Our great West; a study of the present conditions and future possibilities of the new commonwealths and capitals of the United States;
Ralph, Julian, 1853-1903
terwijl in verbond daarmede de gemiddelde jaarlijkfiche produktie per huisgezin, ofischoon gedurende dlen tijd gemiddeld jaarlijks uiet minder te plukken gehad bebbende dan 686 vmcbtdragende boomen^ niet meer heeft be- dragen dm 2 pikols en 26 katti's, dat is eene kleinigheid meer dan 2 oncen per boom. En sou men zelfis niet verder kunnen gaan, en, zonder eenige aanapraak te maken op eenen voorspellenden geestj mogeu beweren, dat men in de eerste tijden na het bier behandelde Tijf- jarig tijdvak niet alleen eene Terdere Termin- dering der Freanger koffijprodoktie, in yerband tot het seer verminderd cijfer ?an den aanplant, te wachten heeft, maar ook geene yerbetering, zoo al geene yerslimmering, wat aangaat het rendement per boom. Nadat de koffijteelt in de Preanger-landen reeds sedert eenw heeft bestan en, jii de herstellung yan ons gezag op Jaya, nu bijkana 50 jaren geleden, aan de gedurige en onmiddellijke leiding yan's lands ambtenaren is toevertronwd geweest, is het treurig voor-waar op zulke resultaten te moeten wijzen, en nog treuriger wordt het bij de gedachte, welke in dit opzigt de yooruitzigten moeten ojn eener beyolking, die zich zoo gunstig onderscheidt boyen die yan yele, zoo niet de meeste andere gewesten op Jara! Wij kunnen onderzoek aangaande de koffijteelt der Preanger-landen niet bealuiten, zonder weder te w^n op een onnaauwkeuiigheid of een wonder (hoe zuUen wij het noemenP) yan Indische statistiek. Aeeds bij de boob-koffij in deze residentie merkten wij op, dat het getal y'ruohtdragende boomen yan 1854 op 1855 (zie tabel N°. 6) was yermeerderd met mim 1,300,000 stukks, zonder dat er eenig spoor yan eenen jongen aanplant was te yin-den, waaruit die yermeerdering zich liet yer-klaren, en een een een onyerkkarbar raadsel zal men yinden in de bijzonderheid, dat, terwijl op ultimo Maart 1855, yolgens de tabel N°. 7, gegd wordt aanwezig te zijn geweest een totaal yan 66,284,270 yruchtdragende boomen, de pluk yoor den oogst yan 1855, die dus eenige dagen of weken later eenen aanyang heeft genomen, yolgens de tabel N°. 6, geschied is yan 69,168,370 boomen, of bijna 3 millioen me Er! Cheribon. Hebben wij bij de Freanger Begentsehappen op uiets anders kunnen wijzen dan op de onyermijdelijke geyolgen eener schromelijke, roekelooze oyerdrijving, door niets waarschijnlijk meer uitgelokt dan door het onbedacht, en door het lokaas der kultuurprocen-ten zoo gedurig geprikkeld stieyen naar eene zoo hoog mogelijk op yoering yan het Indisch batig slot, een nog treuriger tafereel hangen on de mededeelingen der regering op ten aaa-zien van de koffijteelt in de residentie, tot welke wij nu zijn gekomen. Het totaal-cijfer yan 22,264,613 yruchtdra- gende boomen, waaryan aldaar in 1854 was geoogst (zie tabel N°. 6), was reeds, twee ja- ren later, dus met den oogst yan 1856, met ruim 8,700,000 stuks of ongeyeer 40 7^ vcr- minderd, en in weSrwil dat op ultimo Maart 1855 (zie tabel N°. 8) een jonge aanplant van niet minder dan 8,265,606 boomen aanwezig was, die dus in 1858 nagenoeg gchoel in de kategorie der yruchtdragende boomen moei zijn oyerg^aan, wordt het totaal dezer laatsten op ultimo Maart 1859 opgegeyen op niet meer dan 13,976,289 stuks (zie tabel W. 7) of nog bijkans 8,300,000 boomen beneden het hicr- boyen yermeld cijfer yan 1854; zoodat daarult eenigermate zou yolgen, dat, zonder den jongea aanplant op ultimo Maart 1855, het yerlies aan yruchtdragende boomen, waaryan in het yorige jaar was geoogst, 4 a 5 jaren later niet reel minder dan 16 k 17 millioen boomen of 70 a 80 7o zou zijn geweest. Deze berekening eyenwel yoor bet oogeublik ter zLJde steUende, zoo blrjkt het althans, d&t aan yruchtdragende boomen op ultimo Maart 1859, in yergelijking yan het cijfer yan 1854, minder aanwezig waren: l**. in geregelde tuinen 4,600,000 boomen of ongeyeer 35 7o» 2°, bij de bosch-koffij 2,700,000 boomen of ongeyeer 75 °/^ en 3°. bij de pagger-kofiSj ongeveer Vj^ mil- lioen of ruim 35 7o* De Gouyemeur-Generaal yxB dev Bosch, de stichter yan het kultuurstelsel, was van oordeel, dat 66n koffijplantend huisgezin, be- ') Over de jaren 1864^1858 heeft de totale pro- daktie der Preaoger Regentsohappeii (zie tabel K^. 5) bedragen 1,016,066.76 pikols, terw^ aldaar over datzelfde t^dyak aan knltauprocenten ia nitbeUald: in 1864. . 1866. „ 1866. , 1867. » 1868. of te zamen 226,208.105 290,969. 40 224,167. 61 167,884. 49 186,509. 112 1086,180. 7 dat is gemiddeld per pikol bijna / 1.07 cents. 186 failive de soig voor sgn xgstveldy met het on- derhoud van 700 zoo yruohtdragende als jonge nog niet yrachtdragende boomen ') kon wor- den bdast. Ofechoou dit niet bepaaldelijk blijkt nit het- geen, met betrekking tot het knltuurstelsel, ter algemeene kemiis van tijd'is ge- bngt, zoo strekt tot beyestigLng van desse bij- zMiderhdd eenigzins hetgeen wij in het kolo- oiil venlag over 1855 (zie op pag. 115 der offieiele uitgaye) aantreffen, met betrekking tot de k Google Offiète est in de leaidentie Tagal. Daar schijoii op vencheiden plaatseu voor de koffijteelt geachikte gronden te zijn, maar kon aan die teelt geene belangrijke nitbreiding worden gegeven, dewijl iedet huisgezin reeds met het endonderhond van 750 boomen behiat was. Wg begräpen zeer goed, dat dat dat cifrer van 700 boomen niet ais streng verbindende behoft te worden beschonwd, en dat niet alleen de Toorraad van gesehikte gronden in verband tot het getal hinsgeKinnen, dat men bij de koffijteelt kon of wilde werkzaam stellen, maar ok kon of wilde werkzaam stellen, maar ok kon of wilde werkzaam stellen, dat door in huisgedn in dese of gene residentie en kUb in het tesa of ander distrikt derzelfde re-identie sou moeten worden onderhouden. Met dat alles is en blijft het onverklaarbaar hoe in Qieribon eene, in vergelijking met alle andere residentien op Java, zoo exceptionele regeling mogelijk kon zijn; zoodat, terwijl n ergens el-ders in bet bier behaudeld vijjärig tijdvak 66ii busgesin gemiddeld meer dan 870, zoo jonge als vmchtdiagende boomen te onderhonden beeft gehad, het gemiddelde in dienzelfden tijd Tu een koffijplantend hniagezin in Cheribon is geweest 1,184 boomen. Uit de tabel N**. IS kan men zien, dat, teiwijl in 1854 het totaal bedroeg 1,375 boomen. men per hnisgesin heeft gehad: in 1855 1,382 boomen -r 1856 1,354 Vara wel dat een ifaifa in vroegere jeden 1,000 koffjbeomen had te onderhonden. Behalve dat dit in een vroeger tijdvak had plaata gehad, moet eroiwtl niet nit het oog worden verloren, dat (M^'a en htUgetm bij hem geene woorden waren vaa eene en deselfde beteekenie. In de aange- baalde extrakten omaehryft hq het eerste woord ^ one venemging van me9rd9re kuisgeeinnen m- d» Hn koofd. De vermindering, die men n6 1856 bespeurt, is evenwel het gevolg geweest der geweldige afneming in het getal vruchtdragende boomen '), en niet van een blijkbaar streven der regering, om de koffijkultaur in deze residentie met het oog op de ttitgestrektheid der voor de teelt beschikbare goede gronden, en op de krachten der bevolking, in te krimpen en zoo in eenen meer rationelen toestand te brengen. Ware dit toeh het streven geweest, zoo zou men niet, in we^rwil van het, even als in de P re- anger Eegentsehappen, ook hier, met uitzon- dering van een drietal distrikten, erkend al- gemeen gebrek aan gesehikte gronden, die niet te ver of op moeijelijk te bereiken plaatsen gdegen waren ^), eenen zoo hand over hand toenemenden jongen aanplant aantreffen. Deze toch werd (zie tabel N"". 8) van 8.265.606 op ultimo Maart 1855 opgevoerd tot 12.047.954 op ultimo Maart 1859. — • Wanneer men daarbij bedenkt, dat niet aUeen de geheele jonge aan- plant van het eerste jaar, maar zelfs waar- schijnlijk een derde van den jongen aanplant van het tweede jaar op ultimo Maart 1859 b de kategone der vruchtdragende boomen is overgegaan, zou men het dan niet er voor mogen houden, dat niet alleen de 12,000,000 boomen van den jongen aanplant van Maart 1859, maar veel meer aeifs, in vier of hpog- stens vijf jaren sgn gepknt gewoiden? Bij zulk eenen gang van zaken en al wil men in aanmerking nemen alle mogelijko ac- ddenten van weersgesteldheid of van anderen aard, die ons als redenon voor het tegenvallen van eenen oogst nu en dan worden opgege- ven, zal men tooh, a^esoheiden daarvan, de hoogst treurige resultaten der Gheribonsche koffijteelt zich zeer goed kunnen verklaren. Dat, blykens de aangehaalde tabel N°. 12, heft bedragen per bnisgezin: in 1856 1,008 . 1867 696 . 1868 680 s) Zie op pag. 115 der offieiele uitgave van het koloniaal verslag over 1865, wat daar omtrent de gronden in het Cheribonaohe aangeteekend staat. In weSrwil derbalve dat de Gheriboiifiche koffijplantende boTolking per gezin geplukt heeft of althans te plokken heeft gehad: 712 vmchtdragende boomen 776 743 650 9, 545 in 1854 , 1855 » 1856 ^ 1857 M 1858 heft de produktie per gezin niet meer bedra-gen dan: in 1854 „ 1855 , 1856 , 1857 , 1858 pikols 1.87 , 2.55 M 1.83^/» » 0.69 # 1.23V4 en OTcr bet geheele tij dyak gemiddeld pikols 1.62 zoodat 66n pikol koffij is Verkrägen: in 1854 van 536 vmchtdragende boomeu It 1856 0 0 386 0 0 0 1856 0 863 9 1858 427 W en gemiddeld over het geheele tijdvak van 454 boomen, — > dat is iets meer dan IVs ons per boom! Aan zolke treurige resultaten, waarvan wij de berekening in de tabellen N". 9^ 10 en 11 hebben gegeven, villen wij gegen enkel woord toevoegen, ten einde aan de schreeuwende kleuren en de schreiben tinten, waarin de sohU- derij naar de mededeelingen en cijfers der re- gering is opgemaakt, kiacht en waarde niet te ontnemen. Auenlijk moeten wij n<^ omtrent 66n punt hier iets in het midden Brengen, ten einde de bescholdiging van tegeustrijdigheid te ontgaan, die zou kimnen worden ingebragt ten aanzien van onze zienswijze omtrent sommige takken van kultuur. Bij het artikel over de indigo kultur, heben wij doen opmerken, dat in de resideutien, waar het grootste getai huisgezinnen per bouw voor die teelt is ingedeld geweest, men niet op de voordee-Ugste uitkomsten te roemen heeft gehad, en wij beschouwden de indeeling van een te groot getal huisgezinnen als niet praktisch en slechts getuigende van de misschien welwillende be- Zie het bedoeld artikel Deel I, pag. 524, eu aar den voet der kolom. doeUog der r^gering, om de werkauunheden der daarbij betrokken bevolking te yerligten. Let der gedijks hebben wij in bet artikel Java in het midden gebragt bij de bdiandeling der resultaten, die de suiker- en tahaks-kultuies voor de daarbij betrokken bevolkingen hd)- ben gehad. Terwijl wij das bij die drie kultures eene vermindering van darvan onder meer huisgezinnen dan voor de werkelijkft behoefte noodig waren, als ondodmatig beschouwden, schrijven wij hier de slechte uitkomsten toe, behalve aan het aan planten op ongeschikte gronden, ook aan venneerdering van werk* zaamheden voor de bevolking. Ofschoon wij bekennen, dat hiain eenige tegeustrijdigheid schätU te liggen, zal men toch bij eene onpartijdige beschouwing moeten toe- stemmen, dat het niet meer dan wkiju is. Men meet niet uit het oog verließen, dat bij de koffijteelt, bade het gewon order- houd der tuinen, de werkzaamheden zich dgea- lijk in twee groote afdeelingen eplitsen, te weten de pluk, die in de maanden April en Mei geschiedt, en de aanplant van het jongc plantsoen, die gedurende de regenmoesson meet plaats hebben. Tervril dus de nieuwe aan- plantingen worden bewerkstelligd in het drukste van den rijstbouw, geschiedt de pluk 6f kort voor hi gedurende den rijstoi^i Daarbij komt, dat, zoodra de vrueht lijp is geworden en dus de tijd voor den [duk daar is, het zaak wordt, om dien pluk zoo spoedig mogelijk te bewerkstelligen. Uit dat oog- punt kan het niet onverschillig z . Inn, hoe veel boomen men per gezin te plukken hedt, maar vordert eene behoorlijke regeling, dat een gezin er niet meer hebbe, dan het in redehjkheid geacht kan worden te kuunen plukken. Het spreekt wel van zelf, dat dit getal grooter of kleiner zal moeten of kunnen zijn, naarmate het meer of minder vwiderde der aanplantingen of andere plaatsemke om- standigheden daarop van invloed zijn, en in zoo ver kan mitsdien het plukken van 400 boomen per gezin in de eene resideutLe be- zwarend vallen, terwijl in eene andere wdligt 700 boomen niet te veel zijn. Ondertu^schen moet de wenschelijkheid, om den pluk der rijp geworden vrueht niet huiger te doen duren dan hoogst noodig b, hier als van zelf Zie ten aanzien van de so Kerteelt het voor komende in de la kolom van pag. 672, Dec! I, en ten aanaien van de tabakateelt hetgeen voorkomt in de 1« kolom van pag. 680, in hettelfde PeeL de grenie auf dem hetgegen 66n gezin iiaar behooren kan plukken, of van hetgegen in dit opzigt niet mogeliQk is zonder roeke- looze Termoning van hetgegen of van hetgegen in dit opzigt niet mogeliQk is zonder roeke- looze Termoning van hetgegen of. Gdieel anden is het gesteld met de andere hierboren genoemde kidtures. 6ij die ran sviker en tabak geschieden de belangrijkste werkzaamhedea na den afloop ran den rijst- huw, en xelfis Toor de eerste na den oogst. Bij'sGoavememeats indigo-teelt is dit wel niet soo seer het geval* maar een Q&derzoek saar de partikiliere indigo-teelt in de Yorsten- ]anden heeft aangetoond, dat eene verdeeling van den yeldarbeid, die bij'sGonyemementa tedt te Yeel in eeu kort tijdsbestek xnoeat Terrigt woidea, niet Alleen mogelijk was, maar xlb tot Ted betere resoltaten leidde. Daarbij komt nog eene belangrijke omstandigheid in sanmoking. Yoor de drie soo eren genoemde kulturea moet iedere dessa, die daarbij betrokken is, eea gededte ') barer velden aUstaan en gesa- Den]^ bewerkeu, terwijl de belooning zioh regelt niet saar den door ieder gepresteerden ubeid, maar 'naar den uitslag van den oogst, ea onder do geaamenlijke bevolking eener dessa vordt Terdeeld. Dat deze regeling Tooral diar, waar een te groot aantal hnisgezinneft per bottw aanweaig is, van liererlede moet ieiden tot dagdievenj, waarbij de een het op den anderen laat aankomeu, schijnt naar ons iDsen ontegenzeggelqk. Bij de koffijteelt daarenttegen wordt een ieder betaald Toor de hôteelheid koffij, die hij inbrengt, en is die hoevelheid minder dan iij werkelqk con hebben kunnen afleveren, dan bewijst dit, of dat de arbeid yoor den pluk te aar behooren te kunnen verrigten, of dat de betaling hem tot inspannisg zqner kxaohten niet genoegzaam prikkelt. Het is bekämpft, dat op Ja?a de vrocht van dea koffiieester op vele plaatsen niet naar beho-rea geplokt, maar eenvoudiglijk afgerispt wordt. Die in de gd^^enheid is geweest eenen pas geplohen tain te sien, zd meer dan eens zich hier-Tsn kebben kanoen overtaigeD, hets^j door den tocttaad der boomen, hets^j door de menigte van koffj, die men op den grond rindt liggen en waar-vao later wd eenige niezing gesohiedt, maar dleen om daarin eenen morsbandd te driven, en niet om de ierering aan het Gouvernement daarmede te rmeerderen. Het mazinram daarvan is een vijfde, maar vordt in de meeste gevallen niet genomen. Is duB bij de tedt yan suiker, indigo en tabak eene yerligting yan den arbdd door eene indeeling yan meer hnisgeinnen dan goodig is, niet aan te raden, en kan bij die kultores het bezigen yan een geringer getal menschen, gelijk de onderyinding ten oyer-yloede aangetoond heeft, leideu tot meerdere inspanning, omdat die hare belooning yindt in eene yed hoogere betaling, het tegended zal bij de koffijtedt niet minder waar worden beyonden, en wanneer daarbij aan een hnisgezin meer wordt opgelegd dan het naar behooren kan yerrigten, sal men daarvan den nadeeligen inyloed in alle opsigten te wachten hebben. Immers zal de pink yan een te groot getal boomen niet alleen ten geyolge hebben het yerlies yan een niet onbdangiijk. Gedeeite yan het produkt, maar ook het mishandden yan de boomen zdye. Hieran weder heeft men niet alleen te danken slechte oogsten in yolgende jaren, maar ook een spoediger op- houden yan de ymchtdraging dan anders het geyd zou zijn, en zoo komt men, ten einde de produktie eenigzins staande te houden, yan zelf in de yerpligting om groote nieawe aanplantingen te laten doen, die, daar zij in geene yerhouding staan, noch tot de krachten der beyolking, noch tot de beschikbare geschikte gronden, yoor de toekomst geene andere dan zeer onyoordeelige resultaten kunnen doen yerwaehten. Be Cheribonsche koffijtedt kan in de ge- gey en djfers als het ware eene afspiegeling geyen yan den hier beschreven gang van za- ken, en men heeft ge En yoorspellenden geeat noodig, om uit de gesohiedenis yau het yerledene, hier behandelde tijdyak te komen tot eene aanwijzing yan de bijkans onyermijdelijke resultaten in de toekomst. Tagal. Na Fasoeroewan en Bezoeki, heeft de koffijteelt in deze residentie gedurende het door ons behandelig yijQarig tijdyak de meeat gunstige resultaten opgeleyerd, terwijl oyer het algemeen een yrij gelijkmatige gang alhier heeft plaats gehad. Wd ziet men (yolgens de tabd N^. 10) in de twee eerste jaren een yrij belangrijke yermindering in het getal yrucht-dragende boomen per huisgezin geplukt, maar. Het verschil in betaling, wanneer een koffij-plantend huisgezin bijy. een hdven pikol meer of minder inbrengt, is niet te yergelijken bij het verschil, dat een indeeling per bouw van meer of minder huisgesinnen voor dezen bij de andere kultares in hanne belooning moet hebben. Koffij-de jonge aanpl. aut (bHjkfios tabel N^. 12) in de vijf jaren per huiagezin nagenoeg op dezdfde hoogte is gebleven, zoo zou men daarait misschien tot de gevolgtrekking moe- ten komen, dat, terwijl in den aanyang de teelt everspannen ia geweest, men later ge- oordeeld heeffc, dat hare tenigbrenging tot eene, met de krachten der beyolking meer overeenkomstige yerhouding betere resafoltaten sou opleyeren. Twee bijsonderbeden altbaus schijnen tot bevestiging van dieyerondersteliing (^merking te yerdienen; de eerste dat, terwijl door de bevolkiug per huisgesin zijn geplnkt:  dat, volgens het koloniaal yerslag oyer 18 55, destijds eene uitbreiding der koffij teelt alhier onraadzaam werd geordeeld, niet uithofde van gebrek aan geschikte gronden, maar om dat de bevoUdng toen reeds 750 boomen teonderhoudra had. Na de aanwijzing der oyer het algemeen zeer trenrige uitkomsten in de yier yoorafge- gane gewesten, kunnen wij met dan met eenig genoegen doen opmerken, dat in Tagal gedu- rende dit tijdyak de produktie per huiagezin gemiddeld is geweest bijna 4 pikola'sjaars, <m men yoor den pink van 66n pikol koffij gemiddeld noodig, heeft gehad 126 boomen, dat is ^n oud pond per boom. Yoor zoo yer de door ons bij de tabel N®. 13 gegeven berekening der pereentsgewijze yerhouding tot den totalen aanplant yan de jonge zoowel ab yan de yruchtdragende boo- men, bij eenen yrij geregelden gang yan zaken, zoo als in deze residentie^ daaryoor eenigen maatstaf aan de hand geeft, schijnt men het er yoor te moeten houden. Dat in Tagal de koffijheester gemiddeld niet langer dan gedu-rende yijf jaren yruchten afwerpt. PeXalongan. Indezerende het den pluk yan 66n pikol koffijeld gehad: VoIgODB onse berekening (sie tabel N<>. 12) bedroeg dat eijfer 744 boomen, mair in 1854, due het jaar te voren, was het 858 of 114 boomen meer geweit. in 1854.. . 225 yrnchtdiagende boomen , 1855. . 212 9 En gemiddeld oyer het geheele tijdyak 348 yruchtdragende boomen. Uitgezonderd het yoorlaatste jaar he-men derhalye in deae reaidentie eene vrij gelijkma- tige produktie per boom, die oyer het geheele tijdyidc per pikol een 20tal boomen meer heeft yereischt dw het gemidddde oyer geheel Java. Behoort dns dit gewest niet tot die resi- dentien, waar de teelt de meest gpuLstige re- sullaten heeft gehad, het kan ook niet onder de bqpaaldelijk ongnustige worden gerang* schikt. Ondertusschen kan de teelt zehe niet gezegd worden yoor de beyolking bijzonder yoordeelig te zijn ; want zoo hare produktie gedurende dit tijdyak gemiddeld bedft bedia- gen 2.36V] pikols of ruim een kwart pikol boyen het gemiddelde oyer Jaya, dan he^ oj dit te danken aan het yrij groot getal yrucht- dragende boomen, dat zij per geein teplukken heeft gehad. Wanneer men let op den yrij gedijkmatigen gang der teelt in dit gewest gedurende het hier bebandeld yijQarig tijdyak, •— want uoch in het djfer der beyolking, aan de teelt geaf- fecteerd, noch in dat der jonge zoowel als der yruchtdragende aanplantiugen, net men hier die geweldige aprongen yoor- of achteroit, waarop wij hierboyen bij andere residentien de aandacht hebben geyestigd, -— dan is het moeijelijk na te gaan, of en in hoeyer de selis beneden het gemiddelde yerkregeu resultaten der Pekalongansche koffijteelt bepaaldelijk mone- ten worden toegeschreyen aan de mindere ge- schikteid der gronden, dan wel aan het Tiij belangrijk eijfer der boomen, zoowel die men per gezin te plukkeA, als in het algemeen te onderhouden hee ft gehad. Neemt men in aan-makke hetgeen in het minbterieel yeisbg over 1855 (pag. 116 der officiele uitgaye) ten aanzien der teelt in dit geweet yoorkomt, en waarbij wordt gezegd, dat men in de hoogebergstreken dezer residentie wel goede koffijgronden aantreft, maar dat men w^ens ha-ren yerren afstand yan de bewoende streken, ten einde de bevolking niet te zeer te bezwaren, slechts zelden daaryan gebruik kan maken en zich bepalen moet tot het yerwisselen der ode tuinen, dan zou men haast tot de conclusie moeten komen, en dat de beyolking reedi de handeu rol heeft met de teelt op hare tegenwoordige hoogte, hi dat de aitbreiding in Toorgaande jaren bereids aan de teelt gegevea en n. Og Tolgehouden, van geenen gnustigen iuvloed kan zijn geweest op de kens der gronden, die, zoo als gezegd wordt, slechts tot yerwisseling worden gebezigd. Wdi aan de eerste dier beide gevolgirek- kingea ee&igo kiaeht bijset, is de bijzonderheid, dat terwijl de bevolking per imiagezin geplukt beefi: in 1854 . . . 558 vruchtdragende boomen r 1855 ... 588 ^ , , 1866 ... 569 ^ ^ , 1857 ... 628 r 1858 ... 600 M , de produktie per gezm i in 1854 . .. # 1855 . .. ^ 1856 . .. -r 1857 . .. , 1868 . .. s geweest: . pikols 2.477, . r 2.77 . ^ 2.102/, . # 1.89V, . , 2.58Vs terwijl in hetselfde tijdvak ^n gesin te pluk- ken heeft gehad: . 376 boomen . 377 . 404 . 412 in 1854 , 1855 M 1856 r 1857 ^ 1858 391 If terwijl de jonge aanpkmt per huiageain heeft bediagen: in 1855 215 boomen ^ 1856 235 , M 1857 282 ^ r 1858 268 Het moge eene toevallige omstandigheid zijn, maar het is niettemin eene zeer opmerkelijke, dat van de vijf jaren de slechtste produktie per gezin *) juist mvalt in dat jaar (1857), Tpaarin ^u de vruchtdragende ^n de jonge aan- plant per gezin de grootste cijfers aantoonen. ;Zie de tabeUen 10, 11 en 12.) Samarang. In deze residentie heeft men 6eD pikol koffij verkregen: in 1854 van 243 vruchtdragende boomen , 1855 , 236 , 1856 , 460 , 1857 ^ 187 M 1858 , 257 It 0 en gemiddeld over de vijf jaren van 253 vrueht- dragende boomen. *) Ook de slechtste voor zoo veel hetreft het rendement van een pikol koffij van een gegeven getal boomen. Zie hetgeen daaromtrent bg deze reaidentie in den aanvang is medegedeeld. En gemiddeld over het geheele tijdvak jaar- lijks 392 boomen, zoodat, in verband tot een en ander, de produktie per gezin heeft bedragen: in 1854.... pikols 1.5576 0 1855...., 1.59, If 1856.... 0.88 # 1857...., 2.137, en gemiddeld over het geheele tijdvak jaar pikols 1.55. Terwijl het jaar 1857 voor Pekalongan bij- zonder  het getal boomen, dat men per gezin gemiddeld te plukken heeft gehad, ziet men geene bijzonder groote verschillen. Hetzelfde is ook het geval met het getal boomen, dat men in het geheel per gezin te onderhouden heeft gehad, te weten (zie tabel W. 12): in 1854 600 , 1855 684 , 1856 612 0 1857 626 V 1858 633 Wei blijkt Meruit van eene sedert 1855 steeds voortgaande vermeerdering, maar uit den voor Samarang zeer gunstigeu pluk van 1857, en den bijna gemiddeldeu pluk van 1858 kan men tot de gevolgtrekking komen, dat die vermeerdering niet zoo bezwarend voor de bevolking is geweest, om daardoor de produktie onvoordeeliger te maken Dann zij reeds was. Het totaal getal boomen jaarlijks per huis-gezin onderhouden is echter steeds 200 il 260 stuks gd)leven beneden het cijfer, dat men in het Pekalougansche per gesin heeft gefaftd; zoo- dat het, ook in verband tot het bijna gelijke rendement der boomen '), waarscbijnlijk is, dat, terwijl de geschiktheid der gronden voor de koffijteelt in beide de naast elkander gelegen gewesten weinig of uiet verschilt, in Samarang eyenwel de aanplantingen in geregelde tninen verder van de bewoonde streken verwijderd ssijn, dan in Pekalongan. Anders zou men, bij de medegedeelde bijzonderheid, dat men in ver- schillende gedeelteu van Samarang nog zeer geschikte gronden aantreft '), het moeijelijk kunnen verklaren, waarom hier 200 a 260 boomen jaarlijks per gezin minder worden on- derhouden dan in Pekalongan. Even ala de zoo even genoemde residentle behoort Samarang wel niet tot de ganstige gewesten, daar er ongeveer 25 vruchtdragende boomen meer dan het gemiddelde over Java noodig zijn geweest voor den pluk van 46n pikol koffij, maar ook niet tot de bepaaldelijk ongnnstige; ofechoon het uiet te ontkennen valt, dat eene produktie van nog geen half Olid pond per boom voor de bevolking niet bijzonder voordeeiig kan'zijn. In geene residentie op Java, uitgezonderd Soerakarta en mischien ook Bnitenzorg, heeft de partikuliere koffijteelt ook viel te beteekenen als in Samarang. Het is dns jammer, dat men zoo w(»nig van die partikuliere ondememingen te vememen krijgt, daar, zoo ergens, hier eene vergelijking van hare resultaten met die van sOouvernements teelt tot misschien zeer be- langrijke uitkomsten zou kunnen leiden, vooral uit het oogpunt van de ruimte tot verwissens ling van de gronden, van den duur der wrachtdraging, en, in verband met een en an- der, van de verhouding tusschen de vrucht- dragende en jonge aanplantingen. Wij kunnen ons, met het oog op die verschillende punten, niet voorstellen, dat eene partikuliere onder- neming, die geene middeleu van dwang kan aanwenden, en. Dus den voor haar te verrigten arbeid, zal zij daarmede uiet i;i den steek worden gelaten, goed moet betalen, zich zou kunnen vergenoegen en staande houden met resultaten, die, zoo als bij de Samarangsche Gouvemements-teelt, ofschoon niet tot de on- In Pektoogan is het gemiddelde geweest een pikol van 248, en in Samarang een pikol ran 253 boomen. Zie hetgeeu men in het ministerieel verslag over 1865, op pag. 115 der officielle uitgave, aan-gaande Samarang veimeid findt. Gouvernement van Java behoorende, toch inderdaad vrij schraal mogen genoemd worden. Japara. In deze residentie heeft men iia pikol koffij verkregen, gemiddeld: in  M en gemiddeld over het geheele tijdvak van 269 vruchtdragende boomen. De koffijteelt in Japara heeft over het al-gemeinen weder mindere resultaten, dan die in Samarang aan te wijzen. Terwijl zij gemiddeld over het geheele tijdvak voor den pluk van 66n pikol koffij 41 boomen meer noodig heeft gehad dan het gemiddelde voor geheel Java, kunnen hare resultaten, wat betreft de produktie per vruchtdragenden boom, eenigdus gelijk gesteld worden met die van Krawang en Kediri. In verband tot de vermelde produktie per boom en aangeeioi men per huisgesin slechts te plukken heeft gehad: in 1854.. . 208 vruchtdragende boomen ^ 1855. . 194 , 1856.. . 203 , 1857. . 173 M 1858.. . 221 Hele tijdvak 199 vruchtdragende boomen, hele tijdvak 199 vruchtdragende boomen, hele tijdvak 199 vruchtdragende boomen, hele tijdvak 199 vruchtdragende og de produktie per huisgezin bedragen: in 1854. 1 . pikola 0.85 Vj ^ 1855 9 M 1.0iV, ^ 1856. » • Müllerungen bei den gewissenen beiden gehörigen, zahlreiche gewissen van 1856  Japara-koffijteelt over het allem sekken in andere omstandigheden, en die meenen wij te viuden in de mededeling der regering, dat hier weinig goede koffij-grooden worden aangetroffen. Wei voegt zij er bij, dat de beste gronden gelpgen zijn in de bergstreken van Bandjaran (afdeeling Japan) en Mergotoehoe (afdeeling Japan) en dat aan de koffijrung nog eenige nitbrei-ding zon kunnen gegeven worden); maar daaruit volgt nog niet, dat met de aitdrukking besU gronden in eenen absoluten zin goeiegron-ien worden bedoeld, en men daarmede meer dan lets betrekkelijks heeft willen te kennen geven. De mogelijkheid van nitbreiding toch, waarvan de regering gewaagt, heeft op zich zive weinig te Beduiden, daar wij in de voorafgegane resi- dentien reeds meer dan eens hebben aan ge- I^enheden daartoe niet ontbreken), dat gebrek aan goede gronden niet altijd en overal eene ▼erhindering is geweest tegen uitbreiding. Wat aan deze onze bewering eenige waarde bijzet, is de plotselinge vermeerdering, die wij op ultimo Maart 1858 bij den jongen aanpknt Tan pa^er-koffij aantrefiEen. In den regel mag men het er voor honden, dat voor den anpknt van pagger-koffij, die om en bij de deasa's meet geschieden, nut het oogpnnt van verkelijke geschiktheid der gronden, over het algemeen minder gelcgenheid zal bestaan, dan Toor het aanleggen van ger^elde tninen op verderen afatand en op hooger gelegenstreken. Wanneer wij hierop letten, als ook op de genng betekenis van de pagger-koffij-anplantingen in de drie voorgaande jaren, zou men 1,000 boomen M 1856 1,000 1857 2,200 Zie hegten hieromtrent voorkomt op pag. 116 er offiele aitgefte fan het verslag over 1855. Men, om in het volgond jaar dieu aauplant plotseliug te knnnen opvoeren tot 139,826 boomen, het met de gesdiiktheid der daar- voor benoodigde gronden niet zoo naauw heft genomen? Wei beet het aanplanten van pagger-koffij vr^wiUig, maar wie weet niet, welke waarde aan dat woord trijwUig voor de Javaansehe bevolking meet worden gehecht, in zaken, waarb^ het Gouvemement betrokken is, en wi^ die maar eenigen tijd op Java heft verkeerd, weet niet, dat zelfia maar 66De wenk, die van hooger hand, al zij het maar tot aanmoediging van het een of ander, gegeven wordt, voor die bevolking geen grein mindere kiacht heeft dan een uitdmkkelijk bevel? In de residentie Bantam, zoo als wij gezien heb- ben, en ook in Samaraog. Gelijk blut uit het ministerieel verslag over 1855, heeft de regering zich niet onbetnigd gelaten ten aanzien van de pagger-koffij, en zou het dan niet veel unter den, voor de residentie Japara, al ontbreken ons ten haren aanzien speciale individuen, te moeten aannemen, dat de bevolking, voor wie de koffijteelt waarlijk niet veel uit-lokkends heeft, zoo eenklaps en zonder eenige de minste aansporing tot het inzigt zou zijn gekomen, dat er goede en geschikte gelegen-hdd bestond om hare pagger-koffij -aanplantin-gen in 66nen regentijd van 2,200 op b|jna 140,000 boomen te brengen. Dit eijfer nu is, in verband tot dat der aan de koffijultuur in deze residentie geaffecteerde bevolking, wel niet groot; maar waar het hoof dzakelijk de vraag geldt, of men op geschikte gronden geplant heeft, daar kan zelfs eene op zich zelvegunstige verhouding betrekkelijk eene minder gunstige worden, naarmate het meer of minte doen is geweest, om, hoe dan ook, maar an goedkoope kofBijboouen te geraken. Rem bang. Hetgeen ons aangaande de koffikultuur in deze residentie door de regerening in cijfers wordt medegedekt wordt medegedekt, schijntdevcrwachting te wettigen, dat spoedig een de profttndis daarover zal kunnen worden aangeheven. Gelukkigerwijs worden wij daardoor er van. Zie daaromtrent de tabel N°. 8. Zie pag. 115 der offiziellen aiga?e. Koffelagen am in een beredenering dier cijfers te treden, en de bevolking, die in een vijjang tijdvak geraiddeld 749 boomen voor 6in pikol koffij heeft moeten plukken, zal, gelooven urij, niet in gebreke bijyen, om aan de sienrende bij hare uitvaart de iaatste eer te bewijzen. Soerabaja. Men vindt bij de jaarlijksohe verslagen aan. de aanstooningen van de produktie van koffij toegevoegd staten van den aanplant op nitimo Maart van elk jaar. Bij eene inange deser laatsten zal men dsArin, met opzigt tot des residentie, eenige verwaning bespearen, vaardoor de djfers der jonge zoowel als vmeht-dragende aaupkntingen in geregelde tuinen en bij de boaechen nu en dan over en weder worden vervisseld. Blijkens die staten toch heeft hetgetalvrucht-dragende boomen bedragen op ultimo Maart: in 1855  volgende taften N°. 7 en 8 den knoop in dien zin doorgehakt, en daarop, voor zoo veel Soerabaja betreft, de berekeningen gemaakt, die men in de tabellen N°. 12 en 13 zal aantreffen. Na deze, naar ods inzien, to: vermijdiog Tan anm^kingen of wederleggingen, noodige ophel- dering, kunnen wij overgaan tot de mededee- ling der beschouwingen, waartoe de aangaande de koffij teelt in deze residentie gegeven difers ons de stof hebben geleverd. /rDe bestaande koffij tuinen," zoo luidt het- geen wij ten aanzien van de teelt in deze resi- dentie op pag. 116 der officiele uitgave van bet ministerieel verslag over 1855 vermeld vinden,. #zijn gelegen in de afdeeling Modjo ,Kerto. De daartoe gebezigde gronden zijn #redelijk goed. Gelegenheid tot uitbreiding op #groote schaal bestaat niet, bij gebrek aan ^geschikt en vlak terrein." Zoo het redelijk goede der gronden niet roeds eenigermate verklaarde de middelmatige rcsul- taten der Soerabajasche teelt, volgens wdke voor den pluk van hkxL pikol koffij noodig zijn geweest: in 1864 . . . 226 vruchtdragende boomen .209 , r • 329 M t .210 .230 B • , 1855 , 1856 r 1857 „ 1858 en gemiddeld over het gehede tijdvak 234 vruchtdragende boomen, zoodat in dit op- zigt, behoudens een nadeelig verschil van 6 boomen per pikol, Soerabaja van al de re- sidentien op Java het meest nabij het g^ middelde der geheele Gouvemements koffij - teelt komt, zouden wij misschien voor die middelmatige uitkomsten ook eene reden moe- ten zoeken in het groot getal koffijboomen, dat men bier per huisgezin te plukken lieeft gehad en dat bedragen heeft: in 1854 . , . 760 vruchtdragende boomen , 1855. . . 697 M 9 , 1856. . . 800 9 9 , 1857. . . 756 9 9 , 1858. . . 718 9 9 <) Td 1 856 zelfs 5,488 boomen, dat is 9 boomen OQgeveer voor ^n ons kof^l (Zie tabel N^ 11.) en gemiddeld over het geheele tijdvak 744 vruchtdragende boomen, zoodat, wat dit ge- middelde betreft, Soerabaja de kroon spant boven Gheribon, alwaar het, zoo als wij ^ zien hebben, ongeveei 735 boomen heeffe be- dragen. Het is er echter verre af, dat de produktie van Gheribon, alwaar e6n pikol ko£6j van 454 boomen is verkregen, zou kun- nen geljjk gesteld worden met die van Soe- rabaja, waar men ongeveer 220 boomen min- der daarvoor heeft uoodig gehad. KO. 191 Hierin al men dan ook eene genoegsune jkkkiing Tiiiden voor het feit, dat, terwijl men in Ghoibon, met een gemiddelden phik vaa 735 boomen, per hnisgesin eene produktie heeft Tofaegen van slecfats 1.63 pikols of ruim 47 btti'8 beneden het gemiddelde OTcr geheel Jara, men in Soerabaja, met eenen gemiddelden phik Tan 744 boomen per hnisgesin, heelt ver- kiegen eene gemiddelde produktie yan 3,18 pikols of bgkana 1 pikol en 9 katti'a meer dan hd gemiddelde ran Java. Jaarlijks heeft OTerigens de produktie per gezin hier bedragen: in 1854 . .. . pikols 3.36s/s , 1855 . .. . . 3.34V, ^ 1856 . .. . M 8.48V8 ^ 1857 . .. . , 3,59Vio , 1858 . .. Op het gevaar af van ona bloot te stellen aan het Terwijt, dat w^ in onze condusien soma te rer gaan en te weinig of geene ruimte schijuen^oTer te laten Toor meer of min gun- stige inTloeden Tan weersgeeteldheid en andere aeeidenteLe omatandigheden, moeten wij toeh bior weder op het zonderlinge Terschijnsd wij- sen, dat verreiweg de slechtste oogat, bij velken per huisgesin is geproduceerd S.43V8 pikol en niet minder dan 829 boomen sleohts 6!^ pikol kofBj hebben afgeworpen, voor Soerabaja is gevest het jaar 1867, toen ook ieder huiagean een, in vergelijking met andere jaten, belangrijk grooier g^ (nameliik 800) vruditdragende boomen te plnkken heeft gelmd, en Trij kunnen niet nahten, dit Terschänsel hier te opmerkelkler te Tinden, omdat er weinig residentien op Java sullen worden geronden, waarvan den beyolking ha de hoofden met die van Soebaraja kunnen gelijkgesteld worden, zoowel op het punt Tan aetiviteit, als in het streven naar Tooroitgang. 2k>o ergens kan men derhalre bier inapanning van krachten verwachten, wanneer er maar iets te yerdienen is, en zou het dan te gewaagd zijn te yeronderstellen, dat hier oyerspanuing plaats gegrepen en waar-Khijnlipc ook haar deel gehad heeft in de oyer het algemeen niet zeer gunstige resultaten, en in het binder die yan het jaar 1857 P Opmerkelijk is OTerigens in deze residentie de omstandigheid, dat de bosch-koffij, wat aan- gaat het getal boomen, bijkans tweemaal over- treft de teelt in geregelde tuinen. De yerhou- ding in het yoordeel der bosdi-koffij is hier zoo gitwt, als wij nog in geene der bdumdelde residentien, waar, aooala in de Freanger Regen- echappen en in Gheribon, bosoh^koDOj aan- getroffen wordt, hebben kunnen wiamemen; en, TOOT zoo yer men zou meenen, dat de pink der geregelde tuinen onder betes toezigt en dus ook regebnatiger en met meer zorg moet ge- schiedeo, en dat dus de bedoelde bijzonderheid het hare kan hebben bijgedragen, om de resul- taten der Soerabajasohe teelt niet zoo gunstig te doen uityallen, ab anders mogeliiik zijn, zouden wij aan die meenix^ onzen bijyal kunnen sohenken, ware het niet Dat ook in de naa8tgel^;ene residentie Pasoeroewan. Waar de gunstigste resultaten yan al de Ja- Taansche gewesen zgn yerkregen, de koffj- aanpiantingen yoor yerre het grootste gedeelte uit bosch-koffij bestaan, en de yerhouding tus- schen deze en die in geregelde tuinen nog sterker in het yoordeel der eerste kategorie is, dan in Soerabaja, zoodat aan dit feit op zichzelve geen bijzonder gewigt schjnt gehecht te kunnen worden. Wat deze residentie yoorts onderscheidt bajen de tot dus yer behandelde gewesten, is de gunstige yerhouding tuseohen de yrucht- diagende en jonge niet yruchtdragende aanpiantingen. Volgens de tabel N''. 13 zijn de yariatien in die yerhouding uiterst gering geweest, en kan men als het gemiddelde yoor het geheele tijdyak aannemen, dat yan de to- Tale aanplant ongeyeer 91Vs ^/o komen yoor de yruchtdragende en ongeyeer 8Vs Vo ^^^ ^^ jonge, nog niet yruchtdn^nde boomen. Heeft men met eenen zoo geringen jongen aanplant kinnen yolstaan, zonder den totalen aanplant niet alleen, maar ook het cijfer der yruchtdra-gende boomen te doen afoemen, dan wijst deze bijzonderheid, yoor zoo yer die ook plants mogt hebben gehad y66r het alhier behandeld tijd-yak, niet alleen op een yoonregt yoor de Soe-rabajasche beyolking, daarin gelegen, dat yanhaar niet yeel behoeft geyorderd te worden yoor moeijeUjke en yeel arbeid yereischende meuwe ontginningen, maar ook op eenen Ian-gen duur yoor het afwerpen yor yruchten door den koffijboom. 