Brief Van G. Bidloo Aan Antony Van Leeuwenhoek (1698)
Brief Van G. Bidloo
Brief Van G. Bidlo Aan Antony Van Leeuwenhoek (1698) Govard Bidlo Digitized by the Internet Archive in 2007 with funding from Kahle/Austin Foundation Hitos://archive.org/details/ison_9781104626662 SiS ie Rae ae VAN G BIDLOO: AAN ANTONY van LEEUWENHOEKS VVegens de dieren, welke men xomtyds in de lever der Schaapen en andere beefien wind. Gedrukt Te DELFT HENRIK van KROQ NEVELT. Bockverkooper 2698. In the interest of creating a more extensive selection of rare historical book reprints, we have chosen to reproduce this title even though it may possibly have occasional imperfections such as missing and blurred pages, missing text, poor pictures, markings, dark backgrounds and other reproduction issues beyond our control. Because this work is culturally important, we have made it available as a part of our commitment to protecting, preserving and promoting the world’s literature. Thank you for your understanding. G. BIDLOO; VV enfcht den vermaarden Heere, eAN- TON van LEEUVWER- HOEK, vordering, genoegen en eere by zijnnen yver, in het onderzoeken der dierelijke Licchaamen en andere floffen. Pir “yan We heufche Brieven, Vrindelijk ont- haal en aangenaame Vertoogen van vele weetens-waardige zaaken, verplichten my; de volgende waarneeming y over welke ons gefprek onlang is C2) geweeft, UE. gedienstelijken aan te bieden en welte meerder, om dat ik, ook door uwe eygene aan-tcckeningen en befthouwingen geheel en al van des zelfs waarheid, ben verzeekerd geworden. Na dat ik. nu by toeval, dan by toeleg, veel- maalen in den lever der menfchen en beeften, ver- cheidene ziektens, gezwellen, ftenen, ftoffen en wel bizonderlijken, in die van de schaapen, een geflache van de fchaapen, een geflache van de kleinen, wier benaarftigde iks, of immers ganze weinig, met hun maakzel fcheen over cen te koomen, benaarftigde iks, her zelve te onderzoeken: maar h¢bbende altijd de haatelijke gewoonte van den arbeid van andere kleen te achten, verfoeit, zach ik, alvoorens iets ter zaake te zeggen, naar, wat mannen van naam, geleerdheid en naarftigheid hier inen omtrent monnte ondekt hebben: onder hen, om niet alom en als in het wilde heen te zoeken, doorblade ik de Schrijvers der laatere en onzer tijden en bevond, dat de nooit genoech geroemde Fasritivs Hit- DANUS » in het 1**. Deel zijnner Heelkundige aan- merkingen, op het 74°. Blad, vraagd ; Wat’er seldzaamer? water verwonderlyker is? dan Wurm in den galblaas gevonden worden: beve- . ftigende nochtans het zele, door het zeggen en eae van den gelofwaardigen Heere GaLenus IERUS » in zijnnen Brief, den 16". funy des Jaars 1602, uyt phoma A Stee eee : De Franfzen (men zie hunne dagaanteekeningen, ander het opfchrift van Fournal des Scavans ; ee aar (3) Jaar 1668. DE a eghey bezich in het nader onder- . zoek van den buys, waar door de gal in den pijp des galblaas gevoerd werd, vonden in de galpiypen van een fchaap deeze zoo genaamde Wurmen en wil- de ecenige uyt hen, zijnde ter dier tijd eene alge- meene vreeze te Parijs voor de Peftziekte, moge-. Lik het gefchrift van Ara. Kincuerus over de Pestziekté in het Jaar 1658. uytgegeven, geleezen hebbende, in bedenken geeven; of deeze dierkens niet wel voorbooden van die droeve quaale mogten zijn. wijl Cory. Gemma, van icts diergelijks, omtrent het Jaar 1962. in Holland voorgevallen, spreekt; willende, dat de meenigvuldige ziektens en zwaare fterfténs der beeften, voorteekenen van die der menfchen zijn. Zy vergelijken de gedaan- te van het diertje, by die van het Glidkruyt, het - welk in de weijen groeit, befchrijven het zelve wy- ders aldus:. Zy zijn plat, eywijs en een weinig pun- tig naar het eene uyteinde, van omtrek, hebbende het hoofd aan het andere gedeelte cen weinig uytftee- hende, het welk het fteeltje van het blad verbeeld. &y xyn blankachtig op den bugk op den rug met veel ulekjens en draadtjens van cen donkere bruijnne verf bexet, het welk hun naar den Tong doedgeliken. Het Hoofd heeft een Snuyt, wel ke van een kleen gat, behalven een ander 5 het welk veel grooter en oontrent het midden, naar beneden gevonden werd, doorbvord is. Zy doen daar de volgende afbeelding en dezen uytleg Py ; 1. Verbeeld het het, opdenrug; 2. op den buyk, leggende, 3. het blad van het bovengenoemde krurjd, gelijk het Bauninvus befchrijft. A2 Wat de Heeren BARTHOLINUS, FABRITUS, Hauspital, TARDINUS en andere van deze en zommige andere gediertens zeggen, vind men te zaamen gebragt, in de sana es dagregierten van het Hoogduytfche konstgenoodschap, op het Jaar 1670. het 128. en 1675, 1676. in dean-teekeningen van den Heer FROMANNUS, op het 24.9%. en verderebladen. Omtrent de zelvetijd, te sweeten, in het Jaar 1671. het ook de Heer Franciscus Repi, alom door zijn verdienften begend, in zijn verhandeling van de bloede-looze  lever, de flagaderen uytgezonderd, der [chaapen gevonden werden. Wat van dit alles, maar mijnne bevinding, aan te ne- men zy, gelieve UE. in het vervolg te zien. ’ Eyndelijken vond ik, dat ook de Heer Frep. -Ruyscw op het 84. blad zijnner aanmerkingen, van de voorgemelde diertjens gewag maakt: maar hoe verre zijnne uytbeelding van de waarheid en de gedaante deezes diers (want behalven deeze en waar het zelve vam hem in den lever der fchaapen gevonden is, ese hy ’er weinig van) wijkt, zal gelieven, wijkt, zal gelieven, tegen de ana eee 8 : waare en de mijane zal gelieven te vergelijken; zullende, zoo ik vertrouw, geen menfch, deeze af- beelding voor-die van een diery als niets hebbende, het welk naar een leevend {chepzel zweemt; maar veel eerder voor die van een klierwcezen, of an- dere ftoffe, moeten aanzien. Hy zegr nochtans,. By reny van den Letter E. Wurmen. Yt den buys der galblaas en galpypen van een chaap ge- "Soni ubeecn ite kere bite het m, in ijpelijke fc » van het ge- noemde diertje te Handle » Zal ik care aimee gen en waarneemingen, eerfteliyken, omtrent des zelfs licchaam aanvangen; ten 2°. de plaatzen daar het gevonden werd; ten 3%*. der zelver getal, wording, voortteeling en ten vierden aanwijzen, dat deeze en andere diertjes, im denlever en andere deelen des licchaams zich onthoudende, de oorzaa- ken van zommige zicktens en hunne gevolgen kunnen zijn. ; I. Belangende de gedaante, omtrek en gelijkenis van deeze diertjes, nu (boven :de voorgemelde ge- lijkeniffen) by het blad van het penningkruyd, ic ' & by 205° C9) by een Bloedzuyger vergeleeken, de zelve is onzén vifch Tong, of Both, in het kleene, zeer naar koo mende; als te zien is, in de eerfte afteekening; ver- beeldende A. cen dezer diertjes, C9) by een Bloedzuyger vergeleeken, de zelve is onzén vifch Tong, of Both, in het kleene, zeer naar koo mende; als te zien is, in de eerfte afteekening; ver- beeldende A. cen dez er dezier diertjes, C9) by een Bloedzuyger vergeleeken, de zelve is onzén vifch Tong, of Both, in het kleene, zeer naar koo mende; als te zien is, in de eerfte afteekening; ver- beeldende A. cen dezier diertjes, C9) by een Bloedzuyger vergeleeken Nad de groote, welke men gemeelijk van hen bevind, op-de bul-tige, ofte zyde desrugs; B. her zelve omgekcerd en alzoo van den buyk aan te zien, C. vertoond en jong vande zelve, opdceerfte, D. opdceerfte, wijze aan te schouwen. Onder de aanwijzing van de Letteren E. en F. vind men het dierije, by vergrooting van her geheelelicchaam, op deeencen andere zijde afgeteekend. Men ziet ze zelden leevende, naardien deeze ziekte uyterlijken niet te kennen en het beeft, datde zelveonderwurpen is, zomitijds vet en gezond voortkomt, werd alzoo de Jever niet, dat dan naar den daod, und derzocht; kunnende ook deeze diertjes geen koude, of bywerp van ander vocht lijden. Ikheb. ze nda veel maalen by het-daar toe bizonderlijken aangeftelde flagten gebleeven te hebben, leevenden en laatft den 134". Maart in groote meenigte, ge- kjk ten zelven tijde cen geflacht van korte, dikke Wurmen in den lever van een Kat, gezien. Wan- neer. zy beginnen koud te werden en aldus hunne beweeging verliezen, hervatten zy dezelve, als zy in een warme hand gehouden » of wel den lever in warm water gelegt werd. Hunne beweeging 1s, gelijk. die van de bovengemelde Viffchen, datis, golvende, werdende de kanten van het licham voortgaande omgeworpen en alzoo het hoofd eerft ingehaald, het licc verbreed en daarnda, in delengte, Pea —— rekt 207 (8) rekt. Hun verf is bruyngeel, de buyk gantfch plat en veel bleeker dan ‘dé rug : voorts 1s hun huyd ruw, met stippen bezet en zoo doorzichtig, dat _ men ’er de ingewanden en vaten ter weederzijden door heen kan onderkennen. Het hoofd hebben ze (zie de aftcekening. by vergrooting onder den Letter G Die den fünfte Platrond, den mond uytpuy- Jenden in de hoogte, open zijnde, by naar op ' de wijze van cen Karper. De oogen (zie als boven de Letters H. en I.) welke zeer uytfteeken, werden. met een K. kraakbeenachtigen ring omtoogen en zijn, gelijk in veele platte Viffchen, niet ter weder ; maar op ecne zijde van des hoofd verdeclin geplaarft. Het hert is zoo kort aan het hoofen en wederom de darmen zoo naauw aan het zelvegelegen, datik twijfel of er wel iets is, waar door het hoofd van. het hoofd van. het vervolg des licchams, het welk nochtans den meckten dieren eygen is, onderfcheiden werd. Van het hert freijen zich twee vaten, door het geheele liccham uyt; laatende een wijztte tuffchenplaats in let midden van den'rug, naar des zelfs lengte, op de wijzc als te zien is, onderde Letter L., tuffchen hen loopen M. gantfch dunne pijpjens, of draadjens, waar in men geen vocht kan onderkennen. Ik vin-de in de eerfte rwee zoorten van vochc, dat is, in zommige bruyngeel; ja zomtyds purpurachtig, in: andere bleexgroen, beide altijd flijmachtig zijnde, vocijende nochtans (ook wanneer het dierken dood: is en by het achterfte gedeelte werd opgeheven) naar het bert en wederom van daar, wanneer men het achtereynde des licchams. chaams. Eenige Heeren verwonderden zich, dat das heen-en weder, als de diertjens leeven, veel traager toegat (das noch nicht ans het voche. dunner in hen, by hun leven, dan naa hun dood is) dan wel wanneer zy dood zijn : maar gedenkende aan de afdragende buyzen en de voortperfzende beweeging van her hert, wierd hen de reeden en daar nda, de uytwerking des yertoogs klaar en duy- delijk. 3 De darmen hebben hunnen uytgang, of navel, dus noemd men, door een quaade gewoonte, die ope- ningin deviffchen, op derechter zydedes licchaams, zeer kort onder het hoofd: weshalven de zelve zeer _ Kort in een gedrongen leggen. Een klompken uyt den zwarten, aan het begin der darmen geplaattt, neeme ik voor den lever. Bs Tuffchen dit en de darmen, vinde ik, in alle de dieren, welke ik onderzocht heb, den ontelbaaren hoop der eyronde deeltjens, waar van U. E. in zyn- nen Brief spreekt en ervaareals hy, dat honderdenvan hen te zaamen gevoegd, naauwely Kks de groote van een grof zand uytmaakende, een flaauw rood vertoonen. Plaatzen, waar te het Yelve, for noch te, gevonden heb, zyn alleen devaten, buyzen en.vergänder gänder plaatzen, ten dienst van de gal gefchikt; meest zynze echter in de gal buyzen, welke, in dit geval, alomme; toch boven maaten en met zwaare bulten, kringen, bochten en huyskens, wier holtens mid- a delyn YI ) ‘ delyn diklmaal 3. en ; duymbreet uytgezet is, wy ftecken, ter plaatze, daar ment deeze dicrenop cen gepake vind leggen; zynde ook die plaatzen kraak- beenachtig hart. In de kleene galpypen leggen zy naar de lengte en zomryds wel dryvoudig in cen go- told en meene ik, dat hier door veele, omtrent _ zelver gedaante, pseeopen zynde, hen, alslangwer-" pigronde wurmen, he zeet in een gewonden, {preijen zy zich nochthans, ook naa de dood, in warm water gewurpen, straks naar hunne viakre uyt; maar veranderen ook voort -eenigzins (te weeten  of zweeren gezwellen, of zweeren gezwellen werden: maar hoe weinige hoe kleen, of groot ook de dieren waaren, ik hebbe noort de bloedvaten, geene uytgezonderd, van hunne gewaoone gedaante, noch het bloed in de zele veranderd, veel minder de dicren in hunne holrens gevonden: houderide de zenuwen hunne algemeene loop, gefrekteid en zaamenftel' in volkomenheid; vinde ik de watervaten, door het geheele licchaam van hunne gewoone ftaat verfchillende, zynde zommi-boven maaten uytgepannen, andere gebeel plats. Ja naauwlyks zichtbaar en in dat geval, is de holligheid van den buyk vol water; het klierweezen van den lever, in zynne tuffchenwytens, zeer van cen en uytgezet, ieder klier met vocht gevuld en door-drongen, onderfcheidelyken zichtbaar en van zyn uurklier, als afgezonderd zelf het buytenvlies “yan de lever;dikker en Paes dan naar gewoonte. Heg po 7 eae =i («2 ) ‘wal zeer aanneemelyk zyn, dat deeze dieren nooit in beweene des levers; of des zelfs bloed-vaten huyfveften, wanneer men bereedenkaveld, dat de zet-ve, of van buyten, dat niemand beweeren zal wollen, of wel doorde bloed-gal, of waterpypen, daar Eerftelyken, de flagaderen zwaar van zaamenftel, e ° * yoorts zeer eng; ia wel zoo eng, omtrent hunne uyteynden, in den lever zynde, dat de zelve geene deezer dierkens kunnen omvangen (ik zwyge alhier de tegenreeden, uyt de beweeging van her bloed en andere oorzaaken af te leyen) befluite ik, met den Heere Rep1, onmoogelyktezyn, dat de zelve inde flagaderen hun verblyf en aanwas kunnen bekomen: maar achte nochthans (behoudens zyn Ed: groote naam) tegen zyn Ed: gevoelen, dat de zelve ook in de andere bloedvaten niet zyn: want werden zy (dit beweerd zyn Ed:) inde galblaas geteeld, booren zy, van daar doorgekroopen, al bytende, door den ge- meenen galbuys en wederom van daar, dooren in de bloedbuyzen, zoo moeft men alom uytgeftort, of uytftorrend bloed zien, het welk ik noch noort heb- beervaaren. Dat zy aldaar, in getal vermeerderd, al wederom door de bloedvaten knaagen, dus in het klierweezen des levers dringen en aldaar hollekens Maaken, is, behalten de onwaarfchynlykheid, ook tegen de bevinding; werdende de alderkleenfte gal- pypen, wanneer’er deeze dieren in zyn, ook zelfs omtfent den dunften ommetrek des levers, zoodaa- nig uitgezet, vergroot ea verwyderd, dat des zelfs: klicrweezen met het buytenvlies vereenigd werd, zynde in de hollekens geene de -minfte ftofte, -wel- ke naar bloed gelykr, te vinden. Het getal dezier dieren is, gemeenelyken, groot; toch onzeeker en naar de dieren -meerder, of ‘minder tyd -, tot hun voorteeling gehad-hebben; -hebbende ik uyr eene lever 87¢. gcheele, behalven veele gebrookene en in het doorfnyden en uyctrek- ken gefchondene; uyteencandere, maar 10, of 12." kunnen haalen..Men vindze in veel’erhande geflach- ten van beeften. Jagers, opde veluwe, zeggen my, -de zelve in Herten, Wilde varkens en ander prof en kleen wild, gevonden-te hebben. In Kalven heb ik ze dikmaals en in een jongen Stier, een pink, voor weinig dagen, toch uyt den groenen zwart van verjaarde; ja verouderde fcliaapen gevonden werden," -is veelen en U Ed: al lang, bekend geweft.!k - -hebbe meenigmaaleg op en omtrent den lever der ‘Menfchen wurmen; maar van cene geheele andere gedaante en maakzel gevonden : hoewel ik, als -hebbe meenigmaaleg op en omtrent den lever der ‘Menfchen wurmen; maar van cene geheele andere gedaante en maakzel gevonden : hoewel ik, als -hebbe meenigmaaleg op en omtrent den lever der ‘Menfchen wurmen; maar van cene geheele andere gedaante en maakzel gevonden : hoewel ik, als -hebbe meenigmaaleg op en omtrent den lever der ‘Menfchen wurmen; maar van cene geheele andere gedaante en maakzel gevonden : hoewel ik, als -hebbe meenigmaaleg op en omtrent den lever der ‘Menfchen wurmen; maar van cene geheele andere gedaante en maakzel gevonden : hoewel ik, als -hebbe Nader kenniffe van de bewusste diertjenshebende en ‘bizonderlyken, hoe zy zich in een kunnen rollen, -my durf verbeelden, de zelve eenige jaaren geleeden, -in den lever van een Menfch, gezien te hebben: toch zal, alvoorens dit te beveftigen, alomme gelegen- -heid zoeken, om hier van (ik verzoek het U Ed: ook) de waarheid te ontdekken. Noopende deezer — .dieren, wording, cerftvoortbrengende.oorzaak, ftoffe en voorttecling, welke zommige Schrijvers uyt -verrotting ». bederving, gebrek van zout, ongemaa- ee Ee - tigdheid: 273 (4) tigdheid van vocht, warmte en andere zinloone gedachten, woorden en hoedani pata Set id dat zy ‘eens uyt verrotte ftof voortgebtagt zynde, Multip/s- cativi {ui medsante, five operante facultate foventriee, zyn en andere beuzelachtigegrillen meer, poogenaf te leyen: ik-verwerp deze alle, ftelle vaft dat dec- ze dieren, gelykerwys al wat dierlyken, of beroerlyken feeft, uyt Zyns gelyke en dus uyteyeren, zaad, kuyt, kortom, ftof hem in zynnecerfte wording gelykvar- mig en even eefis van geftel, voortkomt; achtende, dat de eeuw, waar in wy leeven, te verrein deken-. niffe der taft-en zichtbaare (ik zwyge andere) zaaken; ‘© ‘te verre op den goeden grond van reedenkavelen.; te verre op den weg van wel onderzocken gevorderd is, dan dat men zich en andere, met dien vermuftenen verzuften ouderwyven en quylender kinderen kiap, beeter, op:den voet van-het onverlichte heidendem, ondet een fprookje van een verzterden pits. "Ne: zie hee vor dem gefchrift, van het. gö, tot het 18%, bladen hy zal’er zyanen naam: gnéand, a, zyhrie" C19) zyme iva » ter grooter zandrang van bewijs, > ='» De enheid, by welken U.E. meent, gelyk hy alin Jaar 1679. aan het Koninklyk Kon figen ood{chap in Engeland {chreef, dat deeze dicrkeas en hunne eyeren in de fchaapen komen (vas andere diertjens en hunne eyeren, zal mea het zelve. moeren onderftejlen) naamelyken, dat de zelve in vochtige Zoomer-en Herst tyden, uit het aardryk opwellen- de, met het vochr, waar in zy leeven, ofkomen, ingedronken werden, vinde ik, (hebbende my des en, door® Boeren, beefte-weyers en Slagters doen berichten) zeer waar{chijniyk, dan (bet zy met U. E. believen gezegd) goenzints, dat de zelve door maag en darmen boorende, uyt de holligheid van den buyk,ia de vaten van den lever zouden dringen, al- daar voortteelen-cn in de inaag en d " armen openingen. Maakende, de werkende oorzaaken -zijn, dat (uyt die gatjens) den grooten mage des-waters, welke zom-tijs in de holligheid van den Buijk gevonden werd, werd uytgeftort en uytzijpeld: want komen zy, nu al dieren zynde, in de maag endarmen, kunnen zy al door de zelve booren, zoo zullenzy.cok doorde ~ vkezen van de andere ingewanden, aan en by de voornoemde gelegen, als het klierbedde, nieren, mult., zckeriyken kunnen booren en (dat ik noch nooit gezien heb) in de zelve gewonden werden. U E: doe hier ten 2** by, dat zy dan allomme zicht- baar genoech zouden zyn en ook immers, fen.min- ften in den maag, of darmen moeten (dat ook niet gefchied) gevonden werden. ue & rt p Ten | QF C16) Ten 34, al boorden zy door de voorgenoemde- declen ; zoo zou’er, gijl) of vocht, in dunheid gijl gelyk, moeten uytvlocijen. Anderzints zou men, was het vocht prover, de gaten in die ingewanden moeten ondekken. Ik heb, om hier van de waare heid te onderzoeken, de maag en darmen van cen Schaap, met deeze quaale, ten uyterften, gequeld, toen zy warm waaren gedrukt, doorzocht, gaamaals de zelve in warm water gehouwen » met warm water gevuld, wederom in hetlaag{te gedeelte warme bran- dewijn en eyndelijken maa gegooten, alstoen, bewoogen, gedout en herdoud, bezitn, behandeld op alle (my bedenkelijke) wijzen ;. dan hebbe geene de minstere openingen in dezclve kunnen befpeuren. Dat de zelve uyt de 12 vingerigen Darm, door de ge- meene galweg, in de galblaas en galpijperf zouden kruijpen, daar hunne ongen teelen, -&c: ftrijd te veel met het bekende geftel en werking, of gebruik deezer deelen; dan dat ik dit behoef te wederleg< en. De gedachten, welke UE:my, den 194: January lastleeden schrecken, omtrent het drinken van graftwater en spijs bereiding voor demenschen, dat, naamelijkken, daar door veel dieren (ik verständigen) en hunne eijeren) in het licchaam van den menfch kunnen komen, gaan by my door; dan stelle vaft, dat het water, het welk men in de holligheid van den buijk, als boven, in menfchen en beeften vind, alleenlijkkenuyc gebrookene, ofanderzints gefchondene watervaten, zijpeld; maar niet uyt de gatjens Iekt, -welke. deeze dieren in den maag, of darmen maaken: maar begrijp ook miet een, dat zy dieren, de watervaten en der zelver begintzelen ‘in den lever, schoon, in de watervaten zelfs niet zijnnde, kunnen breeken en fchenden : zijn-de, voor my, cene zeekere waarheid, dat het zaad, of de eyerkens van deeze en andere dieren (UE. zie hier op het 12%: en 334: blad,.in het gefchrift van Mr. SrEENEVELD) met het g Under het bloed, met Biet bloed in den lever (ten opzichte van deeze diere- ens in het bizonder) voorts in de wegen en werktuygen van den gal kunnen komen, ‘blijven, voortreelen en alzoo de gebuardcelen fcheu- ren en verbreeken. ae Le ae Zy huysveften eerftelijken niet, in de bloedvaten in hee algemeen, nochook in die van den lever’, in het bizonder, als niets hebbende (ik zonder eeniger maate den poortader uyt) waar in en door zy van de algemeene bloedvaten, weezentlijken, verfchillen. Ik ‘zegge niet in de bloedvaten 5 zoo, om der zelver, als, des bloeds en der bygemengder fappen gedu- rige, eygene en voortgaande beweeging. ji Ten 24, niet in de watervaten, om de voorge- melde reeden; der zelver engte en geduurige afvore- ring van vocht, uyt eene naauwe naar eene wijder plaatze. hens a4 ‘Ten 3", niet in de zenuwen, als zynde geene ‘pijphdlie deelen, wier eynden in de ‘holte der gal- ‘ Duyen uyt- en open gaan. Ten 2%: war men deze dicren, of hunne eye- ren vind, zyn de galvaten in bulten uytgezet, hard en van eae te » hangende de dieren zelf 200 vaft aan den vernoemden dikken gal, dat’er hun- he licchzamejens, nu alafgenoomen, nochtaysalom- me mede bezet zyn. Ten 3: bet vocht, dat men hen ten monde can nave! uytdrukt, is het zelve, dan alleen wat dunner, daar zy in leeven en van welks zommige declen zy evoed ‘werden: maar wat wonder? | ieder dier Focft zyn lecfplaats en voedftof in het bizonder, Near vereyfch van zyn geltel. Zeevifch fterft in zoct, rieviervifch in zout water,cen wurm in de lucht een vogel in de aarde en zoo voorts. Wat wonder (regge ik dan) is het, dat die dier, nu in hetlicchaam wan een ander dier gevoerd, alleen in zyn leef- aats en leeftof, of die’er meest mede overeen- mt, te weeten in de werktuijggen van den gal en in den gal zelfs, leeft; it, teeld en gevonden werd? derhalven achte tk het eene gantfch onge- nde leering, dat men, om wurmen en andere ge- Pirie uyt de licchaamen der menfchen te drijven, hen alleen bittere geneefmiddelen moet geeven: want ook immers ziet men het tegendeel in zommige ‘wurmzicktens: ten eo ‘zy tandpijn; om re « 2 en 2/ 2/ 9 {40) Kon te proce ae honing, zuijker, ofanderezecs te ftofte aan de bedurvene raoden tonsete y daas door. en medé wurmen uyt de zelekte gencelt. sg = ' Om nw _aan te.wijzen, dat deeze en andere dierent in -den lever en andere plaatzen en deelen der lic- chaamen zich onthoudende, de oorzaaken van zom- mige ziektens.en bunne bygaande toevallen zyns weete men in het algemeen, dat’er naauweliyken - ftoffen te noemen zyn, in welke zomtijds geen die- ren gevonden werden. Dic hier van cen kort begrip begeerd, leeze de aanteekening, door den Hr. Put- LIPPUS ScHAS VAN LEEUWENHEIMB y gedaan en door het Hoogduijtfche konft genoodfchap, in hun- ne verzaameling der aanmerkenswaardige gevallen, onder die van het Jaar 1670, op het 34.8¢: en vol- gende bladen gebragt: maar om kort te‘zyny weere men, in het bizonder, ik zwyge van andere schrecken, dat’er in den menfch geene zoo vioed ige, zoo väte deelen te noemen zyn (want eyndelijken behoore onze aanmerkingen in cn omtrent andere dieren en flotfen, ten nutre van den menfch, te strekken) in en omtrent welke, de aldoorfnuffelende naarftigheid, zederd weinige Jaaren (men prijze U E. Voorbeld) geene leevende dieren ondekt heeff. Ik wil (als ttrijdende tegen de waarheid) niet beweeren, dat men altyd toonen kan, darin alle ziektens, jeukten, hair-endouwurm, zweeren en zwellen, dieren en noch wel dic, oorzaaken van de zelve zyn: naardien ik weet, dat men uyt zommige puyiten cen ftoffe dringd, welke nicts meerder s gelijkr. Elyke; toch-niet minder, dan. een. wirnitie ts. ‘Zie er cen aanteekening van gevallen en -plaatzen der menfchelijke licchaamen, waar in dieren, wu: men en. andere gedrdgjens, door mannen van oor-deel en naarftigheid gevonden zyn; want wilde ik een zamenraapzel van de beuzelpraat » welke men o dit voorwerp zou kunnen vinden, omtrent ‘deezer en anderer dieren wonderlijke vormwifzeling, voort-tecling, kragt van byten en booren te voorfchijn brengen, ik zou den tijd, U E. kenniffe van deeze zaaken en myn geduld te kort.doen. Warmen ye dans Hebhold gevonden, zie de vorneemde Hoogduytfche dagrepifters. 1. die 100. 24: Jaar. aanmerck. 147. en het Jaar 3. aanmerk: 4.14. 24: 100. ophet Jaar 9. en 10, aanmerk: 50... Van veertig Maaywurmen, vancen oude Vrovw + door de neufgaten geloft » na-een. zwaare hoofde {cheelpijn geleeden te hehben,. spreckt P. BorEL-- BUS, in zyn egoan! der zeldzaame waarneemin+ gen., z0o.in de naareeden, als de 19. en 3ofe: aanmerking. ; es oe - Op het herde herfzenviies vondmen cen wurm, zoo Forestus verhaald; in zyn 9%: Brief, de 4: - a - a aanmerking van het eerfte deel. — | | . Van diergelyke meld Hizpanus; in de eerfte too, de 164; zynner aanmerkingen; als ook van gene. doar. den neus geloft, als boven, de 8fe: aan- warmen der oegen doed onsPecuy1Nnvs, inzyn. 3%, B. de 35%e: waarneeming, kennen. Hoe de zelve door den neus uptgeworpen wierden, ane) ; C 3 leckt 22s (23 ) : fee men py Toe sesoe Rascdercurn 26. Mer de 3“: verdeciing. c ogi ra oe hee 3: faar. aanm: 99. PEs het 4. B. het 12: hooftftuk. P: BoRELLUvs; het 3*: 100, 2an- merk: 4. ey IP Hoe veel maal warmen in de soren gevonden werden, is te vinden, by de meerpemelde hoog- duytfche aanteckeningen, op het 3. cn 4%: jaar, waar: ¢. By Foresrus, het 21; B. de 26. waarn:in her 12. B. waarn:9. PLinvs, het 20.B.1 44% hoofdftuk: J. B. Monranus. waarn: ge. Van Tanapynwurmen, fpreckt Pecnirnus B. 2. ‘waarn: 36. Van wurmen der tanden zelfs, vind men een ‘reeks gevatien aangeteckend, by de meermaal gemel- de Hoogd: zie het faar 5. waarn: 192. het Jaar9.en 10. waarn: 34.¢n 187. in de Deenfche aanteck: het ‘reeks gevatien aangeteckend, by de meermaal gemel- de Hoogd: zie het faar 5. waarn: 192. het Jaar9.en 10. waarn: 34.¢n 187. in de Deenfche aanteck: het ‘reeks gevatien aangeteckend, by de meermaal gemel- de Hoogd: zie het faar 5. waarn: 192. het Jaar9.en 10. waarn: 34.¢n 187. in de Deenfche aanteck: het ‘reeks gevatien aangeteckend, by de meermaal gemel- de Hoogd: zie het faar 5. waarn: 192. het Jaar9.en 10. wa 54, deel, de 1878, was: LEEUWENHOEK, dat'er ware men in bet [peegzelzwemmen, befchrijven, neffens de duyfche, op het 9: en 10: Jaar in de 1 308e: aan. teck: veeleandere, zeggende Hitpanus in zyncerfté deel, de 59 aanmerk: dat cen meenigte der zelve in het tandvleefch huyfveftende, de oorzaak des doods zyn geweft. =aEe Uyt de ruggraat komen wurmen,. volgens het verhaal der duyfchers, zie op het a: Jaar, de 104¢: aanteek: Perrnus Borevuus vindze op den Rugen noemt hen, naar de plaats, ragwurmen Aes 1 fte, deel ’ de 8ofe: waarn: niet alleen wurmen; maar Mehben werden zomtyds door braaken uyt het licchaam ge. Wurpen: zi¢ als boven, de a ac > et C33) chet cerftc deol, vem bct 34: fam. Onbepsald is ber gaal der aanmerkiagea, welke men vind van wary men ter maage asigripoeren : als by voorbceld; de Hoogd: fpreeken van de zelve op het 34: Jaarde 288: op het zelve on ber 4d: Jaar waarn: 36.n So. inher 242: deel, her ¢4¢: jaar, waasn: 39. her 64: Jae, wasn: 33. hy x Van decze, maar wit cn langer, handeld For t- srus, inher 21.8. de 26%: waarn. als ook cer zel- _ Ver plaats, dat cen oud man ‘er s00. en cenander 300. hadde uytgefpouwd, | ~ Dat sly ete door ~2uremen werd veroorzaakr, beweeren de genecshoeren van Kappenhagen, in het 5%:'dec] hunner aamecekeningen, met de 34,Ac: aanm: | Dat’er warmen zyn, <ée de dermen, nondcr {chaa- de, dsorbooren, fiellendehoogd:. valt, ophun 5*: aar. de 45%e: aanm: eok Bowerus in 34: zyn ook van de genecsk: der Noordéch: vol: aar. de 45%e: aanm: eok Bowerus in 34: zyn ook van de genecsk: der Noordéch: vol: aar. de 45%e: aanm: eok Bowerus in 34: zyn ook van de genecsk: der Noordéch: vol: aar. de 45%e: aanm: eok Bowerus in 34: zyn ook van de genecsk: der Noordéch: vol: aar. de 45%e: aanm: eok Bowerus in 34: zyn ook van de genecsk: der Noordéch: vol: aar. de 45%e: aanm: eok Bowerus in 34: zyn ook van de genecsk: der Noordé de 16. verdecling en alderman de 194¢; aanm: dat wederom andere, de zelve decicn doorboorende, den doad veroorzaaken, meld de zelve {chrsjver, an de 33: Van cen geheel bofch, of klomp ven warmen, na groote Sl Oe. geloft, maakc Hitpanus ie. wag: in bet aft: deel, des 7. ganmerk: van cen fuk van cen wurm, door cen vrouw gelook, 7. elfen Jog. ade: deel, de 73.¢: aanmr: at ’or wurmen apt den navel gedreeven werden, | lecrd ons Forestus, in zyn 7. B. waarn: 35. en de aanteek: der alte; yerdecling : wyders de Deeniche aan- wckeenaass C24") | teekenaars op het Jaar 1673. aanm: 74 dat de Meay- wurmen oorzaak van den druploop zyn. Zie hier ook op in het 34¢: deel de 26.e; korte fpreuk van Hipro- CRATES.. 7: Warmen vondmen ooit in een liefch buyl, naar de _getaygenis van de beroemde haogdt: zte op het 6é: aar, inde 124¢: verdecling, de 144 "te: aanmerking. ..Deeze dieren vind menin dentong, het ribbrulits, -hartezakje en andere deelen van den borft, gelyk dit, de dcenteli fchrijvers in hun 3. deel de 56. en Forestus in zyn 21. B. de 26.e: waarn: verdeeling .3- hebben aangeteekend. Ja zelf het Bert is niet vury van wurmen, zie hiet iz de 13: aanm: der duyfchen op het 9. Dat’er waurmen in de aderen zyn; befchrijftJo: Ruoptus; de 6c; aanm: hebbende de zelve ook ix de liefchtakken ondekt, zie de 61“e: aanm: - Petrus Borexwxus, verteld van dierkens de welke de gedaante van cen walvifch hebbende, in het bloed zich onthouden. Zie zyn 4.4: waarn: io de 3%: verdecling..§.- thee Forerus wil, dat de koortzige menfchen met. “wurmen bezet zyn, -zie zyn 7. B. de 36"; waarn: het eerfte deel. _'ac Kircuerus, fiel hen als oorzaaken, of werktuy- gen van de peftziekte. a: ee: Ruopivs, maakt gewag van ¢en overmaatige, Sees wourmen-en noemt hem de corzaak van eene nedunrige xicktern den dood, inzyn 3%: deel de gf: waar. =: ieee oe > 5 - Fee 6 Waar € as ) . Waar Hitpanvs en andere warmen vonden, ge= lyk i de galblaas, pisblaas-en elders, is vooren ge- gegt: maat.de H: duytfche vertoonen hen in de xie- ren, zie op het 3%:Jaar de 405. aanmerk: - Gelyk meeft alle aanteekenaars van de voorvallen der ziektens, werk maaken, omtrent de pis hunne waarneemingen te berde te brengen, zoo zyn’er te veel gm hen alle*te noemen, die warmes in dezel- ve gevonden hebben. Van. hen alle.zy dan genoech, te noemen. de H: duytfche op het 3: en 44¢: Jaar, ° aanm: 156. het 3. J: waarn: 77. Het 6. J: waarn: 31. Pecuniinus 24: B. waarn: 18. de Deenen in hun 5%: ftuk, waarn: 25. BONEtus in zyn voorgem: B. waarn: 33. Tuvr 2d: B. 43: Hoofdft: zie ook de hoog- Sabie op het woord Termites. Bonetus in zyn 34: aanm. de 29¢: verdeeling van het 34¢; Bock, als ook van zen diertje, vangedaante ads eengulletie, leevende met de pis ustgewurpen, inde 35: aanmerk: noch van een: wurm door cen Zoogen= de vreuw ter blaazeuytgedreeven, in de 33%: waarn:, De wurmen pachoaden zich ook in des lyfmoeder, zie hier van de 74¢: aanmerk: op het 94¢: en 104¢: en de ~ gate: op het 8Me: Jaar, verdeeling 2. in des zelfs /chee- de vindze Forestus; het 21. B. aanm: 37. in de. under aatenekeningen. 3 maa: Van wurmen in de beenen; den balzak;, van een gezwel en blaasken. vol warmgen, melden de hoog- duytfche aanteekenaars op het 3: en vierde Jaar, de __ 173. waarn: ook ophet 7: Jaar, de 164e: waarn. - : In {churft en de pokjens befchryftze BorELLUS, waar. 72. D an waurmachtig bleed, metden pisgelooft, meld: In 225 (36 ) ; In pusfien, pokjens en dm gebtelts and des lice pale Ruoptus, waarn. 64. verd. A : Van cen gebeel warmachtig man (och! was dit gebrek wat zeldzaam!) maaken de Deenen een aan- teckening in hun 34¢: ftuk; waarn. 11. Zwaare toevallen van mytew, toond HrtpaNvus} anmer. 96. gelyk Bonerus in zyn laatfte, verd. 3g. een geduurige voortérenging Van Wurmen. van kindsbeen, tot eene booge ouderdom. Vax * verouderde, verfcheidenevangedaante, grete, klee- me wurmeen 2 Uae andere dicres, 2yo alom in alle deelen des licchaams aanteek en den vinden; zu dan, zal nu het gefchil, of lever de reeden- kaveling mocten zyn, of. deze dieren, die men toeftaat, in de deelen der leevende menſchelyke lic- chaamen, gevonden te werden, oorzaaken van ziektens en hunne bygaande gevolgen kunnen zyn, of niet en wel re meerder, om dat onder sndere/ti: KerxkRriIne, cen man, dic in deontleed-en genees- kunde cenen groeten naam ver heeft, her zolve in twyfel treks: wanneer zyn Ed: op het 179{tte blad, in de 93%: zynner aanmerkingen, de on- ee Aa eee in welk men van de INGEN » en by ulp van vergrootglazen, in de antleedkunft,: veld., poogt te toonen: ley- dende deeze onzegkerheid af; 1. uyt het veranderen der verwe; 3. uyt het beurtelings be. zichtigen cones aclvigen decls, dat, cancel, het geone nu gefcheiden -tykt, waarelyken verees ‘Bigd, ja cen en ki yken. te zaamen gevoegd is: + Gn) is: maar naa zeeker vergrootglasen des zelf$ maa- ker B. Spinosa ztet gepreezen tehebben, voegd hy’er. deez¢ woorden by: door behulp van welt myn verwonderlyk werktuyg y ik zeer verwonderly- ken gexien heb, dat, naamelyken, de darmen, de lever on al het weexen der andere ingewanden met cen oneyndig getal van zeer kleene diertjens gevald ayn: dan temand dit overweegd, dat cen huys, her welk bewoond werd, {choon en helder is, maar foch- thans deor de geduurige onderbouding van de gees © ne die het xelve bewoomes, verfirt, zal mogen suyfelen » of deexe dierkens 5 door hunne geduurige beweeging 5 de xelve bederven, of onderhowwen? - . Schoon my niet onbekendis, welke cene groote ingang, geloof en vertrouwen, niet alleen by hee gemeene volk, maar lyder! ook by.zommigeaan- zienclyke perzoonen, de ongrgronde naasien van ervaarenheid, voorbechd en verhaal van zoo genoem- de gebeurde zaaken en wat des meerder zy, bekomen en behouden hebben, zal ik echter nu geen fchrijvers tegengaan, noch aanhaalen,. die ziektens en hunne oorzaaken van wurmen en ande- re dieren in ’s menfchen licchaam venta ’ ir a | : want, om zoo vryhertig, als cerbiedigly- eel meening te zeggen ; ik meen, dat alle er- vaaring, aanmerking em voorbeeld, nooit, of maar cenigzints in het algemeen.. Eerftelyken, men ziet nooit twee en », wat 2eg ik gevallem, men ziet neoit twee dingen, alom. eveneens, Op dicn ftclregel 2cide ik cons en het bekaagde zommige y Dr ELK 227 (28 ) ELK DING IS GODDELYK , OM: 'T EEU WIG ONDERSGHEID. _ Men paffe dit op de geneezkunft toe en voormyn pedachienzullen e tyd des Jaars, tyd des leevens, unne der lyders , wyze. van leeven, plaats-der ge- breeken ,. zwaarder , of minder kragt der zickteen des gebftks voorts noch veele andere omftandigheden, tegen de evenreedenheid en toepafielykheid van cene’ aanmerking, op een ander voorval, pieiten. Ten 240; vind men weinig menfchen en noch min- der geneezhecren en heelmeefters, die hunne mifila- gen» ten nutte van hunne eyennaalten ,. willen, of durvenbekennen. .- Binks Ten 34es; het gebeurde nu,dat men naa reedelyk on- derzoek, twee- zeer naar overeenkomende gevallen aantrof : - zoo vraage ik (my dunke met reeden) be- fluyt. men daar.reedelyken een onwederfpreekelyke waarheid en gevolgelyke wet , van altyd gebeuren en. van altyd als cerft te moeten doen, uyt? Ik meene neen.. Men dochierby, dat: : s gene Ten 44e0: geen menfch in de geneez-en heelkuaft moet , noch mag aangaan op getuygen ; ging dit. door en was alles waar, daar men getuygen toe kon. vinden, Zoo waarén ecerlang al de wonderwerken, welke aait de: Paufgezinden ter verfiering van hun. kraam uytdochten, waar gemaake: ging dit door, © zoo zou men op de getuygenis en verzeckering van een verichrikt, of kaneecen duyzend zotrers: nyen, voor waaie zaaken, mocten aanneemen en quake ec © ‘F oi aalvers. (-39.) zalvers den prijs, boven wijze geneezhceren en ver: ftandige heelmeefters, behaalen. © | Ten 5%, Wat geloof is’er toch veel aan het ver- haal van zaaken te flaan, by welken de menfchen, naar zy de zelve verhaalen, nut, of fchaade behaalen. Wat doed meenig menfch en zecker wat mecnig geneezhcer.om voordeel niet? te zeggen (toch met. ten te legen) sk heb deeze van doofhetd, met dit in- Sfirument, die van de vallende ziekte, met dat mee dicament, geneezen, gaat wel; tot dat men di geneezene luyden zockt en al heel nier, of wel het tegendeel in hen bevind. Kortom ik houde my aan de regelmaac van reeden, de zelve, zoo veel ik kan, gebruykende » my van mynne uyterlijke zinnen en — der zelver hulpmiddelen dienende, gelijk van een bode, tot cen brief; een werktuyg, tor het werk, | het licht, tot zichtbaar onderfcheid, derin zich reeds onderfcheidene dingen en zoo voorts: vaftitellende dat alle zicktens (ik zwyge van uytwendiglen toe." gebragte fchaade). in de vicedige deelen cerft, ten 24a: in de buyzen, waar door de zelve vloeyen en’ ten 3°: in de deelen, waar in de zelve werden ge- voerd, te vinden zyn: dat wyders, meérdermaalen dan’men denkt, dieren Oorzaak van dezer drien declen quaade gefteltheid, hindernis in beweging en der zelver gevolgen zyn; ontkennende wel uyt- drukkeljken, dat het bloed en de gal gemaakt, of coit gefteld zyn, gelijkerwys hen veele befchryven.. Gemeenclijken hebben bet deeze declen en ftoffen ge- daan, gemeenclijken werden zy en hun quaade gefteltenis, de oorzaaken vanzicktens genoemt. Het cerfte poo - D 3 is er (30) : is*er te veel, of te weinigs nu te zout, dantelym-. achtig; nu te wrangzuur, dan te waterachtig, nu te dik, dan tedun. Het tweede te veel, of te wei- nig; tetaay, ofniettaaygenoech; te bitter, of niet bitter naar behooren, nu te naauw, dan niet naauw genocch met het bloed verbonden en vermengt ; na aangebrand, dan niet genoech gekookr. Al deeze praat kan door den beugel en waarom niet? de vifite krygt’er zyn beflag, zyn forma en de quakzalvende aerate zyn geld door. Die het af beeidzel van zoo EEN RAADSHEER MET EEN P,: IN ’T MIDDEN, OF VOOR AAN, by letterfchildery ; wil zien, leeze de 7%: zeedeprint van den Heere van ZuYLICHEM: Maar menge on- der dien hoop, geen braave en geleerde mannen, die het {poor van reeden en benedecke mannen, die het {poor van reeden en benedecke mannen, aan hunne lydende evennaaften, cer goeder trouwe befteed, aangenaam zyn. De 2ulke weceten uyt de gedaante, het maakzel, de beweeging, dat het bloed miet zout, niet zour, de gal ntet aange- brand, niet water achtig kan zyn; dat de by-entomenging van andere, geen deel van weezen, of in zich veranderd: de zulke zocken geen oorzaaken vanziektens in vochten en werkmygen, die ter plaatze y daar men het begin van de zickte fteld, niet zyn, of ooit waaren: de zulke zullen kunnen en willen begrijpen, dat diertjens, al zien zy de zelve by geen duyzenden en juyf vaademen ea vocten Lang en.dik. C 3 ) noch altijd ten newze en ooren van de lijders en lijken uytkruypen, den menfch, in welke zy zyn, ziektens en fchaaden kunnen toebrengen: ja wel toeftaan, wifjl men in alle deelen des licchaams dieren kan vinden, dat zy ook in alle deelen des licchaams ongemak- ken kunnen veroorzaaken en waarfchynnelijken ver- oorzaaken. Ik vonde ooit en altijd, meerder werk in het on- derzocken en kennen der ziektens en hunne oor. zaaken, dan om de zelve, gevonden hebbende, te geneezen , of te hulpe re komen: ja zie de zaa- ken, welke men meermaalen als oorzaaken van icts fteld , voor der zelver gevolgen en uytwerkzelen aan. Zoo noemt men cen watergezwel in den buy, een zweer in de liefch en zoo vorts, wanneer men de zelekten vooraf gebracht, de oorzansen van de ziekte en den dood; zonder te denken, dat de zelekten van vooraf gebracht, verflopte; of anderzints befahndigde pijpen en verhinderde bewegingen ceniger vochtenzyn; zonder te onderzooken waar door, in welke plaats, wanneer, op wat wyze deeze zyn pecs » of hebben kunnen gefchieden. Hier doorkomthet, datmen, tor‘cen en zelve gebrek » den cen geneea-middelen volvuchtig zout, den ander, welker zaamenftel aarachtig en vaft is, ziet -gebruyken : maar hier van breeder, by andere gelegenheid, om niet te wijd van mynne {chrijfftofte gaan. 1k heb, immerszoo ik meen, genoech petoond, hoe zommige diertjens in de licchaamen der menfchen komen; de wijze nu» op welke zy de zelve kunnen befchaadigen, pijnigen, es: Vere Aldus oorzaaken vah ziektens en hune ne toevallen; ja den dood zyns verbeelde ik my te zyn, dat deeze dieren, welker duyzende zom- tijds by een gevonden werden, Eerftelijken. de deelen, waar in zy huysveften, boven maaten uytspannen, zoodoor den aanwas van hunne licchaamtjens, als door de vermeerdering van hunne geflachr. - _. - Met in en door deeze deelen' te bijren, aldus - de zelve te verbreeeken.; verliezende. daar door die Tee cal hun gebruyk in het geheel, of ten de- en 3%: Mer in en door pijpen en plaatzen te booren en zich tewringen, wier tedere zaamentitel hier door in lyen geraake. 4; Door broeying der zappen, als zy, naame- lijken, den voort-en uytgang der zelve befetten en hinderlijk zyn. Mec de vochten, zappen en ftoffen, welke ten voedzel en wasdom, of bereiding en ten dienfte van zommige deelen gefchikt zyn, tot hun voedzel en wasdom naar zich neemen. Met hunne vuylicheren, eyeren, jongen, verfürvene licchaamtjens tuffchen en in deelen te werpen, wier beweging aldus verhinderd zynde, quade gevolgen met zich fleept. Hier waaren meerder wijzen van be(chaadigen by te doen, maar ik vertrouwe dat deze genoech zullen zyn, om een denkbeld van noch andere te maaken, Die nun een middel weet. en gebruyke, het welk, Zondet keed aan de deelen des licchaams tedoen, deze 2 : dieren, dieres, frumme knaagging, kruypi wat des meerder boven panoeaida tasd oye omt, of wel de zelve leevende tenlyve uytwerpt, gaat, tendee- zen opzichte, in zyn voor{chrift en geneezing zee- ker: maar men ftonde nualtoe, datdeo heden der viocybaare declen en alzoo 