Onze eeredienst
Kuyper, Abraham, 1837-1920
Waar in een dorp een kleine schare van weinig meer dan hondeid personen samenkomt, loopt alles vanzelf, en de voorganger gevoelt geen de minste beklemdheid bij zijnoptreden. Moet men daarentegen bijeen- komsten houden van een tweeduizend personen, dan is zonder zekere regelen geen orde te houden, en gevoelt de prediker als vanzelf, dat hij zich meer moet inspannen, en meer in acht moet nemen, om op waardige wijze op te treden, en naar eisch te kunnen spreken. En doet zich nu die hoogere eisch reeds gelden wat gebed, gezang en predicatie betreft, nog sterker komt dit uit bij de dusgenaamde plechtige handelingen, die de zinlijke zijde van den eeredienst meer op den voorgrond doen treden. Dan moet men zich wel aan vaste regelen binden, of alles loopt in de war. En zoo is de harmonic niet verstoord, en komt de wanorde niet aan het licht, of onrust maakt zich van de gemoederen meester, en alle uitwerking van het plechtige is voorgoed weg. Het plechtige eischt orde en regelmaat, en moet juist door orde en regelmaat rust en stilheid aanbrengen. Men moet den indruk ontvangen, dat een hoogere geest al deze vormen ingedacht en geordend heeft, om er den weldadigen invloed van te kunnen ondergaan. Nu is hiervan zeker de schaduwzijde dat deze vormen den geest van hen, die op het oogenblik handelend optreedt, meer terzij dringen, en zoo het gevaar voor hem met zich brengen om in doode enonbe- zielde vormen te verloopen; maar hieraan is geen ontkomen, dan door het leven der Gemeente op hoog geestelijk peil te houden. Juist daarom echter is het van belang, om deze vormelijke plechtig- heden afzonderlijk in te denken. Hoe meer toch de Gemeente er bewust in medeleeft, hoe beter waarborg men bezit tegen het opgaan van deze plechtige vormen in doode formaliteit. 23 354 DE KERKELIJKE PLECHTIGHEDEN. LXXXIII. De kerkelijke plecfytigfyeden. (Slot.) Staat alzoo eenerzijds de groep van ,,predicatie, gebed en gezang" als van de drie stukken in den dienst des Woords, die zich in het woord (gesproken of gezongen) uiten, daarnaast komt nu als tweede, afzonderlijke groep te staan, die der kerkelijke plechtigheden. Een tweede groep, daarin principieel voor wat de Liturgie aangaat, van de eerste groep onderscheiden, dat hier niet het woord dat men spreekt, maar de handeling die men volbrengt, op den voorgrond treedt. Die onderscheiding gaat uiteraard niet in volstrekten zin door. Ook bij de predicatie, bij het gebed, en bij het gezang wordt iets gedaan, en omgekeerd bij alle kerkelijke plechtigheden wordt tevens gesproken. Ook bij predicatie, gebed en gezang kan men zijn lichaam niet ter zijde laten, om enkel den geest zich te laten uiten. Vandaar de onder- scheidene usantien om bij het gebed de oogen te sluiten en de handen te vouwen, te gaan staan, te blijven zitten of neder te knielen. En al mogen bij de predicatie en bij het gezang deze deelneming van het lichaam aan de zielsuiting minder sterk uitkomen, toch is ze eronge- twijfeld. Reeds de gesticulatie onder de prediking levert hiervoor bewijs, terwijl ook bij het gezang de vraag, of men, gelijk ten onzent, zittend, dan wel gelijk bij de Schotten, staande zal zingen, een vraag is die de beteekenis der houding van het lichaam onder het zingen klaar doet uitkomen. Om goed te zingen moet de borst in die hou ding worden gebracht, die aan de stem de meest vrije beweging geeft en daardoor de ademhaling het meest onbelemmerd doet werken. Valt nu niet tegen te spreken, dat bij zittende houding de borst min of meer ingebogen is, terwijl bij de staande houding de borst vrijer ge- strekt wordt, dan schijnt er alleszins aanleiding te zijn voor de klacht, dat in ons vaderland het kerkgezang onder het zittend zingen geleden heeft. Bij alle andere gelegenheden staat men vanzelf en onwillekeurig op, als men aan eenigszins beteekenend gezang wenscht deel te nemen, en ook bij het kerkgezang ware dit zeker het natuurlijkst geweest. Doch ook zonder hierop nu nader in te gaan, blijkt dan toch duide- lijk wel zooveel, dat noch bij de predicatie, noch bij het gebed, noch bij de zang elk doen, elk meedoen van het lichaam ontbreekt. Er is ook bij den dienst des Woords in al zijn deelen, behalve de geestelijke uiting, tevens altoos zekere handeling. DE KERKELIJKE PLECHTIGHEDEN. 355 Omgekeerd is er geen enkele kerkelijke plechtigheid te denken, waarbij niet tevens het woord tot uiting komt. Reeds het stel formu- lieren, dat we voor onze plechtigheden bezitten, bewijst dit. Zwijgende handelingen zijn althans in de Gereformeerde kerken niet bekend, want wel grijpt het collecteeren zwijgend plaats, maar zelfs deze han- deling wordt toch ingeleid door een aankondiging en korte aanbe- veling van de inzameling, die staat gehouden te worden. De panto mime gebruikt onze eeredienst niet. Ze moge in het oosten, naar den aanleg van het oostersch karakter, ook op kerkelijk terrein zijn binnen- gedrongen, wij westerlingen, en vooral wij, Gereformeerden, kennen haar niet. Veeleer zou te erkennen zijn, dat onder ons het spreken bij de handeling soms onjuiste evenredigheden aanneemt, en zoo sterk op den voorgrond dringt, dat het aan de houding, aan de plechtigheid haar eigenlijke beteekenis ontneemt. Het is bekend, hoe vooral in de veertig jaren die achter ons liggen, de altoos sprekende dienaar, zelfs bij den Doop, het spreken zoo overheerschend deed worden, dat het eigenlijk besprengen met het water als doorglipte onder den woorden- stroom en ternauwernood als wezenlijk meetelde. Doch ook al laat men dergelijke excessen buiten rekening, zoo blijft toch, ook bij nor- male verhoudingen, het feit vaststaan, dat ook bij de kerkelijke plech tigheid of kerkelijke handeling het woord, het gesprokene, een eigen plaats inneemt. Ook al werd bij den Doop niets hoegenaamd ge- sproken dan de inzettingsformule, ook z66 zou toch het woord ook bij deze handeling onmisbaar zijn. Doch al wordt hiermede toegegeven, dat het woord nooit zonder correspondeerende handeling is, noch de handeling ooit zonder corres- pondeerend woord tot stand komt, dit heft toch het principieel ver- schil niet op, dat tusschen de groep van het woord en de groep van de handeling bestaat. Op niet e'en punt van den eeredienst zijn we ziel zonder lichaam, of lichaam zonder ziel ; maar ook al treden we bij beide steeds in onze voile personen, naar ziel en lichaam beide, op, toch is het voor tegenspraak niet wel vatbaar, dat de eene maal de geestelijke uiting, de andere maal de in het zinlijke vallende actie of indruk den dienst beheerscht. Bij de eerste groep, die van het woord, komt het in hoofd- zaak aan op den geest die zich ait, bij de tweede groep op de handeling die er geschiedt. Sommen we nu, om ons een gezamenlijk beeld van de kerkelijke handelingen te vormen, de onderscheiden plechtigheden op, die hier in aanmerking komen, dan vinden we den heiligen Doop, het heilig 356 DE KERKELIJKE PLECHTIGHEDEN. Avondmaal, de bevestiging van kerkelijke dienaren, de inzegening van het huwelijk, het doen van belijdenis en tot op zekere hoogte de col- lecte, waarbij men dan in zekeren zin nog voegen kan het in gebruik nemen van een kerkgebouw, den ban, de wederopneming en de be- grafenisplechtigheid, welke laatste in enkele deelen van ons land nog altoos zijdelings met het kerkelijke leven verbonden is. Nu blijkt reeds aanstonds uit dit overzicht, dat deze kerkelijke plechtigheden van zeer onderscheiden natuur en waardij zijn, en dat hier met name te onderscheiden valt tusschen de bediening der Sacra- menten en de overige plechtigheden. En toch, hoe breed het verschil tusschen de Sacramenten en die overige plechtigheden ook zij, liturgisch vallen beide groepen onder een hoofdbegrip. Liturgisch toch treedt alleen de eisch op den voor- grond, dat zoo dikwijls er kerkelijk iets geschieden moet, de handeling daarbij niet aan wilkeur en onregel zij overgelaten, maar zoo plaats grijpe, dat een ieder wete wat hij te doen heeft, hoe hij het te doen heeft, hoe hij aan wat anderen doet, zich heeft aan te sluiten, en welke bewegingen men daarbij te maken, welke handelingen men daarbij te verrichten heeft, wie moet voorgaan, wie moet volgen, wanneer men zich lijdelijk te houden, en wanneer men op te treden heeft; kortom, op welke preciese manier men zich te gedragen heeft, om geen stoornis teweeg te brengen, maar de geheele handeling in goede harmonische orde te laten verloopen. Deze vraag nu blijft een en dezelfde, onverschillig of er sprake is van de viering van het heilig Avondmaal of b.v. van de inzegening van het huwelijk. Niet, alof we beide ook maar van verre op een lijn wenschen te plaatsen, maar wel in zooverre bij beide geheel dezelfde vraag rijst, t. w. wat bij deze plechtigheden de dienaren, wat de assistee- rende personen, en wat de geloovigen daarbij te verrichten hebben. Het heilig Avondmaal wordt in de onderscheiden kerken, ook in de zoodanige die den Gereformeerden ritus volgen, op zeer verschillende manieren bediend. Bij ons schaart men zich aan een tafel, in Engeland en in vele Luthersche kerken staat men op, en begeeft zich naar den dienaar, die achter een hekje geplaatst, of bij een kleine tafel staande, brood en wijn uitreikt; in veel Fransche kerken heeft men de gewoonte, dat de diakenen brood en wijn in de kerk ronddragen, terwijl de geloovigen zitten blijven waar zij zaten. Welnu, of dit zus of zoo geschieden zal, moet natuurlijk vooraf vaststaan. Men moet vooruit weten, wat de ingestelde regel is. Men moet vooraf weten, wat men te doen en te laten heeft. Anders zou er naamlooze verwarring DE KERKELIJKE PLECHTIGHEDEN. 357 ontstaan, en zou geheel de stichtelijke indruk van de plechtigheid be- dorven worden. Maar even hetzelfde geldt van de inzegening van een huwelijk. Ook deze geschiedt niet in alle kerken op dezelfde wijs. Ook ten dezen opzichte bestaan in de onderscheiden landen, en soms in de onderschei- den provincien van eenzelfde land, uiteenloopende gewoonten. Ook daarvan moet men derhalve op de hoogte zijn. De dienaar moet weten hoe hij zich te gedragen, wat hij te doen en te verrichten heeft; de bruid en de bruidegom moeten vooraf weten, hoe zij zich hebben te houden ; en de familie en de vrienden desgelijks. Al verschillen dus de Sacramenten in geestelijke waardij en beteeke- nis hemelsbreed van de overige kerkelijke plechtigheden, toch vallen ze liturgisch met onze andere plechtigheden onder eenzelfde soort- begrip, en komt het er bij beide op aan, dat wie voorgaat en wie verder aan de handeling zal deelnemen, de juist omschreven wijzen kenne, waarop hij te handelen, op te treden en voorts zich te ge dragen hebbe. Hierbij nu is het opmerkelijk, dat deze liturgische gelijkvormigheid er bij 't grooter deel van de Christelijke kerk (bij de Roomschen, Grieksche, Koptische enz.) toe geleid heeft, om het aantal Sacramenten uit te breiden, en van lieverlede aan vele dezer andere kerkelijke plechtigheden een sacramenteel karakter te leenen. Het kan toch niet toevallig zijn, dat aan de huwelijksinzegening, aan de bevestiging van de dienaren, aan de biecht, en aan de definitieve opneming in de Gemeente allengs een sacramenteele opvatting is gege- ven, terwijl het laatste oliesel aan de stervenden te bedienen, hier uit gansch anderen hoofde bijkwam. Dat men van achteren het sacramenteel karakter van deze plechtig heden leerstellig en uitlegkundig op gansch andere gronden verdedigd en bepleit heeft, wordt daarom niet ontkend, maar geschiedkundig komt zulk een inzicht nooit dogmatisch op : het vindt steeds zijn oorsprong in de feiten van het leven. En zoo bezien, laat het zich gereedelijk verklaren, dat het scherpe onderscheid tusschen de eigenlijke Sacramenten en de overige kerkelijke plechtigheden niet altoos even duidelijk gevoeld werd ; dat het beslist sacramenteel en het bloot ceremonieel karakter van deze soort plechtigheden niet altoos even duidelijk in het oog sprong, en dat men op die wijs, om den indruk dezer plechtigheden te verhoogen, het sacramenteel karakter, dat slechts aan twee dier plechtigheden toekwam, van lieverlede en ongemerkt ook tot enkele of vele der overige ging uitbreiden. 358 DE KERKELIJKE PLECHTIGHEDEN. Dit zou niet hebben kunnen plaats grijpen, indien de geest der geloovigen actief ware gebleven, en zich steeds helder bewust ware geweest van het genade-brengend karakter, dat aan het eigenlijke Sacrament eigen is. Maar zoo bleef de toestand der Gemeente bij haar uitbreiding niet, vooral niet toen ze haar eerste uitbreiding erlangde in de Levant, waar het krachtig op den voorgrond treden van het geestelijk karakter der dingen niet dan zeer voorbijgaande gekend is. Bij zoodanige gesteldheid der Gemeenten nu lag het voor de hand, dat men allengs van deze onderscheiden plechtigheden, met veel statigheid uitgevoerd, ongeveer een gelijken indruk ontving als van de Sacramenten, en zoodoende zich van het verschil b. v. tusschen Doop en Huwelijk niet helder meer bewust bleef. Had toen de Dienst des Woords er zich op toegelegd, om het teloorgaand en in vergetelheid gerakend verschil telkens weer in het geheugen terug te roepen, zoo ware de verwarring zeer wel te voor- komen geweest. Maar dat juist is niet geschied. Men heeft zonder veel protest die begripsverwarring laten voortwoekeren ; en toen de practijk in de Gemeenten schier alle onderscheid had opgeheven, heeft men het Sacramentsbegrip zelf in dien zin gewijzigd, dat ook deze andere kerkelijke plechtigheden er onder vallen moesten. Dit moest hier worden opgemerkt, opdat de liturgische bespreking van deze plechtigheden, die vanzelf de Sacramenteele en louter Ceremonieele handelingen onder een gezichtspunt saamvat, niet, tegen onze bedoeling, tot verflauwing van de grenzen tusschen Sacrament en Ceremonie leiden zou. We deelen ten overvloede deze bespreking in twee onderdeelen in, en zullen eerst de twee Sacramenteele plechtigheden en daarna afzon- derlijk de Ceremonieele plechtigheden ter sprake brengen. Ook nu ligt daarbij niets verder van ons bedoelen, dan anderer doen te oordeelen of te veroordeelen. Slechts vragen we vrijheid, om ook deze kerkelijke aangelegenheid onzerzijds vrijelijk te bespreken. Wie door de gronden, die we zullen aangeven, niet overtuigd wordt, ga vrijelijk voort met zijn eigen wijze van doen te volgen. Mits, want deze eisch mag nooit worden losgelaten, mits hij betere en deugdelijker gronden voor de door hem gevolgde practijk tegen de onze heeft over te stellen. BEDIENING VAN DEN HEILIGEN DOOP. 359 LXXXIV. Bediening van den heiligen Doop. Van de twee Sacramenteele handelingen, die hier in aanmerking komen, gaat uiteraard de bediening van den heiligen Doop voorop. Die bediening, niet het mysterie van den heiligen Doop, komt hier ter sprake. De Liturgie laat zich niet in met de werking, met de han- deling, die van Gods zijde in het Sacrament uitgaat, maar uitsluitend met de plechtige handeling waartoe menschen in het Sacrament ge- roepen worden. Voor de menschelijke handelingen heeft ze de regelen te ontwerpen, en deze regelen op gronden van Schriftuurlijkheid, redelijkheid en doelmatigheid aan de kerken aan te bevelen; maar hiertoe bepaalt zich de taak der Liturgie dan ook. De bespreking van den Eeredienst en van den leerstelligen inhoud van den Doop mag niet verward worden. Dit worde nu weer niet zoo verstaan, also! men de regelen voor de plechtige handeling buiten verband met het mysterie van den Doop kon ontwerpen; het spreekt toch vanzelf, dat er ook bij de plechtige handeling in het heilige juist naar het schoonst verband tusschen wezen en vorm moet worden gestreefd. Wat buitengesloten blijft, is alleen de redetwist over de leerstellige opvatting van den Doop. De Liturgie gaat uit van de onderstelling, dat deze leerstellige opvatting vaststaat, en ontleent aan die vaststaande overtuiging haar motief. leder gevoelt dan ook, dat een Liturgie, die inzake het Sacrament niet een bepaald confessioneel merk droeg, kortweg ondenkbaar is. Een Liturgie, die tegelijk de Grieksche, de Roomsche, de Luthersche, de Gereformeerde en de Doopersche opvatting van den Doop als punt van uitgang koos, en de plechtige handeling voor de kerken van al deze belijdenissen pasklaar zocht te maken, zou niet te schrijven zijn. Over het verschil van zienswijze in zake de leerstellige beteekenis van den Doop wordt in de dogmatiek, niet in de Liturgie gehandeld. Hier wordt de Gereformeerde opvatting van den Doop als vast uit- gangspunt gekozen, en alzoo opzettelijk terzijde gelaten al wat op het leerstellig verschil aangaande den Doop, ook onder ons, betrek- king heeft. Zoo nu voor den heiligen Doop staande, worde allereerst vastge- steld, dat de bediening van den heiligen Doop een zinbeeldige, geen werkelijke behandeling bedoelt. Hiermede is niet ontkend, dat er in 360 BEDIENING VAN DEN HEILIGEN DOOP. den Doop 66k een werkelijke handeling van Gods zijde is, of althans zijn kan, doch alleen uitgesproken, dat de menschelijke handeling als zoodanig geen voertuig van genade is. De leer der Gereformeerde kerken spreekt dit duidelijk uit. Noch het water, dat op den doope- ling wordt gesprenkeld, noch het woord dat daarbij gesproken wordt, heeft, 't zij op het lichaam, 't zij op de ziel van den doopeling eenige reeele uitwerking van genade. Wij verschillen hierin van de Griek- sche, van de Roomsche, en ten deele zelfs van de Luthersche kerk. Volgens onze belijdenis is de menschelijke handeling in de bediening van den heiligen Doop louter symbolisch. Het water blijft zuiver water en is geen zelfstandige drager van geestelijke genade. Is dit het vaste uitgangspunt bij de Liturgie van den heiligen Doop, dan is het eisch, dat de zinbeeldige handeling metterdaad zinbeeldzi], d. w. z. iets afbeelde, iets zien late, het beeld van iets vertoone. Wat nu vertoond moet worden, is de afwassching van onze zonde. De doopeling komt tot den Doop als bezoedeld, als bezoedeld in heel de existentie zijner ziel. Zijn ziel moest rein zijn, maar ze is vuil, besmet door aangeboren erfzonde. Genade neemt die erfzonde in haar wortel weg. De ziel die onrein, vuil en bezoedeld was, wordt daardoorrein en zuiver. Wat onrein was en rein wordt, treedt voor ons als iets dat gereinigd, ontsmet, afgewasschen is, en vandaar de uitdrukking: de afwassching onzer zonde. Die afwassching nu is het, die in de handeling bij den Doop zinbeeldig tot uitdrukking moet komen, en vandaar dat de heilige Doop zonder water ondenkbaar is. Zoo nu genomen, is het niet wel voor tegenspraak vatbaar, dat de handeling bij den heiligen Doop dan het best en het volledigst zin beeldig ware uitgewerkt, indien de Doop nog evenals oudtijds door onder- dompeling kon geschieden. De smet der ziel, de bezoedeling door de zonde, de onreinheid door het erfelijk kwaad is niet een gedeeltelijke, maar doordringt heel den doopeling. Hij moet niet slechts voor een deel, maar naar geheel zijn persoon in het bloed van Jezus gewasschen worden. Kon hij dus ook nu nog geheel in het water ondergaan, en van het hoofd tot de voeten de afwassching met het water ondergaan, zoo ware dat de meest volledige zinbeeldige afspiegeling van de zaak die tot uitdrukking moet komen. Zoo ging men dan ook te werk bij den Proselietendoop. Zoo deed men in de dagen van Johannes den Dooper. Zoo deed nog Philippus met den Kamerling van Moorenland. Zoo greep de handeling nog lange jaren plaats. En voorzooveel er ook nu nog secten zijn, die dezen Doop door onderdompeling in stand houden, zij men steeds BEDIENING VAN DEN HEILIGEN DOOP. 361 zeer voorzichtig. in zijn bestrijding van deze gewoonte. Kon de onder- dompeling ook nu nog met voeg, en zonder anderzijds schade aan te brengen, gevolgd worden, zoo ware de zinbeeldige uitdrukking van den Doop ongetwijfeld een veel volkomener. Besprenkeling met enkele druppelen water geeft nooit zoo machtigen indruk van de af- wassching, als het geheel ondergaan in het waterbad. Intusschen zijn er drie omstandigheden geweest, die ten deze haar invloed hebben doen gelden en den Doop door onderdompeling in onbruik deden raken : 1°. de wisseling van klimaat, 2°. het opkomen van den kinderdoop, en 3°. het deelnemen aan den Doop van de Gemeente. En het zijn metterdaad deze drie factoren, die de zaak hier uitwijzen. Geheel het terrein waarop de Openbaring ons gegeven is, ligt in het Oosten, in matig warme luchtstreek. In die streken is men aan het baden in de rivier gewoon. Niemand vond er dan ook in de dagen van Johannes iets vreemds in, dat zijn doopelingen in tegen- woordigheid van velen, half ontkleed in de rivier afdaalden, het hoofd onder water staken, en straks uit het stroombed weer op den oever stapten. In onze streken daarentegen laat het klimaat dit, enkele warme zomerdagen uitgezonderd, niet toe, hebben de landszeden zich alzoo op geheel andere wijze gevormd, en zou zulk een handeling in de open lucht en voor aller oog, noch uit een oogpunt van eerbaarheid voegzaam, noch uit gezondheidsoogpunt toelaatbaar worden geacht. En nu is het wel waar, dat men zulk een onderdompeling in de rivier vervangen kan door een onderdompeling in een badkuip van groote afmetingen, maar hiermede is het natuurlijk terrein reeds verlaten, en het kunstmatige betreden. Zoo schoon en ons gevoel toesprekend als een onderdompeling aan den oever der rivier is, zoo pijnlijk en ge- dwongen wordt de indruk, als men ons aan een badkamer doet denken. Reeds hierdoor valt het plechtige der handeling geheel weg, ze beant- woordt niet meer aan het sobere dat het heilige eischt, en men ont- vangt meer den indruk van een vertooning die de nieuwsgierigheid wekt, dan van een zinbeeldige handeling die een hoogheerlijke gees- telijke waarheid tot uitdrukking brengt. Erkend moet intusschen, dat ditzelfde niet in die mate geldt tegen de gewoonte der Grieksche kerk, om het jonge wicht dat ten daop wordt aangeboden, in een doopvont onder te dompelen. Zulk een klein wicht kan men geheel ontkleeden, zonder dat de voegzaamheid in het gedrang komt, en de afmetingen van zulk een kindeke zijn zoo klein, dat een wat grooter doopvont toereikend is om het te omvangen. 362 BEDIENING VAN DEN HEILIGEN DOOP. Ook is het zeer wel mogelijk, de warmte in het doophuis, waarin zulk doopvont staat, zoo op temperatuur te houden, dat het kindeke erniet onder behoeft te lijden. Toch zouden we niet durven aanraden, deswege aan de Grieksche gewoonte voorkeur te geven boven de besprenging. Men vestige er toch wel zijn aandacht op, dat met de invoering van den kinderdoop, geheel de actie van den Doop in haar verschijning wijziging onder- ging- Bij den Doop van Johannes, en bij den Doop die veelal in de dagen der apostelen bediend werd, had men te doen met een handelingvan den doopeling zelve ; en juist die eigen handeling des doopelings viel met het in zwang komen van den kinderdoop geheel weg. De vol- wassen bekeerling meldde zichzelf aan. Hij vroeg om den Doop. Hem persoonlijk werd ze toegestaan. En hij was het, die dan ten slotte zelf in het water afdaalde, en straks weer uit het water opklom. Aldus was de handeling veel voller, veel rijker. De handeling van 's men- schen zijde bestond in de daad van den bekeerde, en zoo kon het niet anders of ze vestigde meer de aandacht op zijn persoonlijke be- keering, dan op de mystiek aan hem volbrachte wedergeboorte. De doopeling was niet passief, maar actief, terwijl dit toch juist het ken- merkend verschil tusschen wedergeboorte en bekeering is, dat in alle geboorte, en dus ook in de wedergeboorte, de begenadigde passief blijft, terwijl hij daarentegen in bekeering voorkomt als een actief handelend persoon. Doch natuurlijk, met den kinderdoop viel dat weg. Het pasgeboren wicht kon, evenmin als in de besnijdenis, zelf opstaan, toetreden en handelen. Het Hep niet, maar werd gedragen. Het deed niets, maar onderging den doop. Er was geen sprake van iets actiefs. Van het begin tot het einde bleef het te doopen en het gedoopte kind lijde- lijk, passief, stil verbeidend. Het jonge kindeke was pas geboren. De heugenis aan die pas plaats gehad hebbende geboorte trad vanzelf op den voorgrond. Niet zijn persoonlijke zonde, die het nog niet be- dreven had, maar zijn erfzonde vroeg om afwassching. Van bekeering kon nog geen sprake zijn, alleen de wedergeboorte kon de zinbeeldige uitdrukking vragen. En zoo kwam het, dat de overgang van den be- jaardendoop tot den kinderdoop noodzakelijkerwijs den heiligen Doop op geheel andere wijze deed voorkomen, en deswege allengs om ge heel andere uitvoering vroeg. Zoolang de volwassen man en de volwassen vrouw tot den Doop kwamen, lag er iets schoons, iets verheffends, iets vol van uitdrukking BEDIENING VAN DEN HEILIGEN DOOP. 363 in dit nederdalen in het water der rivier ; maar het kleine kindeke in het rivierwater onder te houden, zou geen zin hebben gehad. Bij het pasgeboren wicht behoort teederheid van behandeling. Alle handeling moet hier zacht, stil en half ingehouden zijn, en met dezen eisch zou het onderdompelen van zulk een kindeke in de rivier meer in strijd dan in overeenstemming zijn geweest. Al blijft het dus een open vraag, of men in warmere landstreken volwassen bekeerden uit de Heidenen en Mohammedanen niet ook nu nog op de wijze als waarop Johannes doopte, den doop kon laten ondergaan, — allerwegen waar, hetzij hier, hetzij in het Oosten, de kinderdoop plaats grijpt, is het de aard van het kindeken, zijn passief karakter en het nog afwezig zijn van persoonlijke en dadelijke zonden, die de onderdompeling buiten sluiten. En hierbij komt dan nog in de derde plaats de band aan de Gemeente. Johannes de Dooper doopte individueel, elken man en elke vrouw op zichzelf, ook al was er niemand bij. Van Philippus lezen we dat hij, eenzaam op den weg, den Kamerling van Moorenland van zijn wagen deed afkomen en hem den doop liet ondergaan. Van den Doop van Jezus is te vermoeden, dat er niemand anders dan Johannes zelf bij is geweest. En nog zet men in de Grieksche en Roomsche kerk, en bij enkele secten, deze individueele opvatting inzooverre voort, dat men het kindeke doopt buiten de vergadering der Gemeente ; iets wat ook bij den Lutherschen nooddoop nog in zwang is. Op dit stand- punt nu valt schier elke nadere liturgische eisch weg, en heeft men alleen te letten op de toediening, dat deze richtig zij. Voor ons, Ge- reformeerden, daarentegen gold het steeds als eisch, dat de bediening van den heiligen Doop in het midden der vergaderde Gemeente zou plaats grijpen, en ook dit heeft op de keuze van de zinbeeldige han deling zeer beslissend ingewerkt. Dit toch sloot onderdompeling uit, en pleitte voor besprenging LXXXV. Bediening van den heiligen Doop. (Vervolg.) De aanmerkelijke wijziging, die ongemerkt door het aanvaarden van den kinderdoop in geheel de beschouwing over den heiligen Doop kwam, en moest komen, is zelfs aan velen der beste en schranderste 364 BEDIENING VAN DEN HEILIGEN DOOP. Godgeleerden ontgaan. Het is daarom geen overtollig werk, zoo we op deze allesbeheerschende wijziging nogmaals de bijzondere aandacht onzer lezers vestigen. Oorspronkelijk gold ieder die ten Doop kwam, als een onreine en bezoedelde. In den Doop werd de onreinheid en de bezoedeling van hem genomen. Uit den Doop kwam hij als een reine en vlekkelooze te voorschijn. En het was deze reiniging, die door de Doopplechtig- heid werd afgebeeld. Men stelde zich niet voor dat het water der rivier de zonde afwiesch. Neen, wat het water der rivier afnam was, gelijk Petrus het uitdrukte, ,,de vuiligheid des lichaams", en wat bedoeld werd in den Doop was de wegneming van de geestelijke bezoedeling der ziel. Die twee liepen evenwijdig. Zelfs is nergens aanwijsbaar, dat er tusschen de lichame- lijke en de geestelijke reiniging eenig zakelijk verband werd gesteld of ondersteld. De geestelijke en de lichamelijke afwassching waren twee op zichzelf staande handelingen, die alleen door het bevel Gods zin- beeldig met elkander in verband werden gebracht. Maar dit bleef dan toch, dat de persoon die zich zou laten doopen, ten Doop kwam als een heiden, en door het teeken des Doops in de gemeenschap van het Koninkrijk der hemelen werd overgezet. Zeker, hij kon ook een Jood wezen, maar dit maakte geestelijk geen onder- scheid, en de strijd tusschen Johannes den Dooper en de Farizeen bestond juist hierin, dat de Farizeen oordeelden : Een Heiden wel, maar niet een Jood, heeft de reiniging door het Doopwater noodig ! en dat Johannes de Dooper daarentegen Heidenen en Joden beide als onrein beschouwde, en voor beiden den Doop onmisbaar verklaarde. De Joden zelven hadden, reeds lang voor Johannes den Dooper, den proselieten-doop ingevoerd, d. w. z. zij oordeelden dat een Heiden, om Jood te worden, niet slechts besneden moest worden, maar bovendien ook moest worden gedoopt. Hij had als Heiden in een onreine wereld geleefd, was door de besmetting van het Heidensche leven zelf be- smet geworden, en nu kon hij niet tot het erfdeel des Heeren overgaan, of hij moest eerst van deze smet van het Heidensche leven ge- reinigd worden. Dat daarentegen een Jood, die tot het erfvolk des Heeren behoorde, zelf nog onrein zou zijn, was een gedachte waarvoor de Jood geen plaats had. Het onderscheid tusschen geestelijke rein- heid en Levitische reinheid niet inziende, kon hij niet verstaan, dat een Jood, die immers Levitisch rein was, geestelijk nog onrein zou zijn. Wie kind van Abraham was, had geen Doop van noode. Daartegenover nu stelde Johannes de Dooper, dat dit alles waar BEDIEN1NG VAN DEN HEILIGEN DOOP. 365 mocht zijn voor de opneming in het volksverband van Israel, maar dat hier sprake was van het opgenomen worden in een veel hooger ver- band, t. w. in het geestelijk verband van het Koninkrijk der hemelen ; en dat het voor de opneming in dit verband geen verschil maakte, of men Jood of Heiden was ; dat ieder begon met buiten dit verband te staan, en dus geestelijk onrein te zijn ; en dat alzoo voor den Jood zoowel als voor den Heiden die geestelijke reiniging onmisbaar was, waarvan het zinbeeld geboden was in den Doop. Gevolg van dezen gang van denkbeelden, en van deze noodzakelijke voorstelling was, dat men in den doopeling aanvankelijk beide zag : zoowel de onreinheid waarmede hij tot den Doop kwam, als de rei niging die hij in den Doop onderging. Er was het met zonde beladen hart, en dit hart werd gewasschen van zijn zondesmet ; en evenwijdig hiermede was er het met stof en vuil beladen lichaam, en dit werd door de onderdompeling in de rivier van zijn bezoedeling gereinigd. Zoo was het zinbeeld volkomen. Er was beide malen eerst het onreine, zoo aan de ziel als op het lichaam. En er was beide malen het gereinigd worden, zoowel het gereinigd worden van de ziel door een geestelijke daad, als het gereinigd worden van het lichaam door het water der rivier. De geestelijke reiniging bleef daarbij in verband staan met de scherpe tegenstelling tusschen het Heidensche leven en het leven in het Ko ninkrijk der hemelen; en die tegenstelling trad steeds klaarder en helderder op den voorgrond, hoe meer de Kerk van Christus zich, door Paulus dienst vooral, onder de Heidenen, buiten Israel, uit- breidde. Die tegenstelling was zoo tastbaar. Onder de Heidenen een leven van zinnelijkheid en werelddienst. Een dienen van de afgoden. Een feitelijk beheerscht zijn door sata- nische machten. En daartegenover in den kring van het Koningrijk Gods, een leven voor het vaderland daarboven, in geestelijke toewij- ding en in hoogere liefde. Een dienen niet van de afgoden, maar van den Vader in den hemel. En bij dit alles een feitelijk beheerscht worden door den geest en de macht van Christus. Uit dien Heidenschen in den hemelschen kring overgaan, was waarlijk een overgezet worden uit het rijk der duisternis, waarin men dusver verkeerd had, in het Koninkrijk van den Zoon van Gods liefde. De zoogenaamde duivelafzwering, die hier en daar bij den Doop insloop, laat zich hieruit verklaren. De Heidenwereld droeg in verhoogde mate de bittere gevolgen van 366 BEDIENING VAN DEN HEILIGEN DOOP. den vloek. Ze stond onder een onheilige macht, en de apostelen aarzelden nooit het uit te spreken, dat in deze macht satan zijn triomf vierde. Het altaar in den afgodstempel noemt Paulus: de tafel der duivelen, en daartegenover stelt hij de tafel des Heeren in den disch van het nachtmaal. Zoo was dan de overgang uit dat Heidensche leven in het Konink- rijk der hemelen feitelijk een opzeggen van de gehoorzaamheid aan satan, en een komen in de gehoorzaamheid aan Christus. Men was onder het geweld, d. i. onder de heerschappij, van den duivel en werd daaruit veriest door Christus, en daarom behoorde men nu aan Christus toe. Zoo was er het denkbeeld van persoonlijke verlossing, maar inge- wikkeld in het denkbeeld van de verlossing van het volk uit satans macht. En het toetreden tot den Doop, en het feitelijk gedoopt worden, was satan afzweren, aan Jezus trouw zweren, breken met het Heiden sche leven en overgaan in het Koninkrijk der hemelen. Onder de Heidenen werd de toon aangegeven door de hoereerders, de afgodendienaars, de geldzuchtigen, de dronkaards, de lasteraars, die het Koninkrijk van God niet konden beerven. En hiertoe nu, zegt Paulus, hebt gij, die nu Christen zijt, ook behoord, ,,maar nu zijt gij afgewasschen, gij zijt geheiligd, gij zijt gerechtvaardigd in den naam des Heeren Jezus en door den Geest onzes Gods." (1 Cor. 6:11). Dit kon destijds ieder verstaan. Het was een tegenstelling en een overgang, die voor een ieder duidelijk en helder in de voorstelling stond. Het was de tegenstelling tusschen hun verleden en hun heden, tusschen het Heidensch en het Christelijk leven, tusschen den afgod en den Christus Gods, tusschen satan en den Zoon zijner liefde. Doch natuurlijk, dit alles nam een geheel andere gestalte aan, toen de kinderdoop in zwang kwam. Toen toch stond men onverwachts en ongedacht voor de heel de toekomst beheerschende vraag: Zijn onze kinderen die ons geboren worden, onheilig als een Heidensch kind, of zijn ze heilig? En op die vraag gaf Paulus, als apostel des Heeren, het beslissende antwoord, dat onze kinderen dan zelfs geheiligd zijn, als slechts een der ouders in het Koninkrijk der hemelen is overgegaan. Het staat er duidelijk : de ,,ongeloovige man is geheiligd door de (geloovige) vrouw, en de ongeloovige vrouw is geheiligd door den (geloovigen) man; want anders waren uwe kinderen onrein, maar nu zijn ze heilig" (1 Cor. 7 : 14). Ziehier de gansch nieuwe gedachte, de geheel onvermoede waarheid, BEDIENING VAN DEN HEILIGEN DOOP. 367 die in Corinthe's kerk het geheele gezichtspunt ten opzichte van den Doop wijzigen komt. Let er toch wel op: Tot dusver was wie tot den Doop kwam, onrein en onheilig; nu bij den kinderdoop werden kinderkens aan den Doop onderworpen, die niet als onrein, maar als rein tot den Doop werden uitgedragen. Alzoo was er in de bediening van den Doop een totale omkeer, die rechtstreeks ook geheel de symboliek in den Doop moest be- heerschen. En die totale omkeer bestond in twee dingen: 1°. daarin, dat de doopeling nu niets deed, niets beleed, geheel lijdelijk bleef, en tot den Doop niet kwam, maar tot den Doop onbewust gedragen werd, en 2°. daarin, dat de doopeling naar den Doop werd uitgedragen, niet als onrein, maar als rein, niet als onheilig, maar als heilig, niet als nog tot de Heidensche wereld, maar als reeds tot het Koninkrijk Gods behoorende. Er kan dan ook niet genoeg nadruk op gelegd worden, hoe radicaal hierdoor geheel de beteekenis en de bediening van den heiligen Doop veranderd is; iets wat we nader zullen uiteenzetten. Thans voegen we er nog slechts deze opmerking aan toe. Ook onder ons komt nog bejaarden-doop voor, doch deze is van tweeerlei zeer onderscheiden aard. Er is bejaarden-doop voor wie geboren is uit Joden, Mohamedanen of Heidenen, en er is bejaarden-doop voor wie geboren is uit Christen- ouders, maar wiens doop uit vergetelheid of uit wat oorzaak ook uitbleef. Deze tweeerlei bejaarden-doop nu verschilt principieel ; en eigenlijk kan voor beiden niet met hetzelfde liturgisch formulier volstaan worden. Hij, wiens doop, hoewel hij uit Christenouders geboren is, werd uitgesteld, staat in den doop op een lijn met het kind dat gedoopt wordt, en voor dezulken is het zijstuk in ons doopsformulier van de volwassenen. Zulk een toch komt in den doop niet voor als onrein en onheilig, maar als heilig en rein. Heel anders staat het daarentegen, als op Java of Soemba een Heiden of Mohamedaan, of onder ons een Jood gedoopt wordt. Dan toch keert de oorspronkelijke beteekenis van den Doop uit de dagen der eerste Christenen terug, en dan is het de eerst onheilige, die onder en in den doop geheiligd wordt. 368 BEDIENING VAN DEN HEILIQEN DOOP. LXXXVI. Bediening van den heiligen Doop. (Vervolg). Zoo is dan het karakter van den heiligen Doop veranderd. Van bekeerden-doop werd hij kinderdoop, althans in hoofdzaak, en vooral bij het bespreken van de eischen die de Eeredienst stelt, is het noodig daarop te letten, omdat de heilige Doop eerst dank zij dit veranderd karakter onder den Eeredienst valt. Johannes de Dooper doopte niet in de vergadering der geloovigen maar in de woestijn, en de Kamerling van Moorenland werd door Philippus gedoopt niet in het midden der Gemeente, maar op den weg naar Gaza. Hiermede is niet gezegd, dat een bekeerden-doop niet 66k in de vergadering der geloovigen kan worden toegediend, maar het is geen vast beding. Toen Da Costa gedoopt werd, had de plechtigheid in een kerk plaats. Men ziet dan in zulk een bekeerden-doop tevens een teeken van de opneming in de Gemeente van wie er eerst buiten stond. Daarin werkt het gebruik, de gepastheid, doch daarom nog geenszins de werking die uit den wortel van den Doop zelven opkomt. Bekeerden-doop heeft nooit anders dan een individueel, persoonlijk uitgangspunt. Er was iemand die buiten de Gemeente stond, alsjood, Mohamedaan of Heiden, en die nu persoonlijk tot bekeering en tot de overtuiging kwam, dat Jezus is de Christus. Hier is alzoo uitslui- tend sprake van een individueele werking van den heiligen Geest op een bepaald persoon ; en voorzoover de Doop niet inlijvingssymbool is, maar zegel van de afwassching onzer zonden, kon Philippus den Kamerling doopen na van den wagen te zijn afgeklommen. Doch geheel anders komt dit te staan zoo men tot den kinderdoop komt. Men heeft dan te doen, niet met een nieuw geslacht dat aan- komt, maar met een tweede geslacht dat opkomt. In het kind zelf vindt men dan geen aanknoopingspunt. Zulk een kindeke zegt niets, uit niets, geeft niets te merken. Zooals het daar in de wieg ligt, verschilt het voor het oog in niets van een kindeke geboren uit een ongeloovig echtpaar. En, meer nog, er ontbreekt elk middel en elke mogelijkheid om het kindeke geestelijk te onderzoeken. Alle geestelijk besef schuilt nog. God ziet het wel en weet het wel, wat in zulk een kindeke is, of niet is, maar wij, menschen, verkeeren in volstrekte onzekerheid. Van bekeering kan er bij zulk een onbewust wicht nog BEDIENING VAN DEN HEILIGEN DOOP. 369 geen sprake zijn, en of het zaad der wedergeboorte in het hart van dat kindeke indaalde, is Gods geheimnis. Niet wij die het weten. Elk middel van waarneming, onderzoek en controle ontbreekt ons. We kunnen te doen hebben met een uitverkorene, we kunnen ook te doen hebben met een mensch die straks den naam van Jezus lasteren zal. Met een die straks koud of heet zal zijn, of ook met een die lauw is, en dien Jezus uit zijn mond zal spuwen. Op zichzelf zou er dus geen enkele reden of oorzaak zijn, om dat kindeke den doop toe te dienen. Let men alleen op dat kindeken zelf, dan komt het voor den Doop zelfs niet in aanmerking. Wei sloop hier een andere meening in, gelijk men die bij de Lutherschen, bij de Roomschgezinden en bij de Grieksche kerk vindt, doch dan gaat men uit van een beschouwing van den Doop zelven, die niet die der Gereformeerden is. Onze belijdenis was en is steeds, dat de Doop zelf de genade niet aanbrengt, en dat alzoo de weder geboorte niet door den Doop als middel tot stand komt. Buiten den kring der Gereformeerden daarentegen oordeelen velen zoo wel. Op verscheiden manier leert men dan, dat de Doop niet een teeken en zegel is van een ontvangen genade, maar instrument van een genade die pas door en onder het Sacrament tot stand komt. Hoe ditverder uitgeplozen wordt, kan hier buiten beschouwing blijven. Niet alien doen dat op dezelfde manier. Maar het gevoelen is en blijft dan toch dat men niet behoeft te vragen wat in het kindeke is, maar aan het kindeke door den Doop zelf de zaak des heils toebrengt. Een voor- vereischte is er dan niet. Het is genoeg, dat het kindeke, dat gedoopt zal worden, zich niet verzet, wat het niet kan, en dat er een is, die het ten Doop brengt, en die den Doop voor dat kindeke zoekt. Stond nu zoo metterdaad de zaak, wat zou dan beletten elk kindeke dat werd aangebracht, te doopen ? Wie een levend wezen begena- digen kan, en het niet doet, is de liefdeloosheid zelve. Niets dus natuurlijker, dan dat men den regel opstelde, om alles te doopen, wat in het doophuis werd ingedragen, en tevens om elk kindeke onmid- dellijk te doopen. Het kon sterven, en dan stierf het buiten genade, en dat door onze schuld. Vandaar dan ook, dat de Roomschge zinden onmiddellijk het pasgeboren kindeke naar het doophuis brengen, en dat zij zoowel als de Lutherschen den nooddoop huldigen. Dit alles hangt saam, en vloeit uit het eene gronddenkbeeld voort. Al zulke Doop staat dus vanzelf buiten de vergadering der Gemeente. Men kan en mag niet wachten. Of de Gemeente vergaderd is of niet, de Doop moet onverwijld doorgaan, en ontbreekt de tijd om naar het 24 370 BEDIENING VAN DEN HEILIQEN DOOP. doophuis te gaan, dan wordt het kind aan huis gedoopt. En ook, is er geen predikant of pastoor of pope, dan doopt de vroedvrouw of een ander. Op die wijs staat zoowel de bekeerden-doop als de kinder-doop buiten den Eeredienst, althans zoo men dezen opvat als de orde van den dienst in de vergadering der geloovigen. Maar voor ons, Gereformeerden, staat de zaak geheel anders. Belijdt men dat de genade, dat is de genade van wedergeboorte, niet door den Doop als instrument komt, maar bij den Doop zoo ondersteld wordt, dat de Doop er slechts het teeken en zegel van is, dan heeft men behoefte aan een regel om te weten, welk kind men wel en welk men niet zal doopen. En overmits nu hiervoor in het kindeke zelf geen onderscheidend teeken aanwezig is, moet deze regel gebonden zijn aan een geheel andere voorwaarde. Dezen regel nu ontleent de Gereformeerde belijdenis aan de besnij- denis. Aangezien de Doop in de plaats der Besnijdenis gekomen is, zoo zal men ook de jonge kinderen der geloovigen doopen, als erf- genamen van het verbond Gods. Bij het hooren van dien regel, zij men intusschen tegen misverstand op zijn hoede. Bij Israel had men te doen met een nationaal ver bond, met de aanhoorigheid tot een bepaald volk. Men was Jood of men was het niet. En ook ieder die Jood was, ook al was hij geheel vervreemd aan het heil in Israel, ontving toch de besnijdenis. De grondslag van dat verbond lag in het vleesch en de vleeschelijke ge- boorte uit Abraham. En natuurlijk, in dien zin ging de verbondsge- dachte niet op het Nieuwe Testament over. Slechts werd er dezegQ- dachte uit opgenomen, dat God de zijnen veelal ook genealogisch in de opvolging der geslachten verbindt. De genade volgt niet per se het stroombed der natuur. Geestelijke genade is geen erfgoed. Maar toch heeft het Gode beliefd, zijn uitverkorenen veelal zoo te doen geboren worden, dat hun vader of moeder of grootvader of grootmoeder, of een voorvader misschien nog hooger op, reeds den Heere toebehoorden. De voortplanting van de natuur en de voortgang der genade zijn niet 't zelfde, maar beider lijn is dan door God in aanraking gebracht. En hieraan is de regel ontleend, dat het kindeke, uit geloovige ouders geboren, in die geboorte geheiligd is. Verder onderzoek is hierbij van zelf uitge- sloten. De regel is aan de afstamming ontleend, aan de afstamming alleen, en in geen enkel opzicht, aan wat ge in het kindeke zelf ont- dekt of waarneemt. Het is dan ook een regel, dien geen mensch kan waarmaken, en dien veel min een mensch zou kunnen stellen. Het is God de Heere die ons dien regel gegeven heeft, en wij hebben BEDIENING VAN DEN HEILIGEN DOOP. 371 dien regel zonder nader onderzoek te volgen. We weten dat die re- gel volstrekt niet alle kinderen hoofd voor hoofd dekt. Het staat krachtens de ervaring vast, dat lang niet alle kinderen, uit geloovige ouders geboren, geloovig zijn of worden. Er wordt van ons hier blinde gehoorzaamheid gevraagd, in dien zin dat de verantwoorde- lijkheid voor dien regel niet op ons rust en niet voor onze rekening komt. En het is nu uit dezen regel, dat als noodzakelijk gevolg de ver- plichting voortvloeit, den kinder-doop in het midden der Gemeente te bedienen. Wat toch is het geval ? Moet elk kindeke, dat uit geloovige ouders geboren wordt, geacht worden ,,als een lidmaat van Christus geheiligd te zijn", en alzoo op den Doop recht te hebben, dan gaat men voor de bepaling wie al dan niet te doopen is, van de kinderen op de ouders terug. De vraag is dan niet, of er geloof in het kindeke, maar of er geloof in den vader, of c. q. in de moeder is. Ook dit echter is geen wiskundig vaststaand gegeven. Er zijn ook hypocrieten. De vraag of er in vader of moeder geloof is, is dus voor hem die den Doop bedienen zal, niet uitgemaakt met een ver- klaring van den vader of de moeder. Er moet hier een oordeel wor den geveld, niet door die personen zelve, maar door een ander over hen. Wordt aan den Dienaar des Woords opgedragen, aan het kin deke uit geloovige ouders geboren, den Doop te bedienen, dan moet de kerk die hem dit opdraagt, hem ook aanwijzing doen van de ouders die hij als ,,geloovig" te beschouwen heeft. Het staat niet aan hem, dit zelf alleen te beoordeelen. Voor dit oordeel is heel de Ker- keraad, en met den Kerkeraad heel de Gemeente zelve verantwoor- delijk. 