None
None
§ i2 i. Men heeft in dit rijk een wonder- v e i e foorteo lijke vermenging van onderdanen, welke van naticn# alle wel van het hooger gebied des Konings af- hangen, doch echter veroorzaken, dat ieder zijn aanhang heefc, en in tijd van expeditien of op- ftand weet, hoe veel hij kan leveren, of wie hem behulpzaam zijn moet. Ieder Pangerang , E Hofs- Digitized by Google 66 Befchrijving van het Hoftgrooten , of die roaar van ecriig aanzien of .vcrmogcn is, heefc de zijne, want buicen dc onderhoorige in haar Gouvemenient of directie, wordt icder, die van haar geld leent, of derzel- ver protectie . verzoekt, haar onderdaan, en* 2oodanig een, moec dan ook nacht en dag, toe alle werk, voor 2ulk eeri gusti of heer ten dienfte (han* en kan niet dart met £eer veei moeice weder van hem ohtflagen worden; doch deze verkeerde toeJating veroorzaakt, dnt vele boosdoenders haar gebruik er van maken, ett zulk ten befchermheer een ganfche bende fchelrhen cmder zich heefc. fifant-pitjes. § 122. E£n i muntfpecie , wbfdt rttaar alleen- lijk in die rijk geflagen, hec welk de pitjes* en dunne rortde met lood vermehgde tinnert plaatjes zijn waarbp eenige karakters, en een vierkant gaatje in hetzelve, en welke karakters verandert worden, zoo dikwijls als er een nieu- we Konirtg op den troon ktimt; niemand mag dezelve flaan, dan die een uitftuitend previlegie daartoe van den Vorst heeft. Vijf honderd daarvan worden elr aan een bos geregen * en die gaan voor vier St. Hollandsch ; en zesticn zul- Ire bosfen krijit men voor een fpaanfche -mat* doch buit^n deze picjes roulleren hier geen an- dere geldfpecien, als gekartdcedukatons, ronde fcn vierkance fpaanfche realen, en de kopdaal* ders; doch deze laatfte,- zoo wel als de nieuwe fpaanfche kopdadder, doet maar vijfcfen boy pitjes,- en bij leverantie van produkten alhier aan de Compagnie, willen zij geen ander geld dan de o\ide ronde fpaanfche realen voor *sKo- rrings kas accepteren. ^r.-igt. § 1 23* * n het S ew, S c regulerenzij zich in ciland Sumatra. <len handc! onder elkanderen, het de Chinefche datjng. Een koijang rijsc of zout is 4,800 katjes of 48 pikels, en een pikel 00 kat- tjcs of 125 pond. De groove rijst en zouc- maat, sjap genaamd, houd in 60 katjes, en de kleine maat of gantang, 6 katjes, gaande dus van de eerfte 80 en van de laatfte 800 op een koijang, doch met deze maten gefchied veel bedrog; want, schoon dezclve volgens's Konings order geijkt moesten zijn, en bij de Sabandhaars gehaald worden, zoo vindt men doorgaans als- men niet op zijn hoede is, tweederlei foort van maten bij de Hofsgrooten en kooplieden, met welke 6£ne zij in, ea met de andere wederom yirmetcn. % 124. Omtrent de peper hebben zij een Maat. andere maat, waarvan 1,000 koppen gezui- verde peper gerekend worden 12$ pikel uit te maken, en bij het verkoopen van ftuk-gocderen % Wordt de bij ons gewoone el gebruikt, dan wel bij de asta verkocht. Ten opzigte van het goud, houd een katje 10 thail, of de zwaane van 205 fpaan- fdie mac. Een thail weegt 2$ fpaanfche- mac, en zoo daald men af tut een fchelling, en vervolgens tot een foort van roode boontjes, waarvan twaalf de zwaarte van een fchelling uitmaken; doch omtrent het zilver weet men hier van geen ander gewigt, als hetzelve tcgen fpaan fche realen op te wegen. § 125. De Koning, wiens rijk erffelijk isKoningsraagt. Op zijn oudfte weuige zoon, of bij gebrek van 7-ood^nige spruiten, op de naaste mannelijke bloedverwand, is volstrekt onbepaald in zijn bjcrfchappij; zijn wil is de hoogfte wet, en E a " zoo Digitized by Google Befcltrijwg van het zoo "hij iemand rer dood of tot eene andcre straV verwtjst, vermag men zelfs voor ce zoodanige gee a pardon of vepmindering van firaf af- smcken. Behalven de, volgens de Mahometan nfc he wet toegeftaane echte vrouwen, heeft liij een memgtc bijwijven, en word t, vo gens de oosterfche wijze, in zijn paleis,. alleen van vrouwen gediend en opgepasr, doch als hij in het pu- bliek verfchijnr, behoore dezelve niet onder zijn gevolg, ten zij hij zijne vrouwen mogte mede nemen, om dezelve war te vermaken,. en zoo hi) met dezelve uit varen gaat, en eene van de roeijers of iemand der voorbij varende, na de- ze zijne gemalinnen, en bijwijven, die achter een behangzel zitten, omkijkt, Digitized by Google Befcltrijwg van het zoo "hij iemand rer dood of tot eene andcre straV verwtjst, vermag men zelfs voor ce zoodanige gee a pardon of vepmindering van firaf af- smcken. Behalven de, volgens de Mahometan nfc he wet toegeftaane echte vrouwen, heeft liij een memgtc bijwijven, en word t, vo gens de oosterfche wijze, in zijn paleis,. alleen van vrouwen gediend en opgepasr, doch als hij in het pu- bliek verfchijnr, behoore dezelve niet onder zijn gevolg, ten zij hij zijne vrouwen mogte mede Die wordt da-delijk dnar voor gekrist. Geene mansperforen als als alleen des Konings naasre bloedverwandten, en die hij deze gunst will bewijzen, mögen in het binnenfte van het paleis komen, et als alle dienlten in hetzelve worden door vrouwen verrigen, uirgenomen het waterdragen, waartoe de provincie Hilda alle maanden een bepaald getal mansperfonen moet leveren, welke voltaren buicengen onnozel en eenvoudig zijn, men heeft zelfs geen een voorbeeld, dac eene van dezelve zich ook in den dalm, onder don drom van zoo veel honderden vrouwieden, tot iets onbehoorlijks heeft laten verlei-ccn; ja, he: vertrouwen des Konings, omtrent deze waterdragers gnat zelfs zoo verre, dat hij zijn vrouwen - cimmer toefhat, zoo wel in zijn bij als af zijn, dezelve te plagen en er zich mede te vermaken. Uit her verhinder blätter dus, dat er geen bij- 3pnderc ambtcnarcn zijn die tot de hofhouv dip*; Digitized by ciland Sumatra* iing of praa! des Konings behoorens; dc Tocos of zaakbezorgers zijn de eenigfte, waarvan bier nadcr zal gefprokcn Worden. § ia6. De pracht die den Koning bij ordinaire verfchijning omring, vertoond weinig fra u Majefteit, twee vaste dagen zijn er in de week dat hlj buiten komc, en anders zoo dikwils bij lice goed vindt; als dan zicen er ac liter en opzijnc zijde, op de grond, zes, die donderbos'en in de hand hebben met de kolven ria zich toc-gekeere, acht pieken-dragcrs, een die cen (child en een die cen zwaard in de hand hceft, mits-gaders die zijn pienang-doos, iiriebakje en water -gorgelet draagt; terwijl de Vorst zelvcze zelvcze gemeen gekleed is, doch op plegtige da-gen en als er een Compugnies brief afgaar of ontvangen wordt, is de praal vrij grootcr: Bij gelegenheid van de laatfte wierd hec voorpleiu beplant met een menigte ftandaarden s en er iseen dctachement militairen, welke grenadiers moeten vcrbeelden, buiten de ordinaire donder-bos-dragers, deze zitccn dan achter de Koning' die, behalven pieken van het gemecne maakfel, ook pieken vc In ftaat mitsgadcrs de ftaf, hec fchild en zwaard van ilaat, en anders ornamen- ten dragen; Alles is dan van gond of fawasfen, met diamanten verciert, tot'sKonines water- gorgelet toe, terwijl de brief op een gouden . schotel den Koning aangeboden wordt k § 127. Die door den Koning in eene waar- Koning digheid verheven wordt > of van hem eenig aanzien erlangt, krijgt als dan van denzclven een kris, en 11a evenrc- digheid van zijn ambt eenige ecrteekenen, het welk de zoodanige, zoo dra hij tegen den Vorst E 3 ccni- Digitized by Google fO.Sefekrijyirg van het eenfce misdaad van aanbelang begann hceft, of elective op hem venoorm wordc, verplicht is, ten ceeken zi'ner onderwerping en onwaardig- heid aan zijne Hoo^heid weder ic Luen aanbie- den r want voor denzelven vermag htj dan niec verfchijnen) en zoo lang hij die ornamenten niec terug krijgt, kan hij ook ver ekert ztjn dac des Konings misnotgen noch Digitized by Google Niec opgehou- den heefc. Ecrwied § In's Konings tegenwoordigheid zic vck.i <icn ieder op zijn rang en na de ouderdem van zijn *° ma *' aanftelli.g; niemand mag hem, dan kruipende naderen, en zoo hij tegen iemand fpreekt, zoo rooet dezelven, na het eindigen van zijn ver- haal, zijn twee handen te zamen g. vouwen aan zijn voorhoofd brengen, doch voor het overige zijn de u>ccerlijke ceekenen van ontzag, op Java zejfs bij de grooten en regenten aldaar, vrij war gellrenger en eerbiediger, dan die hicr voor den Vorst getoonc worden. 's Konings bevelen mo^en niet cegengefpro- . ken worden, doch dcwijl, geUjk reeds gezegd is, de hofsurooten genoegzaam wiilekciirig handelen, en eigen belang gebied, elkanders be- driiven te verzwijgen, zoo worden dezelve niec verder in ache genomen dan, als zij ze voor zich zelven nuccig rekenen, terwijl de Vorst niet beter weec, of dezelve worden op- gevolgr: Ja zelts gaat dit zoo verre, dat de ministers als het hare bel Angens mede brengen, dikwils des Konings naam omtrent de eene of sunderc gewannde order durven gebruiken, en nieronnd heeft moeds genoe zich hier omtrent, bij zijnne Hoogheid te infornieren, terwijl, als hee ceo bevel van hero was, de zooianige zich zeer. Digitized by Google tlland Sumatra* 7* b seer, tegen den Vorst zoude jnisgrijpcn, wes- halven de vrees, hen hier voor tcmg houd. § 129. De Koning heeft (zelfs hec korp? Kanin-s zoogenaamde grenadiers er pndergerekent) geen ^fe-» ia sV geregulecrde krijgsmagc: in tijd van nood rooec ieder na zijn vermogen een getal zijner Qnderhoorige toe den krijg levercn: en zoo gaac bet 00k met de zeearmade, in welk geval de Prinsfen en grooten^ ieder eenige vaartuigen ten dien einde  Malcijers, die daar vopr hec hof van rijst, olij, zout, tammarinde en diergciijkc huisfelijke benopdigd- eden moccep verzergen. Digitized by Google Sciwarsbcid § 1 3 1. De flechte policie en het willekeu- müdcicn VcnS ""8 S ec * l'a £ ^ er palem bangle he Koningen, is al- leen de oorzaak, waarom de kroon van meer- dere inkomiten beroofd wordt, vvelke anders hec rijk gemakkelijk konde opbrengen: onder anderen worde verhaald, dat de grootvader des tegenwoordigen Konings, alleen wegens de verpacluing der vischfehcrijen en buffelvangst, hieromcrenc en in de bovenlanden, dercig dui- zend spanfche realen in zijn kas kreeg, hec welk te dier tijd vele andere ook een winstje opbragt, en die levenmiddelen in ovcr- vloed en goedkoop deden zijn, doch onder de overleden Keizer en dezen tegenwoordigen Ko- ning, is dit langzaraerhand belet, en deze twee vangsten naderhand geheel verboden ; het welk hare Hoogheden voor derzclver uiefpanning al- leen, aan /.ich behouden hebben, en thans een fchaatsheid, voornamentliik onnrent het buffel- vlcesch, veroorzaakt; want de visch mag hier voor de rivier en beneden in de kreken, noch al gevangen worden, en zoo zijn cr meer arrikelen, welke bij een goed beftuur de inkomften des Konings merkciijk konden vermeerden. ironings J 132. Doch met dit alles zegt men, dat c atten. j e j^ om - n g zcer ve j e f c j iatcen heeft, maar de overleden Keizer heeft dezelve vrij wat verminderd, dewijl Hij een zeer goedaartigen milden Vorst was, en er niet veel naar vraagde, hoe of zijne zaakbezorgers of kasfiers er melde leefden; want de bocdei van eene, die kort na den Keizer overleed, kwam wel vijfmaal-honderd duizend spannfche marten op de administwtie ce korc; doch deszelfs zoon, den te- gen- genwoordigen Koning, is zoo veel te gieriger: deze traclu maar rijkdommen te vergaderen, bewaard zelfs de fleutel ran het vertrek daar het geld in bewaart wordt, en houd aanteke- ningen van het gene erinkomt; doch van hec gene er ingebragc wordt, komt zeldenof nooic tets weder te voorfchijn. § 133. Maar het palembangfche Hofeft Koningi teffens een zeer ftaatkundige en listige streek, ktoficr « 200 wel om hare rijkdommen te vermeerderen, als om geene zeer vermogende onderdanen te hebben, namentlijk: zoodra it-mand bekend is vele middelen te bezitten, zoo worde hij tot Fexo, dat is Kasfier of zaakbezorger des Königs aangelleld, en deze eer wordt, naar maate zij bekwaamheid hebben, geld voor de Vorlagen, en hier door des Konings gunst en vertrouvven winnen, met de eene of andere rang onder de hofsgrooten, en bewind over de/.e en geene districten vergunt. Zoodra zij toe deze dienst verheven worden, het welk niemand durft afflaan, wordt alles wat zij bezitten, zelfs vrouwen en kinderen, des Konings eigen- dom. Zij zijn gehouden alle extra ordinaire depenfes, van den Koning, te betalen; juwcclen en andere door hem voor zijn Perfon en Familie geordonneert worden, de kostelijkheden te bezorgen; zijne naar Batavia vertrekkendc gczan- ten uit te rusten; hebben de me Este tin - mijnen onder zich; moeten des Konings kas zoo veel haar mogehjk is vermeerderen; en gclijlc reeds gezegt is, niet alleen alles wat zij bezitten, te tellen in eigendom des Konings, maar als zij fterven, worden 00k geene van hare schulden betaald, terwtjl daarentegen alles wat E 5 ~ den Digitized by Google 74 Befehring von kit den boedel van de debiteuren moec hebben, niet alleen voldan wordt, maar zelfs ten tweede maal als men geen schrifkelijk bewijs van de voldoening heeft, al was het, dat men nog zoo veel getuigen ter bevestiging, dac hec betaald was, konde bijbrengen. De Kroonprins heeft ook zoodanig een Fexo, gelijk ook de Prinsfen wclke eenig aanzicn hebben, doch van deze laadte wil hec weinig zeggen, wijl het raecst gefchiedt om nan hare hoogmoed ce voldoen, een ander voor hare huishouding ce laten zorgen, en een uiceriijkea fchijn van aanzien en vermogen te geven. widdeienom § 134. Zoo de Koning iets laat bouwen, 5wuwcn^° p tC ° en doorgraving van de eene rivier in de andere laat ntakco, of andere werken van die natuur on- derneemt, zoo betaalt hij niets anders als de daar t,oe benoodi^de bouw - materia len, ieder Pangerang en Hofsgrooten, buiten de eerfte Minister, de Secretaris en de Rijks fubltituut- fiskaal, wordt een gedeelte in de volbrenging van het te ondernemen werk aangewezen : deze moeten te hunnen kosten de arbeiders bezorgen cn vcrder zorg dragen, dat hec aan hun toebe- deelde, voltooit wordt. TaaU § 135. Aan hec hof en bij den Koning wordt het Hoog-Javaansch, vermengd met gegen eigene uitgevondene woorden gebruikt; met wemdeelingen doorgaans hetmaleisch, waarin zij met de Javanen mede de letter A als de O uitfpreken; doch onder elkander een vermenging van laatstgemelde taal, met de geme ne javafche, terwijl zij in het schriven zooonder elkanderen de nialeifche karakters bezi-gen; dan, als het een zaak is, die deu Koning aangnat of een temporeele orde C want permanence gefchieden maar mondelijk van hem behelst, en daar zijn zegel bij gedrakt wordt, zoo wordt altijd de javafche taal gebruikt. § 136. Zij hebben geene gedrukte boeken, Boeken. En weten oder bijna niet van gefehrevene, als de Mahometaarvf che Alcoran; 00k vindt men onder haar geene jaarbocken, of eenige gedenkfchriften. Des Konings eerfte Minister bewart de succesfive contracten, en de brieven die aan of van den Vorst gefchreven worden; bij is de vraa^baak in zaken die hicromtrcne eenige betrekkkinu hebben, w^arvan aide overige doorgaans onkundig zijn; voorcs worden alle gewigtige zaken en befluiien, micsgaders merkwaardige gebeurcen, alleen aan hec geheugen en de overlevering toevcrtrouvvd, § 1 %7. Aan de beneden kusc in de Salatm, w, vmdc men nog neisenen die Orang Coeboe gehen <■» 11a. nad worden, en als wilden in de bosfchen GC,UU - leven, doch anders zijn de Palembangcrs en de verdere onderdanen van het rijk, van de Maho-raetaanfche Godsdicnst, doch vcrmengt met nog vele heidenfche bijgelovigheden, dan hoe onkundig zij 00k doorgaans zijn, omirent de voornaamlte leerftukuen daar V van, zoo houden zij zich zeer ftreng aan de plegtigheden, welke de Alcoran gebied, weshalven de folemnkeiten bij geboorten, huwelijken en becrafenisien, volgens dat wetboek geregelt worden, terwijl, wat de daar bij in acht genomen wordende uit- terlijkheden aangaat, dezelve meest overeenko- men met de, bij de J: vanen in gebruik zijnde gewoontens, en verder afhangt van een ieders vermogen. S '33. Digitized by Google Befehring van het Büweitfken. §138. Bij den Koning, de Prinsfen en vcr- ckre grooten, mitsgaders perfonen van eenig aanzien en vermogen, is bij gelegenheid van een huwelijk in gebruik, da: het jongc paar, zoo wel voor als na de voltrekking van het hu- welijk, gewapfchen en gewogen moeten wor- den : en bij dezelve zoo wel als bij de mindere, dat eenigc dagen na de echtverbindcenis, de jenggetrouwde hare naastbeftaanden, patronen en verdere vrienden met speeltuigen en een groot gefleep gaan bezoeken, wanneer zij van ieder een gefchenk in haar huwelijk krtjgen. Aart der § *39- Wat hare aart verder aangaat, zij Strand - vol- zijn zeer toe den koophandel genegen, en kercn'doorgaans er 00k fnedig op afgerigt ; doch ver- der vol ondengden, namentlijk, loos en argelis- tig, doch zonder doorzicht of overleg, wat ge- volgen het kan hebben, als hare dessein mis- hike. Gierig, onbarmhartig, trouwloos, be- drieglijk Digitized by Google Befehring van het Büweitfken. §138. Bij den Koning, de Prinsfen en vcr- ckre grooten, mitsgaders perfonen van eenig aanzien en vermogen, is bij gelegenheid van een huwelijk in gebruik, da: het jongc paar, zoo wel voor als de voltrekking van het hu- welijk, gewapfchen en gewogen moeten wor- den : en bij dezelve zoo wel als bij de mindere, dat eenigc dagen na de echtverbindcenis, de jenggetrouwde hare naastbeftaanden, patronen en verdere vrienden met speeltu Meesters in de geveinsdheid, lui, wakzuRtig, verraderiijk, en in den hoogften graad lafhartig, ten uitcerften trots in voor- spoed, doch, als zij in verlegenheid zijn, we- der flaafachtig, onderwerpelijk en demoedig, bovenmaten welluscig, knevelaars, en onder- drukkers, ligt- en bijgeloovig, want zij laten zich alles door de Arabische geestelijken wijs- niaken, die hier haar rekening zeer wel bij vin- den, en zich er van weten te bedienen, stijf- koppig, mitsgaders onbefchaamt en leugenachtig; zij weten hare zaken zoo schoonfchtjnend voor te stellen en alles in haar voordeel zoo- clanig uit te leggen, dat die haar niet kennen, zouden denken de eerlijkfte en braaffte menfehen van de wereld voor zich te hebben.; in ten woord. Word, ik wcet haar geen enkelc deu^d toe tc fcbrijven; ja, ecn deugdzaam en braaf man, is zoo zeldzaam onder haar, dat zij zelfs niet als met verwondering en achting van zoodanig eenen fpreken. § j 40. Doch de bovenlandfcbe volkeren Aart der zljn m hec gemecn domme en eenvoudire m en- bovcnllul4c,: *' fchen, ten uicerften onderdanig aan, en ver- draagzaam omcrent de Palembangfche vcrdruk- kenden regerings-vorm; maar dewijl men zeer weinig omgaug met die volkeren heeft, zoo kan men hare verdere geaartheid en zeden niet leren kennen, en derhalvcn 00k geene nadere befchrijving er van geven; want de verhalen deswegen van de Palembangers (welke door* gaans met verachting van deze menfchen fpre- ken) verdienen weinig geloof, en zijn 00k met vele verdichtzelen vermengt, gelijk onder an- deren van de gewoonte welke de inwooners van de provincie Blida zouden hebben, nament- lijk, dat als er een kind geboren wordt, de vader Hezelve zoude neraen, in de hoogte werpen en vervolgens op een piek vangen; als het kind niet gewond rächt, zoude hij bet voor het zijne erkennt, doch ingeval van het tegendeel, voor een kind in overspel geteldt houden. Zoo verhalen zij ook van negorijen, bevvoond door menfchen die een buicengemeeti groet hoof hebben, doch bijzonder klein van ligna, en bijna zonder handen en benen, welke des niet te min haren arbeid doen, en zelfs boomen kunne opklimmen; doch dit is waar, en zoodanige bovenlande heb ik verfcheidenmaal hij den Zoning gezien, welke verheidet het ganfte lignelpam ongemeen blank zijn, Digitized by Google 8 Bechreibung van het zijn, bezet met fchurft - ziekte een landfchap zijn, waar van de meeste inwooner di: eigen zijn zoude. Landbouw. § 1 4 1. Vat den landbouw hebben zij gvene de minste kennis, zij weten van geen ploegen nog mesten; en in het aanleggen van hnrc rijstvelden hebben zij in bee geheel geen overleg: als zij twee of drie jaren zulk een akker gebruikt hebben, verlaten zij dezelve en fcoeken weder, onverfchillig hoe het gefteld of waar het gelegen is, (een anders eigendora uitgezondert) een ander stukland, of kappen in een bosch eenige boomen om, doch laten de vvortel in de aarde blijven, en, na zulk een veldc van de ruigtens gezuiverd te hebben, bezaaijen zij hetzelve, lacen het vervolgens zoo maar opgroeijen, en bevelen de verdere bezor- ging, tot den tijd dat het fnijden aankomt, aan de natur over; van waar 00k klcin, ligt en mager is, misgaders weinig voedfel geeft; en fehoonze altijd in den dop bewaard wordt, zoo kan dezelve niet wcl bo- ven het half jaar goed blijven, want als dan bc- . gmtze te vergaan en in den dop te vertercn. Rfctscbrck. § 142. De größteldhcid van den größteldhcid doec hier reel toe, doch 00k een onverfchilligheH, om dat zij rijst genoeg van Java bekommen en dus zoo een zwnren arbcid niet behocven te verrigten, brcngc er zeer veel bij, dat zij die gcbrel; niet zocken te verbeteren en de natür te hulp te komen Amteciitcn. § 143. Andcrzins bezitten zij noch al eer» gicri^hcid genoeg om zich in andere kunsten te oeflenen, en 00k faedighdd om ze te begrij- pen Digitized by Google ifand Sumatra* 79 J»n en vorderingen er in te maken* want men vindc onder haar goud- en zilver - fmeden, ko perflagers, cimmerlinden, schrijnwerkers en me- talen gefchutgieters; in vorige tijden haddcn zij Europefen noodig om hare vaartuigen op te tuigen i doch tegenwdordig doen zij het zelve $ cn maken 00k hunne zeilen. Tans beginnen ?X) zich 00k zeer roe te leggen op het maken van huis- en- fnaphaan-floten; zoo mede om de veerkracht uic te vinden: Digitized by Google Ja zelfs maken zij fnaphanen, welke zij liever ajs de europifche gebruiken, om datze lange loopen hebben, Welke de Chinefen in een vierkant stuk ijzer boren, en die zij verder vol maken: dezelve xvorden 00k met goud en zilver ingelegt, en fommige moeten wel honderd späanfche realen en mener gelden. Buskruit hebben zij 00k gc- tracht te maken, doch dit is haar als den eer- ften uitvindcr daar van bekommen, waar na zij het in den (leek hebben gelafen. In het we* ven van zijde ftofFen, doch maar met kleine bloemen of ruiten en gingams* beginnen zij melde veel vorderingen tc maken; zij weten de zijde zoodanig te tahen en tc verwcn, dat zij niet alleen langer hare couleur behoudt* maar het geweefde zelfs kan gewasfchcn worden. De kleeding van den gemeinen man K t ee Unsder beftaat in cen kleedje om hun middel vastgemaakt, friet cen doek om het hoofd en het bovenlijf doorgaans naakt; doch de grooten en die maaf feenig aanzieii of vermdgen heeftj hebben cen buik-band over dat kleedje ± met een gouden of fcilveren plaat er vodr: tusfchen welke band de ten's fteekt, terwijl zij hec hoofd gemcenlijk met ten klein rond mutsje, copid genaamd, dekken, en Digitized by Google 8o Befchriving van het en het bovenlijf met cen korce kabaai van chits of andere iigte ftof, welke om de armen vase gknoopt is; doch als de Koning een festein geeft, moeten zij zich naar de javafche ma>- nicr kieeden, bij diergelijke plegtigheden fchikken, en dan zijn zij gemeenlijk met kosc* bare curopefehe of andere ftoffen gekleed. Kieingj der § 1.45- De dragt der vrouwen iseeri kleed- vrouwen. tje, het welk van den middel tot de voeten hangt, mitsgaders een hembd of lang baaitje, dan wel zoodanig een kabaai, als de manner dragen; doch anderzins loopen zij met de armen en schönders naakt, en hebben over het bovenlijf maar een borst-kleedje, het welke onder de armen doorloopt, en op de borst vast gemaakt wordt, hoedanig men ook zegt, dat alle vrouwen in des Konings paleis gekleed gaan, en ook geen een als in die gefalte voor hem mag vcrfchijnen, doch zij zijn zeer flordig op haar hoofd, het haar hoofd, het haar zoo wat opge- rold, en een vrouw, ten minften van maar eenig aanzicn, zoude zich schamen, het aile dagen te Jaten kainmen cn happen, wijl dit na hare gedachten te ligtvaardig is, ichoon zij anders waarlijk, als ze er mr.ar gclegenheid toe hebben, doorgaans gecne iiizanna's zijn; zij zijn ook (het geen de Palembangcrs eigen is) ongemeen morsfig en vuil in hare huishouding, zoo dat men zelfs een afkeer hoeft, om bijna iets in huizen of van hct gcene zij bcrenidt hebben te nuttigen, doch bij gemeene vrouwen is die in te fchikken, want de arme schpfels, moe-ten doorgaans niet alleen hare mannen en kinderen bezorgen en hare huishouding alleen waar-nemcn, maar ook daarbij voor dezelve het on- Doch zecr zeldzaam zal men zien, dat als zij gecrouwd of tot eenige jaren gevordert zijn > zij als dan met veel goud of edel gefteenten zich zullen vercieren; ja zelfs het tot de pienang- doos behoof end tuig is gemeenlijk van koper: hare kinderen derhalven zra alleen het voor* werp hiertoe, die zij mei gouden arm -ringen ^ hals- en andere cieraden, met of zondrfr edel gefteenten, na haar vermogen opfchikketi; In den eerfteh opflag zoude men denkefi dat dit een deugd in haar was en etn verzakiug van de wareld, doch dit is er verre van daan, maar het is, om dat de Arabifche geestelijken haar vrijs gemaakt hebben dat het tegen de Mahometanfche wecten zoude ftrijden; wanr niec- tegenftaandedit, die maar eenig vermogen heeft, maakt ook dat hij gouden vatcn en andere wer- ken van dat mecaal hoeft; hoe meer hij bezic ho troticher hij er ook op is; en al is het, dac zij zelfs gebrek aan levensbehoeften moe- ten Hjden, waaronder zelf sich vele Prinske bevinden, zoo kinnen zij het echter van haar hoovardig hart niet verkrijgen, om, vervulling van die behoeftigheid, hetzelve te verkrijgen. § 1 46. Ongemeen veel eerbied, tot bij ge- wapenetf: loo vigheid toe, hebben de Palembangers voor hare krisfen. Die het maar kan uicvoeren heefc ze in een gouden fcheede en ook formijds onder aan de grcep een bandtje, met diamanteri bczet; zij gcven dezelve trotfche eernamen en naar evenredigheid van de ouderdom, of van *ien dezel/e afkomftig zijn, dan wel nade fraai* Heid van het lemmet* durven zij er veel geld vo r betalen, ziel btj dc grooten, als zij gaan flapen, wordt er voor haar bed een matje gelpreid met een knsfen, daar zij de krits op ne- derlcggen om te 'ruscen; zij ftellen in de dragc daar van, zulk eenc waardc, dat men kinderen van vier h vijf jaren dczelve zicc dragen. Vermischung. § 147. De Ealembangers heben weinig kundigheid in het bewerken van het ijzer ten minuten schijnen zij er zich niet veel op toe te legen, mischien om dat het te zwaar is; zij vergenoegen zich maar met kleine werken daar van te maken, en laten alle groove en grootere, daar in, aan de Chinese over.. Hoe zij hec mctaal bcarbeidcn is een geheim, waar achter men niet komen kan, terwijl, wat het tin aan-belangt, zij den arbeid daar in mede den Chinese aanbevelen, om dat hare gefteldheid daar te zwak toe is. Tin mijnen. § 148. De tin - mijnen worden altijd in hec gebergte gezocht, ter plaatfe daar een zwaare afwatering hij of omtrent is en men hout bekomen kan; als men dezelve onderzoeht en rijk genojg bevonden heetc, wordt nagegaan of zc hooger of lager ligt, dan gemelde waterloop, en in het laatstgemelde gevaU begint men als dun handen aan het werk te flaan; men graafr digt bij de rmjn, als de Zelve wat verre van den waterloop gelegen is, een kom van een kom van een kom teelijke diepte en zecr groote tiitgeftrekteid, vervolgens mnakt men een affnijding in het ri-vicrtie het welk gemelde wnterloop formeert, en leidc het water daarvan, in de voorzegde ko;n, waar na de anders gevvoone loop van hec rivienje met hooge dijken opgeltopc wordt f om Al hec water in die kom te verzamelen; nan de laagite kant van die kuil, ter diepte van dezelve en breedte van vier, vijf of zes voeten, worde als dan een canaal gegraven, welke hec water uic die kom ontvmgt, en wederom in een valei of ander riviertje uitftort, en op een genoegza-tne afitand van den oorfprong van dit canaaltjc worde een dwars - flootje gemaakt, welke hec w.icer tiit hetzelve erlangr, docli blfnde loopt; maar bij aldien de mijn digt bij de waterloop zelve ligt, zoo graaft men gcen kom om hec water daar in te verzamelen ^ maar men maakc allecn een affnijding in het riviertjc, met een val - deur in den mond van die affnijding, om irt h t gegraven canaaltjezoo veel water binnen te lat-n als men noodig heeft, en wederom droog te laten 1 wopen als men het verkiesr. Na dat een en andcr tot volkomcnhckl gebragt is, en men de daarbij bchoorende op-ftallen klaar gemaakt heeft, (mttal het welke wcl twee of dnc jaren Verloopen) begint men An het graven. Het tin-ertz wordt in hec voorzegde canaaltjc geworpen, daar arbeidcrs bijftaan, welke met schoppen hetzelve gedurig roeren* terwijl de fterke drift van het water al hec zant en verdere vuilitiheden met zich neemc, en het aldus zuiven; waarna het er uitgenomen* in het dwars- flootje geworpen, en aldaar be- waard wordc, of anders laat men het in hec droog gevallcn canaaltje liggen, tot dat meti genoeg heeft om het vcrder te bearbeiden of te fmclten. De behandling der fmelting is zeer eenvou- dig en onkostchaar, den oven is gemankt vori klei of andere aarde, welk door de zon hart F 2 ge- 84 Befehlungen laH het gemaakt wordt; in de bovenfte opening of riet fornuis wordt beneden een stic vuur van hout en koolen gemaakt, hetwelk, van achter hec- zelve, door een blaasbalk in vlam gehouden Wordt; op dit vuur wordt de gezülverde tiri- ertz geworpen * en het gefinohene loopc vervolgens door een gat* hecweik vooraan, onder bet forntfis is, in een, beneden hetzelve, in den grond gegravefi kuil, waar uic het vervolgens gefcbept en overgegoten wordt in de vormen, welkc daar nabij, ook m het zand geitiaakt zrjn, en waarin zij bee ^ koud laten worden. Van een pikel ongezuiverd tin-ertz wordt gerekend dat 70 katjes tin komt. Het {token begint des avonds te zeven en ein- digt des morgens tc negen uren, en in die tijd kan een oven, na deszelfs groote, 40 & 50 fchuit- jes uitleveren. Tjd reke § 149. Hüttnnetijdrekcningis, volgens de Ma- ag'hometanfche, na deHegifa of vltrchc van Ma- homet, hecweik thans (in Ao 1779) het 1 192 ste jaar is, en zij rekenen bij maan-jaren; doch voor het overige zljn zij van de oudheid def chepping des vverclds even onkundig ate vanf den iterren - hemel, waar van 2ij in het geheel geen begrip hebben. ongefadig § 150. Dewijl Pakmbang too nablj den edcr * even nacht -Irjn gelegen is, zoo is er het weder ook doorgaans zeer ongeftadig, het eene utft kan het buitengemeen het, en het ander uur kil koud zijn; doch die heeft men meest in def west - moiisfon te wachten, gelijk ook, dat als dan, uit de moerasfen des morgens zoodanige dikke en zware dampen opftijgen, dat men geenf horxterd treden ver zieu ka&. De west-rootrs- clland Sumatra. 85 fon begint in november en eindigt in april, als wanneer, voornamentlijk in december, januari cn februari, het gemcenlijk zeer fel waaic en stormt, vergezeld met zware ruk-winden, ge- weldige flag - regens en donder- buijen, terwij de oost - mousfon, weJke van mei tot October Hanhoud, doorgaans droog weder, ukgenomen cenige geringe regen - buijen, uitlevert. § 151, Niettegenftannde de ongeftadigheid yan het klimaat, is Palembang in lang zoo on- ge*ond niet als er wel van verhnalt wordt, in^ legended § 151, Niettegenstannde de ongeftadigheid yan het klimaat, is Palembang in lang zoo on- ge*ond niet als er wel van verhnalt wordt, in^ legended § 151, Niettegenstannde de ongeftadigheid yan het klimaat, is Palembang in lang zoo on- ge*ond niet als er wel van verhnalt wordt, in^ legended § 151, Niettegenstannde de ongeftadigheid yan het klimaat, is Palembang in lang zoo on- ge*ond niet als er wel van verhnalt wordt, in^ legended § 151, Niettegenstannde de ongeftadigheid yan het klimaat, is Palembang Is hezahle zer geworden, en men vindicier vele oude menfchen f zelden ontftan hier bezahlt, ten zij de kinderziekte, die hier zer gevaarlijk is, en vele menfchen, vooramentlijk bo ven landers, uit het leven rukt. Blj de kenteringen der jaargetijden is men gemeenjijk aan verkoudheid en koortfen und verkoudheid en oorten, doch welke zelden gevaarlijk 2ijn; daarentgen is de roode loop en persuing zoo veel meer te vrezen, aan welke men Jiier zeer veel onderhevig is. Men vindi hier oder zeldzaam menfchen die met de zaogenaamde koek of mih - ziekte ge- Jtweld zijn, in tegendeel, die van elders met deze kwaal hier komen, worden doorgaans herftelt, met zich in de rivier dikwijis te wasfchen, en het water van die firoom te drinken* bet geen een minerale fmaak heeft, -en vooriemand, die hier pas aan land komt, enh^t noch niet gewoonis,tot eene zachte buikzuive- jing verftrekr. Voor het overige zijn de meeste Palemban- gers doorgaans befmet met vuile venus-kwalen, ja z.cUs $19 kindcren en zuigclingen ziet men Digitized by Google £6 Eefchrijving van het zeer dikwijls de aankleving en gevolgen vat deze befmeccing, ook zic men zeer vcle'ba* venlanders mec grooce kn>gezwellen, en die zoude aan eene der provincien cig^n zijn; cer- wljl als eene bijzonderheid noch aan te mcrken is, dat da menfehen, zoo Europefen als In- landers, hier zoo vroeg grijs warden, want men vindc er die nauwiijks 1:5 a 26, pren Digitized by Google £6 Eefchrijving van het zeer dikwijls de aankleving en gevolgen vat| deze befmeccing, ook zic men zeer vcle'ba* venlanders mec grooce kn>gezwellen, en die zoude aan eene der provincien cig^n zijn; cer- wljl als eene bijzonderheid noch aan te mcrken is, dat da menfehen, zoo Europefen als In- landers, hier zoo vroeg grijs warden, want men vindc er die nauwiijks 1:5 a 26, pren und zijn, of zijn hebben grijze hafen. p.wrcn. § '52. Buiten hec weinigecammerund-vee vindc men cen menigte wilde bnffels en koe* beescen, harcen, camme en wilde varkens* ijzer-varkens, oliphamen de rhinoceros, cijgers, de cL'vec- kac, luiaards, micrenccers, eekhoorn- •tjes, apen van verfchillenden foorcen, wärken- der zeer grooce, ja ook vltegende, jrevbndsa worder, krokodillen, ltquanen flangen, schoonden zich onthouden zich in de bosfchen een grooren overvloed van ander pluim - gedierce; de meesce van die foorcen, welkc op Java ge- vonden worden; men zegc ook dnt er zeer iraaije zich ondcr zouden bevinden, doch men •kan door de luije aarc der Pale m bangers hiei> omtrcnt niccs kriisren. Vidicn, Ten opœvie van de vischen vingt men men dezelfde zee en rivier visch, als op Batavla doch niec in zoo veel foorcen, daarente-en vindc men in deze rivier eenige weinige andcre,als: delané Iijs, jouara, en de paccing, welkc alle camelijk van fmaak zijn, waarva inzondernheid de inatfte zeer vec is; doch ank. tfcuins is d? nalcmbangfche rivier- visch niec zeer. Digitized by Google tlland Sumatra* xeei aangenaam, zij is doorgaans grondig, en de goerami, welke in overvloed hier is, heefc geen gelijkenis bij de bataviafche, wijl dezelve zeer dik van huid, grondig en droog is. In de palembangfche rivier vindc men grooee yisfchen, en wel tot 18 voecen lengte; lommige bebben een zwaard en andere ecuzaag voor op het hoofd, van welke laatfte fommige de lengte van 4 en meer voeten hebben. § 153. In de b:neden landen vindc men pianten. dezelfde foorten van boomen, planten, vruch Ten, en inlandfche moes-kruiJen als op Java en Batavia, doch in zulk een overvloed en 200 fmakelijk niec als op laatscgemelde plaats. Uit de bovenlanden komen veel zware en verfcheiden foorten van houtwerken, zoo toe timmerwerk als tot het maken van mascen en Hagen; mitsgaders vaarmigen, waar van ik er een gezien heb, welke de lengte van 66 en de bueedte van 6 i 7 voecen had; en uit de en-, kelde itam van een boom gemaakt was. Buiten de peper-ranken en het riet, daar de handrottingen uitgehaalt worden, viegaders en confiderabel aantal aanark-boomen, dac er ganfte ladingen van derzelver vriKht naar Java en elders verzonden worden, vindt men ook in de bovenlanden de boomen, welke de benzuin, draken - bloed, gomfeik, gemeiner en Kampher uitleveren; ook heeft men er spapanen, fesfafras-boomen, winde caneel, en bui ten dien ook fraai gevlamt bout, en andere voor onbekende planten, welke de Palembangers ten uitterften zorgvuldig voor den Europeesch verberen en verbloemen of door hare luheid veronachtzamen, waar door men dezelve niec tezien, Befalced. § 54* Behalveen het tin op Banka en Bison, vindt men, zoo daar, als hicr in de bovenlanden, goud-mijnen, ook zoo gezegt worde silver; en op eerstgem eld eiland, aan de noord-zijde, zovide een goud-mijn te Banka Masfy zijn, welke ongemeen rijk is, doch in gee van alien mag, op levensfräf, gearbd'worden, en cr wordt ten fcherpften bij gewaaku Die verbod zoude voortvloeijen uit een ftaarkundl? ge regel van het palembangfche hof, zoo orn die plaatfen en de rijkdom van haar land voor. errerdclingen bedekt te houden, als om dac de Vorsc ze$t, inkomflen genoeg ce hebben, en dit een fchat is die de aarde voor hem bewandt te engen zijne iamiiie gebruikt wordt van het geen zijne iamiiie gebruikt wordt. Voorts wordt er op Bliton ijzer gegraven, en in het gebergte in de hover landen alhiet gevonden Zwavel, Alum en Arfenicum. fcdci gefteenten wordt hier niet gevonden, doch "wel op Banka een foorc van chriftal, het welk bij de tin - mijnen gegraven wordt, en hoe rij- ker de mijn is, hoe racer er ook gevonde^ Wordt- X. ZQamti. § 1 55- fienoorden Valembang Hgc het Tijkr jc van D'jambi 9 aan een zeer groote rivier, die. zeej ettand Sumatra. 89 zcer diep landwaarts onpringt; hetzelve geefc wejiii«r peper en is van zecr wejnige waarde, als alleen om het vermaagdfchap van den Ro- iling, door het huwelijk aan de Vorften van Kiouw. XL § 156. De rivier van Andra%terij ont- Andruf. fpringt noch verder landwaarts in het Maninca- bo che r en dus handelen deze volkercn met ge- roak op de westkust daar zij dikwijls met vijftig tegelijk komen. Op de kust wordt, in (om- irige tijden van het jaar, § 156. Een visch gevangen, Sch-des genaamd, die niet gegeten wordt, doch de kuit, welke wel een derde van de visch weegt, wordt Troeboe genaamd, een is zoo goed als de, fusfifche Caviar. XII § 158. Siac, het noordelijkfte aan deze siac. oostkust, grenst aan de landen der Batasfers, en wordt thans geregeert door een Maleisch Prins Radja Ismael genaamd, een der grootfte zeerovt rs in dezezee, en hiermede is hct ge«- feeele eiland Sumatra afgehandelt. F 5 *JE- Digitized by Google BESCHRIJING FOGELNESTJES; POOR. JAN HOOIJMAN. Hoe zeer men in onze eenw de naturliche hiscorie tat voJmaaktheid tracht te brengeri, en, geenemoeicen fpaart, den oorfprong, aanwas en wezenlijkchoedanigheid vanallevoortbrengfelea der aarde, naauwkeurig te onderzoeken, onc- moet die nuttige beoeffening echter zulkc ver- mogende hinderpalcn, dat de naauwkeurigfte onderzocker, dikwijls niec dan ten hoo^lten on- volmaakt, van vele zaken kan gewagen. Onder deze beletfelen komc mij als geenc der gering- tfe voor, den verren affland, tusfchen ha voor- werp en tusfchen den onderzoeker die maar al te dikwijls plaats heett, en waar door hij, hoe ijverig en verlicht, echter blijft verftoken van die zinlijke bevinding, die hct uitterfte der men- fchelijke overtuiging is. In welk een helder Hcht zoude een Linnaeus y een van Haller, een Buffon, en meer andere verm^iarde tijdgenooren, den arbeid der natuur niet hebben uitgeteekend, indicn zij alles in perfoon hadden kunnen onderzoeken. En niec dikwijls waren genoodzaakt gewecst, hun op veremte berigten te vcrlatco. Befchrjving der Hoc dikwijls vocrt de lust, door zeldzaan heid ce behagen, een reiziger van bet fpoor dor waarhcid af, hoe dikwijls tracht hij zyue heel cash cid of zijne traagheid, door eerie opc gefchikte voordragt, te verheelen! hoe dik* wijls tracht hij door gewaande kundigheden, cer en aanzien te behalen, terwijl hij in den grond. tegen hec voorwerp zijner befpiegeling niet op gewasfchen is. Dit is zoo waar, zoo* menigvuldig en zoo fchadelijk • dat alle echte voorftanders van nuttige en toepasfelijke onc- dekkingen, zulks niet genoeg betreuren kua- nen. Het begrip dezer waarheid spoott bet Ge- nootfchap aan, zulke zaken, die binnen den omtrck onzer pcrfoonlijke ondcrzoeking kun- nen vailen, naaukeurig na te gaan, en van tiidtottijd, in hare verhandeJinijen, de pro- yen hier van mede te deelen : niet met het hatelijk oogmerk anderen te berispen, maar al- iccn om den arbeid der natuur, zoo veel in haar vermogen is, in klaartfer licht te ftellen. Dus leverde de heer Baron van -Wurmb, arceds, in het urfte deet (i) de order der Palmhomen, en voegdc bij den voortgang van dcszclfr aanmerkingen, over dit vorstelijk plantgcflacht, in het tweede deel (2) de be- fchrijvingcn van den Grijzen Otter, de Juno Vogels en den Kuikendief \ terwijl alle ingezete- ncn der oosterfche volkplantingen to>en vier- den aangemoeafgd, die hoofddeel, met hunne fcijdragcn te verrijken. Ik r 1 2 p«g. 327. CO Pag. 457. Digitized by Google togelnestjto. Ik volg dit loflijk voorbeeld na, en deef tans het publik, eene volledige befchrijving mede der konbare en tans zoo hoog geachce voget- iiestjes, die door de Chinezen, bijna tegen zil- ver werden opgewogen, en door de milde na- tuur, als een bijzonder voorregt, aai de eilandetx tan Indie zijfi gefchonken. Het vogelje, waar door dezelve worden toe* gefteld, noemen oflze berg-Javanen JValed en Boerong Daijd en op Java Lawit (3). 