Binnen en buiten
Henrik Witte
Had men slechts niet vernied, maar hi was gespaard en AMx watgeplant, en zoodoende aan bet jonge bout de noodige beschutting niet ontnomen, dan zou bet bosch, ondanks zijn houtproductie er eer beter dan minder op geworden zijn ; want 't is scbior on- geloofelijk hoeveel uitgestrekte bosschen knnnen op- leveren, wanneer ze op oordeelkandige wijze worden ge^xploiteerd. Laat eehter de Begeering dat hakken en vellen geheel eu al aan de willekeur van partiknlieren over, dan zullen dezen, alleen op eigen oogenblikkelijk voordeel bedaoht, vaak noodeloos vemielen, wat anders ook den nakomelingen een rijke bron van zegen zou kunnen zijn. D&n geldt de spreuk, die ik straks reeds aanhaalde : ^apr^s nous le d^uge", en wordt deze soms maar al te letterlijk bewaarheid. Dat nu zulke toestanden voor ons land niet te vree- zen zijn is gemakkelijk te begrijpen, maar toch vind ik het te bejammeren, dat in onze vroeger boschrijke streken tegenwoordig zoo weinig eigenlijke bosschen meer worden Gevonden. 'Tis war, men heeft die uitgestrekte gronden voor den landbouw geschikt gemacht, maar dat oogenblikkelijk winstbejag ook daar een groote rol in speelde, blijkt hieruit, dat men vlakten van verbazende 'itgestrekte' onbebouwd liet liggen, die even goed voor 'len landbouwd bruikbaar zijn te maken. Had men ddr-tnede begonnen en wat meer bosch gespaard, ons land zijn er aanzielijk in rijkdom van opbrengst bij ge-gonnen hebben. Maar buiteridien is het waar, dat de uitgestrekte bos- sielien ook een grooten invloed hebben op de heerschende winden en dientengevolge op periodieke koude en warmte ; "dat de enorme hoevelheden koolzuur, door die boomen 'Opgenomen en de zuurstof daarvoor in de plaats gegeven, volstrekt niet buiten rekening moeten bijven, als <x sprake is van de gezondheid eener landstreek of van *€en geheel land. Dit zijn bijzonderheden waar ik hier niet langer bij kan ^tilstaan; 'tis trouwens voldoende ze in herinnering te bren- :^en, om te doen inzien, dat men ook in vlakke, overigens waterrijke landen, niet strafieloos het "ontbosschen" te ^gemeen kan toepassen, al verschuilt men zich ook achter -cle fraai klinkende reden dat de behoefte aan uitbreiding van den landbouw dit noodzakelijk maakte. Hoe gaarne '20U men thans in sommige streken, die vroeger met bosch bezet waren en nu vlak zijn, weer bosschen zien verrijzen! Maar er zijn nog andere landen die tot Nederland behoore, imraers die Nederland al * s zijn eigenen be- szouwt en over welker belangen het dus evenzeer te waken lieeft als over zijn eigene. Het zijn de rijke, de vrucht- bare eilanden in den Indischen Archipel, waarvan inzonderheid ook aan uitgestrekte wouden, die dele bergen, ten deele werkelooze, deels altijdwerk- zame vulkanen, in een dichten gordel van zwaar geboomte. hullen. In zukunft een land inzonderheid, waar aan afwässselenden regenviagen zukunft een groote behoefte bestaat, maar waar evenzeer die stortregens de schromelijkste gevo^n na zich kunnen sleepen, is het uitroeien der bosschen hoogst gevaarlijk, en daarom is er dan ook reeds voor deoor door mannen, die met. den toestand des lands goed begreifen waren, b. v. door Reinwardt, Blume en anderen, op de dringende noodzakelijkheid gewezen, dat hiermede toch met veel overleg en groote omzichtigheid rachte worden te werk gegaan. Door b. v. elken bergrug, die geschikt is voor de kultuur van koiBe of voor wat ook te "ontbosschen", zonder vooraf goed na te gaan. welke gevolgen de verwijdering van die bosschen kunnen hebben, zou men zich zelven grootendeels kunnen benadeelen, en voor den Javaan een bron van jammer en eUende kunnen openen. Ik ben daar echter ongemerkt een weinigje van mijnonderwer afgedwaald, ofschoon toch het ^en geleidelijk uit het andere voortvloeide. Laat eens zien: 't was de vochtverd Pamping door de bladeren die daartoe aanleiding gaf. Hieromtrent meet ik nog een paar bijzonderheden opmerken, zoo ik niet wil dat sommigen mijner lezers zich daarvan een verkeerd denkbeeld zuUen vormen. Op welke wijze, zoo vraagt men, wasemen de bladeren dan zooveel water uit, want ze bestaan toch uit niets anders dan een vlies, en dat in vele gevallen nog wel zoo glad en glimmend is — denk b. v. aan die * Hex AquifoUum.'Camellia japonica. EEN BLAD. 69 Iran den Hulst * of van de Camellia ^ — alsof ze met een vernislaag bestreken waren? De bladeren schijnen veelal niets meer dan een vlies te zijn, maar, zoo ergens, dan bedriegt hier de ^chijn, want ze zijn werkelijk heel wat anders. Ze zijn organen van een hoogst bewonderenswaardig samenstel ; ze zijn de voornaamste werkplaatsen, de schei- Icundige laboratorien, waar de door henzelve uit de lucht en de door de wortels uit den grond opgenomen ruwe 4stoffen op velerlei wijzen worden bereid en omgezet in <iie, welke oorzaak zijn dat vele planten voor ons zulke bijzondere en om verschillende reden uiteenloopende iraarden hebben : waar het voedsel bereid wordt, 't welk voor haar leven en groei noodzakelijk is. Hieromtrent veel bijzonderheden mede te deelen is thans mijn voornemen niet. 't Is trouwens niet heel lang geleden dat ik aan het blad een vrij uitvoe- rig opstel wijdde, 't welk zeker onder het bereik der meeste lezers zal wezen'; slechts een paar bijzonder- heden wil ik hier kortelijk herinneren. Vooreerst dan bestaat een blad niet uit ^6n, maar nit twee vliezen, en die vliezen liggen niet vlak op elkaar, neen, er ligt iets tusschen, een zeer zachte weeke zelfstandigheid, die Men celweefsel noemt, omdat liet een weefsel is van aan elkaar verbonden celletjes, zeer kleine blaasjes, die, behalve het vocht waarover ik straks sprak, o. a. nog een zeer groot aantal kleine groene bolletjes bevatten; dit laatste is het b 1 a d g r o e n, de oor- zaak van de groene kleur der bladeren. Die celletjes zijn zo klein, dat er gewoonlijk nog verscheidene lagen, op elkander, tusschen die beide vliezen liggen. Daar de bläden vlak uitgespreid zijn, onderscheidt men vanzelf een onder en een bovenvlak, en iedereen het onderdak er anders-uitziet dan het bovenvlak, daar het gewoonlijk veel lichter van kleur is. Dit is voornamelijk het gevolg hiervan, dat er in deonderste lagen van celletjes minder van die bladgroenkogeltjes worden aangetroffen, terwijl bovendien die celletjes daar ook niet zoo dicht op^n zijn geplaatst als- die van de bovenvlakte, maar er zelfs een aantal ope- niet ook recht om te spreken van een. Onderscheidt men een onder- en een bovenvlak y dai^ het men natuurlijk ook recht om te spreken van een. onder- en een bovenvlak. Die beide vliezen die men opperhuidsvliezeit noemt, komen nu wel in hoofdzaak op hetzelfde neer, maar ze verschillen toch gewoonlijk genoeg, om ze onder deik microscoop goed van elkander te kunnen onderscheiden. In die vliezen namelijk k omen kleine gaatjes of ope- ningetjes voor; veelal treft men die zoowel in het ondervlies aan, maar steeds in veel groote- ren getale in het laatste dan in het eerste; somtijd» ontbreken ze in het bovenvliesje geheel en al; in en- kele gevallen, bij de drijvende bladeren van waterplanten^ is het omgekeerde het geval. Die openingjes heeten huidmondjes. Ze dienen tot tweeSrlei doel, eerstens om uit de dampkringslucht koolzuur op te nemen en de plant van. zQurstof te ontlasten, waarmede we ons thans niet ver* der zullen bezighouden, en ten anderen voor de ver- damping van, het overtollige water. Dat die hordnommen zijn zijn zijn; dat men ze alleen door den microscoop kan onderscheiden, nadat men voorzichtig een klein stukje van zulk een door-schijnend vliesje van 't blad heefl/ afgenomen, zou allicht het vermoeden "Doen ontstaan, dat hun beteekenis dan ook niet zoo aanziellijk kan wezen alleen is medege-deeld. En toch is die zeer aanziellijk vochtverdamping genoegzaam alleen aan die hnidmondjes toe te schrijven, want, lie. 14. KleiD stiilne van een opper- "Auia.vli^ie. ».t h»idman4jr ^^ "^ set waar zijn dat er OOK eenige vochtver- "damping door die opperhuidsvliezen plaats heeft, daar waar geen hnidmondjes zijn, zoo is die zeker niterst "gering ; in vele gevallen om bljzondere reden zelfs geheel "onmogelijk. Maar dat de woorden klein  waarheid. Wanneer ge gefangen afzonderlijk Schimmelplantje, welk oorzaak is van de bekende aardappelziekte, door den microscoop ziet, ja, dan erkent ge gaame dat ook JPeronotpora in/estaiu. 72 HUIDMONDJES. dit klein is; of het echter iets beteekent, of dat kleine grot wordt, machtig, zoodat men zich er niet tegen kan verdedigen, wanneer 't in massale vereeniging — en dit is met zulke kleinheden altijd het geval — optreedt, weten we maar al te goed 'bij serving. Zoo ook hier. Wanneer ge weet dat er bladeren zijn waarbij veel meer dan twee honderd zulke openingjes op een vierkanten millimeter (zeker geen groote oppervlakte) geworden worden, hoeveel dan op een geheel blad, hoeveel aan een tak, hoeveel aan ^6n boom? — En die uitwaseming gaat maar altijd door, zoolang hat blad leeft; zelfs regenachtig weder stremt die geworden niet geheel. Immerkte reeds op dat die huidmondjes inzonderheid aan de ondervlakte der bladelren voorkomen. J)&&T heeft dus die uitwaseming het sterkste plaats, en die ondervlakte blijft zelfs als 't regent droog. Indien men er een weinigje over wil nadenken, dan komt men vanzelf reeds tot het besluit, dat dit laatste een zeer doeltreffende maatregel is; was toch het omgekeerde het geval, en kwamen ze vooral in grooten getale boven op de bladeren voor, dan zou die verdamping gedurende zomerdagen zoo sterk zijn, dat de wortels onmogelijk geregeld in dat verlies zouden kunnen Voorzien, en omgekeerd zou die, als.t regent, geheel ophouden. Daar nu die vocht verdamping met den toevoer van vocht door de wortels, in welk vocht verschlüsende bestandenen zijn opgelost, en derhalve met de voeding in een zeer nauw verband staat, voelt men wel dat daarin geen al te groote onigelmatigheid mag heer- schen, zal de plant er niet zeer onder lijden. HUIDMNOJES. - 73 Ik zeide daareven dat het omgekeerde plaats heeft bij de drijvende bladeren van waterplanten. Hier toch zouden ze aan de ondervlakte geenerlei dienst kunnen doen. 't Is zeker een eenvoudige maatrege] der Natuur, maar ze strekt ons ten bewijs hoe tot in de kleinste bijzon- derheden de schepselen zijn uitgerustnaar hun behoeffcen. Daar hebt ge b. v. de Cactussen, waarover ik hier-boven heb gesproken. Waren die planten over hare geheele oppervlakte in gelijke mate van zulke porien voorzien, zoodat daardoor een gestadige vochtverdam-ing kon plaats grijpen, hoe zou 't haar dan gaan onder zoo'n brandende zon en in dat barre, droge zand? Immers dan zouden die planten mit den aard der zak juist da^r een onmogelijkheid zijn, en 't is juist du dat die sappige stengels vaak aan de dieren zulke uitstekende dienstien bewijzen. Oragekerd zijn die planten, welke in vochtige, boschrijke streken thuis behoore, die dus veel water uit den gi-ond kunnen opnemen en niet aan den directen zonneschijn zijn blootgesteld, van zeer veel, en vaak van betrekkelijk groote huidmondjes voorzien. Dat werkelijk die uitwiseming bij uitnemendheid door bet opperhuidsvlies van de onderzijde der bladeren plaats heft, en dus van de huidmondjes afhankelijk is, hieraan man men zelfs geen oogenblik twijfelen, wanneer men die beide vliezen. Dat van de boveu- en dat van de ondervlakte der bladeren, door middel van genoegzame vergrooting heeft leeren kennen. Hoe waarschijnlijk echter ook, het blijft veronder- stelling, zoolang men zich niet door goede proefne- mingen van de waarheid overtuigd heeft. Dit nu heeft men alweder op verschillende wijzen gedan, en een der boate is zeker die van den Fran- schen kruidknnilige Poachet. Hij hing daartoe (zie fig. J.5 ) twee glasplaten op en plaatflte daartiusschen den tak van den Wilde of Faarde-Kastanjeboom ', die hij van onderen, das met het afgeaneden gedeelte, in bet water plaatste,^oo- '.^eului Mippoctutann HET TERRARIUM. 75 dat de bladeren althans niet van alien toevoer van water verstoken waren. Daar nicht het uitgewässern de vocht tusschen die glasplatten opgeslösten bleef, während der ondervlakte dezer bladeren met droppels bezählt, terwijl de glasplät van het blad, had zulks weinig of niet plaats; der bleef het glas droog. Hierbij moet echter wel in 't oog gehouden worden dat die bladeren, zoo ze al niet geheel van de lucht afgeslösen waren, toch niet blosgesteld waren aan de vrije lucht, zoodat die aitwaseming hoofdzakelijk moet beschouwd worden als een directe levensuiting van de bladeren en, zoo die van bewegelijke, droge lucht omgevenzijn, oneindig sterker moet wezen. Ddn wasemen gewis ook de bovenvlakten veel water uit, immers voorzijn, oneindig sterker moet wezen. Ddn wasemen gewis ook de bovenvlakten veel water uit, immers voorzijn zijn en in verhouding tot dezer aantaL — Nu komen we weder op ons terrarium terug. Wanneer men met dit levensverschijnsel, met deze levensbehoefte der planten bekend is, wanneer men zich herinnen. ert dat b. v. de Cactussen en vele andere soortgelijk vleezige planten genoegzaam geheel van hundjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjednjedn Voor haar is de lucht in de kammer gewonlijk le droog, en dat wel inzonderheid's winters, wanneer er gestookt wordt. Ze wasemen dan te sterk uit, in verbonding tot wat de wortels aan de bladeren kunnen toevoeren, en men ziet dan ook gewonlijk het eine blad v66r en 'tandere blad na verwelken en verdrogen. Aan den anderen kant is bet stof deze planten zeer hunderlijk, wijl hierdoor de buidmondjes gesloten worden, zoodat de plant in hare levensverrichten geheel in de war wordt gebracht. Nu zou men zoo oppervlakkig wel zeggen: des te beter:j[als die huidmondjes gesloten worden, dan zal dat een te sterke uitwaseming in de droge kamerlucht beletten; masar dit is een uitrekening die bier niet opgaat; met dergelijke wijzigingen zijn die, overigens te^re planten, volstrekt niet gediend. De lucht in de beperkte ruimte van een terrariam nu is van die in de kamer volkomen afgescbeiden. Wanneer eenmaal de aarde daarin beboorlijk vochtig is, wasemt die, evenals de planten, voortdurend uit. zoodat de lucht steeds van waterdamp als verzadigd blijft, en die planten — naturalik staat op den voorgrond dat ;er zoodanige in geplaatst zijn die gaarne onder zulke" condition groeien — derhalve in een omgeving staan, vrij wel overreenkomstig met bare beboeften. Onder de beste planten die men biertoe kan kiezen, en die en om bare bevalUgbeid, an omdat ze zich in die terrarien zoo goed ontwikkelen, hiertoe alle anbeveling verdienen, komen zeker in de voornaamste plaats onderscheidene kleine Varens in aanmerking, die men dan ook overal in goed ingerichte terrarien aantreft. Daarom, en omdat juist deze planten schier in alle opzichten van de andere afwijken, wil ik, alvorens van ons terrarium afscheid te nemen, daarvan het een en ander mededeelen. V. Ik gelöt niet dat er onder delezers, die ik mij van dat boekje voorstel, ^^u zal wezen, die niet althans eenigermate begrijpt wat er bedoeld wordt, wanneer er sprake is van Yarens. Al kennen sommigen er niet veel meer van dan den naam, al bepaalt zich de kennis van sommige anderen tot een paar in 't wild voorkomende soorten, of tot de zeer oppervlakkige wetenschap dat drie of vier der plan-ten in hun terrarium Varens zijn, terwijl zij verwonderd opzien dat er nog meer, nog veel meer soorten zijn, die aUe van elkaar verschillen; ja dat er zelfs in ons land enkele in 't wild groeiende gevonden worden, die tot de schdonste kunnen gerekend worden; in 66n woord, al weet men er betrekkelijk zeer weinig van, toch weet men dat de Varens zeer bevallige gewassen zijn. Ja, nog meer weet men er van. Men weet ook dat de V. arens noort "bloeien"; dat ze, hoe oud ze ook worden, nimmer organen voortbrengen, die zelfs in de verte met bloemen kuuneu vergdeken worden, en men vindt dat al heel zonderling. Te zonderlinger, omdat men, als men een eenigszins grot terrarium heeft, wel eens zag dat daar Varens in opkwamen, geen uitloopers van de wortels van andere, maar wel deelijk op zich zelf staande jonge plantjes, zooals ieder jonge plant die pas van zaad opkwam. En daar men nu wel een geleen heeft dat er geleerden waren, die met stellige zekerheid verkluarden, dat er onmogelijk aan het ontstaan van eenig levend schepsel kon gedacht worden, tenzij dit uit een een, in dit geval een zaadkorreltje, te voorschijn komt — men zeide: "omne vivum ex ovo", en in 't Latijn klinkt dat.mooi; iets wat in 't Latijn gezegd wordt is altijd goed en waar, — moeten die jonge plantjes noodzakelijk ook uit zaadkorreltjes zijn voortgekomen. Men heeft echter aan die oudere planten geen bloe-men gezien; men weet zeker, immer men heeft ze dagelijks en wel tien of twaalf maal op een dag bekeken, dat er volstrekt geen zweem van bloem aan geweest is. Wel heeft men aan de achterzijde der blaadjes een bruinachtig poeder gezien, dat daar tot kleine hoopjes vereenigd was; zie maar, 't zit nog aan een paar van de oudste bladeren. Wellicht is dat zaad? Maar, houdt men zich overtuigd dat er geen plant kan Outstanden of er moet een zaadkorrel aanwezig zijn geweest, nog zekerder weet men dat er zich geen zaad- korrel kan ontwikkelen, als er niet een bloem is voor- afgegaan. It is pas sedert weinige tientallen van jaren dat zelfs de kruidkundigen zich op een juistere kennis van de toedracht dezer zaak mogen beroemen. Y66r een dertig jaar b. v. wist men er niet meer van, dan wat men er van zag, d. w z. wat gij en ieder ander ervan ziet. Men was overtuigd dat werkdijk het bruine stoff, dat zich uit de ondervlakte der bladeren ontwikkelt, uit zer fijne koiTeltjes bestaat, en dat uit die korreltjes jonge plantjes kunnen geboren worden. 't Was dus vrij na- tuurlijk dat men zich overtuigd hield dat men dit stoff voor het zaad van de Varens moest houden; maar hoe dat zaad ontstond begreep men niet. Dat die planten, het vermogen bezittende om zaad voort te brengen, dus ook vooraf bloeiden, was een veronderstelling die voor de hand lag; die bloei ontsnapte echter aan elke waarneming, ja, misschien had hij wel plaats in het blad, maar onzichtbaar. Daar er nu meer planten zijn, die echter niet tot de Varens behoore, waaraan men, hoezeer dan ook gewij-zigd, hetzelfde verschijnsel waarnam, b. v. de Zwammen, de Wieren, de Mossen, enz., onderscheiden al die planten zich daardoor scherp van alle andere, en vereenigde men ze tot een groote planten-afdeeling, welke men die der onzich tbaarbloeiende noemde, in tegenstelling van de andere, waaraan men duidelijk, 't zij grootere of kleinere bloemen zag, en die dus z i c h t- baarbloeiende waren. Nu was men er, en wist men van die planten al wat men er van kon te weten konien. Zoo scheen het inderdaad, en toch was men de plank geheel mis. Dit kon niet anders, omdat die geheele redeneering gebouwd was op een verkeerde veronder- stelling, die men zekerheid waande. Men ging namelijk uit van het vaste denkbeeld dat het daareven vermelde bruine poeder zaad was. Dit is echter geen zaad, en daarmede vervalt al het overige. PLANTEN UIT DEN v66rHISTORISCHEN TUD. 81 Straks zuUen we dit nader leeren kennen. Er is inderdaard geen plantenfändige, interessanter voor iedereen en belangrijker in menig opzicht voor den kruid- kundige, dan de zeer uitgebreide groep der Varens. "Wat haar mede zeer belangrijk maakt ook voor die natuurkundigen, die zich niet bepaaldelijk met de stndie der kruidkunde bezighouden, jnaar wier navorschin- gen ten doel hebben om de vroegere gesteldheden der aarde, door opgravingen, te leeren kennen; die nit de diep in den schoot der aarde begraven overblijfselen van vroeger — veel, zeer veel vroeger leven, tot de kenn nis komen van de geschiedenis der planeet die wij be- wonen, is dat de Varens behoore tot die weinige der thans nog levende gewassen, die, wie weet voor hoeveel duizenden jaren reedsi bestonden, en dat zelf in een overvloed, die het aantal barer vertegenwoordig- sters in onzen tijd zeer ver achter zich laat. — Van de planten, die, lang v66rdat de mensch op de aarde verscheen, deze voor de bewoning van bo- gere dierklassen bewoonbaar maakten, zijn Er niet veel meer overgegeben, of lever ze zijn trapsgewijs in an-dere vormen overgegangen, zoodat van die, door welke wij ons tegenwoordig omringd zien, weinig of niets in die overblijfselen, die voornameHjk tot het ontstaan der stetkool aanleiding gaven, meer gevonden wordt. Waren voomamelijk planten, zooals men gewoon is te zeggen van lagere ontwikkeling, d. w. z. die minder samengesteld van bouw, of welker organen niet tot die hoogere levensuitingen bestand en geschikt zijn, welke bij de hooger ontwikkelde, als hoedanig men de zichtbaarbloeiende onderscheidt, worden waargenomen. PLANTEN UIT DEN vdoRHISTORISCHEN TIJD. Daarop volgden de Kegeldragende boomen en een daaraan verwante familie, die der Cycade^n, die ook thans nog in somraige wereldstreken, voomamelijk in Afrika, hare vertegenwoordigsters heeft. De Varens en de Kegelägers (waartoe onze Pijnboomen en soortgelijke behooreen) hebben zich sedert door alle tijden been nog 'tbeste gehandhaafd, al zijn ook de soorten, die toen bestonden, meerendeels uitgestorven en door andere vervangen. Dat toenmaals de Varens veel meer, inzonderbeid in Europa, verspreid waren dan tegenwoordig, blijkt vol- doende uit de zeer talrijke overblijfselen die ervan worden aangetrojBfen, maar evenzeer schijnt bet waar te zijn, dat bet soortental tegenwoordig veel aanzielijker is, al is ook bet aantalindividuen veel aanzielijker is, al is ook bet aantalindividuen veel aanzienlijker is, al is ook bet aanzielijker geworden. Dit is trouwens, met bet oog op de ontwikkelings- gescbiedenis, vrij natuurlijk. Wanneer bet tocb waar is dat een soort, in den loop des tijds, onverscbillig door welke oorzaken, verandering kan ondergaan, en wel in die mate, dat die veranderingen karakteristiek genoeg zijn om baar recbt te geven op den naam eener afeonderlijke soort, dan kan zij zicb evenzeer splitsen, en, in twee ricbtingen, aan twee verscbillende — aoms aanzielijker verschlagen Illende — soorten bet aanzijn geven, terwijl de soort, waarvan die twee afkomstig zijn, zicb elders wellicbt nog in baar eigen karakter vertoont. Zet nie die splitsig zicb bij de nieuwere soorten voort, dan moet dat soortental op den langen weg (en wel bebben webber met een langen weg te doen) zeer aanzienlijk worden. Coniferen. VORMSVERSCHEIDENHEID DER VARENS. 83 Daar echter inmiddels ook andere plantvormen ontston- den, die evenzeer haar recht van bestaan hadden, en waarbij ■er waren, sterk genoeg om de Vareiis te verdringen, nam het individuen-tal niet — wat anders wel 'tgeval 20U geweest zijn — - in gelijke mate toe, ja nam dit ^elfs af, ondanks het grooter aantal soorten. Ik ben hier echter onwillekeur op een terrein ver- dwaald geraakt, waarop we ons thans niet verder zul- len begeven; we bepalen ons thans tot de Var ens. Wanneer men het aantal verschillende soorten van Tar ens, die thans op verschillende deelen der aarde groeien, op ruira 3000 schat, dan zal dat cijfer den- kelijk wel niet volkomen juist zijn, maar 't is toch •zeker niet te hoog genomen. Men kan g^rust zeggen dat ze over de geheele aarde verspreid zijn, maar zoowel het soortental als het aantal individuen neerat van de keerkrings- naar de pool- landen trapsgewijs af, en evenzeer, in tropische gewes- ten van de vlakten naar de toppen Der hooge bergen. Reeds in onze gematigde luchtstreck is het aantal soor- ten betrekkelijk zer beperkt en beperkt en beperkt en beperkt het zich tot ongeveer dertig, waarij er wellichfc enkele zijn, die niet oorspronkelijk hier thuis behoore, maar die toch tegen- woordig wel als inheemsch te beschouwen zijn. Reeds die weinige inlandsche soorten kuunen eenigermate een denkbeeld geven van de groote vormsver- scheidenheid, waardoor deze familie zich bij uitnemend heid kenmerkt. Ik zeg eenig denkbeeld, want dit is toch aUijd nog zeer beperkt; immer eerst wanneer men bekend is met den rijkdom van vormen, waardoor de tropische V a r e n s uit- munten, komt men tot een, althans bij benadering, juiste VARENLOOF. waardeering van den rijkdom aan vonnen der Natuur , een rykdom die nergens beter uitkomt dan in het plantenrijk^ Zoo oppervlakkig zou men zcggen dat er tusschen het enkelvoudigste blad — neem b. v. een Wilge- blad — en het zeer samengestelde — b. v. dat van de Fentel — ja, wel een reeks overgangsvormen moet liggen , maar dat men toch al vrij , spoedig , wan- neer men zich ieder blad een weinig gewijzigd voor- stelt, aan het einde van die reeks zou zijn. Die wijzigingen bij de V a r e n s alleen zijn echter schier eindeloos ; immers , hoe vele duidelijk verschillende blad- vormen wij ook reeds kennen, toch verschilt elkenieuw ontdekte soort weer van de reeds bekende , en , k^n men zich ook hiervan een einde denken , kan men zich voor- stellen, dat er eens een tijd zal komen, waarop men verzekerd zal zijn alle in 'twild groeiende soorten ta kennen — wat echter vooreerst nog wel niet het geval zal zijn — dan heeft men , met het oog op de bekende- vormen , alle recht om te beweren , dat de macht , welke deze deed ontstaan , dit getal even goed kan verdubbelen > vertiendubbelen. Ik sprak daar van de "bladeren" der Varens^ omdai dit het gemakkelijkste en het duidelijkste i& tevens. Eigenlijk mag ik ze zoo niet noemen, want,, hebben die organen ook met de bladeren der zichtbaar- bloeiende planten de meeste vormen gemeen, ze ver- schillen daarvan zeer in karakter en bestemming. In vorm komen ze er zelfs zoo goed mede overeen,. Dat men moeille bij de andere planten bladformen zal aantreffen, die niet ook in de familie der V a r e n s ver- tegenwoordigd zijn, en dit van de enkelvoudigste af> tot de meest samengestelde ingesloten. VARENLOOF. 85 Wanneer wij zoo aanstonds die organen wat nader liebben beschouwd, zal wel vanzelf blijken dat ze voor ^e planten nog heel wat meer beteekenen dan gewone l)laderen. Wetenschappelijk noemt men ze in onze taal ''het, loof, een woord dat echterniet altijd even goed te ^ebruiken is^ omdat het, ofschoon steeds in 't enkel- voud gebezigd, toch een meervoudigen zin heeft, -evenals b. v. "het volk". Men kan daardoor niet 66n ^zonderlijk individu aanduiden; wil men dus van een zoogenaamd varenblad spreken, en schreef men "een loof, dan zou men denken aan een drukfout; een ^loofblad" zou misschien bruikbaar wezen, als 't geen pleonasme was. Sommigen zijn in den laatsten tijd het varenloof "veeren" gaan noemen. Dit woord is ind Erde niet oneigenaardig, wijl veel varenloof inderdaad op veeren gelijkt. Maar zoo vele zijn er ook met lancetvormige, hartvormige, ja met alle vormen van ongedelde bla- deren. Wil men dus dit woord consequent in iederge- val bezigen — en dit doet men werkelijk — dan moet men daarbij de geUjkenis op vogelvederen uit zijn ge- dachten bannen, anders houdt men 't op den duur niet vol. Zelfs zonder dat men daar verder iets van weet, komt men, wanneer men slechts let op de wijze waarop het Varenloof zich ontwikkelt, — wat men bij onzein- landsche soorten in 'tvoorjaar, by die van tropischen oorsprong, die in kassen gekweekt worden, hetgeheele jaar door kan waarnemen, — tot het vermoeden dat men hier met iets anders dan gewone bladeren te doen heeft. Die ontwikkeling gedurende eenige dagen te volgen moet omnia baar beiang- stelling wekken, want ze 18 werkelijk belangwek- kend, en dat wel inzonder^ held bij de meest sameu- Offchoon er onder de tropische soorten zyn, welker loof nog v©el sa- meiigestelder en dos fijner verdeejd is, leveren toch en- kele onzer inlaudsche sooi- t«Q, en wel inzonderheid de zeer algemeen versprei- de mannetjes Varen ' en wijfjea Varen *daar- van zeer fraaie voorbeel- den op. Wij kiezen de eerst« (fig. 16), om 't gene bet Varenloof in 't algemeen te zien geeft uader toe te kchten. Yooraf dient opgemerkt te worden dat deze tot de jaarlijks afstorvende soor- ten behoort ; dat zijn na- melijk die, welkerloof te- gen 't najaar verdort, door den wind geknakt tegea Lattrea Filix mm.  te vallen, terwijl dan gedurende den winter van de geheele plant alleen het in den grond zich bevin-dende gedeelte, van oude planten ook een knoestvormige stomp, die even boven den grond uitkomt, blijft leven, terwijl in 'tvoorjaar dddruit weer nieuwloof te voorschiju komt; zoodat ze zich in dit opzicht volmaakt even-zoo gedragen als die gewassen, welke men als "vaste of overblijvende planten" onderscheidt. Dit neemt echter niet weg, dat de boohwortig wie deze plantengroep zijn vertegenwoordigers heeft, waarvan er echter geen enkele in Europa wordt aangetroffen, niettegenstaande die in vodrhistorische tijden, toen het klimaat van dit werelddeel veel warmer moet geweest zijn dan tegenwoordig, zeer algemeen waren, gelijk blijkt uit de opgravingen in mijnen; de fossiele Varenstammen, in Europa gevonden, zijn in de palaeontologische verzamelingen verre van zddzaam. Op die Varenstammen kom ik zoo aanstonds nog eventerug. Wanneer men de mannetjes Varenzich in 't voorjaar ziet ontwikkelen, dan bemerkt men dat het loof niet zoo maar kant en klaar te voorschijn komt, maar dat het nog gedeeltelijk onvoltooid en, voor zoover het reeds ontwikkeld is, zorgvuldig, en dat wel in drie richtingen, opgerold is. Onmogelijk is het om in dit voor een gedeelte ontrolde steeltje (zie aan de linkerzijde van fig. 16) het hoogst sierlijke loofblad te herkenn En, in welk het zich langzamerhand zal vervormen. Wanneer men dit in zijn volkomen ontwikkelden toestani, ziet — het heeft dan een lengte van 8 ^ 10 ONTWIKKELING VAN HET VARENLOOF. Decimeter — zoo herkent men daaraan in de eerste plaats een stevige rechtopstaande middenspil, die zich aan twee zijden in een aantal dunnere steeltjes splitst, welke niet zaiver tegenover elkander ontspringen, gelijk onze zeer verkleinde figaur zou doen veronderstellen, maar die, zooals dit duidelijker blijkt uit het door fig. 17 op de naturilijke grootte afgebeelde gedeelte, om het andere een weinig boven elkaar geplaatst zijn. Deze zijdelingsche steeltjes zijn de dragers der bladstippen, die op hare beurt een weinig zaagtandig ingesneden zijn. We hekennen dus hieran drie onderdeeleu, nicht den hoofdsteel, de zijdelingsche steeltjes en de, op hare beurt zijdelings daaran verbonden bladslippen. Au de drie na zijn aanvankelijk in hunne lengte opgerold, zowel de bladslipjes als de stelen, en dit zit alles zoo kenrig en zoo goed in elkaar besloten, dat men van die zijdelingsche deelen, van alles wat zich ter wederzijde van den hoofsteel bevindt, in 't begin niets bespeurt of vermoedt. Langzamerhand, zeg ik, ontrolt zich nn die steel, zoodat eerst het benedenste gedeelte, waaraan zich gisen zijdelingsche steeltjes bevinden, rechtop staat; spoedig komen nu de beide eerste zijdelingsche vrij, ennuziet men eerst goed hoe keurig ook deze in de iengte, dus in zijdelingsche richting, opgerold zijn. Volgt men er nu zoo een in zijn ontwikkeling, dan zal men hierbij betzelfde zien gebeuren en gaandeweg de zijdelingsche bladslipjes vrij zien worden, die, mede opgerold, dan op hunne beurt gelegenheid hebben om zich te ontro Uen. Inmiddels ging de ontwikkeling van den hoofdsteel voort, en hoewel die gaandeweg langer wordt, blijft ONTWIKEELING TAN HET TAREMLOOF. toch ateeds zijn topgedeelte opgetold, om de eenvon- dige reden dat hij daar nog steeds blijft gioeien. Had men dien in 'tb^n willeu aitstrekken, dsn zon men gezieu hebben dat hij toen niet de helft der len^ had die hij nn heeft, en nog altijd is zijn top opgerold. Ook de zijdelingste stedtjes Tolgen dieontwikke- liDg, msar op veel ) kleiner schaal, tot ( ten laatste alles vlak 1 mtgebreid is, en bet I geheelzijnTolleont- I wikkeling heeft t^- kregen. Nu is het loof zacht, malsch groen, en aan dat, hetwelk, alleerst, A. i. in 't begin van Mei, te voorschijn komt, is verder niets in 't ot^- Kf. 17. Gedecatc nn het Itraf Tun de loopendbijzonderste HannetjcB Varen in natanrLgrootte  van kleine groene rupsjes die half opferoldliggen. Met het bloote oog is daar verder niets meer aan te onderscheiden, maar een gewone loup is reeds voldoende om u te doen zien, dat die heuveltjes met' een doorschij-nend vliesje bedekt zijn, door welk vliesje men schemerachtig een groene, korrelige massa onderscheidt. Dit echter alleen zoolang ze zeer jong zijn, want al zeer spaedig wordt dit vliesje dikker en daaroor oondorschijnend. Hoewel het zich aan 't bloote. oog nog altijd groeu vertoont, heeft het nu toch, door de loup gezien, een grijsachtige kleur. Hier en daar ziet men er een waarvan dit vliesje aan den kant gebarsten i3» zoodat die groene korreliks daar, door het vergroot-glas, duidelijk zichtbaar zijn. In dienstand blüft alles nicht den paar maanden y en unwendig vertoont het loof in dien tijd geendet andere wijziging, den dat het geval is. Zet men in den nazomer, als het loof reeds min of meer begint te verdorren, of ten minste wanneer mit de dorre toppen blijkt, dat dit spedig het geval zal zijn, zijn onderzoek voort, dan zal men zien dat die vliesjes, die we maar bij hun naam zuUen noemen, ze hee-ten dekvliesjes, licht bruin geworden zijn en dat ze een weinig inkrompen, zoodat ze nu de daaronder lig gende korrelige massa niet meer geheel bedekken, maar er slechts vlak op liggen, tendeele ook 't gevolg hier van, dat die massa zich een weinig heeft uitgezet. Nemen we nu de loup ter hand, dan herkennen we 't geen onder die dekvliesjes zit zeer gemakkelijk als kleine rondachtige lichaampjes, die een weinig van endend van der dekvliesjes te Voorschijn komen. In plaats van groen zijn ze nu echter hoog bruin. Bveneens zijn we dat ze alle aan 66ne zijde in een staartvor-mig verlengsel uitloopen, welke staartjes echter nog grpotendeels door het dekvliesje aan ons gezicht ont-trokken zijn, daar ze alle naar een middenpunt schijnen gericht te zijn. Niet lang zal 't duren of die dekvliesjes vallen af; wellicht zijn ze aan het loof blad, dat ge nu in de hand hebt, reeds hier en daar afgevallen; dan ligt dus al 't andere bloot, en dit blijkt nu een groot aantal zeer fijne lichampjes te zijn, die een min of meer peervormige gedaante hebben, dicht opeengepakt liggen en alle door middel van dat staartje of steeltje aan het loofblad bevestigd zijn. Die kleine korrelige lichampjes zijn underdaad zeer fraai van vorm. Om dien vorm echter goed te kunnen onderscheiden moet men ze zien door een micros- rig.l8 Gesloten ^^^ ^jwakke vergrooting. t Zijn namelijk zakjes, uit een zeer teeder vliesje bestaande, 't welk door onregelmatige, veelhoekige celletjes wordt gevormd, terwijl het steeltje uit eenige langwerpige cellen bestaat. ^2 HET KIEMHUISJE. Wat hen echter inzonderheid firaai maakt, is een band of ring, die zich slechts aan 66ne zijde verioont, uit regelmatiger cellen bestaat, en blijkbaar Aan die zijde veel meer stevigheid geeft dan de andere heeft. Der wijl het steeltje doorschijnend is, is zulks met bet bolletje zelf niet het geval. Nu we het vergroot 2ien, en er duidelijk een opgezwollen of opgeblazen ^akje in herkennen, kannen we ons gemakkelijk voorstellen dat daar lets in bevat is. Ziet men die met het bloote oog nauwelijks als afzonderlijke korreltjes te onderscheiden bruine stof zonder vergrootglas, dan is ^t niet mogelijk zich die stofjes nog met een inhoud te denken, terwijl men ze zich nu niet ledig kan voorstellen. Dat er dan ook wat in zit is zeker; wdt dit is, kunnen we met onze zwakke hulpmiddelen nog jaist onderscheiden. Wij moeten ze daartoe openen. In 't voorbijgaan merk ik op dat men die bruine lichaampjes kiemhuisjes -noemt. Om den kiemhülsjes, die men tusschen de vingers niet een kan voelen, laat staan tasteii, te openen, schijnt niet zeer gemakkelijk. Er is echter een zeer een-voudig middel op: men kan ze zichzelf doen openen. Hiertoe schrapt men met de punt eener speld een weinigje van dat bruine stoff — eenige van die kiemhuisjes — af, en laat die op een gewoon voorwerpglaasje van den microscoop vallen, bevochtigt ze met een droppel water en legt er een tweede glaasje bovenop. Die kiemhuisjes moeten echter rijp, d. w. z. goed bruin zijn, en men moet ze van een hoopje nemen, waarvan het dekvliesje reeds is afgevallen. Na legt men het glaasje onmiddellijk onder den michter engegen, en ziet dan eenige oogenblikken goed toe wat er met die kiemhuisjes gebeurt. Uw geduld zal trouwens niet zeer lang op de proef gesteld worden, want weldra zullen er enkele zich aan de tegenover dien halven ring gelegen zijde openen. D It ope- nen is voornamelijk het gevolg hiervan, dat die ring hoe langer zoo meer gespan- nen wordt, zoodat eindelijk het dunne viesje scheurt. Nu richt die ring zich meer en meer op, tot hi} dikwijls geheel rechtop staat ; d^n is nataurlijk het kiem> Kg. 19. huisje zoodanig uit elkander gerukt, dat Het Kiemhuisje fle vorm ervan volstrekt niet meer te opeut zich. i i ^ nerkennen is. Op het oogenblik nu waarop dat vliesje verscheurt^ en het kiemhuisje zich alzoo opent, ziet ge duidelijk dat er een aantal fijne korreltjes uit tc voorschiju komen. — Waar is toch de grens van het kleine? vraagt ge u zelven , dit ziende , vol verwondering af. Reeds de kiem- huisjes zijn op zichzelf z66 klein , dat men ze slechts bij enkele Varensoorten met een zeer scherp gezicht even , bij vele andere met het bloote oog volstrekt niet als afzonder- lijke korreltjes kan herkennen. Die zijn dus wel zeer klein^ En nu ziet ge uit elk van de kiemhuisjes weder een aantal korreltjes te voorschiin komen. Alweer klei- nere — veel, zeer veel klein ere dus. Toch zijn we hier nog volstrekt niet aan de gren» van het kleine. 't Lijkt er zelfs niet naar. Het goed gewa- pend en wetenschappelijk geoefend ooej neemt in de natuur levende, zich vrij en willekeurig bewegende 94 KIEMKORRELS. schepseltjes waar, dikwijls nog georganiseerde schep- seltjes, en die keurig van bouw zijn, honderden malen kleiner dan die stofjes, welke we bier uit die kiemhuisjes te voorschijn zien komen. Naarmate de werktuigen , die den natuur-onderzoeker ten dienste staan, verbeteren, naar die mate breidt zich bet schepselental uit, betwelk men alleen door middel van die werktuigen kan leeren kennen, en men heeft dus alle reden om aan te nemen dat die grens niet besiaat. Wij zuUen ons bier ecbter niet verder in verdiepen, maar ons voor bet oogenblik tevredeu stellen met te bewonderen 't geen we zien , en dat is inderdaad wel bewonderenswaard. Al wat ik nu bierboven van de Varens beb mede- gedeld kan iedereen waarnemen. Een eenvoudig, klein microscoopje, dat men voor weinige guldens koopt, met 30 tot 50voudige vergrooting, is hiertoe niet alleen voldoende, maar zelfs voor hem die niet gewoon is met een microscoop om te gaan, verkieslijk. Varens bebt gebeele jaar door in uwe kamer,... in uw terrarium. Ik voeg bier nog bij dat die uiterst fijne korreltjes, die uit bet kiemhuisje te voorscbijn komen (zie fig. 19), kiemkorreltjes genoemd worden. Hier zou ik zeer goed kunnen eindigen, want, boe- wel met die kiemkorreltjes eigenlijk eerst de belang- wekkendste periode uit bet leven der Varenplanten begint, ligt dit tocb buiten bet bereik der waarneming van den ongeoefende, zelfs al heeft bijgestaan. ONTWIKKELING DER KIEMKORRELS. 95 D^n zou echter deze mededeeling te onvoUed Ik zal daarom hier nog kortelijk doen volgen wat er verder met die kiemkorreltjes gebeurt. Das onder gewone omstandigheden, nadat liet blad verdord is, die kiemhuisjes er afvallen, dat ze zich daarna openen en de kiemkorreltjes er dan uit te voor-schijn komen, en, na misschien geruimen tijd zwevend in de lucht te hebben doorgebrachi, nedervallen, is iet wat men licht begrijpt. Zoo toch gaat het evenzeer met devruchtenen veleza-den. En, als men nu weet dat die kiemkorreltjes later het anzijn geven aan jonge plantjes, dan is er verder niets noodig, zou men licht zeggen, om de geljkenis der kiemhuisjes met vruchtjes en der kiemkorreltjes met zaad volkomen te maken. De verdere ontwinkte dier kiemkorrei of sporen — welke laatste benaming de meest algemeene is — zal echter doen zien dat ze heel wat aiiders dan zaden zijn. Wanneer een jonge plant pas uit de zaadkorrel te voorschijn komt, dan zegt men dat die zaadkorrel ont-kiemt, d. w. z. dat de kiem der jonge plant, die daarin besloten lag, emit te voorschijn komt. Met de kiemkorrei van de varens gaat het anders toe. Wanneer die op een daartoe geschikte plaats terecht gekomen zijn, dan gaan ze groen; er komt geen kim uit te voorschijn, die er dan ook niet in aan-wezig was, maar het geheel neemt in omvang toe en verandert van gedaante. Wanneer men Varensporen in een bloempot gezaaid het, dan zal men reeds na korten tijd een groenen schemer op de aarde zien verschijnen, en na weinige weken onderscheidt men duidelijk kleine groene schilfer-tjes of plantains, die vlak op de aarde liggen, tot die ten laatste als met een groene korst overtrokken is Die kleine groene plantjes zijn de kiemkorrds of sporen, Pig. 20. Voorldem, eenigen tijd die zijn gaan doorgroeien; nadeontwikkeling van de Idem- ze zijn met fijn dons aan korrel in nat. grootte. ^j^ aardkluitjes bevestigd, even als andere planten met Ti-ortels. Wanneer ze ge- noegzaam ontwikkeld zijn om ze met het bloote oog of door de loup te kunnen onderscheiden, ziet men dat ze aan den top een weinig uitgesneden zijn (fig. 20). Dit zijn dus planten, zou men zeggen, maar die er heel anders uitzien dan die, waarvan ze afkomstig zijn. Eigenlijke plantjes zijn 'techter niet; ^tzijn deelen van de oude plant ^ die later tot 'tontstaan van jonge plantjes aanleiding kunnen geven. Het beste kan ik ze, om het begrip gemakkelijk te maken, vergelijken met bloemknoppen. Neem b. v. aan dat de bloemkop zich niet kan openen, dat de bevruch- ting en de latere ontwikkeling van het zaad niet kan plaats hebben aan de plant zelf, maar dat zulks moet geschieden afgescheid^n van de moederplant, b. v. op den groud. Zoo ongeveer is het hier gesteld. Wanneer namelijk dat groene schubje — het wordt de v66rkiem genoemd, — genoegzaam ontwikkeld is, kan het goed geefend oog, bij sterke vergrooting, aan de onderzijde er van tweeerlei organen, in den vorm van kleine, tepelvormige uitgroeiseltjes waarnemen. Dit zijn de beide sexueele organen, die in de andere bloemen door de meeldraden en stampers vertegenwor- digd worden. Die, welke zich hoofdzakelijk aan het ooderste, smallere gededte der voorkiem bevinden, zijn zuiver rond en het talrijkste; de andere zitten iets liooger, zijn minder talrijk en hebben ook een ande- ZWEHHSPOREN. 97 ooderste, smallere gededte der voorkiem bevinden, zijn zuiver rond en het talrijkste; de andere zitten iets liooger, zijn minder talrijk en hebben ook een ande- ren vorm. Die ronde tepel- tjes barsten ten laatste open, en dan komen er een aantal kleine li- chaampjes uit te voorschijn, vooral merkwaardig om de bewegelijkheid waardoor ze zich kenmerken, die z6iilang wricme- len en woelen, tot ze die andere bea- veltjea bereiken. Op den bodem dS^van ligt een oelletje, hetwelk door die kleine be- w^elijkezwerm- s p o T e n moet bevracht worden. Men ziet dns dat men hier ei- genlijk te doen heeft met wat men bij andere plaaten gewoon is den bloei te noemen. Dat celletje toch is bestemd om, na die be- vruchting, aan eenjonge Varenplanthet aaiizijn tegeven. Fig. SI. De ds BOOUACRTIGE VARENS. Wat ik hier met weinige woorden mededeelde, is underdaad een der sehoonste bladzijden uit het boek des plantenlevena ; daar komen bijzonderheden bijzonderheden bijzonderieden, en die deze plantenfamilie tot een der meikwaard^te ma- ken nit het geheele plan- tenrijk. Over het algemeen vallen omtrent deze planten zooveel bijzonderheden opte meiken, dat een boekje van dezen omvang nanwelijks toereikend zou zijn om de voornaamste ervan bevatte- lijk voor te stellen. 't Spijt mij nu schier dat ik het er niet van 't begin afvoorbe- stemd heb. Ten slotte hier dus nog slechta een paar opmerkin- gen van aigemeenen aard. Ik heb reeds gezegd dat niet alle Varens kruidachtig zijn zooaJs de onze ; iiitegendeel, men treft ze in andere werelddeelen, onder heeter of althans milder klimaat, ook aati, die wel degelijk den boomvorm aannemen. Inzonder- heid de vochtige bosschen der keerkringslanden zijn rijk aan aalke Bo stomachtige Varens. Die een sierliche ten toon spreiden, waarvan men zich moeilijk en begrip kan vormen; tenzij nr.en ze door aan- Fig. as. Stnltje ran ei StWlt TCTgTOOt. BOOMACHTIGE VARENS. 99 Echouwing in onze grooie piantenverzamelingen kent De tronk dezer Varens echter verschilt, zowel uiter- Jijk als inwendig, zeer van den stam onzer boomen. Als regel kan men aaunemen dat hij onvertakt is, en slechts op zijn top een kroon van groote, zeer fijn verdeelde loofbladeren draagt ^ Zoo bereikt b. v. de aan alle plantenliefhebbers goed bekende Balantium antarciicum in Australia somwylen een hoogte van 50 voet, en draagt dan een loof kroon, z66 dicht, indrukwekkend en prachtig, dat niets uit het plantenrijk — tenzij natuurlijk andere bo stomachtige Varens — daarmede vergeleken kan worden. 