Een bliksemschicht der XIX eeuw
Charles, Rudolf, editor
Die teedere en gevoelvolle klagt in den een en veertigsten Psalm: "Zelfs de man mijns vredes, op welken ik vertrouwde, die mijn brood vat, heeft de verzenen tegen mij grootelijks verheven,” kon ongetwij- vörden en zal ook waarschijnlijk door David geuit zijn, ter gelegenheid vvan eenen opstand van zijnen ouden vriend en rassman, Ahithophel, vten voordeele van de partij van zijnen oproerigen zoon Absalom. Wij wweten echter met zekerheid uit Johannes (XIII: 18), dat deze voor- vzegeing vervuld werd, toen Jezus door zijnen afvalligen leerling ver- vraden werd. "Ik zeg niet van u allen; ik weet, welke ik uitverkoren vheb; maar dit geschiedt opdat de Schrift vervuld worde: "Die met mij vhet brood cet, heeft tegen mij zijne verzenen opgeheven." De acht en zestigste Psalm, hoewel oogenschijnlijk handelende over vIsraélitische overwinningen, de overbrenging van de Ark naar Zion yen de diensten van den ‘Tabernakel; spreekt niettemin onder deze yzinnebeelden over de opstanding Van Christus, zijn opvaart in der hoogte, zijn gevangennemem der gevangenis, het gevangen van gesetzen, het oprigten van zijn kerk in de werweld, en het uitbreiden van deze, door de natién tot het gelöst te yvoeren, hetgeen klaarblijkelijk zal zijn voor ieder, die door de aan-yhaling van den apostel er de kracht en de beteekenis in zal vinden (Efezen IV: 7, 8). »Maar aan elkeen van ons is de genade gevangen, naar de maat der gave van Christus. Daarom zegt hij, als hij yopgevaren is in de hoogte, heeft hij de gevangenis gevangen geno-men, en heeft den menschen gaven gevangen.” Mattheus (XII: 35) berigt ons dat Jezus tot de menigte in gelijke-nissen sprak en geeft als eenige, de eenige reden waarom hij dit deed rop, vopdat mogte vervuld worden hetgeen gesproken is door den profect (Psalm LXXXVIII: 2), Ik zal mijnen mond open doen met spreuken; ik zal verborgenheden overvloediglijk uitstorten van ouds her." Adam Clarke zegt dat verscheidene van deze aanhalingen uit het Jude Verbond, ~geschikt gemaakt zijn” tot de geschiedenis van het Nieuwe Verbond, terwijl hunne oorspronkelijke bedoeling verschillend vwas, hetgeen men als uitgemaakt kan beschouwen; doch men dient vzich altijd te herinneren, dat deze geschiktmakingen door denzelfden) xgeest. Het komt mij voor dat Dr. Clarke, in zijn verdediging van die zinseden, waarin het onzer verdorvene rede toeschijnt, dat de Evangelisten eene willekeurige en ongerijmde uitlegging geven aan eenige geendet van het Oude Verbond, niet zulk eene sterke stelling ingenomen het wel had behoore te doen, aangezien bij zijn wijze van redenering, de onderzoekende voorshands gelooven moet dat Jehovah zowel het Oude als het Nieuwe Verbond schreef, terwijl eenige men-schen naar bewijzen zouden zoeken voor zulk eene leer, en in hunne, nasporingen juist op die aangehaalde voorspellingen zouden stuiten en daardoor tot twijfel zouden vervallen. Daarenboven zouden Mahomed en Jozef Smith, door deze wijze van zich te verdedigen, even goed als’ Jezus bewezen kunnen worden de Messias te zijn. De eenige geschikte en veilige stelling, die een bijbelvriend kan aannemen is, dat God het gezond verstand maakte, en er de uitsluitende eigenaar van is; en, naar dien hij het regt heeft met het zijnne te doen wat hem Gewändert, kon hij zijn zijn zijn geinspielerde profeten en evangelisten ontslaan het te gebruiken, wanneer zijn dit geschikt oordeelden, en niemand hoegenaamd had het regt zich hierover te beklagen. De dwalingen van de Schrijvers van het Nieuwe Verbond in het zin-spelen op de aangehaalde voorspellingen, zijn zoo tastbaar, dat de kerk zich reeds alle moeite ter wereld gegeven heeft ze uit den wee te rui-men. Omstreeks eene eeuw geleden, gaf Whiston, een warme gelovige, en de opvolger van Sir Isaak Newton, in zine betrekking als professor in de wiskunde, een werk uit, om te bewijzen dat de Joden gedurende de eerste eeuwen van de Christelijke Kerk, op eene bedriegelijke wijze de zinsneden in het Oude Verbond gewijzigd hadden, waarop door de evangelisten als voorspellingen nopens Christus verwezen wordt. De ongeloovigen antwoordden, dat, als dit het geval was, men in ‘geen geval hoegenaamd aan het Oude Verbond geloof kon slaan, De leer van Whiston werd wijd en zijd als juist aangenomen, tot dat eene vergelijking van al de oude afschriften van de Joodsche boeken aantoonde, dat zij alle volmaakt met elkander overeen stemden, in d aangehaalde voorspellingen, Er bestond nog eene andere leer, namelij dat de bewuste zinsneden in Het Oude Verbond twee beteekenissen had den — de eene geschiedkundig en de andere profetisch. Dit schijn de wijze te zijn geweest, waarop Dr. Arnold de moeijelijkheden, die zich in dit geval voordeden, zocht te ontsnappen. Hij zegt: Wij vin Jen dat er in het Nieuwe Verbond verscheidene verwijzingen gedaan worden, naar verschillende zinsneden ip het Oude Verbond, die als yoorspellingen met betrekking tot Christus of eenige bijzonderheden jopens de verspreiding van het Christendom aangehaald worden. Wan-neer wij nu de teksten in hun verband met het overige beschouwen, 2 aldus trachten hunne beteekenis te ontdekken, volgens de eenige oorgare grondbeginselen der uitlegging, dan zal het vaak schijnen dat zij zeenbebend hebben op den Messias, of op de Christelijke tijden; maar of uitdrukkingen zijn van algemeene godsdienstige gevoelens, 200 ils onderworpenheid, liefde, hoop, enz. Offenige hinzondere yebeurten ist in het leven en den toestand van den Schrijver, of van de Goodsche natie verwijzen, en in het geheel niet aantoouen dat een meer verwijderd onderwerp of geheurtenissen van eenen meer algemeen of seestelijken aard, voorspellenderwijze bedoeld waren.” Verder zegt hij nog: „ledere voorspelling, door eenen mensch (dat wil zeggen door xen verstandelijk vermogen, en niet door een eenvoudig werktuigelijk middel) geuit, en die ten zelfden tijde door God ingegeven zijn, moeten, aar het schijnt, eene dubbele beteekenis hebben: de ecene den zin die de menschelijke geest des Schrijvers er in leet, de andere den zin die god er aan mededeelt... Wij mogen zelfs vooronderstellen dat de wrofect ten eenen male onbekend was met de goddelijke meening van jijne woorden, en eene eene bedoeling er aan heeft willen hechten, geaeel verschillende van de zienswijze van God.” Het is een bewijs dat le bijbelsche voorspelling wel zeer in het enge geraakt is, wanneer de seleerdste en be Kwaamste verdedigers er van, reeds beginnen aan te demen, dat de profeten de beteekenis van hunne eigene woorden niet senden. Wanneer Jesaja zich zelven niet begreep, welke zekerheid jebben wij dan, dat iemand anders dit deed of doet? Palfrey treedt le moeijelijkkheid moedig tegen; hij erkent dat de Schrijvers van het Nieuwe Verbond somtijds(!) het Oude Verbond verkeerdelijk uitleggen, m maakt de oordeelkundige opmerking, dat ~de leer van cenen dub-velen zin,” billijker wijze blootstaat aan de beschuldiging val de grond-veginselen der taal te schenden en inderdaad de leer van hoegenaamd ‘eenen zin te zijn.” -#De Christenen kunnen geene enkele voorspelling in het Oude Verbond aanwijzen, die duidelijk op Jezus Christus ziet, die door den spreker bedoeld is op hem te slaan, die zijn karakter en zijne loop-baan vooruit beschrijft, en die klaarblijkelijk bij zijne verschijning op ‘aarde vervuld is. Neen, dit kunnen zij niet. De meeste der zinsneiden, die men Thans beschouw als aan deze vereischten te volden, ‘doelden en waren ook ten duidelijkste bestemd te doelen op voorname -personen in de Israélitische geschiedenis; er zijn er verscheidene on- ‘der, die in het geheel geene voorspellingen zijn. Ding maken. Zij hechten een groot gewigt aan de voorspelling, dat de Messias tot het geslacht van David zou behoore, en zij trachten te: bewijzen dat Jezus hieromtrent de voorspelling vervulde. Deze poging mislukt hun echter ten eenen male. Zij toonen het geslachtregister van Jozef aan, van wien geen droppel bloed door de aderen des Galileschen hervormers vloeide. Er wordt herhaaldelijk gewezen op de afkomst van Jozef uit het huis van David —- van Maria echter is nimmer spraak. De engel zeide tot Jozef.”gij zone Davids” (Matth. I: 20) en Lukas’ zegt dat Jezus geboren was vuit eenen man, wiens naam was Jozef, uit den huise Davids” (Lukas I: 27). Uit deze woorden dient men op te maken, dat Maria niet uit den huize Davids was. Al die herhaalde beweringen omtrent het koninklijke bloed van, Jozef, zijn niet alleen ontbloot van alle belang ten aanzien van Jezus, doch zijn in waarheid ongerijmd — dwaas en onbeschaamd. II, § 96. (2 vol., 24 Edition 1), New-York 1857. ONECHTE SCHRIFTEN DES NIEUWEN VERBONDS. Oncente Schriften des Nieuverbundes. Onder de verschillende schriften draagt er geen zulke duidelijke sporen der vervalschläge, als de tweede brief van Petrus. De schrijver wenden, noch hoofdstuk I: 1, Simon Petrus, en doet zich III: 2 voor als een der apostelen, en I: 14 en 16 als een der geborenen van Jezus en der ooggetuigen van de verheerlijking op den Tabor. De vergelijking van zijnen tweeden brief echter met den brief van Judas toont eene opvallende overreenkomst tusschen deze beiden an, en wel eene dusdanige, dat men zou vooronderstellen dat de schrijver van den tweeden brief van Petrus, den brief van Judas schijnt yoor zich gehad te hebben, en er veel uit overschreef, echter met tusschenvoeging van volzinnen, die ten eenenmale het weifelende van zijnen zijnen zijnen verraden. Want, terwijl Judas op eene stellige wijze over verleiders spreekt, die zich ten zijnen tijde reeds ingedrongen hadden, vs, 4, begint de Pseudo-Peirus te zeggen, I]: 1, dat de verleiders eerst in het vervolg zouden optreden, doch in vs. 12 vergeet alj zich en spreekt also F zij reeds in volle bedrijvigheid waren. Daar-mmboven verzuimt hij geheel en al zijnen lezers de kenteekenen op te zeven van deze wolven in schaapskleederen, hetgeen dan toch de pligt van eenen goeden herder ware: hij stelt zich darrentegen ten eenen-male tevreden met nietsbeteekenende algemeenheden, en eenen behoor-jike dosis scheldwoorden, die den lezer niet de minste leiddraad geven tet onkruid van het koorn te onderscheiden. Men ontdekt allerwege Jen schrijver die redeneert, zonder dat hij iets te zeggen heeft. Waar als oorspronkelijk is, dar heerscht noodelooze herhaling en verwarting; zoo b. v. I: 8 maakt hij de diepzinnige opmerking, dat hij, lie alle deugden in groote mate bezit, niet onvruchtbaar zijn zal, —ij kan niet van de verheerlijking spreken, zonder ze te beschrijven £17, niet van Loth, zonder twijfelachtige narigten nopens zijnne smar-sen op te disschen; II; 7, niet van Bileam, zonder de geschiedenis van de ezelin te verhalen, II: 15. Wijders verraadt zich De brief als Aet produkt van veel lateren tijd, want hij spreekt, III; 15, over de jrieven yan Paulus, als over eene reeds bestanden verzameling, en itelt ze voor als de heilige «Schrift, en bekampt mede den twijfel, lie ontstaan was nopens de eindelijke verwezenlijking van de zoo lang DE REGTBANK DES ONDERZOKES. Het is zoo klaarblijkelijk dat de brief, die overigens in stijl zeer veel van den eersten brief van Petrus afwijkt, niet door Petrus opgesteld is, doch door eenen Christen op het eenen der tweede eenen onder zij-nen naam geschreven en openbaar gemaakt werd, dat hij niet alleen gedurende eenen geruimen tijd, tot in de vijfde eeuw betwijfld werd; maar ook later door Erasmus, Calvyn, H. de Groot, Guericke, Neander, Tholuck als onecht werd verworpen. Maar ook de brief van Judas is onecht; want terwijl de schrijver vs. 1 zich voor den broeder van Jakobus (die volgens Galaten I: 19 een broeder van Jezus Christus was) uitgeeft, zegt hij vs. 17: dat geschiedde wat de apostelen eens nopens de laatste tijden voorspeld hadden.” Daardoor stelt hij dus tusschen zijnen tijd en dien der apostelen een aanmerkelijke tusschenruimte. In zijn geheel is de brief onbeduidend; hij bekampt eenige, naar het schijnt snoode verleiders; daarbij echter dient men op te merken, dat hij het avontuurlijkke boek Enoch al S gelöwärdige geschiedenen aanhaalt. Hij zegt namelijk, met betrekking tot deze verleiders, vs. 14 enz. En van deze heeft ook Enoch, de zevende van Adam, geprofteerd, zeggende: Ziet, de Heere is gekommen met zijue veel duizende heiligen, om gerigt te houden, enz. Deze woorden staan in het 2¢ hoofdstuk des boeks Enoch. Dit boek, dat waarschijnlijk tusschen 60 en 70 vddr Christus opgesteld is, geeft zich het aanzien van een voorspelling door Enoch in een boek geschreven, dat Noach, gedurende den zondvloed in de ark zou gered hebben. In hetzelve wordt voorspeld, dat de engelen verliefd zouden worden op schoone meisjes, bij haar reuzen van drie honderd ellen hoogte zouden verwekken, die zich met menschenvleesch zouden voeden, en hunner minnaressen allerlei tooverkunsten zouden leeren; waarop dan de strijd tusschen de goede en de slechte engelen uitvoerig beschreven wordt, Dezelfde brief verder, vs. 9, een sprookie uit een ander twijfelachtig joodsch. Werk, de "Hemelvaart van Mozes," dat thans verlo- ren is, doch bij Origenes bekend was en eene uitvoerige beschrijving bevatte van hetgeen Deuteronomium XXXIV: 5 kortelijk aangestipt is; want de fantasie der rabbijnen spon bij voorkeur juist die vertellingen yan het Oude Verbond uit, die door hunne kortheid raadselachtig schenen en tot hypothesen aanleiding gaven, en daaronder hoort de geheimzinnige dood van Enoch en van Mozes. Wij vinden een bepaalde verwringing der daadzaken in het verslag der verrigten van de apostelen Petrus en Paulus, dat den titel draagt van »#Handelingen der Apostelen.” Het is blijkbaar (zie I: 1) een vervole op het derde evangelie, en wordt aan denzelfden schrijver als dit, aan den genieer Lukas, eenen reisgezel van den apostelen Paulus, toegeschreven. Intusschen klimmen de oudste getuigen voor het derde evangelie niet verder op dan tot 150 jaar na Christus, dus 80 jaren na den tijd, wanneer het gezegd wordt geschreven te zijn; van de » Handelingen der Apostelen” zelve wordt eerst 170 jaar na Christus melding gemaakt. Zij zijn voor ons gewigtig, omdat zij een aantal reden der beide apostelen, benevens vele aanteekeningen over de denk-wijze en den toestand der eerste Christen-gemeenten bevatten. Zij zijn look onder de geschiedkundige werken van het Nieuwe Verbond het eenige, welks gelofwaardigheid door vergelijking met echte oorkonden van den tijd dien zij beschrijft, getoetst kan worden. Deze oorkonden zijn de brieven van den apostel Paulus en voornamelijk die aan de Galaten. Ongelukkigerwijze toont deze vergelijking dat de handelwijzen en de leer van Paulus, zoowel als die van Petrus in de » Handelingen der Apostelen” geheel valsch voorgesteld zijn. Vooreerst maken zij Paulus tot eenen eenvoudigen medehelper van de twaalf apostelen, die te Jeruzalem waren, tot eenen geheel van hen afhankelijk zendeling, en toch werkte hij geheel onafhankelijk van hen onder de Heidenen. Hij verzekert ten minste plegtig dat hij zijn evangelie van geenen mensch onvangen heeft; onmiddelijk na zijne bekeering (terstond vs. 16) is hij niet naar Jeruzalem, maar naar Arabié getrokken en is naar Damaskus teruggeerd; eerst drie jaren daarna heeft hij zich naar Jeruzalem begeven (vs. 18) om Petrus te leeren kennen; is veertien dagen lang bij hem gebleven, zonder eenen der andere apostelen, behalve Jakobus gezien te hebben (vs. 19), daarop is hij naar Syrié en Cilicié gegaan (vs. 21) en eerst na veertien jaren weder te Jeruzalem gekomen (II: 1) om aldaar den apostelen zijne grondstellingen nopens het bekeeren van Heidenen te verklaren. In tegenstelling hervan verhalten de Handelengen der Apostelen, dat hij terstond na zijne bekeering gedurende eenen geruimen tijd (IX: 20, 23) in de synagogen het messiasschap van Jezus verkondigt heeft en daarna naar Jeruzalem gevlugt is, waar men niets van zijne bekeering swist (IX: 26) en hem derhalve schuwde, totdat Barnabas hem aan de apostelen voorgesteld had. Aldaar heeft hij voornamelijk gearbeid als ‘bekeerder der grieksche Joden, totdat een nieuw moordplan hem he- woog naar Tarsus in Cilicié te reizen (vs, 28), Volgens de Handingen der Apostelen is Paulus dus naar Jeruzalem gekomen, alvorens de opmerkelijke en voor de Christenen zoo gelukkige gebeurtenis, de bekeering van den man, die hun hevigste vervolger was, hun bekend was; hij zelf echter zegt, dat hij intusschen drie jaren lang in Arabié is geweest. Hij heeft alleen Petrus en Jakobus gezien. Volgens de Handelingen der Apostelen daarentegen heeft hij met de apostelen verkeerd, en heeft onder hunne oogen al s zendeling gearbeid; want het is hun belang het als afhankelijk van het gezag der twaalf joodsche apostelen voor te stellen, in plaats als zelfstandig, gelijk hij volgens zijne eigene getuigenis werkelijk heeft gehandeld. Ten tweede geven de Handelingen der Apostelen voor, dat Paulus in den beginne steeds voor Joden gepredikt heeft, en zich erst, toen hun ongeloof hem dong, jtot de Heidenen gewend heeft, Al-dus moet hij, XII 5, te Cyprus, XIII: 14 en 42—52 te Antiochié; XIV: 1 te Ikonium, XVII: 1 in Beroa, XVII: 17 te Athene, XVIII: 4 te Korinthe, XVIII: 19 te Efeze en XXVIII: 17 te Rome gehandeld hebben. Evenzeer als hierdoor de zending van Paulus onder de Heidenen, als iets onvrijwilligs, en door uitwendige omstandigheden hem afgedwongen voorkomt, zoo is dit ook het geval met zijne schei-ding van de twaalf apostelen te Jeruzalem, waarvan de oorzaak op twee verschillende plaatsen verschillend opgegeven wordt; IX: 29 wordt hij tot zijn vertrek van Jeruzalem aangepoord door het berigt van eenen moordaanslag der Joden, XXII: 17 doen zij hem zelven verhalen dat bij een gebed in den tempel Jezus hem verschenen zij en hem tot de afreis aangepoord heeft, daar de Joden hem toch het oor Niet wilden leenen. Aldus wederspraken zich hier de Handelingen der Apostelen zu sehen, hetgegen haar overigens niet zelden gebeut. Geheelanders sprechen Paulus over zijne betrekking tot de Heidenen. Hij zegt van God de taak te hebben ontvangen tot hen te prediken; want God heeft hem daartoe zijnen Zoon geopenbaard, opdat hij hem den Heidenen zoude verkondigen (Gal. I: 16), Hij verhaft verder, hoe hij uitdrukkelijk met Petrus en Jakobus overreengekommen is, dat zij onder de Joden en hij daarentegen onder-de Heidenen als zendelingen zou-den arbeiden (Gal. II: 9), gelijk hij dan ook te voren zich onder de Heidenen, in Arabié, Syrié en Cilicié opgehouden had en der gemeenten in Judea onbekend gebleven was, Gal. I: 21. Dit verschil staat met een derde in verband, dat de geheele leer en handelwijze des apostels betreft. Volgens de voorstelling in de Hande-- lingen der Apostelen moet Paulus met de overige apostelen volmaakt eenstemmig gehandeld hebben en slechts in eenen uitgebreideren zin © voortgezet hebben, wat zij in eenen beperkteren reeds begonnen had- den, Voor dat Paulus als zendeling onder de Heidenen optrad, zou Petrus reeds op bijzonder goddelijk bevel den Heiden Cornelius in de Kerk opgenomen hebben. Wijders toen Paulus door de Phariseisch-_ gezinden aangevallen werd, omdat hij die Christenen, die geborene : Heidenen waren, niet tot de besnijdenis en tot het naleven van de Mo- 4 saische wet verpligtte, XV: I moeten Jakobus en Petrus volkomen zijne ; parti} gekozen hebben, en op hun voorstel moet de gemeente te Jeru-— zalem besloten hebben, dat de heiden-christenen slechts in weinige pun- ten de wet van Mozes zouden té volgen hebben, vs. 7—22. Later heeft Paulus echter vrijwillig joodsche gelofte aangegaan, XXI. 24, vergel, XVIII: 18. om te toonen dat hij den uiterlijken vorm der wet 69 behield. XXJ: 31, en dat de geruchten valsch waren dat hij de Joden van Mozes afvallig maakte en de besnijdenis en het godsdienstrituaal ophief. Hij deed dus Timotheus, die eenen heidenschen vader had, be- _ snijden, XVI: 3. om den Joden niet reeds daardoor aanstoot te geven, dat hij eenen onbesnedene tot reisgezel met zich nam. Hij reisde / goo dikwijls hem zulks slechts mogelijk was naar de hoofdfeesten te Je- ‘ruzalem, om aldaar te offeren, zelfs wanneer hij zijne zendingstogt 'daarnaar regelen moest. — Zijne eigene brieven leveren ons een geheel / ander beeld van hem. Gal II: 3 verhaalt hij, met welk eene hardnekkig- ‘heid hij zich tegen de besnijdenis van Titus verzet heeft, opdat de evangelische waarheid niet vervalscht wierde; naardien zijne grondstel- ling is: Hem, die zich besnijden laat, dien is Christus niets nut, die “heeft Christus verloren (Gal, V: 2), die is genoodzaakt de geheele wet _te houden, en is onder de vloek. Verre van met de overige apostelen gelijk gezind te zijn spreekt hij met onverholen tegenzin over hen, en dat wel bepaald over Petrus, Johannes en Jakobus. Hij noemt hen slechts: » Lieden, van wie men geloofde, dat zij iets waren;” (Gal: II: 6) wdie voor zuilen (der Kerk) werden gehouden” (vs. Il: 6 dat het oder deze kerkelijke vraagbaken hem onverschillig is, het evangelie dat hij predikt is niet van menschen, maar van God, zijne apostolische waardigheid is onafhankelijk van de erkenning van de erkenning van de andere apostelen. De eenige overeenstemming, die tusschen hen en hem te vinden is, bestond daarin, dat zij hem toestonden onder de Heidenen het Christendom te verkondigen, mits hij bij zijne bekeerlingen slechts ruime gaven voor de arme jood-christenen te Jeruzalem en omstreken inzamelde. Zij lieten hem dus ongehinderd handelen, terwijl hunne dweepachtige aanhangers hem op de hatelijkste wijze aanhangers hem op de hatelijkste wijze aanhangers hem op de hatelijkste wijze aanhangers en vervolgden; want de Christenen van de eerste jaren na Jezus dood waren even volslagene Joden, van hunne overige stammenstellen slechts daardoor onderscheiden, dat zij gelödend dat de Mesias zich in den persoon Jezus reeds op aarde had getoond, gekruisd: geworden en opgestaan was, en weldra in het vleesch zou wederkeeren. tot het wereldgerigt. Deze leer, de erkenning van Jezus als de Mes-: sias, zochten zij slechts bij hunne stamgenooten in te voeren. Voor) het overige bleven zij met de overigen aan tempel en synagoge getrouw, Behalve de openbare godsdienst hadden zij echter nog huanney beslotene vergaderingen (Hebr. X: 25), waarin even als in de für die Pietisten de afzonderlijke leerstukken der partij behandeligt werden, Zij hielden zich uiterst getrouw aan de geheele levitische ceremoniaal- wet, en onder anderen ook aan de besnijdenis (vergel. Hand. XXI: 20), Hieraan is het te wijten, dat zij zoowel den overigen Joden als eene eenvoudige joodsche sekte voorkwamen (XXIV: 5,, XXVIII: 22). Paulus was de eerste, die het Christendom als eene: nieuwe, op zich zelve staande godsdienst opvatte, en invoerde; daar door werd hij door de meeste zijner gelössenoten als een koene, ja door vele als een vermetele nieuwheidsbejager voorgesteld, tegen wien zij eenen langen, hard Nekkigen kamp voor den, tot dat er eerst in de volgende eeuw eene vereffening plaats had. Over deze vijandelijkheden, die Paulus van de zijde der ijverige jood christenen te lijden. had, en die hij in den tweeden brief aan de Korinthers en in dien aan de Galaten beschrijft, bewaren de Handel-lingen der Apostelen een diep stilzwijgen. Het wordt des te waarschijulijkker dat dit laatste het geval zij, daar wij ze nog bij vele andere gelegenhen op onwaarheden betrappen. Zij zijn zelfs in staat een en hetzelfde voorval driemaal verschillend te verhalen. Dit doet zij met de bekeeringsgeschiedenis van Paulus, die de schrijver eerst (hoofdstuk TX) zelf verhaft en dan XXII en XXVI-door Paulus doet verhalen. 1°. In XXII: 9 staat, dat de begeleiders van Paulus van de hemelsche verschijning alleen het licht gezien, doch  de he- 'melsche verschijning gehörten heeft, en het evangelie te Jeruzalem 'en in geheel Judea verkondigd. — 5°. Van de tegenspraak tnsschen IX: 30 en XXII: 17 is op bl. 68 reeds gesproken. Nog andere der | gelijke tegenspraken komen in het begin voor. In II: 44, 1V: 32, 84 )wordt beweerd, dat in de eerste Christen-gemeenten te Jeruzalem al- | gemeene en volkomene, hoezeer dan ook vrijwillige gemeenschap van ' goederen plaats had, waardoor er geene armen onder hen waren II: ) 44. Alle geloovigen hadden alles gemeene.” IV: 32: »En geen zeide (dat iets zijn eigendom was, want zij adden alles gemeene.” $4: »Er ‘was ook geen arme onder hen; want zij die huizen en goederen had- den, verkochten ze en bragten de opbrengst des verkoops, en legden .ze voor de voeten-der apostelen”). Het blijkt nu echter dat er toch twist ontstond over de wijze van armenverzorging, VI: 1 (dus is het /zeggen valsch, dat er geen behoeft ige onder hen zou geweest zijn, en XII: 11 wordt melding gemacht van een huis van de moeder van Jo-hannes Marcus, dus is het onwaar, dat (gelijk de grieksche tekst, Il: 34 luidt) alle huisbezitters hunne vaste eigendommen hadden ver-Kocht. Al de vertelsels van wonderbare genezingen door de schaduw (XIX: 12) der apostelen, van opwekkingen uit den doode, IX: 36 XX: 9 van de zonderlinge luchtreis van Philippus, VIII: 39 van de bevrijding van Petrus uit de gevangenis, door engelen bewerkstelligd, XII: 7 van het visioen van Petrus, vor zijn bezoek bij den Hoofdman Cornelius, X: 10 van de plotselijke verblinding van Elymas, XIII: 6, van den dood van Ananias en Saphira, V: 1 enz. dienen volkomen met hetzelfde regt als sprookjes beschouwd te worden, | als de soortgelijke geschiedenissen in de boeken van Mozes en der Koningen, en als de monnikenvertelsels der middeleeuwen. Zijn echter de Handelingen der Apostelen weinig gelöwärkt, dan besteut er ook geene reden om het ontstaan der Christelijke Kerk juist op die wijze te denken, als zij daar verhaild is. Er bestaat geen grond voor ons, om aan te nemen dat reeds zeven weken na den dood van Jezus de voornaamste zijner jongeren door eene rede 3000 Joden uit alle landen bekeerd heeft, en dat in korten tijd dit getal tot 5000 gestegen zij. Wij hebben geene reden te gelöven dat Petrus op het erste joodsche pinksterfeest na Jezus dood, zijne opstanding plegtig verkondigd heeft, en het verhaal van de wonderbaarlijke uitstorting — van den geest op geezegden pinksterdag en van het spreken der apostelen in vreemde talen, berust even als de vroeger vermelde wonder-werken geheel en al op verdichting, gelijk er dan ook in lateren tijd geen voorbeeld van het verstaan van vreemde talen op deze wijze zich bij apostelen of zendelingen voordoet. Daarentegen verhaalt Papias juist op die plaats waarop de echteid van de evangelién van Mattheus en Markus steunt (Huseb. III: 39), dat Petrus zich van Markus als van enen tolk heeft bediend. Voor den verblindsten zelfs blijkt het ten duidelijkste, dat de rede van Petrus II: 14—36 verdicht is, uit de wijze waarop de schrijver met de aanhaling uit Psalm XVI rondspringt. Petrus will vs. 25 bewijen, dat ingevolge de voorspellingen in het Oude Verbond de Messias heeft moeten sterven en herrijzen; want er staat: Psalm XVI: 10: “Gij zult mijne ziel in de hel niet laten, en niet toe-laten dat uw heilige de verderving zie.” Dit is ongelukkigerwijze uit de bekende grieksche vertaling overgenomen, die voornamelijk in de Pulmen zeer gebrekkig is, en die ook hier den zin volkomen verwringt, daar de hebreeuwsche tekst zegt: “Gij zult uwe Heiligen (meer-voud) het graf niet doen zien.” De psalmist zeide dus integendeel: de deugdzamen zullen nie ersterven., doch in het dreigende gevaar door God gered worden, de vertaler beging echter de fout, eerstens het en kelvoud voor het meervoud, en voorts in de plaats van het woord wgraf” het woord “verderving” te stellen. Daarmede veryalt thans echter de toepasselijkheid van den volzin op Christus, die het graf verkelijk gezien heeft, zoodat Petrus hier eenen belangrijken misgreep moet gemaakt hebben. Ook deze Oppatting echter is onhoudbaar, en de schrijver van de Handelingen der Apostelen wordt veeleer in een zeer vreemd licht geplaatst. Petrus sprak namelijk te Jeruzalem tot de verzamelde Joden in alle gevallen geen grieksch, maar hebreeuwsch; hij haalde dus niet de grieksche vertaling van het Oude Verbond aan; hij haalde zelfs in het geheel niet den 16%" Psalm aan, die in het hebreeuwsch volstrekt niet op de opstanding van Jezus slaat, en het minste in den zin, waarin Petrus daarover spreekt; bijgevolg is de rede van Petrus door den schrijver van de Handelingen der Apostelen eenvoudig uitgevonden. De dein van de gemeent van Christus nam slechts langzamer-hand toe, en in den aanvang vooral in Galilea, en eerst eenen gerui-men tijd later te Jeruzalem. Zoo had ook de bekeering van Saulus op eenen geheel andere wijze plaats, dan ons de Handelingen der Apostelen verhalen; de ijverige Jood, Saulus, kwam door eenen hevigen inwendigen strijd tot de overtuiging, dat de tot dusverre gehaatte Jood de Messias was, en geloofde toen, gelijk hij ons in de brieven aan de Corinthers verhaalt, dat deze hem verschenen was. Het duurde echter nog langen tijd alvorens de Kerk tot het besluit kon komen, de door hem bekeerde Heidenen onvoorwaardelijk als Christenen te beschouwen; er is in alle gevallen geene spraak van dat voor hem reeds Petrus als zendeling onder de Heidenen heeft verkeerd. Wij heben thans in de Handel der Apostelen eenen letzteren, die haar ontständige schepfende voor ons, die haar ontständige heeft aan den wensch de door Paulus ingeslagene rigtige, die in de Kerk reeds eenen wekeren invloed bekommen, doch toch nog niet de overheerschende geworden was, met de heerschende partij te verzoenen. De schrijver willden apostel Paulus als eenen echten en door de oudere apostelen erkenden apostel voorstellen, en tevens zijn, daarom moet reeds voor hem, Petrus zelf door een goddelijke stem de last ontvangen de Heidenen te bekeeren, daarom moeten Petrus en Jakobus in een yergadering te Jeruzalem de opneming der heiden-christenen zonder besnijding tot een besluit verhefen; wederkeerig wordt voorts ook Paulus in gelijkervoege met de joodsche wetpartij overreenstemmende geworden. Zu der Zeit der Kerk, als over de reizen van Paulus. Wat de echteid der Handlingen der Apostelen betreft, wordt de verklaring der kerkvaders, dat dit boek van denzelfden schrijver afkomstig is als het evangelie van Lukas, door de naauwkeurige vergelijking der beide schrijver bekrachtigd, alhoewel het latere het eerdere werden, dat de schrijver der beide stukken niet die Lukas is, die den apostel Paulus begeleidet, doch iemand, die erst in de tweede eeuw leefde. Ook in den tweeden brief van Petrus hadden wij reeds datzelfde streven opgemerkt, waar Petrus zijnen geliefden broeder Paulus eene, als met de haren er bij gesleepte getuigenis moet geven der apostolische gelöffwaardigheid. Ook de eerste brief van Petrus heeft zijnen oorsprong aan een dergelijk streven te danken. Petrus spreekt daar geheel in den geest van eenen leerling van Paulus, terwijl Petrus toch, -volgens de getuigenis der geschiedenis eene geheel andere houding -aannam. Hen aanzienlijk aantal plaatsen, daarin voorkomende, hebben geheel den schiju alsof zij uit de paulinische brieven ontleend zijn, op gelijke wijze als de voorgewende brief van Polykarpus eene zamenstelling is van gezegden uit paulinische brieven. Het schijnt daaren-boven dat de schrijver enkele gezegden van, Paulus, die daar eenen zijn, op gelijke wijze als de voorgewendige brief van Polykarpus eene zamenstelling is van gezegden uit. Zoo zegt Paulus b. v. Galaten V: 13 tot zijnne lezers, die hij aanspoort zich tegen de aanmatigingen der Phariseesche parti te verzetten: gij, geliefde broeders zijt tot de vrijheid gerepen; doch ziet toe dat ge de vrijheid niet gebruikt als eene oorzaak voor het vleesch.” Hier kwam de herinnering aan de bevrijding van het juk der mosaische ceremoniaalwet en de waarschuwing, deze vrijheid niet tot zonde te misbruiken zeer ter snede. Dit is er wel verre af het geval te zijn 1 Petr. If: 16, waar de Christenen vs. 12 vermaand worden, hunnen heidenschen verdrukkers geenen aanstoot te geven, en waarop als dienstknechten Gods.” Hier komt het spreken over vrijheid geheel en al te onpas, en verraadt het lapwerk. — Even- eens wordt 1 Petr. IV: 1 gezegd: »dewijl de Christus voor ons in het vleesch geleden heeft, zoo wapent gij u ook met dezelve gedachte, — dat wie in het vleesch geleden heeft, die heeft opgehouden van de zonde.” — Dit is In dezen zamenhang zonderling en valsch en Dlijk- baar uit Rom. VI: 4 ontleend. De gewaande Petrus begrijpt de gedachten van Paulus niet, volgens welke de geloovigen volgens zijne geheim zinnige vereeniging met Christus, tevens met Christus sterft, en dien ten gevolge voor de zonde dood is. Even als met Paulus ging het onzen schrijver met Jakobus. Een gelijksoortig gebrek aan oorspronkelijkheid wordt ook in den ~ brief waargenomen, die het tweede hoofd der jood-christelijke partij in — 75 de Kerk, den broeder van Jezus, Jakobus, toegedicht wordt. Ook deze is zoo algemeen gehouden, dat bij het aanzien heeft van eene in den vorm van eenen brief ingekleede homilie; de aanspraak en wat er voor het overige briefachtigs in voorkomt, behoort slechts tot de inkleeding; de brief is in werkelijkheid ene verhandeling. Voor zijnen lateren oorsprong pleit dat II: 25 openlijk op den brief aan de Hebreérs verwezen wordt, aangezien deze plaats namelijk onbegrijpelijk zou wor- den, wanneer zij niet op Hebr. XI: 81 sloeg. De brief aan de He- breérs nu is na den tijd der apostelen geschreven, terwijl Jakobus in het jaar 63 den marteldood onderging. Voorts duiden de omstandig- heden der Kerk, het overwegen der rijken IJ: 1. IV: 1 eenen tamelijk laten tijd aan. Eindelijk is de brief aan alle kerkvaders der tweede »eeuw onbekend; de eerste die er van gewaagt is Origenes, en ook hij toont zelfs dat hij aan de echtheid twijfelt. Den derden der hoofden der Jeruzalemsche gemeente , den apostel Johannes worden twee soorten werken toegeschreven, die dermate van elkander verschillend zijn, dat hij die het eene, de apokalypse (openbaring) geschreven heeft, onmogelijk tegelijkertijd de schrijver der andere, het evangelie en de brieven kan zijn. De openbaring van Johannes is kort na den dood van Nero, onder Galba geschreven, on- der den indruk van de vervolging der Christenen te Rome, weshalve Nero, verbonden met het heidensche Rome, den schrijver als de ver- persoonlijkte tegen-Christus verscheen. Daar men in dien tijd onder het volk even weinig aan den dood van Nero wilde gelooven, als in den beginne aan den dood van Napoleon, dock vooronderstelde dat hij slechts tijdelijk van het schouwtooneel verdwenen was, om met nieuwe magt weder te keeren, vat de schrijver dit volksgeloof aan, en ver- kondigt in de schilderingen van danielische visioenen de terugkeering van den antichrist in den persoon van Nero, de tijdelijke bezetting van Jeruzalem door deze vijandelijke magt, de nederlaag van dezen godde- looze, den ondergang van Rome, het duizendjarige rijk, waarop na vernieuwden opstand en nederlaag der hel de eeuwige rust der Heiligen zou volgen. Het begin van het duizendjarige rijk werd echter, op eenen zeer nabijzijnden tijd, drie en een half jaar na de opstelling van het boek, gesteld. — Het boek is zoowel door dezen inhoud, als door den uiterst hebreeuwschen stijl vol taalfouten, van het zuiver grieksche evangelie en den brief onderscheiden; voorts door het overwegende der fantasie, terwijl in het evangelie en den brief het gevoel op den voorgrond treedt; de zendbrieven in het tweede en derde hoofdstuk der Openbaring hebben niet de minste overeenkomst met de brieven van Jo- hannes. — Daarbij komt nog het groote verschil in het standpunt. De Openbaring is geheel en al joodsch, zij ademt den grimmigsten haat tegen alle Heidenen, wien zij VI, VIII, IX alle bedenkbare rampen toewenscht: het Christendom en het Jodendom zijn voor haar zoo vol- komen gelijk, dat zij het verwijt, zij zijn geene ware Cnristenen, in Ti: 9 en Ill: 9 uitdrukt met de woorden: zij zijn geene ware Joden; het hemelsche Jeruzalem wordt slechts door geboren Joden bewoond , de Heiden-Christenen wonen daar buiten, en mogen er slechts door- 76 gaan, XX1:  en werden — bet evangelie en de brieven voorgetrokken. De oud-kerkelijke overle-vering wordt daardoor bekrachtig, dat de Openbaring zeer goed met dat karakter van Johannes in overeenstemming is, dat ons in het evangelie van Markus en Lukas en in de paulinische brieven afgeschilderd wordt. Hij verschijnt ons daar (vergelijk Markus X: 35, Lukas IX; 54) even als zijn broeder, als eergierig en tot gewelddadigheden geneigd, en volgens den brief aan de Galaten stond hij met Petrus en Jakobus an het hoofd van de tegenpartij van Paulus, Het is volmaakt ondenkbar dat hij zich, na zijn zestigste jaar (want op dezen leeftijd moet hij ongeveer de Openbaring geschreven hebben,) zoo zeer zou verannderd hebben, zoowel in wijze van denken, als in taal en stijl, om nog het evangelie en de brieven. Er komen wel is waar nog verschillen voor tusschen de evangelien en de brieven. De eerste brief — spreekt, II: 18, van het vlaatste uur” en II: 28 vergel. III: 2 van een spedig vopenbaar worden” yan Christus; het evangelie daarente- gen weet niets van een nabijzind einde der wereld, niets van een nabijzind einde der wereld, niets van een nabijzind einde der wereld, van de oondste christenheid van de ligchamelijke verschijning van den Messias — hoopte. Alvorens wij tot de Paulinische werken overgaan, dienen wij den brief aan de Hebreen te bespreken, die een gedeelte der Kerk wel is waar aan den apostel Paulus toeschrijft, doch welks onpaulinische oor-sprong echter door een aanzielijk getal godgeleerden erkend wordt. Ten eerste geeft hij zich zelven nergens voor een produkt uit van den apostel Paulus, doch veeleer doet zich de schrijver II: 3 (» welke zaligheid begonnen zijnde verkondigd te worden door den  maar een verhandeling. Daarom heeft reeds Origenes opgemerkt. dat hij niet van Paulus kon zijn, en slechts de wensch in het Nieuwe Verbond alleen werken van apostelen te zien is oorzaak dat zoo vele den paulinischen oorsprong van denzelven beweren. Onder de brieven, die sedert Ireneus bij de geheele Kerk als werken van den apostel Paulus gelden, zijn thans vrij gemakkelijk verschillende verzamelingen te onderscheiden. Der wir de brief aan de Romeinen, aan de Galaten en de beide brieven aan de Korinthers den stempel van groote oorspronkelijkheid dragen, en toestanden der Christen-gemeenten op den voorgrond plaatsen, die tot de eerste tijd des Christendoms terugwijzen, dragen andere gelijk b. v. de brief aan de Efeen en de brieven aan Timotheus en Titus de kenmerken van eenen anmerkelijk lateren tijd, en vertoonen eenen geheel anderen stijl, taalgebruik en leer, als hunnen inhoud. De brieven an Timotheus en aan Titus zijn onecht, daar geen derzelve op de daarin vermelde omstandigheden sluit. Het heet dat de eerste brief aan Timotheus op eene reis van Paulus naar Macedonié geschreven zij aan zijnen te Efeze teruggebleven medgezel Timotheus en schijnt ten doel te hebben hem aanwijzingen tot het leiden van die gemeente te gven, waaraan Paulus drie jaren lang gearbeid had. Even-zoo doet die aan Titus zich voor als geschreven om dezen de noodige aanwijzing te geven tot het aanstellen van bestuurderen bij de korte-lings door hem en Paulus gestichte Christen-gemeente te Kreta. In plaats echter van eenen schat van doelmatige herinneringen en leerinigen, gelijk tegenwoordig een ervaren zendeling eenen helper en opvolger geven zou, vindt men er bijna niets anders in dan zaken, die ieder gewoon Christen, laat staan dan een dienaar des goddelijken woords, sedert langen tijd reeds moest weten; b. v. dat men alleenachtbare mannen tot bestuurderen kiezen zou, geene dronkaards, geene vechters, 1 Tim. II: 8, Tit. I: 7. Wat hij hun van de apostolische leer in herinnering roept, is zoo alledgesch, en tevens zoo nietszeg-gend en onbepaald, dat zij daarmede vooral tot bestrijding van dwaal-leeren bedroefd weinig hadden kunnen aanvangen, 1 Thim. I: 15, Il: 4, Ill: 16. Daarbij komt de in het oog vallende gelijkheid van stijl in deze drie brieven, die op zoo verschillende tijden geschreven werden, terwijl hij zoo merkbaar onderscheiden is van andere brieven van dienzelfden tijd geschreven. Hoe is het denkbaar, dat Paulus te Rome in den brief aan Timotheus geheel andere uit-drukkingen zou gebezigd hebben dan in den gelijktijdig geschreven brief aan Philemon, aan de Philippensen en Colossensen, en niettemin dezelfde uitdrukkingen, gelijk hij ze een paar jaar vroeger eveneens slechts in de brieven aan Timotheus en Titus, doch niet in die aan 4 de Galaten en de Korinthers gebezigd had? Ook zijn dat volstrekt geene uitdrukkingen die betrekking hebben op de leiding van Kerken of dergelijke zaken, doch soortgelijke als: ~dat is gewisselijk waar,” wgodzaligheid,” en “godzalig” en nog vele andere woorden en wen-dingen, die in deze drie -brieven zeer vaak, doch nergens anders bij ” Paulus voorkomen. Het is voorkomen opmerkelijk hoe Paulus, Timotheus als een weifelend jong mensch van een zwak geloof kon behandelen (1 Tim. I: 18, IV: 7, 12, V: 22) en dat. Evenzoo onecht is de brief aan de Efezen: wilde men nock albij de twijfelachtigheid van de Handelingen der Apostelen afzien van de tegenspraak, waarin deze tot den brief aan de Collossensen in hooge mate bevreemdend. De laatste, die zijn lezers voor de dweepachtige joodschgezinde Thessophen waarschuwt, is hier grootstendeels overgeschreven, ofschoon bij de Efezen geene leerstellige dwaling te beschrijven valt, hetgeen dan ook in het geheel het doel van ate brief aan de Hfezen niet schijnt te zijn. Daarenboven is de stijl geheel verschillend van die van Paulus, sleepend en woordenrijk en een aantal bewoordingen verraden eenen anderen schrijver dan Paulus. Daaronder behoort de ongerijmde wijze waarop hij, Efez. II: 3, de Efezen op zijnne diepe godgeleerde beschouwingen opmerkzaam maakt — hij, die zich toch III: 8, verne-derend genoeg den, allergeringsten onder de Christenen noemt. De geringste onder de apostelen kon Paulus zich noemen (1 Cor. XV: 9) omdat Hier vroeger de Christenen vervolgd had; doch, wanneer hij zich voor den geringsten Christen gehouden had, dan zou hij de pen nedergelegd en geene onderwijzingsbrieven geschreven hebben. Ook voegt de uitdrukking ~ de heilige apostelen en profeten” III: 5 slecht bij die demoedigheid, wanueer Paulus hen geschreven had. Dit toont echter veeleer dat de schrijver geen apostel doch een veel later levende Christen was, bij wien het eigenaardig was over heilige apostelen te spreken. De omstandigheid dat V: 14 een gezegde, als uit het Oude Verbond afkomstig, aangehaald wordt, die nergens in het Oude Verbond voorkomt, toont voldoende aan, hoe weinig dezen brief eenig gezag van echteid toekomt. Ook van de brieven aan de Thessalonicensen, de Philippensen en de Colossensen is reeds melding gemacht, als schijnende met uitzondering van den eersten brief aan de Thessalonicensen eene latere leerstellige entwicklung te verraden en ook eenige opgaven daarin voorkomende, niet zeer gemakkelijk met de elders voorkomende tijdsomstandig bedenken te verreenigen zijn. Wij zullen echter in het volgende hoofdstuk deze brieven tot de paulinische rekenen, daar er nog al belangrijke bedenkingen tegen den door Bauer en zijn leerlingen gepperden twijfel in het added te brengen zijn. Nu zoude ik ook nog de vier evangelién te bespr eken hebben, doch deze vinden geschikter hunne plaats in het vierde hoofddeel, in het gedeelte dat over de wonderen van Jezus handelt. Onder de 23 hier behandelde werken uit het Nieuwe Verbond zijn thans hoogstens 10, de Openbaring van Johannes en 9 paulinische brieven, van schrijvers wier werkelijke namen wij kennen, daarentegen zijn de Handelingen der Apostelen, de brieven aan de Efezen, aan Timotheus, aan Titus en Aan de Hebreen, de brieven van Johannes, van Petrus, van Jakobus en van Judas van onbekende schrijers afkomstig. In het Oude Verbond vonden wij als werken van bekende schrijers het grootste deel der boeken Esra en Nehemia, een gedeelte van Jesaia, dertien andere profeten, de Klaagliederen van Jeremias en omstreeks het vijfde deel der Psalmen. Al het overige is van onbekende schrijers af komstig. JOHAN WILHELM RUMPF, Bibel und Christus, Strassburg 1858. Haupttheil III, Capitel V. MENSCHENOFFERS TER EERE VAN JEHOVAH. Deze offeranden bestonden uit die der eerstgeborenen, — uit die op het nationale feest, het Passah, genoemd, — uit die ter voldoening aan geloften, — en eindelijk uit de instellingen die de plaats van het oude menschenoffer vervingen. Het is ook waarlijk niet moeijelijk de valschheid te hewijzen van het gevoelen der godgeleerden, dat: »sedert Abraham en Mozes iedere Asraéliet zijnen eerstgeboren zoon kon en moest afkoopen, om aldus de opoffering van het kind door middel van eene offerande aan Jehovah en aan de geestelijkheid te verhinderen.” Also het latere gebruik niet door een vroeger tegenovergesteld gebruik ware vooraf gegaan! — De bekende volzin Exodus XIII: 18, waarop men zich tot bestrijding van on hervor, doet zich aan ieder geefend oog al zeer verdacht voor. ‘Vooreerst zegt Mozes niets van de reis in de woestijn, hij spreekt van den tijd toen Palestina veroverd was, maar hij hadde, naar mij dunkt, moeten melding maken van de pogingen door hem gedurende den doortogt door de woestijn met betrekking tot het offeren en den loskoop der eerstgeborenen in het werk gesteld. 