Het tweed deel van de spiegel ... 1678
Roelofsz, John
Het tweede Deel VAN DE SF 1 E © voor de Stad EMBDEN. Zijude Een Aanhang van het verhaal van het onſchuldige lyden der gEnealdaar die men gemeenzlijk noemr QUAKERS. M.ET De Copye ven een Brief die door S. C. op den 16 September 1658» a de Vervolginge om der Conſctentie, aan Burgermeister Andres geſonden; waar inde onredelykbe yt van de Pro- ceduren van de Embder Maziftraat, regen de voorſ Lieden, krachtelh wort aangeweſen. Door J-R. vander Wert, J. Aerentſz, B.v, Tongeren, en P.Hcnd:ix, - Marngeen aandachnge Lexer, Lhier wort u yoorgeſtelt het vervolg van de handlinge der A Magiſtraat yan Embden, &c, beginnende, daar wy het, in dem Spiegel voorde Stad yan Embden, (in den Jare 1679 tot Rotterdam gedrukt ) hebben gelaten, van welk bock, of verhaal de rEden waarom het door den Druk is gemeinen gemaakt, in deszelfs Voorrede is te zien, En gelijk doenmaals wel de voornaamſte reden, tot het uitgeven deszelfs heeft geweſt, dat men beyde de Magiſtraat en d' Inwoonders van die yoorſz Stad &c. daar door met goede reden heeft verwagt, ten minuten eenigſins, tot een afkeer en yeroordeelin- ge vanzulke Proceduren te bewegen; en het ſelye (altqos in't gemeen) geenſints en blijkr daar door gewrogrt te zijn, en wy Evenwel (nevens vEle andere menſchen, die met ons in onzen weg in de welke wy God dienen In alles niet cenig en zijn) welweten, dat 'et ſtoffe genoeg geeſt, daar men zulke Proceduren van een gepretendeert Gereformeert volk zict, omte denken en befſuyten, datze als nog nict ter degen tot Bbbz de G94 Het tweede Deel, van de de oude, eerſte, chriſtelijke, zagtmoedige, rechtvaardige, liefde- rijke, verdraagzame, barmhartige, en lJamb-gelijke geelt, der eerſe Chriſtenen zijn —_, en zelfs ſchrikkelyk ontaard van het loffelyke gevoeclen harer ouderen (tenopzigte yan harebelydeniſe) die nog geen geheele ceuw geleden, (laat ſtaan dewelke dervoorgaande ) met zulken yver tegens de vervolginge van ecnig vreedſaam menſch, om der Conſcientie wille, hebben gearbeyd engeſchreven, zoo heb. ben wy one tijd niet yerloren geagt, om in 'tuitgeven van 't yoorlz verhaal te koſte te leggen, en twijfele gezints, aan een dienſt die het ſele in den tid des Heeren, 't zy vroeg of laat, zal doen; die der zelver wel waardig geagt sal mogen worden; Alis 'tdat diegene in de voorlz Stad, die haar zelyen wel meeſt, aan zulke uytſporige handelingen als in 't voorgaandeen het tegen yoordige yerhaal tentoon zijn geſtelt, ſchuldig en handadig mogen kennen, haar zelyen daar tegen, genen met gefonde reden, (die zy ook daar toe niet en hebben) maar met een misbruykende magt, en verwonderens-waardige ſtijf-zinnigheyd sätijf-zinnigheyd sätijf-zinnigheyd sätijf-zinnigheyd; want indien men de voorzeggingeder man-nen Gods, die ons ih de heylige Schriften zijn ay 45m: » geloven moet (gelijk zelfs die gene, dic haar zelven gants achteloos, aangaande de zelyec aanſtellen, zelfs zig moeten schamen te zeggen, dat men niet en moet) 200 Gegen het zerke, dat de roede der godlosen niet altijd blyven zal op den rugge der regtvaardigen; als mede, dat God den Heere, dentroonder ongeregtigheyd niet beyeftigen, maar omütsten zal; endat hy zijn regtvaardig, en heylig ceuwig-durend Koningrijk, zal opregten: Ook heeft den Heere vele middelen, om de quellers zijnes volks, aan de welke geen yerbeteren en is,- weg te nemen, en plaatſe te maken voor zoodanige, die hare plaatze beter zullen betrachten, inde welke zy van God worden geſtelt, hoewel het niet anders als tot groote droef heyd, der genen die alzoo van haar zijn en worden gequelt, kan ſtrekken, als zy yan God den Heere in zijnen toorn worden weg gerukt. Maar al cer yy tot het vervolg van het verhaal der lydinge onſer yreedzame, conſcientieuſe, engodvrezende Vrienden komen, dieze yerder onder de Embder Magiſtraat hebben uitgeſtaan, zoo agten wy het niet ondienſtig te wezen, Copye van zeker Brief yoor aan te ſtellen, die, alhoewel de zelve, ontrent derdehalf Maanden, voor het ſluyten yan den Spiegel yoor Enfbden yoor(ſz., aan dendocnmaals Fn. Ur- Spiegel voor de Stad Embden. -þ Burgermeister is afgevaardigt, egter uit hope, dat de zelve ten germeeſter, en (als wel het meeſte gezagen bewint van ziken, inde Regeringe aldaar hebbende, zoo gemeencljjk gezeyd word ) by geyol- gevele met hem, tot Nuytinge in dien harden onbedagtzamen loop, in de vervolginge onzer Vrienden ( om geen ander zake als dat zy hare conſcientic int gezichte Gods niet willen quetſen) en tot inleydinge yan cen zagter en bezadigder verſtand in hare gemoederen hadden mo- gen ſtrekken, niet zeer nodig geo Ordeilt is, om de zelye als doen, door den Druk gemeente maken, gelijk uu gelich. Wy zullen hopen dat vele nugtere en matige gemoederen, de zelve nevens andere schriften, op het sübjeſen deze vervolginge, en door den Druk voor dezen uytgegeven, (welke in her eerſte deel van de Spiegel voor Embden worden) met aaridagt lezende, oordeelen zullen, dat wy nevens verſcheyde an-dere van onze Vrienden, niet agterlijk of nalatig hebben geweſt, om de meergemelde Magiſtraat, d'onregt-atigheyd en onbetamelizkheyd haarder voorſz odloge yoor teſtellen, en haar tot veranderinge te verzoeken, ja haaré sommeld, datze haar dog niet in*t vervaarlijke ge-yaar wilde begeven, en haar in begeven hebbende daar in blyven, van noyt een goede rekenſchap yan Haar docn en laten voorden Al-machtigen, Heyligen, en rechtvaardigen Rechter der levendige ende doode, *tzyner tijd te konnen geven, en met de werkers der onge-regtigheyd van fijn aanſchijn int Eeuwige vyer Der verstörten te wor- den; en wenſchen' nog (God weet het) in opregtigheyd en vie- rigli;k, dat alle zodinige onder haar, aan de welke God den Heere, nog gelicfr met zijne beſoekinge te verſchynen, tot zulken nadenken yan hare vourledene handelinge als voorſz mogen komen » datze het zelve perykel door ware boerveerdigheyt en toekomende yerbeteringe mogen ontvlieden, en hire hoofden in yrede met God nederleggende, den door der rechtyeerdige ſteryen. 6 - "is _ Her tweede Deel, van de Wo:'1 CopyevandenBrief, die den 16 February des Jaars 1678, van =: | $359 off Amſterdam, aan Buegermeefter Andre (doenmaals onder IS | Burgermeeſteren en Raadr der Stad Embden,, preſideerends ) (a9: | is afgeveerdigt. VRIEND, A L'höfeleuilungen, bewegende, bewegende van liefde tot uwe ziel in müssen herte, welk my doet gelöven, dat er verwes inuis, dat van een Edele na, tuur is, als om das ingewikkelt te weEzen in dat uitſporige, ziel-bezwärende, ja vervlockte werk der veryolginge: Enderhalven is de oorzake van mijn schryven niet alleen, op dar daar door myne V rienden van de vervolginge mochtey komen ontlaßt; maar daar benevens ook, dat gy van de flavernye der vervolginge mocht komen verloßt te worden want ik oordeel altoos den sistand der vervolgers sich, en meer te beklagen, als den sistand der —_ | | Dan vyt ſommige woorden, die gy u onlangs hebt laten onvallen, en die 't mynen ooren gekomen zijn, schijnt het my toe, als of gy u, van congentie wegen, verplicht acht om ons te verdrukken en te vervolgen, om dat gy oordeelt, uyt het geſprek met William Pen, als ook van he t leſen yan d'Apologie van Robber: Barclay, begrepen te hebben, dat wy zoodanige menſchen zijn, die de verdieniten onſes Heeren eſu Christi vernietigen, en dat wy door, of van hem geen zaiigheyd verwachten zouden, Ja dat wy wel zalig zouden kunnen worden al hadde wy van hem noyt gehoort: zulks dat ook die gene, die yan hem noyt gehoort en hebben, wel zalig kunnen worden, &c. Welke zake by ualdus begrepen, en voor de waarheyd aangenomen zijade, zoo {chijnt gy daar uyt genoegzame redente nemen, om op on aante vallen, enonste rnineren, op zoodanige manieren, alsgy tot nog tac hebt gebruyke, Maar mijnriend, indien wy in zoo grooten zake, betreffende enze zaligheyt, zoogeweldig verleyd zoude wezen, en dat wy Christum, enal wat hy voorons gedaan heeft, aan cen zyde ſoude zetten, &c. Wreet gy dan niet dat wy albereets in een ellendige ſtand zouden wEzen? Weet 20/7 Spiegel oor de Stad Embden. Wreet gy dan niet dat men dan medelyden met ons behoordente hebben, en dat men met ons behoorden te arbeyden, om ons daar uyt te verloſlen? Voornamentlijk als men gedenkt- aan. het oude ſpreekwoord, Dat mommandt in het begin moetwillens dwaalt, maar dat hy, cer hy eenige aw4- ling omtfangt, op d'cen of 4 ander manier alvorens bedrogen, en in ſijnverstand bedwelmt moet wezen: en wanneer hy die ontfangt, dat hyze ten minſtexls een waarheyd aanneemt, en ook niet biter weten, schoonze zelfs verdoemt z0ude mogen wezen, indicn by *er in zoude mogen continueren. Genomen nu, dat wy in zoodanige stand, oordeelt gy dat gy ons daar van wel zoud kunnen perſuaderen, en dat gy ons zoud kunnen overwygen, datwy dwalen, door het gebruyken van zoodi- nige middelen (quanſuys tot onze genezinge) die altyd by den Antichrist zijn ter hand genomen, om de ware geloovyige voor fijn beld te doen buygen? Of meent gy niet, ter contrarie, dat zulk cen deure zoude openen om ons daar in te verſtrikken, en ons te doen geloovige dat wy de waarheyd hebben » om dat wy zien dat zoodanige klare teyc- kenen van de rechte diſcipulen Chriſto onder ons te vinden zijn? Behoorden niet die gene, die haar inbeelden onzeellendigen stand, ten opzigte van onze zielen, tebemerken, medelyden met ons te heb- ben? Behoordenze niet her leven Jeſu te yertoonen in alle rechtveer- digheyd ennedrigheyd: ten eynde wy wan zoo groove dualingen mog- ten worden oyertuygt. En beruw hebben? OQordeelt gy niet dart dit een veel beter weg zoude weſen, en eygener voor de ware Christienen, als uwe sinkende gaten en gevangeniſen, ue banniſſeementen, uwe berovinge, &c. enuwedreygementen met arbitraile correffie? Wat! Gelooft gy dat wy om onze dwalingen verdoemt zullen weſen als wy ge- ſtoryen z1jn, ende cn wilt gy ons niettoelaten, om, terwijl wy vreedzamiijklEven, cen weynig ruſt, en het vreedzame gebruyk van onze ' geringe middelen onder u in deze wereld te genieten? Dit's immers een beklagelijke zake; enin derdaadt, zelfs de wereld plach het hare betertebeminnen. Maar miſſchien zult gy zeggen, dat gy van de wwereld niet en21jt, maar van de Gemeente, dan, indiendit waar is, zoo zijt gy verpliche alle menſchen, en zelfs uwe vyanden licfte hebben: Want de gemeente Christi is geen  word genoemt de Grond en Pylaarder Waarheyd, waar tegens de poorten der hellen niet en vermogen. Is u gelöt nu ſoo groot niet, dat gy wwe Gemeent derft yertrouwen tegen een weynig ondermynende Ketters, gelijk gy ons rckent? Denkt gy dat wy door uwe Rotle doorgraven zullen? - 200 moctze immers de rotſe der ecuwen niet wEzen. Of miſſchien zult gy zeggen, dat wy gevaarlijk zijn om de eenygu- dige te verleyden. Dan indicn dit gehoort wierd uyt de mond van een Layterſe Paſloor, zoo kondet eenig(ints ingeſchikt worden ; Maar by uyt die van der Calviniſten opinic fijt, heeft het gants geen ſchija yan re- den, want nademaal gy, -yolgens uwe belydeniüle, —_— moet, dat, of 'erſchoon duyſentmaal meer verleydende Jeſuiten, Monnic- ken, Quakers, Mennonyten en vrygeeften zoude wezen, als 'er nu {ijn, echter niemand van uytverkoren getal door haar verleyd kan worden ; ſoo ſchijnt *er ook weynig aan gelegen te wezen, of er ceni- gevandeuwe, die verworpenen zijn, verleyd zouden mogen werden, dewijlzedoch, nadie opinye, zouden moeten vergaan, ſchoonze, tor hetlaatſte toe, by uſouden mogen blyven. Hier by nog koi dat Cal- yinus, gelijk gy weet, in zijne Institutien geleert heeft ; dat bet eynde En de middelen beyde 2471 geordneneert. Indien dat waaris, endarer dien-yolgendenige tot dwalingen GvergegEven, enverleyd moeten worden, waarom ſouden dan ook niet eenige Predikers en verkondigers yan die dwalingen wezen, indien God dat zoo geordeneert heeft, wilt gy hem inzijn werk verhinderen, namentlizk, de uytverk6rene ter 2za-ligheyd, ende verwurpene ter verdoenen, endat bey-. de door zoodanige middelen als hy geordeneert heeft? zijt gy wyzer als God zelfs? zijt gy in zijne verborgenen raad geweſt, of beheld gy u in dat gy weten kunt door welken weg de uytyerkorene, en de verwurpene, yder tot haar byzonder eynde moeten werden gebragt? Kunt gy wetten maken waar door eenecenige ziele, die God de Heere tot bedrog heeft overgegeven op dat zy verdoemt zijn van bedrog of verleydinge zal worden bewaart? of kunt gy dat beſluyt veranderen, dat gy Uu inbeelt overu, over alle menſchen befloten te zijn? zooneen, wat doet gy Dans anders als inde lucht te zitterte zitterte zitterte zitterte zitterte, cin u.t. vrede te hou-den met dat gen dat God de Heere gedaan heeft, of nog will doen? Spiegel "hour de Stad Embilen, 29 en bhoordemen niet terwijl wy hier zijn, uyreerlijk met malkanderen in vrede te leven, latende aancen yder in het einde zyner digen, ont- fangen dat gen dat hem toegeſchiktis, zonder malkanderen meer welt in den hEmel te willen dringen, daar men dog zcyd, datdedeure al lang voorleden, geſlotenis. Enderhalven zoolaat ons gedeelte met ugenieten, want 200 uop het eynde beter uytſpraak, als ons, te beurte vale, zoo zullen wy ons cygeu verlies zelts beklagen moeten, en unograns u deel niet kunnen misgunnen. En 6vermits deze zaken, na uwe opinien, zoo vaſt zijn geſtelr, datgy ons, wat gy 'er ook toedoet, niet beter, en wy uniet erger kunnen maken, zoo behoort gy ook na uwe opinie te handelen, en ons dienyolgende tot ons zelve te laten, zooals wy zijn, zonder on- ze zaligheydin diervoegen te zocken, of de zelve mer ſtokſlagen te be- vorderen, &c. Ook behoort gy u over onze dwalinge zoo niette erge= ren: datgy daardoor u eygen redelizkheyt komt te verliezen, willende u zelven doen gelooven, dat gevangenifſen, banden, bannifﬁmen- ten, boeten, plunderingen, en lichamelijke {tzaffen, de kragtdadi- ge argumenten zijn om-de Ketters tot het Chrifﬁtelzke gelaof te breny gen; aangerien niemand dit ooyt geloof heeft, alsalle encenige dwa-ze en 'blinde, die yan 'tgebruyk yan hare redenen zijn beroofe geweelſt, "s Dus verr, mijn Vriend, heh.ik de verymiedigheyd genomen, om, op ueygen gronden, metu te reasonneren, en de zelve te preſuppo- neren, als ofze waarheyt waren, Maargeeft my nu ook eens de vryheyd omtotu watduydelijker te ſpreken, enutezeggen, dat het vooroor- decl, dat gy tegenons hebr opgevat als of wy het voordeel van Chriſti lyden en siterven voor de zonden zoudert verzaken, abſoluyt vals, en ecn verkeert concept is, dat gy door een alte vaorbarigen befluyt hebt epgen6men: Want dat het uit yoorbedachte vyandichap zoude ſpruy- ten, zoud iknietgeerne willen geloven, Gen6men dat yemand van ons gezeyt heefc dat'er cen magelijkheyt van zaligheyd mogte wezen voor diegene, die de hiſtorie, ofhet ver- hael yanhet lyden Chriſti niet ny”  » dat ry zilip-kunnen worden,. ex niet. door Chriflam?'Ovrdeelt! mijn Vriend, darde voordeelen yan hetlyden Chriflam haar niet wont 4 eyt en breyden als binnen de bepalinge. yan. des relbs hiſtoric > dat zou voorwaercen vreemdttaak wezen,, - alz: men: zoude. vaſt ſtellen dat her lyden Christi niemand te bate zoude komen, alsalleendoorde hiſto- fie, want indien dat waar zoude wezen,:zoo zoudemen » als men de Schrifture wegneemt, ook te gelizk wegenemen de voordeelen van Christi- lyden, gelijk men verders mede die voordeeten zonde wegenemen, als men wegneemt de capacitéet of bequaamheyd omdeSchrifruur te korihen verſtsan, Door heticerfte is dan, het grootſte' gedeelte des we- reldts,' meticen flach verdoemr:! en:door het tweede' onze eygenen kinderen hier- in 't Christeridom 2 (gelijk: mide al die gene, die stom, do8f }'en fimpel fijnz ook worden daar door alle peeſtelijke middelen, wair door de genade en 't leven kan wordentoegebragt, t'cenemaal nitgefloten, en waar hetien zoodanige ſtellingen noodzakelijk zouden hen loopen, | daar aan ſchrik ikregedenken. Dit. zal ik*er kortelijk mar vati zegpen : dathier doorgedaan word dat gene, waar van. men ofis wit beſchuldigen, re weren,- dat men de voorde elen van her lyden en dedoode Christi verzäkte, ofzen minuten verkleynt : en dat men dat gene, dat goddelijk en geeſtelijk is, binden wil aan dat gene dattyde- Ijk-en toevallig is; 't welke nog goede redekaveling, nog Gods ge- Icertheydis, 100-590-101 7217, FIT 70s To © - Overweegt nu'voorts,, dat Jefus Christus den middelaar des nieuwen Verbondts,-nictalleen geweſt is de x6ne-Abrahams, enide x6ne. Divids, in welken kstand hy geſtorven is, maar dat hy ook was de Sone'Gods, mm welken kstand hy onze zonden gedragen heeft, 't welk voor geen z6hy Abrahams, nog voor geen z6ne Davils mogelizk was: zulks dat de menſcheyd Jefasonderſteunt is geweelt doorde Gadheyd : waar van dazi ly gek6men was, omdicondragelizke laſt te dragen, den doodr to lydehy en zijh bloed, tot uptwisfinge-der zonden te vergieten.. Maar dit de rechte manijereder'werekinge van die Godheyd, of hee woord in de menswerdinge, in het Iyden En in de opſtandinge Christi onbegypeltijk is, moeten de afdergeleerdijk, enalderwijſte zetis bekennen, Nu vinden wy wel, dat de zicktelijke daden, en de gefprokenewoor-den;, die-doer den metifche Jeſum gedaan en geſproken zijn, zijaaahgereyitene; mair de: Goddelyke werkinge kent geen menſch-; zoo wel doen 'tef tifd; als tiu;; als allen door de Geeſt Godts, cn —_— 3 hn chijnt En alhi wy gezants twijfelen dat het verhaal yan de ontfan- geniſſe, geboorte, Ieyen, dood, verryſenifſe, en hemelyaart Chrſti, dat inde heylige Schriftuur begrepen is, door Goddelijke ingevinge ge- ſchrevenis, en dat het behoord gelezen, gelijk en yervult te worden = deor cen ygelijkdie toegang tot dat middel kunnen hebben, gelijk hicr inhet (gehaamde) Chrétendom by meeſt ydercen daar toe gelegent- heyd kan worden verkregen : Dat wy ook oordeeten dat men de Schrif- ture behoorden aan te zien als een yan de voornaamfte uytwendige mid- delen-, die den H. Geeſt in deze Landen, en indit ons geflachte ge- bruykt; zoo en deryen wy eyenwel Gods Almogende kragt aan dat middel alleen z* nog aan cenige andere uitwendige middelen bepalen : om dat hy werken kan, hoe, wanneer, en doorwat middelhet hem be- lieft, dewilhy macht heefr over degeeſten vanallevieeſch, endathy die weet wat hy in de menſch geplaarſt heeft, op hem ook zoodanig werkenkan, beyde om zijn herte te yerzachten, ente verharden, als t zijn welbehagen is. Want het Woord dat yleeſchipeworden is, was in den beginne God, enis, inde volheyddestijds, in het zaad Abrahams, in de gedaante een's menſchen yerſchenen. Dezen Jeſus, de Sone des Menſchen, hadde 'tleven in hem zelven, welk leven was, enis het licht der menſchen, waar mede een ygelijk menſch verlichtis komende in de wereld. Let daar wel op; Verlicht met het leven, dat in het Woord was. Nu dit leyen in heut on beſmer zijnde; zoo moet ook nodzakelijk ket lichtin de menſchen zoodanig wezen, Dit 1-venin hem independent zjnde, zoo moet ook het licht inde menſch zoodanig weren, en dit lickt in uwe, in myne, en in allen 7 EY Me = Cece: 2 menſchen conſcientien Rtaat vaſt als een onveranderlijke principium, en als cenonwrikbare pilaar, of getuyge tcgen al dat gene Jar quaad is, zijnde als cen; zuyver cog, waar door yder cenzien kan vanwat ſoort zine werken zijn ys indien hy dat licht lief heeft, en indien hy zijn licht zoo algemeen tot alle menſchen heeft uitgeſtrekt, en die het zelve inde conſcientien van alle menſchen z00 cen werkende kracht gegeven heeft, die en is niet bepaalt nog pe- bonden aan cenig anne middel om dit alles uyt te werken: maar dewijl by alle macht in hemel En op aarde in hem zelve onfangen heeft, z00 moet hy ook noodzakelijk 'de macht hebben over het licht, de ge- oide, en de zaligheyd die wezentlijk in hem ſelven zijn. Waar uytvolgt, dataldedeugt, of kragt, die inde Schriftuur, of in cenig ander uytterlijk middel zoude mogen gevonden worden, niet anders is als,cen uytloed, of afvloeying van Christo, de Fontcyne; endat door de invloeyinge des geeſtes, enderhalven zoo isr, mijns oordeels, cyengrootedwalinge, dat men zeyd, dat herleyen, de ge- nade, ende zaligheyd inhzrenten wezentlijk in de Schriftuur te takes is, als dat men zeyd, dat de Schriftuur de Saligmaker, en dat 'ergeen ander is. | Deze zake, mijn Yriend, heb iku geſchreven, omze. tot uwe ern- Kige overweginge te laten, niet met die. meenipge om die heylige ge- tuygeniſe, door de heylige mannen Godts geſchreven, eenig her win- ſte diſrespe& toe te brengen, geenzints: maar met dat oogmerk dart wy al t ſamen ons zouden mogen wagten van die groove dwalinge der Pharizeen » die het lEven in de Schriftuur meenden te vinden, daarze nogtans- niet anders als een getuygenille yan het lEven. is: als medezdent niemand van ons al t' ſamen'zoo naauwe bepaalde inbeideningen zouden wp opvatten van de barmhertigheyd, wijsheyd, en van de goetheyd onſes Gods, dat hy zoude meenen dat'er geen ander middel is, om de menſchen van alle 't zelve deelachtig te maken, als alleen door de nage- latene ſchriften van eenzge yan de uyterlijke woorden en werken, die door onzen Zaligmaker gedaan en geſproken zijn? 'K Zeg van eenige, om dat ſoannes zeyd, dat hy meent, dat, zooze allegeſchreven waren, de wereld zelye degeſchrevene boeken niet en zoude bevyatten. | ' Waar mede ik dan, voor dees tijd, eyndigen zal, met ernftig verzock, zoo gy Oycr eenige zaken hier in begrepen, hog onyoldaan mogrt vC- Spiegel Yor de Stad Embien. or wezen, dat gy 'tzelve op cen Christiſtelyke wyze & myner kenniſle ge- lieft te laten komen: en, zoo gy oordeelt dat ik doole, dat gy na my- ne beter berichtinge gelieſt te trachten, Maar 't zy hoe Spiegel Yor de Stad Embien. or wezen, dat gy 'tzelve op cen Christi�telyke wyze & myner kenniſle ge- lieft te laten komen: en, zoo gy oordeelt dat ik doole, dat gy na my- ne beter berichtinge gelieſt te trachten, Maar 't zy hoe Spiegel Yor de Stad Embien. or wezen, dat gy 'tzelve op cen Christi�telyke wyze & myner kenniſle ge- lieft te laten komen: en, zoo gy oordeelt dat ik doole, dat gy na my- ne beter berichtinge gelieſt te trachten, Maar 't zy hoe Spiegel Yor de Stad Emb 'Tzy, laat nie- mand yoor myne; 6. wt lyden, alsalleen ik zelfs. Voorts wenſch ik x van herten alles goets, en dat gy den weg der vrede kicſen, daar in wandelen, en geen zaken moget doen als alleen die gene, waar 6yer gy in ulaatſte cynde yertrooſtinge vinden meugt. In Amzterdam Blyvende moe getrouve Vriend den 16 Sept. 1678, N.S. STEVEN CRISP. Gy zult wwe antwoord aan my kunnen addreſſpren for Amſterdam, 4an Pieter Hendrikſz, is de vergulde drieboek . op de Keyſerigrage. Vervolg van de Spiegel yoor de Stad Embden, &c. Oden 26der 12 Maat 1678, als op welke tijd het verhaal van de lydingen onzer Vrienden tot Embden was geeyndigt, hebben wy Cornelis Andrieſzraadzaam, om her zelye nog zittende, en haar-lieder zickte als nog duyrende, ende q—_— verbeterende, zoo yond Cornelis Andrieſzraadzaam, om her zelye nog yerder aan de Magiſtraat bekent te maken, te meer om dat hy reden genoeg hadde, om te oordeelen dat haar-licder ziekte, cn zwakheyt, door hare gevankenifle (om der Conſcientie wille) in de welke zy-1. yeel koude, fink, en uytterlijke benauwtheyt, door de engte deszelfs moſten lyden, was veroorzaakt en gevoet; endatdroey vig is om aan te denken, het kleyne onnoozele ſchaap, haar jongfte kindt, dat maar ontrent anderhalf jaar oude was, wierde (zonder twijffel door oorzaak van de leelijkheyd en kwaadheyd der gev ankenifle) met zulke benaauwde buyen aan de Magiſtraat bekent gewaakt, dat'et daar in ſcheen te zullen weg blyven; dit heeft hy dan aan de Magiſtraat bekent gewaakt, op dat hy zig zelve als Vader, behoorelijk wegens zijn kindt mogte quyten, en hy zonder beſchuldinge by zig zelfs mogte wezen, als het z'-lve van haart-lieder kennifſe te hebben onthouden, indien 'er de doodr, of an-Cce3 der Hettweede Deel, van de; der yerder ongemak van het kind daar op hadde geyolgt, ep was xiju bekentmikinge door geſchrift als yolgt : [I Aa Burgermoſter er Racd der Stall Emben. 7 VR IENDEN, HE £ kennelijk.tot ulieden, dat wijn kleyne kind yan tijd tot tijd afneemn en word z.cer mager en min., en 't is somtijds zick tot de dood toe, en wy bemerkgn en ondervinden, dat het kindt dien benauwden rook.en die quilen niet weralrdgen kan, die hier dikwils in deqe gevankeniſe is, en o0k_ kan het kind hier niet bedient worden, Gelijkhet wel behoort, en indien gy-l. Kent te maken. 1k blyze cen Vriend 30t 6 liegen, en tot alle regtuaar- dige Wetten, be Uyt de Gevankenifſe om herge- x -R i | rms; der paces; bem : bald 4 6 C, As Y Raveſteyt, Embden 2/7 der x maand, 167g. 6 417% i Dezen Brief in den Raad gelezen zijnde, roo zeyde pra! pn; Merger, tot den Capiteyn Schoute, datze wat uyt den Apoteck zouden laten halen enhet kind ingeven, maar den Schont antwoordende, dat'et cen klein kind, eneen zuygeling was, dat nog niet ſpreken en lk8fide, en datze't zelve nietin krygen konden, endat'et, indien her daar nog lang in bleef, om hals moſt kemen, zoo heeft den voorſz Burgermee- ſter Menger, daar op weder geantwoord, indien Cornelis Andrieſs, met zijn Vrouy. uytde Stad. wide trekken, datze hem aanſtondes uytliten wilden : Coryelis Andrieſs. dit beſcheyt op zijn brief bek6mende, zoo liet hy haar wederom door dicnzelven Schout weten, dat by wel bels- yen wilde, met Vreywen kjnderen uyt Emb de te trekken, als het wieder Spieget oor ds Stad Embden. hor er Gpen quam, en bequaam reisbaar weer was, want in zulken' feile koude, als'er doen was, zig met zijn zwakke Vrouw en kinderen op reys te begeven, oordeelde hy was de regte weg om haarlieden aan haar eynde te helpen: Dit antwoord voor den Raad komende, zoo was haar weder antwoord daarop, dat xy daar mede niet te vreden en waren, ' en belaütende de. Schout om Cornelis Andriefz.te viagen, of hy dan ook uyt de Stad wilde blyven, zoo antwoorde de Schout, mijn Heeren, dat kan ik wel doen; maar dat en zal hy dog niet beloven, nog uyt de Stad blyven: zoozeyden zy daar op, dat hy dan daar mogt zitten blyven, zy konden het dan ook niet gebeteren, als hy nergens toe verſtaan wilde. Maar nadienze alzoo in hare (naden uytterlijken) elendige gevanke- nifſe moſten blyven, en nog verder 5 a 6 weken daar haddengeweeſt, zoo wierdente alle gelijkelyk zeer zicke ; waarom hy wederom goet yont 'tzelye aan de Magiſtraat te kennen te geven, verzockende der. Halven, den Capitel von Scholten om het zu sehen zu entwegen, aan haar liegen bekent te maken; waar op anders niet is gevolgt als dat DoQer Bonhuyſen, zijnde Stads DoGter, in de gevangenis is gekommen, en Cornelis Anarieſz pols heeft gevoelt, en haar zickte, zonder eenig ander erzogenes, en voorgevende dat zy geen Medeciyn van nooden hadden, wederom is gegaan; naar dat hy ook wat hadde gearbeyt om Cornelis Andrieſz enzija Vrouw te perſuaderen, om te beloyen, dat zy-lieden de Vergadering verfaten zouden, zeggende dat 'er anders geen weg voor haar was om los te kömen.' C. Andræz, zijn zickre niet verminderende, zondt's anderen-daags om D. Bonhuyſen andere gertuygenifle yan uwe ziekte geven, als hy gegeven heeft. Maar D. Bonbayſenblecef egter ook niet uyr, en cen� Zuerkälte Aanrekkende, begon haar op een ander wyze aan te ſpreken, waar mede hy zijn voorig zeggen yan datze 200 zick niet en waren dat zy Me- dicynen van nöden hadden, plat uyt wederſprak, zeggende dat hy uyt medelyden by haarquam, en hy zag wel dat zy in zoodanige gevauke- nifle yergaan moſten, de cen metde andere. Verder zeyde hy, dat ſtank en damp), van doove kolen, lamp, en andere vuyligheyd, zoodanigen onbequame en ongeſonde lucht was, dat het onm6gelijk voor har was om het leven daar te kunnen behouden, maar 2ullen in korten alle moe- ten om den hals komen, en te minder is 't umogelijk om hier u wn ey« Het tweede Dedl, vas de | heyd weer te kunnen krygen, om dat het u licden door *t bleed is. Maar hoe grooten medelyden dat hy ook voorgaf met haar-liedente heb-ben, zoo konde hy echter niet yoorby, om dezenonnezelen Man Cornelis Andrieſy wat bedekaelijk toe te » dat hy oorzake was vande doodvan zijn vrouw en kinderen, waar op hem van Corzels ürdrieſz ruſtelijk en als uyt cen vryen inborſt geandwoord wierd, dat hy dat aan-gaande, heel geru�t was, dathy de oorzake daar van niet zoude wezen, endatden Heere dic zake tuſſchen hem ende Magiſtraat rigten aoude. Endegm dat dezen onzen Vriend Corgelis Andrieſs. niet vole maanden na deEzen tijd, gelijk hier nayolgen zal, zijn Even heeft geeyndigt, zoo hebben wy her geagt dienſtig te wezen, om wat om�tandelijker te ver- halen wat geſprek yerder tuſichen D. Benhuyſen, en Corntlss Andrieſs. op dietijd is geſchiet, Cornelis Andrieſs vragende aan D. Bonhuyſen, (die daar ſteldedatzy-lieden, namentlijk de Gereformeerde, de regte Religie hadden, en dat Cornelis Andrieſz. en zijn vrouw haar daar op wel mogten verlaten) waar meEde hy bewyſca kan, dat de cerſte Chriſtenen vervolgende Magiſtriten in haar Gemeente hebben gehad : maar kreeg daar op geen ander antwoord, als dat hem dat te = wares, niet” helpen en konde, en vervolgende 2zija reden tegens Cornelis Anadrieſs, zeyde dik-naalsdat 'cr geſchrey<n ſtondt, yervolgenzeuinde cenchad, vliet inde andere; Cornelis Andrieſy 10twoorde daar op, dat Christus zulks regen zijn die spalen, die hy aytgeſonde hadde in dic tijd om zijn Evangelium te prediken, en het ſeive te doen van Stadt, en Viektor Vlek; maar dat de [iſcipelen tot mm_s niet eſeyten hebben, die gelovig waren geworden, dat den Heere bevolen Cab, datze eok zoo zouden doen : D. Bonhuyſen zeyde daar op, de Magiſtraat heeft Chriſtus évergeg Even om gekruycige te worden, nulaatiku oordeelen, wie yan beydenoverwonnen heeft, Christus of Pilatus, en wanneer Cornelis Andrieſz, voortging, dringen-de op bewijs van D. Bonhuyſen, dat het de Christenen geoorloft was yemand om zijn Religie te mogen rein, 200 gat hy tot antwoord; dat zy niet om haar Religie, maar om-hare ſtyf hoofdigheyd leden; Cornelis Andrieſz. Zeyde, dat dat in den dag des oordeels anders beyon-den zoude. worden, en dat zijne polityke ſtreken by hem verworpen wire: den Apôtel heeft de cenvoudige al gewaarſchout, dat zy haar alcer lant, dat de ketteryen geenvieeſchelijke, maar geelielijke misdaad Is, die Godalleen ſtraffen moet, dat men de logens niet met gewelt, maar met de waarheyt overwinnen moet. Dat het de conditie van de kinderen Gods is, niet andere om haar gelötte dooden, maar zelfs om het getuypeniüle der waarheyd gedood te worden, en dat het bloet yer- gicten, om deReligien willen, een zeker kenteyken des Antichrist is, die hemzelyer daar door in de plaats en rechterſtoel Gods heett geſtelc, en hem zelven de heerſchappye over de conſcientie dic God alleen toc- komt, toeſchrijft. D. Bonbuyſen antwoorde, dat hem deze dingen niet * helpen mogten; Aldus blevenze dan gevangen met weynig meerder pemak dan te voren, tot datze (na 9 weken gevankenifle, in het diepſte vande winter) met Maarten Willemſz, die nu al van den eerlſten der 12 Maant, zijnde 12 weken, mede hadde geyangen gezeten, wierden gaytgebragt, en na Delfzijl geyoert ; alwaar aangekomen zijnde. Marl-ten Willemſy vanhaar-l, is geſcheyden, om te zien waar hy wat voor hem en zijn kinderen zoude mogen verdicnen, en 3 a 4 weken daar na, wCc-derom tot Delfzijl by haar Loans, z00 vont hy Cornelis Andrieſz, zeer zickte bedde leggen, en is opmerkens waardig 't gene hem van goeder hand te weten is gedaan, dat den Capiteyn Schoute, by na alle dagen in den tijd van Cornelis Andrieſz, zickte, tot Delfzijl, in zijn huys tot Embden na hem zogte, enna zijn oude wyze tEgenshem (hoewel afwEzen-de) bulderde en raasde; zoo ncarthly wierde hy als doen nog op zijn laatſte, en als inde laatſte uyre zijas levens vervolgt; want op den 2.5 der 3 Maand 1679.'s morgens ontrent 3 uyren is hy overleden, zijnde de kragten er.!Even,, door de langdurige martelizatie (die hy van tijd tot rijd, gelijk wy voor dEzen hebben gemelt, heefc uytgeſtaan; afgeſl»opt, verſliten en verſmoort, nederleggende zijn hoott inruſte en vied e met God, Cien ky met cenonbeſinerte conſcicutie hecft zoe- D 4d ken xp# Het tweede Deel var de ken te dienen, en nalatende een arme, zwakke, ende gebrekkelyke Weduwe, met 2 kleyne onnozele kinderen 3 en zijae veryolgers en vyerdrukkers met cen wroegende conſcientie, die nu, of hiernamaals, ten zy-l. quam de Capiteyn Scholre met zijn: dienaars, om hem met Yrouw en kinderen wederom weg te halen, en na: de: geyankenis tebrengen, en. alhoewel de Vrouw preteitecrde dat hasr Vader voor haar perſon hadde gekregen, en zy beyde onpaſelijk en zwanger was, verzockende derhalven verſchoont te wezen, zoo mogthhet egter niet helpen, want onder beloften dat zy t*zamen in huys zouden blyyen, cot dat den Capiteyn- Scholte, Burgermeister Merger > doenmaals Prz-fident, zoude hebben. gevraagt, wat hy met haar doen zoude ; de Scholte heen gegaan zijnde, zoo quamen de dienaars wederom en zeyden dat zy order hadden, om haar te zamen na de gevankenie te brengen,. dog de zwager van de Vrouy op haar verzoek ondertuſſchen by Burger. meeſter Menger gaande, en methem ſprekende : quam by den C _ Scholte. Spiegel voor de Srad Embden, Scholte, en 2zeyde dat den President ordineerde dat de Vrouw en kinden wederom na huys zoude gaan. Des anderen daags zondt de _ ſtraart den Capiteyn Scholte aan Harmen Boogaarts, hem vrigende, of hy wilde afſtaan yan de Quakery, dat hy alsdan yryheyd zoude mogen hebben? Waar op hy antwoorde, dat hy geen vryheyd gevoelde om ecnige belofte, rakende de oeffeninge van den Godsdienſt, aan de menſchen te doen. Ondertuſfſchen quam 'er meEde uit, dat hadden zy Ian yan Borſum hier, zy zouden hem zoo leeren; en zeyde, den Capiteyn Scholt, als hetin zijn magt was, hy zoude hem aan de kaak bren- gen. Fegen hetenden yonder, 7 Maand (nach dat hy wederom als voren nog cens was ingekommen en weer uytgebragt) quam hy wederorn by zijn kinderentot Embden, enontrent 5 dagen in huys geweckt hebbende, zoo quamde Capiteyn Scholte al weer om hemtehalen, en zijn werk doen, belovende om dan zelfs na de geyankeniſle te komen, zoo gaf hy hem tot antwoord : dat de Burgermeister Andre hadde gezeyt, dat hy ligt van zijn dienſt zoude rakken, om dat hy niet nauw genoeg op hem en de andere gebannen Vrienden paſte : en inde gevankenis zijnde, zoo ordineerde den prx-fiderende Burgermeister, dat hy met de cerſte gelegentheyt wEderom weg guns zoude worden, maar zijne zuſter en. zwagertzamen by dien Burgermeister voor hem ſprekende, zoo quam ander order aan de Schout, en dat hy tot's anderendaags zoude blyyen, als wanneer men yoor den Raad zynent wegen ſortken Zoude, ende haar-lieder gezeyd zijnde dat zy yoor den Raad moſien komen; zoo dEden zy zulks :' daar hoorde men dat oude woord, namentlijk, hy moet fipt de vergaderi blyven, en wille hy dat beloven te doen, dan mag hy zijn vryheyd heb- ben, dog zy-lieden werende de beſtendightyt zynes gemoecds in dat zelve nict te konnen decn, bebben yele dingen by- gebragt waar door ry gehoopt hebben de Magil’straat egter, daar toe te bewegen, om hem by zijn kinderen en aan zijn werk te laten., maar te vergeefs, want als zy cen dag daar na nog eens deswegen voor depRaad gingen, : zoo wier- den haar gezeyt, dat zy by MaertenWillemſq, zouden gaan,. en zeggen- hem, indien hy naliten wilde van. het onderhouden der Vergadering. En haar zulks inde Raadsvergadering beloven, dat hy dan i cows gaan-moete ; kort daar op wierde de Capteyn Scholte met-dien zelyen laſt gefonden, en dat hy hem by weygeringe van zulke beloftente doen, s anderendaags weder uit zoude brengen, gelijk hy dan-ook wederom: Vexder 1s ontrent 2. wecken, daar na geſchiet, dat zcker Vriend uit - Fee 5 | Enge- _ ___ Spregel voor de Stad Embaen. Fo Engelande, genaamt R. Langworthuyt Holzetyn aankomende, by hem hebbende Iacob Clays, tot Embden gekommen aijnde, zag dat het yolk in cen verſlagentheyd op ſtraat by hopen *t zamen liep, door diende brandklok luyden, om een gerugt dat*er ontſtaan was dat den blixem in den; kruyd-tooren hadde geſlagen ; ende op de firaat gaande, zoo zeyde R. L, tot /acob Clans, die zijn vertaalder was, dat hy. iets tot het volk te ſpreken hadde, verzockende het zelve te vertilen, gelijk hy dede, als wanneer veel yolk rondom haar yergaderde, en haar navolgden, als zy na haar herberg toe wilden gaan ; maar zy sistonden verſcheyde malen Ril, en ſpraken tot het volk op de volgende wyle: Bekeert u, bekeert u, en vreeſt den Heere, want de unre zijns oordeels is gekomen en kamende op alle de werkgrs der ongeregtigheyd : Wee, Wee, tor de Inwenderen van Embden, die en hand gehad bebben in de yervolging, indien zu haar niet ſpoedig bekeeren, want onſchuldig bloed roept tot den Heere om wrake, Wee, Wee, tot de Magiſlraat en het yolk, van Embden, wiens banden beſmet zijn met onnooſel bloed, indien z.y haar niet ſpoediglyh_ bekgeren. En al voortgaande, en by het Raadhuys komende, zoo. quamen haar de dienaars te gemoet, en bragtenze inde geyankenifſle: sanderendaags wierden zy voor de Magiſtraat gebragt, alwaar haar hoeden afgenomen, en na haar namen pevraagt zijnde, dat door den Przſident Iorgens op het amier neergezet wierde, zoo yraagden zy R.Z. waarom hy daar geomen was; waar op hy antwoordende zeyde: datden Heere hem daar zonde hadde, om die Stad te bezocken, en het yolk te waarſchouwen tedoen; den Heerete yreſer; en van de yervolginge afteſtaan. Daar op. vraagde Burgermeelſter Andre, wie is u Heer? en zelfant-woordende zeyde, deDuyvelisu Heer; en na cenige verdere zamen-ſpraak, zeydede gemelde Andre, dat wy cen Duyvelſe leere hadden: Verder vraagden zy R. L. of hy wel wist dat 'er cen Placcaat tegens. *t inkémen der Quakers, zoo wel van. Vreemde, als Inwoonders uytgegaan was? waar op R.L. antwoorde, 't kan wezen, &c. Iacob Claus, tzelye gevraagr zijnde, antwoorde ja. En na cenige redenen meer zoo wierd den Capteyn Scholte belaüt haar weer in de gevankenen, en s anderendaags uyt te brengen, gelijk geſchiede. Als zy nu in het ſchip waren, eer dan het afſtiet, en yeel volks daar ontrent zijnde, 2000-zeyde R. L, nu mogen de Jnwoonderen van Embden weten, dat zv ge-waarichout zijn om zig te bekeeren, den Heerete vrecſen, e:: opte houden yan yervolginge, of andets zal wee en <lende haar dee] zyn, Ddd 3 In px Hettweede Decl, van de Sjiepel &c. In tantaſte van de 8 maand, Hefter Jans, wederom tot Embilenko-mende, en nadarze in zucker huys eenige diger vaneen 2ware zickte was aangetaſt geweſt, en wederom-wat begoſt op te k6men, 206 wierdze door de Schok zijn dienaars van daar gehaalt, enk6mende onerent het Raadhuys, wierdze door zucker wrouw, dic haar yets afvraagé de, wat genoodzaakt (til te ſtaan, de Scholr yan onder het Raadhuys dit ziende, quam daar op met groot getier en geraas, flaande met zijn ook op de ſtraat, en riep datze zoude voortgaan, en komende by haar, preſte haar aan om harderte gazn, als wel in haar verm6gen was, dewylc y van de ziektenogzwak was; J4 dreygde, Indien zy 200 niet en dede, zijn ftok ophaariaan.ftabken te ſhant ga yoort (zeydehby) du Duvel, ik hoop de Duvel ral iy ook cens van de wereld hfien: en zoo al voort vloekende en Duyvelende, heeft hy haar in het ſchip gebragt; komende voor Declf Zy!, zoo heeft de Schipper haar voor de vragt haar doos die yol linnen en kindergoer &c. was, afgen6men. Ende in zulk eemvervolgende geeuste gemoet continucert de Magistraat der meergemelde, et dezen dag, et dezen dag, ennade wereld, arme, geringe, bedroefde en vierdrukte, maar egter Godvreeſende menſchen; die van haar-lieden zoodanig werden gejaagt; (zoo: foor cen algemeenen laſt aan den Cachage Scholte gegeven om haar gedirrig nyr'de ftad re brengenabs hy aar gewazr word; als dooreen veryaartmikinge van haar Inwooriders, met haar lire verbolgen azngezigte te roonen,'e ger. dp nE- men )'dat'ernaanlijks yemand daar 'beſtaan derf of wit',, ori haar zelfs cenellendige herberge onder haerdakteverguntien ; En daralſeen om dat xy tegensdevercyſchingen des Heeren' geen belofte konien doen, om niet te ximentek6menom op God wipger,ea ker in den Geeſt ca Waatheyd aan te bidden. - / 5 Ol CE - Maar geleoft'zy den Fiere, le den onflerſtunder en starkre van dezelydende is. König von der zweiten zweiten zweiten zweiten konnen bevelen; die den gegenwärtigen van den gegenwärtigen, ende het rechtzeitigen zu werden; 1. die werden die rechtzeitigen zwischen den eflendigen, ende het rechtzeitigen zu werden; en zu werden het getan werden, den Heere des rechtzeitigen zwischen den verzweiten, endenonrecht-verwaltigen werden. Her. 