De zeden der wilden van Amerika [microform] : zynde een nieuwe uitvoerige en zeer kurieuse beschryving van derzelver oorsprong, godsdienst, manier von oorlogen, huwelyken, opvoeding, oeffeningen, feesten, danzeryen, begravenissen, en andere zeldzame gewoonten, tegen de zeden der oudste volkeren vergeleken, en met getuigenissen uit de oudste grieksche en andere schryveren getoetst en bevestigt
Lafitau, Joseph François, 1681-1746
Schon dit gebruik zo algemeen onder de Wilden, die wy kennten, niet is, gefchied het evenwel dikwils genocg in het Koord-lyk Aiucilko. Het mishaagt de huisgezinnen dat deze Gryzaarts, die nur geworden nut tozyn, van ae ene hut na de andere gaan, onder voorwentzel van bezoeken af te leggen, om eten tezoeken, als of zv t'huis nicts hadden, 't geen dikwils maar al te waar is, want zy latenze alles ontberen en dan maken zy geen zwarigheid de werdeld van hen te verloflen > onder het gliinpryk voorwendzcl ciat deze Gryzaarts maar veel te lyden hebben, en zich zelven en anderen in den weg 23111. Men heeft my evenwel verzekert, dat das anclers niet als in de arme Hutten, en entrent die elendige schöpf, die geen befohlen, gepleggt wierd. De Algonkyncn, en de andere omzwervende Natien, plötzlich doze onmenfcheld veel meer, om dat zy gedurig op reys zu dikwils tot hongersnood gebracht, delast van deze Gry-y lurts, die y.y vervoeren en de koft moeten geven, zonder dat dey.c hun ergens inbehulpzaam kunnen zynt te gevoeliger word. Deze clendig fchcpzels zyn dikwils van de eerfte om tegen die gene, die hen diaagt, te zeggen myn klein zoon ik veroorzaak u veel moeitc, ik hen nergcns goed meer voor, fla my denkop in. Men luircrt niet altoos nahen, maar zomtyds gebeurt het d:it dc joni^c-ling van vermoeithc. Id en Jionger flaauw zynde > met koelcn mocde .................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. Antwoord: gy liebt gelyk mvngrootvader. Teraelfder tvd let hy xyn Dak neer, neemt zyn byl, en flaat den goeden man het hooft in, aie zonder twyffel innerlyk bcdroeft is, dat men hem by zyn woord gevat heeft. De zaak verandert wel van gedaante zo de moord aan een per- foon van een andere hut, van eenandere llam, van eenandere llam, van eenandere dorp en noch meer van een uitheeml'che natie gepleegt is, want dan raakt deze droevige dood het ganfche gemeen: ieder een bemoeic zich voor den dodev., en doet zyn bell om de vrinden » die over het verlies dat zy lyden, verbittert zich ook om den mis^ dadiger het leven te redden. En om de bloedmagen van deze voor de wraak der anderen te dekken, die niet milten zou vroeg of laat uit te harden) zo men nagelaten had de voldenig die in diergely-kegevalien door hun wetten en gebruiken voorgefchreven is, te doen. Men brengt dan aanftonds tot zeftig gefchenken toe by een , dio een van de hoof den zelfs aanbied , makende een aanfpraaik op ieder gefchenk dat hy ofFert. Een gedeelte van den dag gaat 'er met de- ze plechtigheid door. Van deze zeftig gefchenken worden de ne- gen eerfte de bloedmagen ter handen geitelc, om uit hun hart alle verbittcrtheid en wraakluft weg te nemen. De andere worden aan een fiaak boven het hooft van den doden gehangen. De negen eer- fle gefchenken zyn de aanzienlykde, en zomtyds ieder van duizent kraaltjes porcelyn. De Hooftman zyn Hem verheiFende, en in na- me van den midsdadiger fprekende , zegt , het eerfte gefchenk in dehandhoudende; hier mee haal ik debyl uit de wond, en ik doeze uit de hand van dien genen vallen> die deze hoon zou wil- len wrcken. Op het vedte zegt hy: hier mde droog ik het bloed van de wonde af. Deze twee gefchenken zyn om net berouw te betui-gen dat de moordenaar heeft dat hy hem omgebracht heeft, en dat hy bereyd zou zyn om hem het leven ten kofte van zyn eigen weerom te geven, zo zulks in zyn macht was. Eindelyk, als of he Vaderland zelfs de doodwond ontfangen had, in en overleiden, voegt hy by het derde gefchenk: zie daar, om het land weer in staat te brengen. By het vierde, zie daar om een fteen op de opening en de fcheurmg der aarde te leggen, die door dezen moord gefchied was: dat is te zeggen, dat zyoor deze twe gefchenken de harten en de genegentheden, die door dezen n\an- Ilag verdeelt waren, weer trachten te verenigen. Het vyfde gefchied om den weg te verenigen, en er de ilruiken uit te roejen, op dat men voortaan in alle veiligheid en zonder enige lagen te vrezen, van de eene plaats na de ander gaan kan. De vier anderen worden aan de vrienden zelfs aangeboden om hen te vertrooften en hun tranen op te drogen. Zie daar, zegt hy by het zesde gefchenk, om "I abak voor te roken, (die de kracbt heeft om het gemoed gerurt te ftellen ) voor die gene die het meeile belang in dezen dood nemen. By 't zevende: zie daar om hun gemoed weer t enemaal op zyn flel te krygen. Het acht- Gg X ft« Dek Nuvel- It Frame 1636 2 Hariie tb.i. Es ist on de mördiger van den overledenen een genossen in te gevven, en om haar van de ziekce, die haar de dood van haar zoon veroorzaakt, te genezen. Het negende eindelyk om haar een mat te spreyden, daar zy zo lang als de rouvv duurc zacht op ruften kan. De gefchenken die aan den ftaak hangen zyn als een toegift van vertroofting, en veerbeelden al de zaken waar van zich de dode in zyn leven bediende. Het een word zyn rok genaamt, het ander zyn boog, zyn pylkoker, zyn pylkoker, zyn kan, zyn riem, en zo voorts. No dra de gefchenken aangenomen zyn achten zich de vrienden als volkomcn voldaan. Maar zo het gebeurt dat zy voor den tyd van de Voldoening zich over den moordenuar wenken, of op een van zyn gefacht, valt al de schult op hun kant. De eerfte zyn van hun verplichting ontllagen, en men moet Jiun door zo vele gefchenken voldoen, als zy zelfs zouden gedaan hcbben. Vader Brebeuf, uit wien ik al 't verhailde by een gezamelt heb, dat hy zelfs gedurende zyn verblyf by de Huronnen had zien oefFenen, verzekert dat de Wetten eertyds veel strenger waren; en dat behalven de zeftig gefchenken die men in name van den misdadiger deed, deze genootzaakt was een perfonele strafte ondergaan, die byna al zo onverdraaglyk als de dood zelfs wzs. Men ikke het dode licham op llaken in de lucht uit, en de moordenaar was gedwongen daar onder te gaan ftaan, en de etter die uit het lyk droop op zyn lichaam te vangen. Men zette naaft het het een schotel eten tot zyn otidcrhoud, die haaft vol wierd van de vuiligiieid die van boven viel ; en om te verwerven dat dezc schotel een weinig aan een kant mocht gefchoven worden j kofic het hem een kant mocht gefochten worden j kolle het hem een kont mocht gefochten worden. Eindelyk hy bleef zo lang in deze yffelyke gefteltenis, als het de vrienden van den overledenen bchaagde, dien men weer een nieiiw gefchenk moeft geven, na hun toeHemming verworven te hebben om er uit te mogen geraken. Dit gebruik was reeds ten tyden An Vader Brebeuf niet meer in zwang. Hedendaags is zelfs het getal der gefchenken verminndert. De misdader is in veillid, zo dra de gefchenken aan-genomen zyn; maar zo hy wys is, pakt hy zich gaauw weg, voor al zo het geflacht van den overledenen machtig is, omde gelegenheit daar een nieuw voorval uit zou kunnen spruiten, te vermyden. Hy kieft het voorwendel van ten oorlog te trekken, om des overledens plaats door een laaf te verviillen, en komt niet weerom voor dat de tyd de gevooligheid van het verlies, dat hy veroorzaakt heeft. lemand die denkt dat de misdaad die hy ftaat te begaan, zyn gants dorp raakt, door de menigte gefchenken die men genootzaakt is te fchaffen, en waar toe liet gantfche gemeen toebrengt, moet, zo hy enig overleg by zich heeft, met vtel moeite tot een daad befluiten, die het gantfche gemeen tot lall w ord, en dit foort van voldoening zal zonder twyflcl als een uitverking van een verwonderenswaardige Staatkunde aangezien worden, die bequaam h om de toomigllc menfchen in toom te houden. VAN AM ERIK A. III. BOEK. M) Wan- neer de gefchen- kengeen rcnty den mii- dtdiger met ecu t(Me«i flaaf over. Wanneer de Ouders zich niet met de gefchenken, die tot de \oldocning geichik "Zyn, gcnoegen willen, is het een byna alge meefte Regel by de meefte Natien van Noorder-Amerika met de tianen op to drogen en de gewone gefchenken te doen : den moordenaar ook aan de blocdverwanten van den doden over te leveren, op dat hy by hen des overledenens plaats beklede : dac "is le zeggen dat men hem aan hen als een rechte Have overgeve, venieve ftcllende zyn leven in hun handen. Schoon deze hier door de meeters fcliynen te zyn om Iiem te doen fterven > komen zy even- wel nooit tot dit uitetfle dat liet dorp hen qualyk zoude opnetnen." Daar worden er ook gevonden die zich met de aanbieding van den ikaf i houden,  kinderen war, n. De Wilden van 't zu- derdeel, zcgt men, oeffenen een byna diergelyke rechtspleging. De moordenaar van een huishoudent man gedwongen zynde deszelfs weduwe te trouwen, en de kinderen van haar eerftien i^an voor de zyne aan te nemen. Ik blyf over dit Artykel voorde Karaibifche Wilden geenborg, de Schryvers zich welnig in een omstandig verhaai van nun regering en staatkunde ingelutten hebbende. Daar zyn gevallen waar in de misdaad zo gruwelyk is, dat men zu veel omzichtiglieid niet gebruikt om den moordenaar te reden, en waar in de Kaad zich van zyn opperfle'macht bediene^de zorg draagt om hem daar over te straflen. Ik erinner my over dit v Owerp een kleine gefchiedenheiten i die zy my zelfs vercelt heben, en die dienen zal om beter te doen begrypen hoe zy hier me§ leven. Een jonge Vrouw ik neet niet om wat oorzaak met haar man overhoop leggende, wierd 'er van verlaten. De jagttyd gekomen zinde en gcen manmeer hebbende, die haar mfie kon nemen, bad ziaar broeders dat haar die mochten daar natocgeleyden, 'tgeen zy gaarn deden. Up een zekeren tyd dat deze A'rouw water iit een bron; die er aan den voct van een lleile rots niet ver van de Hit af was, te gaan fcheppen, wierd zy in helder water het hooft van een man gewaar, die over de rots, (iaar hy op de loer ley, been hukte. Zy kendt haar man aanftonds, en ging heen, niets merkennla-tende. Zo dra zy weer in haar Hut gekomen was vertelde zy haar broeders wat zy gezien had. Deze Konden gemaklyk vermoeden dat de man daar niet was d;in om zich over zyn vrouw te wreken, en G 3. Zeldra- mc Hif- ilorie. ZEDEN DER WILDEN dac zy derhalven wel Iiiiad een aanval van hem te verwachten hadden. In der daad zy wierden fnachts terwyl zy lliepen overvallen. De Vrouw, meer op haar hoede zynde als de anderen, of had reeds na een coed heenkomen gezocht, of redde zich ten tyden van den aanvalmet haar iongften broeder, dat een kind van 14 of 16 jaar was. Zy begaf zich in een hollen boom, die dicht aanhiiar Hut stond, van waar zy alles hoorde wat 'er omeong. Haar brerders wierden alle nii een lichte tegenAand omhaTs gebrachc. liet speet de man zeer dat de Vrouw het ontkomen was, maar hy vieyde zich dac hy haar als het dag was wel zou inhalen > haar voetflappen volgenoe. Tot haar geluk zocht hy haar in de verte, na veel bomen doorzocht, enzondervruchtveelwegsafgelegtte hebben, vertrok hy met zyn bende van daar, zondcr hoop van haar te vinden. Na hun vertrek Bega zich de Vrouw oder den weg, met den enigflen broeder dien zy noch had, en gong door het bofch recht op het dorp aan. De moordenaars begaven zich daar oa toe, om dac de jachc op haar einde was, en dat zy zich van de vangfl van dien ongelukkigen, die zy vermoord hadden, hatten bedicnt. Zy waren vol vertrouwen, zich verzekerende dat al kon de Vrouw zich daar na toe begeven, zy hen niet zou gekent hebben, en hebbenze voor een vyandige party genomen. Dit arme schrecklich was niet gerufen in haar schuldplaats, de vrees deced haar allerlei voorzogen gebruiken, die haar oder wie te fta de quamen. Na enige daeen marcherens klom zy met haar broder op een zeer dichten pynooom, om daar den nacht door tebrengen. De man en zyn makkers quamen een ogenblik daar na hun Hue aan den voet van den zelfden boom neerflaan. Daar viel een belagchelyk voorval voorval voorval voorval. dat haar haastzuur opgebroken had, en dat haar onfeylbaar deed geloven dat zy ontdek was of het daatlyk zyn zou. In deze dodelyke ongeruflheid viel haar de nacht zeer lang, even wel was zy gelukkig genoeg om dit nieuw avontuur te oncfnappen. De Jagers braken zo dra het dag wierd op, en de v. rouw, die de vrees vleugels byzette, koos een anderen korter weg, en quam het eerfte in 't Dorp aan, daar zy haar vrinden heymelyk tyding gaf van het geen 'er voorgevallen was. Op dit nieuws deed men den raad zeer heimelyk vergaderen. De vrouw gaf daar vafte blyken van de waarheid van de waarheid van de zaak, en zeyde onder anderen, dat een van de moordenaars gruwlyk door een van de omgebrachte in de hand gebeten was. Het feit fcheen al te yslyk, en van een al te groot gevolg te zyn om hetongeftrafc te laten, en men beiloot op staande vote daar wraak over te nemen. Men will reeds in het dorp dat de Jagers op het tipje flonden cm te komen, zy hadden hun vrinden laten verwittigen datzehem te gemoet zouden komen, gclyk dit de gewoonte was, om hen hun vangft en toerufting te helpen dragen. Terzelfder tyd dat de- ze vertrokken, zond men op geheime order van den Raad hun enige VAN A M E R I K A. III. DOEK. US enige perfonen te gemoet, onder voorwcntzcl van hen over lum wiederlvomll te begroetcn, en ic te vcr/.oekcn dat zy /ich mochten ipocdcn, om dat op dien /.clfdcn dag ccn van dc voornaamUe van \ dorp cen gallmaal in name van ecn van Jiun bendc gaf. De lagers miilen niet's avonds in het dorp te komen, /y traden in dc kaadshut, daar VAN A M E R I K A. III. DOEK. Het gallmaal tochereid was. Men deed hen de gewoonlyke cerbewyzingen : men vrocg hen na Jiun ontmoetin-gen : en iemant ter zelfder tyd de hand van dien gcnen, die gebeten was van onder zienden, vroeg hem als y.onuer daar iets me6 voor te Jiebben vvat het was; hy antwoorde lauw dat hy door een Bever gebetcn was. Tocn bracht men de Vrouw en het jongetje voor den dag, die in een iioek verborgen waren : de Vrouw vertelde in 't openbaar al wat 'er omgegaan was, /onder de rainle omftandigheid te vergeten. Zo dra 7,y geeindigt had, fprongen ""er jongehngen. die hier order toe hidden, en midden onder de verbaasde moordenaars gezeten waren, op, endoorftakenze, zonder dat zyzich in ilaatft El- den om cnige tegcnwecr te docn. De kad derlialven den dood van iemant hclloten hebbende, doct men hem op de wyze als ik zeg omkomen, ponjarderende hem op de mat zelfs, of in den ingang van de hut, dat een zeer duiftere plaats is, of 'viel men lokt liem onder enig voorwenczel iit het dorp, en men at hem enig treden buiten het staketzel de kop in. Wat die gene aangaat die zich aan het dorp gehaat gemaakt hebben om redenen die men nict iitdrukkei vvil, gclyk wannccr zich door menigvuldige dieveryen ben.iciit gemaakt hebben, wanncr zy onhiikn in de huwclyken vcrwekken, of de vrcdeonder nabeftaande ftoren, wanncr zich met al te vecl zakcn bemoejen, wanncr zich enig ongeoorloofc verltant. Münden, befähigt, men ze van tovery en bezweringen. Dit gcrucht wel genoeg verfprcyd Z3'nde waclit men maar ecn gegentheid af om uit tc barilcn. Om tc bcter het voor-nemcn dat men genomcn hccfc te ontvcinzen, paktmen direktedie perlbon niet aan, wiens vcrderf bdlotcn is, maar dcKaad laat ecrrt enigc perfonen roepcn, die den zelfden naam hebben, daar 'er akyd een goed zootje van in het dorp is. Men vermaanc deze eerll met /!achtmoedigheid, dat zy hun misdaden bekennen, en liun mcdcplichtigen opcnbirep. Zo zy zich maar ecn weinig la-tcn bidden, gelaat men zich hen met gloejende yzers te willcn clwingtn, 't gccn een hevige pyn is. De vrees voor 'T folteren of the hoop van zich daar van te bevryden maakt dat zy duor elkanderer guildigen en onfchuldigen aanbrengen; maar al wat zy zeggen word voor achtcrklap gehoiiden, tot dat zy, 'r zy by geval of an-der, de person genoemt hebben, die men van kant wil helpen. Ivan vat men dezen, en handelt hem op de zelfde wyze, om hem le doen bekennen dat hy fchuldig is: Daar is geengebrek aana; kaläers. Hy alleen heett al het quaad in het dorp uitgerecht, hy huft des eenens moeder des anderens broedcr om hals gebraclit; men heeft hem vuiir zien spuwen, in de graven wrocten, om de men le trand, wiens. duoc! dt Kaadhc-Uotin litt, doecoin* kumen. 14^ ZEDEN Dirt. WILDEN Lof hmner rechts- pleging. Hutten lien warcn, cnz. Hy hoefc zo vecl niet g^daan tc lieliben ogen den dood te verdienen, dien men hem doci; lyden, brandendem hem als do Haven, zo men uit meldeiyden hem niet doorl'icckt, ot dood. Flat. De vrinden zouden in deze gelcgcnthcid niets diirvcn zeggen, en hcbben hec zich zelvcn maar te wyten > dat zy 'cr zelfs Been recht over gepleegt hebben. t.venwcl heefc men zomtyds dcze achting voor hen, dat men ze voorkomt cm lien te vragen of zy dien genen* dien het dorp wil laten ombrengen, laten varcn, cii dit is tcr zelfdcr tyd van de eene kant een bcleefcheid, en van de andere kant een ftaatkundige llreek, om zich van hen ook ce ont- doenj zo zy dc geringlle gedachten hadden om 'cr zich gevoclig over te tonen. De vnnden, dien men deze voorllelHng laat docn, wachtcn zich wel van daar niet in te bewilligen, cu de gene die moeds genoeg hebben om ft Antwägig te biyvcn, zo 'er ziilkc gc- vonden worden, worden of zelfs in den ingang van de hut gcponjardeerc, of zien door de vlucht na een goed hecnkomen, om dat gevaar niet te lopen. Aldus heben deze Volkeren, zonder gefchreitet werden te heben, een in den grond Ilrenge rechtsplätig, en houden elkanderer in ecrbied, door de vrees die de burgers dwingt om op hun eigen gedrag acht te lauen, om de algemenc order en ruft niet te förn, te geen hct oogmerk van alle goede Uegeringen is. ELFDEHOOFTSTUK. te maken. Hun voorzichtigheid gebruikt hier ontrent oneindig vele kunhaderen, die zy altyd in bevve. ging houden : en onderwyl dat zy hun Bontgenoten door mcnig' vuldige bezoeken en al de plichten van een wederzytze beleftheid ontzien, zyn zy altyd binnen's lands bezig, om te overwcgen wat 'er omgaat, om zonder ophouden op de minllc voorvallen acht te gven en raad te plegen ; om hun ionge luiden een plooi van Staatszaken te geven om hen den ftyl van nun Raadvergaderingen, en de mondelyke overlevering die zy van de hiilorie van hun land en de deugt hunner voorzaten bewaren, te leren, en om in hen die oorlogszucht aan te queken, die in tyd van vrede hun ruft en in den oorlog hun overwinning veroorzaakt. Alle Taken worden deinen door takken en fnoeren Porceleyn verhält, die hun inplaats van woorden, schriftuur, en verbinten Urcrftrekken. Het Porcelein waar van wy hier fprdien verfchilt veel van die werken van Porcelein, die men uit China en Japan brengt, of'c geen men in Vrankryk Porcelein van Nevers noemt , dat werken i^yu die 4opr de kunft vervaardigt worden » en waar van dc i'tof een VAN AMERIKA. III. BOtK. Uf cen geriftc en toebereyde aardc is. Dit word uit lekere zee-fchul- pen gchaaJt , in 't algemeen onder den naam van Porcelein be- kent, en door verfcheydc byzonderc namen onderfcheydcn , die 'er dc iiefhebbers aan geven, en die door de verlcheyde foorten j tiguren en verven bepaaltzyn, die lo een aangenaam ge/.icht voor 't oog uitmaken » dat zy als cen van dc grootlk* wonderen van de natuur en ecn van de bckoorlykfte voortbrengzelcn van den Occr aan kunnen aange^ien wordcn. Die gene daar on/e Wilden zich van bedicncn zyn geribt, en gelyken door haar maakzei na de St. jakobs fchulpen, uitge/onderc nochtans dat ly ecn wcinig langcr tyrii dat zy ecn wcinig puntiger toelopcn , en dat y.y die oort- jens of uitllekeU, die tcr xydcn van hct Hot, daar dezc twe. fchii- pcn aan m.ilkandcr vail zyn , niet hcbbcn. Ilaar vis is zo Ickker nict als onzc gehienc en dagclykfche oclleis , maar daar en te^en zyn liaar fchulpen to glad van binnen en van biiiten , en de vCiVen zo levcndig en fchoon , dac men niets heerlykers in dit foort zien kan. : • Men vind ze op de kuften van Virginien en Nieuw-Engcland , daar de Wilden, die op dezen otver woonden , dezelve bewcrk- ten en 'cr groten Jiandel med drevCn. Hedcndaags , 't zy dat de Brandewynen der Europeers deze Natlen byna verdelgt hebben « gelyk zy 'er verfcheyde anderen in den grond geholpen hebben , 'c zy dat de odrlogen der Irokoi/en dezelve byna t'enemaal vcrftrooit hebben, is het Porcelein raarder geworden, en word zo net nice meer bewerkt als eertyds. Deze zechorentjes , wnar van het Porcelein gcmaakt word , zyn de Concha Fenerta of Crtberea der Oudcn. De Gricken noemdcn ze y„o»-''««. , en van de. Latynfche woorden Fona , Force/la heck men Forceilana , porcelein geiiiaakt ; niet ter oorzaak van de figuur van deze horentjes, gelyk Voflius zegt, maar gelyk ik geloof onl het gebruik dat men 'er eertyds uit zedigheid van maakte, omzyri naaktheid te bedekken , in de cyden dat dc menfchen byna niec bcter geklccd gingcn als de llantbeelden die ons van de Grieken noch overgebleven zyn. De Wilden maken 'er hedendaags het zelfde gebruik noch van in veifcheycle plaatzen van Amerika , en bedienen zich tot dien einde of van hcle horentjes of van gewerkt porcelein , maar zy maken 'er noch een veel groter gebruik van om hun hoogmoed te voldoen , zich daar van bedienend i om 'er verfcheyde cieraden van te maken , daar zy zich gewoon zyn mefi op te fchikken. De I leer van Lefy geeft ons in zyn Hiftorie van Brazilien te kennen, dat het in zyn tyd in Vrankryk de mpde noch onder de Vrouwen was enige cieraden , van deze gewerkte zechorentjes ge- maakt , ic dragen ; want na befchrcven te hebben hoe dc Brazilia- ncn een groten Horen, Vigmloi /eellak genaamt , te bewerken," voegt hy 'er by , „ dit is na myn oordeel 't geen zommige porce- j, lein noemen ; waar van wy vele vrouwen-gordels zien dragen %. „ en ik had 'er meer als drie vamen. van , zo fchoon als men ze „ zien kan, toen ik in Vrankryk quam. fcichoon de koophandcl onder deze Volkeren , gelyk hy in zyfi Hh oor- lib. 4. (ap. 3f, ^7«• Liipei it GnmarUf tl'Ji. C<ner, dt InJ. lib. 3. Ltry, Hifi du BrtJU, Ch. i.p, 106. Ditpotr ZEDEN DER WILDEN cclein Kin met ecu All ctnfoort VUllftt'ltJ ■anKc- ikii wotdtn. Vande Schat- oor^rong was, nochnict anders is als ecn zuivere railing van waar, ion kan die porcclcin ook als een Ibort van geld aangezien wor^ den, gelyk 7xkerc kicinc zcchorentjcs daar noch in /ommige plaat> zcn van OolUndicn en by de Ncgcrs van Afrika vuor doorgaan. I )c Wilden heeben nicts kollelyker als Imn porcclcin, dlt zyn hun ju- welen en edeic gcllcentens. Zy tclicn dczelvc tot de gracincjcs toe, en flat verllrckt hun vooralle rykdommen. Daar is twederlcy fooit van porcclcin, het een is With, en hic: Gemeune. Men bédient zich van ditt het meelle om verfchcyde cicraden te maken daar de mannen en vrouwen zich mcd opfchik. Könnt. Änder is donkcr violet, en word veel meer ge/oclit als het ander, lioe meer hcc na 'i zwart trekt, hoe meer net gcacht is. Het porcelein, dat tot de fiaatsverhandelingen dient, is alles tet kleine cylinders van de lengte van een vierdedcel van een duini bcwcrkt, cndik na proportie. Men deelt ze op twedcrly vyzc uit, in takken en aan fnoeren. De takken beOaan uit Cylinders, zonder enige order aan elkander gefnoert, gelyk de kralcn v.i;i een Rozekrans; deszelfs porcelein is gemeenlyk gants wit, en men bedient 'er zich niet van als in zaken van een gering g evvicht, of als van een voorbereiding tot andere aanziellen gelchenk. De fnoeren zyn brede Gordels, alwaar de kleine witte en purpere cylinders op de ry gefchikt zyn, en op kleine lere ricmtjes gelegr, die men fraai door een schakerer. Hun langte, brecken en ververen zyn na iiet gewicht der zaken gefchikt. De gemene fchatkift beftaat voornamentlyk uit dit flag van noeren, die hun, gelykik reeds gelegt heb, voor verbinsten, openbare handelingen, en enigermaten voor jaarbocken of regifters verllrekken. Want de Wilden geen schrift of letters hebbende, en zich hier door blootgeftelt vindende om haatt de zaken, die onder hen van 't ene ogcnblik tot het ander voor-vallen te verget en, vervullen ty dit gebrek met zich een hulpmid-del voor het geheugen te maken door woorden die zy aan de/e fnoeren hechten, waar van eder een byzondere zaak of een om-flandigheid van de zaak betekent, die hy verbeeld zo lang hy in wezen is. Zy zyn zodanig aan dit gebruik toegewyd, dat behalvcn den naam van Gaionni die dit ilag van fnoeren betekent , en die het meeft in gebruik is , zy daar ook dien vmGaribouat dat ecn han- deling betekent ; dien van Gaouetida Actti of woord ; en dien van Ga'ianderenfera , dat zo veel als grootheid of adel is , aan gcven ; om dat alle de zaken die door deze fnoeren betekent worden , aan de Agoianders of Edelluiden toebehorfen ; om dat zy het zyn die ze verfchafFen , en dat men ze onder hen weer verdeclt , wannecr men gefchenken aan het dorp doet , en dat men de fnoeren vnn hun Afgezanten beantwoord. ■ -' - \ , Om V^ A N A M E R I K A. III. HOEK. »*9 Um lie vcrwanirg tc vcrmy*lcn die 'cr onfcilbaar nit Anc mc- nifite van/akcn /ou ontflaan, /yn de/o fnocrcn op verfchiy.lc wy- •/cn gcmaakt, en de/c witcc en pitrpcrc Cylinders 7,yn y,o<lanig gc- fchikt en door malkander gclchakccrt, dat ly allc ccn andcrc gc- daante hebl)cn. De Agoiandtrs en dc (iry/aarts hebbcn behalvcn dat voor cen gcwoonre van ic dikwils tc vamcn na te 7.ien, en on- der hen de /.org tc verdelen , en xommige in opmerking tc nemen « die men hun in 't by/omtcr tocwylt, lo dat7.y op dc^e wy/,c niets vergcten. iTim I'orcelein zou haall uitgcput zyn, 70 hci nict omge/ct wierd eo omiicp ; maar in liyna alie de handelingen 't iv binnen 't ty buiren 's lands, willen dc wetten dat men woord voor woord anr- woorde, dat is tc -/,eggcn,dat men voor cen fnotr tvin anderen in dc plaars geve, die byna van de •/.elfie waarde is , ne inende even- wcl cnig onderfcheyd van cen grotc of klcinder !::jetal greintjes in acht, 't geen na den rang dcr perlbncn of der Naticn f met wig men handelt, moet gci'clukt wordcn. Zy geloven niet dat Vr cnige za.ik ?,onder d^^c foorte^ van (itoc- rcn kan afgehandclt wordcn. Wac voorllcl men hun •ondeiings doet of wat antwoord men hun 7.0 geve , vervalt de 7. \i» , en zy latenzcin der daad vervallen, als of zy nooit op 't ; ipyt gewo'^lt was. Dc Eiiropeanen , weinig van hun geu '^ricns ondcrrer / , of /icli daar niet vcel aan kreunendc, hebber, hti cen weinig on- trent deze verlegcn gemaakr , houdendc hun ihoeren , zonder die met andcrc te beantwoorden. C)m dc ongemakken die daar uit kunncn vonrtkomen te vermydcn , gevcn ze 'er nu maar zeer wei- nic; in gctal, zich verontfchuldigende dat lun Porcclein uitgcput is, en het overige vcrvullen zy met cenige pakjes met harre- en bokkc-vellen , die men met fnoeflcrycn van einig waarde beant- wooni; zo dat de liandclingen tuilchcn dc Europeanen en hen een kocpJiandcl geworden zy. Schoon al de wildc Naticn van Amerika verfcheydc foorten van cicradcn van I'orcelein makcn , gelncf ik dat 'cr geen als die van Noorder Amerika zvn,die'cr zich in't vcrhandelen van zakcn van bediencn. '/c\fs kan ik het van alle deze niet verzekcren. De grömen fällen word in de h'n lev Hoofden bewart, en gazet by Datur van den een tot den under. Daar fällt geen tyd tee bepaalt, en hy blyft zo lang op een plaats als de ausgänglich heraus. Men telt de jaren hy nachten, voor den fchat alleen, dat men zegt dat hy twee ot drie nachten in zo een Hut bewart peweeft is, om "e icggen dat hy 'cr twee of drie jaren gebleven is. liehalven dePorceleine fönen brengtmenook Pelteryen, Maiti, Meel, Vichofgerookt Vleefch in de fchatkift, en in 't gemeen allc andere zaken, die tot de gemene onkoilen en alle de uitgaven die in naam van 't gcmecn gefchieden, dienen kunnen. ict»|i»r- worden op vrr- Icheyde Kciniikl Hfcr wofdfn aUtta- ken inee Terhsn- Hfttin N 'order Amerika. Nachten in plaats vanja* renger rtkentf DERh ^SC> ZliDEN DER WILDEN D E R T I E N D E II O O F T S T U K. Vande plechti- ge ver- gadcrin- gen. AthtH. lib. 14/1. 631. Lykut- gus be- veelt. 2yn on- dcfzaten defeef- tcii aaa. Strabo lib. TO. in L^iuT- £'• Hoe de* 7c Gad- niakn teLace- demon gchou- den wieiden.' Politib. zcap.iQt DE algcmene en plcchtige handelingen vereifchen byna alfe cc- nige onkoHen, om dac zy byna altyd met gallmalen, /ang en dans vei^elt zyn. Deze Plandelingen > die haar oorfprong Aan den Godsdienst schuldig waren j gelyK wy reeds gezcgt hebben, van zich zelven onverfchillig zynde, waren altyd zodanigaan den Goddelyken dienllniet verknocht, of men shede ze daar n?Her. Hand van af, en men kon ze wereldsmaken, voegenden dezclv by het te enemaal burgerlyke en geme leven. Ditigkeft ons Atheneus zelfs te kennen, ter oorzaak van zomniige vcrzen die ProfO' diafche, Apollolifche en Parthenisch genoemc wird, die op zeer aangename wyzcn gezongen wierden, en volmaakt wel met den dans konden gepaart worden. Want „men bedient er zich „ van, zegt hy, zomtyds om Venus, Eacciius, en Apollo te eren, „ en zomtyds gebruikt men die 00k, zonder op de Goden te denken. " Maar 't zy dat hec godsdienltige bedryvcn waren, gelyk zy zekerlyk in de eerlle tyden waren, 't zy dut zy als enkele tyd- verdryven aangezien wierden, de Wetgevers wilden die in hun gemene beiden invoeren, als bequaam zynde om de harten des te beter te verenigen, om zem met meer vermaak tot het gemene wel- zyn te doen zameni'pannen, en om de banden van de zamenleving te naauwer toe te Itrikken. Lykurgus, wiens gemeenbeft, gelyk ik hier voren aangemerkt heb, het langft de gewooncens der Ouden behouden heeft, had die aan zyn volk bevolen, na dezelfde fchets als die der Kreten- zers. De inftelig van deze fecUen en danilen vvicrd te Sparce zodanig als een zaak aangezien, daar zy aan die van 't Eyland van Krete voor verplicht 'aren, dat de naam van Andrein, dien zy aan deze fefty nen gavcn, aan beyde de Volkeren gemeen was; en dat wanneer zy van hun zangen en danfen spraken, zy Die niet anders als Kretenzcr zangen en danfen noemden. Men noemde de felynen v'.«fp.r«, gclyk Strabo schryst, of A't(/l»i'«, gclyk in Plutarchus aangetckent staat, ova. dac nie»^ als de mannen die bywoonden. Let word AviTji* betekcnt cigcntlyk die grotc zalen, waar in mannen van cen rypen onderdom te zamen woonden ; gelyk het woord A')*' die gene betekende, daar de jongelingen, die de manlykejaren bereikt hadden, ook in 'c gcmcen opgcvoed wier-den, maar afgezondert van de volwailche mannen. De Vrouwcn wnonden en aten nooit in deze zalen daar de mannen en de jongelingen waren. Daar na veranderde men dejennen naam te Lacedemon in dien van (^ur^iTi* en <j!6<'S/ri«, daar men verfcheide uitleggingen aan geeft volgens de verfcheide aileydingen die men aan dit woord gaf, waar van de meefte daar op uitko-men, dat zy cen matig gaftmaal wilden betekencn of cen gaftmaal dat bequaam. was om de genegentheid te verwekken. De particulicren hielpen hoch voor hoch deze gästmalen bekofen. Aristotels en Athencus tekenen aan, schoon cen weinig uur- VAN A M E R I K A. III. BOOK. 25-1 Athm. lib. 4. verfchillent, 't geen lecler maandelings voor zyn hoch moeft beiden. Die gene die den Goden de eerstelingen oiferden, of die een goede jachc gthad hadden, droegen zorg van er cen goed deel van tot gcbruik  die zy vcrkoor, die ook twee knechts cm hout te drgen I en die Ka/opboroi of Xilopboroi genoemt wierden, verfchaften. Oidt^als zette men daar ieder zyn fchotel in 't byzonder voor hem; maar naderhand vcranderde men dit gebruik, en men schicktte bepaalt getal van perfonen te zamen, zeggen de Schryves, die zeer licht de verfcheyde zalen of vcrgaderplaatzen in schottels konden verandert hatten. Het voornaamfte gerecht was cen soort van pap of zwart vleefchnat, jui nigrum genaamt, dat by de Ouden zeer berocmt was. De Oudeluiden vergenoegden zich hier mede, iatendc de vafte spyzen aan de jongelingen over, die beter standen hadden als zy. In Kreten, in tegendecl, gaf men den jongelingen een stuk vlecfch dat maar half zo groot was als 't geen men den Ouden gaf. De Vrouw die hec opzicht over 't Mais had, de de fchotels om, en gaf de beste brokken aan die gene, die door hun voorzichtiglieid in de Raadsvergaderingen of door hun dapperheid in de Cievechten en andere oetteningen van hun schon len het meest uitgemunt hadden. Op het einde van de maaltyd decide men vruchten om, en koeken van gerftenmeel. Toen de wyn in Griekenland begon in gebruik te raken, gaf men den jongelingen daar een zekere maat van te drinkenjdie hun geen quaad kon doen, om dat het water daar in vcr uitftak. De wyn wierd voor de ouden insgelyks ftcrk met water gemengt, maar hy was tot geen zekere maat bepaalt, als voor de jongelingen. Ten tyden van Lykiirgus was de ftad Sparte zeer llecht met volk voorzien , en miirdiien \\ aren ze toen alle genootzaakt deze gaftmalen by tc wonen ; behalvcn die gene die een offerandc ge- plecgt hadden, of die ter jachc gegaan waren, ten zy dat deSchry- vers gelooft hcbben dat er die van verfchoont waren , om dat mif- fchicn in de Godheid gelyk by de Wilden van onzen tyd die gene die de otferande gepleegt hecft , of op de jagt gevveeft is , dat is te zeggen die gene die liet gaftmaal aanrecht , en op wiens koilen het gefchicd niets eet, en allcs den genodigden overlaat. Ik weet niet of het reeds in dien tyd w as , of wcl na dat de ftad volkryker geworden was , tlat het volk zich in Genootfchappen verdeelde , die men Etareiai noemde , wclke Jupiter Etaire'ios of den V^er- bondmaker voor den Patroon van hun Broederfchap verkozen , waar van de Godsvrucht gelyk hedendaags op gaftmalen uitqiiam , daar dc Breeders clkander op onthaalden. Om icmand in deze Genootfchappen te ontfangen , nam men de pjl'^'^ ftemmen in 't rond op , 't geen op deze wyze toeging : men llelde jceit. iedcr van de broedcrs een zekere vrucht ter hand , wclke die ge- ne , die voor hem waren , heel in een bekken , dat een flaaf aan- bood, wierp; die gene in tegendcel die rcdenen hadden om hem niet toe te laten , drukten die te zamen > en gaven hier door te , Hii 3 ken: Lacodc' iiion in penoot- XfX ZEDEN DER WILDEN w,iarde- ze inaal- tyden toedien- den. Athen, lib. 14. ;-. 6io. Gadina- Icn der Irokoi- ■zeo. tennen dat ry hem niet liebben wilden. 'Tis waarfchynelyk dat toen de Had van Sparta toenam, men de foreten van gemene woonplaatzen, die men A-rftsr en'A.fAai noemde, 00k moell vtr-meerderen, en dat ieder een van dcre Broederfc!ii.ppcn iiitmaakte, die Atheneus door het woord K,T».p»fa» hctekenc. Dus zagcn deze Genoodfchappen voornamodyk op de zamcnwoning. Eehalven deze gallmalen, c*"!"** genaamt, warcn 'er noch ande-re, gelyk de •"'^i*, daar de Vremdelingen en de kinden me^ toe-gclaten wierden. Een ander dat men A i»a.;» noemde, en verl'chey. de andere, waar van men de omftandigheden en hct onderfcheid in Atheneus zien kan, die alle, volgens dezcn Scliryver, uit en gebevördigen van Godsdienst gelieren. De fobcrhcid van deze maaltyden was niet al te aanlokkelyk, en de Lacedemoniers beholpen 'er zich niet langer mec als de Wetten in al haar llrengheid ondcrhouden wierden. Areus en Akrotatus voerden 'er de lekkerheid en de praciit in waar na het niet weer mogelyk was tot de eerfte eenvoudigheid te keren. Kleomens traclite te vergeefs die weer in te voeren, hy deed vruchte-lo7.e moeitcj en was het flachtotfervan zyn yver. De Lacedemoniers namen op deze openbare maaltyden de gelegenheid waar om hun jongelingen moed in 'c lyf te fpreken, en cm hun krygslieden op te wekkcn om de dapperheid hiinner vncrzaten, die zich in den oorlog Jiet mecft beroem. Gemächt hadden, Nu te volgen. En deze moedigdeen elkander in hun krygs-danfen en gezangen aan, waar door zy zich gewenden om den oorlog als een spel aan te zien, en zich ocfFenden om den dood, onder het afbeeldzel van vermaak, te braveren, op dat hun vyanden het minftc denkbeeld niet hadden dat zy dien vrezen konden. Atheneus schryst op Jiet verhaal van Filochorus, een cud Schryver, dat Tyrteus zicii zeer door deze soorten van gezangen en danfen beroemt maaktc; 70 dat wanneer de Lacedemoniers de MeiFeniers onder hct bellier van dezen Hooftman verwonnen hadden, zy bevalen dat in alle hun vergadcringen voor hun algemein gallmalen, hun jongeluiden elk in 't byzonder de gezangen van Tyrteus zouden zingen, onder het danfen van ccn I'yrrhifchen dans; en dat een der Koningen of der Iloofden Kechter in de/e offening zyn zou, waar na hy de Ickkerlle beten van het gallmaal an dien gene tot beloning voor zyn ovcrwinning gcvcn zou, die het beft gezongen had. Onder de gaftmalen der Irokoizen en der andere Wilden, hunne naburen, viiid Men er ken van verfcheiden soorten, waarvan de een met meer plechtigheden verzelt zyn als de andere ; zommige daar het ganzen deel aan heefc, en andere daar een kleindcr getal gaften op genodigt worden. Behalven de gene waar van ik reeds gefproken heb, en die beroemt zyn door de offcrande en de aanfpraken aan de Zon, zyn 'er noch andere, daar de Godsdienst miirchien geen dcel meer in hecst, maar daar jiy evenwel byna zonneklaar den oorfprong aan fchynt gegeven te hebben. Gelyk die offerandc die men van hec erst beelt aanrecht, dac een Jong jager gcdood hccst: ccn fecit di>t fchen in de geförderten Wet, ein münsten ook in de Wet der Natuur, verplicht waren te doch, de eerltelingen van alle zakten aan God opoffierert. Zodanig is ook hec feelt van alles op te eten, dat een fbort van een brandolver is, van in het niet geoollooft was iets van het lachtdier over te laten. Up dit fecit moot men lo lang men eet stilzwygcn, en men moet ten al vac Yt voorgczet uord, men mag er niets van na huis ne- men moet het alles op dc plaais van het aangerechte gaftmaal voor grett. Maar het itaat ieder \vy een Pannelikkcr mee te bren- gcn, die zyn gebrck vervullc. 20 hy 'cr gcen vinden kan j zeifs nice voor geld, en dat hy /yn dccl nict k:in cp krygen, word hy 'er op liaande voet over geliraft; men nuakt een klein afl'chutzci in een hock van de hut, dat licin voor een gcvangcnis veritret. En men laat 'er hem zomtyds 24 iirtn acliter malkander in zittcn; Na dat Jiet vleefch verteere is, doct de Gafihccr noch grote ilukken i)eren-vet opdiilchen, of ook wel l.et vleefch-nnt, waar in het vleefch gekookt is, dat gruwlyk vet is. Zo zy ondanks al hun pogingen de gerechten niet kunncn meefler. worden, moet men alles wat 'er overblyft, vleefch en been, in het.vuur werpcn, op dat 'er niets van in de wcreld bly ve, gelyk de Joden ontrcnt het Paalchlam deden. Al deze woelte Volkeren maken een God vari hun buik, zy eten tot barftens toe, en het is onbegrypelyjt waar 7,y al hot eten laten. 