Anna Maria van Schurman
Schotel, Giles Dionysius Jacobus, 1807-1892
Nu was de tijd dédr, dat de prinsen en magtigen der aarde, die zich christenen noemen, zich door gezindheid en daden ware christenen, apostolische vorsten moesten betonen en het rijk van Jezus Christus door hunne vroomheid en het rijk van leven versieren. Mogten anderen de werelden en hare rijkdommen liefhebben, den geest door ijdele eerzucht verontrusten, waarde hechten aan machiavellische Kunsten, die binnen de hoven en geregtsplaatsen waren erschöpft, het en zijn huis was het opgelegd God na te volgen, en in deze navolging oud te worden, zijn’ roem in eenvoud en onschuld des levens te stellen, een’ afkeer te hebben van die eer, die de meeste stervelingen door ijdele praal verblindt. Zoo sprak Labadie, terwijl de diepste aandacht in de vergadering heerschte en de stilte alleen door gezucht en geween werd afgebroken. De prinsen en zijn gevolg verlieten met verbazing de vergadering en maakten zich, meldt Hachenberg, aan tafel over de angstige en bespottelijke vroomheid dezer lieden vrolijk. EKLFDE HOOFDSTUK. ANNA MARIA VAN SCHURMAN IN DENEMARKEN. Ook Herford kon voor de labadisten geen blijvende stadzijn. De raad, door de geestelijkheid aangepord, gesterkt door de ongunstige berigten, te Amsterdam, Wesel en Bremen nopens hen ingewonnen, besloot zoo in het geheim als openlijk alles aan te wenden, om zich van hen, die hij een troep wederdoopers achtte, waarbij Labadie de rol van een Jan van Leyden vervulde, te ontslaan. De hulp van Maurits van Nassau, stadhouder van Kleef, die van de vrome landgravin Hedwig Sophie van Hessen, de zuster van den keurvorst, ja, van den keurvorst zelven werd ingroepen, en eindelijk eene heimelijke aanklagt bij’s rijks kamergerigt te Spiers gedaan. Van het laatste verwierf hij eimdelijk een mandaat, waarbij de prinses op boete van dertig lood goud en bedreiging van den rijksban, met beroep op het rijksbesluit van 1527 tegen de wederdoopers, op den westphaalsche vrede en de transactie tusschen de stad en het stift van Herford van 1623, gelast werd Labadie, Yvon, du Lignon en de beide Schluters, als sectarissen, wederdoopers En kwakers, van haar größte te verbannen, will van hun langer verblijf in het rijk groot oproer, muiterij en bloedstorting was te wachten en de zamenwoning van beide seksen onder éen dak met de eerbaarheid, het gemeen welziju en alle regten streed. Ook werd “ij en de vijf genoemde personen gedagvaard om zich binnen 60 dagen voor het kamergerigt te komen verantwoorden. Over de slinksche, listige en lage han-delwijs van het stadsbestuur diep verontwaardigd, gekrenkt over die valsche en leugenachtige aanklagt jegens haar en hare vrienden, beklaagde zich de prinses bij den keurvorst, die den rak, op zijn hoogste ongenade, de aanklagt in te trekken; wees haren vrienden het domein Sondern, dat niet op Herfordsch maar Ravensbergsch größgebied lag, tot verblijf an en vertrok ijlings naar Berlijn. De labadisten zagen reikhalzend naar hare terugkomst uit. Weken, maanden verliepen; eindelijk werden zij het wachten meede en in nötterliche of hun een langer verblijf in hare staten zou gegund worden en verontrust door de geruchten van oorlog, die tusschen Frankreich en Nederland stond uit te barsten, besloten zij vrijwillig een land »waarin zij geen meerder uitbreiding van de goddelijke genade en van het konmgrijk van Christus te gemoet zagen; dat zich zoo onankbaar jegens vreedzame dienstknechten en de heilzame dienst van zijn zuiver Evangelie gedragen had,” te verlaten, schreven een’ brief aan hare hoogheid, waarin zijhaar voor hare bescherming dankten, en vertrokken 23 J unij 1672 naar Altona in Holstein, waar sedert 1601 vrijheid van godsdienst was. Slechts een klein gedeelte bleef te Herford achter, dat zich later naar Bremen en vervolgens naar Altona begaf, terwijl het gebied der prinses, gedu-rende haar leven een stil en veilig toevlugtsoord voor labadisten en kwakers bleef. Niet lang waren zij te Altona of hunne rust werd weder om gestoord. Zij mogten niet rusten, opdat zij niet geheel zou- den insluimeren, maar moesten doorns in het vleesch voelen, opdat zij wakker en altijd wakende zouden zijn.” De luther- sche ‘predikanten namelijk waren gewoon op het feest der geboorte van den Zaligmaker, op eigen gezag, van alle inwoners der stad, zelfs van de joden, eene schatting te heffen. Zij eischten die ook van de labadisten; doch Yvon gaf uit aller naam te kennen, dat zij bereid waren ge- willig alle lasten te dragen, die de regering van hen mogt heffen, maar dat Christus hen door zijn dood en opstanding van alle overige had vrijgemaakt en dat zij oordeelden, dat het aan de dienaren der kerk niet geoorloofd was, aan onwilligen, door bedreiging en geweld datgeen af te vorderen, *tgeen zij tot voedsel en levensbehoeften noodig hadden.” De burgemesser der stad, van deze weigering onderrigt, onwillige in hevigen toorn en zwoer, 00 lang hij een druppel bloed im zijn aderen zou hebben, deze beleediging te wreken en dat er geen tweede kers feest zou aanbreken voor de labadisten wit de stad waren gedreven. Hij hiel word; door hem gerugsteund, wist de geestelijkheid den koning, door allerlei valsche en leugen- achtige berigten, zoo ver te brengen, dat den labadisten bevolen werd védr kerstijd de stad te ontruimen. Nu had Labadie eindelijk, najaren gebeden en gearbeid te hebben, zijn doel bereikt, eene gemeente van uitverkorenen gesticht, zoo als hij zich voorstelde, dat de gemeente te Jerusalem was geweest. Hij geloofde nu zijne groote roe- ping vervuld te hebben. »Mij is niets overig, zeide hij dikwerf, dan dat ik tot mijnen God heen ga. Hindelijk moet ik in den Heere rusten. Daar schijnt nu niets meer voor mij te doen te zijn op aarde.” En dan vermaande hij zijne discipelen en de leden zijner gemeente, dat zij zich niet alleen zouden afscheiden van de wereld en van de wereldlingen; maar ook van hunne eigenheid; en dat de een den andex niet zoude aanhangen dan in God en in zijne dienst:” wwant,” voegde hij er bij, 7 zoo gij mij anders aanhangt, zoo zalt gij beroerd worden, wanneer mij God welhaast tot zich zal nemen.” 1QO, mijne beminden, zeide hij meer dan eens, hoezeer zijt gij verpligt Gods goedertierenheid omtrent ons te erkennen en groot te maken! Wanneer zal het zijn, dat wij niets zullen doen op aarde dan hetgeen de zaligen in den hemel doen, die zonder ophouden den God der heerlijkheid en den heerlijken Zaligmaker ver- heerlijken! Alzoo brengt de dood geene andere verandering aan degenen, die daaraan gewend zijn, dan of iemand uit eene lagere of naauwere binnenkamer tot eene hoogere en heerlijker opklom.” Vurig bad hij God, dat Hij ze zou bewaren in de liefde. Allen waren in waarheid broeder en zusters, alle door onderlinge, ware christelijke liefde ver- bonden. De christelijke vriendschap, die alleen de ware vriendschap is, verlichtte en bezielde allen, die in hun huis of kerk waren, als eene zonne;” die vriendschap was het gemeene goed van allen en alle inwendige zowel als uit- -wendige dingen waren gemeen, zoo dat niemand zeide, dat iets zijn eigen en er geen een was, die gebrek had.” Onder hen had niemand ziel zelven liever dan cen ander.” w Allen hadden elkander lief; maar aller liefde vereenigde zich als tot een brandende liefdevlam omtrent de grize van Schurman, hunne moeder.” Zij was met Labadie het voorwerp aller teederste zorgen, eene geheele beminnelijke Tlj van zeer waardige zusters stond dikwerf om haar en aller vriendelijke handen waren naar haar uitgestrekt om haar dienst te bewijzen, zoo zij eens anders hulpe behoefde en indien de huiszorgen, waarvan zij om haren hoogen ouderdom verschoond was, aan eene der zusters werden Op- gedragen, verrigtte zij die zonder zorgen of eenige moeite, omdat de christelijke liefde alles leert en bezielt.” Nu waren alle oogenblikken van haar leven geheel aan haren God en dierbaren Zaligmaker geheiligd; was zij niet in het huis des gebeds met hare lieve broeders en zusters, dan bad zij in haar eenzaam kamerken of oefende zich in het woord van God, want zij wilde niets meer weten dan hetgeen God haar door zijn Woord en Geest en door zijne godde- lijke Voorzienigheid wilde openbaren; zij wenschte niets te zijn, niets te bezitten of te doen dan hetgeen Hij wilde; ja alles wilde zij lijden, *tgeen haar God wilde, dat zij lij- den zou, want ij vermogt alles door Christus, die haar krachten gaf,” of zij verheerlijkte God /niet slechts in het hart en in der daad, maar ook met de tong en het gezang, waartoe zij de psalmen van den profeet, »dien liefelijken zanger Israéls” en ook die, welke van dien uit-  l'histoire du grand Roy — Jesus,” de “Christ revelé de nouveau ou d’une nouvelle manière” gebruikte. Zij zèle een’ bundel liederen van Labadie in het. Reeds te Herford had zij achter het tractaat van Laba- die Veritas sui vindex” getiteld, eene getuigenis nopens diens leer gevoegd en men wil dat zij ook de schrijfster van de ~Penseés sur 1é reformation de l’Biglise” (Amst. 1669 in 4°.) zou zijn. In hare rustige eenzaamheid schreef zi} ook die heerlijke latijnsche brieven aan Jan Rachelius, hoogleeraar in de regten te Kiel, Johannes Owenus, Da- niel Meyer, aan een’ ongenoemden Gulikschen predikant, vover de afwijking ja bijna den geheelen afval des Chris- tendoms, zoo als zij die van den eersten oorsprong af ge- zien had” en aan andere godzalige mannen, alle even rijk van. inhoud als keurig van stijl; met sommigen hield zij eene onafgebroken briefwisseling over de dierbaarste waarheden en belangen. Ook vergat zij hare betrekkingen in Holland niet. Menige brief ging uit Altona naar Abbingastate, en elke brief weérspreekt de zoo vaak herhaalde beschuldiging, dat zij eene norsche, onvriendelijke, lastige oude was. Welk eene zachte, teedere hefde, welk eene innige belangstelling en echt christelijke zin heerscht b. v. niet in dezen brief aan haar nicht, dien wij, schoon hij overal niet even duidelijk geschreven is, hier en daar sporen van den hoogen ouder- dom der schrijfster draagt en eene sterke overhelling naar — het mijstieke verraadt, den lezer niet willen onthouden. 235 Altena de 24 8° 1672. Geliefde Nichte. Ik vernme door UEd. laetste van den 29 7%", dat myne hoope van de welstand uwer ziclen uhe heeft aangeet tot wenschinge van dankbaerheit aen God, en aen de menschen te mogen betoonen. En waerlyk is dat een groote -saeke, als men dankbaer is op een Christelyke wyse. Want dat stelt alreede voor uyt dat men een Christen is; dat is een van de wyste, van de beste en van de gelucksa- ligste menschen des geheelen aerdryks, en tegelyke van de aller 1) en ongemeinste menschen, onder wel- ker getal ons niet sal brengen de hoogste geleertheit en kennisse van de pratyke der godsaligheit, nog het spreken daervan, al waer het als met tongen der Kngelen: maer alleen een nieuwe geboorte die de ziele en het lichaem maeckt tot eenen tempel des H. Geestes, waerin de heele Godheit wil woonen. Want wy en moeten niet denken dat het lichaem een Christen aerdsch of aerdsgesint kan maeken; naerdien den het hen mensch herbooren word, of het on- herbooren blijft. UEd. wenscht te verstaen wat het is door de sonde syn eygen Geworden te zyn. Dat selve is so klaer en soo geestelyk beschreven, door Gods Dienaar de Heer de la Badie, dat ik noyt yets dier gelyke hebbe gelesen, nog gehoort, in S. E. Fransch Tractaet Du Soy, voor diegene die het sonder vooroordeel, en met een gesestelyk herte komen te lesen. Myn lieve Nichte laet ons on dog niet bedriegen, gelyk de meest genoemde godsa-lige doen, door goede gevoelens, en bewegingen, nog door begeertens, gebeden, en oeffeningen van Godsaligheit en werken genaemt der liefde, soo sy met en hebben tot haer beginsel de Geest Christi, tot haer regel Gods wil, en tot haer eyude de hoogste Here Gods. Die dry woorden begypen veele, voor die gene, die God sy doet recht verstaen en practiseren. Maer om dat de geheele tegenwörderungen Christen weereld met duysternisse is bedekt, gelyk de Prophet voorsegt heeft Jes. 60. 2, so kan ik niet naelacten UE. te waerschuwen, door getrouwigheit, om — niet aan te nemen die gemeine inbeeldinge, dat men een Christen is, als men klagen kan over syn gebrek, en wen-schen kan om verteringen, bysonderlijk als men geleert is, zulks uyt te drucken met woorden van de H. Schmüture, soo in brieven als in geschappen van de vroome, van welken titul men al te liberael is, om die toetepassen als een naem van oprechte Christen, aen menschen die dickwyls God niet en diennen dan uyt eygenliefde, om vry te zyn van het knaegen haerer conscientie, en om in plaetse van Gods plaegen, syne weldaden te genieten. Want de He Ere en siet geen offer aen van ons selven en van het onse dat niet en -brand in syne suyvere liefde. Alle werken die in deselve niet en bestaen, die sullen als stroo en stoppelen verbranden, door het vier van Godes Geest, en van synen toorn, die de Heere begonnen heeft, ayt te voeren. Want en denke niet myn lieve kind, dat de oordeelen Godes beginnen te rusten. O neen! ’t en zyn nog maer beginselen der smerten. Meent niet dat God de Heere met die verbastederde kerke, als of sy syn wyf waere, en met dat volk van swaere overtredinge bevredigt is. Dat is dat sy verblind zynde, vreede vreede roepen, daer dog geen vreede en is, en dat sy die Sienders, die God oogen gegeven heeft, vervolgen of bespotten, gelyk ten tyde Noachs, als hy de Arce boude. De oordelen Godes beginnen van die sig syn huys, boven andere noemen. Daer en zyn geen excusién te doen by M* du Lignon, onsen weerden en waerlyk van God geleerden Leeraer en Herder, want dat voorstel van aen Syn Eerw. te schrijven, en quam geensins voort van hem, maer van my, omdat ik dagte u mede, door dat middel, een straeltgen van ’t l icht en zegen, die wy alle met hoogachtinge en dankbaerheit, van God door hem genieten, en die de vermeinde Godsaligheit der hedendagsche Kerken niet reets erkent, mede te dei-len; ende nog daer en boven sal S. E. die de menschen al lange geleert heeft over het hoeft te sien, en Christi dienst en syn welbehagen alleen in ’t ooge heeft, om geen hoog of kleinachting van persoon, nae laeten UEd. Ein gelegt, gelegt, wenn er het de Heere gelieven sal, um het de Heere gelieven sal, um het werk des Heeren te kortte. Het welke niet wesen sal, so lange als giegen meerder kennen het van het verval der kerken, en geen meerder mistrouwen van de herstellinge der selve, door de ingelde suyveringe derzelver, sy verblyvende vereenigt met den Geest der weereld, die in desele heerscht. Aengaende het vertrek van D. van der Wayen, dat en kan ik niet overreenbrengen met dat werk van de Reformation der kerke van Leeward, van het welke men by ons so hoog gesproken heeft. Het schynt dat men sulks houd voor godsalige bedriegeryen, die ik nog wel hebbe kunne aennemen in desen tyd. En of er niet wat menschelyks dit beroep gevordert heeft, daer van heeft my eenige gedachte gegeven een considerable vrouwe van Middelburg, sprekende van de familie van de Heer Munink. Dog sulks lästende aen het oder godes, en dergenen die naeder daer in geinteresseert zyn, kan ik UKd. ver- sekeren dat, alhoewel ik weinig meer schryve nae Nederland, dat ik nogtans UK. achtende niet verre te zyn van een typ oordeel en liefde tot de ‘waerheyt, my geerne verledigen sal UKd. te antwoorden, wanneer het my eenig- sins mogelyk sal zijn. Alleenlijk laet ons afleggen al te veel woorden, of fatzoens te maeken, waerin ik voor hebbe, van myne zyde my te verbeteren. Laet het eygen bevindinge, en eygene gevoelens zyn. Laet wy vermyden het verhaelen van plichten die aen beide bekend zyn, en de wenschinge met voorbedagte concepten, waermede sig so veele hedens- daegs kittelen en te vrede stellen, sonder die in werken te veranderen. En schryft my, so het u gelieft, gelyk ten tyden van de beginselen deser oorlogen, uyt binnendrift gevoelens uwes herten, die my seer aengenaem waeren, als z Ynde deszewlver suyvere uitdruksels. En schryft meer heiligt, de hope van de verschooninge - uwer plaetse fondeert. En of de Heere Uwe familie meer heiligt, als te vooren. En of de wel ymant op het nieuwe gevonden hebt die ghy kunt geloven dat waerlyk soude wenschen, met de daet een Christen te zyn? Soo eene en is ser mieuwers te vinden, als waeraen God syne by- sondere genade daertoe gegeven heeft. Aen dewelke ik UEd. Neffens u Mamma, my weerde nicht, en uwe heele familie bevelende: sal eyndigen, met myne, soo wel als met de grotenisse van UEd. Moy en Nicht van der Haar en verblyve UWEd. getrouwe en liefhebbende nichte A. M. VAN SCHURMAN, — Nog een woord, myn lieve Nichte, vint het niet vreemt dat ik UEd. die vraegen in ’t laeste hebbe voorgesteld, en byzonder de laetste, die u mochte vry wat swaer schynen; maer geensins als ghy se in Christelyke een- voudigheit en opmerkinge opneemt, en beantwoort, want sy dient om u selven en den staet onser tyden te leeren kennen, dat het waerlyk meest allen aen oprechte begeerten van Christo te mogen gelykformig zyn, komt te ontbreken. Te Altona begon en voleindigde zij het eerste deel harer Hukleria of verklezing van het beste deel; een boek, dat im de latijnsche taal opgesteld en in 1673 te Altona op de drukkerij der labadisten werd uitgegeven. Vriend en vijand heben zoo al niet geheel met den inhoud instem- mende, dit boeksken een dierbaar klemood, een kostelijk juweel, een schat voor verstand en hart” genoemd, en underdaad met al zijne gebreken is het, wij zeggen het vader Brakel na, een der lieffelijkste bloemen in den hof der labadisten gekweekt;” het doet ons een’ diepen blik werpen in het geestelijke leven dezer vermaarde vrouw en maakt ons met hare godsdienstige gevoclens volkomen bekend. Het is in negen hoofdstukken verdeeld, die de volgende opschriften dragen: “De algemeene en regte wit- legging van mijn von mijn von mijnen tegenwoordigen en voorgaanden stand. — Een bijzonder vertoog van mijn voorgaand leven, met mijne kindschheid beginnende, waarin ik mij op godzaligheid toegelegd en mij benaarstigd he b, om de eerste beginselen der spraken, kunsten en wetenschappen wélte te leeren. — Van de menschelijke wetenschappen en van het ongeveinsde oordeel, ’t gene ik nu ter tijd van dezelve voere en voede. — Van de godgeleerdheid, van de oefening der godzaligheid, manier van bidden en van mijne vorige sabbaths onder-houdinge, alwaar gehandeld wordt van de natur des ouden en nieuwen Verbonds. — Van de evangelische kerk en van andere vergaderingen, die van dezelve zeer verschillen, en door wat wonderlijken en verborgen weg de goddelijke Voorzienigheid mij tot een ware evangelische vergadering heeft overgebragt. Het verhaal van mijn voorgaande leven — wordt weder bij de hand genomen en de ingang tot mijnen tegenwoordigen stand geopend. — Van ons vertrek.van Amsterdam en van onze reis naar Herford, ook van onze aank. omst aldaar, van ons verblijf en van ons vertrek naar een landhuis der prinses. — Van onze aankomst in de stad van den koning van Denemarken, Altona en van onze woninge aldaar tot op dezen tijd.” Ais letterkundig voortbrengsel werd het wegens zijn bevallig en sierlijk latijn en keur en juistheid van woorden door velen geprezen. Ger. Croese, overigens geen vriend van Labadie, achtte het overmatig schoon en stelde het met goud. gelijk. Joh. Minder algemeinen was de goedkeering van hen die niet zoozeer op taal en stijl als op den inhoud letteden; enkeren spraken zelfs het anathema er over uit en waarschuwden dat het rickte naar het Labadisme, een extravagant product eener suffende oude was. Gichtel schreef, dat het wegens zijn partijdigheid niet te vertrouwen is. Doch 266 dachten slechts. Enkelen. Gelijk te wachten was grepen vele geleerden, zoowel uit de luthersche als hervormde kerk, naar de veder om het zoo niet geheel dan ten deele te wederleggen. Zoo gaf Joh. Brown in 1674 te Rotterdam een latijnschen brief over den sabbath en den dag des Heeren in het licht. Hij was gerigt tegen het IV hoofdstuk, waarin zij hare gedachten over de viering van dien dag mededeelt. Vroeger had zij hem geheel wettisch geiverd; maar nadat zij door Labadie onderwezen was, bragt zij hem, ja wel geestelijk door en verrigtte op dien dien dien dien; maar was van gevoelen, 7dat men an den God ook alle overige dagen door een geheel geeste lijke en het gebod van den sabbath moest afschaffen, en alleen oden Geest letten; want die alleen is een onfeil- baar uitlegger der wetten van God,” — Christus en zijn Geest hadden de zijnen van dit juk en van het letterlijke onderscheid der uitwendige dingen verlost en Paulus neemt, Col. II: 16, zonder eenige bepaling, de sabbath, zoowel als de nieuwe manen en vierdagen, ook het onderscheid in spijs en drank, als een schaduw van tockomende dingen, waarvan Christus het ligchaam is, van de dienst des nieuwen testaments geheel weg.” »Hn inderdaad,” dus vervolgt zij, “die zon der geregtigheid, die alle schaduwen heft doen verdwijnen, gaat op geen tijd of plaats onder, noch maakt door hare zonkeeringen gelijke of onge- lijke dagen, noch brengt de jaarlijksche wederkeering der feesten in de wereld. En die Schepper van den mieuwen hemel en der nieuwe aarde, Jezus, schijnt den Joden, die Al te letterlijk aan het voorbeeld des Scheppers vast wa- ren, het -voorbeeld van die zigtbare en als uiterlijke rust 16 van de werken der zes dagen ontleend, onnten te hebben, wanneer hii hen onderwijst, dat de Vader even als Ifij altijd werkt, toen Hij den geraakte genas en hem op den sabbath zijn beddeken deed dragen. Daarom,. gelijk Calvijn zegt, laat ons zuken een gedurigen sabbath te houden door het niet doen van onze werken, opdat de _ Heere in ons door zijnen Geest werken moge.” Zij beant- woordde den brief van Brown uitvoerig in het licht gegeven. Niet minder hevig was de aanval van Jacobus ‘Koelman tegen de Hukleria in zijn »Historisch verhaal nopens de laba- disten.” Hij keurt het af, dat zij er geen melding im ge- maakt had van Hendrik Schluter, die, na de beruchte viering van het Heilig Avondmaal te Herford, zich van Labadie had afgescheiden en kort daarna gestorven was; — dat. Zij Labadie, Yvon en Du Tignon zoo onmatig als onze-dig en onvergelijkelijk geprezen, de boeken van Labadie met de hoogste eertitels en roem verheven, al de leden der vergadering als bekeerd, zoowel door hunne leeraars als door ’t verklaren van *t boek genaamd de fundamen- — teele poincten, yoorgesteld; Gijsbert Voet en Theodorus Brakel met ont arte kool geteekend; Labadie en Yvon — z00 zonderling wegens het uitdeelen van het Avondmaal gedurende hunne suspensie te Middelburg geprezen had, noemende het een /voortreffelijk Avondmaal, dat zij met een onvergelijkelijk christelijke kloekmoedigheid _ hiel- den, ’t welk de goddelijke verschrikte, de vromen ver- troostte en allen verbaasde; voorts dat zij in een gansch kapittel, uitmakende omtrent het vierde gedeelte van het. boekje, de goddelijke verbindtenis tot onderhouding van den- sabbath als een afgezonderden dag der gods-  genade, maar onderscheiden van het verbond met Abraham gemaakt,” /overmits,” schreef zij, v uit kracht van hetzelve Christus Geest noch beloofd noch gegeven werd, en im dat verbond niets anders wereischt werd dan die uiterlijke dienst, met betrekking tot den naasten en om het oogwit van Gods ordinantie te verkrijgen, namelijk opdat dit volk en zijn uitwendige godsdienst zoude een voorbeeld en voorbeeldig zijn of een schaduw en figuur van Christus en van ’t volk en de godsdienst van het Nieuwe Testament,” — ook dat God an de Joden wetten gegeven had in plaats van goddelijke liefen en dat die voorschrevene wetten. waren witwendig en grof, gelijk van geen andere goden te hebben, geen beelden te maken, Gods naam niet ligtvaardig te gebrui-ken enz., zoodanige wetten waren de kinderen der genade van ’t Nieuwe Verbond waarlijk niet gegeven; dat de mo-reele wet, weleer aan de israélieten gegeven, was de wet der zonde en des doods, en dat wij daarvan door de wet des Geestes verlost zijn, en dat Christus heeft wetten gegeven, gecontradistingueerd van de moreele wet, en die er beloften of profetijen waren dan wetten, gebiedende *t gene hun onmogelijk was;” — dat het den christen benamde Christus Geest voor de volmaaktste wet, als de ziel van Gods wetten, te omhelzen en te volgen en derhalven op dien verschen en zekersten weg te gaan (Jes. XXX: 21, XXXV: 10), alwaar Christus geest alles zoo vergeestelijkt en, om zoo te spreken, vergoddelijkt, dat t’ zamen ligchaam en ziel en daaren-boven alle naturilijke en burgerlijke en inwendige en uit-wendige werken Christus toegewijd, t’ allen tijde gehei-ligd en aan hem opgeofferd worden en dat van ware 24:4: Christenen niet een ongodsdienstige daad of spraak voor-komt, die naar eigenwil en naar eigenliefde smaakt. T'wee verkeerde dingen gaf zij volgens Koelman hier te kennen: 1° dat de Geest moet aangezien worden als onze regel en dat die moet omhelsd en gevolgd worden als de volmaaktste wet, ’t geen de gronddwaling der geest-drijvers en kwakers was, die de Schrift of beschreven wet Gods niet willen volgen, maar den Geest, alsof de Geest — niet leerde en leidde te doen en te laten uit kracht der wet aan ons voorgeschreven: 2° dat de Geest der ware christenen z66 leert en leidt, hunne daden 266 vergeestelijkt, dat er niet, te eeniger tijd een daad Of spraak uit hen voor komt, die eenigzins smaakt naar eigenliefde of eigenwil, als of de staat der christenen kan volmaakt zijn.” Koelman stemdehaar ook niet toe, dat de liefde een zekerder leidsvrouw dan de wet is; want, volgens Paulus, zondigt de liefde niet en de christenen zijn met Paulus door de genade der wet gestorven opdat ze Gode leven zouden, als of, schreef hij, de uiterlijke wet der tien geboden niet was en gehouden moest worden voor den regel der zeden (Gal. VI: 16), daar zij een licht is voor onze voeten en de Geest Gods de zijnen naar dien regel leidt, gelijk de liefde daarnaar beweegt. Krachtig wederlegde: hij ook hare stelling, dat In deze dagen nergens gezien werd zoodanige genade en overvloed van den Heiligen Geest, en dat bijna niet éen theogant de noodzakelijkheid van de genade en van de leiding van Christus Geest krachtig en duidelijk genoeg leerde,”  van ‘Christus in haar geheel en meeste leden moest bestaan uit heiligen of dat zij anders Christus kerk niet was.” Deze en andere dwalingen, zoo als Koelman ze noemde, en die wij, ten einde den lezer met de bijzondere denk- beelden van Anna Maria bekend te maken, in het breede vermeldden, trokken ook de aandacht van an- dere godgeleerden en werden in vele dogmatische en ascetische schriften, zoo als die van Brakel, Ridderus en anderen, wederlegd. Ken zeer geleerde doch onbekende Baccalaureus tastte de Hukleria van een andere zijde aan en schreefte tegen het LV hoofdstuk, waarin zij over de ijdelheid der menschelijke wetenschap handelt. Men heeft het duizend en duizend malen herhaald, dat zij den staf over alle kunsten en wetenschappen gebroken, den vloek over taal- en letterkunde uitgesproken, en de be- oefening er van dwaas en zondig genoemd heeft. Wij ontdekten er geen spoor van in hare schriften. Wél schreef zij: »voorzeker de verloochening van de al te groote weetgierigheid is mij nu veel liever en behoorde allen veel liever te zijn, dan de bevatting der vermenigvuldigde wetenschappen, die ons van de eenvoudige en zuivere kennis van den gekruisten Christus gemeenlijk plagt af te leiden, en werd zij schaamrood, wanneer zij de kunstukken van hare hand met die van de bijen en spinnekoppen vergeleek; maar de wetenschappen en kunsteten veroordeelde zij slechts in zooverre als zij der ijdelheid en dwaze roem- zucht dienstbaar waren. ”ik verwerp,” voerde zij den Baccalaureus toe, ”ik verwerp de kunsteten en wetenschappen niet, ja indien zij met matigheid en een vroom gemoed beoefend worden, twijfel ik er niet aan, of zij kunnen strekken tot bevordering van Gods werk en tot vermeerdering zijner goddelijke heerlijkheid.” Dieper trof haar het verwijt van denzelfden geleerde, dat zi) geen achting had voor de Heilige Schrift. Hoe,” schree f zij veront- waardigd, zou ik minachten, waarbij ik niets kan vergelijken, dat ik boven alle schatten der aarde stel?” Noemt gij het minachting, wanneer 1k schrijf, dat zij in dien Geest moet gelezen worden, die haar de mannen Gods inblies, dat is in het licht van den Geest Gods, die alleen haar onfeilbare en: levendmakende uitlegger, leeraar en schrijver is, zonder wiens inwendige verlichting bei naturlik menschelijk verstand er niets waarachtigs uit leeren kan?” Hven als de Baccalaureus nam Johannes Gabriel Drechsler, praeceptor te Halle in zijn "EvrdAnote evxéatosg de wetenschap in zijn bescherming, en beweerde dat’ hare beoefening noch ijdel. noch schadijk was, of- schoon hij toestond, dat de heidensche schrijvers niet an kinderen, maar aan volwassenen moesten in handen gegeven worden. Ook hij had Anna Maria niet begrepen, en hoe zij, ook na. haren overgang tot de labadisten, met de beroemde grieksche en romeinsche schrijvers was mgenomen, kunnen hare jongste brieven b. v. aan Rachelius En zelfs hare Hukleria getuigen. Drechsler vond een tegenstander in den luneburgschen rector Guilh. Mecho-vius, die im een- zijner programmata (Halle 1677 8°) bei gevoelen van Schurman verdedigde, waarop Drechsler zich in een Epistola amica verantwoordde (1678 Halle. in 4°). Te gelijker tijd nam Jac. Thomasius, Calovio, de ander in zijn Gynaeceum Haeretico-fanaticum, p- 593—601, al hetgeen in haar boeksken met de gelöffeligenis der lutherschen streed. Hindelijk stelde de be-ruchte Antoinette Bourignon Schurmans gevoelens over de praedestinatie en de verzoening in twee brieven, in haar Tombeau de la fausse Théologie” opgenomen, 266 verkeerd voor, dat de laatste haar meende te moeten wederleggen en aantoonen, dat hare begrippen omtrent die leerstukken geheel overenstemden met de nederlandsche gelöffeligenis. Terwijl Anna Maria van Schurman hare Kukleria schreef, trof de gemeinte de lang voorziene en toch nog onverwachte slag. Na van een langdurig ziekbed verrezen te zijn en haar wederom door mond en pen gesticht te hebben, stierf Jean de Labadie den 13 Februai 1673, zijn verjaardag, na een krankte van zeven dagen. Hij stierz zoo als hij geleefd had, dat is regt christelijk, dood voor de wereld en voor zich zelven. Wegens de hevige smarten sprak hij weinig, maar hetgeen hij zeide was een opregt dienaar van het evangelie, een waarachtig christen waar-dig. Al zijne verrigten, zijne houding, zijne gebaren zelfs getuigden, dat zijn boezem vervuld was met een brandende liefde tot God, die hem in staat had gesteld zich zielven en al- het zijne aan Hem over te geven. Als hij somtijds van wege de zware pijn zich met de borst wit het bed naar den grond boog, zeide hij tot hen die hem onder- steunden: “Alzoo wil ik mij ook voor mijnen God vernederen,” waardoor hij zijne geheele on derwerping te kennen gaf. Dikwerf riep hij uit: “Prijst God! verheerlijkkt God! Het is geen tijd tot weenen! Prijst den Heere! Geprezen zij Jezus Christus! Lof zij den Lamme! Overwinning, lof, wijsheid, magt, heerlijkheid worde Hem gegeven! Halleluja!” Op een anderen: tijd zeide hij: laat ons streven naar de liefde en wij zullen de waarheid vinden,” en iets later: “gezegend zij de bronen — oorsprong des levens!” en ten laatste: “laat ons het geloove behouden,” en nog een weinig daarna: “laat ons het gelebend,” en nog een weinig daarna: “Uw wil geschiede van eeuwigheid tot eeuwigheid, Amen!” en toen gaf hij den geest in de armen zijner getrouwe vriendin Anna Maria van Schurman. Er was een groot man gestorven, die, zoo hij, in plaats van in de staten van prinses Elizabeth en van den koning van D. Een- marken een rustig leven des gelöst te zoeken, in het fel bezochte Nederland ware gebleven, door woord en voor- beeld, te midden van de verdrukking van buiten op de naar heil en redding begeerig gemaakte medeleden der verflaauwde kerk, tot een groote zegen had kunnen wezen. Overal, waar hij arbeidde, was hij velen tot heil en zou het nog meerder geweest zijn, zoo hij zich niet overijld, eigenzinmig en hoogmoedig van de kerk had afgescheiden.” » Hoe, verheugde het mijn harte,” schreef Saldenus aan Anna Maria van Schurman, vals men mij zeide, dat er 249 een man in Israel was opgestaan, die met een meer dan gemeenen moed en ijver verbeteren zou ’t geen onder ons ontsteld was. Hoe verheugde ik mij, als ik zag dat zoo vele vrome harten, die zoo lang gezucht hadden onder den onwederstaanbren stroom van wereltsheid, ruimheid, zorgeloosheid, door de uitstekende promptitude, arbeid- zaamheid en andere gaven van dien man, als een nieuw leven kregen, door vele onnutte en vleeslijke schroomach- tigheden doorbraken, en als een gansch anderen glans aan de gereformeerde kerk schenen te zullen toebrengen; zelfs ook vele lieden van aanzien hunne handen daartoe schijnende te willen leenen. Maar helaas! hoe bedroefde ’t mij weder- om aan de andere zijde,..... dat men..... van afscheiden van kerk begon te spreken; dewijl zulke conduite meer gelijkt naar den geest van eigenwaanheid als naar den nederigen Geest van Jesus....” Doch ook onder de hand des Heeren moest ook deze afgescheiden gemeente een heerlijk teeken des tijds worden; schoon zij zelve slechts twintig jaren moet bloeijen en veertig jaren langzaam wegkwijnde. Groot, wij merkten het reeds vroeger op, was de schaar van Labadies vijanden, doch ook mannelijk en krachtige verdedigers heeft hij onder de geleerdste en vroomste godgeleerden gehad, die, schoon zijne gebreken niet bedekken-de, echter zijner vroomheid en verdiensten hebben regt geworden. Wij noemen alleen Brakel, Saldenus, Lampe, Witzius, Verbrugge in Holland, Spener, Francken, Zinzendorf in Duitschland, en van Berkum nog voor weinige jaren in een geheel aan zijne nagedachtenis gewijd werk, dat, der lezing overwaardig, den beroemden Max Goebel voor zijn Geschichte des Christlichen Lebens rijke stoffe heeft opgeleverd. Anna Maria, die ons in het tweede deel harer Eukleria, bij het. sterbed van de Labadie verplaatst, deelt ons ook een in 1672, gedurende eene gevaarlijke krankheid, door hem vervaardigd stuk, bij wijze van uitersten wil aan zijne — volgelingen nagelaten, als een proeve van zijn opregt en christelijk geloof en streven, mede. "Ik Johan de Labadie" Die dünne höchste, door Gods genälen een Christen, en door dezelfde genälen een herder over zijne kerke; dewijl het: zijner: Voorzienigheid behaagt dat ik niet gezond van ligchaam maar veeler zwaar ziek ben, en mijne kracht zeer verbroken is; en nogtans door diezelfde goedertierenheid gezond van verstand en oordeel; heb gelöd, eer ik ten laatste en voor euwig mij Hem in handen stelle, door een geschrift van mijn eigen hand, hoewel zwak en bevende, te moeten gewuigen hegene volgt: Herst getuige ik, dat ik op eene bijzondere wijze aan mijnen God verpligt en verbonden ben, wegens de onemdige goederen zijner genade aan mij onwaardige bewegen, voor welke ik Hem van ganscher harte dank en loove; en gelijk ik schuldig ben, alzoo begeere ik Hem eeuwigen dank en eere toe te brengen; en wel voornamelijk omdat Hi) mij door zijnen Geest en zijne krachtdadige genade ° tot een geloovig Christen gemaakt, en zijne kennisse geschonken heeft, als Vader. Zoon: en Heilige Geest, eenig waarachtig en eeuwig God, in wien ik geloove, op wien ik betrouwe, aan wien ik mij geheel overgeve voor altoos. Daarna ook, om dat Hij mij door zulke trappen en wegen als Hij gewild heeft, tot de kennisse der waarheid die naar de Godzaligheid is, heeft. gebracht, zoo dat ik mij zoo wel in mijn geloof als im mijne wegen, voor zoo ver zij de leer der waarheid betreffen, van alle dwalingen geloove vrij te zijn. Ten tweede betuig ik, dat mijn gelöst is in God, Vader, Zoon en Heiligen Geest, en, aan zijn Goddelijk woord, gelijk het Hem beliefhe heeft, zich te openbaren in den geheelen Bijbel, en voornamelijk in het Evangelie van Jezus Christus. of het Nieuwe Testament; welk alles de ware belijdenis en verklaring mijns gelöst bevat, die ik van ganscher harte onderschrijve als Schriften Gods, door Hemingegeven, door zijnen Geest verklaard aan het gemoed. En vooral om nog nader, mijn gevoelen uit te leggen, betuig ik dat mijn gelöst dat zelfde blijft, het welk ik in de laatstvoorgaande jaren mijnens levens belijden. En alzoo ik in den toestand verkeere van plotselijk mijnen God terug te geven het-geen Hij mij heeft geschonken, namelijk mijn ziel en mijn leven, zoo betuige ik dit te doen in dat waarachtig geloof, hetwelk mijne broeders en zusters in mij gezien, uit mij gehoord, en in mijn laatste schriften en boeken gelezen hebben. In welk geloove ik hen bevestige, en vermane, dat zij daarin volharden als in eene gewisse en ongetwij-felde waarheid. Ten derde; hoe wel zeer zwak van ligchaam zijnde, maar nogtans sterk van geest, bevele ik mij aan God, bereid zijnde tot alles, wat Hij van mij zal willen, en leve en sterve vergenoegd en berustende in zijn welbehagen. Ik : (wat mij zelven betreft), ik ben van nature miets voor Hem dan een verlorene in schuld en zonden; maar daarom bidde ik Hem ootmoedig om de vergiffenis van al mijne ge- kende en ongekende, beledene en niet beledene zonden, hopende op zijne genade en barmhartigheid in Jezus Christus mijnen Heer en Zaligmaker, op welken ik betrouwe en aan wien, ja aan wiens rechtvaardigen en heiligen wille ik mij met lichaam en ziel voor tijd en eeuwigheid toe- wijde, opdrage en geheel toevertrouwe. Ik getuige ook, dat ik alleen hiernaar getracht hebbe, om God te zoeken en te vinden in waarheid en liefde, en dat ik niemands ziele, ja dat ik nimmer iemand in zijnen weg heb willen bedriegen, maar dat ik daar en tegen door zijne genade en Geest daar naar gestaan heb, dat ik Zelfs de wegen des Heeren regt mogt, kennen die leeren. Kennen en volgen. Maar was de wereld aangaat en de dezelve lief heeft, daar heeft God mij al lange van agescheiden (het welk ik met dankbaarheid erkenne) en heeft mij een vijand der wereld gemaakt, gelijk ook de wereld mij een vijand is, waarin ik vergenoegd leve en sterve, wat zij ook tegen mij en aan mij bedreven heeftonder Gods heilige toelating. Hij is toch regtvaardig, maar de wereld onregtvaardig. Ik geve ook levend en stervende getuigenis tegen dezelve, dat ze niet uit God’s, dat ze kwaad is en in het booze ligt, dat ze noch den Vader, noch den Zoon, noch den Heiligen Geest kent, en dat zij en de genen die haar toebehooren, dien niet kan ont-vangen; waarom het niet anders kan dan dat zij verloren gaat; en ik geloove dat haar einde nabij is, gelijk ook de aanvang van het Koningrijke Gods en Jesu Christi; 'twelk ik verwacht en te gemoet gezien hebbe, gelijk ik het nog verbeide. Ik getuige nog eens, dat gelijk ik Godes ben, en mij geheel aan Hem verbonden gevoele, ik mij zelven alzoo Hem aanbevele en zijn wel- behagen onderwerpe, en desgelijks mijnen broeders en zusters (medeleden dezer kerke) aanvertrouwe, dat zij met mijn lgchaam doen gelijk hun goed dunkt, mits mij ter aarde bestellende op die wijze als wij onder ons gewoon zijn, in de grootste eenvoudigheid en armoede die mogelijk zijn zal, als ook, dewijl ik steeds ben onderworpen ge- weest aan groote ellendigheden en lijden, mannen van veel studie en arbeid des verstands en des Geestes niet onge- meen, zoo het hun konde nuttig zijn mijn lyk te openen, om daar uit nog na mijnen dood eenig nut tot behoud hunner ligchamen te trekken, daar mede vrijelijk naar den eisch van dien te handelen. Want het ligchaam dat tot de aarde wederkeert, is een zaak van weinig gewigt; maar de geest keert weder tot God die hem gegeven heeft, waarom ik denzelven ook van ganscher harte aan mijnen God wedergeve en aanbevele als een droppel water aan zijnen oorsprong, den oceaan van alle Leven en aanzijn, biddende God, mijn begin en min al, dat Hy mij in zijn wezen zalige. ANNA MARIA VAN SCHURMAN TE WIEWERD. Nad de dood van Jean de Labadie werd Pierre von heofd der gemeinte te Altona. Gelijk Beza tot Calvin, Melanchton tot Luther, Spangenberg tot Zinzendorf, had hij tot zijn voorger, leermeester en vriend in betrekkikig gestan. Hij had zich geheel en obrekt aan hem overgegeven en toch zijn zelfstandigheid en vrijheid bewand. In vroomheid van hart, rijkdom van kennis en ijver voor de zaak der gemeente, die hij Gods zaak achtte, was hij hem volkomen gelijk, doch moest in uitwendige gaven, vooral die der welsprekendheid, voor hem onderdoen; daarentegen bezat hij meerdere kalmte en vastheid van karakter en was hij scherper en gestrenger dan Labadie. Schoon is de getuigenis, die de groote Vitringa van hem gegeven heeft: »Het aandenken van den zaligen Pierre Yvon (dus schreef hij), een getrouw dienaar van Jezus Christus, zal mij wegens zijn buitengewone godsvrucht en geleerdheid, zijn scherpzinnigheid in het onderscheiden der wegen Gods, onze onderlinge genegen Held, ook wegens Eenige verwandt, die ik mij tot cere reken, heilig zijn.” Aan zijne zijde stond de hoog bejaarde Anna Maria van Schurman, de moeder der gemeente,” die door hem in alles geraadpleegd werd, en wier raad en woord nog als een orakel werd gehoord en opgevolgd. Hare zintuigen waren nog niet verstompt, haar verstand niet beneveld. Zi} was in deze opzigten nog dezelfde, die zij voor veertig of vijftig jaren was. De grijzigheid was haar een sierlijke kroon! Uit hare brieven en geschriften ademen ons kalme zielerust, vrede des gemoeds, volkomen verzekerdheid van haar geloof, imnige brandende liefde tot haren Heiland, een onbegrensde liefde tot hare broeders en zusters toe. Wanneer zij in de rädersvergadering zat, sprak de wijs- heid; wanneer zij in het bedehuis of aan het krankbed, of in het. midden der géloovigen hare lippen opende,. hoorde men hemelsche woorden, was het of een heilige bad of troostte.” Door haar werden velen tot de gemeente. gebragt, vhare overredingskracht was groot, de liefelijk- heid harer tong onweerstaanbar.” » Die haar eens gehoord had, keerde tot haar weder.” Ook van andere zusters werd dit gezegd, vooral: van die éène, welke naar Holland reisde, om hare kranke moeder te bezoeken. Na haar slechts weinig -woorden te hebben hooren spreken, kwam jonk- vrouw Sara Moot, uit aanziellijken huize te ’s Hage, ge- heel alleen naar Altona: éen jaar later stierf zij, en 266 lief had haar de grize Anna, dat zij schriftelijk hare be- geerte openbaarde, om aan hare zijde op het kerkhof te Wiewerd te rusten. Dit,” schreef zij, heb ik als mijn uitersten wil aan de gemeente medegedeeld.” Ver Heugde zij zich een korte wijle in het bezit dier onvergetelijke zuster, zij zag met stille droefheid een andere, welke dierbaar was An haar hart, Elizabeth Schluter, die met hare broeders uit Wezel naar Amsterdam was gekomen, haar voorgaati naar den akker des doods. Onder vele anderen wenschte ook Johannes de Rothe met de labadisten zamen te wonen; doch toen hij ontdekte, dat dezen een levendig berouw, verloochening der bedorvene rede en onmatige eigenliefde, en met den apostel (1 Cor. XIII: 2) gelöt en liefde boven de gaven der profetie stelden, trad hij terug en noodigde de labadistische leeraars tot dramaal toe uit, op een door hem aangewezen plaats te Hamburg te komen en met hem God te bidden, dat Hij door een stem uit den hemel mogt verklaren, wie, hij of zij, door Hem waren gezonden. Toen de laatsten deze zamenkomst weigerden en hem ernstig overzijnen ellendigen. Staat onderhielden, trachtte hij door het verspreisen en anplakken van lasterlijke geschriften, de bewonners van Altona en der naburige dorpen tegen hen op te hitsen, en toen hij hierin niet slaagde, bedreigde hij den koning van Denemarken met Gods toorn, zoo hij hen niet liet ver- trekken. Doch de koning hoorde niet naar hem, en toen de predikanten hen op nieuw verontrusten en tot het be-— talen der schatting wilden dwingen, verwierf Herman Strauch, dien zij naar Koppenhagen hadden gezonden, van den regtvaardigen en zachtmoedigen vorst nogmaals de verkennen, dat zij als stille burgers te Altona konden leven, en kregen ook verlof niet verre van hunne woning een kerkhof te koopen, ten eimde deber hunne dooden te begraven. Anna Maria maalt ergens in krachtige trekken het goede en liefelijke der broederlijke zamenwoning te Altona. 7Zij was gelijk aan die van het oude Is- raél, die David vergeleek met de kostelijke olie op het hoofd, nederdalende op den baard Adrons, die nederdaalt er Bee 257 tot op den zoom zijner kleederen; met den daauw Her er Bee 257 tot op den zoom zijner kleederen; met den daauw Her er Bee 257 tot op den zoom zijner kleederen; met den daauw Her er Bee 257 tot op den zoom zijner kleederen; met den daauw Her er Bee 257 tot op den zoom zijner kleederen; met den daauw Her er Bee 257 tot op den zoom zijner kleederen; met den daauw Her er Bee 257 tot op den zoom zijner kleederen; met den daauw Her er Bee 257 tot op den zoom zijner kleederen; met den daauw Her er Bee 257 tot op den zoom Monsieur, die nederdaal op de bergen Zions; want de Heer gebood aldaar zijn zegen en het leven tot in ceuwigheid.” Elders vergeleek zij hare kerk bij cen hof, die aan den Amstel afgebakend en omtuind werd, doch te Herford beplant en besproeid was geworden en toen recds cenige bloemen en vruchten had voortgebragt; maar die, ten derde male overgeplant, te Altona tot volkomen schoonheid en _rijpheid was gekomen. — »Het geloof (wij herhalen hier de woorden van een later kanselredenaar) was de wortel, waarop hunne onderlinge liefde wies en welig tierde en opgroeide tot eenen boom, onder wiens schaduw zij aange- name verkwikking vonden; door dat gemeenschappelijk geloof verbonden, was de gemeente één ligchaam, waarvan Christus het hoofd — de ziel, het leven, het middelpunt hunner liefde was. Gelijk Hij hen lief gehad en zijn leven voor hen had opgeofferd, zoo voelden ook zij, door zijn Geest bezield, zich gedrongen elkander lief te hebben als kinderen van éénen Vader, verlosten van éénen Heer, erfüllen van dezelfde zaligheid!” De broeders en zusters hoopten nu te Altona den eindpaal hunner omzwervingen bereikt te hebben, toen zij veront-rustende brieven van hunne vrienden wit Holland ontvin-gen, die hun den aanständen oorlog tusschen Zweden en Denemarken aankondigden en ernstig vermaanden toch tijdig maar eene andere schuilplaats rond te zien. 