Pamphlets on vaccination
None
Wanneer boudt besmettingsvermogen van den varioleusen vorsoprens op? Dit is moeilijk te bepalen. Wij wacbten uit voorzicbtig lieid tot de volledige afscbilfering. Of de termijn Iforter kan gesteld worden, is ons onbekend; wij waagden de proof niet Wel bebben wij vaak lijders van de verplichting tot afzondering ontslagen, die, voor 'toverige gebeel afgeschilfering, nog aan banden en voetzolen de droge, donkere, platte korsten droegen, die ten gevolge van de dikte en bardbeid der opperbuid, dikwijls lang niet los willen la-ten, en wij zagen daaruit geen nadeel ontstaan. Er zijn voorts gevallen, waarin de afscbilfering uiterst langzaam verscbijnt, ten minste aan boofd en aangezicbt. Men bedriege zicli bier ecbter niet. Hebe A Makt zeer juist op de bij zulke zieken bier en daar verschiedenen smeerklierafscheidung opmerkzaam, die eerst weer schlieffers veroorzaakt en niet meer tot de eigenlijke afscbilfering der pokken beboort. De lijders kunnen deze smeerklierachtige korsten nog vele weken behouden, en men boudt ben langer afgezonderd dan noodig is. Alkalisclie en vette middelen, ook samenbrekkende, plaatselijk aangewend, bewerken bier sneller loslating, en wii zijn in zulka govallen nict tc vrccaac-hlig dc ziokon vrocgor van opziclit en afzondenug to outsLian. Het gevaar van besmetting bedreigi ons niet alleen van do zijde der zieken, maai' ook, gelijk wij reeds hebben opgemerkt, door den virus, voor zoover deze zich bevindt in klcedoron, bedden en bij gezonde personen, die lijders aan poklen of do huizen, waar dozen zijn, hebben bezocht. Iloo laiig in dit opziclit gevaar kan bestaan, is eene vraag, die ook nog niet genocg beliandeld, ten minste niet voldoende beantwoovd is. Wij constateeren hier slechts 'tfeit, dat zulke personen nog na 5 of 6 dagen do besmetting konden overbrengen. In eon geval kon men namelijlv geene andere, oorzaak aanwijzen dan zulk een bezoek bij eon lijder aan pokken. In alien gevalle zijn korter teinnijnen, dezelfde Dag, 2 en 3 dagen reeds iets minder zelächtig is en, naar 't schniit, tot dusver zuweilen, is en, naar 't schiijit, tot dusver zuweilen, of met liet oog op deze wijze van vei-spreiding, zal menige tot nog toe onverklaarbare besmetting opgelieldcrd worden. Ilicr blijkt Avcder de noodzakelijkheid van zekere maatregelen van voorzorg. AV^ij kunuen nu eok aannemen, dat de smetstof even Lang aan linnen, kleederen, enz. kan hechten. Wat hier den dnur van hare kraclit aangaat, kunnen -wij geene voorbeelden aanvoeren. Wij hadden nooit gelegenheid in dit opzicht naspoeringen te doen, want ontsmetting, luchting en wasschen had op't einde der zielvte steeds pLiats, ten minste in de gevallen, die te onzer kennis kwamen. Voor 't ovenge zal de smetstoff langer in zulkc voofwci'pen blijven als deze afgesloten van de luoht, in kas- ten, hookon, ciiz. onaangerocrd blijven liggon, zooals wij b.v. bij bovemei-melilcu iiiaitel konilen vennoeden. Mör dan ecus zagou wij grootere opidemiern of kleinero, die zieh slechts lot cen paar gevallen kon nocmen, in JXveiiibor, Januari on Fcbriuiri ontstaai, d.w.z. wij zagen in deze maimdon 't begin, de eerste ziekteveraehijnselon; was nu ecnmaal do smetstof in do streek ovorgebracht, dan kontk^n or een paar maanden verloopen eor do laatsto gevallen vo<irbij waren. Dat het ontatjum der pokken door do koudo zou bcginistigd woi-dcii, is niet aan to nemen, vrijl dozo de congostie op do huid niet bevordert. Ook do lenio doet dit niet, want ala wij do eerste gevallen b.v. in Maart of A\n'i\ outiiekten, Kon mcc«t 14 Kon meest aangewezen worden, dat er vroeger reeds hadden plaatg gehad, liier of daar op zich zelven staande en geheim gelioudeu, vooral -wanueer het afgelegen, eenzame huizen op 'tland betroffen. Indien wij echter steeds aau besmetting, aansteking door een lijder aan pokken hebben te deuken en aan geen andere oorzaken, dan is 'tvolstrekt noodig, dat er in 't koiide jaargetijde, in 't begin des jaars, zulke zieken in 'tland komen. Wij bebben reeds herbaaldelijk op reizende bandwerkslieden, bedelaars en landloopers opmerkzaam gemaakt. Nu zijn die lieden juist om dezen tijd veel talrijker bij ens te vinden. De bandwerkslieden verwisselen dan dikwijls van plaats, reizen 'tland rond en vinden ook minder werk. Wij bebben End Op een bureau van politie nagezien boe 'tmet het getal der landloopers gelegen is; 'tgrootste vonden wij in December, Januari en Eebruari; dan badden de meeste transporten plaats. Daarenboven meet men vooral in 't oog houden, dat deze arme menscben, zonder vast verblijf, in 't gunstige jaargetijde veel in 't vrije veld den nacht doorbrengen of in schuren, die luchtig genoeg zijn, terwijl zij des winters, in den koudsten tijd. bij de landlieden in de warme kamers op banken bij de kacbel, enz. overnachten. Hoe 't des win-ters bij de landlieden met de ventilatie gesteld is, weet ieder en 't is ook zeer natuurlijk, dat op deze wijze de smetstof voortgeplant wordt. Wij twijfelen er dus geenszias aan, vooral wanneer wij de reeds vermelde gi'onden voor ons vermelde in acht nemen, dat de pokken boofdzakelijk door zulke vreemde, armoedige, zwervende personen in 'tland gebracht worden. Het is bewegen, dat in de laatste jaren de ziekte bij ons tweemaal op die wijze in eenige gemeanten is gekommen. Het is een bekende zaak, dat de vatbaarbeid van den mensch voor besmetting door de pokken interst verschillend is. Van de zelfde smetstof krijgt de een intensive variolae, de andere niet meer dan liclite varioloiden, de derde niets. Dit is iets, dat ook bij an-dere besmettelijke ziekten voorkomt. Later spreken wij over 'tresultaat der iuenting. Wij bebben voor 'toverige reeds gezegd, dat niet ingeente kinderen hevig aangetast kunnen worden. Indien wij echter den volwassenen van jeugdigen en middelbaren leeftijd eene groote vatbaarbeid toekemieu, moeten wij er bijvoegen, dat de boegcre ouderdom niet zoo veiHg is als men gewoonlijk aauneemt. Wij hebben ineuscbeu van 50  koorts alleen, een duur vau 3 tot 4 dagen had; 6 tot 7 dagen kwamen zeer zel- den, bij idtzoiuleriiig voov, en even zeldzaam 2 dagen. Het laatste ]iad, naar 'tons toescheen, hier en daar bij zeer lichte gevallen, bij een varieellenachtig karaktei* der ziekte plaats; dit is echter hier bij tie vaak geringe onpasselijkheid niet wel te beslissen. De spoe- dig vcrschijnende , zich sterk verheftende koorts, die 40 tot 41,5o bereikt, de lendenpijn, die echter niet bestendig is, het niet be- staan van eenige andere oorzaak, de aanwezigheid van varioleuse zicken op grooteren of kleineren afstand moeteu ous waarschuwen , dat hier vau 'tccrste tijdperk der pokkeu sprake kan zijn, Dit nu kau in 3 tot 4 dagen afloopen, zonder dat er uitshig op volgt. Wij hcbbeu 't zelven oudcnoudeu. Gedureucle de vacantie bezochten wij en eeu auder student, in gezeLscliap vau Professor Mabcus, ver- Bcheidene ziekenzalen in 't Juliushospitaal te Wurzburg. Wij traden oene kleine kamer binnen, waar eeu zware lijder aau pokken kg. AVij nader den hem, doch traden ua de waarschuwing des hoogleer-aars tcrstoud tcrug. Er vei'liepou 14 dagen, en wij beiden werden op denzelfden avond koortsnchtig. Onze vriend nicest eene volle in den hoogsten gi-aad doorstaan; wij zelven hadden dien avond bij de luiiveriug ecue kwelleude leudcupijn, doeh na 3 dagen koorts herstelden wij spocdig zouder een spoor vau uitsLag gekregen te liebben. Zulkc gevallen zijn reeds uicor waargcuoiuen; iets dergeldijk heeft, gelijk bekeud is, ook bij audcren acuten huiduitslag plaat^s Wij uillen nog iets zegen van den tciuporatiuirgaug der ziekte, ten aanzicn waarvan de waanicniiugen niet zeer talrijk zijn. Voov zoover 'tniogelijk was dien nau'vskeurig to Volgene, hetgegen in do bijzondero praktik niet gemakkelijk, ton niinsto bij doze zicken luix'ilijk stelaclmatig vol to houdeu is, gtcmnicn wij gchecl overcen met do resultate van de thennouieter, die LfiO oujs hci'ct gegevcii.. Gelijk de koorts snel toeneemt, vermeerdert ook de hitte schielijk; slechts sclieen't, dat zij niet zoo spoedig met de eerste uitbotting wam, maai' eerst uadat de pokken tamelijk duidelijk waren. De koorts verliep steeds met gi-ootere of kleinere vermindering tegen den morgen. Bij de eigenlijke variolae verliief zich spoedig de koorts weer sterker of zwakker, maar altijd zeer bepaald vermiuderend ge-lijk eene acute teringkoorts, eene etterkoorts, hetgeen zij icderdaad ook is. Bij de varioloid En had na de eerste vermindering van koorts geen verliooging van temperatur plaats, ten minste niet dan voorbijgaande, door bijkomende omstandigheden veroorzaakt. Terwijl bij Kebte varioloiden de afschilfering in 12 tot 18 dagen tan plaats hebben, kan deze bij de eigenlijke variolae 4 tot 6 woken en nog langer duren. Daartiisschen ligt eene ontelbare menigte gevallen, verschillend van duur. De zeer lichte varicellenacbtigekunneu in 8 dagen verdauen zijn. Het tweede gedeelte van dit wei'kje is gewijd aan de voorzorgen en gezondbeidsmaatregelen, die tengevolge der voorbehoedmiddelen, die over 't geheel bij alle besmettelijke ziekten geroepen is eene steeds grootere rol te vervulen en die in onze dagen 't onderwerp is der ijverigste studie van vele oderzogen. Wij herinneren slechts aan de schoone uitkomsten daarvau bij typhus, die vroeger eene veel grootere volksramp was en waarvan thans de oorzaken dermate bekend zijn, dat zijn epidemische verschijning wezenlijk beperkt kan worden en reeds meer-malen beperkt is. Opgeloste bedorveu stoften in spijs en drank, door verrotting verpeste lucht zijn de werkelijke voorwaarden van zijn ontstaan; dit is in een manigte gevallen duidelijk aanwezig is, ligt zelfs weer in de opgeloste stof der outlasting, in den besmettelijken stoelgang,  25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 42 43 45 46  is, een specifiek gift, dat zijns gelijke niet heeft en slechts gevaarlijk voor den mensch is, indien hij onder 't bereik daarvan komt, dan is de taak van den geneesheer duidelijk aangewezen en geene andere dan dat gift uit de nabijheid der menschen te verwijderen, het zoo mo-gelijk te vemietigen. Die taak is ook daarom zoo gewichtig, wijl er geen middel bestaat, dat bij iemand, die aangetast is, de ziekte kan stidteu, die in hare zwakkere of sterkere ontwikkeling, onvat-baar voor alle uit- en inwendige invloeden, haren loop ten einde toe volgt. Daar er dus geen bepaald geneesmiddel is, blijft den arts ook niets over dan aan 't ziekbed symptomatisch te werk te gaan. Er bestaat geen tivjfel ten aanzien van 't feit, dat in vroegere eenwen, zelfs nog in de 18", verwoestende, zeer nitgebreide pokken-epidemieen gewoed hebben, die ontelbare slach toilers eischteni Even zeker is het, dat in onze eenw de pokziekte -wezenlijk beperkt is, zich minder gevaarlijk ontwikkeld heeft. Twijfel bestaat slechts -svat de oorzaak betreft, waardoor dit onderscheid is teweeg-gebracht. De mogelijkheid kon a priori niet bestreden worden, dat de ziekte op zich zelve goedaardiger geworden is, zouder dat men daarvan de oorzaak kan aanvrijzen. In dit geval moest men naar analogicn zoeken om eenig steunpunt te hebben. Beschouwen vrij de ziekten, die 't meest met de pokken overeenkomcn. de acute huidziekten, dan zal 'tniet te bewijzen zijn, dat b.v. scharlaken-koorts, raazelen minder gevaarlijk zijn geworden; men zal niet kimuen beweren, dat cholera, gele koorts, typhus, pest zich in wezenlijk lichteren vorm voordoen. Slechts de gezondheidsmaatre-gelen dor politic, de verbeterdo hygienische toestanden, 'tgemis van langdurige, verwoestende oorlogen verhinderon de uitbreiding van besmettelijke ziekten. De kruistochten, de dcrlig^jarige oorlog, de veldtochteu van Napoleon, ja in den hiatsten tijd nog de oorlog in de Krim bevorderden op vreesclijke wijzc aaustekeudc ziekteo. De pest, die bij ons verdwenen is, dank zij de maatregelen van voort, heeft nog langer dan 40 jaren in deze eeuw in. Oosten verwiesten aangericht. Het is bekend hoe hevig de cholera nog kan woeden. De typhus, de metgezel van groote, langdurige oorlogen, verschijnt nog vaak genoeg in tijd van vrede in al zijne verschikkelijkheid; doch evenals allerlei ellende deze ziekte bevor-dert, hebben, gelijk bekend is, de voortdurend verbeterde gezondheidsmaatregelen op hare vermindering gewerkt. Daar wij eigenlijk volstrekt niet zouden weten wat de oorzaak van de vermindering der kracht van de smetstoff der pokken is en men die vermindering zou moeteu aannemen als van zelve ontstaan zonder een voldoenden grond er voor te kunst hören opgeven, doet zich natuurlijk de vraag voor of de tusschenkomst der kunst hier invloed heft uitgeoefend. Jenner bracht ons in 't begin dezer eeuw de inenting der koe-pokken na ongeveer 20 jaren onderzocht en gearbeid te hebben. Hij had tallowable möglichkeiten en den grootsten tegenstanden, den grooten tegenstanden om de inenting in hare waarde te doen kennen. Nog zvögen de tegenstanders niet, en 'tschijnt, dat dezen, die voor t overige grootendeels uit leeken bestan, opnieuw den aanval wilen beginnen. Eer wij overgaan tot de feiten, die beslissend spreken voor de inenting, veroorloven wij ons eenige opmerkingen over hare toedracht en gevolgen. Koepokken en menschenpokken zijn in zekeren zin aan elkander gelijk, want de menschenpok, op de koe ingeent, brengt deuzelfden huiduitslag, hoewel sleehts locaal; de koepok veroorzaakt bij den mensch weer dezelfde locale pokken; ja tengevolge der overbrenging voor eenmaal van werkelijke menschenpokken op 't dier en V van dit weer op den mensch, kan zich bij dezen zelfs eene algemeene, volkomene pokziekte ontwikkelen. Het is dus dezelfde smetstoff, Wie de pokken heeft gehad, kan zich herhaaldelijk aan den invloed der pokstoff blootstellen zonder opnieuw besinet te worden; dit is een oude regel, die echter evenals alle andere zijn uitzonderingen heeft, en deze zullen vooral dan plaats hebben, als een lang tijdsverloop zijn invloed doet gelden. Zoo zagen wij oude, geheel pokdalige mannen nog voor den hevigen samenvloeienden vorm bezwijken. Het sleehts eenmaal aantasten van den mensch is niet eene eigen schap der pokken alleen; er zijn meer ziekten en juist die, welke met de pokken 'tnaast verwant zijn, die z ich kenmerken door de wegne-ming van de vatbaarheid des lijders cm teu tweedenmale door haar aangetast te "worden, b.v. mazelen en scharlakenkort. Ook liier komen uitzonderingen voor, die echter evenmin de algemeene wet kunnen te niet doen. Wordt de smetstof der pokken aan 't mensclielijk organisme me- deegedeeld door de inenting en wel aan een organisme, dat nog niet door de pokziekte doortrokken is en ook vroeger niet door pokstof besmet, zooals gewoonlijk bij kinderen beneden een jaar 't geval is, dan ontstaat steeds dezelfde karakteristieke uitbottiug der pokken, die den 8° of 9° dag met koorts, ettering der puisten en sterke doortrekking der omgeving verschijnt. Er bestaat geene stof, die eingeent deze eigenaardige -werking heeft. Zonder verdere verbreiing der ettering en met beperkte verdooving der puisten verloopt de ontsteking aan den ingeenten arm. Plaatselijk is deze uitbotting heviger dan bij de pokziekte; want bi deze vindt men niet de sterke doortrekking der omgeving en over 't geheel niet die heftige verschijnselen van ontsteking. De inenting blijki een krachtige greep te zijn in de economie van 't kiuderliike licham en 'tschijnt, dat het gift bier meer plaatselijk dan algeraeen, meer hevig dan uitgebreid werkt. Dat het lichaam echter door deze uitzweeting beset wordt, getnigt de koorts, die in de opforsing van 'tont-stekingsproduct haren grond heeft. Dit is vergiftig, het moet als zoodanig 't bloed besmetter; 't lichaam wordt doortrokken. Het gift put zich, naar 'tschijnt, plaatselijk aan den arm nit; het besmette bloed bezit, zoo 'tschijnt, daar 'tniet tot een algemeenen 'titslag komt, in de plaatselijke ontsteking aan den arm een aai-trekkingspunt voor de verzameling der stoff; want de plaatselijke ontstking is, gelijk wij gezegd hebben, veel heviger dan bij de eigenlijke pokken. Onder zulke omstandigheden ondergaat het kind bij de opslorping van de vergiftige uitzweeting eene besmetting door de pokken; het komt in den toastand van iemand, die de echte pokken gehad heeft. Dit is onze bewijsvoering, waartoe ens de gewifhtige proeven van Weber en Bilmuith gobracht hebben, die onbetwijfelbaar aan aan, dat het de onlstekoiide uitwasemin gen zijn, die door hunno opneiuing in 't bloed de koortsachtige werking k\ninen veroorzaken. De geneeshceren zien gaariie eene krachtige outateking aan deu arm en insgolijks eenc krachtige tc- Tugwerking; dit is liun des te eerder een waarborg voor behoorlijko besmetting des lic Tugwerking; dit is liun des te eerder een waarborg voor behoorlijko besmetting des lic Tugwerking; dit is liun des te eerder een waarborg voor behoorlijko besmetting des lic Tugwerking; dit is liun des te eerder een waarborg voor behoorlijko besmetting des lic Tugwerking; dit is liun des te eerder een waarborg voor behoorlijko besmetting des lic Tugwerking; dit is liun des te eerder een waarborg voor behoorlijko besmetting des lic Tugwerking; dit is liun des te eerder een waarborg voor behoorlijko besmetting des lic Tugwerking; dit is liun des te eerder een waarborg voor behoorlijko besmetting des lic Tugwerking; dit is liun des te eerder een waarborg voor behoorlijko besmetting des lic Tugwerking; dit is liun des te eerder een waarborg voor behoorlijko Baum. Wij beboeven nauwelijks te zeggen, dat dut beteekent, dat eene voldoeiide hoeveelheid giftige uitwaseming gevormd en eene beboorlijke oplorping er van in 't bloed teweeg-gebracht moet worden. Het pokkengift heeffc evenale andere besmettijke vergiften zooals gonorrhee, sypbilis, enz. de eigenscbap, dat bet niet terstond in de bloedmassa wordt opgenomen zooals b.v. niorphium, enz., atropin, etter. Het bbjft, uaar 'tscbijnt, kracbteloos, om eerst na eenige dagen besmettend, ontsteking-ekend te werken, Het is nog een gebeim der natuur op "welke verandering der deeltjea dele langzame werking is gegrond. Doch 'tis bekend, dat de op-slorping der vergiften verschilleud kan zijn wat den tijd betreffend; wij berinneren aan de dikwijls vertraagde op-slorping Aan den pbos-pborus. Maar dit geeft ons geene verklaring, 't alierminst, indien zooals bij de pokken, van een tijd van incubatie van twee tot bijna drie weken sp Krake is. Waar is gedurende dien tijd van incubatie der cholera tijd? "Waar is gedurende den tijd van incubatie der cholera tijd? "Welke chemische verandering heeft er mede plaats, dat de ziekte dan gebeel, als na eene vergiftig, zoo bevig 't organisme verandert? Wij geloven niet, dat het in de klieren teruggebouden wordt; zij zwellen niet in den tijd van incubatie en veroorzaken niet de minste pijn; nog minder kan 't zich in 't bloed bevinden. Wij hebben reeds in 't voorgaande aanwijzingen gegeveu, volgens welke het schijneu kon, dat het gift gedui'ende de werking der pokken op de huid blijffc, daar de onbedekte lichaamsdeelen hoofdzakelijk met puisten bezaaid worden, doch daarbij zou 'tin elk geval noodig zijn, dat Heute indig ijne stoff (Pilz) zich in de huid boorde, in de poriim der huid, in de opeuingen der zweeten en vetkliereu opgenomen werd, daar 't dagelijkscbe reinigen van 'tangezicht van een besmette niets aan den komeuden uitslag kan veranderen. Geldijk bij de variolae 'tgift door de huid kan worden opgenomen, ge-schiedt dit bij de cholera hoogst waarschijnlijk door de maagdarm-slijmhuid, waar zich hare eerste werking ontwikkelt. Bieembb en wij hebben in onze brochure over de cholera dit reeds doen opmerken. De verschillende besmettelijke vergiften hebben volstrekt niet altoos denzelfden tijd van incubatie; deze kan eenige dagen yerschillen. Yolgens 'touderzoek der vaccina van Depaitl heeft de ientinf; dor koo met dierlijkc stoff. Ongeveer twee dagen korte tijd van incubatie dan de vaccina bij den meusch. Waardoor wordt dit verojoakt? Eeue chemische veran daring van 't gift is niet waar-schijnlijk, daar de uitkomst juist deze is, dat weer eene gelijke smetstof als de opgeuomene wordt voorlgebracht. Wat de wijze van inenting betreffend, de uitkomst is dezelfdo, het zij men snijdende of stekeiide opereert. Depaul bevond, dat bij de inenting der koe altijd slechts op do gekwetste plek eene puiat te voorschijn kwam, terwijl bij de inenting van kiiuleren ook in de nabijheid der wond, dus op ongekwetste plaatsen, zich nog puis-ten ontwikkelen. Wij hebben dit verschijnsel ook reeds waargeno-men, doch waren in twijfol, of nict miaschion in de omgoinng door entlancet eene lichte kwetsing veroorzaakt was. Volgens Depaul zou deze dus niet noodig zijn om op ongekwetste pi aatsen die puisten te zien, welke zich overigens altijd slechts in gering aantal vertoonen. Veel wordt er van 'tgevaar der inenting g Esproken, docli, naar wij gelöven, 't minst door hen, die zich op groote schaal met de enting bezighouden. Ongeveer 10,000 kinderen hebben wij reeds ageent, en wij achten ons dus bevoegd dit pnnt te behandelen. Steeds is 't bedenkelijk den stelregel: post hoc, ergo propter hoc te huldigen; dat gevoelt niemand beter dan de geneeskundige waarne-mer. Het is waar, dat ons reeds herhaalde malen sterfgevallen na de inenting zijn voorgekomen; doch wat bewijst dit? De inenting is geen waarborg, dat een kind gedurende of na die kunstbewerking niet ziek kan worden. Zoo iets hebben wij vooral dan opgemerkt, wanneer kinderziekten aan de orde van den dag waren, b.v. durchheiche in 't laatst van den zomer, longontsteking in 't voorjaar. Onder vele honderden kan een kind spoedig na de inenting of iets laterziek worden en sterven. Niets komt den leek dan natuurlijker voor dan dat de ziekte door de inenting is veroorzakt. Wij hebben dikwijls in zulke gevallen een Nauwkeiirig onderzook ingesteld en bevonden b.v., dat het kind den volgenden, den derden of vierden dag na de inenting ziek was geworden voordat nog 'tgeringste tee-ken van de werking der inenting te bespeuren was. Bij zeer sterke diarrhee of longontsteking, die beide vaak schielijk doodelijk kunnen zijn, kan 't kind evengoed ziek worden als een niet ingeent en 't kan sterven, terwijl 't de pokken heeft. Wij moeten hier echter waarsehuwen tegen 't dragen der kinderen bij zeer ruw, regenachtig, waderig of ook al te heet weder naar de vaak tamelijk verzamelplaats in de gemeente, vooral indien de ouders of de kin-deren, die dikwijls met dit werk belast worden, niet voor behoortigke bedekking zorgen', om 'tkind tegen den Nadeeligen invloed van 't weder te besehermen. Voorzichtigheid is een hoofdvereischte bij de inenting. AUe zieke, sukkelende en uitgeteerde kinderen moeten afgewezen worden. Zoo wordt bij ons bij 't heerschen van long- of luchtpijpstakontsteking geen kind, lijdende aan luchtpijps- tak- of ingewandsaandoeningen ingeent, Voorts meet men versche stof gebriiiken; in 't heetst van den zomer mag zij hoogstens twee dagen oud zijn. Hoe gnel de stof zich oplost, hebben we bij de reyac* 23 cinatie der volwassenen oudervouden. De recrutenacKool gaf ons( gelegenheid in dit opzicht zekerheid te bekoinen, daar, gelijk bekend is, volwassenen moeilijker entpokken krijgen dan kinderen, die nog nooit izugeent, en liet bij 23 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 45 46 47 48 49 50 52 54  meer normaal is. tot niet licbtzinnige inenting. Doi-li mcu vergete ook niet, dat alles ter wereld gevaarlijk kau worden, dat geen koppen, geen bloedzuigers, geen adcrlaten, geen sparsche-vUegpleister of masterdpap, en. mogelijk zoudeu zijn, indicu men zicb telkens alio denkbare gevolgeu wildo voorstellen. Eene kleine kwetsing, een onbeduidcndo steek kau st ijf kranip vei-oorzakon, maar daarom zal geou vcxijtaudig menacb zieb aan ecu uoodigeu maatregel van diou aard outtrekkeu, Als met de roos ging 't bij de zoo jonge kinderen in 't vondelingsliuis te Petersbui-g met de etterkoorts. Ook deze Eischte hare offeifen; docli ook hier lette men op de omstandiglieden en den zoo geringen leeftijd der zieken. Ons is van dien aard in onze praktijk niets bekend geworden, en de ouderdom, waarin onz& kinderen ingeent wordeu, is reeds ver verwijderd van den leeftijd, waarop zicli geuoemde ougunstige verschijnselen voordeden. Indien de inenting in hare gevolgen zoo gevaarlijk voor 't kind was, zou tscliijnen, dat de eigenlijke pokziekte nog de voorkeur verdiende, "wijl deze, met uitzondering van hevige gevallen, veeltijds zonder bedenkelijke storing of blijvend nadeel verloopt. Dat met de inenting verderfelijk stoffen knnnen overgebracht wordeu, betwijfelen wij dus niet; daartoe beboort ook bovengenoemd roosgift. Vooral geldt dit van de syphilis; dit gift kan overgeplant worden; de ondervinding heeffe bet geleerd. Het getuigt van groote nalatigheid bij de inenting, indien dit geschiedt. Daar men voor de verdere voortplanting der pokstof slechts gezonde, frissche kin-deren neemt, zoii 't onvergefelijk, straf baar zijn de stof van zulke ellendige, kwijnende schepselen te gebruiken. "Wij weten ook door berichten xiit rnimen kring, dat dit zeer zelden gebeurt en dat in dit opzicht bij 'tin acfit nemen van eenige voorzichtigheid niets te vreezen is. Kussmatjl voert de bekend peworden gevallen in Duitschland aan. Het Waren er twee, waarin door gi'oote achteloosheid een geneesheer en een andere maal een heelmeester zich aan over- euting der syphilis schuldig maakte. Dat zijn nu onder millioenen inentingen de eenige voerbeelden, die in Duitschland aangewezen kimuen worden. Ons is geen dergelijk geval van Zwitserland bekend, terwijl in 't naburige groothertogdom Baden eenmaal een wondheeler met een onzuiver lancet de syphilis inentte, zoals dit ook bij 't koppen gebeuren kan. In Erankrijk zou dergelijk ongeval reeds meermalen zijn voorgekomen, doch men meet hierbij in anmerking nemen, dat daar de vroedvrouwen nog inenten De jongste berichten, volgens welke te Berlijn weer een geval van dien aard is bekend geworden, kunnen wij eerst dan beoordcelen, wan- ne Er deskundigen gesproken heben. De kwalen, die 't kind kunnen in en overgeent worden, zijn ontelbaar in de verbeelding van hen, die zich met de zaak zelve niet bezig hoviden. Niets van al die vermeeudc overgen van een slecht gestel, d.w.z. van kwad© vochten, ran kliorziekte, EugeLsche ziekte, enz. lieefb eem'gen groncl* Alle door laiigdurige onderviuding met de inenting bekende geuees- heeren stemmen daarin overeen, en onze meer dan tvrintigjarige ervariiig in dit opzicht getnigt hetzelfde, dat verkelijk van de overenting van deze en andere kwaleu iiiets bestaat. Indien een kind na de inenting begint te sukkelen, is 't eene gewaagde bewe- ring dit terstond aan de inenting toe te schrijven, en indien ieder geval op zich z 24 elf slechts door een geneeskundige nauwkeurig wordt onderzooht, zal de ongegrondheid van dit gevoelen blijken. "Wij hebben reeds gezegd: de inenting is, dit spreekt van zelf, geen waarborg tegen latere ziekten. Men kan ons niet beschuldigen mögelijke gevaren bij zorgeloosheid, enz. In 't Jahrburg für Physiologic und Pathologie des ersten Kindes-alters van Hitter von Rittersheim lezen we, dat Loschneb te Praag een onderzook had gedaau, waarnit bleak, dat de bestaande ogensacken van 't lichansgestel de voornaniste reden zijn, waai> om de ouders buune kinderen niet laten inenten, dat bij ingeiinten en niet ingeenten die ongemakken meestal zijn geerfd, aangeboren, vooral echter ook door verwaarloozing van de regelen der gezonds-leer bij den ziiigeUng veroorzaakt. Wij weten ook zeer goed, waaraan bij ons de kinderen in 't eerste levenjaar menigvuldig aterven; het is, zooals Loschner zegt, door de veronachtzaming der gezondheiler, die de verderfelijke maagdarmontsteking teweeg-brengt. Tegenover deze feiten zwijgt men is men onverschillig. Men vreet niet, dat door deze ziokte eene menigte kinderen reeds voor de inenting sterft, en natuurlijk zal de inenting de nalatig- heid en verkeerdheden bij de voeding der kinderen niet verbeteren, zoodat dezen ook later nog kiinnen gaan kwijnen. Ala •/*> Vs tot bijna de helft der kinderen in 't eerste levensjaar sterft en de oor- zaak des doods voor de hand ligt, zouden de voor de inenting zoo angatig bezorgde menschen- en volksvrienden een beter werk doen, indien zij de behiilpzamo hand boden om deze volksramp tegen to gaaTi. Ilouden wij ons nog een oogenbHk bezig met kUerziekte, tering, Engelsche ziekte, dan zeggen wij van eerstgenoemde : vooral hier moet men wel den schijn van 't wezen ondei-scheidon. Iloe dikwijls wordt niet voor klierziekte gehoudeu iodere langdurige 20 klierz welling, oog- en neusaandoening , eeu gezwoUen voorkomen, aanhoudende huiduitslag, slepende darmaandoeningen enz. Hoe v eel is er niet te beautwoorden , voordat men zeggen kan, dat een kind door de inenting de klierziekte heeft gekregen. Elk geval eischi, zooals wij reeds gezegd hebben, eene opzettelijke, nauwkeurige ont- leding, en tot deze behoort een onderzoek van 'tgeen voorafgegaan is. Bij den grootsten schijn van overeenstemraing kan dan nog bet toeval ons misleiden, want eenige weinige gevallen doen bij de me- nigte inentingen niets a£ Wij willen voor 'toverige a priori de mogelijkbeid niet ontkeunen , dat door de verzwakking der entkoorts een reeds bestaande aanleg tot uitbarsting kan komen, maar de overbrenging van kwade vocbten, d.w.z. van eene scropbuleuse smetstof door de inenting is eene pathologiscbe onwaarbeid. Zoo is bet ook gelegen met de tering, Eugelsche ziekte, enz. Eerder ziet men, dat de ontstekende werking, die op de huid door de inenting wordt teweeggebracht , aanleiding geeft tot acuten of slependen buiduitslag, die ecbter niet gevaarlijk is, in zeldzame gevallen slechts tamelijk hardnekkig kan zijn; in alien gevalle is bij geen bewijs van klierziekte. Heeft men nu bij gezonde kinderen geen gevaar te ducbten van eene beboorlijk uitgevoerde inenting, baar nut moet ook door de endervinding bewezen zijn, of zijn zijn nog eene belachelijke kunstbewerking moeten genoemd worden en, zoo niet eene zeventigjarige vergiftig. des volks, tocb eene zeventigjarige dwaasbeid der ganzen wezen. Zijn dwalen zeer, die gelooven, dat de geneeskunstigen steeds zooveel bebagen in dat inenten bebben geschept en over 'tgeheel aan oude overleveringen en in bun oog onfeilbare stellingen gebecbt, alles door den bril eener onnatuurlijke geleerd-heid bescbouwen. Nu is, wat bet eerste betreft, de inenting een zeer lastig werk, dat weinig voordeel, maar des te meer onange-naambeden aanbrengt. Daarom on Tretkken velen er zicb aan. Wij bebben ons vele jaren er mede beziggebunden en waren steeds innig verheugd, als de daarvoor bestemde tijd voorbij was. Wat ten tweede 'tstreven der geneeskundigen in deze eeuw en vooral in tjongste tiental jaren aangaat, bet buldigt meer dan eenig ander den vooruitgang, den vrijen, door geene geschiedkundige voor-deelen gestremden vooruitgang, De onpartijdige waarneming der natuur, geaomeu proeyen, de logica der feitea hebben eeae beslis- seude stem. Door dit beginnel geleid, zetten wij ouze beschouwing voort "Wij beginnen met de verklaring: het tegenwoordig gealacht kent de pokken niet meer. De thaus voorkomende gealacht kent de pokken niet meer. De thaus voorkomende  nog zoo treurig ge-steld als voor 70 jaren, ik zou 't niet uitdrukkelijk behoeven te verzekeren, wilde ik mij niet belachelijk maken, daar ieder 't zoo goed zou weten als een hoogleeraar in de geneeskunde, dat de ontwikkelde pokken of variolae niet slechts eene zeer moorddadigezie kie zijn, maar ook de afschuwelijkste van alle volksziekten. Ma-zelen, typhus, loop, scharlakenkoorts, diphtheritis en cholera hebben in de verte niet het schrikwekkende voorkomen der ontwikkelde pokken. Was 't nog als in dien tijd, weinige gezinnen zouden er voor bewaard blijven een lief kind, eene goede moeder, een dierba-ren vader verauderd te zien in eene mismaakte gedaante, door Kororts en pijn gemarteld, over 'tgausche lichaani tot oukenbaarheid toe opgezwoUen en door gezwel en ontsteking blind, moeilijk ade- inend, heesch, met etter en korsten van 't hoofd tot de voeten bedekt, de lucht verpestend. De liefderijkste moeder zou er aan twijfelen, of die met builen bedekte jammergestalte waarlijk 'tom- hulyel is dier beminde ziel, welke nog voor weinig dagen de vreugde haars harten was en de hppen zouden hareu dienst weigeren, ala zij in 't laatste uur den afscheidakus voor dit leven op 't mis- vormde gelaat moesten drukken." Dit tafereel is voLstrokt niet te sterk gekleurd, want thaus nog zien wij  sehrikwekkencle gefolterd als een Tantalus, met den dood worstelden. Het thans levende geslacht kan zich dien engel des verderfe niet voorstellen en kent het gevaar niet, wijl het niet meer gezien wordt. Niemand zal er zich over verwonderen, dat de inenting er zulke omstandigheden in 't begin dezer eeuw eene zoo onge-meen snelle uitbreiding verkreeg en in vele staten door de wet voorgeschreven werd, vooral wijl de ziekte ook de vorstelijke geschaffen haar geteisterd. Al ware de inenting eene misleiding geweest, men zou in den algemeenen nood, die elk middel doet aan-grijpen, zijne toevlucht tot haar genomen hebben. Er bestaat eene groote menigte opgaven van de gelofwaardigste ervorstelijkverhouding van ziekte- en sterfge-Yallen aan pokken bij ingeenten en niet iugeenten. Wij willen den lezer niet met te veel vermögen, terwijl wij den grooten voorraad bouwstorfen van 't begin tot het einde doorloopen. Wij vestigen zijn aandacht op 't voornaamste, 'tmeest afdoende; bovenal gewichtig zijn de uitkomsten in de hospitalen, wijl daar nauwkeurige onderzoeking en waarneming der zieken mogelijk is, hoewel de stattisiek min of meer onvoUedig wordt, waarvoor in 't hospitaal geen genezing wordt gezocht. Voor alles spreken wij over de proefheming van Jenneb, die wij den grondslag van al 't overige kunnen noemen. Hij entte persönen, die eenige maanden of jaren vroeger door hem met koepokstoff waren ingeent, de ware pokken, menachenpokstoff, in en die personen kregen de ziekte niet. Deze proeven nu werden in 't begin dezer eeuw op uitgebreide schaal herhaald Te Londen werden in 1800 door de voortreffelijkste geneesheeren der stad, waaronder een Abeenetut, Baillie, enz., met goed gevolg 15000 menschen met koepokstoff ingeent, en bij 5000 hunner werd later de proof met entwickt van menschenpokstoff genomen zonder dat bij een enkele de pokken uitbraken. Zulke proeven werden te Oxford, door eene commission, benoemd door den consul Napoleon tot onderzoek van t Vraagstuk der inenting, te Hanover, Frankfort, Milan genomen, alien met hetzelfde veelbeteekenende gevolg. Dat mag wel eene demonstratio ad hominem genoemd worden! Men heeffc, naar 't Bchijnt, in onzen tijd veel vergeteu. Het is waarlijk eene verdienste van KISSMAviL oude waarheden en feiten uit de meest gelofwaaf- dige bescheiden weer aan 't licht te hebben gebracht Wij zullen in 't vervolg nog vaak zijne aanteekeningen en de uitkomsten van ziju moeilijken arbeid vermelden. Bij de verbazeud snel zich verbreidende iuenting gedurende 't eerste tiental jaren dezer eeuw deed zich 't feit voor, dat de pokken op verre na zoo dikwijls eu kwaadaardig niet meer voorkwameu, dat geheele epidemieeu door de inenting gestuit werden iooala b.v. door Sacco in Italie, dat bij 'tbeerschen der pokken in een tijdvak van meer dan de dertig eerste jaren dezer eeuw de sterfte onder de in- geente personen aanmerkelijk minder was dan onder de niet ingeenten, Gedurende de groote epidemieen van Edimburg, Norwich, Cambridge, Digne, Kopenhagen, enz. stierven van de ingeenten, die aaugetast werden, 0,2 tot 1 "/q ; van de niet ingeenten 20 tot 25 "/q. Gedurende de groote epidemieen van Mai-seille in 1828 wer- den van ongeveer 8000 Niet ingeenten 4000 aangetast; van ongeveer 30000 ingeenten 2000. Daarvau stierven 1448 niet ingeenten en slechta 45 iuget-nten. Als men dit leest, zou men geloven, dat de inenting vroeger en krachtiger voorbehoedmiddel was dan thans, dat de pokstoff misschien verbasterd is. De oorzaak der vermeerdering van 'tge-tal lijders aan pokken onder hen, die ingeent zijn, moet echter hierin gezocht wordeu, dat de inenting hoofdzakelijk slechts tijde-lijk bescherming verleent, voor de kindsheid, niet voor 't geheele leven. Reeds na bet 10^ jaar begint de vatbaarheid, hoewel in 't begin zeer weinig, te vermeerderen, met het 20" jaar neemt zij echter zeer snel toe. Wij hebben reeds gezegd hoe hevig en ränigvuldig. Kinderen, die niet zijn ingeent, door variolae kunnen aangetast worden. Te Geneve waren van 1588 tot 1730 van 1000 an de pokken gestorven personen 805 minder dan 5 jaren en 156 van 5—10 jaren oud. De Zweedsche lijfarts Kosen von Kosen-STEIN, een uitstekend geneesheer in de vorige eeuw, bericht, dat bij eeue epidemie van 300 door de pokken aangetaste kinderen bij de koninklijke garde te Stockholm 270 stierven, Te Baden-Baden, in 't begin dezer eeuw eene stad met 4000 inwoncrs, stierven voor de inenting in den loop van 8 jaren 320 kinderen aan de pokken, dus 40 per jaar. Wat zou men thans van zulke  van 'tbrandpunt der besmetting bijna geheel yerschoond bleven; er kwamen slechts zeldzamer sterfgevallen voor. "Wat is derhalve natunlikker dan dat de gevallen van pokken in de laatste jaren weer moesten toenemen, daar de revaccinatie over 'tgeheel onevenredig weinig plaats beeft en de opnieuw ontstane vatbaarheid dus niet wordt weggenomen. Docb bebalve dat de ziekte bij ingeenten, wel is waar met tamelijke uitzonderingen, veel goedaardiger is, bewijzen de volgende opgaven, dat de ingeenten, wat vermindering van levensgevaar betreffc, nog altijd zeer veel voor hebben. Zoo sterven in 't Londenscbe pokkenbospitaal, waar, evenals in 'talgemeene ziekenbuis te Weenen, gevallen van minder beteekenis, die vaak buiten 'thospitaal biijven, niet in rekening worden gebracht, thans in de SO"/, van de niet ingeenten en slechts 5 — 9 '/^ van de Ingenieren. Indien Marson sleiten heraus, heraus, die van goede poknaden voorzien waren, verkrechts iets meer dan 3 "/q. Hebra, wiens resultaten eener uitgebreide ondervinding algemeinen bekend zijn, bevond, dat in 't algemeinen ziekenbuis te Weenen de variolae meer dan viermaal meer bij niet ingeenten voorkorat en dat de sterfte, 30 jaren door-eengenomen, bij ingeenten 5 "/(,, en bij niet ingeenten 30 "/^ be-draagt. Derhalve sterven, percentsgewijze berekend, zesmaal meer niet ingeenten dan ingeenten. In 't kanton Geneve stierven van Maart 1858 tot Februar 1859 aan de pokken 170 personen, velen daarvan aan de bloedende pokken. Bijna de helft der aangetasten, die niet ingeenten waren, stierf; van de ingeenten slechts 9,5 **/q, O Ok bier bleven kinderen, en zij, die gerevaccineerd waren, bijna alien vrij. In een algemeen overzicht ran een aanziellijk getal groote epidemieen in verschillende landen, door Kijssmaul sammengesteld, vindt men voor de niet ingeenten een gemiddeld getal van 29 °/o, voor de ingeenten van 4,3 "/g. Zeer sterk heeft zich in Frankrijk in 1866 de werking der variolae weer vertoond. De berichten der waarnemers melden echter eenstemmig (Gazette des hopitaux, 1868), dat juist die streken — naar 'tschijnt bet zuid-oostelijke gedeelte des rijks — 't meest leden, die zich jegens de entling onverschillig hadden betoond en waar zich eene menigte niet ingeenten bevonden had, Dezeu waren 'teerst en 'thevigst aangetast, en onder hen had den hoofdzakelijk de vele sterfgevallen plaats gehad. Eer wij over de pokken en de uitkomsten der inenting in 't district Baden spreken, behandeln wij nog 't reeds aangeroerde, gewichtige punt, betreffende de sterfte aan de pokken voor en na de invoering der inenting. Men rekende in de 80 eerste jaren der vorige eeuw, dat van alle overledenen gemiddejd 7 — 14 "/„ aan de pokken stierf, in kwaadaardige epidemieen zelfs 20 — 30 "/g. In Pruisen verminnderde sedert de invoering der inenting dit getal van 8 5 tot 2,63''/o en in 1830 tot 0,6i "/o, in Engeland van 10,8 Vq tot 1,6 Vo in de jaren 1830 — 1840. In Zweden, waar zeer spoedig de inenting door de wet bevolen en volkomen gelofwaardige aanteekening van sterfgevallen aan de pokken reeds in den loop der vorige eeuw gehouden werd. Stierven tegen 't einde van genoemd tijdvak jaar-lijks 12 — 15000 menschen, terwijl pedert de inenting 'tgrootste getal 2500, in 'tjaar 1851, bedroeg; in andere tijden daarentegen 'was de sterfte zeer gering; in de jaren 1822 en 1823 b.v. overle-den slechts 48 meuschen aan de pokken. Leerrijk zijn overigens de opgaven van Kussmaul, die hij aan't Engelsclie blauwe boek ontleend heeft. Zij berusten op de staatistische berichten, te London van eenige regeeringen ontvangen. De slotsom er van is, dat in Zweden de sterfte aan de pokken sedert de invoering der inenting slechts 'is van de vroegere is, te Kopenhagen Vii te Berlijn en in vele gedeelten van Oostenrijk Vio? ill Westfalen '/is- Uitstekcnd leerrijk Is de tabel van Zweden van 1749 tot 1855, die onweerlegbaar den verbazeuden invloed der inenting bewijst. Wat nu onze serving in 't district Baden, dat 21,373 in woners telt, aangaat, de uitkomst er van moge hier eene plaats vinden. Uit eene opgave der epidemieen van 1858 — 1867 blijkt het volgende: In 'tjaar 1858 54 pokkengevallen. Van 1859 — 1863 — 1864 2 1865 1 1867 38 Daar waarschijnlijk in 1858 nog verschiedene gevallen geheim werden gehörenden, waren wij later, vooral in 1867, des te opmerk zamer op die gewoonlijk onbeduldende gevallen, welke alien in rekening zijn gebracht. Zonder een noemenswärligen misslag te begaan kunnen wij voor die tien jaren 100 pokkengevallen aanne-men. Iloofdzakelijk in drie gemeenten waren zij het talrijkst: in 1858 te Wettingen en in 1867 te Birmenstorf en Gebenstorf. In te geheel kwamen slecbts vijf sterfgevallen voor, dus 5 "/o- Van die honderd aangetasten waren vijftien niet Ingenie, waaronder negen kinderen van een tot vijf jaren, terwijl overigens geene in- geente kinderen beneden de twaalf jaren werden aaugetast, uitgezonderd een van acht jaren, dat aan de pokken met gecorapli ceerde longontsteking stierf. De dood werd door de laatstgenoemde ziekte, niet door de hevigheid der pokken veroorzaakt. Dus ook hier 'topmerkenswaardig verischijnsel van 'tbevrijd blij* ven der ingeente kinderen tot omstreeks het twaalfde jaar! Het getal kinderen beneden dien ieeftijd is groot, en toch zagen wij te midden der hevigste besmetting van variolae, dat ze ongedeerd bleven! Even leerrijk daarentegen is de verscbijning der pokziekte bij de negen niet ingeente kinderen. Vooral vestigen wij de aan* dacht op de drie gevallen, die In 1866, workwomen. Een huisvader berichtte den 1 Januari van genoemd jaar, dat zijne drie kinderen reeds eenigen tijd de schurft hadden, en ver- zocht om een geneesmiddel. Hij ontving 't bekende mengsel van flor. sulf. met sapon. virid. Den 8 Januari kwam hij terug en zeide, dat de kinderen, naar 't scheen , eene zeer sclierpe zalf gekre- gen hadden, want zij waren alle drie ziek geworden, moesten bra- ken en leden aan groote liitte. Dit nu was ongehoord; wij ge-» 8:5 loofden eer, dat bij dezc armoedige Heden nan een groven misslagj wat het dieet betreft, moost gedacht worden. Bij ons bezoek von- den wij een drie- en een vijfjarig meisje en een vierjarigen jongen, alien bij elkander in eon bed. De buid scbilferde ecnigszins af, de schurft was, zoo 'tscbeen, genezen, niaar alle drie kinderen waren bedekt met eene menigtc knobbelige vlekken, waarop later bij alien eene hevige uitbotting van pokken volgde, zoodat zij zes weken, totdat de afschilfering volkomen was, afgczonderd moeston blijven. Hier was natuurlijk volstrekt geen twijfel, wat dc aan- steking betreft, daar plotseling alle drie kinderen waren aangetast. Het eerst maakten ons de buren, doorgaaus met vele omstandig beden, opmerkzaam, dat de moeder der kinderen in 't bo-gin van December 1865 eenige dagen afwezig was geweest. Het bleek, dat de vrouw zich in 'tkanton Zug bevonden had en wel in eene der gemeenten, waar kort te voren, gelijk bekend was, de pokken heerschten. Daar had men haar kleederen, heraden en nachtgoed voor de kinderen gegeven. Zij verklaarde hiin eerstonge acht dagen later de nieuwe kleederen aangetrokkcn te hebben, dus omstreeks 't midden van December, en 'tis duidelijk, dat in 't begin van Januari de pokkoorts zich kon vertoonen, in' dien de smetstof zich in die kleederen bevond, 't geen als onbe-twijfelbaar kan worden aangenomen. Daar Dit gezin vroeger niet in tkanton Aargau gewoond had, waren alle drie kinderen niet in geinteint! Is dit niet een treffend feit, dat laid voor de inenting sprekt, te meer als wij 'toog vestigen op de hevige ziekte, die, hoewel niet doodelijk, voor de kinderen zeer gewaarlijk was? Eens deed zich 't zonderlinge verschijnsel voor, dat een jongetje van */^ jaar den dertienden dag na de inenting, toen de entkorsten verdroogd waren, varioloiden kreeg. Oppervlakkig beschouwd, pleit dit, naar 'tschijnt, niet zeer voor de inenting. Dit kind was cchtcr twee weken geleden reeds aan de besmetting blootge-steld geweest, daar iemand in dezclfde kamcr aan de j)okken zitk gelegen had. Daar de termijn van incubatie gew. Conlijk omstreeks verteren dagen is, lijdt het geen twijfel, dat het kind juist voor de inenting nog beset werd en dus behalve de inger-nte pokkon, wier working to laat kwam, de naturwissikko pokkon kreeg, Zulko gevallen, reeds hior on danr opgeinorkt, cotijon schnanr togen de inenting, doch bewijzen niets. Volgens de öndervindiug vail auderen zou de iuenting meer dan veertien dagen voorbij moeten ziju, eer zij tegen de pokken bescliernt, welk tijdstip dus ia 't aangehaalde geval niet bereikt was. Bij de epidemie van 1858 zagen wij van de twaalf jaren af met het klimmen van den leefügde de pokken menigvuldiger worden. Vier nieisjes van twaalf jaren badden zeer lichte varioloiden; daarop volgden eenige gevallen tot het 18°—20° jaar. Nu kwam 'tgrootste getal van bet 20° tot bet 35° jaar, docb dit nam dan snel af, zoodat slecbts twee personen van meer dan 50 jaren aangetast werden. Bij de epidemie van 1867 was 't eigenUjk omgekeerd. Niemand benen 18 jaren werd aangetast, terwijl van de 38 bjders aan pokken 11 den ouderdoni van 50 — 64 jijren bereikt badden eu 27 min. der dan 50 jaren telden. Ja, onder de 11 eerste gevallen, die toen vorkwamen, waren acbt lijders van dien vergevorderden leeftijd! Zeker een niet dikwijls voorkomend feit; de besmetting gan dan ook niet van een 54iarig man, die aan bevige doodelijke variolae leed. Onder die 11 lijders waren 2 pokdabge personen, die bevig door variolae waren aangetast. In deze epidemie van 1867 stierven 1 niet ingeente en 2 ingeenten. Van de aangetasten waren 5 niet iugeenten en 33 iiigeenten. Terwijl dus 1 stierf van de niet ingeenten, stierveu 2 van 33 ingeenten of 1 van de 16.5. Bij de 5 niet ingeenten kwamen 3 bevige gevallen voor en bij de 33 ingeen-ten, van welke velen zeer lichte varioloiden badden, ook slecbts 3. 