Batavia
Conscience, Hendrik, 1812-1883
Das zweigenden een zestigtal soldaten en dienstes aen den laten iffbeid. De meesten bragten aen, in manden of op kleine handkarren, en schudenden deze boven de borstweer, in de opening die nog — 84 — moest worden opgevuld; onderen schikten de aerde met spaden, om de verschansing de vereischte vor- men te seven; anderen nos sloecren staken en palen in den und. om het werk te vestige"- Walter Pietersen stond te midden der arbeidende soldaten en moedigde hen aen door zyne bezielde woorden en door zyn voorbedd. Voor alsdan toch beboefden de mannen deze aenmoediging niet, om hunnen arbeid met spaed voort te zetten; want alhoewel bet zweet bun van bet aengezigt dxuipbe, toonden zy zulke klucbtige baest en zegden zulke geestige dingen op de bloodbeid der Javanen en op de teleurstelling der Engelschen, dat de aenschouwers zich niet van lacben kouden wederbouden. Hopman Van den Broeck en zyne gezellen, Du-cksz en Van Ray, stonden op den wal en zagen, tusscben vriendelyken kout, vergenoegd op den yver der Sol- daten; zy insgelyks wachen met verlangen naer bet oogenblik dat bet teeken tot de algemeene vreugde mogt worden gegeven. Eindelyk was er aerde genoeg aengebragt om de laetste opening der borstweer ganscb aen te vullen, nog eenige bewerking met de spade, en de verster-king der Factory zou ganscb voltooid zyn. De Serjanty die hier als werkmeester over de arbei-ders gebood.stak welhaest zynen rottang in den grond, en zwaeide zynen hoed in de lioogte, terwyl by uitriep: "Hoezee, hoezee! bet is gedaen!" Al zyne gezellen berbaelden den kreten en zonden de galmen van bun vrolyk gejuicb over de Factory. Op een teeken van bet Opperboofd begonnen de trommelaers vergadering te slaen, de trompetters mengden bunne schetterende toonen tusscben den blyden roep der from men. — ledereen liep van de wallen om zicb op bet plein naer de aengewezen plaets te begeven. Onderwege zegde Van den Broeck tot Walter Fietersen : cc Nn> Luitenant, loop en bael Aleidis met bare moeder; ik beb bun beloofd dat gy bun leidsman zoudt zyn gedurende bet feest. » Sidderend van blydscbap, by bet ontvangen dezer vereerende zending, sprong Walter vooruit en bereikte welbaest de wooning des Hopmans. Rosalia, de dienstmeid^ stond voor de deur^ en antwoordde op zyne vraeg om bare meesteressen van zyne komst te gaen verwittigen : <K Ga binnen^ beer Luitenant; men wacbt u reeds — 54 — lang. Myne Jonkvrouw weet sedert een half uer niet meer waer biyven van ongeduld. Zy heeft zich zoo mooi gemaekt dat gy haer niet meer zult herkennen. » Inderdaed, toen de jongeling, door Rosalia geleid, in de zael trad — 54 — In der daed, toen de jongeling, door Rosalia geleid, in de zael trad — 54 — In der daed, toen de jongeling, door Rosalia geleid, in de zael trad — 54 — In der daed, toen de jongeling, door Rosalia geleid, in de zael trad — 54 — In der daed, toen de jongeling, door Rosalia geleid, in de zael trad — 55 — In der daed, toen de jongeling, door Rosalia geleid, in de zael trad — 55 — In der daed, toen de jongeling, door Rosalia geleid, in de zael trad — Vond by Aleidis gereed om hem te volgen. Slechts des Hopmans echtgenote behoefde nog eenige oogenblikken om haer kanten hoofhulselte schikken. — Even als aen elke andere vrouw binnen de Factory, was haer bevolen dat zy op desen dag voor de manschap moest verschynen, in hare rykste en plegtigste kleedy. Alhoewel des Hopmans dochter genoegaaem bekoend was door de reine schoonheid waermede de natuer haer had begiftig, scheen nu de pracht, maer bovenal de kiesche schikking barer kleedy, hare aengeborene bevalligheid nog te verheffen. Op een lang kleed van wit satyn, droeg zy een groen fluweelen keurslyf, dat haer de tengere leden nauw afteekende ; daer over een doorschynend bulsel van zyden waes, met gouden en zilveren stipjes doorwerkt, dat de kroon heurer blonde haren als met eenen sneeuwigen mist bewolkte en achter haer byna tot aen den grond nederviel. Geluk en zielsge-noegen lichten uit hare blauwe oogen ; en bet was met eenen kreet van kindelyke biydschap dal zy den Luister begroette. Walter, Walter! » riep zy « is bet gedaen? Gaet men den Meiboom planten? Ab, dat zal eeist een echt vrolyk feest zyn! » « Het is gedaen, Aleidis » antwoordde by. cc Luister boe de manschap juicbt! Uw beer vader zond my om te balen. O, ik dank bem uit de diepte myns barten : by is zoo goed voor my. » « Wie badde dit tocb durven bopen? » zegde Aleidis. a De bermbertige God beeft zyne genade zoo zigtbaer en zoo mildelyk over ons uitgestort. Het is nog zu weinig tyds geleden, dat ik de dood voor oogen zag ; zoo weinig tyds dat wy sidderen moesten, by de vrees van in de banden der wreede Javanen te vallen. Ik ben genezen; gy zyt reeds Luntenant ; myn beer vader bemint u ; onze Factory is met sterke vestingen omringd Wy zullen dezen grond, voor Nederland's roem en voordeel, kunnen behouden, en en gelukkig zyn op aerde, Walter! » « Wy moeten ons spreeden, Aleidis » bemerkte de Luitenant « anders zullen wy welligt bet dankgebed te laet komen ; en, zoo als gy zegt, God beeft ons te zigtbaer bescbermd, om niet al te samen, uit de — 66 — « Moeder, moeder » smeekte Aleidis a haest u toch! Het dankgebed mogen wy zeker niet missen ; myn heer vader zou over onze traegheid zich verstooren. » « Een paer spelden nog te steken, en ik heb gedaen » antwoordde Vrouw Van den Broeck. "Zoek myn geben, Aleidis; want ik kan deii aengewezen Fsalm niet goed van buiten." "Ki wel 1 » riep Aleidis « ik heb hem sedert dry dagen zoo menigmael in stilte gezongen, dat Congo, onze neger^ door het toeluisteren, hem van my aiferde, en nu ook al van den morgen tot den avond hiebe gevoelvoUe gebed in zich zelven murmelt. "Gelief Aleidis den arm te geven, heer Luite-ant » zegde Vrouw Van den Broeck op vrolyken toon. <x De Hopman will dat gy op dezen blyden dag haer leidsman wezet." "De jongeling, door deze minzame uitnoodiging verrast^ scheen te aerzelen, en stamelde eene eerbie-dige verontschuldiging; maer Aleidis bad reeds zynen arm gegrepen en trok den jongen overste lachend door den gang, tot by de deur. Hier stouden Congo en de dienstmeid^ elk met eenen grooten zonne-scherm^ om hunne meesteressen te volgen, zooals de gewoonte in Oostindie het e" ischte. Rosalia droeg daerenboven nog twee opgerolde matjes onder den arm. Toen des Hopmans buisgezin op het plein trad, waren reeds al de soldaten, de ambtenaren, de vrouwen en kinderen, in gelederen achter elkander gescbaerd, als moesten zy eenen plegtigen ommegang doen. Aen het hoofd der schaer stonden de trommelaers en trompetters; daer achter de mannen met. den Meiboom, en de Serjanten met bet ombulde naem- bord; dan de soldaten met de vlaggen, en de vrouwen en kinderen met de loovertakken. De overige man schap volgde acbteraen, elk onder zyn Vaendel. Het gejuich was geheel vergaen; er beerschte een voUedige stilte. Op het oogenblik dat Walter met de beide vrouwen de plaets der vergadering zou bereiken, dreunden de trommen onder een kort geroffel en de gansche BATATI. IX 5 • — 58 — schaer, oversten en minderen, zonk met plegtige godsvrucht geknield ten gronde. Aleidis en hare moeder knielden insgelyka neder, op de matjes die Rosalia met haest voor hen had uitgespreid. De galmen van een statig gezang, door dry hon- derd mond — 58 — mord — 58 — — 58 — — 58 — — 59 — — 60 — — 61 — — 62 — — 63  toonen boven de biddende schaer; en, als en onzaggelyk loflied, klommen de volgende wörde ten hemel; "Ick hcb den Heer lief, want hij heeffe verhoort // Mijn stem ende bidden in miju swaer klagen: » Ick sal hem bidden in miju neijght, na sijn woort. „ De stricken des doots hadden mij omraeu; It Ick was beladcn met angsten der hellen; u Ick was in noot, in snchten en qnellen; v Doch ick riep des Hceren naem alsoo aen : H 0, Heer, veriest mijn ziel uijt desen nool : H En ick bevont dat hij was seer weldadigh, » Seer vriendelick en oock seere genadigh ; ^ Die wel behoedt d'eenvoudige seer bloot. ft — 89 ~ jr Want als ick neder lagh onder den voet, Geholpen heeft mij onse Godt almachtig; Dies weest te vreden, o mijn ziele klachtig, Nadien dat de Heer u dees weldaet doet. # Gij hebt, Heer, mijn siel bevrijt van den doot, Mijn oogen van tranen, mijn Toet voor vallen; » Dies wil ik wandelen mijn dagen alien Vromelick voor n, o mijn Godt seer groot! Er was iets zoo plegtig en zoo indrukwekkend in dit eenvoudig dankgebed, door Nederlanders, onder den hemel van Oostindie, en binnen de enge nmren eener belegerde sterkte, den Heere toegezonden, dat vele vergrysde soldaten zelven eene traen van ontroe- ring over hunne wangen voelden rollen. Eventwel, toen de trommels, door een nieuw gerof- fel, het einde van den lofzang aenkondigden, ver- scheen weder de h^ldere feestlach op aller gelaet. De voorste mannen der schär hieven den Meiboom in de löngste; de vrouwen en kinderen staken hunne lovertakken boven hun hoofd; de soldaten zwaeiden de vlaggen, wimpels en värendels in de lucht; en, terwyl de trommelaers en trompetters bet vaderlandsche Red Wilhelma van Nassanwen aenhieven, en de gansche vergadering met weinelende handen Ophoudend het blyde « hoezee! » herhaelde, begaf de stoet zich langzaem en statig vooruit. Hy keerde erst rond het plein, en naderde dan tot den kontränen, die naer de vyandlyke legerplaets uitzag, om, in het gezigt der Javanen zelven, den Meiboom te planten en hun te toonen dat den Hollanderen de moed nog niet was ontzonken. Walter Pietersen had met Aleidis en hare moeder enen kortereu weg gevolgd, om de plaets te berei-ken waer de Meiboom zou worden gesteld; want de jonge Luitenant was door den krygsraed gelast, by deze plegtigheid, eenige aenmoedigende woorden tot de manschap te rigten. Toen de stoet boven de wallen verscheen en de Javaensche legerplaets in he Gegen een wirksam, werden alle wimpels en vlaggen hooger opgestoken, en han den en hoeden gezwärtigen. Er brakten een onzettend gezwungen, nicht alle borsten los, en de kreuzen Nederland! Hoeze! Hoeze! Hoeze! donderde in lange gegen over de vlakte en rolde hoorbaer tot boveu de stad Jakatra. De Javanen, niet währende währende währende währende vlaggen, kwamen in menigte uit hunne hüten en tenteu, en traden vooruit in het eld. Vol nieuwsgierigheid en verwonderd, hielten zu den blik naer de muren der Houlandsche vesting gerichtet. De Meiboom werd geplant en met een drydubbel <c hoezee! » begroet. Dan, op een teeken van Hop- man Van den Broeck, beklom Walter Pietersen een hoopje aerde, dat met inzigt nevens den Meiboom was opgeworpen ; en, terwyl ieder het hoofd ondekte, en zich stil hield om hem te hooren, sprak hy, op diepgeroerden en begeesterden toon : « Gezellen en vrienden, de krygsraed heeft my de vereerende taek opgedragen, u eenige woorden toe te sturen, om u de beteekenis te verklaren van den naem door hem aen deze Factory gegeven, en die welhaest voor uwe oogen zal verschynen. Het is de glansryke naem van een volk, wiens heldenmoed, reeds voor zestien eeuwen, het overmagtig Koma deed beven ; de naem van eenen ny verigen stam, die, door de taeiheid van zyn gemoed en door zyne werkzaemheid, den woesten Oceaen zelven een vrucht- baer vaderland ontwrong; de naem eener kleine — 62 — iiatie, die bu reeds veertig jaren tegen de magtigste koniDgryken der aerde in het worstelperk st — 62 — iiatie, die bu reeds veertig jaren tegen de magtigste koniDgryken der aerde in het worstelperk st — 63 — iiatie, die bu reeds veertig jaren tegen de magtigste koniDgryken der aerde in het worstelperk st — 63 — iiatie, die bu reeds veertig jaren tegen de magtigste koniDgryken der aerde in het worstelperk st — 63 — iiatie, die bu reeds veertig jaren tegen de magtigste koniDgryken der aerde in het worstelperk st — 63 — iiatie, die bu reeds veertig jaren te Aet, heldendaden op beldenden stapelt, en de wereld verbaest door de onuitpultelykheid van hare krackten en de onploibibierheid van hare geduld; de naem van eenen geringe mid- delen en in weinige jaren, zich een ontzaggelyke zeemagt heeft weten te scheppen, en zyne zegevie* rende vlag over al de zeeen der wereld doet wapperen; de naem van eenen grond, waerop vryheidsliefde, trouw, godsvrucht en edelmoed v^roonen, van eenen grond die niets dan helden teelt : helden in den handel, helden in den arbeid, helden in den kunst, helden in den stryd Welke naem zou dit kunnen zyn gezellen? Oh, gy hebt het reeds geraden : het is de oude naem van ons dierbaer en roemryk vader* land! Op dit oogenblik rukten de Serjanten het dock van de plais, en hieven ze boven hunne hoofden. (c Batavia! Batavia! was deschrecken, die aus ein blyde welkomgroet, uit dry honderd borsteu in de hoogte klom, en, tienmael opnieuw aengeheven, in magtige toonen boven de Factory hergalmde. Met oogen die van bewondering glinsterden, had Aleidis den blik op den welsprekenden Luitcnant gevestigt gehouden, en had, van ontroering hygeud, heni, om zoo te zeggen, de woorden uit den uiond gezien. Wat was hy schoon en indrukwekkend voor haer, de dichterlyke jongeling, wiens zocte doch indringende stemme iedereen van medegevoel en geestdrift deed sidderen! Walter Pietersen deed teeken dat hy nog verlangde te spreken; en, toen eindelyk de stilte weder was hersteld, hemam hy met nog meer nadruk: a Ja, broeders, weze Batavia voortaen de naem van dezen milden grond! Hy worde alzoo, in de toekouist, een ander vaderland voor al wien het Nederlandsch bloed in de aderen vloeit. God zelve wil het! Hy heft onzen moed gesteund, ons geduld verstaeld, en ouze vyanden met dwaelzin gestagen. Waer niets clan ondergang, slaverny en dood ons lot scheen te inoeten worden, heeft de Heer ons roem en zege Yoorbereid. Wy zullen gehoorzamen aen zynen roep, niet waer? Wy zullen Batavia, het nieuwe Holland, verdedigen en behouden, al eischte nog de volvocring onzer schoone taek reusachtige pdogingen en stroo-inen bloeds? Ja! want de kleine plek gronds, van waer nu ons daukgejuich ten hemel stygt, is de sleutel der Sundastraet, der Moluksche zee, der baen naer China en naer Japan. Kunnen wy hem behouden, dan zal eens Nederland's maegd, als koningen der Oester-wereld, van hier den schepter zwaeijen over het drrykste oord der aerde. Heeft de krygsraed aen dezen grond den naem van ons geliefd Nederland gegeven, hat was niet alleen opdat wy hem van nu afaen zouden beminnen en verdedigen als een tweede nioederland; maer ook opdat vyanden en vreemde-lingen, by het lezen van dien naem, zich zonden herinneren dat binnen deze muren, met het bleed der oude Batavieren, heldenmoed en onversaegdheid woonen. Nog een oogenblik, en dit opschrift zal buiten onze wallen, in het gezigt der Javanen en der zeevaerders aller natien, worden opgehangen. Van Ray en Dircksz waren Walter de hand kommen drukken en hadden hem hüten dank betuigd voor zyne bezielde aenspraek. Van Ray, de ruderlyke en gevoelvoUe krygsman, had hem bovenal in vurige In de zaken stact waren de zaken, als die van binnen, gedachtig den roem hunner voorouderen, door diergelyke daden by de voortreffelykste der natien op 't boogste vereerd, van beslnit wierden om aen deze schans te gevenden den naem Batavia. Zy lieten dien naem met groote letteren boven de waterpoort vastspykeren. Zeker ter gelnkkigcr nure voor bnnne nazaten! A. 6. Liscius, in zyn Algemeen Woordenboek, art, Batavia. — 66 — woorden zyne bewondering uitgedrukt en hem eene eeuwige vricndschap toegezegd. Aleidis stond met de tranen in de oogen; by eike loftuiging, die den jongen Luitenant werd toe- gestuerd, voukelde er geluk en hoogmoed in den blik der maegd; zy was zoo trotsch over haren vriend, dat zy op dit oogenblik onwetend iedereen in haer hart liet lezen. Toen de Hop Toen de Hop Nannen zich hadden verwyderd, om de uitdeeling te gaen bywoonen en bewaken, vatte Aleidis des jongelings hand, en zegde nog volontroering: " Ach, Walter-lief, wat hebt gy schoon gesproken! Er is iets in den toon uwer stem dat betoovert, iets dat den boezem doet zwellen en hem vervult met vertrouwen en met moed. O, ik dank God, dat hy ueen hart gaf zoo vol grootheid!" Ook Aleidis' moeder getuigde dat de plegtige rede haer diep had geroerd. Terwyl Walter eenige woorden van verschooning murmelde, en met kloppenden boezem, den liefde-ryken lof uit den mond zyner vriendinne ontving, voelde by dat iemand achter hem, in stilte, zyne hand kuste en er twee heete tranen op vallen liet, — — 67 ~ llet was de neger, die meer dan anderen door Walter's woorden was geroerd geworden, en, op de kien achter hem zittend, tranen stortte als een kind. De Luitenant, zeer gevoelig voor die wonderlyke liefde van den slaef tot hem, hief hem van den grond en zegde : cc Troost u, Congo. Indien de Heer ons genadig blyft, zal er ook voor u een dag der verlossiug Icomen. Uw hart is edel genoeg om in een vrye l>.>rst te kloppen. Heb vertrouwen ; misschien zal ik cells uwe banden slaken, en u tot vaderlaud, dit zelfde Holland geven dat gy zoo zeer bemint. » De neger sprong op met eenen zonderlingen kreet, en, terwyl zyne tranen overvloediger nog hem uit de oogen borsten, liep hy tot Rosalia, greep haer als uitzinnig by den arm en riep : « Hebt gy het gehoord Congo, Congo zal eeu Hollander worden, een vry man! » « Kom, kom » morde Rosalia u houd uwe handen van myn lyf; gy zyt gek genoeg om te worden gcbonden! Hollander? Gy P Ge denkt zeker dat ge die zwarte huid zoo maer afleggen kimt P Neem den zonnescherm, en laet my gerust met uwe malle treken! » -  te hebben toegestuerd, nam hy den arm zyner echtgenote en staple eenige treden met haer op den wal vooruit, gewis om haer in de verte de legerplaets des vyands te wyzen en haer uitleggingen over zyne stelling te geven. Onderwyl stonden Aleidis en Walter, arm aen arm, op eenigen afstand, en spraken in stilte van voor hen blyde en gewigtige dingen. Ongetwyfeld waren zy bezig met ontwerpen te vormen voor de toekomst, en zegden zy elkander hoe zy hoopten een zoet en gelukkig leven op aerde te sly ten. De vroorden : Holland, Amsterdam, het Y, vielen menigmael, op den toon der liefde en der blyde verwachting, van hunne lippen. De Oosterzonne was vrel glansryk en de Oostematuer wel betooverend van mildheid en pracht; maer niets toch kon in hun hart de zucht naer den dierbaren geboortegrond verdooven. Zy zouden op Holland's bodem woonen, en hunne kinderen zouden daer, met de frissche lucht der weelderige landouwen, arbeidzaemheid, trouw en heldenmoed inademen, om, onverbasterd en onver- zwakt, de voorvaderen vreerdig te blyven - 69 - Deze sampeck, de eerste van dien aerd welke de jonge lieden tot dan hadden durven wagen, ontroerde hen met een onzeggelyk gevoel van ziele- vreugd; en, voorwa - 69 - Deze sampeck, de eerste van dien aerd welke de jonge lieden tot dan hadden durven wagen, ontroerde hen met een onzeglyk gevoel van ziele- vreugd; en, voorwa - 69 - Deze sampeck, de eerste van dien avd welke de jonge lieden tot dan hadden durven wagen, ontroerde hen met een onzeglyk gevoel van ziele- vreugd; en, voorwa - 69 - Deze sampeck, de eerste van dien avd welke de jonge lieden tot dan hadden durven  Aen het eenen einde der vlakke plaets stonden twee trompetters onder eenen Kokos-boom; zy bliezen de vrolykste deuntjes, terwyl op de maet van hun lied een aental vrouwen, kinderen en soldaten, in eenen rondendans, om den boom heenslingerden. In het midden waren eenige soldaten bezig met eenen komedie te vertoonen. Op een paer groote tafels zag men vyf of zes kerels in zonderlinge kleeding; een hunner verbeeldde eenen Engelschman of eenen Portugies; een ander had zich de borst met donker geel geverwd, zich een veelkleurig doek over den schouder gestagen en zich eenen kris van bord-papierin den gordel gesteken; en, dus toegetakeld, geleek hy niet slecht naer eenen Javaenscheii Orangkay. Wat deze mannen tot elkander zegden, was niejelelyk te verstaen; dan, uit hun gedreun en uit hinne gebaren kon men genoegzaem begrüßen, dat hun spel eenen toestand en. Op de telegraphieren vanden. Na vele kluchtige woorden, na eenen hevigeu twist en zelfs na een vuistgevecht, werden den Portugies of Engelschman een groote neus opgezet, den Javaen de kleederen van het lyf gerukt, en beiden, onder de toej niching en het gejouw der aenschouwers, van de tafel gesmeten en met schande weggejaegd. Aleidis vond niet veel genoegen in deze ruwe spottemy, hoe zeer ze ook vrouwen, kinderen en soldaten scheen te behagen. Meer lust vond het meLsje om het schouwspel te gaen zien, dat men op een tiental stappen van daer bereidde. Dager had men insgelyks een paar breedt für gesteld. Op dit tooneel zaten vier mannen met reus- achtige pypen, die tot groot vermaek, der omstanders, wolken rook uit mond en neus in de hoogte zonden, of liever tabak dronken, zoo als men dan zegde. De gewoonte van tabak te rooken begon in dien tyd, vooral onder soldaten en matroozen, zich te ver- spreiden. De Spanjaerden en Portugiezen hadden den tabaksplant uit Amerika iiaer Ostindie overge- voerd, en de volkeren aldaer den lust tot rooken doen opvatten. Sedert dat de Hollandsche handel in deze streken zich had uitgebreid, hadden vele zeevaerders er de gewoonte van rooken aengenomen. Dit gebruik werd eventwel, voor alsdan, in het vaderland nog zeer gelaekt en bestreden. Het waren bovenal de Hollandsche vrouwen, die eenen onver- winnelyken afkeer voor den tabak toonden. Zoohaest des Hopmans huisgezin tot voor het tooneel der tabaksdrinkers was genaderd, stond een hupner regt; en, terwyl hy nog heviger uit zyne monsterachtige pyp begon te rooken, zong hy — 72 — hupner regt; en, terwyl hy nog heviger uit zyne monsterachtige pyp begon te rooken, zong hy — 72 — hupner regt; en, terwyl hy nog heviger uit zyne monsterachtige pyp begon te rooken, zong hy — 72 — hupner regt; en, terwyl hy nog heviger uit zyne monsterachtige pyp begon te rooken, zong hy — 72 — hupner regt; en, terwyl hy nog heviger uit zyne monsterachtige pyp begon te rooken, zong hy — 72 — hupner regt; en, terwyl hy nog heviger uit zyne monsterachtige pyp begon te ro Volgende Red, order allerlei vieze gezigten en gebaren: Ässe iemant lu'jt Ostindien gekommen Die er vat van veet? Heefb bij daer niet van den toeback Temomen? Gheef mij bescheet? Is bij wel goet Voor s menschen bloet? Seggbet mij, vroed? Al de vrookens sijnder seer vielig Tegben den toeback, En sij acbten sijne dengt seer veijnig, Gbeven bem een lack: Sij seggben er van Dat daer door de man Yerdroogben kan: Is daer let van? Toeback drincken is een goede medecijne; Stelt u te vr^e! D'asscben is goed voor de tandepijne, Wrijft se daer m^e; Soo is de roock Voor den man oock, Al is't maer smoock, Better dan loock. Alle dinghen doet in jeder maten, Naer's wijfs bevel! Al te veel waer seker beter ghelaten, Dat waren wij wel. Soo drinckt dan hier Naer u plaisier Een pijp of vier Bij wijn of bier! De zanger zette zich ernstig neder en vaerde voort met rooken, terwyl zyne aenhoorders, door luid hand- geklap en door eenen langen schatterlach, hunne vreugde betuigden maer nu kwam er eensklaps eene verrassende vlotting onder de hoopen volks die op bet plein wemelden. ledereen liep in de rigtning der poorty zonder te weten wat bet was, dat daer de algemeene nieuwsgierigbeid mogt opwekken. Een plegtig en talryk gezantschap van den Fange- rang verschreben op dit oogenblik biunen de muren der Factory. De Dommagon van Jakatra stapte met den Sjahhandar of Ryksontvanger aen bet boofd van een tiental voomame Orang-kays. Dan volgden, wel twintig dienaers met korven en kisten, die alien met doeken van geele zyde waren overdekt. ' Gedeelte van een  XL. BATAVIA. II 6 — 74 — De Javases, anders een ernstig en ingetogen volk, toonden nu den Hollanderen, die hun te gemoet kwainen en hen met verwondering bezagen, een zeer vriendelyk gelaet en lachten hun minzaem t^en. Dit deed elkeen denken dat zy eene gunstige tyding bragten ; en te meer werd dit vermoeden gesterkt, by de overwegden dat de kisten en korven, waer- iiiede de dienaers warea beladen, niets anders konden bevatten dan geschenken, door den Pangerang het Nederlandsch Opperhoofd aengeboden. Reeds had Van den Broeck, by het eerste berigt van de komst der Javaensche Orang-kays, de leden van den krygsraed doen roepen; en zy hielden nu voor des Hopmans wooning, gereed cm het gezant- schap te ontvangen. Nach de gewöhnen pligtige pligtige werden de gezantenen en hunne dienen binnengeleid. De Hollanders, niet twyfelende of er moest, letzten wichtige gewöhnen, vergatten hin feest en stonden wachtend voor Van den Broek's wooning, in de hoop dat zy, by het vertrek der Javanen, zouden wichtig was er was verhandelte of geschied. Het gezantschap bleef nog al eenen geruimen tyd met de leden van den krygsraed. Eindelyk toch verschenen de Orang-kays weder op bet plein; en men bemerkte dat zy hunne kisten en korven in des Hopmans wooning hadden gelaten. Alzoo de krygsraed de Orang-kays volgde, om hen tot buiten de poort te vergezellen, riep Van den Broek eenen Irommelaer tot zich, en gebood hem vergadering te roffelen; doch hy zegde terzelfder tyd aen een Serjant, dat de manschap zonder wapens zou te zamen komen, om eene verblydende mededeling te ontvangen. Wanneer de soldaten reeds in gelederen zich hadden geschikt, en vrouwen, kinderen en dienaers zich voor de slagorde. hadden verzameld, om ook te hooren wat er zou worden afgekondig, kwamen de leden van de poort terug en begaven zich te midden van het vergaderde volk. Hopman van den Broek ontvouwde een papier en zegde tot de manschap : cc Gezellen, gy weet dat de Fangerang van Jakatra, sedert eenige dagen, ons door zyne gezanten voor- stellen van vrede deed aenbieden. De krygsraed heeft deze voorstellen van de hand gewezen, omdat ze van ons eischten dat wy de muren dezer vesting zouden slechten, en aldus ons zouden verpligt hebben om. ~ 76 - ten minste gedeeltelyk, den eed te verbreken dien wy in het aenschyn des Heeren hebben afgelegd. Wy hebben integendeel den Pangerang een ontiirerp van verdrag toegezonden, waerby wy voorstelden, hem eene zekere geldelyke scbadeloosstelling te ver- eeren, indien hy toestemt ons onverstoord in het bezit onzer vesting te laten, tot den terugkeer van den algemeenen Stedevoogd. De Pangerang heeft het voorgestelde vredeverdrag aenveerd, op voor- waerde dat wy de schadeloosstelling in zekere mate zouden verhoogen ; en wy, in aenzien van* het hooge belang dat wy voor het vaderland aen het behoud dezer sterkte moeten hechten, hebben de verhooging niet geweigerd. Dit verdrag is het papier dat ik u vertoon; de Pangerang van Jakatra heeft het met zynen naem onderteekend \ Zyne Orang-kays hebben, tot getuigenis van hnns vorsten regtzinnig- heid, den krygsraed de gewoone geschenken aenge- 1 " De Dommagon, des konings broeder, seide by aldien de Hollander* nu de katte met het nieawe bolwerk niet wilden afbreken, dat men ken dan ten allerminste met een zom van 8,000 ryxdaelden moest betcbenken. Na vele en menigmldige Teranderingen, daer deze inboorlingen gedanrigh Van zwanger gaen, bragbten zy ten laetsten eenige stnkken op 't papier, die aen wedcrzyden bevestight wierden. „ JoHAN NiEUiior, Nt, 221. boden. Alhören wy immer op onze hoede moeten zyn, zoo denken nochtans uwe opperhoofden, dat wy redenen hebben orn op des Pangerangs aengenomen verbindten s gansch te betrouwen. Te dezer gelegen- heid betuig ik u plegtiglyk onzen dank voor uwen gbeden will en voor uwen schitterenden moed en, ten einde op dezen biyden dag u nog meer redenen te gven, oui God te zegenen en u hartelyk in zyne Wtildaden te verheugen, verkondig ik, in naem des krygsraeds, het einde der vandlykheden tusschen ons en de Javaensche vorsten. Gaet, mannen, zct uw vrolyk feest voort : bet is vrede! » <c Hoezee! het is vrede! Batavia! » hergalmde boven de luisterende schaer; en alien liepen uit elkander, en verspreiden zich, en jubelden over den vrede als over eenen schitterenden zegeprael. Van den Broeck naderde tot zyne dochter en greep glimlachend Walter's hand. « Gy alleen, Luitenant, schjmt met dezen onver- wachten vrede niet in uwen schik » zegde hy. Ofschoon gebt verbergen wilt, zie ik het toch wel in uwe oogen. Gy vreest dat gy de voorwaerden van ons verdrag niet spoedig genoeg zult kunnen ver- vullen, niet waer? Troost u en houd moed, Walter; zjohaest de Stedevoogd op het nieuwe Batavia komt, znl ik hem uwe benoeming tot Hopman vrag'en, als het regtveerdig loon uwer onverschrokkenheid en als eene byzondere gunste voor my. Twyfel niet; hy zal my deze vraeg gereedelyk toestaen. Walter wilde den Hopman voor zyne minzame woorden danken; doch Aleidis, door de zoete verze- kering haers vaders opgetogen, riep met blydschap uit: (c Ziet, ziet, ginds by de trompetters beginnen onze mannen eenen kluchtigen dans! Kom! koni! niyne moeder roepl ons » En zy rukte den jongeling voort, en liep juichend met hem door het jubelende volk. ■ooo^§oo^ VII. Des anderendaegs reeds wandelden de Javanen in groote menigte tot onder de inuren der Factory, en stuerden, met betuigingen van v Friendship, het Worford tot de schildwachten die boven de vesting stonden. Vele Orang-kays, gevolgd van dienaers met geschenken en ververschingen, vertoonden zich voor de poort en werden binnen bezogenen; maer liet getal dezer bezoekers werd in korten tyd zoo aenzienlyk, dat de krysraed het voorzigtig vond den toegang tot de Factory te verbieden, zoohaest er meer dan dertig Javanen zich binnen de poort zouden bevinden. Dit mistrouwen scheen de Javanen zeer te ver- wonderen en te mishagen; en nog meer belgde bet hen, te zien dat geen enkel Hollander de sterkte verliet, om met hen, in bet open veld of te Jakatn, te verbroederen. De Pangerang degen gezant daer over syne spyt betuigen, in bewoordingen die lieten vermutden dat, indien men hem zulk wantrouwen bleef toonen, hy den vrede zou verbreken en den oorlog met nieuwe kracht zou voortzetten. Hierby voegde de gezaot dat des Pangerangs Orang-kays en soldaten, ziende de Hollanders op oorlogsvoet blyven, alsof er in het geheel geenen vrede gesloten ware, insgelyks de wapens niet wilden nederleggen, en weigerden naer hunne Bheos of dorpen weder te keeren. Op deze klagten had de krygsraed zoo goed en zoo bevredigend mogelyk geantwoord, en betuigd dat hy bereid was, den Pangerang en zyn volk al zulk bewys van vertrouwen te geven als hy zou gelieven te verlangen, indien dit slechts, van wege de Hollanders, kon worden gedaen zonder hunne krygswetten te schenden, die hun geboden, zoo wel in vrede als in oorlog, hunne sterkte voor aile verrassing te behoeden. Over deze overntschuldiging en over de betuiging van bereidwilligheid verklaerde de Pangerang zich voldaen En dicher zelfährte, zu het Opperhoofd der Hollanders unodern, om overmorgen de bedeutend vergezellen die het de belöffenden acht duizend realen moesten brengen. De dezer gelegenheit zu de Javaensche vorst den Bevelhebber der Hollanders een schitterend feest aenbieden, en het een toerei-kend kenmerk van vriendschap en vertrouwelykheid byzetten, om zyne mannen te overtuigen dat er geene vandelykheden meer te vreezen waren. Hy drong erop aen dat het Opperhoofd der Hollanders zelf tot het kwame, dewy het hem, als Sultan en als vorst, niet betaemde zulke bewyzen van vriendschap aen enen minderen persoon te geven. Na rype overweging erkende de krygsraed dat het geven zou zyn, des Pangerangs welwillende uit-noodiging af te wyzen; en hy besloot dat Hopman van den Broek overmorgen tot den Pangerang zou ganen. Alhöweel de bekende listigheit der Javanen de Hollanders nog immer op hunne hoede deced zijn, meenden zy echter dat zy ditmael eenen regtzinnigen vrede hadden gesloten. Het was dus zonder ernstige bekommernis dat Van den Broek deze zending aen- veerdde. Zyne echtgenote alleen zag hem met stillen angfit de toebereidsels tot zijn bezoek by de Javanen maken; doch, vermits het zijn pligt was de beslissing des krygsraeds te vervullen, onderwierp zich met verduldigheid en verborg de vrees die haer ontstelde. Op het bepaeld uer stonden, in het veld tusseben de Factory en de Javaensche legerplaets, een twintigtal Orang-kays en hoogere dienaers van den Pangcang, met den Sjahbandar aen het hoofd, op den Bevelhebber der Hollanders te wachten, om van wege den vorst hem tot geleide te verstrekken. Van den Broek verscbe welhaest buiten de port der Factory; en, na dat hy nog de hand zijn gezellen had gedrukt, kwam hy vooruit naer de Javaensche eerewacht. Buiten zijn zwarten slaef Die den grooten zonnescherm hielten, was de Hopman slechts vergezeld door eenen koopman of schryver en vyf soldaten. Deze laetsten waren zonder ander wapen dan hunnen degen; twee hunner droegen een koffer, dat de zes duizend realen bevatte; de dry. Dieswegen bedachten zy eenen list om de Hollanders te beducgen, en kregen zoo veel gelofs, dat de stadhonder, Pieter ran den Broek, op erstig vcrzoek van de voornaemste Javanen, mit het kasteel trad om des koniug met zyn gezelschap te vereeren. - 83 -r t anderen waren beladen met eenige stukken kostelyk doek en met een paer Japansche Klewangs, of sabels, waervan de handgreep zeer kunstig met zilveren versier^els was ingelegd. Deze voorwerpen zouden den Pangerang, boven de beloofde schadeloosstelling, in naem der Nederlandsche Maetschappy, worden vereerd. De Orang-kays ontvingen den Hopraan met allerlei betuigingen van hoogachting en vriendschap; en, toen hy aen de zyde des Sjahbandars zich bevond, bleven alien uit eerbied een weinig achter, zoo dat de hoofden der beide gezantschappen de anderen vooruit waren. Onderwyl spraken de Orang-kays met den Hollandschen koopman; — en, zoo minzaem koutende, begaven alien zich langzaem naer de leger- plaets, waer de Pangerang het Nederlandsch Opper- hoofd, in tegenwoordigheid zyns volks, wilde onthalen. Op eenigen afstand van de eerste stormkat, stond eene groote menigte Orang-Ketjil, of gemeen volk, meest vrouwen, kinderen en arme lieden, die uit nieuwsgierigheid waren komen toegeloopen, om de Holland Sche Gezanten te zien. Toen eventwel de Orang-Kays nader kwamen, openden de Orang-Ketjil hunne schaer met eerbied, en, zich van wederzyde uit de baen verwyderende, boden zy het gezantschap eenen breeden doorgang. In dezen hoop Javaensch volk kon men moeijeljk de mannen uit de vrouwen onderscheiden; alien droegen een katoenen kleedje met zwarte bloemen op eenen witten of valen grond; alien hadden zich het haer in eenen bos boven het hoofd gebonden en zich het lichaem, omdat het een plegtige dag was, met olie bestreken. Onder de menigte kon men ook Chinezen, Maleijers, Mooren,Celebezen, Molukkanen, Timorezen en menschen van nog meer verschillenden landaerd erkennen. Hopman van den Broeck macke, over deze verscheidenheid van volkeren op Java, eene bemerking, en rigtte des aengaende eene vraeg tot den Sjahban-dar, die aen zyne regter zyde ging. Des Pangerangs Ryksontvanger, die, buiten de oude en nieuwe talen van Java, insgelyks goed Portugiesch sprak en veel met Europeanen in betrekking was geweest, mont tusschen zyne landgenoten voor een geleerd en wellevend man aenzien worden. Ook haestte hy zich het Hollandsch Opperhoofd de verlangde tdtleg-gingen te geven. Langzaem tusschen het volk voortstappende, zegde hy in sierlyk Maleisch: — 85 — « Ziet gy, heer Opperhoofd, de Javanen die, als ik, met onze oude letteren en wayongs of tooneel-gedichten zyn bekend, vermeenen redenen te hebben om te denken dat wy, met de Brahminen van groot Hindostah, eenen zelfden oorsprong hebben. In vroegere eeuwen werd er op gansch. Java geenen auderen godsdienst beleden, dan alleen de leer van Soedha, die ons eene drydubbele Godheid ter aen-bidding voorste Ide, namely, Brahma, den schepper; Tichnoe, den onderhouder; en Sieva, den verdelger. Het Katoi de oude Javaensche tael, waerin onze gedichten zyn opgesteld, bevat msgelyks onweder- sprekelyke bewogen, dat wy met de volkeren van Hindostan tot een zelfde menschengeslacht behoore. In het binnenland van Java bestacn nog vele Dheso's of dorpen, ja gansche stammen, die de leer van Boedha volgen; en op het eiland Bali, dat gy klein Java noemt, is de Boedha-leer nog de algemeene godsdienst. In die tyden, heer Opperhoofd, waren de Javanen een magtig, geleerd en zeer beschaefd volk. Bewyzen daervan zyn de prachtige denkgebou- * Zle Handleidisig tot de aardryktkunde van Ned, Oattind. bezUt. door de maatseh, tot Nut van H Algenieen, 18^. — 86 — wen en tempels, die nog in het binnenland gevonden worden, en, hoe vervallen ook, van onze vorige groot-heid spreken. Getuigen daervan zyn insgelyks onze gedichten, welke ik meer dan eens met bewondering het oder pryzen door Portugiesche Priesters, die zich de inoeite niet hadden ontzien om het oude Kawi aen te leeren ". Dan, volgens onze overleverringen, moet het omtrent dry eeuwen geleden zyn, dat de Arabieren Java veroverden en ons de leer van den profeet Mahomet mededeelden. Sedert dien fyd hebben wy vele inlandsche oorlogen dooi^estaen; verschillige volkeren, door den rykdom dezes oords aengelokt, hebben zich tnsschen ons gemengd. Onder den druk van tegenspoed en vreemden invloed, heeft 1 Van znlke reaaachtige denkgeboaweii treit men er nog Tele op Jt^t aen. £en der voornaemste overblyfaela is te Brambviui, in het midden des'eilands gelegen, en bekend onder de naem van Chandi Sewm of de duiiend Umpeis, Sir Stamford Raffles, in zyne History ofJma vol. I, pqr. ^ In weinige ons bekende landen kan men nitgebreider OTcr- blätsel vinden van tempels aen eenen ouden Godsdienst toegewjd..^ Edele gebouwen welker pninhoopen den aenschonwer met bewondering en eerbied zulicn slaen. ^ De Javanen bezitten nog vele oude gedirhten. Een der voomaemste is de Broia Tndka of de Hcilige Ooriog. Het bevat 1719 jfoda of strofen. Sir Stamford Raffles roemt de schoonheid, de verhevenheid en de wiie poezy dezer samenstelling, die vermochte omtrent bet jär 706 werd gegenwart. — 87 — de Java schier de bewustheid van zielen verloren » Hier matig de Sjahbandar zyne stem en sprakop stiUeren toon : <€ Ik weet wat myn land weder zou kunnen verlosseDj en ik heb meer dan eens poogingen aengewend, om anderen myne gedachten te doen deelen ; maer noch de Sultan, noch de Orang-kays, noch de geiueene man begrypen wat ik wil zeggen. Een al te mild en te ryk land is een ongeluk voor een volk, hear Opperhoofd. Een gemakkelyk leven ontzeQuwt den man ; nood en begeerten zyn de prikkes, die den mensch sterk en groot maken. Gy, Hollanders, komt uit eene andere wereld tot ons ; zoo doen insgelyks Portugiezeny Spanjaerds en Engelschen. Plet is gewis eerzucht en rustelooze werkzaemheid, die u alien aendryven. Mettertyd zult gy den Javaen in zyn eigen vaderland u dienstbaer maken; want hy gevoelt zich de kracht niet. Om palen aen de indringing der vreemden te stellen. Wil men zyne AdaU of overge- leverde wetten hem laten, en de grafsteden zyner vadertn eerbiedigen, dan zal hy zich verduldig bukken onder eene magt, welke hy meent niet te kunnen wederstaen. Maer, heer Sjahbandar bemerkte de Hopman (my dunkt dat uwe mannen niet zonder moed upch zonder vaderlandsliefde zyn. Getuige dit hunne tegenwoordigheid te dezer plaetse. Weder sprak de Sjahbandar met teruggehonden stem en op treurigen toon: <c Vaderlandsliefde? De Javanen, myne landge- noten, zouden indeldaed nog vatbaer zyn voor zulk gevoel; maer onze vorsten en opperhoofden kennen niets dan weelde, pracht en eigenbaet. Weet gy waerdoor het den Hollanderen, zoo gering in getal, mogelyk was aen eenige duizenden Javanen zoolang wederstand te bieden? Door uwen moed, meent gy? Neen, neen! Onze Pangerang, de Pangerang van Bantam, de Engelschen en de Portugiezen hebbeu onophoudend getwist en elkander strikken gespannen, om te weten wie de rykdommen zou krygen die binnen uwe Factory berusten. Vaderlandsliefde? Lage er slechts een sprankel vaderlandsliefde in onze harten, dan ware er morgen geen enkel vreemdeling op Java meer te vinden!  de oorlog ons dienen, dan om Portugiezen en Engelschen ten koste der Hollanders te verheften, en onzen val te verheften? » « Vreest gy dan, heer Sjahbandar, dat deze vrede van wege uwen Sultan niet regtzinnig zy? » vroeg Van den Broeck met bekommernis. « Ik heb er geene byzondere reden toe » ant- woordde de Sjahbandar. Nochtans, gy, die een voomame staetsdienaer des Sultans zyt, gy zoudt het weten, indien er iets te vreezen ware? Neen, heer Opperhoofd, men bemint my niet in den Dienstag ginder. En hy wees naer de vorste-lyke wooning, die boven de huizen der stad zich verhief. Onze Pangerang leent zyn oor slechts aen twee menschen: aen den Dommagon en aen den oppersten Panghoeloe, dit is het hoofd onzer priesters. Deze beiden haten my als iemand die meuwigheden invoeren wil Nu, heer Opperhoofd, wie genaken de plaets waer myn Sultan u zai ontvan-gen. Volg my; ik zal u zeigen wat u te doen staet. DUM is het paleis des Sultans. BATAVIA. u 7 — 90 — Zy traden op een breed plein, dat rondom met gewapende Javanen, in diepe gelederen geschaerd, was afgesloten. Aen een zyde van dit vierkant plein was de groiid een weinig opgehoogd, om den Pange-rang, die nog afwezig was, tot zitplaets te dienen. Over deze verhevenheid lagen veelkle Urige doeken En kunstig versierde matten gesprend. Van weder-zyde, doch op eenigen afstand, hielden zich een a^ntni Orang-kays, met den blooten kris in de vuist. De Dommagon scheen over deze wacht te gebieden. Er stonden insgelyks een tiental Panghoeloe's of Maho-metaensche priesters, in witte kleedy en met tul-banden op het hoofd. Regt over des vorsten zitplaets, aen de andere ziele van het vierkant, be von den zich zyne Gamelang-spelers of muzikanten. Zy waren zeer talrj'k en hadden verschillende speeltujgen; namelyk : gong^, of groote koperen schalen en bekkens, waerop met een stok geslagen werdj kempoeh^ zynde eene menigte kleine gongs in een raem opgehangen; jaron-honangSy speeltuigen van koperen of bamboezen plaetjes; rebaps, of tweesnarige vedels; en tifas, eeu soort van trommels. Zoo lang do Pangerang afwezig was, werden al — 91 — deze speeltuigen zoo zacht geraekt en zoo stil geroerd, dat men niets hoorde dan een sebier onvatbaer gerinkel en gedommel; maer by de verschyning des vorsten zou men daermede een oorverdoovend gedruisch maken *. De Sjahbandar leidde het Hollandsch Opperhoofd tot op vier of vyf stappen van de zitplaets des Pan- gerangs, en toonde hem daer eenige kostelyke matten, die ter aerde lagen gespreid. Deze waren voor hem en zyn gevolg bestemd. Van den Broeck zette zich neder, nevens den Sjahbandar; de koopman metde voornaemste Orang- kays, die het gezantschap hadden vergezeld, namen wat meer naer achter plaets; de soldaten met het koffer en de geschenken bleven regtstaen. Congo hield nog altyd den zonnescherm boven zyns mees- ters hoofd. De Hopman beschouwde eene wyl de krygsben- den die hem hier van alle kanten omringden, en verwonderde zich dat de Javanen, met zulke magt, 1 De eerste reizigers, en onder anderen F. Valentyn, sprcken van de miizick d«r Javanen als ran een afgryselyk gerammel. Sir Stamfort Raffles zegt integendeel dat dc Javaensche mnziek, ofschoon zy veel gerucht maekt, nooit de ooren verscheurt, maer zacht van toon is, als het geluid van harmonica's. — 92 — geene ernstigere poogingen tegen de Factory hadden beproefd. Hy erkende innerlyk dat de Sjahbandar gelyk had, wanneer hy zegde dat er morgen geen vreemdeling meer op Java zou te vinden zyn, indien de Javaensche oversten met een echt gevoel van vaderlandsliefde waren bezield geweest. 