Onze eeredienst
Kuyper, Abraham, 1837-1920
En evenzoo bestaat er bij Gereformeerden zelve verschil tusschen de kerken in haar eerste opkomen, en diezelfde kerken nu. Al was toch reeds v66r de Reformatie de boekdrukkunst uitgevonden, het leek er niets naar, dat in die dagen reeds ieder een eigen Bijbel bezat, en evenzeer verstond aanvankelijk lang niet ieder de kunst van 264 PRAELECTUUR DER H. SCHRIFT. lezen. Meer dan eens spraken de lieden van die dagen het dan ook uit, dat ze daarom op de voorlezing van de Heilige Schrift, en dan in geregelde orde, zulk een prijs stelden, overmits dit een der aange- wezen middelen was, om de Gemeente in al haar rangen en standen met de Heilige Schrift bekend te doen worden. Thans daarentegen, nu in de Gereformeerde kerken niet alleen ieder huis zijn eigen Bijbel heeft, maar in goede gezinnen zelfs elk persoon er een eigen Bijbel op nahoudt; thans, nu de Heilige Schrift in allerlei formaten en uitgaven, en tot ongelooflijk lagen prijs, verkrijgbaar is; thans, nu in Gereformeerde gezinnen de Heilige Schrift dagelijks meermalen wordt opengeslagen, en elk kind van der jeugd af bij de Heilige Schrift is opgevoed, — nu zou het in onze kerken althans geen zin hebben, om te zeggen : De Gemeente kent de Heilige Schrift niet ; dus moet die Schrift haar in de kerk worden voorgelezen, opdat ze met haar inhoud bekend worde. Het geval is onder ons nauwlijks denkbaar, dat iemand, deze voorlezing in de kerk aanhoorende, voor het eerst kennis zou maken, met een deel der Schrift, dat hij nog nooit las: en zulks te minder, daar het als regel onder ons geldt, om uitsluitend meer bekende hoofdstukken te laten voorlezen. En evenmin mag het in de laatste plaats genoemde doel ons leiden, om namelijk, voor den dienst, terwijl er nog niets geschiedt, door lezing van een stuk uit de Schrift, de Gemeente tegen verstrooiing van haar aandacht te vrijwaren. We zouden zeggen, reeds op zichzelf is de Heilige Schrift daar te heilig voor. Zulk een voorlezing zou zijn de Heilige Schrift verlagen. En bovendien, baten zou het toch niet. Immers bij zoo voile beurten dat reeds een uur vooraf enkelen op hun stoel of in hun bank plaats nemen, is het toch onmogelijk al dien tijd te lezen. Feitelijk had dat lezen toch alleen het laatste kwartier plaats. En dan nog kan veilig gezegd, dat geen veertig percent de lezing volgde. Wie zelf geen Bijbel voor zich had, kon dit op het hooren vaak niet doen, omdat er meest niet metgenoegzaam duidelijke stem werd gelezen, en ook waar men op het gehoor volgen kon, zijn allerlei zinsneden in de Profeten en in de Brieven vaak zoo ingewikkeld en over meerdere verzen loo- pende, dat een gewoon verstand, zonder den Bijbel voor zich te hebben, ze niet begrijpen kan. Al is het dan ook dat de usantie, om de voorlezing voor den Dienst te doen plaats hebben, jarenlang onder ons geijkt was, toch moet het dankbaar als een teeken van betere dingen worden toegejuicht, dat met deze gewoonte, op het voorbeeld der broeders van 1834, gebroken PRAELECTUUR DER H. SCHRIFT. 265 is, en dat men de lezing der Heilige Schrift nu althans binnen den Dienst heeft getrokken. Zoo ooit en ergens, dan moet in de vergadering der geloovigen vooral de Heilige Schrift als het Woord van God blijven weerklinken, en met het Woord van den Koning mag men in de heilige vergaderingen van zijn volk niet slordig omgaan. Blijft derhalve slechts tweeerlei mogelijkheid, in dien zin dat een Voorlezing van de Heilige Schrift of strekken moet om den te be- handelen tekst toe te lichten, of wel dienst doet als zelfstandig stich- tend deel van den Eeredienst. Aan het laatste zijn we ontwend ; het eerste is onder ons zoo goed als regel geworden. En zeker pleit hier veel voor. Er blijft zoo- doende tusschen de praelectuur en de predikatie van het Woord ver- band bestaan. Men is weer aan den gedachtengang van de Open- baring waarin de gekozen tekst voorkomt herinnerd. De gedachte blijft zoodoende geconcentreerd. En wat ook meetelt, het geheel willekeurige van de keuze van wat voor zal gelezen worden, is afge- sneden. Er bestaat voor die keuze zeker leidend motief. En toch ontbreken evenmin de bedenkingen tegen deze usantie. Kende men vooraf den tekst, dan ja, zou het mogelijk wezen, om vooraf zijn Bijbel open te slaan, en het verband na te gaan waarin die tekst voorkomt. Dit is intusschen niet dan hoogst zelden het geval. Op Kerstdag, op Paschen of dergelijke, dan ja, kan men althans met eenige zekerheid verwachten, wat stoffe staat behandeld te wor den, en in de lijdensweek geeft men de te behandelen teksten dan ook soms op. Ook bij de Catechismusprediking. In de dusgenaamde vrije beurten daarentegen weet men er vooraf niets van, en is zelfs het streven aan sommige predikers niet vreemd, om tot na nun inleiding hun tekst geheim te houden, en zoo de gemeente te verrassen. Ons staat dit niet aan. Het is ons niet rustig, niet eenvoudig, niet waardig genoeg. Het hoort meer bij het mo/fo-prediken, dan bij het Schrift- prediken. Maar dit neemt het feit niet weg, dat het geschiedt. Kent men nu den tekst vooraf niet, dan is het lang niet altijd mogelijk aan de voorafgaande lezing van het kapittel iets voor het verband te hebben. Laat straks als tekst worden afgelezen : ,,Die ook voor ons bidt", en met het oog daarop voor de lezing Rom. 8 worden gekozen, — zeg zelf, hoevelen zullen er dan zijn, dat na Rom. 8 te hebben aangehoord, daarbij opmerkten, dat bidden en verdoemen hier tegen- over elkander staan, en dat het feit, dat Jezus voor ons bidt, ons ten waar- borg is, dat diezelfde mond die voor ons bidt, ons niet kan verdoemen. 266 PRAELECTUUR DER H. SCHRIFT. Hier komt bij dat lang niet elk kapittel den tekst in een bepaald kader zet. In de Spreuken, bij Job, in de Klaagliederen, zelfs in veel Psalmen, is de opeenvolging van gedachten zoo weinig uitgedrukt, dat alleen dieper geestelijk inzicht verband en samenhang aan het licht brengt. En wat geeft het dan, of men al heel het kapittel vooraf voorleest ! Zelfs van veel hoofdstukken in het Evangelic geldt dit. Wat geeft voor het ,,gedoopt worden metjezus doop" in Matth. 20 : 28, de voorafgaande gelijkenis van de arbeiders of aan het eind de genezing der twee blinden ? Het verband licht de tekst in de meeste gevallen slechts dan op afdoende wijze toe, zoo men opzettelijk den inhoud ontleedt, de over- gangswoorden opmerkt, en let op de tegenstellingen. En wie ter wereld zal nu zeggen, dat de Gemeente, over het gemeen genomen, daartoe bij vluchtig aanhooren in staat is ? Dat is schier niemand. Wil men een stuk breede geschiedenis behandelen, en toch van die geschiedenis de aandacht saamtrekken op een bepaalden trek in die geschiedenis, dan voorzeker is het doeltreffend, ter bevordering der kennisse van den samenhang van het verhaal, heel het kapittel in de Gemeente te doen lezen. Wie niet een motto-preek, maar een wezen- lijke predikatie over 2 Kron. 18 : 32 zal leveren (,,Toen spande een man den boog in zijn eenvoudigheid en schoot den koning van Israel tusschen de gespen en tusschen het pantsier") bevordert het verstaan- bare van zijn predicatie en mijdt onnoodige herhaling, zoo vooraf heel dit hoofdstuk voor de Gemeente is gebracht. Maar, natuurlijk, wat slechts in enkele gevallen doeltreffend en op zijn plaats is, kan niet den eigenlijken regel voor het gebruik van de Heilige Schrift in de vergadering der geloovigen aangeven. Wei kon men omgekeerd zeggen : ,,Laat den prediker zijn tekst kiezen uit het stuk der Schrift, dat in den dienst op den voorgrond treedt," dan hebt ge het hier bedoelde verband vanzelf. Maar als regel te stellen : ,,Het kapittel, waaruit later de tekst zal worden aan- gekondigd, moet opzettelijk in de vergadering worden gelezen", laat zich niet met goede redenen verdedigen. Zal de voorlezing, gelijk ieder onzer wil, steeds plaats hebben, en in elken dienst voorkomen, dan moet hier een doel en maatstaf gel- den, waarvan men voelt dat ze steeds en in elken dienst gelden, en komt men niet uit, met een regel te kiezen, die in minstens de helft van de gevallen niet opgaat. Onze conclusie kan dan ook geen andere zijn, dan dat de prae- PRAELECTUUR DE$ H. SCHRIFT. 267 lectuur der Heilige Schrift, in onderscheiding van de predicatie van het Woord, alleen dan haar vaste plaats in de vergadering der ge- loovigen kan innemen, indien ze daarin voorkomt als een zelfstandig deel van den dienst, en als zoodanig geregeld en beschouwd wordt. LXIV. Praelectuur der H. Scljrift. (Slot.) Staat alzoo vast, dat de praelectuur der Heilige Schrift in de ver gadering der geloovigen niet ten doel mag hebben een onwetende schare met den Bijbel bekend te maken, noch om enkel op den tekst in te leiden, en veelmin om tijd te vullen en stilte te bevorderen, dan verkrijgt die voorlezing in den Eeeredienst een zelfstandig karakter, d. w. z. dan geschiedt ze om haar zelfs wille. In zoover kan ze dus op een lijn worden gesteld met de voorlezing der Heilige Schrift in huis of op een stichtelijke bijeenkomst, of in een vergadering. Toch leent de samenkomst der geloovigen haar van zelf een bijzonder karakter. In de vergadering der geloovigen is, gelijk onze vaderen opmerkten, God zelf voorzitter. Hij is het die zijne geloovigen samenroept, om hun ambtelijk zijn genade te laten betuigen, hun zijn Woord te doen verkondigen, en zijn Sacrament te laten bedienen. Ook om hun gebeden aan te hooren. En eindelijk om den zegen op hen te leggen. Gelijk de Psalm zegt van de rechtbanken dat ,,God staat in de vergadering", zoo is het ook hier. Wie niet leeft in het besef, dat God zelf in de vergadering der geloovigen tot de zijnen komt, verstaat heel het samenzijn niet. Bij Israel heette de Tabernakel reeds de wTente der samenkomst", en dit ,,samenkomst" beteekende: Tente der samenkomst van God met zijn volk. God spreekt dus in de vergadering, maar Hij doet dit op tweeerlei wijs. Middellijk, waar de Dienaar des Woords uitlegt en toepast. Doch ook onmiddellijk waar het Woord van Hemzelven tot de Ge- meente uitgaat. De gewoonte om het hoofd te ontblooten bij de lezing van het Woord is uit dat besef opgekomen. En is dit eenmaal klaar in het oog gevat, dan voelt ieder terstond, 268 PRAELECTUUR DER H. SCHRIFT. wat hooge beteekenis aan de praelectuur van de Heilige Schrift is toe te kennen. Het is dan het spreken van God-zelf door en in zijn Woord, zonder menschelijke toevoeging, uitlegging of toepassing. Het is het uitgaan van het Woord zelf. Niet, alsof men dat Woord ook niet buitendien kende of ook elders lezen kon, maar zoo, dat in het midden van de vergaderden God zijn Woord nu als zijn Woord laat uitgaan. Zoo is het dan ook van oudsher opgevat, zoolang het Liturgisch besef levendig bleef. Vandaar de keuze van wat men voorlas. Een voorlezen niet te hooi of te gras, maar een voorlezen van uitgezochte stukken, waarin het spreken van God-zelf gevoeld werd. Niet wat de vrienden van Job zeiden, en wat de Heere straks berispte, maar wel het lezen van wat God-zelf aan Job antwoordde. Geen geslachtsregister of optelling van getalen van krijgers en stammen, maar stukken die aangrepen, die de conscience toespraken, en werkelijk als Gods Woord voor het oor der schare klonken. Evenzoo niet te lange stukken, waarbij men gebonden zou zijn aan de indeeling in kapittelen, maar stukken van beperkten omvang, die een afgerond geheel vormden; zoodat ze bij het aanhooren een wel- gevestigden indruk achterlieten. Ook werd steeds in acht genomen, dat de twee deelen van de Heilige Schrift, het Oude en het Nieuwe Verbond, beide tot hun recht kwamen. Niet zeiden was het zelfs gewoonte, deze twee deelen van stukken die men voorlas, te qualificeeren als de Profeet, het Evangelie en de Apostel. Een indeeling, die zeer zeker vaak te wenschen over- liet, maar die toch het besef liet leven, dat God door zijn Profeten, door zijn Evangelisten, en door zijn Apostelen zijn kerk toespreekt. Een voorlezing dus, die de huiselijke en persoonlijke lezing allerminst overbodig maakt, maar die uit den ganschen inhoud uitkoos, wat voor het hooge doel bijzondere geschiktheid bezat. Hierdoor werd het doel bereikt, dat in den loop van elk jaar de meest aangrijpende stukken van het Woord, op bijzonder plechtige wijze, als eigen Woord van God tot de Gemeente uitgingen. Niet door een schikken van de voorlezing naar den gekozen tekst, maar, zooveel er samenhang tusschen tekst en voorlezing zijn zou, een keuze van den tekst uit het stuk dat aan de orde was. En dit alles niet aan willekeur overgelaten, maar op gelijke wijze, naar de orde der Zondagen, in alle verbonden kerken, op gelijke wijze plaats grijpende. PRAELECTUUR DER H. SCHRIFT. 269 Een weten, dat, op hetzelfde oogenblik dat men zulk een deel van het Woord aanhoorde, datzelfde stuk van het Woord in alle kerken gelezen werd. En alzoo de Heere op elken morgen van den dag des Heeren in eenzelfde Woord sprekende tot alle kerken. Kan men ontkennen, dat hierin iets plechtigs en indrukwekkends school ? Toch, het zij niet verheeld, heeft dit tot misbruik geleid; een mis- bruik dat men ten deele in de Luthersche, maar vooral in de Hoog- Anglikaansche kerk nog aantreft. Luther schreef aan de stukken zelf van het Woord als zoodanig zekere mystieke kracht toe. Hij vergeleek het met het Sacrament, en achtte dat het Woord, even als het Sacrament, op geheimzinnige, zoo niet op mystieke wijze werkte. En bij de Anglikanen in Groot-Brittanje en Amerika heeft deze zelfde dwang er toe geleid, om aan de praelectuur van het Woord een vorm te geven, die stuit. Om namelijk deze praelectuur wel scherp van de prediking des Woords te onderscheiden, is daar de gewoonte ingevoerd, om het Woord op half zangerige wijze zoo te lezen, dat de indruk ontstaat, alsof het zoo uit den hemel komt, maar met het jammerlijk gevolg, dat niemand die het hoort, het verstaan of volgen kan. Het kon evengoed in het Latijn of in het Hebreeuwsch worden gelezen. Al zulke ongerijmdheid moet natuurlijk worden tegengegaan. De lezing moet klaar, moet helder, moet volkomen duidelijk zijn, zoodat ieder ze kan verstaan eu volgen. Daarom moet ook nooit een stuk uit het Woord in de vergadering der geloovigen worden voorgelezen, zonder dat hij, die voorleest, vooraf thuis het aandachtig heeft nagegaan. Alleen de zeer geoefende is er zeker van, dat hij, bij eersten oogopslag, elk stuk goed en juist zal lezen. Men moet van elk vers weten hoe de zin loopt; op welk woord de nadruk valt; als twee verzen een zin bedoelen, niet op- houden als het vers uit is: en ook de eigennamen goed uitspreken. Al wat bij het lezen den zin stoort, stoort den indruk dien de voor- lezing op de Gemeente maakt. Ook kost goed lezen oefening, en alzoo moet niemand met dezen dienst belast worden, die in het publiek voorlezen geen oefening heeft gehad. Goed voorlezen doet men niet vanzelf, en alleen wie hierin onderricht is, verstaat deze kunst. Geldt dit nu reeds voor een ieder die, waar ook, iets in het publiek heeft voor te lezen, — hoeveel meer moet die eisch dan niet gesteld worden, waar het de heiligste voorlezing betreft, die zich op aarde denken laat. 270 PRAELECTUUR DER H. SCHRIFT. Wei verstaan we, dat het niet mogelijk is, al wat ten deze in onze kerken nog gebrekkigs voorkomt, aanstonds te beteren. Ook na deze onze artikelen zal de voorlezing in de meeste kerken de oude sleur blijven volgen, met al het gebrek die deze sleur aankleeft. Maar daarom is het juist te meer noodzakelijk, dat de aandacht van de ernstigeren onder de broederen ook op dezen misstand gevestigd worde, opdat men zich wenne ook deze zaak in en door te denken, opdat van lieverlede eenige betering ontstaan mocht. Nog een punt mag hierbij niet onbesproken blijven. Ook in kerken, waar de prealectuur van het Woord, gelukkiger- wijze, in den Dienst zelf is opgenomen, is het vaste gewoonte, dat deze voorlezing plaats hebbe niet door een Dienaar des Woords. Dit nu is te verstaan. En wel uit tweeerlei oorzaak. Vooreerst heeft men van oudsher de gewoonte gehad, in groote kerken waaraan meerdere geestelijken verbonden waren, die voorlezing niet door denzelfden geestelijke te doen plaats hebben, die de predi- king had. En ten anderen sprak het vanzelf, dat in onze Gerefor- meerde kerken, waar lange jaren de voorlezing voor den dienst plaats had, die prediker niet lezen kon. Toen nu de betere gewoonte weer in zwang kwam, om de lezing in den dienst en dus na votum en gezang, te doen plaats hebben, voerde men, om geen al te grooten sprong te maken, den regel in, dat de predikant van den kansel den voorlezer uitnoodigde om alsnu tot de voorlezing over te gaan. Op zichzelf is hier dan ook niets op tegen, mits het geschiede door iemand die in het ambt staat. Waar dus de ouderlingen hiertoe de noodige geschiktheid en vrijmoedigheid bezitten, kan deze regel, mits goed toegepast, zelfs uitmuntend werken, om het ambt van ouderling in beteekenis te verhoogen. Wat alleen niet mag is, dat de indruk in de Gemeente gevestigd worde, also! de voorlezing van het Woord niet door den predikant zelf plaats had, als zijnde iets van minder beteekenis. De prediking is dan het hoogste. Dit doet de Dienaar des Woords. Maar de voorlezing van het Woord is iets ondergeschikts ; dat doet dan iemand die lager staat. Van tweeen een dus. Of ook de voorlezing van het Woord moet plaats hebben door den Dienaar des Woords. Oftewel, zoo het door een ouderling geschiedt, moet die ouderling daarbij optreden als amb- telijk orgaan van den Kerkeraad. DE PREDICATIE. 271 LXV. Be predicatie. Na de Praelectuur der Heilige Schrift volgt de Predicatie van het Woord, en ook die moet in het geheel van den Liturgischen dienst worden ingeschakeld. De opvatting, alsof de Liturgie alleen Hep over wat aan de predicatie voorafgaat en er op volgt en er bij komt, maar over de predicatie zelve geen zeggenschap zou hebben, moet worden tegengestaan. Toegegeven kan hoogstens, dat men van Liturgie in engeren en in ruimeren zin kan spreken met dien verstande, dat Liturgie in ruimer zin geheel den Dienst omvat, en Liturgie in engeren zin alleen, den Dienst, voor zoover die plaats heeft voor en na de Predicatie. Liturgisch beteekent op zich zelf niet anders, dan dat hetgeen plaats grijpt in den Dienst, niet naar wilkeur of op ondoordachte wijze mag geschieden, maar plaats moet hebben in goede orde en naar vasten regel ; welke regel wederom niet mag rusten op vrije verkiezing, maar beheerscht moet zijn door den aard en de strekking van den Dienst, en alzoo weldoordacht moet wezen. lets waarbij we nogmaals herhalen, wijl er niet genoeg nadruk op kan vallen, dat het er niets toe doet, of de kerk dezen regel aan de Dienaren des Woords voorschrijft, of wel dat de kerk het stellen van dezen regel aan den Dienaar des Woords overlaat. In beide ge- vallen toch wordt ondersteld, dat er naar goeden regel zal gehandeld worden ; en 66k in beide gevallen is het de kerk die deze regelen gelden doet. Alleen met dit verschil, dat ze in het eerste geval, de macht om deze regelen te stellen, zelve uitoefent, en in het tweede geval de macht om ze te stellen, delegeert aan den Dienaar des Woords. Kortelijk kan dan ook gezegd, dat de regelen die liturgisch den dienst beheerschen, van drieerlei aard zijn. Er zijn regelen, die de kerk zelve voorschreef, en waaraan de Dienaar des Woords zich te houden heeft. Er zijn andere regelen, die geijkt zijn door kerkelijke usantie. En eindelijk in de derde plaats zijn er regelen, die de Dienaar des Woords, op het gezag der kerk, voor zich zelven vaststelt. En bij deze soort regelen bestaat dan weer dit heel andere verschil, dat er goede predikanten zijn, die deze regelen voor zich zelve vast- stellen, na er zich ernstig en wetenschappelijk rekenschap van te heb ben gegeven, hoe ze gesteld moeten worden ; maar dat er ook slordige 272 DE PREDICATIE. predikanten zijn, die nu eens zus en dan weer zoo te werk gaan, doch, hoe ze ook te werk gaan, zich door niets dan indrukken, en nooit door ernstig onderzoek van de zaak in quaestie laten leiden. Dit laatste nu alleen is uitbanning van den Liturgischen ernst. Zij, die aldus te werk gaan, bederven den Dienst. Toch, al lijdt het geen tegenspraak, dat ook de Dienst des Woords onder liturgische regelen valt, moet voetstoots toegegeven, dat vooral bij dat deel van den Dienst, geen onnoodige band aan den voorganger moet worden aangelegd. Meer dan bij eenig ander deel van den Dienst, moet de Dienaar bij den Dienst des Woords in de predicatie de vrucht van eigen den- ken en peinzen, van eigen inspanning en meditatie tot de Gemeente brengen. Sterker dan bij eenig ander deel van den Dienst is het bij de Predicatie des Woords, dat het subjectieve van zijn aanleg, van zijn gaven en talenten, en van heel zijn persoonlijkheid in aanmer- king komt. Persoonlijke uiting nu eischt voor alle dingen vrijheid. Legt ge die aan banden, dan belemmert ge de werking van den geest. Wat er in den prediker schuilt, wordt dan niet wakker, waakt niet op, komt niet uit. Terecht hebben daarom onze vaderen steeds begrepen, dat met name bij de predicatie zoo groot mogelijke vrijheid van beweging moest worden gelaten. Het spreekwoord, dat ieder vogeltje zingt gelijk het gebekt is, was ook hier van toepassing. Bij al wat voor te lezen, te handelen en na te zeggen is, kan men den Voorganger binden, zonder dat er een stoornis in zijn geest ontstaat. Maarschrijft ge hem ook bij de predikatie regel op regel en gebod op gebod voor, dan zet ge hem in een dwangbuis, en komt het tot vrije geestesont- plooiing bij hem niet. De ervaring heeft dan ook geleerd, dat alle poging om de predicatie door heel een stel van homiletische regelen in het goede spoor te leiden, nooit tot eenig duurzaam resultaat geleid heeft. En zelfswaar een groot redenaar, als Van Oosterzee ongetwijfeld was, zijn discipelen en volgelingen, door de overmacht van zijn talent, aan een eigenaardig soort van predikatie had gewend, en allengs gebonden, is het resul taat geen ander geweest, dan dat men bij tientallen caricaturen van van Oosterzee in het klein heeft gekregen, die al spoedig de aandacht ntet konden bezighouden, en dat deze overspannen predicatie van het Woord ons niet verder dan tot nolle nabootsing van deze geheel per- soonlijke methode geleid heeft. Wat een man van tien talenten als DE PREDICATIE. 273 Van Oosterzee kon, en wat bij zijn talenten boeide, werd ijdel ge- klikklak op de lippen van wie niet uit eigen talent, maar uit de ge- drukte predikatien van den meester putte. Een prediker moet in de eerste plaats zich zelf zijn, en juist dat eigen zich zelf wordt door alle nabootsing gesmoord. En dit is daarom zoo hinderlijk, omdat wie een model nabootst, uiteraard als model een hooge uitnemendheid kiest en nu door zijn veel mindere uitnemendheid ten eenenmale onbekwaam is, om dat hooge model, anders dan in geheel mislukten vorm weer te geven. Koos men nog als model een zeer ordinair, maar in zijn soort niet onverdienstellijke predikatie, dan zou de mislukking minder scherp uitkomen, soms de nabootsing zelfs slagen kunnen. Dan toch zou men het gewone nabootsen, maar het nabootsen op eigen manier. Kiest men daarentegen als model iets wat ver boven zijn eigen talent en eigen greep uitgaat, dan is die onderscheiding tusschen het genre zelve en de uitwerking er van niet meer te maken. Dan moet het wel komen tot een op non-activiteit stellen van eigen talenten. En zoo komt men dan noodzakelijkerwijs tot een potsierlijke naboot sing, alsof een gewoon recruut in een generaalsuniform op post ging staan. Het wekt den lach op, en maakt geen indruk van ernst. Zeker, de gaven ook voor den kansel zijn niet kwistig uitgedeeld ; vooral niet in dagen als de onze, waarin jonge mannen van meerder talent zoo licht geneigd zijn, om een levenspositie te zoeken, die milder voordeel en hooger eere brengt. Toch klage men hier niet te zeer over. In verreweg de meeste betrekkingen zijn de gewone talenten verreweg de talrijkste, en blijven de hoogere talenten steeds hooge uitzondering. Dit is volstrekt niet alleen zoo bij predikanten, maar bij notarissen, artsen, advocaten en pastoors precies evenzoo. De zaak is nu maar, dat, wie slechts een talent ontving, dit niet in de aarde begrave, maar er mede woekere. Zaak ook, dat hij niet rusteloos jage naar een meerder talent, dat hij toch nooit krijgt, maar van wat hij heeft, make wat er van te maken is. En zaak niet min der, dat hij, als hij Dienaar des Woords is, dat eene talent dan ook met voile, onverdeelde kracht op den Dienst des Woords aanwende. Wie, om slechts een voorbeeld te noemen, over drie en vijf talenten van spreekgaven beschikt, moge er na ernstige oefening toe komen, om bij den dienst te prediken zonder schriftelijke voorbereiding. Maar als de man van een talent aan spreekgave tot zichzelven zegt : Omdat ik slechts een talent heb, en het dus toch nooit ver breng, zal ik 18 274 DE PREDICATIE. maar voor het vaderland weg gaan improviseeren, dan begraaft hij het weinige dat hij had, zondigt zoodoende buiten kijf tegen zijn Zender, en is zelf oorzaak dat hij nog steeds achteruitgaat. Wie daarentegen, ook al ontving hij maar een talent, met ernst en teederheid voor God stil, rusteloos en getrouw, week aan week, dat eene talent ten voile aanwendt, om zoo diep hij kan in den zin der Schrift in te dringen, wat hij vond in de beste taal, waarover hij be- schikt, en in goeden vorm te schrift te stellen, en dit met een deel- nemend "hart op het geloofsleven der gemeente weet toe te passen, — die moge al geen schitterend prediker worden, maar die gaat toch van jaar tot jaar vooruit, en zal zijn Gemeente duurzaam boeien. U zelven in de predikatie te zijn, maar u zelven dan ook in de predikatie ten voile te geven, blijft het geheim van alle waarlijk stich- tende Bediening van het Woord ; en het is met het oog daarop, dat de Liturgische regeling van de predikatie zoo bijna geheel aan den prediker moet worden overgelaten. Acht men daarentegen dit zich zelf zijn en dit zich zelven geven, bij de predikatie uit het oog te mogen verliezen, dan ware het verre verkieslijker, te doen, wat men in sommige Roomsche en Luthersche kerken gedaan heeft, en aan de voorgangers een stel degelijke, goede predikatien in handen te geven, die ze alzoo letterlijk voor de Ge meente hadden voor te dragen. Deze postillen, gelijk men zulke predikatien noemde, voerde reeds Karel de Groote in. Nicolaas van Lyra gaf er in 1471 in vijf dikke deelen een proeve van uit. Even bekend zijn die van Geysler von Kaysersberg. Maar toch onder ons nog meer bekend is de kerk- en huispostille van Luther. De naam postille komt dan van post ilia, omdat ze gebruikt worden na de praelectuur der pericopen uit Evangelic en Apostel. In onze Gereformeerde kerken daarentegen zijn deze postillen nooit in zwang gekomen. Bij ons eischte men steeds, dat de Dienaar uit eigen studie, ervaring of geestelijke bezieling zou spreken. De prediker moest zich-zelf zijn, zichzelven aan het Woord, en zoo het Woord aan de Gemeente geven. Dit juist stelde dan ook in onze Gereformeerde kerken aan de Dienaren zooveel hooger eischen. Eischen, waarvan uiteraard niets terecht kwam, zoo de prediker zelf begon met zich-zelven te verdrinken, hetzij in een model waar hij niet bij kon, hetzij in een gemakzucht, die uitliep op het brengen van woorden in plaats van het Woord. DE PREDICATIE 275 LXVI. De predicatie. (Slot.) De ,,Dienst des Woords" in engeren zin vormt slechts een deelvan hetgeen in de ,,vergadering der geloovigen" is af te doen. Dat de wdienst des Woords", onder de verschillende deelen van den dienst, de breedste plaats inneemt, spreekt vanzelf ; maar toch ook het hoofd- deel blijft altoos een deel, en het is misbruik van de zijde van den prediker, zoo hij, dit ten eenenmale uit het oog verliezend, zoo goed als alien beschikbaren tijd voor zijn predicatie in beslag neemt, en wat voorafgaat en volgt slechts als bijzaak behandelt. Dit misbruik is dan tevens oorzaak, dat men de Liturgie beschouwt als alleen in dat bijkomstige bestaande, en niet inziet dat de Dienst des Woords zoowel als al het overige Liturgische regeling eischt. Goed opgevat, begint de Liturgie met het Votum en eindigt eerstmet het Amen aan het slot van den dienst. Al wat daartusschen ligt, valt onder de Liturgische orde. Of de kerken verplicht zijn die Liturgische orde van den aanvang tot aan het einde van den dienst in alle deelen en onderdeelen vast te stellen, is een vraag op zichzelf, waarover steeds in zeer onderscheiden zin geoordeeld is. Maar ook al is het, dat de kerken voor een aanmerke- lijk deel de regeling aan de Dienaren des Woords overlaten, toch gaat de Liturgische orde door, en beteekent de vrijlating alleen, dat voor die vrijgelaten deelen de prediker zelf de Liturgische orde bepalen zal. Men loope hier niet over heen. Ook nu weer herleeft hier en daar de oude strijd in onze kerken over het binden of vrijlaten van den Dienaar des Woords bij zijn handelingen in de vergadering der ge- loovigen. De een is meer voor regelen door de gezamenlijke kerken vastgesteld, de ander houdt staande, dat men beter doet, met ten deze den prediker naar eigen inzicht te doen beslissen. Een onvruchtbare strijd, zoo men hem op de spits drijft, en die althans nooit z66ver mag worden gedreven, dat hij de Gemeente verdeelen zou. Men heeft hier met twee factoren te doen, die in verschillende ver- houding tot elkander kunnen staan. De Dienaar treedt op in kerke- lijke functie, en in die kerkelijke functie moet de Heilige Geest hem bezielen. Het hoogste wordt dan bereikt, als het kerkelijk karakter van deze functie in volkomen harmonic met deze geestelijke werking uitkomt. En omgekeerd hapert er iets, zoo wel wanneer de kerkelijke 276 DE PREDICATIE functie de bezieling van den Heiligen Geest mist, als wanneer de geestelijke werking den band aan de kerk loslaat. In het eerste ge- val stuit men op doodschen, dorren vormendienst en formalisme, in het tweede op de uitspattingen van willekeur en individualisme. Daar men nu in Engeland in de 18e eeuw met sterk gedreven for malisme te kampen had, was het natuurlijk, dat de critici van die dagen in Engeland eenzijdig overhelden naar het vrije geestelijk stand- punt, en dat ten slotte alle liturgische vorm door de Engelsche en Schotsche Presbyterianen in den ban werd gedaan. En daar nu in de 18e eeuw vertaalde werken van Engelsche en Schotsche Presby terianen hier te landen de voornaamste lectuur van het vrome volk werden, is het volkomen verklaarbaar, dat men ook ten onzent in gelijke eenzijdigheid verviel, en dat ook hier ten slotte alle liturgische vastigheid teloor ging. Wie het nu wel met onze kerken meent, zal er op bedacht zijn, den al te wild geworden stroom weer eenigszins in te dijken, maar hij zal 't doen met het uiterste der voorzichtigheid, kalm overtuigend, en rustig aanwerkend. Want zet men te sterk door, dan is het niet tegen te houden, dat er terstond weer reactie opkomt, en dat men, instee, van te vorderen, weer achteruitraakt. Vergeet niet, dat het kerkelijk karakter van de heilige handelingen de groote menigte altoos minder toespreekt dan fe geestelijke bezieling, en dat het voor haar zoo moeielijk is, om waarlijk te verstaan, dat de heilige werkingen van den Heiligen Geest steeds van den Zoon uit- gaan, en daarom haar band aan het Lichaam van Christus nooit ver- loochenen mogen. Met rustigen tred bezadigd voortgaan, is het meest doeltreffend middel om den kerkontbindenden factor van het te ver gedreven indi vidualisme in den Dienst tegen te gaan. Een goed geregelden Litur- gischen gang van zaken krijgen we de eerste decennien toch niet. Nog jarenlang zal de fout van het verleden nawerken. En de aard van ons Nederlandsche volk zal teweegbrengen, dat toch altoos de geestelijke factor eenigszins blijft overhellen. Ook deze studie over den Eeredienst stelt zich in het minst niet voor, in den bestaanden toestand terstond zichtbare verbetering te brengen. Ook wij werken op tijd. En al wat we ons voor het oogenblik voor- stellen is, van lieverlede het oog voor het belang, dat hier op 't spel staat, te openen, en langzaam-aan de ontvankelijke geesten te overtuigen. Mede daarom legden we er nadruk op, dat de Liturgie altoos door- DE PREDICATIE. 277 gaat, ook onder den eigenlijken Dienst des Woords, en geheel onver- schillig, of de orde door de kerken zelve geregeld is of aan den Prediker ter eigen regeling is overgelaten. Dit versta men niet mis. We bedoelen niet, dat de prediker op eigen hand ooit een Liturgi- sche orde zou kunnen vaststellen, welke ook anderen, die in zijn Ge- meente optreden, zou kunnen binden. Zulk een band zou alleen de kerkeraad kunnen aanleggen, en eerbied voor de bestaande usantien kan zedelijk binden, ook waar de kerkeraad zich onthoudt. Wie voor een enkele maal den dienst waarneemt in een andere plaats, zal zich uit kieschheid van zelf schikken in de bestaande orde van zaken, ook waar geen macht hem bindt. Maar dit bedoelen we, dat ook de prediker, die vrijheid behield om zelf den gang van den Dienst te regelen, onder de verplichting blijft staan, om aan deze regeling een Lirurgisch karakter te geven. Of is ook dit nog niet duidelijk, laat het dan zoo gezegd zijn: Ook als de prediker het zelf kan inrichten gelijk hij wil, is hij nochtans van Gods- wege gehouden en gebonden, om niet willekeurig te werk te gaan, maar zich er rekenschap van te geven, waarom hij hetgeen hij doet, zoo en niet anders doet. Hij mag niet naar den inval'van het oogenblik handelen, maar moet handelen met bewustheid. Te zeggen: ,,ik denk er z66 over, ik vind het zoo beter, en daarom doe ik zoo", beteekent niets, tenzij men als wetenschappelijk en geestelijk man het althans voor zichzelven duidelijk heeft gemaakt, waarom men zoo oordeelt. Geen enkele vraag toch doet zich op dit gebied voor, of over die vraag is herhaaldelijk nagedacht, geredetwist en conclusie genomen. Redenen voor en tegen hebben tegenover elkander gestaan. Aan de ervaring is elke manier getoetst. Tot beginselen zijn al deze vraag- stukken herleid, en ten slotte zijn de deskundigen in onderscheidene wegen uiteengegaan en hebben de kerken in verschillenden geest geoordeeld. Is dus de prediker een man van ernst, een man van wetenschappe- lijke vorming en van geestelijken zin, dan zal en kan hij nooit zeggen: ,,Met al dat vroeger verhandelde laat ik mij niet in; daar doe ik geen onderzoek naar; daar houd ik mij niet mee op. Mij staat het nu een- maal zoo het beste aan, en daarom doe ik het zoo"; maar dan zal hij het voor en tegen en historisch onderzoeken en aan de beginselen toetsen, en alzoo tot zijn beslissing komen. Maar dan gevoelt men ook, dat het voor een predikant volstrekt 278 DE PREDICATIE. zoo gemakkelijk niet is, als de kerken hem vrijlaten. Voorzoover zij hem den Liturgischen regel voorschrijven, is hij van verder onderzoek ontslagen, en komt hij niet voor pijnlijke beslissingen te staan. Maar voorzoover de kerken hem geheel vrijlaten, d. i. hem opdragen voor zichzelf den goeden regel te zoeken en daarnaar te handelen, wordt al de moeite op hem gelegd, en zal hij, zoo hij man van ernst is, tot zeer diepgaand onderzoek geroepen worden. Tal van netelige quaesties zal hij zelf hebben uit te maken, en bij elke keuze die hij doet, zal de verantwoordelijkheid voor die keuze op hem alleen rusten. Dit nu schept daarom te moeilijker toestanden, omdat hij, die voor het eerst als Dienaar des Woords optreedt, gemeenlijk jong van jaren, geen man van ondervinding is, en toch den eersten keer den besten al aanstonds tal van quaesties moet uitmaken. Gevolg is, dat hij in zijn verlegenheid gemeenlijk bij den kerkeraad informeeren zal, welke gewoonte dusver gevolgd werd, en alzoo tamelijk onnadenkend alvast veel moeilijke knoopen doorhakt. Eenmaal zoo gewend, zal hij dan allicht blijven volharden in de tamelijk onnadenkend gedane keuze, want verandering laat zich zoo moeilijk rechtvaardigen, daar ze het rustig gevoel van de Gemeente stoort. En meest ontstaat de moge- lijkheid, om tot een zelfbewuste regeling te geraken, dan eerst, als de Dienaar, van standplaats verwisserend, weer voor de eerste maal in een nieuwe Gemeente optreedt. We laten daarom de invoering van een nauwkeuriger vastgestelde kerkelijke Liturgie aan de toekomst over. Aan de saamstelling daarvan is voorshands zoo goed als niets te doen. Slechts hier en daar zal een kerkeraad eenig begin kunnen maken. Maar wat we nu reeds bedingen, is de heel andere eisch, dat de predikers, voor zoover ze dan zelf regelen en ordenen en hun eigen weg gaan, daarbij niet in het wild schermen, willekeurig te werk gaan, en naar den inval van het oogen- blik handelen, maar dat ze dan voor zichzelf, na degelijk wetenschappe- lijk onderzoek, in stillen ernst voor God zullen uitmaken, wat eisch der beginselen is; wat het meest de stichting der Gemeente bevordert ; en wat door den gang van den Dienst wordt aanbevolen. Hetzij de kerken regelen, hetzij dat de prediker zelf regelt, altoos moet de gang van den Dienst liturgisch doorgedacht zijn, en altijd moet de prediker er rekenschap van kunnen geven, waarom hij zoo koos, en waarom niet anders. En deze eisch nu moet volstrekt niet alleen gesteld voor de bediening van de Heilige Sacramenten, maar die eisch gaat even stellig bij den Dienst des Woords in engeren zin door. Ook hierbij toch doen zich allerlei vragen voor, die door den een INLEIDING DOOR GEBED OF GEZANG. 279 zus en door den ander z66 worden beantwoord, maar waarin nooit een keuze mag gedaan worden op goed geluk af, naar het gevalt of uitkomt. Het is uit dien hoofde, dat we in onze studie over den Eeredienst ook den Dienst des Woords ter sprake brachten, en wel allereerst om de vraag te beantwoorden, welke de verhouding moet zijn tusschen de twee deelen van dezen dienst, het eene bestaande in de Voorlezing van het Woord, en het andere in de Prediking van het Woord. Deze twee deelen zijn thans meest geheel uiteengerukt. Bijna niemand gevoelt nu, dat ze bijeen hooren. En daarom was het voor alle dingen noodzakelijk, dat het besef weer doordrong, dat de praelectuur en de predicate van het Woord een eigen beteekenis hebben, en toch in onderling verband staan. LXVII. Inleiding door gebed of gezang. Liturgisch kan de predicatie ingeleid worden door gezang en door gebed. Over beide daarom een kort woord, en dan natuurlijk uit- sluitend in dit verband. Als men uit het meer objectieve deel van den Dienst tot het meer subjectieve overgaat, is het Gemeentegezang als overgang alleszins op zijn plaats. Meer objectief, meer voorwerpelijk noemen we al wat in den Dienst aan de predicatie voorafgaat, overmits de subjectiviteit van den pre- diker daarbij niet uitkomt. Geheel dat eerste deel van den Dienst kan, gelijk het in vele kerken dan ook metterdaad het geval is, letterlijk in de liturgie worden voorgeschreven. Zelfs doet de voorganger goed, zoo hij daarbij niets uit eigen denkbeelden inlascht. Dit geheel ob jectieve geeft den machtigsten indruk van de tegenwoordigheid des Heeren in zijn Gemeente ; het stemt tot rust, tot kalmte ; het geeft het besef van eenheid met alle andere kerken ; en laat juist deswege de persoonlijkheid van den dienaar geheel op den achtergrond treden. Zoodra het daarentegen aan de predicatie toekomt, verandert dit. Tenzij er Postillen gelezen worden, moet hier de prediker uitkomen met vrucht van eigen studie, eigen geestelijke ervaring, eigen gemeen- schap met zijn Heiland, en daarom met een eigen woord. 280 INLEIDING DOOR GEBED OF GEZANG. Er is hier dus een overgang van het eene welbegrensde deel van den Dienst tot het andere, en beide deze deelen hebben een eigen karakter, weshalve het helderheid bevordert, zoo dit ook in den gang van den Dienst scherp en duidelijk uitkomt. De Dienst wordt zoo- doende in twee bedrijven gedeeld ; en het is goed dat het onderscheid tusschen deze beide en de overgang uit het eene in het andere ge- voeld worde. Van oudsher poogde men dit daardoor scherp en duidelijk te laten uitkomen, dat de voorganger het eerste, objectieve, deel van den Dienst niet van den kansel leidde. Gelijk nu nog zoomin de heilige Doop als het heilig Avondmaal van den kansel bediend worden, zoo ook liep oudtijds heel dat eerste deel van den Dienst af, zonder dat de Dienaar den kansel beklom. Zoo is het in de Engelsche kerken heden ten dage nog het geval. Ook nog in enkele Luthersche kerken. De kansel werd dan zijwaarts aangebracht, en voor het front der gemeente was een verheven platvorm, drie, vier treden hoog, met daarop een lezenaar. De Dienaar ging dan midden op dat platform of voor de lezenaar staan, en op die wijs leidde hij het eerste, objec tieve, deel van den Dienst. Was dan dat eerste deel ten einde gebracht, dan verliet hij dat platform, begaf zich naar den kansel, beklom dien, en begon zoo de predicatie. leder zag en voelde op die wijs het onderscheid. De lange dienst werd op die manier in tweeen gesplitst, en viel daardoor minder lang, juist zooals dit nu nog onder ons het geval is bij de bediening van het heilig Avondmaal. 's Menschen aandacht is slechts bestand tegen spanning van een zekeren duur. Duurt het langer, dan ontstaat er cwrspanning, die alle aandacht doodt. En nu is niets zoo dienstig, om die vermoeienis van de spanning onzer ziel ter hulpe te komen, dan zekere afwisseling. Dan komt een oogenblik een gevoel van rust over ons, omdat van dat eerste stuk nu het rustpunt is bereikt. Er is een moment dat men vrij is. En daarna keert de ziel zich dan tot vernieuwde aandacht, maar met ververschte kracht en op eenigszins andere wijze. Bij ons daarentegen beklimt de Dienaar den kansel dadelijk, en blijft heel den langen Dienst door op den kansel staan, tenzij er Doop of Avondmaal is. Geheel de actie heeft dus van den kansel plaats. Het gaat alles aan een stuk door. Altoos dezelfde man, dezelfde stem dezelfde doorgaande spanning van het luisterend oor. Praelectuur, gebed, predicatie, dankzegging, het is aldoor hetzelfde klankgeluid dat doorruischt. INLEIDING DOOR GEBED OF GEZANG. 281 Voeg daar nu bij dat, om de galerijen, onze kansels meest zeer hoog zijn, zoodat wie aandachtig luisteren wil, het hoofd eenigszins achterover moet buigen, en dat sommige voorgangers den Dienst twee voile uren rekken, en ge verstaat het, wat onnatuurlijke spanning het geeft, om alzoo twee uren lang, in die houding, aldoor den zin uit die eene zelfde stem op te vangen. De meesten kunnen dat dan ook niet volhouden. Ze dwalen af. Ze zoeken afleiding. Zelfs zijn er, die er bij inslapen. En juist dat slapen in de kerk is iets, dat men in den beter georganiseerden Dienst van andere kerken niet vindt, omdat men daar ook liturgisch met de spanning van het gehoor ge- rekend heeft. Eerst kanselen als de predicatie begint, blijft daarom in ons oog een verbetering, waartoe het vroeg of laat ook onder ons komen moet. Alleen zoo is waarlijk de lange duur van den Dienst in tweeen te breken, en het aandachtig volgen van den Dienst gemakkelijker te maken. En ook, alleen op die wijs ontstaat wel wezenlijk de indruk, dat er nu iets anders, dat nu het meer subjectieve deel van den Dienst begint. Toch verstaan we zeer goed, dat dit niet op eenmaal is te ver- krijgen; reeds niet omdat de meeste kerkgebouwen er zich, gelijk ze nu zijn, niet toe leenen. Maar daarom moet er dan ook te meer op aangedrongen, dat althans door den voorganger alles gedaan worde wat wel in zijn macht is, om de eenheid van den dienst te breken en den overgang van het eene naar het andere deel voelbaar te maken. Dit doel nu wordt bereikt, zoo hij het eerste deel van den Dienst, als iets dat op zich zelf staat, afsluit, en daarna een oogenblik van stille rust laat intreden. Velen beelden zich in, dat rust voor den prediker geen pas geeft; en dat er geen oogenblik mag zijn, of hij moet iets doen of iets zeggen. Men denkt dat de stem rusteloos moet worden gehoord. En juist dat vermoeit zoo, terwijl juist een oogenblik van rust verademing geeft. En waar op die wijs, door een oogenblik van rust, zekere ontspan- ning is ingetreden, is dan het Gemeentezang op zijn plaats, mits ook dit niet gejaagd worde ingezet, maar rustig worde aangekondigd, en zich statig verheffe. Onder het Gemeentezang abdiceert om zoo te zeggen de Dienaar. Hij zwijgt dan en de Gemeente komt aan het woord. Of ook, zoo hij medezingt, zingt hij mede niet als een Dienaar, maar als een van de broederen. Onder het gezang gaat hijzelf in de Gemeente op. Hiermede is niet gezegd, dat het gezang niet 66k in de predicatie 282 INLEIDING DOOR GEBED OF GEZANG. mag worden ingelascht; maar toch, midden in de predicatie is het gezang veel minder op zijn plaats, en in liturgisch beter georganiseerde kerken dan ook nimmer in gebruik geweest. Doch hierover later. Voor uit dezen objectieven Dienst tot het subjectieve deel met de predicatie wordt overgegaan, is het Gemeentegezang in elk geval op zijn plaats. Ten eerste als overgang, en ten tweede omdat goede keuze het Gemeentegezang tevens als middel kan gebruiken, om het gemoed voor de predicatie in den goeden toon te zetten. Al naar de te volgen predicatie het behoeft, kan het Gemeentegezang het gemoed zetten in een toon van aanbidding, van bewondering, van ootmoedigheid, van schuldbesef, van klacht, of van dankzegging enz. Toch is de predicatie niet altoos zoo scherp geteekend, dat die toon te bepalen is. Doch ook dan moet toch het Gemeentegezang den overgang maken. De Gemeente moet zelve aan het woord komen, en eerst als zij uitgesproken heeft, begint de voorganger weer. Winste is het daarbij, zoo de tekst, waarover de predicatie zal loopen, vooraf en op hoogst eenvoudige, bloot formeele wijze, kortweg is medegedeeld. Wie na den objectieven Dienst besloten, en een kort oogenblik rust genomen te hebben, op gansch gewone, kalme manier zegt: ,,Alsnu zal worden overgegaan tot de predicatie, waarvoor ge den tekst leest b.v. in Luk. 4 : 18, in deze woorden, en dan die woorden laat volgen, doet gevoelen dat er nu iets nieuws begint, zegt wat, en deelt mede wat te wachten is. Alle ophef of deftigheid van woorden is hier misplaatst. Geen nieuwsgierigheid trekt af of houdt in spanning. Alle opzet wordt gemeden, alsof men de geloovigen verrassen wil op het laatste oogenblik. De eenvoud komt tot zijn recht. Voelt nu de Gemeente aan die eenvoudige mededeeling van den tekst, waar de predicatie haar heen zal leiden, en volgt daarop een gezang, dat het gemoed in een toon zet, die bij den gekozen tekst past, dan verkrijgt ge een harmonisch geheel, dat weldadig aandoet. lets waar te meer behoefte aan bestaat, omdat degene die prediken zal, veelal in zekere zenuwspanning verkeert, die pas overgaat als hij goed en wel in de predicatie is. Dit zenuwachtige nu maakt hem onwillekeurig gejaagd, en gelijk het met alle zenuwachtigheid is, ze is aanstekelijk, en deelt zich zoo licht aan het gehoor mede. Ook uit dit oogpunt is het daarom zoo gewenscht dat de Dienaar niets verzuime dat hem zelven rustig stemmen kan, en juist daardoor de rustige stemming ook bij de Gemeente kan bevorderen, HET GEBED IN VERBAND MET DE PREDICATIE. 283 LXVIII. Met gebed in verband met de predicatie. 