Een bliksemschicht der XIX eeuw
Charles, Rudolf, editor
In de zu befaamde bijbelplaats will het mozaische wetboek, dat men iederen eerstgeborene ezels vrijkoope door de opoffering van een schaap, en evenzoo met den vrijkoop van iederen eerstgeborene een menschen. »Wanneer gij uw eerstgeboren ezelsveulen niet vrijkoopt, ‘moet gij het den nek breken.’’ Deze naauwe vergelijking tusschen den ezel en den mensch, zegt van zelve reeds genoeg. Het mozaische wetboek voegt er bij, door de pen der hervormende zamenstellers na de ballingschap, dat deze plegtige vrijkoop der eerstgeborenen van het joodsche volk geschiedt ter herdenking van den moord der eerstgeborenen van het Egyptische volk. De hervormende zamenstellers na de ballingschap schijnen vooral dat gedeelte van den zin veranderd te hebben, dat zegt: “Gij moet aan Jehovah al het eerstgeborene ten offer brengen, en (letten wij hier vooral op dit woordje en) al het eerstgeborene van het hoornvee dat gij bezit.” De twee leden van dezen zijn nu zijn niet gelijk van Beteekenis; het voorgaande heeft betrekking op de eerstgeborenen der menschen en het volgende lid op die der huisdieren. Men zou kunnen vragen: waar vindt men dan de wettige verklaring van de wijze waarop de Hebreen hunne eerstgeborene zonen. DE REGTBANK DES ONDERZOLKS. 92 De nieuwe hervormende redacteur schrapte dus den ouden volzin weg, die de opoffering van het eerstgeborene kind beval, en stelde de aangezien hij niet door verstan utmuntte, liet hij den ezel in hetzelfde vers blijven, zonder in te zien dat dit dier, dat eertijds aangebeden en thans als onrein verklaard werde, eene in het oogvallende tegenoverstelling met den mensch vormde. Jehovah maakt dus aanspraak op iederen eerstgeborene, maar doom een allezins vaderlijk goedheid, laat hij het kind leven, en vordert slechts met gestrengheid de offerande van een rein dier of een zekere som gelds. Ten einde deze kanibaalsche leer voor het publiek te vers bloemen, heeft men verklaard, dat de eerstgeborene niet oorspronkelijk bestemd was om gedood, maar om tot priester opgeleid te worden; daar echter de priesters later uitsluitend uit den stam Levi moesten zijn, beval men (zoo gaf men voor) dat iedere eerstgeborene van de leviten moest vrijgekocht worden. Dit is ten minste het verzinsel waarvan Mozes, Numeri II: 12 zich bedient; om de leviten te verrijken en om het volk tot den laatsten twijfel te ontnemen. Het is bekend dat de leviten zich het voorregt van het priesterschap eerst na de baby-lonische gevangenschap toegeéigend hebben: tot aan de stichting van den tempel, had icdere Israéliet, iedere Jood van eenig vermogen of van eenig aanzien het regt persoonlijk te offeren Nog heden (Lund, Joodsche Heiligdom, p. 667) mött iedere vader van eenen eerstgebo- rene het kind bij den rabijn brengen, wanneer er eenen zamenspraak tusschen deze twee personen plaats grijpt, die eindigt met den vrijkoop van het kind; de vader zegt: Ik heb dezen zoon liever dan het geld,’ en geeft eenig geld aan den priester; deze legt het geld naast het hoofd van het kind en zegt: ~Zoo lang ge in den schoot uwer moeder ver- bleeft, waart ge in de magt van uwen hemelschen vader en van uwen hemelschen vader en van uwe aardsche ouders; na uwe geboorte behoort ge aan mij alleen, ik ben de priester des Heeren. Uwe ouders hebben u willen vrijkoopen, dit is dus geld dat aan mij behoort, aan mij, den priester, — was op in de vreeze des Heeren, huw eene vrouw, en doe alleen wat goed en regt is.” Wanneer het jonge kind voor den dertigsten dag sterft, wordt de vader weder in het bezit gesteld van het geld; dat wil zegeen, dat Jehovah zelf het offer opgeéischt heeft, en dat de vader van het Offer redelijker wijze niet gehouden kan worden den losprijs te betalen voor een kind dat Jehovah hem ontrukt. Lees daarenboven Ezechiél XX; 25, Jehova beveelt het volk om het zuiveren den eerstgeborene om te brengen; deze wet nu, was slecht, volgens Hzechiél. Deze profeet bedient zich hier van de befaamde uit-drukkine, die beteekent ombrengen, door middel van den doorgang, of voorbijgang, wel te verstaan van het vuur, namelijk door het verbranden in het holle beeld van den Moloch. Evenzoo Exodus XII: 13. -Hxodus XXII: 29. Micha vraagt VI: 6, met eenvergelijkelijke rondborstigheid, of men God niet zijnen ram, zijne olie, zijnen goon moet offeren? waarop hij zelf antwoordt, dat God de voorkeur geeft aan de goede werken; maar de profeet zou dit nimmer hebben durven schrijven, wanneer de opoffering van den eerstgeborene zoon volstrekt door de toenmalige hebreeuwsche wetten en zeden verboden was. Ook de Grieken hadden eenmaal dit gebruik, bij voorbeeld, men doodt in het huis der Athamantiden te Orchomenos in Beotie, geregeld den oondsten zoon voor het wel. zijn van het volk (Herod. VII: 197). De oorspronkelijke Romeinen offerden, mede de eerstelingen der menschen: Tibul I. eleg. I. 11. Horatius ZHpzst. II. 1. 139. Pausanius XI: 19. Aristoteles Zthic, VIII: 11. In den zonnetempel te Heliopolis, in het noordostelijke gedeelte van Egypte, niet ver verwijderd van het het hebreeuwsche land, offerden de Egyptenaren, voor den tijd van hunnen verlichten Koning Amasis, das drie menschen, en dus meer dan duizend jaarlijks; hetgeen ontzettend is. Amasis stelt in de plaats van de drie menschen, drie flambouwen, die hij dagelijks doet branden: das schijnt te bewijzen, dat de drie menschen levend verbrand waren geworden. De God Jehovah was, zoo als wij vroeger bewegen hebben, volmaakt dezelfde als de Zongod. Het gevolg hiervan ligt voor de hand, (Porphyrius. Abstinen. II. 56) en men gaat daarvan gemakke-lijk over tot de naturlik verklaring van den zoogenaamden vuur-doop, die den wreeden vuurdood verving: men kocht zijn kind vrij voor een rein dier of door den priesters eene schatting te betalen, en men stelde zich met cene zinnebeeldige handeling tevreden; namelijk met het kind twee of drie maal boven of door de vlammen te schom- melen; nog later verzachten de gemelderen dermate, dat men het vrijgekochte kind cenige schreden tusschen twee vuren, ter regter en ter linkerhand doorgeleidende of droeg. PRT NII RS o4 MENSCHENOFFERS OF HET PASSAH, Dit is voornamelijk belangrijk voor ons, aangezien de oorsprong der christelijke godsdienst zich daaraan vastknoopt. De eerste Christenen die alles behalve door taalkennis uitblonken, verklaren het woord Passah of Pascha door passio en paschein, lijden; Jozefus en Filo door hyperbasia en diabateria, Gesenius (Thesaur. Il. 111. 4.) alleen schijnt het regte te hebben, wanneer hij zegt, dat passah vooreerst beteekent : hij sprong, daarna hij sprong over, en eindelijk hij hinkte, vandaar overgang, verlossing. Maar het is eene naargeestige, bloeddorstige ge-. Hegenze bevrijning: Exodus XII: 23—27, zegt, dat Jehova voorbijging langs de deuren, die met bloed bevlekt waren, om hen te sparen, en dat de naam van daar afkomstig is: daar hebt ge dus den. God die zich door bloed gunstig doet stemmen. Wanneer het woord uit het phenicisch afkomstig is, dan moet men aan bijgeloovige, be-dwelmende, zenuwachtige dansen denken, vergezeld van ligchaamsverringingen en verwondingen ter eenen afgod. De uittogt uit Egypte, die eene betreuringwaardige gebeurtenis was in de oogen van-de hebreeuwsche horde in de woestijn, (zie den pentateuch van het eenen einde tot het andere) kan door Mozes niet zijn gevierd gewordenonder den vorm van een vrolijk passah; men zie slechts de boeken van Samuel en de Rigteren. De hervormende partij na de balling-, schap, haatte Egypte, waarom, dit is mij onbekend, en door hare beendige pen, wist zij in den bijbel de vrij zonderlinge uitdrukking in te lasschen: » De bevrijding van het Egyptische juk....” *) Al de heidenen hebben her haaldelijk geschreven, dat de Egyptenaren zich met de wapenen van de Israélitische volken bevrijd hebben, wegens eene ziekte, waarmede dit volk besmet was, en de hedendaagsche oordeelkunde zou zich aan de verregaandste laagheid schuldig maken, wanneer zij nog iedere bijbelsche zinsnede over de joodsche landverhuizing wilde vereeren en iedere heidensche zinsnede over hetzelfdeonderwerpen. Men zie Jozefus, Tégen Apion: vooral de grücksch-egyptische schrijvers Manetho, Lysimachus, Chérémon. Evenzoo Hecateus van Milete (Diodorus Sicullus XL. 1. Tacitus. Hist. V. Il. Justinus. XXXVI. 2). Uit Egypte weggejaagd zijnde, moest het volk zich beklagen: dat is juist wat de bijbel verhaalt onder den naam van oproeren tegen Mozges. Het kon dus eerst van een zeer wei- nig verwijderd tijdperk dagteekenen, dat deze droevige uitdrijving op eene vrolijke wijze kon gevierd worden; een volk viert zijnen neder- laag niet, dan wanneer het er de juiste herinnering van verloren heeft. Dit gebeurde, het geheugen der natie werd eindelijk om zoo te spre- ken, door de hervormers geheel het onderste boven gekeerd. Ik geloof met von Bohlen, dat het passah, paschen, in den beginne ‘) De vertaler slaat hier eenige bladzijden aanhalingen over. *) De vertaler gaat hier de algemeen bekende gezegden dezer drie heidenen met stilzwijgen voorbij. 85 een lentefeest was, aan den Zon-god gewijd; en terzelfder tijd een feest / van den oogst, die in dit heete klimaat in de maand April (den 15¢™ dag van den maand Nizan, waarmede het jaar aanving) plaats heeft. Hoe dit zij, de bijbel geeft ons zijdelings kennis van de wijze, waarop dit overbekende nationale feest gevierd werd tot op den tijd van den hervormer Hiskia. Men zou te vergeefs in den bijbel regtstreeksche inlichtingen zoeken; maar hij verhaft ons van de onophoudelijke po- gegen der hervormers, het voorouderlijke passah te veranderen, hij gegen ons berigt van de plegtigheden met betrekking tot het passah te passech-lam in den tweeden tempel, dat wil zeggen na de ballingschap, hij zegen ons dat men zelfs ten tijde der Romeinen, in het hervormde ju- daismus, er op gesteld was, de misdigers juist in de heilige week gedurende het passah, te regten, door hen als zoenoffers, of gewijzigde menschenoffers te doen sterven. Daaruit moet men krachtens de denk- kunde en de zielkunde besluiten, dat de oude Hebreen, voor de ballingschap gedurende het passah menschen hadden geofferd. In dezen goeden ouden tijd van den eersten tempel, dat wil zeggen voor de babylonische gevangenschap, bragt men verscheidene menschen om gedu- rende De heilige week, en mengde eenige druppels van hun bloed met -meel, waardoor het brood eene zuiverende en regtvaardigende kracht voor Moloch-Jehova verkreeg het vleesch des gedooden werd gebraden en aan de omstanders uitgedeld: het geringste stukje bezat -reeds _krachts genoeg, om de schulden, gedurende een jaar bedreven, uit te delgen, en om met den god te verzoenen. ~ Dat is dus gewijde men- schenoffering in alle vormen: het avondmaal, het nachtmaalsbrood is slechts eene voortzetting op eene geheimzinnige wijze opgedreven, van dit oude gebruik van het religieuse Kanibalismus der Semiten. Redelijkerwijze diende niemand het zonderlinge verzuim met stilawijgen voorbij te gaan, waaraan de bijbel zich schuldig maakt met betrekking tot het passah-feest, voor dat zoogenaamde voornaamste vaderlandsche en religieuse feest, en men moet zich zelven afvragen: waarom spreekt hij ons over het passah eerst op het geschiedkundige tidstip waarop het passah op het geschiedkundige tidstip waarop het passah op het gewagen? De boeken van Jozua en van Mozes spreken er over; deze boeken zijn zeer laat opgesteld en uitgegeven, on- der den invloed van de hervormende school, na de ballingschap. De boeken van Samuél en de Rigteren zijn de oudste van den geheelen bijbelschen Kannon; z1j wachten zich wel met een enkel woord van het passah te gewagen. De Kronijken en de boeken der Koningen spreken er alleen over, ter gelegenheid van de hervorming. De Kronijken duiden den Koning Hiskia aan als den grooten hervormer, (Kron. II: 30) men leest er (26) ter gelegenheid van het passah van Hiskia: »En de vreugde was uitbundig te Jeruzalem, omdat sedert den Koning Salomo,... zulks niet gebeurd was te Jeruzalem,” Na Hiskia regeert Jozia, en de Kronijken (II: 35) hervatten hare lofuitingen ter gelegenheid van het passah door dezen Jozia hervormd: » Daar was ook geen passah als #dat in Israél gehouden, van de dagen Samuels, des profeten aan, wen geene Koningen Israéls hadden zulk passah gehouden, gelijk dat #Jozia hield met de priesters en de leviten, en gansch Juda en fsraél #dat er gevonden werd onder de inwoners van Jeruzalem....” Deze tweede zinsnede uit dezelfde Kronijken wederspreekt aldus open- lijk de eerste, door de hervorming van Koning Hiskia den voorgan- eer van dezen Jozia als niet gebeurd voor te stellen, met de woorden: » Geene Deze tweede zinsnede uit dezelfde Kronijken wederspreekt aldus open- lijk de eerste, door de hervorming van Koning Hiskia den voorgan- eer van dezen Jozia als niet gebeurd voor te stellen, met de woorden: » Geene Deze tweede zinsnede uit dezelfde Kronijken wederspreekt aldus open- lijk de eerste, door de hervorming van Koning Hiskia den voorgan- eer van dezen Jozia als niet gebeurd voor te stellen, met de woorden: » Geene Deze tweede zinsnede uit dezelfde Kronijken wederspreekt aldus open- l Koningen Israel had den zulken Passah gehörden, als dat van Koning Jozia; deze grove tegenstrijdigheid wordt alleen vereffend door de boeken der Koningen: deze boeken kennen geene hervorming door Hiskia ingevoerd, maar alleen zijne vernieling der afgoden. (Koniggen XVIII. II Koningen XXII: 21. II Kronijken XXXV: 18). Zij noemen Hiskia eenen getrouwen dienstknecht van Jehova; deze Ko- — ning liet het jehovische passah onaangeroerd. Toen echter Jozia het befaamde wetboek in den tempel deed vinden, veranderde alles eensklaps van gedaante: »Hen dergelijk passah, (dat wil zeggen, gelijk dat verbondswetboek onderwijst), was niet gevierd geworden sedert de rigteren, noch gedurende de regering der Koningen van Israél of die van Juda....” De zamenstellers der Kronijken integendeel, trachten het hervormde passah terug te voeren tot op Hiskia: de gelegenheid schijnt hun gunstig voor te komen, want eene oude oorkonde, waarvan zij zich bedienen, looft dezen Hiskia, als eenen dapperen En getrouwen dienaar van Jehovah. Zij voegen dus in het hoofdstuk der regering van Hiskia en stuk over de hervorming, dat later moest komen, in dat der re-gering van Jozia. Deze zamenstellers zijn dermate onoplettend op hun gewijd bedrog, dat zij in het hoofdstuk van Jozia volzinnen uit de bovenvermelde oorkonde overnemen, die zij alrede op de rekening van Hiskia hadden gesteld. Von végst, Sat’r. IV. van de joden, dat zij volstrekt geen onderscheid zien tusschen menschenvleesch en varkensvleesch en varkensvleesch. Het egyptische feest ‘waarop men ten tijde van Herodotus varkens at, is ongetwijde in tijden, welke dien van Herodotus voorafgingen, met menschenoffers gevierd. In den tweeden tempel speelt het lam eene hoofdrol, waarschijnlijk ‘als plaatsvervanger voor een op te offeren kind; het kind en het lam worden bij de oude Hebreen als gelijkelijk schuldeloos beschouwd. Op het eiland Cyprus, te Salamine offerde men jaarlijks in de maand Maart enen mensch: de priester stak hem eene lans in de borst en verbrand-de het ligchaam ten offerande; het geen door den koning Diiphilus vervangen werd door de opoffering van eenen stier (Husebius Praep. evang. IV: 16). Deze nu is de maand van het passah; Cyprus was bijna se-mitisch door den invloed der ontelbare factorijen en kolonién, die de Pheniciérs er gevestigd hadden. De lanssteek op Cyprus komt overreen met den lanssteek der Scythen (zie voren mijn stuk Astarte) en herin- mert aan den lanssteek in het ligchaam van Christus: men vindt daar overal semitismus, menschenoffer. Te lLaodicea werd de jaarlijksche Offerande eener maagd vervangen door die eener hinde. (Husebius, Präp. evang. IV: 16) Bij de Hebreen stelden de hervormers in de plaats van het menschenoffer, het offeren van eenen lam of eenen bok, omdat zij weinig kostbaar waren. De wet veroorloofde de keuze tus-schen deze twee beesten. Het is bijna onnoodig te zeggen, dat het paaschlam nimmer geoffered werd om een vreugdemaal of een huisselijk maal te houden; het was eene naargeestige en gestrenge offerande, die men verpligt was den God in den voorhof van den grooten tempel te Jeruzalem aan te bie-den: het bloed werd tegen het altaar gegoten, het vet van het dier werd in de gewijde vlam geworpen. (Exodus II: 27, XXXIV: 25. Eusebius, Praep. evang. IV: 16) De Carthageniensers goten op hun groot jaarlijksch feest het bloed der kinderen tegen het altaar. Sedert de verwoesting van den tempel viert geen enkele jood het passah meer door het offeren van een lam: voor dit nationale voorval (Leviticus I: 5) had zedere Jood de vergunning zijn lam te slagten, omdat er geene offerpriesters genoeg waren, om in eenen enkelen halven dag den algemeenen moord van zoo veel lammeren te bezorgen. Het schijnt dat de christelijke godgeleerden zich nooit hebben willen onledig honden, dat alles na te vorschen: daarom weten zij ook niet van waar hun Nachdem ich nicht gebraucht zijnen oorsprong onleend heeft. —  de waarheid (dat wil zeggen-regtschapenheid) en met geleerdheid is men zeker allerwege de kabalis-tick, die men theologie noemt, te overwinnen (Lightfoot, ad Joann, 18, 28, getrokken uit de Pesachim verhandeling, fol. 70, 2: Lammen voor het Passah, maar runderen voor de chagiga.) De jood deed nooit, of bijna nooit zijn lam kooken, hij braadde het. (Exodus XII: 9. Deut. XVI: 7) Ik zal wel niet behoeven te zeggen dat geen enkele katholijke, protestantsche of joodsche godgeleerde eene verklaring hiervan heeft weten te geven. (Hottinger, Jus Hebrae, p. 23) Het spit was onveranderlijk van granaatboomenhout en nimmer van metaal; wanneer bij geval cen jood zijn lam over het vuur wilde han-gen in eenen aarden of metalen pot, dan moest deze pot aan alle zij-den doorboord zijn; het was nog beter het te roosten, want dit was oongetwijfeld zijne oorspronkelijke toebereiding. In het kort, de ouden zetteden het lam in een eigenaardig fornuis over het vuur, derwijze Dat het vleesch regtreskordde door de vlammen geraakt werd. (Hxodus XII: 3. Lund. p. 999). Dat is dus het Jehovistische altaar, waarop of waarin (zie het artikel Moloch-Baal) de ouden menschen en kinde-ren levend verbrand hadden, die nu door een lam vervangen werden. De granatboom is aan den Zongod, (Jehovah-Bail) geheilied, zijn ap-— pel was even als de pijnappel de zinnebeeldige voorstelling van de voortteelende kracht. (I Kon VII: 18. 20; XLII; IJ Kon XXV: 17; 7 Exodus XXVIII: 33.) Het feest waarover wij spreken valt juist op het tijdstip waarop twee jaargetijden zich aansluiten: van den eenen kant was het dus eenen kant het gevoel werkte, en om zoo te spreken: het denkbeeld van de verzoening met den nationaalgod was. Justinus de martelaar zegt (Gesprek met Tryph: p. 218 Londen 1722) dat de joden twee speten in het lighgham van het lam, het eenen tus-— schen de voorpooten, en het andere in de longst staken; zij vormden cen kruis, en vrome Christenen waren eenigermate hierover gebrände, daar zij hierin eenen schimp zagen op de kruisiging van Christus. Justinus de martelaar was van eenen Samaritananschen vader in Palestina geboren, hij kende de gebruiken van zijn volk, hij had niet het minste belang om in zijn redetwistende zamenspraak te liegen. Zou nu een redelijk mensch, zou een geheel volk de wijze die ons door Justinus den martelaar beschreven wordt, als de geschiktste aan het spit te steken? Voorzeker niet. Deze kruisiging met twee houten speten, is oneindig beter geéigend voor een menschelijk lig-— chaam. Als een gevolg hieruit maken wij op, dat de oude Hebreen, ter veering van Jehovah-Moloch op het passah kinderen op een kruis hechten, ze op het gewijde vuur roostten En ze opaten. De kruisiging — was sedert onheugelijke tijden, de wijze waarop meu de menschelijke slagtofiers, voor den zongod roostte. (Aldus leert men Deut. XXI: 23 dat men eenen gekruisigde (gehangene) niet aan de gale moet laten na zonsondergang. Michaëlis ziet er slechts eene gezondheidsmaatre-gel in, (Mosaische regt. V. 22) maar men moet ook yooral de cerhied yoor den zongod daarbij in het oog houden. Het hangen bij de Se-miten, het gewijde hangen ten minste, geschiedde niet met een touw om den hals, maar door het vastbinden van de armen en beenen oen kruis; aldus kruisigden de Carthageniensen jaarlijks duizende menschen; de dood volgde, hetzij door honger, en door dorst, of door de wonden in de borst toegebragt. De Romeinen voerden deze straf in voor hunne slaven. Vergeten wij echter niet dat bij de oude joden de kruisiging een religieuse dood was; het kruis was daarin, naar mijn eevoelen, het nog ruwe zinnebeeld der godheid. Hen lange En regt- standige stam was het ligke van den God, een klein en waterpass ligge stuk hout stelde zijne beide armen voor: men vergelijke hiermede slechts de metalen standbeelden van den Moloch en van den Bail-Zon. Ecclesiast: V. 17.) zegt dat men in den tempel van den god Serapis onder de hieroglyphische figuren,  kunsten, eene aan- minnige vrouw en koningin werd, op phenicische gedenkennungen, drie eenwen voor onze tijdrekening, met eenen stok, die in een kruis uitloopt. Bij de Chinezen beteekent het kruis sedert onheugelijke tij- den tien en volmaakt. De Hebreen der oudheid teekenden hunne kudden met het teeken van het kruis. Een Griek, een Israéliet, die niet kon schrijven, teekende zijnen naam met een kruis. Mexicanisches afgoden, in deruinen van Palenqua gevonden, droegen kruis op hun voorhoofd; onder de hieroglypen der mexicaansche Azteken vindt men vier indrukken van voeten, kruisgewijze geplaatst, zij stellen de bewegging der zon voor; onder de hieroglyphen der Scan- 90 90 Dividends in het ranische alphabet komt de hamer voor van den God Thor, ~ in den vorm van een kruis, overeenkomende met dat wat op de ruinen van Palenqua en Guatemala gevonden wordt; de heidensche Zweden bedienden er zich van om gewijde voorwerpen aan te duiden (A van Humboldt; I: 544: Oordeelkundige nasporingen nopens den geschiedkun- digen oorsprong der aardrijkskundige kennis van de Niewwe Wereld.— Von Bohlen, Oud Jndié. pag 210. Niets is ongerijmder, onwetender, dan de heiligheid van het kruissteeken bij de Hebreen der hoogste oud- heid te loochenen: Exodus XVII: 11. verschaffen de armen van Mozes als een kruis uitgestrekt, de overwinning aan zijne strijders onder Jo- zua tegen de Amalekiten. Op verscheidene plaatsen wordt in den bijbel © 90 Dividends in het ranische alphabet komt de hamer voor van den God Thor, ~ in den vorm van een kruiskekomende met dat wat op de ruinen van Palenqua en Guatemala gevonden wordt; de heidensche Zweden bedienden er zich van om gewijde voorwerpen aan te duiden (A van Humboldt; I: 544: Oordeelkundige nasporingen nopens den geschiedkun- digen oorsprong der aardrijkskundige kennis van de Niewwe Wereld.— Von Bohlen, Oud Jndié. pag 210. Niets is ongerijmder, onwetender, dan de heiligheid van het kruisste gezegd, dat een zeker persön, die den joden vijandig was, voor het aangezigt van Jehovah, dat will zeggen, met het gelaat naar de zon peaeate werd opgehangen, hetgeen weder eene verfijning van wreed- heid was, zooals men er alleen in het oosten vindt. Het woord, waar- van de hebreeuwsche tekst zich hier bedient, beteekent niet omhals- brengen, wurgen of smoren, maar wel verrekking of ontwrichting. © (Genesis XXXII: 26.) Gesenius (Thesaur II: 620) vertaalt dit he- breeuwsche woord door: In palo suspendit, luxavit membra (aan eenen — paal opgehangen, met verrekking der leden) Er bestaat nog een ander ‘ werkwoord, met de Ay Se beteekenis van ophacem maar aangezien dit in gelijken zin als het eerste gebruikt wordt, moet men ‘ er dus niet meer door verstaan, ons ophangen door een touw; het be- teekent aan een kruis vasthechten: of als ge verkiest met touwen er op vasthechten. Het is opmerkelijk dat het chaldeeuwsche woord voor ~ kruisigen (zie de.chaldee) uwsche omschrijvende overzetting bij Jozua VIII: 29.) dat ook in het Syrisch en in het Arabisch gevonden wordt in het Arabisch ook beteekent vieesch braden of branden (Castell. Lex. Heptaglott. 8176), De bij de Grieken zoo zeldzame kruisdood is zeer algemeen bij de zanbidders, zoowel afgodendienaars als tegenafgodendienaars (Kgyp-tenaren, Pheniciérs, Carthageniensers, Scythen, Persen) Minucius Felix zeet tot de heidenen: (Octav. p. 33 uitg. Ouzel) » Gij spot met ons christelijk kruis; maar gij aanbidt uwe godheden door de armen, kruis-gewijze uit te strekken, en gij eert het kruis, door uwe zegeteekenen an een houten kruis te hechten. De grieksche mythen omtrent den God Dionysos hebben eene innerlijke verwantschap met het passah. Men zou dit reeds vooraf kunnen verklaren door te stellen: Dionysos, Jehovah genoemd, is dezon. Hoe dit ook zij, de Titans verscheuren Dionysos, zij doen zijne stukgesneiden ledematen in eenen ketel kooken, vervolgens steken zij ze aan het spit om ze te braden (Clemens Alexandr, Adv. gent. 12, uitg. Col, — Arnobius. Adv: gent. V.) Hene dramatische plegtigheid in de dionysische verborgenheden bootste d It is to one of us, Julius Firmicus (de errore prof. rel. p. 15. uitg. Wower) hondt de zon een rede, als ware zij Dionysos; en rigt het woord tot de heidenen zijne aanbidders; er wordt gesproken over zeven speten, die tegelijkertijd in het ligchaam van: den jongen Dionysos worden gestoken, en men vindt er dat de Creteensers in plaats van eenen levenden knaap, eenen levenden jongen stier verringen en het vleesch raauw opeten. De gemartelde stier verving (e plaats van den knaap. Men droeg toen eene geheimzinnige doos, waarin de zuster van Dionysos zijn hart besloten had; dit alles gechiedde onder de naargeestigste woeste gebaren der omstanders, met en menigte ligchaamsverwringingen, stuiptrekkingen, gebrul, en tan-sengeknars. Het hart van den gemarteten god speeclde er steeds eene yelangrijke rol bij: Pallas rooft dit hart en schommelt het, bewegt vin de lucht. (pallein, schommelen, bewegen); vanwaar zij den naam lraagt van Pallas, zegt de grieksche Fabel: dit schommelen doet eeniger- mate denken aan eeniger- mate denken aan eeniger- mate denken aan eeniger- mate denken. Ook de lanssteek die Jezus toegebragt werd, is klaarblij- celijk op het hart van dezen stervenden god gerigt. Bij de heidenen «éeft Zeus de Koning der goden en der menschen, de vader van den verscheurden en gebraden Dionysos, de uiteengerukte ledematen aan Apollo, opdat deze zongod ze kunne begraven; Appollo plaatst ze m eene rotskloof op den berg Parnassus. In I, Samuel XIV: 32 en Hzechiel XXXIII: 25 ziet men dit dui-delijk. Het menschelijke slagtoffer werd gekruisig, des avonds doodde men het door eenen lanssteek in het hart, men nam hem af na zons-ondergang, men dronk het bloed, men at het vleesch van dezen man; dusdanig was het passah, voor de ballingschap. Later maakte men vorderingen in de kookkunst: men at dit menschenvleesch eerst na het boven het vuur geroosterd te hebben. Des avonds neemt men het lijk af; het is verboden het passah voor den avond te eten. — De ode Hebreen durfden nimmer een been van het lam breken; ook dat is nog een overblijfsel van hunne oude, gewijde menscheneting; het ligchaam van den gekruisten en gebraden mensch, was het driewerf heilige voedsel van den nationaalgod, en bij gevolg verdiende dit goddelijke slagtoffer ook met alle mogelijke omzigtigheid behandelte te worden: men breckt Jezus op het kruis de beenen niet, maar doet dit Wel aan de twee roovers. Daarenboven is de jood genoodzaakt (Lune p- 997) van het gewijde lam ten minste een stuk te eten ter groott van eenen olijf, met andere woorden, dit lam is vroeger een voot werp geweest van schrik, en voor verscheidene menschen terugstootend bijgevolg was het menschenvleesch niet naar den smaak van iedere Israéliet. Ten eiude dus het gebruiken van dit manslagtige gereg gemakkelijk te maken, veroorloofden de rabijnen er slechts een stukj ter grooite van eenen olijf van te eten, en zij schreven voor, vier gla zen wijn daarbij te drinken, zelfs aan de armsten, die, zeggen aij hunne kleederen moeten verpanden, of geld leenen om dezen wijn t koopen. De vrouwen zijn niet gehouden het passah te eten, niettemi worden zij er aan toegelaten: de caraitische joden, sluiten er alle man nelijke personen van eenen te jeugdigen leeftijd van uit. Dit is lig te begrijpen: de vrouwen en de jongelingen waren bijna nimmer i staat den aangeboren tegenzin te overwinnen Dien het menschenviel verwekt. De befaamde salade van bittere kruiden, ter herdenking aa de zoo bittere slavernij in Egypte, en de vier glazen wijn, waren hui voorgeschreven om hunnen tegenzin tegen het geregt van den gruwe te onderdrukken, gelijk de profeten zich uitdrukken. De roode wij is het zinnebeeld van het bloed. Deze zelfstandigheid werd, naar mij dunkt, op het passah, het passah vervangen; Exodus XXIII. 18 leest men: "gij en zult het bloe mijns offers op geen gedeesemde (brooden) offeren." Evenzoo Exod XXXIV. 25. Dit heeft betrekking op het passah, maar wat beteeke hier dit op? Men heeft gezegd dat zulks wilde zeggen bij, en daar door heeft men een logenachtige vertaling gegeven. Het wetboe verbiedt het brood met bloed te bakken, dat is alles. De heidenen ij Egypte aten brooden in den vorm van een varken, wanneer ij t| arm waren een varken ter eere van den god Dionysos te koopen; godin <Astarte (de Koningin des Hemels, de Koningin der maan] koeken, waarschijnlijk in den vorm van een van een halve maan; het passaby, brood, van een ronde gedaante met eene menigte gaatjes, ste} waarschijnlijk de stralenschietende zon voor; Jehovah, is de Konen der Zon. ertulianus (Apolog. c. 8) zegt dat de heidenen den Chrij de kerkvaders zijn allerverontwaardigdst over deze beschuldig ing: ma zij vergissen zich, wanneer zij ze op rekening van den demon stelley Er waren klaarblijkelijk christenen, die even als de mithradienard een kind opofferden, en aldus het oude passah tot ecene groote erge nis voor de joden deden herleven, welke laatste zich sedert de ba lingschap van deze barbaarschheid ontdaan hadden. Men moge gers der mithradienaren, of hoe men ook wille; het feit blijft daaro toch even onwankelbaar. In het vierde evangelie (XII: 49) leest men dat Caiaphas, die toen ipper-offerpriester was, den sanhedrin bewoog Jezus op het paaschfeest e regten. Als hoogepriester en opperhoofd der geestelijkheid, wist Jaiaphas zeer wel dat de heilige en geheimzinnige overlevering het loed van eenen mensch eischte tot zoen van de zonden der hebreeuw- che natie op haar paaschfeest. Volgens de grondbeginselen van het emitismus nu is de waarde van het offer des te grooter, naarmate het lagtoffer minder schuldig is. Jezus, die burger, die waarschijnlijk in ‘e oogen van den hoogepriester zelf onschuldig was, schijnt dezen een eer geschikt slagtoffer om de godheid te verzoenen en om de komst an den waren staatkundigen Messias te verhaasten. Wanneer Jezus den oden toegeschenen was inderdaad de Messias te zijn, dan zouden zij em vyoorzeker niet hebben laten dooden. In Hisenmenger (het ontdekte ludaismus, Il, 720; boek Menorath hamaor, fol. 81) ziet men duidelijk at de toenmalige joden, even als in de middelee uwen, two Messiasen verwachten, den eenen na den anderen. De eerste, de zoon van Efraim, of van Israél, zal voor de zonden van het volkterven (hetgeen met den Christus zou gebeurd zijn); zijn opvolger zal e zoon van David zijn, en de staatkundige stichter van het aleemeene ooodsche rijk. De eerste zal uit het rijk van Israél komen, dat de tammen Hfraim en Manasse, de nakomelingen van Jozef bevat; deze flessias, N°. 1, moet sterven, zeggen de joden, tot boete voor de zon-en der Israéliten, die voormaals een israélitisch koningrijk naast hetijk van Juda hadden gegrondvest. Dat is eerst judeesche hoogmoed eenover hunne israélitische broeders. Jezus van Nazareth echter be-oorde tot de oude landpalen van hetirk Israél: van daar de veraching der judeérs wanneer zij zeiden: » Wat komt er goeds van Naza-eth?” Zij vergaten alleenlijk dat de oude stammen van Israél nimmer it hunne slavernij wedergeerd waren, en dat zij bijgevole niet noong had den te kuipen tegen degene die voortaan eene landstreek be- ‘oonden, die voorheen den naam had gedragen van koningrijk Israél. Nisschien wilde Caaphas door op paschen den Messias Jezus, eenen sraélitischen Messias op te offeren, de komst van den tweeden Mesias, den joodschen Messias verhaasten. Beweert niet dat dit alles uit e Evangelién overgenomen is: de rabijnen droegen hun te groote aat toe om dit te doen. Men heeft ongelijk zijne volle aandacht niet jeraan te wijden, wanneer men het Nieuwe Testament oordeelkundig aat verklaren. Het is bekend dat de Joden ter voldoening aan geloften menschen eben geoflerd 1); personifikke offeranden, offeranden bij menigten beteekenden. Dit woord beteekende tevens aan Jehovah geheilig (even Is sacer in het Latijn, zowel: vervlockt als heilig beteekent) en mij unkt dat er niemand is die dit feit tegenwoordig nog zou durven loo-he nen Somtijds werd de bloeddorstige gelofte vervangen door de vrij on-chuldige gelofte eenen zekeren tijd zonder wijn drinken te blijven. Zonder de haren te snijden (Numeri VI) enz., dit noemt men eenen nazireér. Hij kan wijn drinken, noch zich scheren, dan wanneer d tijd vervuld is, en na zich door brood en vleesch vrij gekocht te hebben. Zie Theodor. Quest. in Lev. 28. Diodorus Sicil. I, 18, 88. Lu cianus, C, 60; Homerus Iliade 23, 141; Martiales, IX, 17. 3, dat het wijden van het hoofdhaar aan zekeren god, ook vrij sterk in zwang was bij de heidenen. Simson en Samuél zijn nazireérs, de apostel Paulus komt met hen Overgreen. (Handel. der Apostelen XVIII: 18; XXI: 24, 26) Het cherem was, naar het schijnt, ook bij de Galliérs in gebruik (de Bell. Gall. 6, 17); maar het cherem der joden was afgrijse-lijk, verfijnd wreed, bijvoorbeeld I Samuél XIV: 24. Jonathan vergeet, na een overwinning op den vijand, dat de koning Sail het leger, op straffe van den cherem, bevolen heeft, den geheelen dag te vasten; hij eet een weinig honig: Sail wil hem doen dooden, maar het volk veroorlooft het niet. Men verving de algemeene slagting van de geheele natie door d besnijdenis; aangezien iedere Hebreér Jehovah, dien nationaal-god, ge- Heilig was, moest hij ook door een merk geteekend worden: de ont- manning was onuitvoerbaar, de besnijdenis was zelfs in meer dan ee opzigt nuttig. De Egyptenaren, de Colchiérs nabij de Zwarte Zee, en de Ethiopiérs hadden volgens Herodotus ditzelfde gebruik. Origenes (Comment. ad Rom. 2, 13) zegt dat iedere vreemdeling, die bij de Egyptische priesters wilde studeren, genoodzaakt werd zich te doe besnijden: dit was onder andere het geval met Pythagoras. Bij d Hebreérs wijst de ceremonie genoegzaam haren anthropothisieken oor- sprone aan: men zuigt het bloed uit de wonde van het kind, men ver- brandt het afgesnedene vel. (Rab. Maimon. Mor. Nevoch. 111, 49. Kircher, Joodsche ceremonién, p. 162.) Fragment uit T. W. GHILLANY. De Menschenoffer bij de Hebreén der Oudheid, 1842. DE BIUBEL, EN LEESBOEK VOOR KINDEREN EN JONGE DAMES. Ik beschuldig den bijbel te zijn een boek vol onzedelijkheden, wes- halve ik het onverantwoordelijk en schaamteloos vind dat de protestanten het hunnen. Langen dames ter lezing in handen geven, en dat de regeringen niet zorg dragen dat het ten minste gereinigd worde van walgelijkheden, gelijk die welke ik hier openlijk brand merk ONKIESCHHEDEN. Pemeteme VUDI- 11, 19. XIX: 5—8; 81-36. XX: 18." XXIV: 16, XXV: 22—26. XXX: 15.16. XXXIV: 2. XXXVIII: , 2, 3, 8, 9, 14-30. XXXIX: 7, 12—19. auxodus TV: 25. XIX: 15. XX: 26. XXI: 10. Leviticus XII; 2—7,. XV: 16—28. XVIII: 6—23. XIX: 19, 20, XX: F121, XX: 4. Numeri V: 13, 19, 28. XXI: 17, 35. Deuteronomium XXII: 17, 20—25, 28—30. XXIII: 1, 13, 17, XXV: 11. XXVIII: 20—23. XXVIII: 30. Risteren Il: 22. XI: 87—389. XVI: 1—3, 22—29. XXI: 12. mute ii: 3, 4. 7—11. 1 Samuel II: 22. XVIII: 25, 27. XIX: 24. XX: 30. XXV: 22, 34. 2 Samuel XIII: 1—17. XVI: 21, 22: vergelijkt hiermede XX: 3 als een bewijs van Davids regtvaardigheid. © Koningen 1: 2, 4. XIV: 10, 24 XV: 12. XVI. 11. XXT: 21 XXII: 47. 2 Koningen IX: 8, 37. XVIII: 27. XXIII: 7. Pou eI), XL: 11. 12. Psalm LXXII: 6. LXXII: 27. OVI: 39. Sprenken J: 8. VII: 18. IX: 16. XXIII: 27. XXX: 19. Hooglied I: 18. IV: 12, 15. V: 4. VII: 1—38, 6. VIII: 8. esaja Tit; 17. IV: 1. XX: 2, 4. XXXVI: 17. XXX: 22, XXXII: 11. XLVII: 3. LVI: 3, 4. Jeremia III: 9. XXX: 6. Klaagliederen V: 11. Hzechiel IV: 12, 15. XVI: 4: 6—9, 15—17, 22, 25—41, XXIII: 38—45. XXXVI: 17, 18. Hosea I: 2. If: 1—8. IV: 10—15, 18, Wetou OVE LO; ix: 14. Joel III: 8. Amos II: 7. Micha I: 8, 11. Habakuk II: 15, 16. Maleachi II: 3. Mattheus XIX: 12. Romeinen I: 2. 26. 27. 1. Corinthian V: 1. VI: 10, 18, 15, 18, VII: 1, 2 (das laatste vers vooral in den waren zin), Philippensen III: 8. G6 1. Thimotheus I: 10. 1. Johannes III: 9. Openbaring XVI: 15, EENIGE GODDELIJKE GEBODEN. 1. Moord. 2 Koningen X: 11, 30. Daartoe sloeg Jehu al de overge- ico 5. 6. Hike blevenen van het huis van Achab te Jizreél en al zijne bekenden en zijne priesteren, tot dat hij hem geenen overblijven. De Heer dan zeide tot Jehu, daarom dat gij welgedaan hebt, doende wat regt is in mijne oogen en hebt aan het hnis van Achab gedaan naar alles wat in mijn hart was, zullen uwe zonen tot het vierde gelid op den troon van Israél zitten. (Plaatsgebrek verbiedet mij hier de lange hjst van Biybelplaatsen op te geven, waar door de Godheid moorden gepleegd en bevolen worden. De geheele geschiedenis der Joden is een doorloopend tooneel van’ bloedsiorting.) Diefstal. Exodus Ill: 22. Maar elke vrouw zal van hare naburin- en van de waardin haars huizes eischen zilveren vaten en gouden™ vaten en kleederen, die zult gijlieden op uwe zonen en op uwe doch-— teren leggen, en gij zult Egypte berooven. Bedrog en Logen. 1 Samuel XVI: 1, 2. Toen zeide de Heer tog Samuel: Hoe lang draagt gij leed om Saul, dien ik toch verworpen heb, dat hij geen koning zij over Israél? va uwen hoorn met elie en ga heen, Tk zal u zenden tot Izai den Bethlehemiet, want Ik heb ~ Mij eenen koning onder zijue zonen uitgezien. Maar Samuel zeide: hoe zou ik heengaan? Saul zal het toch hoo- | ren en mij dooden. Toen zeide de Heer: Neem een kalf van de ~ runderen met u, en zeg: Ik ben gekomen om den He Ere offerande te doen. 1 Deut. TI: 30. 2 Kron, XVIII: 19—21. Jerem. XX: 7. Ezech. XIV: 9, id. XX: 25. Hozea XII: 7. 2 Thess. I: 10, 11. Openb. XX: 1—8, 8. Dronkenschap. Jeremias XXV: 27, 28. Gij zult dan tot hen zegen: Zoo zegt de Heer der heerscharen, de God Israéls. Drinkt en wordt dronken en spuwt en valt neder, dat gij niet weder opstaat, van wege het zwaard, dat Ik onder u zal zenden. En het zal geschieden, wanneer zij weigeren zullen den beker van uwe hand te nemen, om te drinken, dat gij tot hen zeggen zult: zoo zegt de Heer der heerscharen, gij zult zekerlijk drinken. Deut. XIV: 26. Spreuken XXXI: 6, 7. Jeremias LI: 57, Johannes II: 2—10. Overspel. Hozea I: 2, 3. Fichtbreuk. Wozea III: 1, 2. Mattheus I: 20. 4 Bloedschande, 2 Samuel XIII: 11—13. Urte een nog onuitgegeven werk van TAB ZULMAT ZIDAH. Lee Nia): Ueno D: Recxaun. (A). De Geschiedkundige onhoudbaarhhid der oude Hebreeuwsche overleveringen. 2. 2... 2... we Barzar (Jos.) De Gebreken van den Bijbel.......... Aprecut (Fr.) Het Leerstelsel der Drieenheid........ OpyssE-Bapror. De Evangelién beschouwd.......... Hirrerzt (Joun 8.) De beweerde messiaansche voorspellingen doe- lememieh Op Jezus.... - Gare ee ee rs i ke Rumer (Jon, Wiuu.) Onechte schriften des Nieuwen Verbonds.. Guintany (T. W.) Menschenoffers ter eere van Jehovah. Tas Zumar Zipau. De Bijbel, een Leesboek voor Kinderen en EN 2 so, Use wn Seta icaercs Deke B8sle se is) Bs 2 v 44,  TIUDGENCOT OP HET GEBIED DER REDE. GEWIJD AAN DE BEVORDERING VAN DE KENNIS DER HEDENDAAGSCHE WIJSBEGEDRTE, DE LEER DER HUMANITEIT EN DE EMANCIPATIE DER VROUW. ONDER REDACTIE VAN RUDOLF CHARLES. AMSTERDAM, RAC.peM (eb). ER. Vijgendam, J 628. 1859. Mee, Ligeti el). Loi Nee Gs ET ONTWIKKELINGSPROCES IN NATUUR, GEDACHTE EN ZEDEKUNDE. Wanneer men den moed heeft zijne ogende openen, zijne rede te ge- iken, en opgewektheid genoeg bezit met zijne oogen, met zijne rede werking te verrigten, die men het vrije onderzoek noemt, dan zal u zien dat er niets hetendigheid, niets onanderlijks, dan de veranderlijkheid; omdat alles, wat zich aan / oog vertoont, bestaat, gelijk wij het gelieven te noemen, of eigen- voorbijgaat als eene onafzienbare keten van oorzaken en gezen. Ik verkies voorbijgaan in stede van bestaan, omdat de voort- ende beweging der stof eene onophoudelijke vormverwisseling verzaakt, die het werkelijk bestaan van eenen dier vormen onmogelijk ukt, daar dit stilstand zou vorderen, en stilstand of hetgeen er mede jk staat, afzondering, ondenkbaar, en de vernietig van het leven ten gevolee hebben. Het geheelal, de som van het voorbijgaande, het onbestendige, van het veranderlijke, bestaat bestendig, onveran ijk, dat wil zezgen, onvermeerderd en onverminderd Al zijnne onleelen, vereenigen of scheiden zich en nemen dus onophoudelijk door neerdering of vermindering andere vormen aan. Elke voorgestelde m is dus willekeurig eenen denkbeldigen stilstand aan, is uit gistende geheel, in gedachte, een gedeelte uitligten, en aan de eene reeks oorzaken, aan de andere eene reeks gevolgen afsnijden. Werkelijkheid echter is dit ondoenlijk, de keten van oorzaken en gren is daar onverbreekbaar, de voortgaande ontwikkeling onbedwingt; zij is een stortvloed, die rotsblokken ontwortelt en dammen 1 TIYDGENOOT OF HET GEBIED DER REDE. 9 Die bewegende, dat leven, die ontwinkling durch den oogspiegel op de hersenplät van den menschelijken geest; den denken dartelen en spelen op der golven donzen mantel, 2) springe over de donkere rotsgeväarten heen en duikelen en plompen in de vielenden stroom, die hun bakermat, hunne speelplaats, hun voertuigy en hunne renbaan is. En die gedachte, wier leven in hare vrijheid bestaat, die gedachte will men opvangen, knevelen en terug houdet van hare spelevaart op den stroom. Legermen men dan niet hoe innj zij er mede verbonden is, begrijpt men dan niet dat men zich ten spot, stelt van die gedachte, die wegslipt, tusschen de vingeren die haar wi hlen vatten, of die zich schommelt op de hand zele die naar haar grijptyziei men dan niet in, dat men den spiegel zelven zou moeten vermoelen om de breking der lichtstralen te voorkomen, die lichtstralen, die kunnen wij ook niet vorderen dat de gedachten, die wij zien ontwinkkelen, de Gedachten zulässig zu den zuverdienten zu den voorouders heben gehad. De wetenschap ontwikkelt zich in iedere wenteling der stoff, de gedachte dringt voort op het duistere pad der kennis, door de hand der weten schap stap voor stap geleid. Effen en gelijk is dat pad, en onmerkbaar is de wending, waarmede het naar den top voert van den berg, waarop de waarheid zetelt. Hij dwaalt, hij die beweert dat in den aan- en alleen verlicht in den kleinen kring die de fakkel der geleidende wetenschap om zich heen verspreidt. De gedachte, geboren uit de stoffen en met de stoffen ontwikkelend ontklemt de naturwet, die zich aan het oog vertoont, tot logische ten gevolge zijner rede, heeft verplaatst. De kennis dier zedewet, woonlijk zedekunde genoemd, ontwikkelt zich dus gelijkmatig met de gedachte, even als deze met de stoffe een vorm afgescheiden en in de gedachte een denkbeld op zich zelf bestaat even zoo min is bij de zedekunde een toestand te bedenken, die n uit eenen vorigen voortgekomen is en zich tot eenen volgenden onm: delijk ontwikkelt. Zoo lang dus de stoff zal wentelen, zoo lang de dachte zich zal louteren, zoo lang zal de zedekunde zich vervolmak Gelijk de vormbenaming willekeurig door den mensch veranderd wor naar gelang die wisseling door zijn zwak gezigtsorgaan onmisken baar na, gaan kan worden, gelijk hij bijvoorbeeld heden vrucht noemt, wat hij g 9) ‘teren den naam gaf van bloesem, en zoo  stelling van alle andere daarmede verknoopte denkbelden, zoo splitst hij ook de zedekunde naar gelang van haren in het oog vallenden staat van ont-wikkeling, in zedeleeren, die hij, zinnelijk voorgesteld, ecerdiensten noemt. Ofschoon de algemeene benaming, in weerwil der voortdurende ontwikkeling, dus steeds zedekunde gebleven is en steeds zedekunde blijven zal, zoo noemde men eenmaal den staat waarin zijverkeerde, b. v. Mythradienst, later Mozaisme, daarop Esseisme, voorts door het Plato-Pythagorisme gegaan zijnde, Christendom, (Arianisme, Athanasianisme, Roomsch en Grieksch Catholicisme, Protestantisme en Unitarianisme), en zal men dien later door de meer en meer ineensmeltende vormen van Pantheisme, Positivisme en Materialisme heen, de Humani-teitsleer noemen, als de algemeene vorm waarin zich deze drie rigtin-gen oplossen moeten. DE HERVORMING DER XIxde EEUW. 