The diary of Adam Tas (1705-1706)
Tas, Adam, 1668-1722 | Fouché, Leo, 1880-1949 | Paterson, Alfred Croom
He lost his first wife in 1714. She had borne him four children. Upon November 25, 1717, he married Johanna Koeval of Leerdam, by whom he had one son, Adam. Four of his children survived him. The closing period of his life was spent in peace and quietness at Stellenbosch. He served as Heemraad for Stellenbosch and Drakenstein, and acted as one of the Company's commissioners at the annual census of the colonists' property, a proof of the confidence reposed in him by the Government. He was still Ende eenigstens onpassen, zijn laatste testament maakt. En hoewel zijn handtekening bij die gelegenheid nog even flink en zwierig was als ooit, was het einde nabij. In de loop van diezelfde maand (Junie 1722), is hij overleden. II. Hex Dageegister Het oorspronkelike Dagregister van Adam Tas door hem zelf van dag tot dag bijgehouden, is verloren. Er bestaan, zover wij tans weten, alleen twee kopieen, beide fragmentaries, van delen van het origineel. 1. De Kopieen De ene kopie, tegenwoordig op 't Eijksarchief in Den Haag, werden in Maart 1706, op order van de Gouverneur gemacht, op't Kantoor der Compagnie aan de Kaap, en aan de Bewindhebbers in Nederland gezonden, tezamen met de brief, waarin van der Stelle de ontdekking van het komplot onder de boeren vermeldt en zijn eigen gedrag zukt te rechtvaardigen. In deze brief geeft hij de reden, waarom hij een afschrift van een deel van 't Dagboek van Tas opstuurt: " om U Wei Ed. Hoog Agtbare het luy en Lecker Leven dat de boeren onder Malkander zijn leydende, en ho weijnig werk dat zij zelfs van hunne Landerijen, ende den Arbeijd maaken (te tonen?) soo hebben wij goed gevonden hier nevens,... een sta altie te voegen; zijnde een stuk van het Dagverhaal, bij den voors: Secrets, van dit boos aardig rot gehouden. Het afgeschreven stuk loopt van 13 Junie tot 14 Augustus 1705. Daar het op de gewone wijze ingebonden werd in een van de registers van "Overgekomen Brieven van Cabo de Goede. Er waren twee vroegere testamenten, t.w. van 5 Julie 1713 en 4 Mei 1718 (Res. Pol. Raad, 1 Mei 1725). Het laatste is te vinden in Testamenten, Sept. 1720-Juue 1726. INTRODUCTION xxxi holding office as Heemraad upon Juue 1, 1722, upon which day "being something poorly" he drew up his last will and testament. His signature upon this occasion was as firm and flourishing as ever, but the end was not far off. He died in the course of the month (June 1722). The Diary The original Diary of Adam Tas, as kept by himself from day to day, is lost. There are in existence, so far as we know at present, only two copies, both fragmentary, of parts of the original. The Copies The one copy, now in the Government Archives at the Hague, was made in March 1706 by order of the Governor, in the Company's offices at the Cape, and forwarded by van der Stel to the Directors in the Netherlands, along with the dispatch in which he reports the discovery of the plot amongst the farmers, and endeavours to justify his own conduct. In this letter he gives his reasons for forwarding a copy of a portion of Tas's journal: "To the end that the Most Honourable and Most Worshipful may know the idle and delectable Life that the farmers do lead one with another, and what small concern their Lands and Labour do occasion them, so have we thought fit for to attach hereunto a small sample, being a portion of the Journal kept By the afore-said Secretary to this malignant crew." The transcript covers the period from June 13 to August 14, 1705. It is inserted in the usual way in one of the files of "Letters Received from the Cape of Good Hope, a.d. 1706," along with 2 Vgl. Petitie van Sara Wilhelmina Tas, boven vermeld. De juiste dag wordt niet gegeven. "Vgl. "Letters Desp.," 290. De oorspronkelike missive van G. en R. aan de XVII, waaruit hier gecitoerd wordt, is te vinden in 't Koloniaal.\rchief, 4030, Rijks-Archief, Den Haag. xxxii INLEIDING Hoop, Ac. 1706," met aere stukkeii van gelijke datum, kunnen wij aannemen, dat dit afschrift onveranderd uit de handen van de Gouverneur tot ons is gekomen. Van de andere kopie is de herkomst niet zo duidelik. In November 1911 ontdekte de heer A. C. G. Lloyd, Bibliothekaris van de Zuid-Afrikaanse Bibliothek te Kaapstad, onder de papieren van de van Dessin Verzameling aldaar, fragmenten van een afschrift van 't Dagboek, met de titel: "Göhouden Dagregister van den Landbouwer Adam Tas." Deze kopie begint met dezelfde woor-den als de Haagse — dus ook met 13 Junie 1705 — en bevat de rest van Julie, tot de 17e., woordelik gelijk aan de Haagse kopie. Het Kaapse fragment breekt hier af, en geeft de rest van Julie niet; over Augustus is er niets. Het Kaapse Hs. geeft echter drie maanden, die in 't Haagse niet voorkomen: de maanden December 1705, Januarie en Februarie 1706. Het loopt van 7 tot 29 December, breekt dan af, op drie-kwart bladzij (wat ons doet vermoeden, dat 't oorspronkelike niets meer had over deze maand). Dan begint het midden in een zin, blijkbaar op 4 Januarie 1706, en loopt door tot 31 Januarie. Februarie volgt in zijn geheel, tot de 27e., de laatste dag, waarop Tas een aantekening kon maken; want in diezelfde nacht, 27-28 Februarie, werd hij gevangen genomen. § 2. Herkomst der Kaapse Kopie Het van Dessin Hs. is hoogst waarschijnlik een officiel afschrift gelijktijdig met 't Haagse gemaakt. Nemen wij aan, dat dit 't geval is, dan komen een reeks feiten deze theorie steunen: 't papier is hetzelfde als dat destijds op 't kantoor der Compagnie gebruikt, 't handschrift en de schrijfwijze beide die van de tijd. Voorts zijn er drie, misschien vier, aparte hand-schriften in 't werk te bespeuren; dit beduidt, dat drie of vier klerken een hand gehad hebben in 't afschrijven. Korrekties zijn doorgaans aangebracht in een ander handschrift, dat (naar k meen) van Abraham Poulle, de eerste klerk, dezelfde die ook 't Haagse afschrift gecollationeerd heeft. With other documents of like date, so that we may assume that this copy has not been altered since it left the Governor's hands. The history of the second copy is not so clear. In November 1911, Mr. A. C. G. Lloyd, Librarian of the South African Library at Cape Town, discovered in the library, amongst the papers in the van Dessin collection, fragments of a transcript of the Journal, under the title: "Diary kept by the Farmer, Adam Tas." This copy begins with the same words as the Hague fragment, that is to say, with June 13, 1705. For the rest of June, and as far as July 17, it agrees word for word with the Hague copy. At this point the Cape fragment breaks off; the rest of July is wanting, and there is nothing of August. The Cape MS., however, contains three months not found in that at the Hague, the months of December 1705, and January and February 1706. It runs from December 7 to 29, where it breaks off three-quarters down the page, a circumstance which leads us to surmise that the rest of the month was a blank in the original. It resumes in the The middle of a sentence, apparently on January 4, 1706. The rest of January is complete, and so is February, until the 27th, the last day that it was possible for Tas to make an entry, as during the night of February 27-28 he was arrested. § 2. History of the Cape Copy The van Dessin MS. is most probably an official copy made at the same time as that at the Hague. This theory is supported by several considerations. The paper is the same as that used at the time in the Company's offices, and the handwriting and the spelling are both those of the period. We can also trace in the work three or perhaps four different hands, which means that three or four clerks had a share in the transcription. There are corrections throughout in another hand, which I take to be that of Abraham Poulle, the senior clerk, who also collated the Hague copy. The 1. Nadat 't bovenstaando geschreven was, zijn er verdero delen van do Kaapse kopie op do Bibliothek ontdokt. Do pas govondon dolon geven de rest van Julie en Augustus tot de 14e., prccies zoals de Haagso. 2. Inleiding Voorts meen ik ook 't Henschrift van een van de afschrijvers geidentificeerd te hebben, als dat van een klerk, door wie vele stukken uit deze periode, nog op 't Archief aanwezig, opgetrokken zijn. Deze mening wordt ondersteund door twee zeer bevoegde beoordelaars, de heren A. C. G. Lloyd en Professor W. Blommaert. Dit is dus precies, wat men van een officiele kopie zou verwachten. Andere tokens wügen in dezelfde richting: telkens wanneer Tas uitvaart tegen de Gouverneur, zijn er kruisjes geplaatst aan de kant, also iemand de aandacht hierbij wil bepalen. Dit geschiedt ook bij plaatsen, waar Tas dingen noemt, die hem zelf of zijn zaak konden benadelen. Een veelzeggend "N.B." wordt geplaatst tegenover de naieve opmerking van Tas, dat hij meer als de helft te veel heeft opgegeven bij de jaarlikse opname van zijn bezittingen. Alleen de vervolgende partij kon belang hebben bij zulke punten. Dat er wel een tweede afschrift bestaan heeft, is zeker. In 1708 vervolgt de Landdrost Samuel Martini de Meurs (opvolger van Starrenburg) te Stellenbosch de burger Jacobus van den Berge. Deze wordt door Tas bij zijn verdediging geholpen; verschillende dokumenten zijn door Tas eigenhandig opgesteld. De wroeging tussen ambtenaren en burgers is nu op zijn ergst, en ieder rechtsgeding is een politieke vechtpartij, waarin de twee elementen zich met elkander meten. In de Inventaris van de stukken door de Meurs in verband met deze zaak in Bade van Justitie overgelegd, komt 't volgende voor: "La- N: Eindelijk Extract uyt het Dagregister van den Landbouwer Adam Tas." En terwijl al de andere stukken, in de Inventaris genoemd, anwezig zijn, ontbreekt alleen dit Extract. Het kan heel goed zijn, dat dit Extract later uit 't Archief van de Baad van Justitie in handen van Dessin kwam. Hij was verzamelaar van historières gedenkwaardigheden, en kon, daar hij 30 jaar lang En "bakkers"; bl. 100, tegenover de valse opgaaf van de Fransman; bl. 102, tegenover 't getal slaven. (Van der Stel had waarschijnlik van de die slaven voor handwriting of one of the copyists I also think I have identified as that of a clerk who drafted a considerable number of documents belonging to the period and still preserved in the Archives. This view is supported by two very competent judges, Mr. A. C. G. Lloyd and Professor W. Blommaert. All these points are of course precisely what we should expect in the case of an official copy. Other indications point in the same direction. "Whenever Tas breaks out into invective against the Governor, we find crosses in the margin, as if to draw attention to these passages. The same occurs where Tas mentions circumstances which might prejudice either his case or himself personally. There is a pregnant "N.B." opposite his naive remark that in the property census for the year he has made his return more than half too large. Such points could only interest the prosecution. It is certain that there was a second copy in existence. In 1708, the burgher, Jacobus van den Berge, is prosecuted at Steltenbosch by the Landdrost, Samuel Martini de Meurs (Starrenburg's successor). Tas assists the former in his defense, and several documents are drawn up by Tas personally. The feeling between officials and colonists is now at its bitterest, and every action at law is a political duel between the two parties. In the inventory of documents produced by de Meurs in the Justiciary Council in connection with the case, we find the following: "Letter N: Lastly, Extract from the Journal of the Farmer, Adam Tas." All the papers mentioned in the inventory are in their place, with the sole exception of this extract. It is quite probable that at a subsequent date it found its way from the archives of the Justiciary Council into the possession of van Dessin. He was a collector of objects of historical interest, and as he served for generations, he was a "gentleman" of great importance. Vergängen, Ärz. beneden, bl. 102. Verder, bl. 114, over 't bezoek aau Pretorius (in verband mot zijn afval, V. beneden, bl. 114); bl. 114, over de verwenzingen tussen Husing en do Gouverneur; bl. 122, over de verwenzingen tussen van der Stel; insg. bl. 108, waar Tas hem Turk en schurk uoemt. Beneden, bl. 96. De stukken zijn te vindon in do "Criminelo Procos Stukkon," ("Fragmenten," 1705-1713-1725), bl. 96. xxxvi INLEIDING dienst deed op de kantoren van de Compagnie, gemakkelik toe- gang gekregen hebben tot deze papieren.^ Uit al 't voorgaande, dat alles in dezelfde richting wijst, is het geoorloofd te konkluderen, dat wij in 't van Dessin Hs. een officieel afschrift van het oorspronkelike Dagregister hebben, gelijktijdig met 't Haagse gemaakt, ten gerieve van de vervolging. § 3. Vertrouwhaarheid der Kopieen Wat nu de betrouwbaarheid van deze afschriften betreft, valt in de eerste plaats op te merken, dat voor zover de twee kopieen elkaar dekken ( Junie- JuHe) ,^ de overeenstemming nagenoeg woordelik is. Alleen de laatste drie maanden (December- Februarie) zouden dus een algehele mystificatie kunnen zijn. Deze mogehkheid lijkt mij uitgesloten door 't feit, dat iedere toespeling op de inhoud van dit gedeelte, voorkomende in 't ver- hoor van Tas, dadelik met dag en datum verklaard kan worden uit 't van Dessin Hs. Verder komt er nog veel voor in de Contra Deductie, dat direkt uit deze maanden te verklaren is. Zonder zich dus te beroepen op de toets der " innerlike kritiek," een- heid van stijl, enz.,mogen wij de laatste drie maanden aannemen als even betrouwbaar als de eerste drie. In hoeverre geven de kopieen 't oorspronkehke weder ? Wij kunnen niet gissen, hoeveel er van 't origineel weggelaten is. Maar dat alles, dat er wel in de kopieen staat, door Tas precies zo neergeschreven werd, mag, m.i., veilig aangenomen worden. Immers, er komt zoveel in voor, dat voor de Gouverneur en zijn zaak uiterst nadelig is, dat de afschriften moeilik als verwaterd of geemendeerd zijn aan te zien. 1 Vgl. "Bequesten," Dl. 1, bl. 385. van Dessin was de schoonzoon van Elias Kina, die zer bevriend was met Tas, en hem bewijzen van der Stels geknoei leverde. (Requesten, I, 415, en II, 631. Voorts, beneden, bl. i, noot). Het is dus begrijpelik, dat van Dessin een biezondere waarde zou hechten aan 't Dagboek van Tas. 2 Zoals reeds gezegd, geeft de Kaapse Kopie tans (na de laatste ontdekking) ook de rest van Julie en Augustus tot de 14e., dus hetzelfde als de Haagse. De latere vondst stemt eveneens overeen met 't Haagse Hs. INTRODUCTION xxxvii thirty years in the offices of the Company he could easily have obtained access to the papers in question. All the above considerations, which point without exception in the one direction, justify the conclusion that in the van Dessin Dessin In MS. we possess an official copy of the original Journal, made at the same time as that at the Hague for the convenience of the prosecution. § 3. Authenticity of the Copies As regards the authenticity of these copies, the first point to be remarked is this, that so far as they cover the same ground (June-July) they agree almost verbally. It is, therefore, only in the case of the second three months that there can be any question of a wholesale forgery. This is a possibility which appears to me to be excluded by the fact that in the minutes of Tas's trial there is not a single allusion to the contents of this portion of the Journal that cannot at once be explained by reference to such and such a day of the week and month in the van Dessin MS. Moreover, there is much in the Counter Defence that is directly explained by the entries made during those three months. So that we may safely assume, apart altogether from the evidence of internal criticism, identity of style, etc., that the second three months are no less authentic than the first three. As to the question of the degree of fidelity with which the copies reproduce the original, we Of course, cannot determine how much of the original has been omitted. But as regards the actual contents of the copies, we may safely assume, it seems to me, that we have the words of Tas himself precisely as he set them down. There is so much that so completely damns both the Governor and his case, that it is difficult to look upon the transcripts as in any way watered down or bowdered. Inleidings § 4. Het Origineel Hoeveel was er van het oorspronkelike Dagboek? Deze vraag kunnen wij niet oplossen. Bogaert, die zeer goed ingelicht was, vertelt, dat op 14 Mei 1706 de Landdrost naar de woning van Tas komt, om naar papieren te zoeken. Hij ondervraagt de vrouw van Tas "na eenige maanden van 't dagregister... alzo men in de gelichte lessenaar maar drie maanden gevonden had." Het is echter moeilik, deze bewering aan te nemen, daar de erste drie maanden reeds voor 31 Maart in bezit van 't Gerecht waren, terwijl Tas ook reeds 8 Maart ondervraagd werd overzekere punten, die hij in de latere maanden (Dec-Jan.) in 't Dagboek aanroert. Wat nu het oorspronkelike Dagboek betreff, hiervan weten we, dat het onder de papieren van Tas in zijn lessenaar was, toen hij 28 Februar 1706 gevangen genomen, en met lessenaar en al naar de Kaap gevoerd werd. De Landdrost, Johannes Starrenburg, die Tas gevangen genomen had, daar hij vroeger " een vertrouwt en groot Correspondent " van Tas was, scheen nu " bevreest te zijn, dat in de verzegelde Lessenaar zommige brieven of papieren van hem mochten gevonden zijn, die tot zijn nadeel konden strekken," en zo opende hij later, met twee andere ambtenaren, Brommert en Elsevier, de gerechtelik verzegelde lessenaar. Zij namen de papieren die ze gevaarlik achten eruit, ja scheurden zelf uit het zoo befaamde dagregister van... Adam Tas sommige bladeren die voor haar perzonen nadeelig waren. Zonder dat daar van kennisse was gegeven aan den Ed. Heer Gouverneur. Daarna werd de lessenaar, met het Dagboek erin, weer gesloten en aan de Gouverneur in het Kasteel overhandig. Gedurende de maand Maart moet toen de Kopie op last van de Gouverneur gemaakt geworden zijn, want in zijn brief van 31 Maart aan de XVII, zegt van der Stel, dat hij dit afschrift meestuurt. Op 8 Maart wordt het Dagboek weer Bogaert, 551. INTRODUCTION xxxix § 4. The Original The compass of the original Journal cannot be determined. Bogaert, who was exceedingly well informed, relates how on May 14, 1706, the Landdrost visits Tas's house to search for papers. Tas's wife is questioned "as to certain months of the journal... for that in the desk confiscated they had found but three months." It is difficult to accept this statement, however, as before March 31 the First three months were already in possession of the Court, while as far back as March 8, the Court had been cross-examined upon certain points with which he deals in the later months of the Diary — December and January. As regards the fate of the original, we know it was amongst the papers in Tas's desk when he was arrested upon February 28, 1706, and carried to the Cape, desk and all. The Landdrost, Johannes Starrenburg, who had effected the arrest, had previously been "an intimate and considerable correspondent" of Tas, and he now seemed to be apprehensive "lest in the sealed desk they should happen upon some letters or papers from him, which might tend unto his prejudice." With two other officials, Brommert and Elsevier, he therefore broke the seals which the law had attached to the desk, extracted the documents which were considered dangerous, "and did even tear from that notorious Journal of Adam Tas some pages that did prejudice their persons, nor did give information of the same unto the Hon. the Governor." The desk, with the Journal inside, was then closed again and handed over to the Governor in the Castle. It was during the month of March that the Hague copy must have been made by the instructions of the Governor, as in his letter of March 31, addressed to the Seventeen, van der Stel mentions that he is enclosing the transcript. The Diary is mentioned on the 8th March, during the Vermekl, gedurende het verhör van Tas. Eveneens op de 22e, wanneer Tas ondervraagd wordt op een punt door hem in het Dagboek opgetekend. Dan komt een lange periode van stilzwijgen. Eerst in 1708, nadat de crisis gekomen is, en de Bewindhebbers de zaak beslist hebben, vernemen we weer iets van de papieren van Tas. W. A. Von der Stelle heeft order gekregen, zich naar Nederland te begieven. Hij bereidt zich voor zijn zak daar te verdedigen, en heeft hiervoor nodig de papieren van Tas. Op 18 April 1708 wordt door de Raad  had intussen alle pogingen aangewend, om de lesse-naar met de papierren weer terug te krijgen, want de XVII hadden de terugave bevolen. Men had hem echter steeds met allerhande blauwe bloemens en beloften afgeweenden. Nu de Gouverneur eindelik op 't punt stond naar Nederland te vertrekken, wilden de vrijburgers zich tegen zijn verdere intriges beschermen, en zogaven de voornaamste mannen, die in de bewegken betrokken waren geweest, aan Tas en Jacob van der Heiden een procuratie, om in naam van alien naar Nederland te gaan, met dezelfde vloot, die van der Stel zou overbrengen, en daar stappen te nemen, om de goede naam der burgers te verdedigen tegen de anvallen van der Stel. Hiervoor was het noodzakelik de papierren Verklaringen en andere bewijsstukken, die Tas, voor zijn gevangennememing bijeengebracht had, in handen te krijgen. Interrog. van Tas, "C.P.S.," 1706. Res. Raad van Justitie, in dato ("Grim, en Civiel," 1701-1708). INTRODUCTION xli trial of Tas, also on the 22nd, when Tas is cross-examined upon a point noted in one of his entries. Then follows a long period of silence. Not until 1708, after the crisis has been reached and the case been decided by the Directors, do we again hear anything of Tas's papers. W. A. van der Stel has received orders to return to the Netherlands. He is making preparations for his defense there, and requires for the purpose the papers of Adam Tas. On April 18th, 1708, the Justiciary Council, before handing over to Willem Adriaan van der Stel a desk with divers papers and documents of the burgher, Adam Tas, for the most part writ in his own hand, did effect the "vidimus" in respect of the most notable documents concerning his Honour. The following day the remaining papers are vised, authenticated, etc., "and so surrendered and given in hand of the Hon. Willem Adriaan van der Stel, the same being upon point To repair to the Fatherland with the present return fleet." The original Diary may have been amongst these papers. In the meanwhile, Tas himself had employed every effort to get the desk and papers back again, instructions for their return having in point of fact been issued by the Seventeen. He had invariably been met, however, with all kinds of specious excuses and promises. Now that the Governor was at last upon the point of departure for the Netherlands, the colonists were anxious to secure themselves against further intrigues on his part, and accordingly the leading men amongst those who had been concerned in the movement commissioned Tas and Jacob van der Heiden to proceed as their legal representatives to the Netherlands, with the same fleet that was to convey van der Stel, and there take steps to defend the good name of the colonists against his attacks. It was necessary for this purpose to obtain possession of the papers, depositions, and other documentary evidence which Tas had collected previous to his arrest. These papers were in Tas's desk, which was still retained. Die papierren waren in de lessenaar van Tas, die nog steeds in beslag gehouden werd. Een request werd dus aan de Kommissaris Simons en de Raad voorgelegd, verzeekende de teruggave van de lessen. Beiden, Simons en de Gouverneur, van Assenburg, gaven een ganzstag antwoord. De Kommissaris hiel echter expres de lessenaar terug, omdat hij niet wilde, dat de burgers de zaak tegen van der Stel verder zouden drijven. Hoe Tas ook aanhield om zijn lessenaar, Simons weigerde steeds die te overhandigen. Hij zei uitdrukkelik tegen Tas, dat, indien hij en van der Heiden an de Kaap wilden blijven en niet naar Nederland gaan, hij (Simons) aanstonds de lessenaar zou laten volgen, "maar indien zij naar Nederland wilden gaan, hij nooit zou toestaan, dat ze die kregen." De burgers konden onder deze omstandigheden niets uitrichten, en derhalve gingen hun procuratie-houders, Tas en van der Heiden, ook niet naar Nederland, toeu de vloot, met van der Stel. Aan boord, eindelik vertrok. Zou nu van der Stel, bij zijn vertrek naar Nederland, de papieren van Tas, met het Dagboek, meegenomen hebben? Dat kan niet vastgesteld worden. Wij weten alleen, dat, toen Tas uiteindelik (in 1711) zijn lessenar terugkreeg, het Dagboek, zowel als de andere belangrijke papieren, verdwenen waren. Eerst in Februar 1710, horen wij weer van de lessenaar. De Gouverneur-General, Jan van Hoorn, is aan de Kaap, en augeert daar als Kommissars. Een Kommissar wordt dan aangesteld, die de papieren in de lessenaar moeten onderzoeken. Hun opdracht is: de particuliere papieren, "geen malitieuse saken behelsende" te schiften van "de quaataardige en aanstootelijke," en daarover rapport te doen. Nadat dit behoorlik geschied was, besloot de Politieke Baad, 26 Februar 1710, "de quaataardige geschriften, in een bundel bij den anderen gesorteerd " (door de kommissie), "te vernietigen, en aan stukken te scheuren, gelijk stående deese vergadering geschied is, mitsgaders de andere in custody. A request was therefore addressed to the Commissioner Simons and the Council, präjdug for the return of the desk. Both Simons and the Governor, van Assenburg, returned a favourable reply, but the Commissioner, being anxious that the colonists should refrain from pushing the matter further against van der Stel, purposely retained possession of the desk. Tas continued to demand his property, but as invariably Simons refused to hand it over. He informed Tas in so many words that if he and van der Heiden agreed to remain at the Cape and not proceed to the Netherlands, he (Simons) would at once surrender the desk, "but so being they were minded for to repair to the Netherlands, he should never suffer them to come by the same." Under these circumstances, the colonists could effect nothing, and accordingly when the fleet with van der Stel on board at last weighed anchor, their representatives, Tas and van der Heiden, remained behind. It is possible that van der Stel, upon his departure for the Netherlands, carried with him Tas's papers, including the Diary. But the point cannot be determined; all we know is, that when the desk was eventually restored to Tas, early in 1711, the Diary, together with all the other documents of importance, had disappeared. Not until February 1710 do we hear of the desk again. The Governor-General, Jan van Hoorn, is then at the Cape in the capacity of Commissioner. A committee is appointed, with instructions to examine the papers in the desk. Their business is to separate out the private papers, "engaging no malicious matters," from those of a "malignant and sklanderous" character, and submit a report. This being duly accomplished, the Council of Policy, upon February 26, 1710, resolved "for to destroy and tear into pieces the papers of malignant character, as assorted (by the committee) in one docket one with another, the which performed during this present diet; as also for to cause to be delivered to the man Tas the other papers and further effects ' Contra Ded., Including. 2 " Res. Pol, Uaad," 1700-1710, in dato. In Leidung, paperen en verdere goederen daar in berustende, het es weder te doen geeven. Indien, niethe der Dagboek, der die papieren was, en niet door van der Stel naar Nederland was meegenomen, kan er weinig twijfel bestan, dat het ook vernied. Immers, het werd gewis beschouwd als "malitieiise saken behelsende"! In alle geval Tas heeft het niet weer teruggekregen, want in de inventaris van alle sodanige Papieren en verdere goederen, als er op den 2e. February 1711 in de Lessenaar van Monsieur Adam Tas zyn bevonden, komt geen melding voorlopig als verniedeck worden. Het oorspronkelike Dagboek meet dus voorlopig als verniedeck worden. Adam Tas "de bekwaamste ter penne" onder de kolonisten, en moet zelfs van der Stelle gewogen, dat hij "en sierlijk schryver" is. Zijn pennevruchten, bet Klachtschrift, de Contra Deductie, het Dagregister, met vele nog onuitgegeven stukken, waarvan enige, zoals het tweede Klachtschrift, zeer interessant zijn, vormen een literariese natenschap, die hem de ereplaats geeft onder de Zuid-Afrikaanse schrijvers van vroegere tijden. Het Dagboek, alleen als letterkundig produkt beschouwd, kan het heeld goed met de meest gevierde werken van dat slag uit zijn tijd een vergelijking doorstaan. Das beschikt over een lenige, natuurlike stijl, die hij naar willekeur kan smeden, die al zijn gemoedsaandoeningen, van luimige scherts tot gloeiende toorn Even gemakkelik vertolkt. Voor de kunis van de periode, in zekere opzichten de meest belangrijke in onze geschiedenis, is het Dagboek van onschatbare waarde. Het schildert in levendige kleuren de maatschappelike verhoudiugen onder de Zuid-Afrikaanse boeren, op 't tijdstip, dat Nederlanders, Fransen, Duitsers, e.a.m., met hun rasse-eigenaardigheden nog in scherpe tegeustelling tegenover elkaar stonden, toen de samensmelting dezer vreemdsoortige elementen therein contained." If the Diary were still amongst the papers in question, not having been carried to the Netherlands by van der Stel, there can be little doubt that it was destroyed with the rest. It was certainly regarded as "embracing malicious matters." In any event, Tas never recovered it; in the list "of all such papers and further effects as were upon the 2nd February 1711, discovered in the desk of Monsieur Adam Tas "No mention is made of the Diary. For the present, therefore, we must regard the original Diary as destroyed or lost. "Value of the Diary" It is not without justice that Bogaert calls Adam Tas "the most skilled with the pen" amongst the colonists, whilst van der Stel himself is compelled to admit that he is "an elegant writer." The fruits of his pen, the Memorial, the Counter Defence, the Diary, and numerous still unpublished papers, some of which, such as the second Memorial, are of the highest interest, constitute a body of literary remains which entitle him to the place of honor among the South African writers of the earlier period. Regarded merely as a work of literature, the Diary challenges comparison with the most celebrated contemporary works of the same order. Tas is master of a supple and natural style, that he can mould at will so as to mterpret with equal ease all the emotions of his heart, from humorous raillery to burning indignation. For our knowledge of the period, in certain respects the most important period in our history, the Diary is of inestimable value. It pictures in lively colours the social relations obtaining amongst the South African farmers at a time when the racial characteristics of Dutch and French and Germans and the rest still stood out in strong contrast and relief, and when the fusion of these hetero- geneous elements had scarcely begun. It also indicates how the ' " Re3. Pol. Raad," 1700-1710, in dato. * Gegeven aan 't einde van de Contra Ded. ' Bl. 494. * Vgl. beneden, Hoofdstuk IV., A. bl. 174. xlvi INLEIDING nauweliks begonnen was. Het toont ook, hoe, door de verdrukking onder van der Stel, en door de eenparige tegenstand tegen deze verdrukking, die samensmelting bevorderd en verhaast werd. Het Dagboek geeft ons ook een inzicht in de kerkelike aan- gelegenheden. Wij begrijpen de positie der predikanten, die eenvoudig dienaren der Compagnie zijn, en dus dadelik als zoda- nig fel tegen de boeren gekant zijn, wanneer dezen de ambtenaren beschuldigen. Voor Godsdienst en kerk heeft Tas veel respekt, voor deze " van zich zelven hooggevoelende Tempeliers " niet heel veel. Het boerebedrijf, met zijn dagelikse werkzaamheden op 't land, in de wijngaard, onder 't vee, kunnen wij nagaan, zowel als de gewoonten der boeren bij 't onderlinge verkeer, visites, kerkgang, begrafenissen, enz. De levendige handel onderling in allerhande Europese en Indiese waren, ten spijte van 't verbod hierop, en de klachten tegen de onrechtmatige konkurrentie der ambtenaren, geven ons verder een kijk op de ekonomiese toestanden. Voor de studie van de oorzaken der ontevredenheid tegen 't beheer van de Gouverneur is het Dagboek voor al belangrijk Het werpt zoveel licht op de "van der Stel Kwestie," waarover de meest uiteenlopende meningen nog steeds verkondigd worden, dat ik gemeend heb, de aandacht in de eerste plaats te moeten wijden aan de politieke zijde (om het zo te noemen) van 't Dagboek. En te meer, daar onze waardering van de schrijver geheel afhankelik is van 't oordeel over zijn aandeel in de strijd tegen van der Stel. Deze studie, die in 't Aanhangsel te vinden is, heeft zoveel ruimte geeist, dat het Dagboek, voorlopig altans, uit andere gezichtspunten onbesproken moet blijven. TYranny of van der Stel and The unanimity of the opposition which it evoked, promoted, and hastened this fusion. The Diary also furnishes us with an insight into the ecclesiastical conditions. The position of the clergy is made clear to us; they are the servants of the Company, and as such are at once up in arms against the farmers, so soon as the latter assail the officials. The basis has a distinct respect for religion and the Church, but his feeling for these "high-stomached Templars" is strongly qualified. We can follow, again, the life of the farming community, their daily avocations in the fields, in the vineyard, and amongst the cattle, as also their habits in respect of social intercourse, their visits to one another, their attendance at church, at funerals, etc. So too the brisk trade carried on amongst them in all manner of European and Indian wares, in spite of the Company's interdict, and their protests against the unfair competition of the officials, give us a glimpse into the economic situation. For the study of the causes of the discontent occasioned by the Governor's administration, the Diary is especially significant. It throws such a flood of light upon the "vane der Stel question," with regard to which we find the most divergent views still publicly proclaimed, that I have felt it advisable to concentrate attention, in the first instance, upon what I may perhaps call the political aspect of the Journal. The more so, as our estimate of the author depends entirely upon the verdict we pronounce upon his share in the conflict with van der Stel. This inquiry will be found in the Appendix; it has appropriated so much of our space that we are obliged, at least for the present, to omit all discussion of the Diary from other points of view. Een stuk iiijt het clagregister gehouden bij Adam Tas, vrijlandbouwer aan Stellenbosch (1705). JUNIJ, 1705.2 Kort na de middag zijn liier ten liuajse gekomen Hans de Smit en zijn huij Svrouwtje; sij zonden drie Hottentots vooraf met eenige goederen die Mr. Hans Jacob voornt. op gisteren van de Caab voor ons hadde meede gebragt. Vooreerst wierde mij door hem een brief behandigt van suster Tas, neevens een riem papier van Mr. Isbrand Vincent door Mr. Fredrik Paran overgebragt, als meede 't boeck behelsende 't bedrijff van de gebroeders Cornelis en Jan de "Wit en elf stuks boekzalen voor desen aan Mr. Starrenburg en naderhand aan Mr. van Putten "geleent. Extract uit het register van overgekomen brieven van Kaap de Goede Hoop, 3e deel, Ao. 1706. (Koloniaal Archief No. 4032.) Algemeen Rijksarchief,'s Gravenhage. In de noten bij de tekst van 't dagboek wordt verwezen naar Leibbrandt's Prdcis of the Archives of the Cape of Good Hope, Letters Despatched, 1696-1708 en Defence of W. A. van der Stel; A. Bogaert, Historische Reize; P. Kolbe, Caput Bonae Spei Hodiernum; Adam Tas, Contra Deductie; en andere gedrukte bronnen; en verder naar de onuitgegeven stukken in 't Kaaps Archief, een enkele keer naar stukken in 't Algemeen Rijksarchief in den Haag. Het oorspronkelik afschrift berust tans op 't Algemeen Rijksarchief in den Haag, zoals hier aangeduid. Ik geef de voorkeur aan 't Haagse afschrift boven 't Kaapse, omdat wij omtrent de herkomst hiervan volkomen zekerheid hebben. Ik heb echter de twee afschriften zorgvuldig vergeleken (d.w.z., m In gecollatio-neerde kopie van 't Haagse Hs. met 't oorspronkelike Kaapse Hs. en alleen onbeduidende afwijkingen in schrijfwijze, enz., gevonden. Beide Hs. 't Haagse en 't Kaapse beginnen met deze woorden, zonder vermelding van dag of datum. Het is zeer onwaarschijnlik dat Tas zijn Dagboek zo zou begonnen zijn, daar hij verder steeds dag en datum neerschrijft. De verklaring van dit abrupt begin moeten we dus zoeken bij wat er gebeurde, nadat de papieren van Tas in beslag genomen waren door de Landdrost, Johannes Starrenburg. Deze, vroeger zelf vrijburger en goede vriend van Tas, wist dat er onder diens papieren ook brieven door hem aan Tas gericht moesteu zijn, die misschien voor hem, in zijn nieuwe rol van Landdrost en boerevervolger, g Evaarlik kouden zijn. Zo liet hij dan de dag na de gevangenneming van Tas de lessenaar openen, Portion of diary kept by Adam Tas, free burgher and farmer, Stellenbosch (1705). JUNE, 1705. Shortly after midday, put in Hans Smith and his good dame; they did send three Hottentots before with some goods, which the said Mr. Hans Jacob had brought with him for us yesterday from the Cape. And first he did deliver me a letter from my sister Tas, together with one ream paper brought over by Mr. Fredrik Paran from Mr. Vasbrand Vincent, as also the book containing the story of the brothers Cornelis and Jan de Wit, and eleven numbers of the "Boekzaal" lent a time ago to Mr. Starrenburg, and thereafter to Mr. van Putten. Further, (zonder Tas er in te kcunen), en snuffelde alles door, terwijl hij alle papieru verduisterde, die hem zelf nadelig konden zijn. Hij scheurde ook hele bladzijden nit 't Dagboek, omdat hij daarin vermeld werd op een wijze, die hij liever niet begend wilde hebben. (Zie Contra Ded., bl. 23, en A. Bogaert, Reize, bl. 517. Uit de inhoud mag men afleiden, dat we hier een deel hebben van de aante-keningen gemaakt op 13 Juni 1705. Dit was Hans Jakob Conterman, vrijsmid en Heemraad te Stellenbosch, in de wandeling Hans Jakob of Hans de Smit genoemd. "Mr." is de afkorting voor "Monsieur." Sara Wilhelmina Tas, zuster van de schrijver, later getrouwd met de vrijburger Claas Hendriksz. Diepenauw. (Vgl. Ingek. brieven 1724, — brief v. XVII aan G. en B., 16 Oct. 1724.) Zij woonde destijds bij Henning Husing, die getrouwd was met Maria Lindenhof, zuster van hun motder. Paran was pas uit Nederland aangekomen; zie beneden, bl. 10. 