De mensch zoo als hij voorkomt op den bekenden aardbol [microform]
None
IMAGE EVALUATION TEST TARGET (MT-3) 1.0 2.5 u US 2.2 u US  checked below. L'Institut a microfilm, le meilleur exemplaire qu'il lui a d'avoir possible de se procurer. Les details de cet exemplaire qui sont peut-être uniques du point de vue bibliographique, qui peuvent modifier une image reproduite, ou qui peuvent exiger une modification dans la methods normale de filmage sont indiqués ci-dessous. Coloured maps, Coloured covers, Couverture de couleur, Covers damaged, Couverture est maintenant, Covers resteant et pour l'amélioration, Cover title missing,  cela était possible, ces pages n'ont pas été fiimdes. Additional comments: Commentaires supplementaires: Coloured pages de couleur Pages de couleur Pages damaged Pages endommages Pages restored et pour l'amélioration Pages décolortés, tâches ou piquées Pages décolortés, tachetés ou piquées Pages décolortés, tachetés ou piquées Pages décolortés, tâches ou piquées Pages décolortés, Showthrough Transparence Quality of print varies Quality in gale de l'impression Includes supplementary material Comprend du materiel supplémentaire Only edition available Seule edition disponible Pages wholly or partially obscured by errata Slips, tissues, etc., have been ref limed to ensure the best possible image Les pages totalement ou partiellement obscurcies par un feuille d'errata, une pelure, etc., ont M films d'nouveau de fonction d obtenir la meille ura image possible. This item is filmed at the reduction ratio checked below. Ce document est filmd au taux de reduction indiqué ci-dessous. 10X 14X 18X 22X 26X 30X 12X 16X 20X 24X 28X 32X 1 ^''^mm ire details les du modifier ler une filmage The copy filmed here has been reproduced thanlcs to the generosity of: Library of Congress Photoduplicatlon Service The images appearing here are the best quaiity possib a considering the condition and legibility of the original copy and in keeping with the filming contract specifications. L'exemplaire filmd fut reproduit grdce d la gdndrositd de: Library of Congress Photoduplicatlon Service Les images suivantes ont 6t6 reproduites avec le plus grand soin, compte tenu de la condition et de la nettetd de Texemplaire film6, et en conformity avec les conditions du contrat de filmage. iea Original copies in printed paper covers are filmed beginning w<th the front cover and ending on the last page with a printed or illustrated impres- sion, or the back cover when appropriate. All other original copies are filmed beginning on the first page with a printed or illustrated impres- sion, and ending on the last page with a printed or illustrated impression. e The last recorded frame on each microfiche shall contain the symbol ^^ (meaning "CON- TINUED"), or the symbol V (meaning "END"), whichever applies. Maps, plates, charts, etc., may be filmed at different reduction ratios. Those too large to be entirely included in one exposure are filmed beginning in the upper left hand corner, left to right and top to bottom, as many frames as required. The following diagrams illustrate the method: Les exemplaires originaux dont la couverture en papier est imprimis sent filmds en commenpant par le premier plat et en terminant soit par la dernidre page qui comporte une empreinte d'impression ou d'illustration, soit par le second plat, selon le cas. Tous les autres exemplaires originaux sont film6s en commenpant par la premidre page qui comporte une empreinte d'impression ou d'illur.tration et en terminant par la dernidre page qui cv'>mporte une telle empreinte. Un des symboles suivants apparaitra sur la dernidre image de cheque microfiche, selon le cas: le symbols — ► signifie "A SUIVRE", le symbols V signifie "FIN". Les cartes, planches, tableaux, etc., peuvent dtre film6s d des taux de reduction diff6rents. Lorsque le document est trop grand pour dtre reproduit en un seul ciichd, il est filmd d parti'^ de Tangle supdrieur gauche, de gauche d droite, et de haut en bas, en prenant le nombre d'images ndcessaire. Les diagrammes suivants illustrent la mdthode. r errata d to It le pel u re, ?on d n 1 2 3 32X 1 2 3 4 5 6 m D E M E N S C H, ZOO ALS HIJ VOORKOMT OP DEN BEKENDEN A A R D B O L. I.-*" :i III i ■k I I; V. \ M E jN S C H, ZOO .V J. S 11 IJ V O O H K O X T OP 3)KN «>:K>:X33P.N A A H B B O I., 3n:SCHHKKVKN 3J0011 ]NI All T I N IT S '^ S T IT A H T, I' Ar(.'JKJ»>:KT.lJ 3>OOH .TAQITP. S KUYPEK. t TE AMSTEHBAM, Blj JOHANXES ALLAH T. MDCC C17.1. r H -•■'■" HBJW> I -Xl I 3rj T- 01 is> •'<'.i i'» » • • » y>j ■4^ A A N D B N L E Z E R. Ontvang het tweede Deel van dezen Kttmt- en Letterarbeid aan het verhevenst voor- werp der zkhthaare Scheppwg wet zoo goeds gunstf als wij hetzelve met goed ver" trottwcn onder wwe oogen brengen. Het vooroordeel tegen onze onderneming van ds * a zijd9 -" I i i'i I. •I ' 3^ P IV AAN DEN LEZER. f zijde haarer uitgeflrekthcid en onvolvoer- baarheid, alleen gegrond op misver/Iand wc gem ons e'lgetilijke doci^ is vcrwomien door ^ onze duidlijke onderfcheidlng tusfchcn dit JVerk en ecn bloot Costuumbock dcr Volke- ren ten bchoeve van htm , die den aard van hetzelve uit den Tijtel alleen naar ei- gen hegrip opmaaktcn, zondsr deszelfs out- wikkgting in de Inleiding te hebben gelezen en zander let meer , dan het cog op de af- leeldingen te hebben geJJagen. U, waarde Lezer / zott het vernederen , dcze , met den vinger aangedttide , onderfcheidlng uit een algemcen uitgegeven Bericht alhier ten uwen behoeve herhaald te zlen : maar U vioet V ofivo/yoe/'' ?r/Iand we- 'onnen door isfchcn dit der Volke' r den aaid 7; naar ei- kszelfs out- ■fen gelezen f op de af- U, waarde ieze , met leiding uh alhier ten : maar U vioet A A ti DEN LEZER. V Koet het genoegen geven^ van ons te verne- men en met de daad te zien, dat het ver- tier rutin genoeg gewecst is voor dit werk^ om het den Uitgever met dezelfde kosthaat' held te doen voordzetten. Van onzen arbeid ztilt gij zelve oordeelen ; en van ons bericht willen wij dit alleen overnemen , dat wij in het EerJJe Deel gevonden hebben deze aangekgens Drttkfeilen: ^ Op bladz. 59 rcg. i a ftaat Madagascar , moet zijn Malacca, Op — — 96 tydut /aag/>ootlge , moetziinlangpootijt. Op — — Hi — 6(laat kalten , moazl'in rotten. Op — — 152 9ftaat mano , moet zijn nan. £n nuflaan wij terftond de hand aan het vervolg van onze zoo aangenaame als werk- * 3 zaame I 'til' ?i 1 = a - I"«i| ■>IIWIl>,l VI A A N I) r. N L E Z K R. za/iwe taak ma dezclfde ijvkrigk en aan- iiotTi-NDE I'ooGiNO, wdke hct Vignet van den Ttjtcl voorflclt. Amsterdam, den s I fccn van Slnclumnniui 1803. I\I A R T I N I)  vreemdelingen, heft vereerd(i), is een ganfche archipel begreepen, die zich in de Stille zee, nabij den keerkring van den Steenbok van ij* tot 21° Zuider Breedte, en van 1 69^ toe 178'' Westlijke Lengte van den middags- cirkel van denen onderrcheldenlijk op te nocmen, met welken zij gemeenfchap hebben. Cook heft er een en zestig van aangeweezen op » zijne (l) Cooks Reizen. D. VI. bl. 143. TER bij COOK D. V. bl. 393. A a FORS* I' Mi i .- urt-niiii-wpirii-n -|i-|ii-trip>fiiiii «IS— 4 vrienden-eilanden. Zijn nekauf (i). Na hem zijn 'er nog vcr- fcheidene anderen opgegevcn door dc Rci- zlgers. Ook mecnt men de Prins JVillems Eilanden en de Heemkerk's Banken van T A s M A N, benevens de Eilanden der Zee- Unden van Bougainville binnen den- zelfden Archipd, uit hoofde van onderlinge kennis en verstandhouding, te moeten be- trekken (2). Tongotahoo, Eooa en Anamocka, de drie voornaamftcn dczcr Eilanden (3), werden het eerst in 1643 ontdekt door onzen Land- genOOt ABEL JANSSEN TASMAN en door hem Amjlerdam, Middelburg en Rotterdam gcnocmd. SCHOUTEN en le MA IRE hadden echtcr voor hem reeds eeni- ge ontdekkingen in dezen Archipd gedaan, gelijk COOK 'cr in vitall is zijnen voor- ganger vend, en zelf door maurelle, LA CO Cook, D. IX. bl. app — 303. (a) Wilson, Zendelings Reize D. I. bl. no, I 1 1 en 143, 147. Cs) La perouse hield Favao belnngrijker dan Tongotaboo, maar zeilde het iaatstgenoemde flechts vdorbij, en oordeelde zelf zich daarom min bevoegd tot dergelijke rangfchikking dan cook, — f^i/yage T. III. pag. 293, 305. de daarom tnin I COOK. — VRIENDEN-EILANDEN. 5 LK PERousE, EDWARDS en ordere werden opgevolgd (i). De lucht is er zu verkennen, der zweiten dezer Eilanden, waar van zommigen on bezogt worden de andere Eilanders om hechoiit, hat welk zu dragen, is in hot oog der Zecluiden allerfchosen, daar zu ziel zich flechts even boven de opperlagen, als zu veele bofchaadjen, wie hält groen en welg loof bet eenzelvige gezicht van lucht en water op het verrukkendst af breken (2). De lucht is er zu verkennen en gezond, maar veranderlijk en fcherper in den winter, dan men zou verwachten. Over het geheel echter heeft zu de gelukkigfte gematigdheid voor den groei der planten, die elkander zoo fpoedig opvolgen, dat eene aanhoudende lente schijnt te heerfchen op deze gelukkige Eli. anden (3). Der- CO Wilson D. I. bl. Ill— 142. (2) Cook D. IX. bl. 103 D. V. bl. 100. La billardiere, Foyage à la recherche de la PEROUSE T. ir. p. 91, 92. CS) Cook D. IX. bl. 159, 246, 247. Wi. SAND. III. bl. 17. la BILLARDIER T. II. A 3 n-*»»«»- - n-*»«»«»- - n-*»«»«»«»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»» Overal zwaar geboomte (4). Het eiland Tofooa onderfcheidt zich van de overigen door eenen brandenden berg (5). Op veelen mangelt het aan zoet water, waar-in Hapae het gelukkigfte is (6). Broodvruch, Kokosnooten, Platanen, Bananen, Pompelmcezen, Yams, Zulker-riet, zekere fort van Vijg en Perfik zijn er de voornaamfte gewasfen, welken de vruchtbaarheid van den grond vaardig is te vermeerderen met de vruchten van allerleije zaden, dien men denzelven wil aanvertrouwen (7). Varkens en Rotten zijn daartegen de eenige huis- (0 Cook D. IX. bl. 248. (3) La BILARDIERE T. II. p. 174. (3) Wilson D. III. bJ. 17. (4) La perouse f^oyage T. III. p. apj^, C5) Cook D. IX. bl. 484. (5) Cook D. V. bl. 378. D. V. bl. 11(f. (7) Cook D. V. bl. 103, 380. D. IX. M V9» 245—25a. "En. Aalklippig, larde over- man weleer (2). Detbaar (3), -lomte (4). ch van de berg (5). iter, waar- Platanen, Zuiker- 'erfik zijn velken de rdig is te allerleije mvertrou- de eenige huis- 174. aw, li<f. D. IX. U VRIENDEN-EILANDEN. y huisdieren. Bij dezen hebben de inwooncrt van hec Eiland Fejee onlangs hunne Hon- dengevoegd, op welken veel hooger prys door de Eilanders is gefteld, dan op het flachtvee, door cook agtergelaten (i). Men ontnioct 'er kleene Hagedisfen, maar gcen wild hoegenaamd (a). Hoenders, Dirivcn, Papegaaijcn, Uilen Ysvogels, zekere foort van Lijster*, Ral- len, Koeten, Reigers, Zwalwwen, Keerkring- vogels, W " Upper, Plevieren, Eencten en ton wel zeer groote als gewoone Vledermügen bevolken de bosfchen en het oppervbk der wateren (3). Oratèrend vijftig soorten van bloedfoozc dieren leveren er raaaf aeer weinige kWaadaardigo op, terwijl men er zeer choone NachtvHnders en Kapellen aantreAL De platftaartige ZeeOang van drie voe^ten CO CaK D. V.bI.7(J, 105, 3881 D. W. b?. 144. D. IX. bl. 242, 253. William D. III. W. 15. CO Cook D. V. bl. 103. C3) Cook D. V. W. 76, 105, Po(J, z^'Z* D. IX. bl. 252 — 254. A 4, \_.-^-' ! I i\ w ■ \ \ 'mmm)im0mim''^ 8 VRIENDEN-EILANDEN. ten lengte, met witte en zwarte kringen geteckend, is 'er gemeenzaam, maar onfcha-delijk). Rijker In foorten, dan in menigte, van Visch is de zee rondoni deze eilanden, wicr veelvuldigc riften en banken daartegen schuilplaats vcrleenen aan de rijkfte verlcheiden-heid van Schulpvisfchen (2). De befchrijving der redenlijke bewooners van de voornaamften dezer eilanden (3) is, van wege derzelver aard en zeden, dc aan genaamfte laak, en verdient 00k om het ui- terlijke voorkomen hunnes ligchaams alle op- nerking. Hunne lengte van vijf voeten en drie dui- men tot vijf voeten en tien duimen over- treft zelden het middenmaatige : maar hunne geftalte is doorgaands ryzig en hun gang zeer fchoon, gelijk hun ganfche, fterkgcfpierde CO Cook D. V. bl. 3p8. D. IX. bl. 254, (a) Cook D. IX. bl. 254, 255. (.3) Volgends la pe rouse is het grootfte aantal derzelven onbewooiid en van wege de kaal- held der rotzen onbewoon, — royage T. Ill, GEN. rte kringen naar onfcha- cnigte, van nden, wicr :gen fchuil- erlcheidcn- bewooners den (3) is, n, dc aan- om het ui- tns alle Opp-n drie dui-men over-naar hunne I gang zeer ■kgcfpierde eq liet grootfle ge de kaaU lage T. Ill. VRIENDEN-EILANDEN. 9 en alzlns evcnredige, llchaam zccrc cigcn^ dcftighcid in houdinghecft (i). De kleurvan decz Eilandcrswordt kaftan- jcbriin, iet donkcrer dan koperbruin, en. 00k wel olijfklciirig genoemd, fchoon de grond dezer kleurcn gecnzins dczclfdc is. Verbrand van de zon heteren zijn billar- DiERE, die de lichtcre huid der Vrouwen an derzelvcr huislijke leeven onder hct fcha- duwrijk geboomte toefchrijft (a). Op de eilanden Hapae en Anamocha zijn drie geheei witte menfchen gevonden, blijk- baar echtcr tot de zoogenenide Blajfardi of ^/^///tfVbehoorende, wier klcur hct gcvolg eener CO CookD. v. bl. 373. D. IX. bi. 319. 325. La PE no USE T. III. p. 303. La BILLARD. T. If. p. 175, 77. FOSTER Anmerkungen auf zeinem Reize urn die Welt. f. 209 (O Coord. V. bl.,,0, 374. D. IX. bl. 320,321. La billard. T. IL p. 143 —, 77. De juiste benoeming der kleur en hanre volkouicne und Rukking In verwen mog wel het raoeilijkde dcel geacht worden onzer Menschbefchrijving, wijl bii ds Reizigers zelve hier alles doorgaands onnaauw- keurig en onovereenflemniend wordt bevonden, en het zoogenoemde coloriet de moeilijkfte proef der fchilderkunst blijfc. Deze aanmerking pleite dan eens voor altijd om ecu toegevend oordeel. A 5 , Het ganifche angezicht eenen Eurofchen omtrek (3), terwijl hij zekere plathofdigheid aan de ge- woonte toefchreef, om vlak agter over met liet hoofd op een ftuk houts te flapen (4). Hun haair is meestal lluik, dik en llerk, schoon eenige weinigen het gekroesd of ge- kruld hebben, en fchijnt algemeen zwart te ^iji* (5)* Zij hebben fraaije oogen en in het algemeen goede tanden, zelfs tot in zer gevorderden ouderdom (6). De Vrouwen mogen meer bevallig, dan wel schoon heeten. Tegen het misstandige haarer groote voeten en dikke bekefteste echter de dunheid haarer vingers en de Cook D. IX. bl. 321. La Bitlitzro. T. II. 149. — Zie de Inleiding D. I. bl. 43 aant. (2) Cook D. V. bl. 373. (3) La billard. T. II. p. 95. (4) La billard. T. II. p. 159. (5) Cook D. IX. bl. 329, 330. (6) Cook D. V. in. (3) DEN. den-eilanders is gekromd, in de oogen liet gantfche omtrek (3), d aan de ge er over met apen (4). iik en llerk, roesd of ge-en zwarc te gan en in s cot in zccr evallig, dan misdandige kke beenea living ers en de BILLITRO. . bl. 43 aant* VRIENDEN-EILANDEN. n de welgemaaktheld haarcr handcn over (i). Men vindt fchier geene mismaaktc menfchen op deze eilanden: veelecr mogen welfchapen- heid van iigchaam en gezondheid van geftel onder derzelver algcracene voorrechten gereo- kend worden. Ecn zeer affchuwelijkc, maar niet ongeneeslijke, huid-uitflag, die hei aan- gezicht vooral misformt, is daartegen een vrij algemeene kwaal, die, volgends bil- LARDiERE, daaraan misfchien te wijten is, dat zijgeen zoet water hebben, om zich af te poelen, na in zee te hebben gezwommen. Ongemak aan de oogenaarode ringworm behooremed medo tot de landeigene gebreken. Maar tegen deze kwaalen . Zljn de gezondheid der luchtstreek, de eenvouwdigheid van voedzel en de zindelijkheid des Hg-chaams zoo gelukkige hulproiddelen, dac zelfs het Fenusfmet hetweJk mecrmaalen erhält werden, fpoedJg uitraasde en reeds voorbij gegaan fchijnt (a). "Zi" bezitien, — dus fpreeki wilsom van CO Cook D. V. bl. no, 374. a IX. CookD. V. bl. 117, 377. D. VI. bh I43>I>.IX. bl. 323. La bil&ard. T. II. 177, If WH HTiin f;^ It VRIENDEN-EILANDEN. van hun charakter, — uitmiintcndc hocda- nighcden, zoo dat, iiulicn zlj ccnmani door het Euange/ium verlicht worden, zij hct be- minlijkftc volk van den ganCchcn aardbodem zullen wezcn (i)." Ecnc loflpraak, zcer grootsch voorwaar, niaar gccnzins ovcrdrc- vcn, ingcval flechts dc zcdcn dczcr mcnfchcn nict vrocgcr bedorvcn worden door den om- gang met niin loflijkc Europeers. — Jcgcns clkandcren zljn zij cerlijk in alien handel, gc- zellig in verkccring, zorgvuldig Om geen overlast te doen, en zoo nicedeclzaam van •ard, dat elk, die een ftuk cten heeft, hct ondcr alien, die tegcnwoordig zijn, verdeclt, zich zelvcn het kicenfte gedeelte toclcgt en zoms wel gchcel voorbijgaat. (a). Jcgcns Vreomdelingen zljn zij vcrtrouwlijk, gul, vriendlijk, befcheiden, handelzuchtig, zel- ve eerlijk en vol vertrouwcn op dc cerlijk- heid van anderen, terwijl hunne gcdiens- tighcid ver genoeg gaat, om zelfs, waar de gelegenheid dit fchijnt te vereifchen, vreem- delingen op hunnen rug te dragcn (3). Om- CO Wilson D. IX. bl. 6. Cook D. V. bl. n, 73, 370, 371, 373. Inden. Intendu hocda- i ccnmaal door en, zij hct be- ben aardbodem )iTpraak, zeer nzins ovcrdrc- Iczer mcnfchcn door den om- )'r$. — Jegens en handel, gc- Idig om geen edeelzaam van :en heeft, hct :ijn, verdeelt, te toclcgt en (2). Jegens uwlijk, gul, Izuchtig, zel- Dp dc cerlijk- inne gediens- elfs, waar de then, vreem- en (3). Om- i. Wilson 370, 371, 373. VRIENDEIEN-ELLANDEN. 13 Omtrend hinne Vrouwcn heerst wel ze kerc verhcfäng, maar die bij dezc Ei landers gcenzlns tot verachting en mishandling der zwakke künne overdaat, waaraan zich el- ders de onbefchaafdheld der Volkercn ken- mcrkt. Zij cton en drinken met hunne Vrouwcn, maar houden hunne cigenc bc- kcr. Ook zijn zij nanrijverig op derzelver licfde en worden zoms door niinncnijd toe daadcn van gcweld gedreeven. De Vrou- wen wachten zich cchtcr zorgvuldig genocg, om de liuwclijkstrouw ongefcliondcn le bewaarcn, en verklaarcn dit voor ecn hcl- ligcn plicht (i). De Kindc Gcnietcn alle oderlijke toegevelijkheid. en zijn nevcns de Mocdcrs den mannen dierbaar gcnocg, om hiin te kunnen wederhouden, wanneer zij zicii genegen gevoclen tot ecne rcis naar Ew ropa (a). Met hunne bijzondrc Vrienden hebben zij eene gemeenfchap, welke niec duldt. 373. 82. D. IX. b!. 335. La bulard. T. If. p. 141, 148. (I) Cook D. V. bl. 74. D. IX. bl. 100. La BILLARD. T. II. p. 171, i3p. CO La Bll.LARD.  aandoeningen gaan fpoedig over, hetwelk alzins met de gewaarwording vankindersover-eenkomt, en flechts de zinlijkheid van deze goedhartige kinders der Natuurbewijst (5). De Vrouwen zijn zoo ingetoogen van ze-den, als minzaam van voorkomen. Onkuisdiheid heeft eeniglijk onder de gemeenfte vrouw- (i) Wilson D. III. bl. 6. Coo'k D. V. bl. 6. Coo'k D. V. bl. 126. (a) Cook D. VI. bl. 134. (a) La b If. lard. T. II. p. up. (b) La BILLARD. T. II. p. 171. Cook D. V. bl. 373. assassa. HANDEL. Ickkers toebereide, r van ccn deccl krijge. Der hier, gelijk bij de merk dcr naauwfte ig, onvermoeid en edrijf(2): maartoon- nverfchrokken onder m weder zoo vrees- lun flechcs water op 1 mocd niet wel uic rnaaken (4). angcdaan : maar hun- )edig over, hetwelk ling van kinders over- zinlijkheid van deze Natuurbewijst (5). ingetoogen van ze- voorkonien. On- : onder de gemcenfte vrouw- >1. 6. Coo'k D. v. 2. D. IX. bJ. 327. H. [I. p. I ip. I. p. 171. Cook D. J VRIENDEN-EILANDEN. Fie blij-ken hunner goede gunst aan vreemdelingen ftellen (i). Dieverij alleen is het, die met grotto letters op de lijst hunner volksondeugden staat, maarzich, opmerklijkgcnoeg, metde strengftc eerlijkheid in eigenlijkenhandelverkengt (2). Hun aard, eindiijk, is wel niet wreed, maar toch allesbehalven fijngevoelig, hetwelk LA niLLARDiERE ZOO wel opmaaktc uic den toon, cp welken men hem de shipbreuk van een Europaesch vaartuig op deze kusten verhaalde, ais uit het flaan en stooten, waar-mede. CookD. V. bl. 37P, I r I. 377. D. IX. bl. 373. La billard. T. ir. p.,01. WILSON D. Iff. bl. 7. De laatfte Schrijver zegt van tijne landslufden, dnt der^elver ongebonden gedrag de Vnenden-eilandersin het begrip heeft gebragt, dat deze gunst den vreemdelJngeo onmisbaar is. D. V. bJ. I,,. La billard. T. II. p.,oa, '^4, 107,,op, 140, I4P,,55. J^ ..-^'ai^wffifynrw^m-,. 16 In vordt nogthands uflichen vergördeten vergördeten vergördeten de reinheiden en neiheid, die in allen heerfchien. Van buicen door zuivere graspenken tuschen schoon geboßen, zijn zij van binnen met keurlijk mat-werk. CO La Bir.LAUD. T. 11. p. 175. (2) Cook D. V. bl. 83, 104. D. IX. bl. 74,342. La BILLARDiERE T. II. p. 100, 101. Hennes beve- mecr afdak- gelijkende, ordcn. Ge- rzelver muu- oningen niet Heches naar vaar men den iQ verblijvcn )cplantingcn, worden, op ze bij elkan- min gebrekig :ien zijn. (a), in geringften fluitend ver- id, die in al- loor zuivere boomte om- keurlijk mat- werk 0 '• +. D. IX. bl. > II. p. 100, VRIENDEN-EILANDEN. 17 werk op den vloer bedekt, hetwelk zind- lijker wordt gehouden dan eenig vloertapijc in ons bezoekvertrek. (i). Hoe zeer deze Eilanders ook de opene lucht beminnen, zorgen zij echter. dcs mchts onder dak te zijn, wanneer matten, als inatrasfen op den grond gelegd, bunten bed, kleederen of ftukken docks ten dckzel, en kleene houten bankjens toe hoofdkusfcns ftrekken. De huer en vrouwen van het huis liggen in eenen afgezonderden en afgezonderden en afgezonderden en afgezonderden zich op den grond. De ongetrouwde mannen en vrouwen fcheiden zich daarbij zorgvuldig. Meervcrmogenden heben zelfs afzonderlijke hutten tot flaapplaatzen der bedlenden; terwijl hier in over al de grootfte kieschheid en zedigheid worden in acht genomenCa). De laagte der meeste afdakken bij den grond maakt de huizen in het midden alleen gefchikt voor den opgerichten (land der bewooners, doch derzelver gewoonte, om op den grond te zitten, de mans met de bee-Co Cook D. IX. bl. 95. D. V. bl. 372. (O Coo»D. IX.bl.1a3. IP8. 343.375. II. Deei,. B -m!sm^,imm^A^,^>>iMiy\ Mi l<< 18 VRIENDENEILANDEN. nen kruislings of op de burken, de vrott- wen zijdelings, maakt hun die gebruich lastig. De voornamen alleen gebruich houten ftoelen of bankjens, oin to zitten(i). De aanleg van breeden en effene wegea tusfchen de geregelde beplantingen geeft van vcelen dezer eilanden zeker Europeesch aanzien (a); terwijl hec putgraven, ter vervuUing van hec gebrek aan versch water (3), en het dijkaanleggen op Tongotaboo, schoon men de bedoeling daarvan niec kon bemerken, opmerklijke blijken aijn van fchrandcrlicid en geduld C4!) De vaartuigen dezer Eilanders munten uic door kanftigen aanleg, keurig fnijdwcrk en bijzondere fnelheid te water, het zij ze doorriemen of zeilen gedreeven worden (5). Zi gebruiken cnkelde en 00k dubbelde Catwos, doordwarsbalken omtrendzes of zeven voeten an malkanderen verbonden, waar over een planken vloer ligt, op welken eene cent gebouwd CO Cook D. IX. bl. 353. PI. LXXXIV La billard. T. II. p. ipp. ri3, CO Cook D. V. bl. 85, 38a. Can Cook D. V. bl. up. (4) C o o K D. IX. bl. 185. (5) Cook D. V. bl. 10<J. i r DEN. , de vrott- gebrek min 1 gebruiken ce zitten(i). ifene wegeii ingen geeft Europeesch vo-i ter ver- 3 water (3), hoo, fchoon kon bemer- a fcbrandcr- muntcn uic lijdwcrk en zij ze door !n (5). Zi) de Canoosy 2ven voeten r over een ae cent ge- bouwd LXXXIV VRlENDEN-FILLANDEN. Terwijl het touw- werk even als bij ons is aangclegd (i). Op verren tögt in zee geleidet hun, bij on-betrokene luchc, de zon bij dag, hec gefternte bij nachr. Wanneer de Jucht bewolk is, letten zij op d6 streeken, waar uic de winden en golven tegen hun vartuig flaan, en brengt hun alzoo hec omlopen van den wind, hetwelk echter binnen de grenzen van den pasfaat op andeft tijden feldzaam is, ligt in verwarring (2). Zommige boombladen geven bekers tot huisraad t anderen laten zich tot kaarslicht ontfteken in duistemis (3). Steenen den tot bijien, haaijetanden tot boofen het ruwe vel van zekeren visch tot raspen, en schulpen tot mesfen. (4). Vlakke borden en houten fpadels maaken het keuken-gereed Chap uit (5), welks eenvouvdigheid af* (0 Coojc D. V. bl. to?. D. VI. bl. i38. (a) Cook D. IX. bh 313. (a) Cook D. IX. bh 313. (b) Cook D. IX. W. 344. D. V lo^» ^ (5) Cook D. V. bl. 371. If IjU.-.' -liSU i.!.-g-iaTW^,va,-'.J-yfiii^;g.a^- ' 11 20 VRIENDEN-EILANDEN. affliciekt bij hct kun'tige en vijandig vcr- vartigde vvapcntuig van fpeer, knods, pijl en boog. (i). De tooi en klcedlng der Vricnden - eilan- ders zijn opmerkclljk genoeg, zclfs voor de ftofbereiding en den fmaak der nicest bc- fchaafde £«/ De tooi en klcedlng der Vricnden - eilan- ders zijn opmerkclljk genoeg, zclfs voor de ftofbereiding en den fmaak der nicest bc- fchaafde £«/ De tooi en klcedlng der Vricnden - eilan- ders zijn opmerkclljk genoeg, zclfs voor de ftofbereiding en den fmaak der nicest bc- fchaafde £«/ De tooi en klcedlng der Vricnden - eilan- ders zijn opmerkclljk genoeg, zclfs voor de ftofbereiding en den fmaak der nicest bc- fchaafde £«/ De tooi en klcedlng der Vricnden - eilan- ders zijn opmerkclljk genoeg, zclfs voor de ftofbereiding en den fmaak der nicest bc- fchaafde £«/ De tooi en klcedlng der Vricnden - eilan- ders zijn opmerkclljk genoeg, zclfs voor de ftofbereiding en den fmaak der nicest 'fl/><?m. Mannen en Vrouwen kleeden zich op dezelfde wijze. Beidcn flingeren zich een of mecr llukken docks om den middel, hecken eenen rok uitlevert, dicinruimc plötzliche tot op de vocten hangt. I let laagst gegen kan zich zulk een mime ftof niet aanfchaffen, noch ook deze flocenden klcc-djng bij den at-beid dragen: hetzelve vergenocgt zich met een mat, om de len-dcnen geglagen, of ook wcl met ccnige bladeren of een enkelde fchaamdock, tus-fchen de beenen doorgehaald (2). De klce-deren zijn altijd van een zijn niaakzel: heconderfcheid in vermogen der perzoonen ken-mcrkt zich enkeld in de fijnheid der ftof-fen (3), en het feestlijke van het gewaad In Cook D. V. bl. 37, 114. (2) Cook D. V. bl. 1 1 1, 371, 375 d. IX. bl. 331, 332. (3) La bim,ari>. T. II. p. 11-. tmmm MM Wf. )EN. andig vor- knods, pijl idcn- eilan- j|fs voor de nicest bc- zich op de- ich cen of iddel, hct- jimc plooi- : laagst ge- ! llof niet ende klcc- tzelve ver- m de len- let ecnige dock, tus- De klce» ikzel : hec 9onen ken- I der ftof- et gewaad io 3 75 D..IX. VRIENDEN-EILANDEN. ai in dc vcrdubbeling van dezclfdc kleede- ren (i). ,,'>•- , Dc eigenlijke tooi hcefc echter hij deze Vol kcren reeds zoo groote vordering gemaakt , datmen op haairpoeder van onderfcheidene kleur is bedacht geworden. Veelenpocderen zich met fchiilp- of koraal-kalk, hetvvelk de punten van het haair als verzengt : anderen heb- ben zeker blaaHwzel in hunne lokken , die bij zommigen de oranjekleur dcr Curcumade dra- gon (2). De kam zelfs is bij hun van een werktuig ten niutigen gebruike in een hoofd- cierfel der pronkcrij vcrkeerd (3), hetwelk immers tegen den goeden fmaak niet flrijdig geacht kan worden, daar 00k onze Vrouwen met dit walglijke werktuig pronken. Gewoon, cm naakt te gaan tot aan den middel (4) , befchermen zij evenwel het hoofd met mutzen voor de zon. (5). Mannen en Vrouwen dragen zoo wef de- zelfde vercierfelen ats kleederen. Beiden voeren zij een enkeld oorcieraad , hetwelk door- CO Cook D. IX. bl. 332. (2) FoRSTER bij COOK D. V. bl. 389. (33 FoRSTER bij COOK D. V. bl. 375, (4) Cook D. V. bl. 17,, is) CookD. IX. bl. 33?. » B3 ^i ^g^^^g^^' "'^•j- '**^'^fty»f»wffmm' If I $% VRIENDEN-EILANDEN, doorgaands In eenig ftuk been beftaat , hot^ geen tweemaalcn, even als men eene fpeld ileekt , door de oorlel wordc geboord. Bei- den dragcn zij ook halsketcingcn van wel- lickende bloemen , of anders van kleene fchulpjens , vogelbeenderen , haaije-tanden en anderc dingen fc zamen gefteld. Armringcn en vingerringen van paarlemoerfchulp of fchildpad zijn mede aan beide geflachten ge- meen (i), bij wien daarom koraalkeetenen , door de Europeers aangebragt, ten hoogfteq worden gefchat (a). Beide de geflachten deelen azoo ook iq de beprikking van de huid, maar in zeeyonderfcheidene maate. Bij den Man is geen lid, het gevoeligfte zelf niet, uitgezonderd van pijnlijke opfchik, hetwelk de buiken jen boven al blaauw maakt. Bij de Vrouwen is de tatoweering minder. Onder de Mans is de Koning 'cr geheel vrij van (3), wiens Cook D. V. W. 375. D. IX. bl. 333,334, (a) FOSTER bij COOK D. V. W. 377. De Oiaheiters verkoozen fteeds doorfchijnende koraa- Jen: de Vrienden-eilanders vonden in de doffe en donkerkleurlge meer behaagen. (3) Cook D. V. ii 1, 112, 374. D. IX. W. 153. 333. La BiHARP. T, II. p EN, 'ftaat, hot-i eenc fpeld )ord. Bei- 1 van wel- van kleene e-tanden en Armringen rfchulp of laclnen ge-> Ikeetenen, n hoogfteq 03 ook in ar in zeey klan is gecn cgezondcrd de bulk en j de Vroui Onder de J van (3), wiens 333 >334< 377. De !nde koraa- ie dofe ea D. IX. W. 1.P< \77' VRIENDEN-EILANDEN. 33 wicns praal boven zijne Onderdaanen in ecnea vedcren hairband beftaat van Kcer- kring-vogelen en Papegaaijen-veders, wier fchitterende kleur en grootheid dit koninglijke hulzel prachtig genocg maaken (i). De Mans zijn niet flechts zorgvuldig , om de kin kaal te hoiiden, maar hebben zelfs 'hunne baardfcheerers , die dit werk, door middel van een paar fchulpen, fchoon en racht genoeg, maar voor den Europeer duldloos langzaam , verrichtcn (2). ' Bij de uiterfte rcinheid op het ligchaam, welke hun zeer dikwijls in bijzonder aange- legde vijverbaden drijft (3) , en door hunnen bijzonderen fmaak voor reukwerk (4), wor- den zij echcer zoo verre gedreeven door hunne zucht tot kunstcierfei , dac zij zich de onaangenaame luchc der Kokoks-oiie getroosten, om de zachtheid en glinstering der huid te verkrijgen , welke deze Olie-in- wrijving voordbrengt (5) , en zich zoms tnec poe- . CO Cook D. IX. bl. 153. (9) Cook D. V. bl. 372. D. IX. bl. 144. 'La billaro. T. II. pag. 118, 121. (3) Cook D. IX. bl. 334* ' C4) La billard. T. II. pag. 151. Cs) La billard. T. IL pag. 143, CooB D. IX. bl. 334. B 4 34 VRIENOEN-EILANDRN. pocdcr van Curcumade over hct ganfche bovcngcdeche des ligchaams even zorgvuldij; blanketten, als elders rood en wit voor de onoogclijkc fchoonen «n gcbruik zljn(i). Hct voedzel dezer Eilanders is meestnl uit het Plantcnrijk ontlecnd, want Varkcns, Hoenders en Schildpadden fchijnen flechts lekkernijen te zijn voor de Opperhoofden. Visch en allcrhande foort van Schulpvisch wordt raauw door hun gebruikt. Het ge- meen bedienc zich ook van Rotten, Vleer- muizen en Hagedisfen (2). De Kookkunst echter ^<;eft bij hun zckere hoogte bereikt, welke den Europeers zelvcn niet ongevallig zou geweest zijn, indien de Eilanders flechts even rein geweest warcii op hunne fpijs als op hun ligchaam (3). Zij munten vooral uit in de bereiding hunner Varkens. Derzelver mannetjens weten zij te finden, cm zec vetter te doen worden (4). Na ze door eenige flagen op den kopgeflagt, met twee flukken gefpletcn bam-bocs. Cook. D. IX. W. 334. Cook. D. IX. bJ. 348. La billard. T. II. png. 105, 135, 148. Cook. D. IX.  in het treffen der ledcmaaten, schoon een gefpläteten bamboes al weder tot mes moct dienen (i). Delaware water tot den dorst, gebruiken zijn don ^^v^. drank, die ook hier van het uitgckaauwdc fap der ^^v^-wortcls met weder wordt (a). Deze drank schijnt echter aan de Vrouwen nimmer te worden aangebooden (3). In den agremiddag en midden in den nachc hebben hunne dagclijkfche maaltijden plants. Tot de laatften ftaan zij uit den flaap op, waartoe zij zich, na dit genot, weder nederleggen. Hunne werkzaamheid vangt weder aan met den dageraad,raaar zlj flapen dikwijls over dag. Cook. D. IX. bl. 333, 334. (2) Cook. D. V. bl. rs. L a billard. T. IF. pag. 103.  digen tijd (2), fthoon zij blj dc Visfcherij den Landbouw vocgen, en zich bijzondcr op den Schecpsbouw en Stofbcreiding toe- leggen en zeer vecl tijds aan al hun fnijd- wcrk mocten befteedcn. Nict flcchts de ge- regelde aanlcg hunncr Planiagien , maar 00k de zorgvuUligc fchoonhouding van den grond en deszclfs bemesting met roctend onkruid, coonen bunne bijzondere oplcttendheid op den Landbouw, waaraan hunne niecr gcvor* derdc befchaaving voorzeker mag worden toegcfchreevcn. Dock- en mat-werk fpannen cchter de kroon van hunnen kunst-ijver, en wcl bijzonder blj de Vrouwcn , daar zich de Mans meer bezig houden met zwaarcr hand- werk. De bast van den Papier - mocrbczien- boom levert ook hier de (lof tot doek. Het zelve wordt tot eene aanmerklijke fijnte van draad en verbaazende grootheid van Huk be- werkt , maar vcrrukt den Europeerhowcnal door wcrk en fchildering, waarin hct zelve nice bc- (1) Cook. D. IX. bl. 350. (s) WiLjoN. D. III. bU 16. 4 I \ » c f t 3 9 1 ii^»»?s»afci!^®*^:'-. -bgi^*^- VRH:\DKN-EILANDEN. ar bchocft tc wijken voor de fchoonstgckicjivJo hn^cljche Chirzen, Bruin of glaiuij^ zvvart is de gcmccnllc Idciir voor hct dock zel- vc, waariwn mccstal ccn brecde land («n cieraad wurdt gdaten (i), Dc korfjcns en het matwcrk dezcr Eilan- dcrs docn gocnc mindcre ecr nan lict vemufr, den fmaak en handighcid der Vrouwen , <Uii liet fnci boiiwcn en wcl vcrblnden der huJ- zcn, hct kunrtig zaniennellen en hct vcclvuldig vercicren der Camos aan de bekwaanihcid en vlijtder IVlanncn, wicr huislljk lecvcn noch zoo wcrkzaam is, dat hct hun luhtig valt, noch zoo ledig, dat zij 'er vadicig door worden(2). De afbeelding, door of van dezo Elandders gegeven, licit den Man voor, eencn spijker ontvangen hebbende van zijne Vrouw, welke hij, naar de gewoonte dier Inlanders, ten blijkc van dankbaarc aanneming, boven?ijn hoofd houdt (3); en hebbende voor baar (0 Cook. D. V. bl. 112, 3;^. D. I\'. bl.,8^, 338. La niKLARn. T. H. ppg. 115. CO Cook. D. V. bl. lu, 113. D. IX. bl. ui. 548. 33<J. (3) Cook. D. V. bl. 115, 3^9,  zijne Gade hem meen en minzammen wenk vrijt. Die vrijende en licfkoozen-de, iet van het kinderlijk vleijende hcbben-de, is het doorgaande charakter der Vrouwen, van waar het hoofd haar zelfs een weinig ter zijde geboogen ftaat (i). De Man is het wel geflaagd afbecldCcl van OOTA GO, den Bevelhebber van het Eiland Tongotaboo (2); de Vrouw is niet min ge-lukkig overgenomen naar de Vrouw van Eaoo (3), beiden bij cook, terwijl haarc beprikking op de armen en beider geheele kleeding zorgvuldig geteekend zijn naar de naauwkeurige afbeeldingen bij la uil-LARDiERE (4), en overhagen het ganfche tooneel, waarop dit te vreden en liefkoozende Para voorkommt, volkommen overseenftem met de befchrijvingen en stukswijze afbeeldingen der Reizigers (5). De ruispijp of Dorifche fluit op Atn voorgrond CO La BILLARD. T. n. pag. 162. C2) Bij Cook. PI. XXX. (33 Bij Cook. PI. XXXVII. (4) Bij La niLLARDIERE. PI. 30. (5) Bij La billardiere. PI. 26, 27, 31. Bij Cook. PI. XXXVI. en XXXVII. 3ere hand, om len minzaamen n licfkoozen- ijende hcbben- ter der Vrou- aar zelfs een aat (i). De ifbecIdCcl van in hct Eiland I niet min ge- j Vrouw van terwijl haare jeider geheele nd zijn naar bij LA B I L- s het ganfche rt en liefkoo- 1 overecnftemt jwijze afbeel- op den voor- grond 62. so- le, 27,31. Bij VRIENDEN-EILANDEN. 29 grond, tegen cen kunstlg gewerkt mandjenn ftaande, waar agter zich het gcdeclte van eenc knods vcrtoont, moet ons opmcrkzaam maaken op dc Toonkunst dezcr Eilanders. Dezelve is hun bijzonder eigen (1); maar hceft bij hun flechts v/einige toonen ten gebruikc, vvelk mån. En zij echter veifcheiden ge- noeg weten te maaken, door zamcnftelling niet zoo zeer, als wcl door eenvouwdige zangwijzen met onderfcheidene ftemmen of in partijen te zingen, even ais de Sand- werkers (2). Op cooks Reize fchrcef men eene dier zangwijzen op, welke flechs van a tot e liep, en doorgannds met een accoord geflooten werd. Zij had deze lelJing (3): La billardiere hoorde eene andere, welke eene geheele octaaf afliep en aldus voorkwara: Apou- CO Cook. D. IX. bU 133. D. V. bJ. 74, 370, 3 8(). (a) Zie D. I. b?. 200.  ook de Dwarsfluit, de Trommel en de Bamboos. De Dwarsfluit, uitegel van bamboos gemacht, is ter weders-2ljde geflooten, en hecft behalven het blaasgat, (lechts vier fpeelgaten. Zij wordt niet met den mond maar met het rechter neussat geblazen, terwijl de duim van de linker hand bett utker neusgat fluit, en de midden vinger bet eerfte spreelgat stope (2), De Trommel is een rond,gansch  maar Ballstten uitlevert, die in zommige opzichten de Europeesche fchijnen te overtrefen. Deze Ballstten vereenigen zang en dans en tooneelbedrijf. Niet flechts worden zij aan-gevangen met gezangen, naar wier maac de dans gefchiedt, maar telkens vervangen met korte spreuken, dien de danzers elkanderea to. bl. 114. Qa) Cook. D. IX. bl. 125. .'! «'; ijL ii'" w^ m I \h ' ' I i ■TPli'i ¥W} fy ^' ill i^iMi i%k.. -"jgr iii'i ilii 52 VRIENDEN-EILANDEN. 