Anna Maria van Schurman
Schotel, Giles Dionysius Jacobus, 1807-1892
The Library SCHOOL OF THEOLOGY AT CLAREMONT WEST FOOTHILL AT COLLEGE AVENUE CLAREMONT, CALIFORNIA Ge. De SCHOTEL, DE ABDI VAN RIJNSBURG. Dr. MET PLATEN; ve Gebonden in keurig linnen band, met vergulden titel  ge is val ‘ Aya es < tte 1 >. AAN HARE KONINKLIJKE HOOGHEID, WILHELMINA FREDERIKA ALEXANDRINA ANNA LOUISA, KROONPRINSES VAN ZWEDEN. KONINKLIJKE PRINSES! Ik bied Uwe Kon. Hoogheid de levenschets van eenen Nederlandsche vrouw, zoo als er welligt geen tweede porentverd: die door alle beschaafde volkeren groot geworden is; wier lof, schoon reeds bijna twee eeuwen overhaar nederig graf zijn heengegaan, nog op de lippen zweeft van elk, die gevoel heeft voor het schoonen en ~ OD» depadeetwa toma ie? ea Oe a goede — de levenschets van Anna Maria van Schurman.... vde onvergelijkelijke, “het wonder harer eeuw.” Zé noemden haar uwe Vaderen, Koninklijke Prinses! Z66 Elizabeth van Boheme, de dochter en zuster van Koninklijke. gen, de achterkleindochter van onzen Willem I, die haar niet slechts als geleerde en kunstenares bewonderde, maarhaar om hare innige vroomheid liefhad en een verbond van vriendschap met haar sloot, dat alleen door den dood verbroken kon worden. Z66 de jeugdige gemalin van Willem II, de twaalfjarige Augusta Maria van Engeland. Naauwelijks ‘toch had  de beroemdste geleerden van uw nieuw vaderland de yvjonkvrouw van Utrecht.” Geen hunner keerde uit Holland naar het Noorden terug, zonderhaar hurine hulde gebragt te hebben, en hunne schriften kunnen het nog getuigen, welk een diepen indruk zij op hen gemaakt heeft. Die hulde bewegen haar een Sam. Bochart, een Sperlingius, een Esbergius en velen met hen; die hulde beweg Zij haar die eenige Schurman” niet gezien haar die eenige Schurman niet gezien haar... » De eenige Schurman!” mogt ook Gij, Koninklijke Prinses, haar, na het doorbladeren van dit boek 266 noemen! wel eenig als geleerde en kunstenares, maar niet eenig meer in hefde tot God en Ji ezus, in vroomheid van hart en heiligheid van leven, zoo Gij wandelt gelik zij gewandeld. Hierm kunt Gij haar navolgen, gelijk worden, overtreffen! En is Jezus voor U, die Hij voor haar was, de Vriend uwer ziele, dan bezit Gij een schat, dien geen menschelijke magt U kan ontrooven, dan kunt. Koninklijke Prinses! God zegene U als Vorstin, als Gade, als Moeder! Blijf de wellust van hen die door de teederste banden, die der bloedverwärtschap en der vriendschap, aan U verbonden zijn! De liefde uwer onderdanen moge eenmaal U de zwaarte der kroon, die u wacht, doen vergeten! Maar vergeet ook Uw oude Vaderland niet, het land waar Uwe Ouders, Uwe Zuster en z00 vele dierbare verwanten en vrien-den wonen, waar Uw wiegje stond, Uw broeder rust, waar zoo velen aan U denken, voor U bidden! Bidden dat de Beer U een lang en gelukkig leven schenke, een zacht en rustig sterfbed. bereide! O mogt Gij als Anna Maria van Schurman sterven! — als zij kunnen juichen /naar de eeuwigheid! naar de eeuwigheid!” — en dan als aij an de borst van Jezus insluimeren. Dit bidt ook voor U, Koninklijke Prinses, “Uwer Koningl. Hoogheid Ootmoedige Dienaar.. Dr. G. D. J. SCHOTEL. TILBURG, 20 September 1853. VOORREDE. Wij bieden U, geachte Lezers, een eenvoudig verhaal van het leven en de denkwijze onzer beroemde landgenoote ANNA MARIA VAN SCHURMAN aan. Mott het aan wwe verwachting niet voldoen, bedenk dan dat alle menschelijk werk onvolmuakt is, en stemme U tot zachtmoedigheid bij bet beoordeelen, de verzehering, dat ik, in weerwil van herhaalde pogingen, met alles wat licht en leven aan mijyne schets kon buzetten mogt erlangen. Veel dat mogelijk niet meer bestaat, moest ik derven, maar zeer veel, dat mijne voorgangers misten, heb ik mogen gebruiken. Vroeg ik temand, zijne oude en meuwe boeken, gaarne stond hy 26 mi df, of lielp mij met zijn raad, of maakte mijne taak ligter. Hunne namen heb vk hier en daar vermeld; openlijk breng tk hun mijn harte- Werk niet geheel en ab de verwachten onbeantwoord laat, zal welhaast het leven onzer ANNA MARIA i de fransche taal volgen. Het spreekt van zelf, dat er zeer veel in achterwege zal moeten blijven, dat tk alleen mijnen land- genooten kon mededeelen, en sommige hoofdstukken er op een geheel andere wijze voor zullen moeten bewerkt worden. De Heer geve, dat dit werk eenig nut stichte, en zets toebrenge tot bevordering van het het het onzer onsterfe- lijke zielen. DE SCHRIJVER. Peer, EERSTE HOOFDSTUK. Bladz Anna Maria van Schurman, beoefenares der taalkunde............ 25. DERDE HOOFDSTUK. Anna Maria van Schurman, beoefenares der taalkunde............ 39. VIJFDE HOOFDSTUK. Anna Maria van Schurman, beoefenares der wetenschappen........ 69. VIJFDE HOOFDSTUK. Oordeel over Anna Maria van Schurman van hare tijdgenooten.... 88. ZESDE HOOFDSTUK. Anna Maria van Schurman in letterkundige betrekking met de berechtige geleerden van haben tijd..........-... cece eee 100. ZEVENDE HOOFDSTUK. Godsdienstigheid van Anna Maria van Schurman................ 132. ACHTSTE HOOFDSTUK. Leo. Anna Maria van Schurman, cene discipelin van Jean de Labadie...... 172. INHOUD. TIENDE HOOFDSTUK. Anna Maria van Schurman in Duitschland..... alba Sse te OSE 199. ELFDE HOOFDSTUK. Anna Maria van Schurman in Denemarken..... LG Oe este 229. TWAALFDE HOOFDSTUK. Anna Maria van Schurman in Denemarken..... LG Oe este 229. TWAALFDE HOOFDSTUK. Anna Maria van Schurman in Denemarken..... LG Oe este 229. BIJLAGE A. Genenlopia Schurmaniana,.. j.i)..2 <0 dc ses detest ses 47. BIJLAGE B. Kunstwerken van de hand van Anna Maria van Schurman op het Stadhuis te Franeker..............:.. éspuldvat savers areal aT nae 57. BISJLAGE C. Lijst van geschilderde en gegravererde portretten van Anna Maria van Schurman, die te Franeker niet berusten................. 66. BIJLAGE D. Epigrammes... peat keel Re A 84. BIJLAGE E. Eximia pietate et insigni.eruditione conspicuo viro domino Jacobo. Revio Daventriensis ecclesiae pastori............. NES PRT Sr 106. EERSTE HOOFDSTUK. —++£303--— ANNA MARIA VAN SCHURMAN, BEOEFENARES DER SCHOONE  niet ent- moette; hier begon het licht der hervorming te dagen, terwijl men elders nog in den bangen nacht van dwaling en onwetendheid rondtastte, en terwijl in andere steden, waarover Karel V -den scepter voerde, de keizerlijke bloed- plakaten tegen de ketters met strengheid werden gehand- haafd en schavot en brandstapel de bloem harer ingezetenen bedreigden, gedoogde de regering van Antwerpen niet, dat de kleine gemeente, die zich binnen hare muren ge- vestigd had, in de stille witoefening van hare eeredienst zou gestoord worden. Tot deze gemeente behoorde reeds menig fier edelman en deftig poorter der stad, en onder de eersten Frederik van Schurman, even wuitmuntend door gaven van geest en hart als door adel en rijkdom. Hij was gehuwd met Clara van Lemens, eene afstamme- Img wit het edele. huis van Lumey, die hem reeds twee telgen (Abraham en Clara) geschonken had, toen de - mare zich verspreidde, dat de hertog van Alva aan het hoofd van een magtig heir naar de Nederlanden in aan- togt was. Dit gerucht verwekte algemeene ontsteltenis. De koning hadde niemand kunnen zenden, die gehater was dan Alva. Zijn naam alleen joeg schrik aan. Men kende hem als een dapper krijgsman, maar ook als een trotsch, hardvochtig, onhandelbaar en onverbiddelijk Span- jaard. Nog was zijn raad aan keizer Karel gegeven, om het. oproerige Gend te verdelgen, en zij die tot nu toe ge- prangd zaten tusschen huis en hof, maag en vriend daar binnen en vrijheid daar buiten, namen nu ijlngs de vlugt, de een naar Engeland, de ander naar Duitschland, som- migen naar Frankrijk en Italié. Frederik van Schurman besloot de gevresde komst af te wach ten; doch toen de ras van beroerte de vierschaar begon te spannen; toen aanwezenden en afwezenden, levenden en dooden er voor gedaagd werden, vervolgingen uitbraken, welke alleen kunnen vergeleken worden bij die van Sylla, Marius en die der beide driemanschappen, schandvlekken der roeinsche geschiedenis; toen de hoofden van Egmond en Hoofden op het schavot te Brussel vielen, — toen achtte hij het rasaam met zijn huisgezin Antwerpen en het vaderland te verlaten. Langen tijd zwierf hij als balling rond, nu eens vestigde hij zich te Frankfort aan den Main, dan te Hamburg, eindelijk te Keulen, waar hij in het jaar zijner aankomst (1593) den pelgrimsstaf nederlegde en in het graf ruste vond. Terwijl de familie Van Schurman door Duitschland zwierf, bloide er te Nuits cen niet minder edel en godvruchtig geslacht, waarvan de jonker van Harf het achtbaar hoofd was. Vroeger was hij belijder van de R. C. godsdienst; maar zijne echtgenoot Lucie Slaun, eene leerlinge van Bucer, toen deze in 1541 en 1542 in het keurvorstendom het Evangelie verkondigde, had hem voor de hervormde belijdenis gewonnen. Wel hoopte hij in zijne moederstad bij zijne vaderen vergaderd te worden; doch hij morde toch niet, toen hij:in hoogen ouderdom door de Walen en Spanjaarden van zijne bezittingen beroofd en van zijn erf verdreven werd, zich troostende met de gedachte, dat de goederen die hij verloren had vergankelijk waren, dat hij het beste behouden had, en dat geen vlammen; het woord, in zijn hart gegraveerd, konden uit- delgen.” Te Keulen, werwaarts hij de wijk had genomen, vond hij vele gelösgenooten. Onder den keurvorst aarts- bisschop Herman, graaf van Wied, die in 1536 en met beteren uitslag van 1542 tot 15 46 pogingen deed, om de hervorming in zijnne staten in te voeren, hadden zich hier eenige Nederlanders, reeds in het midden der XVI eeuw nedergezet, om God naar hunne overtuiging te dienen, en thans bestond er zelfs eene geheime hervormde gemeente, die niets te vreezen, alles te hopen had van Salentinus, graaf van IJzenburg en later van Gerhard, graaf van Waldburg-Truchses, welke na elkander den keurvorstellijken en aartsbisschoppelijken zetel beklommen en in spijt hunner waardigheden het celibaat van de nieuwe leer omhelsden. Aan deze gemeente sloot zich de familie Van Harf en Van Schurman aan. In hare godsdienstige vergaderingen ontmoetten zij elkander dagelijks, en leerde Frederik van Schurman, die, na den dood van zijn vader, van zijn reizen door de hertogdommen Gulik en Neuburg te Keulen wedergekeerd en nu het hoofd van zijn geslacht was geworden, de godvreezende en bevallige Eva van Harf kennen. Van dezelfde godsdienstige belijdenis, even vroom van hart, van gelijke geboorte, niet minder Bedeld met de geordneten der fortin, was er niets dat een nadere verbindten ist, kon beletten, en een van de leeraars der kruisgemeinte legde den 5 November 1602 de handen van beiden in elkander. Dit wisten de dichters der XVII eenw, die, toen sommige geschrijers over hare geboorteplaats, gelijk de ouden over die van Homerus twistten, zongen van: “Schittrend tweelingslicht in Agrippinaes veste.” Kort na hare geboorte, mogelijk wel in 1610, toen er eene vervolging tegen de hervormden in Keulen plaats greep, verlieten hare ouders die stad en namen de wijk naar het kasteel Dreiborn of Dummorn bij Schleiden, dat der familie Van Harf sedert 1582 toebehoorde en waarop omtrent dien tijd een evangelisch predikant werd aangesteld. Hier leefden zij in stille eenzaamheid, geheel voor hunne kinderen, want behalve Anna Maria hadden zij nog drie zonen. De godsdienstige vormming van hun kroost vertrouwden zij aan niemand dan aan zichzelven toe, en zij wedijverden met elkander om de kiem van het groote en goede, dat in de veelbelo-vende tegen lag, met de teederste zorgvuldigheid te bewaren tegen alles, wat der ontwikkeling zelfs eenigzins hunderlijk zou he ben kunnen zijn. Welk een rustige kalmte heerschte in dat vrome gezin! Welk een’ diepen indruk verkregen de jeugdige gemoederen van de vaderlijke lesen over de eerste beginselen der geopenbäude gods-dienst, van de moederlijke vermaningen en teregewijningen, van de kinderlijke gebeden en gezangen, die zij hen aan hare schoot leerde stamelen! Hoe stemde de vriendelijke en innemende toon van den vader met de zachtmoedigheid en zorgvuldigheid der moeder overreen! In rijperen leerstjd herdacht Anna Maria nog vaak die gelukkige dagen en sprak zij met hooge ingenomenheid van hare vrome ouders en het huiselijk onderwijs, van hare imnige liefde tot den Heere Jezus Christus, toen zij nog maar een meisje van naauwelijks drie jaren was; hoe zij, vier jaren oud, met hare dienstmaagd, door hare bewärken, verzocht om de eerste vraag van den Heidelbergschen. te zeggen, bij de woorden: vdat ik niet mijns maar mijns getrouwen Zaligmaker Jezu Christi eigen ben,” met zulk een unruhigen en zulk een innig gevoel van de liefde van Christus vervuld werd, dat alle volgende jaren de geheu genis er van niet konden uitwisschen. Terwijl de ouders hare leermeisters waren in de beginnselen der godsdienst, die zij met volle overtuiging des harten waren toegedaan  vestigde. Anna Maria was toen acht jaren oud, wel klein en teeder van gestalte, maar wit haar bleek kinderijk gelaat spraken reeds ernst en liefde, en haar bezield en sprekend oog las men diepdenkenden en verstanden. Haar jeugdig hart was onbedorven; geen speelgenooten hadden den indruk der ouderlijke lessen verstoord of verzwakt; geen schoolmakkers het zij der ondeugd in haar bezielen gestrooid. Het spel was haar even vreemd gebleven als de school, die zij slechts twee maanden, toen zij nog in Duitschland was, had bezocht. Maar zij behoefde de schooltucht niet, om tot werkzaamheid haar aan te sporen, die reeds, van hare eerste Jeugd af geen hooger genoegen kende, dan zich te oefenen in alle vakken van kennis en wetenschap. Zij behoefde geen prikkels, veeleer moest men haar vermanen den arbeid te matigen, opdat geen spoedige uitputting het noodlottig ‘gevolg van te voorspoedige ontwikkeling en over-spanning worden zou. Vroeg gaf zij blijken van uitstekende gaven des geestes, enderscheid zij zich door buitengewone scherpzinnigheid, juistheid van bevatting, helderheid, kracht en zelfstandigheid van ordel, vlugheid van bevatting en zelfstandigheid van gevoel. Met kwistige hand had de natur haar alles geschonken, wat haar tot een sieraad harer kunne verhefen en een schitterende plaats kon doen innemen onder de grootste vrouwen, niet alleen harer eeuw, maar van alle tijden en volkeren. Nog had zij haar derde levensjaar niet bereikt, of zij las reeds de Heilige Schrift en den Catechismus. — Kinder-boekjes dagteekenen van veel later tijd; »men gaf toen,” schreef een dichter, slechts voedsel aen den geest uyt ’t hey-ligh woort gewassen.” — Dat zij op dien leeftijd las bare geen verwondering: ook hare tijdgenooten de dochters van Johan van Beverwyck, Cornelia de Vos, en veel andere kinderen lazen, wanneer de meesten zich naauwelijks verstaanbar kunnen uitdrukken; maar dit verdient opmerking, dat zij toen reeds verstond hetgeen zij las. De rekenkunst leerde zij zonder eenige inspanning, en zoodra hare kin-derlijke vingeren in staat waren de pen te besturen, kon zij niet alleen duidelijk schrijven, maar haar penneschrift werd spoedig kunstwerk, dat met dat van Coppenol, Lely, Gabelle, van de Velde en andere schoonschrijvers in fraaiheid, bevalligheid en losheid van trekken, en volmaaktheid van letterbouw kon wedijveren. Ook zij was de fenix aller 8 pennen, wie ganzeschacht de diamanten stift verwon.” Niet slechts overtroffen hare romeinsche, zoo kapitale als loopende en stände letters, de keurigste ooit door de persen der Hlzeviers, Blaeus en Wetsteins voortgebragt ; maar haar grieksch, hebreeuwsch, arabisch, syrisch en ettiopisch penneschrift verkreeg allengskens zulk eene mate van volkomenheid, dat het waardig geacht werd door teekenpen en graveerstift nagebootst te worden. Met hare jaren ontwikkelden zich hare talenten, in dezelfde evenredigheid als zij zich vroeger dan naar gewoonte vertoond hadden. Zij openbaarde welhaast eene overheer-schende zucht om alles te leeren en alles wat kunstig was na te bootsen. Nooit had men een voorbeeld gezien van eene leerlinge, die zoo gelukkig slaagde in alles wat menhaar voorlegde, of zij zelve goed vond te ondernemen. Haar begrip was ufterst vaardig, haar geheugen verwonderlijk vast en getrouw, haar blik juist, haar handen en vingeren voegden zich naar alles, dat zij er van eischte. Nog telde Zij geen zes jaren, of zij sneed reeds papieren afbeeldsels met schaar en pennemes, en niet alleen wanneer zij tee-keningen of schilderijen tot haar voorbeeld nam, wist zij de naturilijke gedaante en evenredigheid der voorwerpen in acht te nemen, maar ook dan, wanneer hare knipsels enkel gewrochten harer verbeelding waren. Vroeger, toen men meer prijs dan thans op de beoefening dezer kunst stelde, toen men de namen der gelieven kunstig. Te za- men gestrengeld en door festenen van knipwerk om- ringd in de bruiloftszaal, of de familiewapens, tusschen geknipte allegorién gevlochten, nevens de familiewapens ophing, toen er schier geene woning was, waarin de be- roepswerktuigen van den: eigenaar, in kunstig knipwerk wedergegeven, de wanden niet versierden, werden de knip- sels van Anna Maria voor hoogen prijs aangekocht, tot modellen genomen en in kunstboeken bewaard. Thans zijn er slechts weinige proeven van hare buitengewone vorde- ringen in deze brooze kunst meer voorhanden. Enkele be- rusten te Leeuwarden. Daar aanschouwt men nog met verbazing die bloemen in hare ware grootte, zoo onnavolg- baar kunstig en natuurlijk geknipt, die vergeet-mij-mietjes, viooltjes, angelieren, astertjes, sterrebloempjes, kieviets- gras en andere bloemen, elk met haar eigenaardig loof kunstig geschakeerd en gegroepeerd, en zoo uitvoerig be- handeld, dat zelfs de meeldraadjes der planten niet gemist worden. Die bloemen, door In der draußen te zamen geschäftigen, hangen als een festen boven en slingeren tussten van Van Schurman, Van der Haer, Grappens en Van Kinschot met baronnenkroontjes er boven. Men weet niet, wat meer te bewonderen, de mate van geduld of de kracht van opmerking, de juistheid van na- volging of de kunstvaardigheid der kunstenares. Hen ander knipsel stelt een boschje of heestergewas voor, geheel wit takken en bladen bestaande, met het naam- cijfer onzer jonkvrouw er boven, en eene ster er onder. Onnavolgbaar schoon zijn ook die vergeet-mij-nietjes, ko- renbloemen en fantastische voorstellingen; dat muschje en puttertje boven en beneden de bloemen; die St. Marcus, den kop van zijn’ leeuw streelende ter linker, dat vogeltje ter regterzijde in den rand der gemelde penneschriften. Im andere knipsels bootste zij het kantwerk zoo sprekend na, dat alleen het gevoel kon overtuigen, dat men geen pot d’Alengon voor zich had; waren hare vogels, vlin- ders en insekten zoo natuurlijk nagebootst en gekleurd, dat de hand er zich naar uitstrekte. Hr was een leven, eene diepte in hare landschappen, zoo als men die in de keurigste teekeningen kan verwachten. Maar niet slechts bootste zij de haar omringende natur na, vhare schaar gaf ook onsterfelijkheid aan vorsten, vorstinnen en geleerden, en hare afbeeldsels waren van cen sprekende gelijkenis en wiedijverden met die van Johanna Koerten, wier keurige en uitvoerige knipsels niet minder dan haar stik en borduurwerk aan het wonderbare grensden, wier conterfeitsel van keizer Leopold I nog in Weenen bewonderd wordt, en van wie de dichters ge-tuigden dat zij leven gaf aan ’t dun papier, ja, dat zoo oit wt wangeloof oat papier werd aangebeden, men zich zeker zou nederbuigen voor ‘t wonderwerk door Koerten’s schaar gesneden.” Holland heeft zich vroeger en later op vrouwen kunnen verheflen, die kunstig met mes en schaar konden omgaan; wier talenten door vorsten met milde geschenken zijn gehuldigd; doch allen erkennen de meerderheid der eenige Schurman. De graveerstift alleen kon harekunstikken waardiglijk wedergeven. Hoe naauwkeurig hare kunst de voorwerpen met hunne natuurlijke gedaante deed overeenstemmen, zij kon er echter in papier dat leven niet aan schenken, hetwelk de schilder geeft door zijn koloriet. Welke volkomenheid der- halve hare knipsels bereikt hadden, welhaast moest dit kinderspel (dus noemde zij zelve later haren arbeid) zwich- ten voor de behandeling van teekenpen en penseel, waar- bij zij zich wederom het eerst (zij had toen acht jaren bereikt) tot de schoonste voorwerpen van de natuur, bloe- men, vruchten, vruges, slangen, vlindertjes, rupsen en allerlei insekten en landschappen bepaalde, en in de nabootsing waarvan zij op nieuw eene hoogte bereikte, die slechts aan weinige kunstenaars vergund wordt. Dan, ofschoon zij later verwonderlijk vaardig kon teekenen en schilderen, ook in miniatuur, hare penseels-behandeling uitvoerig en naauw- keurig, haar koloriet behagelijk was, hare gelijkenissen treflend waren, heeft echter de uitkomst aan de hooge verwach. Ting niet geheel beantwoord, en van al de kunsten die zij beoefende, is voorzeker de schilderkunst die, waarin zij de minste vorderingen gemacht heeft, en wij kunnen in dew lof, haar door vroegere en latere kunstregters toegezwaaid, niet in allen deele stemmen, en vooral met Claude Saumaise niet zeggen, dat niemand voortreffelijker sehilderde dan zij. Haar ontbrak die schoone, geestige en vaardige schildertrant, die men in het werk harer tijdgenooten zoo bewondert; men kan het haar kunstständige niet verbeterd is naar de groote modellen der toen bloeijende meesters. Zij kon zich van een vroeger aangewende stijfheid niet ontdoen. Indien Anna Maria in een ander tijdvak geleefd had, zou welligt haar roem-in teeken- en schilderkunst de grenzen van Nederland overschreden zijn, maar zij leefde in de dagen van Rembrandt, Maas, Bol en Cuyp, in het bloeijendste tijdvak der Hollandsche schilderschool. Daarenbo-ven bepaalde zij zich meest tot de afbeeldsels van haar z Eleven, van hare bloedverwanten en van een' enkelen huis- vriend, en geen vriendenraad of voorstellingen van eer en roem konden haar bewegen andere beeldtenissen op het doek te brengen. Gelijk in al hare overige kunsten heeft zij ook in de schilderkunst geen’ leermeester gehad. En in later time de bevalligste voortbrengsels van vinding en parelen aan de kroon der kunsten genoemd werden. In ge-vorderden leeftijd, toen haar geest, door te veel boek- oefening uitgeput, voor geene langere inspanning vatbaar was, maar rust behoefde, nam zij nog en dan teekenpen of penseel in de hand; ja in hoogen onderdom liet zij deze oefening niet geheel varen, en onder andere portretten uit dien leeftijd behoort ook dat van Jean de Labadie, met het onderschrift van hare hand: "Voicy le vrai portrait "De Jean de Labadie "Qui des premiers chretiens "Nous rameine la vie!" Of zij zelve haar naam op de rolle van het St. Lucas- gild te Utrecht liet schrijven, dan of zij eershalve onder de leden dier broederschap werd opgenomen, is onbekend. Wij werden alleen dat zij zuster van het. Gild was, en in het gildeboek als kunsteschilderesse, beeldhouwster en graverster vermeld staat. Met grooten lof wordt van haar beeld-houw- en boetseerwerk gesproken, en velen achten het uit- muntender dan haar schilderwerk. Harde en zachte stoffen, marmer, ivoor, hout en was gehoorzaamden aan hare kunstige vorm, waarin men natur en waar- hed herkende. Zeldzaam gebruikte zij hamer en beitel, meest altijd het mes. Zonder een’ anderen gids dan haar eigen vernuft, sneed zij in elpenbeen en palmhout bloemen en vruchten, dieren en gebouwen, huiselijke en landelijke tafereelen, en welke voorwerpen zij ook scheppen wilde, zelfs afbeeldsels-van haar zelve, harer betrekkingen en vrienden. Zoo bezit het koninklijk kabinet te Munchen bet portret van haren vader en van haar zelve, beide en medailton in elpenbeen gesneden. Hen harer eigen afbeeld- Sealen in palmhout was zoo treffend gelijkend en zoo keurig bewerkt, dat Gerard Hondhorst het met bewondering aan- schouwde en meer dan duizend gulden waardig achtte. Te Leuwarden zijn nog twee andere afbeeldsels van haar zelve in palmhout gesneden. Het eene stelt haar in dertigjarigen leeftijd voor, het andere, in cen palm- en ebbenhouten doosje gevat, vertoont haar beeld met over het voorhoofd gekamde haren en over de wangen slinge- rende krullen, het hoofd met eene bloemkrans omringd, den sluijer achter in het haar vastgehecht, met parelen om den ontblooten hals, terwijl het laag witgesneden kleed met kantwerk is gegarneerd. De uitdrukking van het gelaat is emstig, de opslag. harer oogen bij uitnemendheid fraai. Kunstkenners achten het een van de schoonste sieraden de- zer verzameling; ook hare marmeren, ivoren en houten voorwerpen, vooral hare statuetten moeten buitengemeen bevallig geweest zijn. Haar boetseerwerk wedijverde met de voortbrengsels harer snij- en beidenhouwkunst in waarheid van voorstelling, uitvoerigheid en losheid van behandling. Hare vruchten en bloemen waren van die der natur niet te onderscheiden. Aan hare vogels en vlinders ont- brak slechts het leven; het zachte dons lag op hare per- ziken, de gele stof op de stofvezels harer bloemen. Marmer, 15 - porfier, kristal, goud en andere metalen kon van Huysum niet kunstiger op doek dan zij in was nabootsen, en altijd bewonderde men hare juiste verdeeling van licht en bruin. Onder de overige boetseersels die zij in haar kabinet bewaarde, onderschelde men bovenal haar eigen beeld, door haar voor den spiegel geboetseerd. Zij had er, zeide zij, gelijk Albertus Magnus aan zijn beld, dat spreken kon, geen dertig jaren, maar toch dertig d agen aan gearbeid, wijl zij in die kunst vele dingen moest leeren, waarin zij door niemand onderwezen kon worden. De oogen van dat beheld vertoonden de hare in het klem en de oogappels hadden zulk een’ helderen glans en zulk een’, juisten omtrek, dat, wanneer het kastje, waarin het beheld gevat was, snel werd omgedraaid de oogen zich schenen te bewegen. De haren, op het fijnst bewerkt, waren volkomen natuurlijk en golfden in vrije lokken om het hoofd. De oogleden waren met zeer fine haartjes als met een opgeworpen wal omgeven. De beeldtenis praalde bovendien met al den tooi der mode van dien tijd en de parelen van haren hals waren zoo natuurlijk nagebootst dat ieder ze voor echt hield: ja eene gravin van Nassau, die haar bezocht, was zoo vast in die meening, dat zij alleen overtuigd werd, dat zij door kunst gevormd waren, toen de kunstjuweel eene der- zelve met de naald had doorstoken. Dit kunstjuweel is verloren; eene harer moeijen, die het meer van nabij wilde beschouwen, liet het vallen . Toen zij elf jaren oud was leerde zij in drie uren de borden, behandelen, en sedert bootste zij landschappen met wählen, bergen en heuvelen, dorpen, gehuchten met wodeningen, hoyen met vruchtboomen en bloemen, sloten en sterken, streten, met schepen, op zijde, doek en tapijtwerk allerkunst nog. Nog zijn er overblijfselen van hare buiten-gewone vorderingen in die kunst aanwezig. Met verbazende vlugheid en sierlijkheid gebruikte zij den diamant en beschreef zij bokalen, roemers, fluiten, drinkschalen op schroeven en andere glazen, die zij haren vrienden en beschreibenen geschenke aanbood. Op het deksel van een dezer glazen, door haar aan den beroemden oudheid-kundige Joh. Smith te Nijmegen vereerd, las men in fiksche en bevallige trekletters: “Hilaris cupis esse sodales?” op den beker zelven: “Pallada cum Baccho si bene jungis, eris.” Hen ander door Carl Gerard Hultman aan Jacobus Scheltema en door dezen aan den minister van Maanen geschonken glas berust nog bij de familie van den laatste. Het is dezelfde glazen beker, dien Viglius van Zuichem, president van den geheimen raad, kanselier der orde van het gulden Vlise, aan keizer Karel V, toen deze Utrecht bezocht, heeft toegebragt, en die naderhand op de deze Utrecht bezocht, heeft toegebragt, en die naderhand op de plaats, die deke er haren aangeroerd, te treffen. Op dit bruine glas trok Anna Maria met een diamant in sierlijke letters: "Al ben ik duister, mijn naam geeft luister." Maar niet slecktes vormde zij awierige letters en figuren, — met onbegrijpelijke vlugheid schetste zij ook op het glas de beeldtenissen van hen die slechts weinige oogenblikken in haar gezelschap doorbragten; beeldtenissen, die gelijk allen, die zij met mes, penseel en borduurnaald vervaardigde, door sprekende gelijkenis verbazing wekten. Zij verstond -ook de kunst van op het glas te stippen of te drillen; eene kunst die later door Greenwood, Schouwman, Hollard en Wolf tot zulk eene hoogte is gebragt. Met veel talent behandelde zij het graveerijzer. Zij graveerde deels naar de natur, deels naar de meesterstukken van haren tijd. Men prees haar werk om zijne doorschijnendheid, helderheid van toon en uitvoerigheid, vergeleek bet met dat der Goltziussen, Visschers, Delffen en Bloemharten. Maar niet minder bewonderde men haar etswerk. Hare levensbeschrijvers en lofredenaars verheffen het met hooge ingenomenheid, die door de overblijfselen er van in de portefeuilles der verzamelaars van prentkunst niet weer-s. Proken wordt. Houbraken vestigt inzonderheid het oog op hare eigene beidenis, door haar zelve kunstig geétst, voorts met het graveerijzer opgemaakt en in het koper gebragt. Zij stelt haar in drieéndertigjarigen leeftijd voor. Doch die zeldzame en buitengewone begaafdheden, ofschoon zij voldoende zijn geweest, om haren naam niet alleen an de vergetelheid te ontrukken, maar in de geschiedenis der beeldende kunsten onsterfelijk te maken, waren de eenige niet, door hare tijdgenooten in haar geroemd; zij was boven-dien met andere talenten toegerust, evenzeer strekkende om haar genoegen in verpoozing van meer ernstigen arbeid te verschaffen, als om haar genoegen in den gezelligen omgang te vermeerderen. Hene bevallige stem en een fijn gehoor deden reeds in vroege kindschheid hare bijzondere geringe leiding behoefde, om haar gezang in bevalligheid boven dat van anderen te  26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 42 43 44 45 46 47 48 49 50 52 53 54 55 56  ten einde er niets aan de volmaaktheid er van mogt ontbreken, een bevalligen dans. Geen echter van hare levensbeschrijvers maakt hiervan melding, en wanneer wij acht slaan op de gestrengheid harer ouderen, op hare eigene ernstige stemming en op de heerschende denkwijze van haren tijd, verdwijnt het vermoeden, dat zij ocit eenekunst zoudé beoefend het kenmerk der ijdelheid te dragen. Mogen er al in Nederland vrouwen geweest zijn, die iœvenden in deze of gen kunst overtroffen, eene tweede, die in zoo vele tevens uitmuntte, heeft het noort bezeten. Allekunstensen erkenden hare meerderheid, allen wenschten haben te evenaren. Zij was de eenige Schurman, de allekonstigste, de parel der parelen ten spijt, de spiegel van vrouwelijke volmaaktheid, hat exempel aller jeugdige schoonen. Groot was haar invloed op dezen: allengskens werden op haar voorbeeld, spinnewiel, naaikussen en weefgetouw, met borduurraam, diamantstift en teekenpen verwisseld; begon men zich te oefenen in zang en toonkunst, en vweergalmden de zalen van kunstige stemmen, gepaard met nog kunstiger spel der luyte en clavecimbel. Cornelia Schalcken, Margaretha de Heer, Catharina Questers, Johanna van der Burgh, Susanna van Baerle, Regnera van der Heyde, Jacoba van der Wallen, en vele an den dongen naar hare vriendschap, en werden door de po Éten van dien tijd, konstrijke joffers, die Schurman ’t geheim der konsten hadden afgezien” gehebt. Nouit heeft ons vaderland zoo vele begaafde vrouwen, als in die dagen. Wel zijn hare kunstgewrochten een prooi der vergankelijkheid geworden; maar hare namen leven in de zangen der dichters. Naauwelijks vond meni er eene, ter wier eere geen madrigalen, pastoralen of chansonetten in het licht werden gegeven, en terwijl de dochters van Jean Morel, Catharina des Roches, Catharina de Parthenay de Soubise, Margaretha de Cambis, Nicole en Louise de Sarazin en zoo vele andere harerkunstgenooten door Marot, Ronsard, de Perron, Chapelain, Menage werden vereeuwigd, stemden Huygens, van Baerle, Vondel, de Brune, Blasius, Boy, Joncktijs, de Hoogstraaten, de snaren ter eere van Charlotte de Hubert, Cornelia de Vos, Agneta Colvius, Titia Brongersma, Anna en Maria Tesselschade Visscher, en van zoo vele andere konstrijke en konstminnende juffers. Andere, wier vrouwelijke bescheidenheid. den zanger belette haren naam te vermelden, zagen zich met nog dikkere wierookwolken omringd en onder de namen van Cloé. Delia, Corinna, Rosalba vergood, als een Dulcinea aangebeden. De vrou- wen-vergoding was toen algemeen in Kuropa, en niet te- vreden met hare schoonheid, hare. talenten te bezingen, bewees men hulde aan het zieltje dat haar middel hield ingekerd, aan de plaasterjes die hare wangen bedekten, aan de haren van haar hoofd en de schoonen harer voeten, ja, een foliant was gewijd aan eene vloo, die zich op den boezem eener jonkvrouw had nedergezet! Maar niet ééne schoonen had z00 vele lof- redenaars, niet eene werd zoo toegejuicht en gevierd als Anna Mafia van Schurman. Het ontbrak niet alleen ne- derlandsche, maar zelfs fransche, italiaansche, duitsche zangers aan woorden om hare talenten zoo te verheffen, als zij meenden dat zij verdiende. In hoogdravende zan- gen en gezwollen proza spraken zij van haar kunstge- wrochten, vergeleken die bij de meesterstukken van Arachne en Minerva, noemde haar eene andere Pallas, eene tiende Muse, eene tweede Hippia, de volmaaktste all Er vrouwen, de volmaaktste in alle kunsten, de begaafdste aller begaafdene, het wonder harer sekse, 7 Kunst-Orackel,” Schmuck der Welt,” “Weisheits-Fackel,” “Tu-gend-Sonne,” “Zeiten-Wunder,” “Wunder,” “Gottes-Schein,” “Gaben-Zelt.” Wist irgendwo ein Mann, Der eine Schurmanninn sich gleich erweisen kann? Das aller Welt Gewinn. Bringt ihr mir nimmermehr noch eine Schurmanninn.” Zong Joachim Rachelius en Mart. "Doors at noorden en het zuid, het  stad de ko- ninginne moeder, Maria de Medicis,” toen die haar in 1639 bezocht, “op haar gezang mogt onthalen; zij zou ‘zich dan schier verwonderen, dat zij Italié in Holland bejegende.” Maar kwam Anna Maria Schurman te Dordrecht, toen de zetel der musen,” een paradijs vol const,” dan “verhieven zich de baren der Merwe, trotsch een stad te bespoelen, die zooveel schats bezat;” dan “verlie- ten de godinnen den Olympus en stichten zich zetels in die stad, en keerden beschaamd terug, als zij zich over- wonnen gevoelden, dan begroetten haar niet alleen Cats, Overstege, Joncktijs, Boy, de Van Nispens, Colvius, Ly- dius, de Van Somerens, de Hoogstratens, in een woord de gansche dichterenschool; versierden niet slechts de Cuy- pen, Maes, Schalcken, Bol en andere schilders hunne ateliers „om de kroon der konst waardiglijk te ontvangen;” maar schreef Johan van Beverwijck, toen een der ver- maardste geneesheeren en letterkundigen van Huropa, de Martin Franc en de Le Gouvé van dien tijd, haar ter eere de "Uitnemendheid des vrouwelijken geslachts," een boek vol van de wonderen van haren geest en harer handen; dan vereenigden zich te Develstein, het kasteel van den ridder Cornelis van Beyeren, een man fuitblinkende in leteren en staatsgeleerdheid, volleerd in de werken der groote geesten en doorkneed in de geheimenissen des le- vens, als in een ander hdtel van Rambouillet de uitste- kendste en begaafdste mannen en vrouwen. Von Someren in een’ krachtigen lijkzang werd betreurd; Clara de Witt, wier naam op de lippen en snaren van alle Dortsche zangers en dichters zweefde; Catharina en Wilhelmina Gem; de dochters van Beverwijck, in oude talen bedreven; Elizabeth le Petit, de echtgenoot van Cornelia van Overstege, eene liefelycke zangeres;” Cornelia Vossius, in talen, musyck en historien wel ervaren, uit-muntende in ‘t schilderen, teekenen en glasschrijven;” Cornelia van der Hoop; Maria van Akerlaecken, even bedreven in de heral-die als in de poëlij. Dan was Develstein een ander Muiden — van Beveren de Drost — Anna +Maria van Schurman Tesselschade. Daar hoorde men dan veen bovenaardsch concert van hemelmelodijen; daar zag men dan een sale vol geneugts versierd met groene mijen. Daar was een hofpriéel van al wat konsten mint, v Of tot de poëzy en wysheyt was gesint. Was Anna Maria niet te Develstein dan had zij haren In der ersten Jahre, Andreas Colvius, predikant der waalsche germane, die Berck naar Venetié vergezeld hat, een man van buitengewone bekwaamheden, bij wien zij de Blyenburgen, den rector Beeckman, vriend van Descartes, maar vooral Margaretha Godewick, die bijna alle kunsten beoefende, waarin Zij zoo ervaren was en die daarom de tweede Schurman genoemd werd, ontmoette. Wij weten het niet, of er tusschen de beide jonkvrouwen zooveel overeenstemming des harten als van smaak bestond. Wij hebben er'vergeefs onderzoek naar gedaan. Onder de gedichten van Margaretha is niet een aan Schurman, onder de brieven van Schurman niet een aan Margaretha gerigt. Zeker is het, dat de Utrechtsche Pallas meer dan eenmaal het kabinet der vparel onder de Dortsche jeugd bezocht, hare schoonsehren, schoonschriften, naaldwerk, hare uitmuntende verzameling van schelpen en horens bewonderd heeft; dat Margaretha hooge achting voor jufvrouw Schurman had, zich gaarme met een lageren rang in het /rijk der consten Vergenoegde. Viel was een kleyne musch bij eenen adelaer, doch Soo sygeen Son en was, die d'ander doet verdwynen, vSoo was sy dan de Maen, daerom de sterren schynen; De Maen was sy, de Maen, die in het duyster licht, Voor wier der Mannengländer, der Maenenden luyster swicht. Die eenige kennis heeft van de eer, aan Anna Maria te Dordrecht te beurt gevallen; de papieren schatten doorzocht, door de Dortsche dichters aan hare voeten gelegt; de rij) van geleerde mannen en vrouwen voor den geest roept, die toen aan de Merwe woonden, zal zich wel niet verwonderen, dat zij daar dagen doorbragt »onder het genot van den room van alle geleerdheid en konsten, lieffelycke samen- spreecking en soet verkeer, en zoo ontving zij niet alleen daar, maar waar zij zich bevond, de hulde van allen, die trotsch waren, eene landgenoote te bezitten, wier naam doar geheel Europa vermaard was. —=  der XVII eenw werden de nieuwere talen slechts door enkelen beoefend. Men had in de höheren standen wel eene zekere gemakkelijkheid verkregen in het spreken van sommige, die men in de landen zelve -had aangeleerd; even gelijk thans was inzonderheid het fransch wél de taal van het hof, het salon en der diplo- matie; doch men behoeft slechts de openbare en particuliere briefwisselingen die nog voorhanden zijn, te doorbladeren, om zich te overtuigen, dat het meestal niet gronddig gekend, soms onverständig geschreven werd. Slechts weinigen konden op eene volkomen kennis dier taal bogen. Anna Maria de deed ook dit niet; maar zij overtrof er toch de meesten harer landgenoten in. Zij had hare beginselen als zevenjarig meisje op de school geleerd en zich zelve later door bet lezen der uitstekendste werken van wetenschap en smaak er zoo in geleerd, dat zij zich niet behoefde te schamen met de beroemdste letterkundigen harer eeuw in Frankrijk briefwisseling te houden; ja zij sprak en schreefhaar 266, dat Claude Saumaise, de vorst der geleerden, hare brieven even rijk van inhoud als zuiver van taalacht, en meende dat Balsac zelf, dien zijn tijdgenooteu den zinrijksten en bevalligsten prozaschrijver noemden, ze naauwelijks beter kon schrijven. Toen Balsac dit oordeel gelezen had, schreef hij aan Gabriel Gerard, dat Saumaise liever moest schrijven dat zij veel betere en zuiverder brieven schreef dan hij. Je croiray,” (voegde hij er bij), vencore estre trop honoré de ce temperament que j’apporte a mon honneur. I y a de la gloire a estre si prés d'une si excellente personne, de quelque fagon qu’on y puisse estre et dans une comparaison comme celle-la, le desavantage même est obligée. Ook Baillet en Niceron verendig den lof van Saumaise, en André Rivet prees de zuverheid haar stijl. Paquot alleen achtte, dat de hoogste lof, dien men haar gevven kon, was, dat zij voor eene hollandsche vrij wel mie taal schreef. Hare fransche briefwisseling met de prinsessen Elisabeth van Boheme en de Rohan en andere. beroemde vrouwen en geleerden zoo in Frankrijk als el- ders bevestigen het oder deel van Paquot; doch hare brieven van lateren leeftijd, toen zij met Labadie omging en die taal bij uitsluining door haar in het dagelijksch leven gebezigd werd, verdienen door rijkdom van in meerdere bevalligheid en losheid van stijl en keur van uitdrukkingen een plaats zoo al niet naast die van Balsac ten minste naast die van Chapelain. Zij beminde het fransch, sprak het bij voorkeur, schreef het dagelijks; ja zij had zelfs reeds in. 1631 een werk in die taal opgesteld, waarvan Rivet de hoogste verwachting had, verzekerd als hij was, dat hare pen niet dan iets voortreffelijks kon voortbrengen; en zoo sash cain at eae reals 27 algemeen was hare ervarenheid in die taal bekend, dat men eene uitmuntende overzetting der Astrea van Honoré d’Urfé, een roman dien La Fontaine niet uitgezonderd, een roman dien La Fontaine niet uitgezonderd, 27 algemeen was hare ervarenheid in die taal bekend, dat men eene uitmuntende overzetting der Astrea van Honoré d’Urfé, een roman dien La Fontaine niet uitgezonderd, 27 algemeen was hare ervarenheid in die taal bekend, dat men eene uitmuntende overzetting der Astrea van Honoré d’Urfé, een roman dien La Fontaine niet uitgezonderd, 27 algemeen was hare ervarenheid in die taal bekend, dat men eene uitmuntende overzetting der Astrea van Honoré d’Urfé, een roman dien La Fontaine niet uitgezonderd, 28 algemeen was hare ervarenheid in die taal bekend, dat men eene uitmunt Eenstemmig prezen, An haar toeschreef; een lof, dien zijn möchte eenige latijnsche verzen afwees. Hven sierlijk en bevallig zou zij zich mon-deling en schriftelijk in het duitsch, engelsch, spaansch en italiaansch uitgedrukt hebben, zelfs getuigt Baillet, - dat zij alle levende talen, het turksch niet uitgezonderd, verstond. Wij wagen het niet den franschen geleerde, die haar zelf gekend heeft; een’ Antonius Thysius, Gabriel, Naudé, Guillaume Collet, Dominicus Gilbertus Caesenas, de Bisschop, Lud. Jacob. a S. Carolo en zoo vele anderen, die zijn woorden bevestigd hebben, tegen te spreken; doch moeten echter erkennen ten minste geen spoor van hare kennis aan de talen der noordsche volken in hare nagelaten schriften ontdekt te hebben. Zoo zeldzaam zich de schoonen sekse in het midden der XVII eeuw in de nieuwere talen oefende, zoo algemeen legde zij zich op de andere en inzonderheid op het la- tijn toe. Het behoorde tot eene goede opvoeding haar te verstaan; in de huisgezinnen van vele hoogleeraren, predikanten en geleerden werd zij gesproken, en reeds in zeer jeugdigen leeftijd konden zich sommige vrouwen, gelijk de dochters van Van Someren, Beverwijck, Godewijck, Paradyn, Vossius in die taal witdrukken. Men verhaalt zelfs, dat op enkele plaatsen, zoo als te Amersfoort, de dienst- maagden “Mare liedjes er in aanhieven. Het was geenszims het plan van Frederik van Schurman zijne dochter een geleerde opvoeding te geven, doch als oordeelkundig opvoeder lette hij op de neigingen die zich van zelve bij haar openbaarden. Hij bemerkte, dat zij, toen elf jaar oud, wanneer hare broeders bij het opzeggen hunner latijnsche Jessen haperden, hun door influistermg, te hulp kwam, hoewel het niet Merkbaar was, dat zij op het onderwijs bijzonder acht had geslagen. Die gemakkelijkheid van bevatting, gepaard met haar verzoek, bewogen het haar behulpzaam te zijn tot het aanleeren van de talen der ouden. Hij achtte het echter noodeloos haar, ge-lijk toen op de scholen gewoon was, in den doolhof van taalkundige spitsvondigheden te voeren maar onderweeshaar daarom spelende en op eene wandeling in den hofslechts de beginselen van de latijnsche taal. Verbaasd over-hare snelle vorderingen gaf hij haar terstond, met ter zijdestelling van Hutropius, Phaedrus, Nepos en andere gemakkelijke schrijvers, Seneca in de hand, zeggende, dat veen adelaar geen vliegen vangt. Zijne zorgvuldigheid om haar een’ afkeer van alle weelderige en dartele schrijvers in te boezemen was oorzaak, dat zij ook later noch Plautus noch Terentius of Ovidius, maar alleen Virgilius, dien hij haar als onschadelijk had aanbevolen, van de oude latijn-sche dichters wilde lezen. Uit de lateren deed zij eene angstvallige keus, en zelfs de schrif ten van wereldschen of gemengden inhoud, ook van beroemde mannen, die haar werden opgedragen of toegezonden, las zij niet, of blikte er slechts even in. Wop dat zoo *t soete hert te giftig werd verwond, “Het in *t Orakel Gods een tegengifte vond.” In korten tijd was zij de taal volkomen meester, waren Seneca, Cicero, de Pliniussen, Livius, Tacitus, Suetonius, Amianus en anderen gelezen, en verdiepte zij zich in de latijnsche kerkvaders; eene studie, die zij tot in hoogen oderdom voortzette. Hare gemeenzaamheid met de laatsten was zoo groot, dat zij miet alleen wist waarover elk hunner geschreven had; maar de beroemdste plaatsen, ja geheele hoofdstukken haar in het hoofd hingen, die zij_ bij gepaste gelegenheden tot staving harer bewerimgen op konzeggen. Vloeijend, zuiver en bevallig schreef zij de taal der geleerden; ja Saumaise, gewis een bevoegd regter in dezen, verklaart, dat zij beter latijn schreef dan zij die gedurende geheel hun leven niets anders gedaan hadden, en dat Muretus, Huét, Baudius en Heinsius haar hierin niet overtroffen. Ook sprak zij het met eene zoo be-wonderingwaardige juistheid en vlugheid. Dat zij de franekersche en utrechtsche hoogleeraren beschaamde, wanneer zij wetenschappelijke gesprekken met haar in die taal aanknoopten; dat zij de beroemde Olympia Morata en Juliane Morell op zijde streefde; Jenne Coste, Nicole en Louise de Vienne, Louise Sarazin, Marie de Jars Gournay en anderen daarin verre overtrof. 