Een bliksemschicht der XIX eeuw
Charles, Rudolf, editor
Ziedaar, waarom het religieuse gevoel beurtelings de opoffering gevor der gevor, het van het oder lijke gevor, het vaderlands gevor, het vaderlands gevor, en vooral het persönijke gevor. Er is in den geheelen harmonischen en heiligen ladder der menschelijke gevor, geene enkele liefde, die niet als offer gevor erde en anonmendende goden aangeboden is!” “In den religieusen zin, zegt de heer Fauvety, of, als men will in die vereeniging van organen, die tezamen werken om datgene te vor-men, wat ik de religiositeit noem, moet men het aan het menschelijke wezen geheel eigendommelijke vermogen zoeken, het eenige misschien dat hem hoofdzakelijk van de andere dieren onderscheidt: den voorutgang.” Ziet daar voorzeker een zeer humaan, zeer vrijdenkend, zeer dem demokratisch gevor, dat de heeren Fauvety en Lemonnier zou doen verbranden, wanneer het religieuse gevor nog het tijdelijke zwaard en vuur Tot zijne beschikking had. Maar de heer Fauvety is er verre af, door religiosité de betrekking van ondergeschiktheid van den mensch tegenover God te verstaan, door eene kerk gerangschikt. Ook de heer Lemonnier verstaat het niet aldus : Men vraagt zich met ongerustheid, wat er van het gevoel van vrees, van afhankelijkheid, van nederige en slaafsche liefde worden zal dat de mensch tot heden toe gekoesterd heeft, door zich tot eenen eigen-handig gemaakten, of naar zijne eigen gelijkenis bedachten God te wenden. » Wij weifelen niet te antwoorden dat dit gevoel verdwijnen, of beter gezegd, zich vervormen moet.” w Wat ons betreft, wij kunnen ‘niet twijfelen dat de beschouwing van de alomheerschende harmonie de trapsgewijze opklimmende ontdekking, z00 in ons als buiten ons, van de zedelijke, verstandelijke en physieke wetten, volgens welke het geheelal zich bestuurt, de heilige trots die iedere overwinning op de natuur geeft, het voortdurende geluk zich meer en meer in alles en allen te voelen leven, de blijvende geschikt- heid zich aan de gebeurtenissen aan te sluiten en om ieder in zijnen werkkring de taak te vervullen die op hem rust, niet een gevoel vor- men, welks grootheid, welks kracht, en welks kalmte voor al degene die het koesteren, en alle zijn geroepen het te gevoelen eene aanwinst van vreugde in de vreugde, de ware troost in het verdriet, den hecht- sten steun in de beproevingen, den sterksten band der vriendschappen en der liefden, den krachtigsten prikkel van alle zedelijkheid, de on- uitputtelijke bron van eene eindeleobt hoop worden.” Waarom evenwel eenen naam behouden die tot zoo veel verkietite begrippen aanleiding geeft, omdat rationalisten zelfs en dat wel de naauwgezetste, de eerwaardigste, de verstandigste, er zulk eenen geheel van onze zienswijze verschillenden zin aan hechten? Laat ons dus een- voudiglijk zeggen het gevoel van algeheelheid (universaliteit) en wach- ten wij ons voor de verborgenheidsleer. Maar er is een grootscher, meer waar, meer verheven woord, welks beteekenis dag aan dag ruimer wordt, even als het woord humaniteit en het begrip van het algemeene leven: de ware godsdienst, is de LIEFDE. Welk een kreupelhout heeft men niet te doorworstelen alvorens tot de onafhankelijkheid van den geest en van het hart te geraken! De geschiedenis der godsdiensten toont ons klaarblijkelijk het volgende aan: In den beginne is alles godsdienstig, langzamerhand wordt alles wereldschgezind. Er is niets wat der menschheid in den aanvang harer ontwikkeling niet tot aanbidding kan verstrekken. Met ontzetting beschouwt de menschheiden van den hemel; hij maakt er het paleis van ziinen schepper van. Hij ontdekt de âerste kunsten van den landbouw: hij schrijft de daaruit voortspruitende weldaden eenen God, eener Godin toe en de godsdienst bestiert de bebouwing van den grond. Hij bedient zich van de sterrebeelden voor den landbouw, voor de scheepvaart; hij hoort den donder ratelen en verbeeldt zich Jupiter te zien, die de wolken dooreen slingert: en de wetenschap des hemels wordt in de handen gesteld van de Chaldeeuw-sche priesters, de Etrurische wigchelaars, die met groote degens den donder bezweren. Hij lijdt, eene plant geneest hem: zietdaar den God geneesheer en de Priestes meesters van deze nieuwe kunst. Aldus is iedere poging, die de kindschheid waagt, een val. De wetenschappen, de kunsten, de wiskunde, de naturkunde, de geneskunde, de regtsgeleerdheid, het regt, de opvoeding, de geschiedenis, de dichtkunde, de toonkunst, “alles ontvangt men geknield, als eene genade der goden, uit de hand der priest; de vormdiensten zijn de misstappen der menschheid als hulpeloos wicht. Dat is de ware val, wanneer men op al de vragen: wie heeft de wereld gemacht? wie doet het donderen, waaijen, hagelen, enz.? geantwoord had: God, of de duivel, de toovenaar of de fee; had men nog niets gezegd. De wetenschap vindt de natuurlijke wet voor den donder en de winden; dan is er geen enkel wezen meer noodig om het verschijnsel te verkla- ren; voor zoo ver ik weet is de bliksemafleider nog niet het voorwerp van eene godsdienst geweest. »Om reden der dingen te geven, zest Descartes, heeft men er, ik weet niet welke andere uitgevonden. Iedere van deze kan nog moeijelijker gekend worden, dan alles wat men door middel derzelve wil uitleggen.” Wat heeft de mensch aldus al niet aan de priesters en de mensch- heid aan de godsdienst ontnomen! Wat is er van de monopolien ge- worden der magiérs-sterrekundigen, der priesters van Esculapius, der aruspicen en der hierophanten? Wie zet het zich thans in het hoofd de wijsbegeerte op te sluiten bij de gymnosophisten, de geschiedenis bij de profeten en de druiden, de dichtkande bij de barden? Waar worden nog de wetten door priesters gemaakt, of spreken deze regt, of vol- trekken zij de hoofdstraffen? Waar zijn de budgets van al die vorm- diensten gebleven? Alles is in de handen der leeken overgegaan. De priesterregering is verre achter ons; de Staat heeft zijne onafhankelijk- heid veroverd, het geweten zijne vrijheid; het onderwijs wordt wereld- lijk. «De godsdienst moet zich in de wetenschap oplossen,” zegt He- gel. «lIeder mensch is zijn priester en zijn koning, zijn paus en zijn keizer ,” zeggen de vrij-metselaars. Dusdanig is in werkelijkheid de arbeid der civilisatie: civiliseren, is het leven civiel maken, in plaats van slaafsch, religieus, militair, ge- lijk het vroeger was; het is in den mensch den onderdaan en den meester, den priester en den leek, den soldaat en den pekin (scheld- naam voor niet krijeslieden) oplossen en hen tot burgers maken: Civis/ hoe bewonderenswaardig en diep eenen zin ligt er niet in het woord. Hoeveel eenwen van kamp en geest zijn er niet noodig geweest om die gewijde knoopen los te maken, die religieuse banden te verhefen! Verhevene worsteling. Hen beter bewijs verlang ik niet om voor de onafhankelijkheid van den menschelijken geest te getuigen. V. Kene nieuwe orde van vragen onderscheidt de rationalistische en de religiosistische vrijdenkers; de praktische orde. Want het zedekundig gevolg moet klaarblijkelijk een deel uitmaken van de beoordeeling eener leer. Aan zijne vruchten kent men den boom. Het gelöst zelfs aan eene zedelijke orde hangt van eenen godsdienst af, zeggen deze. De zedekunde vindt alleen eenen hechten grondslag in de wetenschap, vrij van alle inmenging van verborgenheidsleer, zeggen gene. De godsdienst besluit van het beginsel van eenen persoonlijken God uitgaande, tot de noodzakelijkheid van betrekkingen tusschen God en den mensch, betrekkingen van nederigheid, van afhankelijkheid, van endenworpenheid, van gebed. God geeft, de mensch ontvangt. Van dat oogenblik houden de reden, de denkbeelden, de wetenschappen op het eigendom van den mensch te zijn; hij ontvangt ze van God, aij zijn eene openbaring, eene natuurlijke regtmatige openbaring; maar God is déarbij niet beperkt; »door eene bijzondere wilsbeschikking? kan hij ons meerder licht schenken. »De inspiratie, het genie, de heldenmoed, alle verhevener vermogens zijn zijn zijn buitengewone en vrijwillige openbaringen. Aldus zijn de openbaringen van Zoroaster, van Mozes, van Boeddha, van Jezus, van Mahomet geweest, en w ij nemen de mogelijk-heid van nieuwe openbaringen in de toekomst aan.” 4) God heeft ook het regt der wonderwerken, dat wil zeggen der na- tuurlijke wonderwerken altijd, want wij hebben met vrijdenkers te doen, en wij kunnen de denkbeelden hernieuwen, maar niet den naam van de bovennatuurkunde aannemen: “God ondersteunt krachtdadiglijk de- gene die zijnen weg bewandelen,” getuigen Petrus de kluizenaar, Jeanne d’Arc, en de veertien legers! Wat heeft men met het bovennatuurlijke te maken? Was het, om Hagar te redden, vniet voldoende dat hij bij eene gazel de lust opwekte, onder de schaduw der naburige bron te gaan rusten.” 1) Om César te redden, wanneer hij door bommen be- dreigd wordt, zal hij de paarden van diens rijtuig eene seconde vroeger doen stilhouden en zich dus den dood wijden voor den beheerscher van Frankrijk. Is er iets overklaarbarbarters dan de will van God, iets twijfelachtiggers, iets veranderlijkers dan zijne openbaringen? Is er eene tegen-overgestelde praktik, ecene tegenstrjdige deugd, waarvan de godsdien-sten geene voorschriften hebben gemaakt? Door aldus de denkbeelden van eenen vrijen God, die de keus heeft tusschen alle mogelijken, te voorschijn te roepen, ontneemt men der rede allen grond, alle vastheid, alle werkelijkheid. Doet men de regtvaardigheid uit deze zelfde bran afdalen, dan levert men de zedekunde aan dezelfde wisselvalligheden, aan dezelfde onzekerheid. Wanneer de wet der gewetens slechts de wil van God is, waar blijft dan het geweten? Wanneer de vooruit-gang slechts de handeling van God is, waar blijft dan de zedekunde? Dit leerstelsel der voorzienigheid heeft veel geesten in de war gebragt. Kleeft men het aan, dan hebben de feiten geene magt, het regt geene werkelijkheid meer; de uitslag heerscht en bestuurt. God doet onverschilligijk het algemeene wel. Zijn uit de bijzondere deugden of misdaden voortspruiten; de uitslag is God. Lezen wij wat een gods-wijsgeer in overeenstemming met zijn beginsel zegt. Wat? roept men, wanneer twee legers slaags worden, moet men dan geloven dat God tegen zich zelven strijdt? Dat kan inderdaad allerbespottelijkst zijn in de oogen der bovennatuurkunde, maar er is niets in wat dengene verwonderen kan, die God niet als een wezen dat een wezen dat even als een wezen dat even als de anderen aan de noodzakelijke voorwaarden van het bestaan onderworpen is. Werkt onze bedrijvigheid niet ieder oogenblik op zich zelve terug? Is deze niet eene der noodzakelijke voorwaarden van het bestaan onderworpen is. Wanneer God is wat: wij zijn, dan doet hij wat wij doen. 2) Dan is hij de verrader, die eenen meineed doet, de roover die moordt; dan begaat hij al de misdaden, die op aarde begaan worden. Wij zouden gedwongen zijn deze gevolgtrekking te huldigen, het als een spitsvon-digheid beschouwen, de waardigheid van ons onderwerp onwanden dat het alleen het doel is, dat de zedelijkheid daarstelt der feiten, en dat, wanneer in den moord, die gepleegd wordt, de hand van God geheel anders is dan het doel van den manslagter.... Daar de vooruitgang de universele wet is, baart iedere handeling, welke ook, eenen grooten of eenen kleinen, eenen nären zal kweeken, maakt 2) Deus operatur in omni operante, zegt ook Thomas van Aquina, “De uitslag pleit echter in geenen deele voor de zedelijke waarde van den mensch of het volk dat in zijne onderneming wel slaagt. Het bewijst alleen dat dat volk of die mensch, hoewel onbewust misschien, en terwijl hij een minder edel doel dacht na te jagen, den weg inge-slagen heeft, die het meeste overreenkomstig is met de algemeene belangen. Het is zelfs niet eene voldoende reden zich met hem aan te sluiten, want, wanneer hij wel slaagt in hetgeen hij gisteren gedaan heeft, omdat hetgeen hij gedaan heeft, door beweegredenen, die wij niet kunnen beseffen, dat het geen hij heten onderneemt denzelfden suitslag zal hebben, en dat zijne ster niet op het punt staat te verbleeken.” 2) Past deze beginselen toe op de geschiedenis, op de martelaars in het worstelperk,  maar treedt terug voor de gevolgen, door gemoedsbezwaren uit zwakheid; maar de logische geesten gaan moedig tot het einde door. Het beginsel der allesdoordringing heeft andere gevolgen. » De kracht,” zegt J. Moleschott, “is een in alle eeuwigheid onvervreemdbare eigen-schap der stoff” EHvenzoo is het geweten, — gezond verstand, en zeldijk gevoel, — onvervreemdbaar, onoplosbaar van de menschelijke natuur. Dat wat kracht is in de stoff, leven in de dieren, is leven en geweten in den mensch. De wetenschap erkent reeds de eenzelvigheid der physische en logische wetten. » Wanneer het kwade door het goede gevoelgd wordt, gebeurt dit onder de ingeving Gods; maar het bestuur der Voorzienigheid verontschuldigt de dwalingen noch de geb reken.” (De Kerk en de Staat). 2) Leon Brothier, over de werkingen der Voorzienigherd. 3) De godsdienst, wier maatschappelijke uiting de Kerk is, verbindt zich met de ontwikkeling van den menseh, beschouwd in de gezamelijkheid van zijne betrekkingen tot God” (Navorschingen over de godsdienst, door den Heer Tiberghien). en van het schoone.” — » De oorzaak berust in de naturlikenden zelve,” zeide Aristoteles. “Het gaat met deze begrippen als met de naturkundige begrippen,” zegt de Heer Martin, “deze moet men in de natur, gene in het ge weten lezen.”! Van daar verscheidene toevoegingen, die terstond het verschil tus- schen de twee scholen aantoonen. I. De rede en het geweten behoorent tot elkander. De verstande-lijke en zedelijke wetten, zijn, gelijk Montesquieu zegt, de noodzakelijke het konkringen, die uit de natur der dingen voortvloeijen. De geest kan dus niets aannemen dat buiten deze onbepaalbare serie van betrekkingen staat, waaruit het geheelal zamengesteld is, *) en dat hem niet door de rede aangeboden is. De mensch is zoodanig doordrongen door deze wet, en onderworpen aan deze kracht, dat de inwendige zekerheid onwederstaanbaar voor hem is, en dat hij zijn leven liever opoffert dan eene andere te dulden: II. Er is niet waarheid en waarheid: waarheid voor den mensch en waarheid voor God of de goden. Er is eene zelfde wet voor het ge-weten: Bestudeert zooveel mogelijk de betrekkingen en de banden, tus-schen den persoon met hetgeen niet hij is, de verstandsleer is genoodzaakt u tot het persoonlijke vereenigingspunt, tot het ik der wijsgeeren, tot het geweten der geheele wereld terug te voeren. Het geweten nu verdeeli z ich niet, en wie ook God zij, welke ook de magt zij waar-door hij op mij werkt, welke ook de liefde zij waarmede ik datgene bemin wat niet ik is, God is niet mijn geweten, dat ben ik, ik alleen. Dit is niet alleen eene zuivere wijsgeerige waarheid, maar ook eene zedelijke waarheid. De rede en het geweten zijn onafhankelijk en oppermagtig, Il. Het geweten heeft geene andere sanctie dan van zich zelf, is alleen zelf verantwoording verschuldig. De vrees is de grondslag van het gezag en de sanctie van de religieuse zedekunde, Maar men gewent er zich meer en meer aan, en de zeden verliegen haren wille-keurigen grond; zij ontäarden in onderworpenheid aan de verrigten der priesters, in schikkingen met den hemel, in ontduikingen der wet niets doet zoozeer verbasteren als de slavernij. Er is geene spraak meer het goede te zoeken; de wet vervangt de plaats; het geldt het winnen der goedgunstige gezindheid, het ontwagenen van den toorn des mees-ters van alle goed. De mensch onderhandelt met zijnen God als met eenen tyran, wordt hoveling, en aan dit hof even als aan alle anderen slaagt men niet door deugd, maar door kuiperij, door kuiperij, door kuiperij, door de afzigtelijkste dien Senn. De vriend des vorsten kan alles vragen en erlangen, zelfs de onreguardigheid. Zöroepen de verleiders de vorneldigheid. Zoo roepen de verleiders de vorneldigheid. Dat uwe wil geschiede en de mijne ook! zeide Lodewijk XI. Ware en valsche Katholijken, p. 334. Gezegde van den Heer Franchi. Ch. Renouvier, Oordeelkundige gisping. 138 tot zijn vreendinnetje, de moeder Gods. Van daar in alle vormdiensteti die ware bezweringen of belezingen, die men offeranden en sacramenten noemt: men koopt zijne zonden af, men koopt gunsten door hecatom- ben of missen; men bezweert god of de hel door aflaten, scapulieren, testamenten, offeranden. Het is gemakkelijker aan de ministers dan aan ziju geweten te behagen, eenen omkoopbaren regter te ontwapenen> dan de onverbiddelijke waarheid en de onverwrikbare regtvaardigheid. De mensch was bevresd, daarom vleit hij; hij vereerde, daarom kruipt hij! Hoeveel eeuwen zal hij geknield blijven liggen, alvorens een godge- leerde (Strauss) durft zeggen: »Hij die eene godsdienstige drijfveer noodig heeft, om goed te handelen, bevindt zich slechts in het voor- portaal der zedekunde;” totdat een wijszeer (Kant) verkondigt dat iedere andere vormdienst dan de werken eene afgoderij is. Pomponatius zeide reeds in de XVIe eeuw, dat de deugd die was: ning verwacht, niet rein is Het is klaarblijkelijk, zegt de Heer Guizot, dat de zedekunde onafhankelijk van de godsdienstige denk- beiden bestaat. Van eigenbelang gesproken, verkies ik de zedeleer van Aristoteles, die het eigenbelang tot het menschelijke geslacht uitstrekt, en van de regt- vaardigheid het begrip van het regt, het gemeenschappelijk nuttige maakt. Handelt in dier voege, dat uwe handeling tot universelen ee kan strekken!’ deze verhevene gedachte is van Kant. Wanneer de Heer Proudhon de regtvaardigheid doet bestaan in a menschelijke waardigheid, in zich zelven erkend, en in de anderen geerd, vervult hij slechts het beginsel van den arend van Stagyra. IV. De mensch moet de menschelijke maatschappij instellen. ” De regtvaardigheid is menschelijk, zeer menschelijk, niets dan men- schelijk, men doet den mensch onregt, haar van verre of van nabij regtstreeks of middelijk aan een beginsel toe te schrijven, boven de menschheid verheven of vroeger dan de menschheid bestaan hebbende. De wijsbegeerte moge zich zoo veel zij zulks verkiest, met de natuur — van God en zijne eigenschappen bezighouden, dat kan haar reget en hare pligt zijn. Ik beweer dat dit begrip van God niets gemeens heeft met onze regtskundige begrippen, niet meer dan met onze verhandelingen over staathuishoudkunde of stelkunde. De leer der Werkdadige Rede bestaat door zich zelve, zij vooronderstelt, noch vordert het bestaan van God en onsterfelijkheid der zielen, zij zou eene logen zijn als zij dergelijke stelsels behoefde” *) — De wijsbegeerte kan nog veel verder gaan, zegt de Heer Va- cherot, wanneer hij eene der grootste werken van Kant: De bovenatuur- kunde der zeden ontleedt. — Zij kan volhouden, dat daar niet alleen de religieuse waarheid gelegen is, maar zelfs het heil der zedekunde. Van het oogenblik dat God bevat, bemind, gevreesd, gecerd kan worden, afgescheiden van de wereld, als de beste der vaders, de magtigste der vorsten, de toegewijdste der vrienden, de vreeselijkste der regters, is 4) Proudbon, over de regtvaardigheid, deel I. p. 85. 159 het denkkundig de wereld met hare broze belangen, hare voorbijgaande genegenheden, hare ondankbare werken en hare zoo onvolmaakte deug- den te verwaarloozen, om de raadgevingen, de genade, de volmaakt- heden van dien God te genieten die ons ziet, ons hoort, ons bemint en ons tot zich trekt. De verborgenheidsleer is de denkvorm van iedere aldus begrepene godsdienst. De geschiedenis der godsdienst is daar , om het te bewijzen, met haar noodzakelijk gevolg van godvruchtige handelingen, van bespiegelingen en van geestverrukkingen, van kloos- ters, van gemeenten, van natién aan de ledigheid, de onwetendheid, de ellende en de slavernij gewijd.” ?) Ook de Heer Renouvier spreekt als volgt, in zijnen kernachtigen , verhevenen stijl. # De zedekunde die, van eeuw tot eeuw, van keerpunt op keerpunt, zich voortdurend meer van den menschelijken geest losmaakt, en zich juist afteekent, wordt al meer vreemd of zelfs tegenovergesteld aan het leerstelsel van de reine, goddelijke opperheerschappij, even als aan iedere rigting der menschelijke gedachten en krachten, naar de hersenschim van het volstrekte. De menschelijk maatschappij kan met de wetten de koningen ontberen. Diezelfde wetten die handelingen van zaamgevatten will zijn, streven er naar, zich te vereenzelvigen met de orde der functién, die der menschheid eigen zijn. Waarom moest de naturwissen, onbepaalde maatschappij der wezens des bewust afhangen van eenen volstrekten alleenheerscher, van eenen eenen eenen regter, die niet beoordeeld is? Zou zij de wetten niet kunnen volgen of instellen, die regtreesch onverreemdbaar van haar bestaan zijn? Men ziet de menschen zich koningen geven ten tijde hunner aanvankelijke onwetendheid en barbaarschheid, en later zich zekerder leeren gedragen door hun geweten, door hunne noowendige denkbeelden, door de verschijnselen die hen omringen. 2) De naturwissen wijsbegeerte, zegt voorts nog de Heer Proudhon, heeft van Baco tot op Arago tot grondbeginsel dat, als men goede schei-kunde, goede meetkunde, ja, laat mij met Broussais zelfs zeggen, goede geneeskunde will maken, men zich V van alle onlogische en gods-dienstige beschouwing dient te onthouden, nimmer het denkbeld bij te mengen van God of de ziel, het gezag der openbaring, de-vrees voor den duivel, de hoop op het eeuwige leven. Men dient de feiten oplettend waar te nemen, ze naauwkeurig te ontleden, ze naauwkeurig te ontleden, ze met om-schrijven, ze geregeld te schikken, ze met om-schrijven, en niets te beweren, dat niet ten allen tijde, en naar willekeur de onder vinding kan bevestigen. In overgreenstemming met deze wijzen en in strijd met de leer van den wetgever der christenen, houd ik staande, dat men met de zedekunde eveneens moet handelen, en dat, wanneer men ze in de godsdienst verdringt, gelijk Christus en Boeddha voorschrijven, men ze bederft. Revue de Paris, Maart 1857. Proeve eener algemeene oordeelkundige beschouwing. De la justice. Deel II. Is eenmaal het beginsel besproken, dan diende men het in zijn afleidingen te volgen, zoo als iedere wijsgeer ze op het werkdadige leven toepast. De beoefening der beginsclen, heeft een voornaam belang: Laat het oogenblik der omwenteling daar zijn; wanneer de rede, de gegevens der wetenschap op de staatkunde toepassende, het bewind der vrijheid, der gelijkheid en der broederschap zal moeten inhuldigen, en de godsdiensten tot het gebied van het burgerlijke leven en der geweetensvrijheid zal moeten terugwijzen, dan zou het gevaarlijk zijn, wanneer de vrije denkers, na Robespierre, de betrekkingen van den mensch tot God in eene nieuwe staatskerk wilden vaststellen. De beoefening der toepassing is niet minder noodzakelijk: Wanneer men vrij algemeen de oorzaak van het kwaad begint te begrijpen, daarom heeft men toch nog niet genoegzame kennis van het geneesmiddel; de vrees voor het onbekende zweeft nog over de hedendaagsche zamenleving, verstijft de regtschapene harten, houdt het vol Kinder het juk van den eersten overweldiger, maakt de laatste kracht uit der dwingelandij. Men gevoelt te zeer dat eene dwaling, de ondergang, het verval, misschien de dood zou zijn. Slechts de waarheid kan het vertrouwen, de stout-moedigheid, de veerkracht, de will, het leven en de overwinning teruggeven. De beoefening der grondslagen van de maatschappij, van de wegen en middelen der omwenteling ontvangt daardoor een des te grotter gewigt, naarmate het kwaad ernstiger is, naarmate de kanker der misbruiken onophoudelijk aanwast, en naarmate de omwenteling noodzakelijker wordt. Ook voert deze beoefening de wijsgeeren in de gevangenis in die landen, welker bestuur zich door de vrees voor het onbekende will staande houden. Van uit het nieuwe gezigtspunt zou het werk van den Heer Proud-hon eene afzonderlijke beschouwing vorderen. De ruimte ontbreekt mij echter, en ik moet nogmaals de opmerkzaamheid inroepen: Onze lieve Heer is te zeer door de wijsgeeren gekruisigd geworden, dan dat wij hem in dien staat aan zijn lot zouden overlaten. VI. Klimmen wij weder zoo hoog mogelijk tot God op. Beschouwen wij het denkbeeld: vooronderstellen wij dat er niets zij, maar dat er vroeger dan alles, onafhankelijk van alles, het denkbeeld van het goede, het ware, het regtvaardige bestaat, en dat het niet noodig geweest is, opdat tweemaal twee vier zij, dat er eene hand beste, die diende om het op de vingers uit te tellen. Het goede is boven het niet verheven, is ouder dan de wereld, en zou haar overleven; het is eeuwig. Is dat God? Dit denkbeeld is slechts eene afgetrokkenheid, zonder voorwerpelijk bestaan; daar verkondigt geene bovennatuurlijkheid, geene levenscheppende persoonlijkheid, de wet, of leidt den werkenden mensch; maar een eerste begrip: God is de verstandyorm van het ideale, de bevestiging van het goede, beschouwen wij de stof: zoo verre slechts de teleskoop en de mikroskoop kunnen reiken, vinden zij de voortdurende beweging, de universele vereeniging, het individuéle en het collective leven in cenen rus- In de nietigste diertjes, even als in de gesternten voedt zich de vermogende kracht (virtualiteit) vahet individu aan de algemeene virtualiteit door eene inwendige, aan trekkende, inademende,  het gevoel of alleen hat instinkt van zich zivet? Weten de doode stof, het plantaardige of dierlijke lijk, de metalen, andere lijken, wanneer zij zich ontbinden om tot den kringloop terug te keeren, wat zij doen? niemand vooronderstelt zulks. Al het bewerktuigde schijnt het leven te genieten. Mischien gevoelt het plantaardige zich een plantenleven leiden; en waneneer men tot het dierenrijk overgaat, ondekt men het instinkt bij de dieren, het bewustzijn bij den mensch. Klimt men hooger op, dan volet de vraag: behouden de bollen, die groote dieren, de zonnen, de anvoerders hunner gelederen, dit vermogen? Niets kan het doen voorondersteilen. Ancillon heeft wel over de ikheid van den aardbol gesproken, maar dit was alleen zinnebeldig, en in weerwil van de stelsels van de Heeren Brothier en Cantagrel, veroorlooft de natuurkunde deze onbewezene stellingen niet. Moet dan eene wet gekend worden, om te werken, en is er iets intelligenters dan de zoogenemde blinde krachten? Wanneer de wereldbollen niet zelfbewust zijn, zal hunne gezamelijkheid het even min zijn. Er is geene centraalzon, waartoe alle planetarische stelsels zouden behooreen; de alomaanwezige overeenstemming spruit voort uit het evenwigt en uit de aaneensluiting; — de dubbele sterren, die zich om een denkbeeldig middelpunt rondwentelen, geven er ons een voorbeeld van. Het groote gemeene beste heeft geenen god-zon. Nemen wij eens aan dat deze koning bestaat, dan zal de gelijkvormigheid hem. Even zeer de persönlicheheid, als de werkelijkheid ontzegen. Nemen wij het onvoorwaardelijk aan; nemen wij aan dat hij zelf-bewust is, dat hij bewust is van de werking, die hij op de werelden uitoefent, welke alleen zijn. Is dat God? Die God zou vrij wel beantwoorden aan het denkbeeld van den eindigen God van den Heer Brothier; maar kan voorwaar noch zijnen oneindigen God, noch de hoogste tkhecd, het alwezen van Krause zijn. Maar wat hebben wij noodig met dien Lodewijk. XIV onder de sterrebeelden? Stellen wij ons tevreden met de zigtbare democratie der wezens, volgens de overheerlijke uitdrukking van den Heer Renouvier. Wanneer men de zedewetten van het denkbeeld en de natuurwetten DE TIJDGENOOT OF HET GEBIED DER RED, 41 van het zijn bestudeert, dan erkent men dat ze identisch Wanneer men de zedewetten van het denkbeeld en de natuurwetten DE TIJDGENOOT OF HET GEBIED DER RED, 41 162 van het zijn bestudeert, dan erkent men dat ze identisch Wanneer men de zedewetten van het denkbeeld en de natuurwetten DE TIJDGENOOT OF HET GEBIED DER RED, 41 162 van het zijn bestudeert, dan erkent men dat ze identisch Wanneer men de zedewetten van het denkbeeld en de natuurwetten DE TIJDGENOOT OF HET GEBIED DER RED, 41 162 van het zijn bestudeert, dan erkent men dat ze identisch Wanneer men de zedewetten van het denkbeeld en de natuurwetten DE TIJDGENOOT OF HET GEBIED DER RED, 41 162 van het zijn bestudeert, dan erkent men dat ze identisch Wanneer men de zedewetten van het denkbeeld en de (eenerlei) zijn, en eene enkele en zelfde wet vormen van levenseenheid. w Hen der voornaamste bewijsgronden hiervoor,” zegt Oerstedt, “is, dat wij in staat zijn van de reeds bekende naturwetten op nog onbekende natuurwetten te kunnen sluiten, die later door de ondervinding gestaafd worden, en dat, wanneer dit niet plaats vindt, wij ontdekken dat wij valsche gevolgtrekkingen hebben gemaakt. Hieruit volgt, dat de wetten, voleens welke wij besluiten, in de gcheele natur van kracht zijn. Most men darüber afleiden dat het denkbeld zich in het wezen ge- openbaard heeft? Dan verviel men weder tot den Godgeest, den Schepper der stoff. Men zal nooit kunnen verklaren, waarom en hoe iets bestaat; maar men kan reeds zeggen dat, omdat er iets bestaat, er niets heft, of zou hebben kunnen bestan, dan overreenkomstig de wetten van het goede, dat het leven is zoowel als de waarheid, de kracht zoowel als de rede, de overeenstemming in het geweten even als in de natur. Het bewustzijn van den aardbol! in de wezens die hem bewonen kan men zeggen dat het is gelegen; de menschheid is onover- winnelijk aan de wereld gehecht, wier hoogste orgaan zij schijnt te zijn; de aardbol vormt als het ware zijne ondergeschikte ledematen, die hem in de ruimte voortsleuren, en hem door de zwaartekracht, aan de alomaanwezige stofbeweging ketenen; terwijl het wezen dat voor den aardbol begrijpt, denkt en gevoelt, de ver Standelijke vertegen. Wordiger, die de serie der wezens tot hoogste reden had, hem te gevoelen de menschheid, hem op zijn beurt, door de gedachte, aan het allem neven verbindt. De werelden leven, denken, gevoelen dus in de hersenen en in het hart der menschheden. Maar kan men zegen dat het menschelijke geslacht anders dan bij wijze van afzondering bestaat? De persoonlijkheid strekt zich voorwaar niet van den mensch tot zijn soort uit; maar hier kan.en moet het beginsel zich uitbreiden, De mensch leeft minstgenomen évenzeer het zamgeslotene als het op zich zelf staande leven; hij bestaat alleen door eene voortdurende wissselin met al wat hem omriugt: men weet welke functién het planten-rijk vervalt in de onophoudelijke omzetting tot eene lucht, die voor zijn longen geschikt is. Hij is van het uitwendige leven afhankelijk, van de planten die hij eet of die zijn runderen grazen, welke weder zijn voedsel zijn, tot de zon, wier licht en wier warmte hem onmisbaar zijn, tot de audere zonnen, met dewelke de on ze omwentelt. Stellen wij ons eene staking van op volging voor in de algemeene overeenstemming, en de Arne houdt op te bestaan; eene innige soliaariton verbindt hem aan de universele stof. De mensch leeft ook door de universele gedachte, door het huisge- zin, door het vaderland, door de maatschappij; afwezig, afgezonderd, is hij er in gedachte aanwezig, en zijne herinnering verplaatst hem weder aan zijne haardstede; hij bezit de overaltegenwoordigheid des harten. De maatschappij is hem noodzakelijk als de lucht ter inademing geschikt; ver van zijne gelijken verwijderd , kwijnt hij weg; in de eerste ruwe vormen der maatschappij, in den staat dien men niet anders dan overdragtelijk natuurljk kan noemen, gaat de gemiddelde leeftijd de 165 kindschheid niet te boven; de mensch, die allecn is, kan geenen mensch worden. De familie en het vaderland houden hem met onver- winnelijke haken vast; dikwijls sterft hij door de scheiding, even als door het verlies van een lid. Vraagt het den vogelvrijverklaarden slechts, of het beste gedeelte van hun leven hun niet ontbreekt. Het heimwee is eene doodelijke ziekte. Het maatschappelijk leven bestaat naauwelijks en de menschheid is nog slechts in het eerste tijdperk harer ontwikkeling. Maar herinnert uren van heldenmoed, wanneer een geheel volk als éen man handelt (gelijk men gewoonlijk zegt), de staatsgevangenissen slecht, naar de grenzen ijlt, het reget redt of verwint, zich in verhevene feesten verbroedert. Zijn niet het oordeel der wereld, de volksgeest, de ge- meengemaakte wetenschap, de gewoonten, de denkbeclden en de zedeu die aleemeen heerschen, het geschreven reget tot dagelijksche uitvoering gebragt, niet evenveel organen van eene zamengevatte gedachte, als de steden, de wegen, de kanalen, de ontdekkingen, de kunsten, elemen-ten van gemeenschappelijk eigendom zijn. Godsdiensten zijn grens-kwestién, zegt men; maar is het niet door eenen invloed van het zammenvattende leven, dat ik in Turkije mahomedaan ben en meer dan ééne vrouw neem, en te Parijs ééne vrouw huw, en onverschillige Katholijk ben? Gelooft men dat iets den mensch in uitsluitend eigendom behoort? Dat men mij dan eens zegge, hoe het een eeuw te voren zou geweest zijn, en wanneer Newton de zwaartekracht voor de uitvinding van den teleskoop, Watt den stoomsleeper zonder de kennis der stoomkracht had gevonden. De persoonlijkheid zal nimmer van het individu op de soort over- gaan, maar het zamenvattende leven kan toch wel boven het indivi- duele leven verheven zijn? Geeft der wereld de vrede en de vrijheid, laat de gelijkzewordene menschen aan de algemeene vorderingen der wetenschap, der gedachte en van het regt deelnemen; laat de volken, hunne eigene mecsters geworden, zich icder oogenblik meer naderen, gelijk de stoomkracht en de elektrische telegraaf dit beginnen te be- werkstelligen, laat hun zich vereenigen door de regtvaardigheid en de broederschap, tot de welvaart, de waarheid, het geluk voortschrijden, en eindelijk het volledigste bestaan doorleven; zoudt gij dan gelooven dat dat yverhevene woord, uitgevonden om eene deugd te benamen, doch welks beteekenis dagelijks in omvang toencemt, nog steeds eene ijdele afgetrokkenheid zou zijn? Antwoord zelve, o menschheid! De werelden, door de zwaartekracht verbonden, kunnen dit niet dermate door de gedachte zijn, om eene maatschappij gelijk de onze te vormen. Maar al de bollen zijn zelfbewust en verbinden zich aldus aan het gehee!al door het orgaan der wezens die hen bewonen; daar de algemeene natuur-, zede- en logische wet overal en voor allen dezelfde is, in eene oneindige verscheidenheid van mogelijke vormen, bestaat er een gemeenschappelijk, allereerst belang tusschen al de sferen en al de menschheden, en men kan zeggen dat de zedelijke maatschappij even- eens ingerigt is, als de stoffelijke aancensluiting. Men make hier de tegenwerping dat, wanneer het persönliche leven minder volmaakt is dan het algernen leven, het beste wat de mensch doen kan, is, zijnne individualiteit te vernietigen. Maar het is ligt te begrijpen dat ieder wezen zijnne bijzondere wetten heeft, die lij erkennen en vervullen moet, die hij niet miskennen, nict schenden mag zonder vervalling van zijnne waarde. Het meest mikroskopische kiempje — het zaadkorreltje van zekeren eivormigen paddestoel in Italié, bij voorbeeld, waarvan er meer dan 500 millioen in eenen druppel bloeds gaan — is een even moeijelijk te verklaren zamenstel als het bestaan van eenen mensch of van een gesternte. De wet is daarin even doortastend, even volmaakt. Het is het zelfde levensgeheim: verklaar het mij in dezen kiem en ik maak de wereld op nieuw. De gedachte is wel is waar eene hoogere trap van bestaan, maar deze trap wordt niet bereikt dan door eene opoffering, waarvan al de godsdiensten eenen val hebben gemaakt. De wet wordt alle En de geest, door van hare onfeilbaarheid te verliezen; de dwaling die in den beginnene onmogelijk was, wordt mogelijk, en het kwaad met hare onwendenwärdige, doordrijvende, verhevene onvolkomenheid, wier naam vrijheid, wier karakter de zedekunde, wier doel de vooruit-gang is. De natur werkt noodlottig, voor zoo ver zij zich in een wezen zelfbewust weet te maken, zij geeft alsdan het werk in de handen van en verstandelijk wezen over, zij berust op den invloed, die haar grond-beginsel van het goede en het ware op den vrijen Be, uitoefent; bet werk is alsdan de vrijwillige overeenstemming, door het vrije geweten voortgebragt en de nootlottige overeenstemming, de dochter der oiseilbare wet, vervolgende. Aldus is de zelfbewuste en vrije persönliche de wet en het voor-regt van den mensch. Hij kan ze niet verstoren, wanneer hij zijn zijn roeping uit het oog verljest, dan door eenen zedelijken of liigchamelijken zelfmoord. Maar buiten deze schuldige dwaasheden, en binnen de wetten van zijn aanwezen Dlijvende, is het beste wat de mensch doen kan, klaarblijkelijk, zich zooveel hij slechts kan in de universele over-eenstemming te mengen. Welke is zijn verhevenste kracht, het verheren dat hem het meeste verheert? Is het niet die, welke hem onophoudelijk aandrijft zich aan het zamenvattende leven op te offeren: aan het huisgezin, het vaderland, de menschheid; en aan de alzemeene wet: aan het goede, aan het ware en aan het regte. Alle kleingeestigheden, alle ondeugden, bijna alle misdaden, kunnen toegeschreven worden aan de overdrijving der ikheid, al de grootheden, al de deugden komen voort uit hare ontwikkeling. Is niet het hoogste drobaneo a der lefde, een Te worden met het voorwerde dat men bemüht? Het volmaakt den mensch in. het zamenleven van twee personen, en weldra in het familieleven. De vaderlands- en de menschheidsliefde heeft een niet mindere kracht. Den dood zelven, die opoffering van de persoonlijkheid aan het zamenvattende leven, gaat de menschheid of de waarheid. Komt hij natuurlijkerwijze, dan wist dit zelfde gevoel, dat tot heden religicus is genoemd, den afschrik weg, dien hij der bewerktuiging inboezemt: de regtvaardige staat op het punt zich te vereenigen met God. Wanneer het zelfbewustzijn overleeft, welke dan ook de persoonlijke of onpersoonlijke natuur van het algemeene leven zij, welke zéel zou dan niet bij deze verhevene beschouwing in zich dat hoogere instinkt voelen verlevendigen, dat eene bekoring en eene kracht aan het aardsche leven geeft; welk zelfbewustzijn zou tegenstand kunnen bieden aan de zucht na Ar het oneindige, zou nog aan zijne nietige ikheid denken, en zou niet smachten het droombeeld te verwezenlijken van alle leven, van alle liefde: zich in den allesomvattenden boezem op te lossen? De liefde ts sterker dan de dood, zegt de bijbel. VIL. Een allesomvattenden en eenheidsbestan, — dat zich zelf bestuurt, volgens eene ingewevene wet, beweging, kracht, geest, waarvan de verhevenste uitdrukking het goede is, — dat zelfbewust bestaat in de verstandelijke wezens, — dat onophoudelijk street den zedelijken voor- uitgang nader tot de physieke overeenstemming te brengen: is dit eerste begrip van God, hoe onvolkomen het ook moge zijn, niet te verkiezen boven zoo vele andere, waarvan ieder woord in strijd is met de hedendaagsche wetenschap? De mensch behoeft ten minste om daar- aan te gelooven, niet van zijne rede afstand te doen. God is dus God. Het zou even ijdel zijn hem te loochenen, als te beweren hem geheel te kennen, Wij zijn in het onbestemde tot hem doorgedrongen; haasten wij ons thans tot het onfeilbare kompas der leerwijze terug te keeren. Alle wetenschappen zijn in den aanvang ge- openbaarde, overgeleverde en gezagseerdiensten geweest; zij zijn juiste rangschikkingen, vrije begripsverbindingen, alle door redenering, door zelfbewust Zijn, door vooruitgang geworden. De maatschappelijke wijs- begeerte kan niet achterwege blijven. De wetenschap der wetenschappen wil geene geheimzinnige gevangenbewaarders meer, God is God. Het is een der edelste voorregten van den mensch hem te voorregten en zich onsterik te wanen, ten einde zich met hem te Verecnigen en hem te begrijpen. Maar de mensch is de mensch. De natuur, de rede, het bewustzijn hebben geene andere wetten voor God dan voor den mensch, en zij zijn onder het bercik van onze studién. Waarom zou men dan het menschelijke leven regelen naar een zoo moeijelijk te erkennen ideaal, naar een onzekere openbaring, terwijl de stemmen van de stof in den geest ten allen tijde spreken, en dat het bewustzijn, altijd aanwezig bij ous is, als een natuurlijke profect? De mensch kent zich, vindt in zich zijne kracht en zijne wet, is zijn meester, treedt in zijne vrijheid. De ware God maakt den mensch vrij, onafhankelijk en zijn gelijke op aarde. Kan men hbierdoor de rede beschuldigen dat zij voor het denkbeeld God, kolommen van Hercules geplaatst heeft? Dat zou eene onteerende tegenstrijdigheid zijn voor eene wijsbegeerte, wier grondbeginsel is, wie en wat ook, God zelf te beletten, het boek der wetenschap te verzegelen. Maar geloven dat de goddelijke begripsverbinding nooit volkomen genoeg zal zijn, dat men tot den mensch kunne zeggen: gij gult niet verder gaan! dat is even zoo zeer God beperken, als den mensch hinderpalen in den weg leggen. Is het niet integ endeel zich op al de krachten van de natur en den geist te beroepen, om met volle zeilen, met allen stoom, met alle elektriciteit, de waarheid en het leven te naderen? Laat morgen de wetenschap het scheppende instinkt der gevolgafleiding of de verhevene droomen der liefde volgende. 