillig den menschen om over de somberste vragen te denken. Deze wijsheid vond hij: What's yet in this that bears the name of life? Grooter werden de gedaanten, zwaarder, donkerder en smartelijker, hunne stemmen bevend van de teleurstelling die niet te Helen of te vergeten is, die de haren vergrijst, liet gebaar van velen hunner een afscheid, een verheven van de koninkrijk om te rusten; zie hoe de slechten en de goeden streden en net lot hem verdoemde. Timon verliet het huichelend geslacht en zocht een graf bij de ween. Ende zee. Macbeth had met blöd gespeld en verloren: I have lived long enough. Hamlet beschwert te vroeg onder zijn waren plicht, een ander möchte zijn verhaal voltoien, - the readiness is all. De brave Kent wist na wat hij gezien had niets te zeggen dan: I have a journey, sir, shortly to go. Dejongsten, de sterksten vonden enkel smart in den tijd. Het oordeel der menschen is van nun lot immers vrucht en kiem te zamen. Allen vroegen wat de invloeden des hemels beduidden: de een geloofde aan de sterren, de sterren, de ander an goden, rechters door geen verstand begrepen; de een aan voorzienigheid en de ander aan eigen kracht. De vroomste van hen, Edgar, kon niet nicer dan herhalen: Ripeness is all. Schoon in haar zonnigen praal was de blüe-semende lente geweest toen jonge inannen de handen der maagden namen en uitgingen in de koele weiden om hun borst vol vreugde te maken en hun bedeeren te zingen; heerlijk als de dageraad hadden de wangen van maaiers en meisjes gebloosd hier op het land; tintelend van vrijheid en lust hadden de oogen gelonkt van de gezellen in Londen, tierelierend van zotternij met hun blanke bloeiende vrijsters; dichters in grooter aantal dan ooit voorheen hadden gezongen ter liefde van louter geluid. Een geluk, een roes, een bandeloosheid van begeerte en bedwelming was er gevaren over al wie geboren werd in dien tijd van trompet- geschal toen de zuidenwind der Renaissance over Merrie Old England woei; toen de straffe wetten der kerk niet meer gelöst en gedachten bepaalden, noch de plichten van iederen dag; toen de nieuw gevonden boeken leerden van schoonheid, vermaak en genot; toen dwinge- landen arm werden en geringen rechten verkregen; toen er gewerkt kon worden voor brood niet alleen, maar voor fraaie kleederen en ruimer huizen, gezongen, gedanst en gespeeld om het kloppend hart te bedaren, gestreden om het kloppend hart te bedaren, gestreden om het de diepte wellend verlangen te verzadigen. Maar de lente was vergaan. Wie gewerkt had, wie iets had voortgebracht, zag dal hel schoon was, schoonheid was de bloem van al de liefde, vri jährlich, krachl en tuchte-loosheid warin het volk werd herboren. Maar de dagen van zorgeloosheid waren gedaan en ech nieuwe tijd kwam aan de port, rijper en diepzinniger, even vurig en forsch. En wie gespeeld en gezongen had en zijn kracht verbeuzeld zonder te leeren wat hij thans had te doen, wat hij gelooven moest, dien knikte de tijd een korten groet ten afscheid toe. Dit had Shakespeare gedaan: meer dan twintig lange jaren gespeld, Londen op het schouw-tooneel vermaakt, dag aan dag, met heel zijn wezen. Zijn liefste geheimen, zijn menschenleed en dichtergelnk in verdichtsel uitgesproken, vele, vele menschenbelden gevormd van zijn geest-drift, zijn wijsheid, zijn teederste verrukkingen, van de duizend ontroeringen die een ieder verstaat, van zijn wanhoop ten laatste. Wanhoop zoo doodelijk dnister, dat of het einde moest volgen of een klaarder lieht ontbloeien. De schatten der schoonheid vindt men niet zonder verlies en geeft men niet zonder verlies. Rust nochtans had hij nimmer verlangd. Niet om te rusten was hij, die meer dan iemand van net menschelijk wonder had geopenbaard, naar het land zij. Nach geboorte teruggekeerd, maar om te wachten, in de zekerheid van volbrachten arbeid, op datgene waar wie alles gaf wat er te gven is op hopen kan. Het geluk van den ouderdom. En zacht vergingen de dagen in het stadje met zijn hooge olmen, zijn vloeiend riviertje, zijn rustige burgers, zijn metten en vesper. Den eigenaar van New Place zag men somtijds in Old Stratford wanneer de rogge op zijn land werd gemaaid. Soms, wanneer de grenzen der gemeenteweiden weer duidelijk gemerkt moesten worden, vergezelde hij den baljuw of Thomas Greene in de klavervelden van Bishopton en Welcombe, welker tienden hij gepacht had. Ook zat hij wel in den Bear in Middle Row, of in den Pauw om het nieuwe bier te proeven met Sadler, Shaw en andere vrienden. Doch wie Hem in zijn huis zocht werd door Mistress Ann Shakespeare naar den tuin gewezen. Daar was hij bezig met zijn zorgeloos neuriende Judith. In landelijk stedekens schonk men tegenwoordig weer aandacht aan den tuinbouw, die sedert de onteigening der kloosters verwaarloosd was. En ook van de zijdeteell had men groote verwachten, duizende moerbeziebo-men werden in Warwickshire geplant. De tain van New Place, die zich uitstrekte van het huis in Chapel Lane tot bij den overder rivier, was de grootste, de fraaiste van de stad, de vreugde van den eigenaar. Hij zelf plantte er een moerbezieboompje, omdat het met zorg behandelnd moest worden. Gelijk eenander die de stemmen der planten hoorde en eenzaam levend het goede in alles zag, vond liij het behagen van zijn jongenstijd weder in wat er groeide uit de aarde. Appelen, noten, besessen en bramen waren het toenmaals geweest,klissen om guiterijen mee te doen, het geheimzinnig varenzaad om te tooveren, egelantier voor de meisjes wanneer het feest was in de langste dagen van den zomer. Thans beschouwde hij zorgvuldig de tierigheid der erwten, keurig zooals zij. Bij zijn vader in Henley Street plachten te staan, de penen en nien en rases, smaklijke spijs zelfs voor Falstaff. Onder het lage nunirtje langs den tuin van zijn buurman Anthony Nash groeiden de heilzame kruiden, lavendel en thijm, munt, marjolein en rnit — herb o' grace, gelijk Ophelia het noemde. En zou een Stratfordien geen bloemen hebben? Vlak achter het huis, dicht bij de open vorstelljes lagen de bedden: daar prijkte in den voorzomer de kei-zerskroon, een nieuweling die slechts kort te voren in het land was gekomen; daar bloeiden natuurlijk akeleien met hun duivenkopjes gelijkende kelken in zeldzame kleuren, anjelieren en frozen, en de zuverste Madonna-lelies in de schaduw. In bloemen en gewassen In de frisch-heid der natur vond hij de schoonste beelden voor de stukken die hij nog schrijven zou. Dat jaar toen zijn eerste kleindochter werd geboren — het was ook het jaar toen ginds in Londen onder de klok van Bow, in Bread Street, dezelfde straat waar de Mermaid stond, een ander dichter het leven ontving, die van het Paradijs zou zingen — zagen Hemynge, Condell en Burbage, op hun zomerreis in Stratford gekomen, hun kameraad terug. Er was een ouderwetsch maal zooals het behoorde, snoek uit den Avon, kapoentjes, kanarie-sect en muscadel; Jack, Hal en Dick dronken het heil van Will die weer de oude was, schertsend en vlug van tong, blozend van welgedaanheid. En zij verlangden dat hij hun een spel zou schrijven, voor een comedie van Mr. William Shakespeare immers liep het altoos van een anderen voor een anderen van Mr. William Shakespeare immers liep het altoos van anderen Britschen koning die zijn kinderen verloor. Doch Cymbeline vond hen weder. De dagen van smart waren lang voorbij. Het verhaal van vrouwentrouw, door mannen onbegrepen; van het landleven dat den knapen de vvaarachtige vroomheid geeft. De wereld is schoon als er een Imogen kan wezen, met het klare hart van Isabella, de dnld-zaamheid van Hermione, den smachtenden mond van Juliet, de koele hand van Portia, de kinderlijke blijmoedigheid van Rosalind, en de stem van Cordelia, zacht, maar waar als der waarheid eenvoud. Imogen, beheld van wat de man bemint — hebben er inderdaad niet menschen geleefd die haar naam fluisterden met een heimlijke zucht? Zie hoe de dichter een klein vlekje dat er aan haar was als een zuver kleinood wees: On her left breast A Mole cinque-spotted, like the crimson drops of the bottom of a cowslip. Guiderius en Arviragus, de ongetemde wclpen in de heuvelen van Wales, spreken de weidsche 129 vreugde uit die Shakespeare vond onder den blauwen hemel over het land aan den Avon. Den afgod van goud kenden zij niet, slechts de grimmigheid der natuur vreesden zij, zonnehitte, bliksem en winterstorm. Toen een onbekende, Imogen in knapenbuis en hozen, een toevlucht zocht in hun grot, ontvingen zij haar als een goede fee, een engel, als een broeder. Are we not brothers? — So man and man should be, antwoordde zij die aan het hof had geleefd. En toen zij bij haar nederknielden in haargewaanden dood, maakte de liefde van mensch tot mensch dichters en mannen van hen : Thou shalt not lack The flower that 's like thy face, pale primrose, nor The azur'd harebell, like thy veins, no, nor The leaf of eglantine, whom not to slander, Ont-sweeten'd not thy breath. Prithee, have done, And do not play in wench-like words with that Which is so serious. Let us bury him, And not protract with admiration what Is now due debt. To the grave! Een ster van geluk was Imogen. De vader vond zijn kinderen weder, de man zijn vrouw. En de wijze die in New Place woonde zag met zijn stille oogen zijn vrienden aan, luisterde 9 130 naar het liedje dat Judith zong bij hanr werk in bet achterhuis, naar lict kalm geluid van Ann zijn vrouw, wanneer zij met den priester over de zonde sprak, en eenzaam staande in zijn groote goedheid verhcugdc hij zich in den zegen die iederen dag aan den hemel straalde, en er was eeuwigheid in zijn glimlach. Het verleden herinnerde hij zich als een donker verhaal, treurig zooals bij den winter past, het heden zag hij vol van rijp koren, zomerkoelte, bloemen- geur en muziek. Toen op de hoeven rondom Stratford de schapen werden geschoren en hij naar het feest reed dat de landlieden er naar oud gebruik vierden, zag hij een nieuw spel, ook ditmaal weder van geluk dat verloren ging, doch opnieuvv werd gegeven. Klonk het niet als een sprookje dat de koning, in wien het vuur van den nobelen Moor gloeide zonder te branden, aan het eind van zijn leven ervoer hoe het leed door zijn zwakheid veroor- zaakt in verblijding verkeerde, hoe zijn dwaas- heid gezegend werd? Maar Leontes was oud geworden, Hermione had in zooveel jaren haar tranen vergeten, en voorwaar, dejongemenschen moesten dansen en zingen. Perdita — de neiging naar zinnebefalden, reeds zichtbar in het treurspel van Lear, werd dui-delijker bij de vermeerdering der jaren en de menigte der gedachten, — evenals de zonen van Cymbeline groeide Perdita op daar waar de dieren grazen en de zon schijnt. Zij was inderdaad het verloren geluk. Een herder vond haar als klein wicht aan de kust van Bohemen, een weggeworpen schat. De man die haar daar hadnedergelegd werd door een beer verscheurd. De tijd vloot. En toen een dag Florizel, de prins van dat land, daar aan de kust met zijn valk jaagde, zag hij een jonkvrouw. En zij beminden elkander. In die streek was het gewonte wanneer in de warme dagen de schapen werden geschoren, dat de herders. Blind van lustigheid, te zamen kwamen bij nun meester tot een feest en zich met de bloemen tooiden welke het schoonste meisje hun gaf. Toen nu de prins haar gekust had en op dit feest met haar de trouwgelofte zou doen, was Perdita de schoonste van alien. Zij verwelkomde de gasten, den ouden koning en zijn raadsheer, die er vermomd kwamen, aldus: Give me those flowers there, Dorcas. Reverend sirs, For you there's rosemary and rue; these keep seeming and savour all the winter long: Grace and remembrance be to you both, And welcome to our shearing! Sir, the year growing ancient, Not yet on summer's death, nor on the birth Of trembling winter, the fairest flowers of the season Are our carnations and streak'd gillivors, Which some call nature's bastards. Here's flowers for you; Hot lavender, mints, savory, marjoram; The Marigold that goes to bed with the sun. And with him rises weeping: these are flowers of middle summer, and I think they are given to men of middle age. You're very welcome! Bloemen voor ärdereen. Toen bracht de tijd, die de dwalingen opheldert, het lieflijkste wat hij gemaakt had met bloemen gesmukt terug bij Hermione en den koning, die in zijn onwetendheid haar eenmaal versmaadde. Er was weer geluk voor de ouders, schoon him stemmen zachter klonken, want de vergissing had Mamiius, het leven gekost. Zulke sprookjes herinneren sommige menschen zich in him oderdom wanneer zij aan het verleden denken, en jonge lieden begrijpen hun glimlach niet. Was het te verwonderen dat de vrienden in Bankside niet zooveel stukken voor den schouwburg Van hun kameraad ontvingen als zij verlangden? Wanneer hem een nieuw treurspel gevraagd werd, schertste hij of haalde zijn schouders op en zweeg. Doch in de stilte van Stratford had hij de kacht gekregen om de laatste waarheid welke hij kende nog uit te spreken, — in een spel daar hij niet anders kon dan spelen. Het allerschoonste, het allerzuiverste van de menschen is hun liefde tot elkander. Miranda had behalve haren vader zelfs nooit menschen gezien, en de wereld deed zich als een wonder voor haar open toen zij zag hoe schoon zij waren. Prospero had te veel van de menschen beleefd, maar zijn kunst schonk hem den vrede niet en hij verlangde naar hen die waren als hij, zwakke stervelingen. Ivergaf hun de smart die hij geleden had, die gelijk alles verging. De jonkman verschrok toen hij het tooverspel der geesten zag verzwinden, en de wijze bemoe-digde hem: Be cheerful, sir: Our revels now are ended. These our actors, As I foretold you, were all spirits and Are melted into air, into thin air: And, like the baseless fabric of this vision, The cloud-capped towers, the gorgeous palaces, The solemn temples, the great globe itself. Yea, all which it inherit, shall dissolve, And, like this insubstantial pageant faded, Leave not a rack behind. We are such stuff As dreams are made on, and our little life- Is rounded with a sleep. Enkele jaren en de slaap zou volgen. Be cheerful, sir! Was not niet beter een speler te zijn met de spelers in den droom, dan een toovenaar? Hij brak zijn staf oll alseenvoudig man te leven. Bevrijding, van vrijheid klonk net ref Rein door heel net stuk. Aan net eind trad Prospero voor het volk, vragend of hij genoeg had vermaakt en voortaan gelijk Ariel zijn geest vrij mocht wezen : As you from crimes would pardon'd be, Let your Indulgence set me free. In hetzelfde jaar dat Shakespeare zijn laatste schouwspel The Tempest schreef, verscheen in Engeland de Bijbel. De nieuwe tijd was gekomen. De taal zou getuigen van den zegen dien het volk ontving van den rijksten dichter en van 135 135 heilig Boek, van het geloof aan schoonheid in dit leven, van het geloof aan latere zaligheid. William Shakespeare beleefde gelukkige jaren al burger van Stratford-on-Avon. Zijn aandeel in den Globe-schouwburg, zijn landerijen met al wat er verbouwd werd, gaven hem de wei-nige bezigheden, de wei-nige zorgen die een vermoeid man het leven genoeglijk maakten. Hij had rechtsgedingen met stadgenooten; hij onderteekende een klacht de tienden betreffende; hij schonk geld om den grooten heirweg begaan-baar te maken; hij beijverde zich voortdurend om te helpen voorkomen dat zijn lastige vriend John Combe de gemeenteweiden ten eigen nutte aafsloot. Maar hij schreef niet meer. Soms deed hij zijn paard zadelen, gespte zijn degen aan en reed naar Londen om er zijn zaken te regelen. Zoo ging hij in Maart van het jaar toen zijn tweede broeder Richard stierf En kocht een huis in Blackfriars, nabij den schouwburg van de Burbages. Dengoeden ouden klank van de Bow-klok in Cheapside hoorde hij weder en hij zat weer als voorheen met vrienden in de Mermaid — Dekker, Marston, Heywood, Fletcher en de forsche Ben Jonson, heerschend als cen meester over de jongeren die den voormaligen speler van het koninkijk gezelschap nauwelijks of slechts bij name kenden, Webster, Massinger, Ford en Beaumont, de tooneelspelers Towley, algemeen bemind, en Taylor die Burbage reeds in de groote rollen verving. Wanneer dan zijn kameraden lang bij hem aandrongen, dat hij toch weer een winstgevend spel voor hun schouwburg zou schrijven, beloofde hij goedmocdig gedurende zijn kort verblijf in de stad iets voor hen te doen indien een der jongeren hem helpen vvilde. Zoogebeurde hat dat in den ochtend Fletcher bij hem kwam in de achterkamer van zijn herbergen met hem sprak hoe zij de geschiedenis van het land op het tooneel zouden vertoonen. De oudere gafraad en de anderc schreef, dikwerf des meesters eigen woorden. En voor Shakespeare trug keerde naar Warwickshire ontving Burbage het handschriit van King Henry VIII. Het was gedurende een voorstelling van Henry VIII, waarbij met buskruit het gebulder van geschut werd nagebootst, dat de Globe in brand geraakte en Geheel vernied werd. Wärscheinlich gingen ook de meeste handschriften van Shakespeare verloren. Den volgenden zomer verbranden een groot gedeelte van Stratford; New Place echter en heiß in Henley Street bleven ongedeelte. In den herfst daarna reed hij weder naar Londen; wegens moeilijkheden, door den koop van zijn huis in Blackfriars ontstaan, moest hij voor den rechter verschijnen. En andernaal had gente Will van zijn vrienden herhaalde vragen om een nieuw stuk aan te hooren, en weder zat hij des morgens met Rowley, Shirley of eenander jonkman, luisterend naar nun verzinsels, knikkend dat nun verzen zeer goed waren voor den schouwburg, en hen helpend gelijk hij in zijn jeugd door ouderen was geholpen. Pericles werde door Hemynge en Condell niet als van hem erkend waarschijnlijk wegens zulke medewerking. In de lente vertrok hij. Hij had Londen voor het laatst gezien, en Bankside waar de nieuwe Globe stond, en de Mermaid. Voor het last reed his den weg naar Oxford, waar hij bij de Davenants, zijn vrienden van de Crown Inn, een bed gereed vond, — William Davenant, zijn petekind en bewonderaar, vertelde later hoe hij als jongen naast hem aan de hand liep, — voor het laatst keerde hij aan den Avon, aan Clopton Bridge van een reis terug. I kt was ci'ii goed jaar, een vredig jaar, dat laatste. Op het Meifeesi wandelde hij met zijn klein-dochtertje Elizabeth door de straten, waar begenden knikkend en glimlachend aan hun deuren stonden, om haar de bloemen en groene takken te laten zien die er prijkten den heiligen ter eere. De dagen van Robin Hood, van de Morris Dancers, van vroolijke vrijerij waarin enden zich verlustigden, waren gedaan. Bij Den rondgang van het kerspel, zes weken na Paschen, schreed hij met de kleine Beth en zijn dochter Judith in den optocht langs de grenzen der gemeente, de jongens van de Grammar School met meester Aspinall vooran, stil staande bij de zoogenaamde Evangelie-boomen, waar Rogers de predikant mit den Bijbel las. En bij het gezang der jongens verder ganande in den stoet, wees hij het kind van de hoogten van Clopton, de vallei waar hun stadje lag met de gehuchten die tot Stratford behoorden: in het groote groote groote bosch van Arden woonden vroeger, toen hij klein was, de feeen; ginds tusschen Bishopton en Little Wilmeote placht hij de groote bramen en hazelnoten te vinden; daar in Shottery wist hij een heuveltje waar de thijm heerlijk bloeide en waar vrode. Eger groot- inoeder, toen zij klein was, zat te spelen. In den heeten zomer zagen de knechts heer op hun oogstfeest, een beminnelijk heer met zijn opgestreken knevel, overblijfsel van voornamer Londensche manieren, en zijn hoog kaal hoofd. Ook het scharlaken buis onder den zwarten mantel was nog ouderwetsch, want zwart alleen gold thans als de dracht der brave Puriteinsche burgers van Stratford. En wanneer zij hun spelen begonnen en een der meisjes met gele korenaren en veldbloemen en veldbloemen tooiden als godin van den oogst, hadden zij over hun meesters mildheid niet te klagen, schuimend bier werd hun uit de koele kannen geschonken en versche konnen zij van de bladen nemen zij wilden. Judith vergezelde hem altoos als er gezongen en gedanst werd en deed mee, en de vader zat glimlachend in de warme m. Idagzon. Harvest Home was het feest van verbroedering. En de herfst kwam, zooals immer aan den Avon, met een weligen bloei in de tuinen en overvloed van ooft op de najaarsmarkt. En met de eerste scherpe ochtendwinden, de Novembermisten, bleven de ouden en zwakken te bed. Dnt was een drukke tijd vuor dokter Hall, die dagelijks uit moest rijden naar verre huizingen en in zijn bock nieuwe gevallen van influenza had te schrijven, de tertian ague, gelijk hi hel noemde, welke hij met siroop van violen gen as. Maar met Kerstmis zat Shakespeare, die zich de laatste weken zwak had gevoeld, weer met zijn kleindochtertje op de knie bij het helder haartvuur, vertellend van de feefin, die op Kerstmorgen nergens ter wereld durven verschijnen, omdat de haan den ganschen heerlijken, ganzenden nacht van vreugde kraait, verkondiger van het allerheiligste. De grootmoeder, de dokter en zijn vrouw, strikte lieden en afkeerig van bijgeloovige, heidensche verhalen, luisterden in verbaasde ontroering, hoe hij, die door zijn goddeloos beroep nooit een plichtsgetrouw Christen was geweest, zonder Bijbelsche woor-den, verstaanbar voor een kind, waarheid sprak van lijden en zaligheid. De blijde klokken van Guild Chapel en Holy Trinity speelden heerd van de dag, troepj Es kinderen kwamen aan de deur van het rijke New Place him liedjes zingen, in de straat klonken de kerstgroeten tusschen buren en voorbijgangers. Na Driekoningen werden de toebereidselen gemaakt voor het huwelijk van Judith en Thomas Quiney, den wijnkooper. Shakespeare lag somte bed met koortsen; of het door de regens wam, door de misten, door de slechte riolen van Chapel Lane, dokter Hall wist het niet en zijn geneesmiddelen baaten weinig. William Shakespeare maakte zijn testament. Kort na het huwelijk zijner dochter kwamen Ben Jonson uit Londen en Michael Drayton, de dichter van Polyolbion, uit Clifford Chambers hem bezoeken. Ben vertelde het nieuws van de Mermaid en de schouwburgen. William Shakespeare maakte zijn de schouwburgen van dichters en spelers, tot laat in den nacht bij de Zeldzame wijnen die Quiney uit zijn kelder had gehald, en zoo luidruchtig klonken de stemmen, dat Mistress Ann den volgenden morgen haar hoofd schudde bij de argwanende vragen welke buurman Julian Shaw, de baljuw, deed. Het was Will's lastste vroolijkheid geweest. In Maart herzag en teekende hij zijn testament. Enkele weken later stierf hij. Op den drien-twintigsten April 1616. De narcissen blöden in den tuin, aan den Avon, waar de eerste nachtegaal reeds gehoord was, zochten de kin-deren viooltjes. Hij verd begraven in de kerk. Er is een grafschrift, door hem zelf geschreven, in den steen gebeiteld: Good trend, for Iesvs sake forbeare To digg y1' dvst encloased heare: Blest be ye man y' spares thes stones. And cvrst be he y* moves my bones. Duizenden bloemen worden er ieder jaar in April over die woorden gelegd, en het is dan feest in net stadje van vreugde, spel en mnziek. Maar in gewone tijden is het vredig in Stratford. De zelfde vesperklok van voorheen luidt er nog iederen avonden. V van de Guild Chapel, bij het torentje aan het water, waar een der schoonste stervelingen werd te ruste gelegd, gaat de wind door de olmen, kaal in den winter, groen in den zonier. Tot wie de sonnetten gericht zijn. De opdracht luidt: „To The onlie begetter of these insuing sonnets Mr. W. H. all Happinesse and that eternitie promised by our ever-living poet wisheth the well-wishing adventurer in setting forth. T. T." — Er is veel geschreven over Mr. W. H. en over de beteekenis van het woord begetter. Men heeft daarbij vaak vergeten dat het een opdracht is van den drukker Thomas Thorpe, niet van Shakespeare. Degelijke geleerden beschouwen dan ook de identiteit als een onopgelost vraagstuk. Volgens de overlevering moet er vriendschap bestaan hebben tusschen Shakespeare en Southampton, aan wien Venus and Adonis en The Rape of Lucrece opgedragen waren; Rowe, die het van Davenant hoorde, Shakespeare would-be onwettigen zijn vriend, of gunsteling in 1593 gegeven zou hebben. De tooneelspelers Hemynge, Condell, Burbage en Phillips niet medegerekend, is er van eenige andere verhouding van den dichter tot een vriend niets bekend. — In 1819 vermoedde iemand dat Mr. W. H. William Herbert beteekende, die in zijn tijd bekend was als Lord Pembroke; en 1890 vermoedde een ander 10 dat dan de „dark woman" Mary Fitton was, een eerejuffer van Elizabeth en de minnares van Pembroke. Maar dit zijn gissingen. Eenandere uitlegging van Mr. W. H. is dat deze letters zouden beduiden Henry Wriothesley (South- ampton). Southampton werd eehter evenmin bij zijn geslachtsnaam genoemd als Herbert. De koelbloedige Shakespeareans, die niet voorbijzien dat het een opdracht van den drukker was, zoeken in Mr. W. H. een copy-bezorger die den drukker de sonnetten, in afschriften reeds een poos van hand tot hand gaande, wist te verschaffen, en dat zij werden uitgegeven zonder kennis van den schrijver. Over de iden- titeit van vriend en vrouw mag men nu naar willekeur fantaseeren. In de voorgaande sche Tout wordt met den aan-zienlijken vriend Southampton bedecken. De opdrachten van Venus en van Lucrece, de overlevering van Rowe, Southamptons bekende schoonheid, zijn eenige gronden. De vereenzelviging van des diehters aard met dien van Hamlet moge gebillijkt worden door bet verschijnsel dat in zoovele stukken telkens en telkens en telkens Hamlet onder andere namen wederkeert. Romeo acht het grafgewelf een geschikte plaats voor bespiegeling (Rom. & Jul. V. 3); evenals Macbeth en Hamlet is hij afkeerig van bloedvergieten (Good gentle youth, tempt not a desperate man, Rom. & Jul. V. 3; Of all men else I have avoided thee, Macbeth V. 7; I prithee take thy fingers from my throat, Hamlet V. 1). Jaques kent zijn eigenaardige droefgeestigheid, a most humourous sadness; uit den mond van Lear smeekt de gebroken Hamlet om voor waanzin behoed te worden; later als Prospero, heeft hij zijn eenige wijsheid teruggevonden. Zij die in Hamlet den dichter zien, den man Vivan verbeldingen, van gelöö en twijfel, die den man van daden bewondert, begrijpen wel vvaarom de stem van Hamlet zoo vaak wordt gehoord. Naturlik moet men Shakespeare ook in zijn andere schepselen zoeken, die, aan verwante eigenschappen kenbaar, in groepen bij elkander hooren. Zoo bijvoorbeeld : Autolycus, Falstaff, Touchstone; Berowne, Mercutio; Faulconbridge, Hotspur, Othello; Macbeth, Hamlet, Jaques; Lear, Timon; Isabella, Imogen, Hermione; Julia, Silvia, Portia, Rosalind; Perdita, Miranda. Biz. 1. Versregel uit Marlowe's Hero and Leander, door Shakespeare aangehaald in As you like it III, 5. Biz. 5. Shake-scene. Greene's Great Worth of Wit bought with a Million of Repentance, in 1592 kort voor zijn dood geschreven: „Yes, trust them not: for there is an up-start Crow, beautified with our feathers, that with his Tyger's Heart wrapt in a Player's Hide, supposes he is as well able to burn bast out a blank verse as the best of you; and being an absolute Johannes Factotum is in his own conceit the only Shake-scene in a country." Tyger's Heart zinspeelt vermoedelijk op een gedeeltelijk omwerking door Shakespeare van Henry VI. Biz. 7. Stratford. Er staan nog verscheidene huizen uit de zestiende eeuw, o. a. het geboorte-huis in Henley Street. Men weet alleen door overlevering dat hij daar geboren is. Van New Place, het huis dat hij in 1597 kocht en dat eertijds The Great House heette, bestaan al Len nog de grondvesten, zorgvuldig bewaard in een rustigen tuin waar een moerbezieboom groeit, een afstammeling, zegt men, van den boom dien Shakespeare plantte. Biz. 13. 1564 was een der hevigste pestjaren; dan 1593, 1603 nog heviger, en sedert keerde de pest bijna jaarlijks terug tot den grooten brand van Londen. 1603 vindt men beschreven n Dekker's Wonderfull Yeare. — Geboortedag: Volgens het kerkregister werd Shakespeare gedeopt 26 April, overreenkomende met 6 Meineuwe tijdrekening. Zijn sterfdag, 23 April, heet ook zijn geboortedag te zijn. Biz. 13. Doopdoeken, chrisom-cloth, Henry V, II, 3. Het kind droeg dezen doek tot den eersten kragend der moeder. Biz. 14. Wandversieringen, painted cloths: Love's Labour's Lost II, 2; As you like it III, 2 Lucrece 245. Er waren er twee in de nalatenschap van Mary Ardens vader. Biz. 15. De najaarsmarkt, Hiring Fair of Mop van Stratford is een der weinige die nog in Engeland gehouden worden. Biz. 16. Eerstooneelvoorstelling. De reizende spelers waren vcrplicht wanneer zij in een stadkwamen den baljuvv vergunnihg te vragen om te spelen en voor hem, in den Guild Hall, een vertooning te geven. Toen John Shakespeare baljuw was, 1568 69, speelden de Earl of Worcester's spelers in Stratford. Het beschreven stuk is The Cradle of Security, dat Wilton in zijn jeugd had zien spelen. Biz. 18. De Grammar School, door Eduard VI gesticht, staat nogonveranderd zooalsin Shakespeare tijd, het oude gildehuis. — Raadsels in The Book of Riddles. — Verlos-verban-je, base, Cymbeline II, 3. — Bramen zoeken, Henry IV, 1st. ii, 4, a blackberry moodier, micher is een stukjesdraaier. — Synoniemen in de moedertaal: L. L. L. IV. 3; vragen En unoorden volgens Het boek, L. L. L. V. 1. - Heilige Schrift: Er waren veel trouwe Katholieken in Warwickshire. In 1605 kwamen enkele deelgenooten in de Gunpowder Plot in Clopton House bijeen. In sommige kerken van het graafschap werd na de verschijning van Cartwright's Admonitions de Puriteinsche dienst openlijk gevolgd. 151 Biz. 22. De vasten. Evenals de wolnijverheid beschernd werd door een wet bepalende dat een ieder op Zondag een muts moest dragen in Engeland vervaardigd van Engelsche wol, zo trachtte de regeering na den afval van Rome nog de visscherij door de vasten te begunstigen. Het niet houden van de vasten werd later als een blijk van betrouwbaarheid beschouwd. Lear, I,  dancers kan men nog heden in Stratford zien. Zij worden in de spelen vaak genoemd: Gentlemen IV, 1; L. L. L. Ill, 1; Hobby Horse in Hamlet III, 2; Beaumont en Fletcher's Woman Pleased IV, 1. De Puriteinen hadden zich verzet tegen het optreden van Friar Tuck en van de Hobby Horse, vandaar het spotlied, het refrein waarvan: The Hobby Horse is forgot, een straatroep werd. Biz. 29. Walkerij. Uitdrukkingen aan de valken-jacht onleend waren in zwang, evenals rechts-termen. Troil. <£ Cress. Ill, 2; Othello III, 3; Rom. & Jul. II. Jonson spot er mee, livery man in his Humour, I, 1. Biz. 29. Een meisje in Temple Grafton, een gehucht in de nabijheid. De registers van net bisdom Worcester vermelden een bijzondere vergunning tot een huwelijk, gegeven aan Wil- liam Shakespeare van Stratford-on-Avon en Anne Whately van Temple Grafton, en den dag daarna, 28 Nov. 1582, een andere, waar even- eens haast bij scheen te zijn, aan William Shakespeare en Anne Hathaway. De geleerden beweren dat er een schrijffout was van den klerk ; fantasten maken er van dat William in moeie- lijkheden verkeerde met twee meisjes ; dat de ouders van het eerste, voor den naam hunner dochter beducht, eene bijzondere en kostbare vergunning voor het huwelijk vroegen, en dat de vrienden van de tweede, dit hoorende, zich naar Worcester haastten om een vergunning voor een nog sneller huwelijk te vragen. Hoe het zij, de vergunning was kostbaar, William was achttien jaar en zijn vader arm. De inschrij- ving van de huwelijksvoltrekking heeft men nergens kunnen vinden, de bladzijde waar zij 153 gestaan kan hebben ontbreekt in het Worcester register. Een oud verhaal wil dat het huwelijk plaats had in Aston Cantlow; het kerkje daar is eens afgebrand en wat er van de registers is overgebleven heeft men nog niet volledig onderzocht. — Met de in de voorgaande blad- zijden voorgestelde aanleiding tot het huwelijk zijn volstrekt niet alle biografen het eens: Velen meenen dat er niets onregelmatigs plaats had en staven dit door een precontract aan te nemen, een verloving die met een huwelijk gelijk stond. Dit zijn de brave lieden die niets dan braafs in hun afgod zien, en zoo ongeveer denken: Een hoogstaand man is zeer zedelijk; en moet een gelukkig huwelijk hebben gehad; zinnelijk was hij, toegegeven, althans in zijn jeugd; maar met de sexe kwam hij nooit buiten deperken; de traditie van Davenant (die zich zijn onwetten zoon liet noemen) is een schandaal; eenmaal's jaars bezocht onze dichter zijn echt-genoote en kinderen te Stratford, en keerde dan in Londen weer, waar hij, met zijn wonderlijk waarnemingsvermogen, door aanschouwing, verstand van mannen en vrouwen kreeg; dat van den appelboom, waaronder hij beschonken sheet geslapen te hebben, dat van het drinkgelag met Jonson en Drayton, is schaalteos verzinsel. Biz. 33. Het verhaal van de strooperij in Charlecote berust geheel en al op overlevering. Biz. 34. Hamnet Sadler wordt in Shakespeare's testament genoemd; hij en zijn vrouw Judith hidden ongetwijfeld de tweelingen ten doop. Biz. 42. Vagebonden. De Poor Law van 1563 noemt onder vagebonden „fencers, bearwards, common players in interludes, and minstrels not belonging to any lord, jugglers, pedlars, tinkers, petty chapmen wandering about without license from the justices; scholars of the universities begging without license from the university authorities." Biz. 46. Voor de vriendschap van Marlowe zijn geen bewijzen. Een van de zeldzame zinspelingen op een tijdgenoot komt in As you like it III, 2 voor: Dead shepherd, now I find thy saw of might: Who ever loved that loved not At first sight, De herder was naturwiss de dichter van Come live with me and be my love! Van Dr. Faustus bestaat een uitnemende Hollandsche vertaling van Albert Verwey. Biz. 51. De Mermaid. Men weet niet zeker of de ingang in Cheapside of in Bread Street was. In Bread Street werd in 1608 Milton geboren. Biz. 51. De Steelyard werd in 1598 geboren. Biz. 51. De Steelyard werd in Hierarchie of the Blessed Angels dat de nieuwere dichters bij hun voornamen worden genoemd: Mellifluous Shakespeare, whose enchanting quil Commanded mirth and passion, was but Will. Biz. 52. In zijn voorrede tot Greene's Mena-phon 1589 spreekt Nash over notarisklerken: „Yet English Seneca, read by candlelight, yields many good sentences, as Blood is a beggar, and so forth; and if you entreat him far, in a frosty morning, he will afford you whole hamlets, I should say, handfuls of tragical speeches." Wie was de notarisklerk? Men vermoedt dat Yer was een aardbeving in 1580. Romeo & Jul. I, 3. Biz. 65. De godsdienstige herleving in het laatste tiental jaren der eeuw. De gestrenge vervolging door Whitgift van de Brownisten, of Separatisten. De eerste Puriteinsche bannelingen vestigden zich in Nederland. Biz. 67. Bezoek aan Stratford. In 1594 kwa-men de Lord Chamberlain's Players in Coventry. Dit was Shakespeare gezelschap. Biz. 72. Hemynge en Condell woonden in Aldermanbury; de eerste had dertien kinderen. Shakespeare woonde, volgens een belasting- aanslag, voor 1595 en na 1597 in St. Helen's, Bishopsgate; daartusschen nabij den Bear Garden in Southwark. De jongste ontdekkingen van Wallace toonen aan dat hij van 1598 tot 1604 bij een zekeren Mountjoy woonde, op den Hoek van Monkwell en Silver Streets, en dat hij ook later vermoedelijk daar vertoefde wanneer hij voor zaken uit Stratford in Londen kwam. 157 Biz. 73. Shakespeare wapen. Het wordt ernstig betwijfelf of hij werkelijk recht had been geslachtswapen te voeren. Het tweede verzeekannt van het wapenkoning was niet om het wapen, maar om bevestiging van het recht het voeren. Biz. 73. De meening heerschte nog dat interest woeker was, en woekeraars werden Joden geworden. In Lodge's Looking Glass for London and England leent iemand £ 40, ontvangt een vierde daarvan in geld en de rest in luitnaren die bij verkoop £ 5. opbrengen. Men heeft lang gemeend dat er tusschen 1287 en 1652 geen Joden in Engeland waren; maar evenals in vroeger eeuwen reizende Jodsche handelaars zich soms Mooren of Arabieren noemden, zoo waren er ook thans verscheidene in Londen die uit Spanje afkomstig en vanda Ar naar de Nederlanden verhuisd, Hollanders heetten. De lijfarts van de koningin, Rodrigo Lopez, was een Jood. Om den haat tegen Spanje aan te wakkeren bracht Essex een zekeren Antonio Perez naar Engeland, die vreeselijke verhalen van Spaansche gruwelen deed. Kort daarna werd Doctor Lopez beschuldigt zich te hebben 158 laten omkoopen om zoowel de Koningin als Antonio Perez te vergiftigen. Bewijs was er niel, maar hij werd in Juni 1594 ter dood gebracht. Den 25sten Augustus daaraanvolgend werd The Merchant of Venice in The Rose opgevoerd, — tenminste, indien The Venesyan Merchant Shakespeare's stuk was. Behalve Marlowe's Jew of Malta was er nog een vroeger stuk The Jew geweest, door Stephen Gosson, School of Abuse, 1579, vermeld. Biz. 75. Falstaff, oorspronkelijk Sir John Old- castle genoemd (Henry) IV, 1st., Sir John of the old castle was zeer bemind. Men heeft wel eens gemeend dat Chettle het model was. Biz. 79. De heer leefde weelderig. Zie de beschrijvingen van Thomas Decker in The Gull's Hornbook, ed. Grosart. Biz. 81. Duurder levensbehösen. Er was geen verschil tusschen de loonen in 1560 en 1610, ofschoon de prijzen de helft gerezen waren. Biz. 92. De sterrenwichelaar Dee. Hij reisde vaak naar het vasteland, en zijn boek Stenagaphia of Trithemius heet een handleiding voor geheimschrift te zijn. Biz. 99. Het pestjaar 1603. De overheid zocht de oorzaak van de verwoestende ziekten immer in den vuilen toestand der achterbuurten buiten de muren, waar ook de schouwburgen stonden. De sterfte bedroeg dit jaar een vijfde van de Londensche bevolking. Andere vreeselijke kwa-len waren „Gentlemen" (influenza), „gaol fever" en „Fench pocks." Biz. 102. De King's Players ontvingen ieder 41,2 el rood laken Om een mantel te maken voor den kroningsoptocht in 1604. Biz. 108. Hekserijen. De wet van Henry VIII tegen duivelskunst („tricesimo tertio of Henry," Jonson, Alchemist), in 1562 bevestig, werd in 1604 herroepen en door een gestrengere vervangen, die in tachtig jaren ruim 70.000 menschen het leven kostte. — Met „de hekserijen van een vijftien jaar geleden" wordt bedoeld de Warboys Case van 1593. Blz. 15. Deze vrienden werden in Shakespeare's testament genoemd, of zij waren naaste buren. Biz. 139. Dit is de (deeding volgens Met borstbeeld boven het graf in de kerk. Dit borstbeeld en de gravure van Droeshout in de eerste Folio zijn de meest betrouwbare beeltenissen; immer het eerste werd geplaatst met goedkeuring der verwanten. En het Droeshout portret, vermögen de kriegsgebungen naar een schilderij dat thans in de Memorial Library te Stratford hangt, werd in de eerste volledige uitgaaf door zijn vrienden Hernige en Condell opgenomen. Uitgaven van Shakespeare werken. Gedurende zijn leven werden, zonder zijn toestemming, door verschillende boekverkoopers zestien spelen gedrukt naar aanteekeningen die zij in den schouwburg maakten. Dit zijn de Quartos. In 1623 verscheen, in folio, de eerste volledige uitgave van zes-en-dertig spelen, bezorgd door Hemynge en Condell en gedrukt door Blount en Jaggard. Andere Folios volgden in 1632, 1663 en 1685. Tot de beste nieuwe uitgaven, samengesteld naar den text van Quartos en Folio, behoore : Variorum edition van H. Furness; The Old Spelling Shakespeare, Furnivall; N. Delius; Cambridge ed. van Clark en Wright; Gollancs, Leopold, Globe, Arden editions; en vooral ook de Shakespeare Head Press edition van Bullen. En kleinere: Temple, Clarendon Press, Morley. De volgorde der stukken, zooals zij in de voorgaande schets is aangegeven, komt ongeveer overeen met de berekeningen van Dowden en Furnivall. Zij is met de jaartallen: Love's Labour's Lost 1589; Gentlemen of Verona 1590. The Comedy of Errors 1591; Rom. & Juliet 1591 Richard III 1592; Midsummernight's Dream 1593 Richard II 1593; King John 1594; Merchant of Venice 1594; I Henry IV 1596; Henry IV 1596; The Taming of a Shrew 1597; Merry Wives of Windsor 1598; Henry V 1598; Much Ado about Nothing 1599; Twelfth Night 1600; All's Well That Ends Well 1600; Julius Caesar 1601; Hamlet 1602; Measure for Measure 1603; Troilus and Cressida 1603; Othello 1604; King Lear 1605; Macbeth 1606; Timon of Athens 1606; Anthony and Cleopatra 1607; Coriolanus 1607; Cymbeline 1609; Winter's Tale 1610; The Tempest 1611. BOEKEN OVER SHAKESPEARE E N Z I J N T I J D: ABBOTT, A Shakespearean Grammar. Arber's English Reprints, and Scholar's Library. Brassington, Shakespeare's Homeland. Collier, Annals of the Stage. Dekker's Dramatic Works. and Prose Works, ed. Grosart. Elze, William Shakespeare. Fleay, History of the Stage. Greene's Complete Works, ed. Grosart. Hall, Society in the Elizabethan Age. Halliwel-Phillips, Life of Shakespeare. Harrison's Description of England. 