De zeden der wilden van Amerika [microform] : zynde een nieuwe uitvoerige en zeer kurieuse beschryving van derzelver oorsprong, godsdienst, manier von oorlogen, huwelyken, opvoeding, oeffeningen, feesten, danzeryen, begravenissen, en andere zeldzame gewoonten, tegen de zeden der oudste volkeren vergeleken, en met getuigenissen uit de oudste grieksche en andere schryveren getoetst en bevestigt
Lafitau, Joseph François, 1681-1746
v.\ ii.'../ • :-^ •■4 ^ tl »Il,l? nj ?"= ' f 1 'A r >X- .-.-1 ^ 1 ^ D^ s ( ].'•:■ A V J & de me ben: daar dryft. De vifch : ophou het an na te Ik Z£i :i o .! 1 ^ a a g V; .^. h 'f 5: '! JM *-;vi '■tr VAN 1/ 4<J/ Z £ D E N ./.,.;, ,'/-■ ,vr.'ur,- D E R WILDE I .;7H ,1 > <';:!,. N AMERIK Ai yYFDE BOEK. EERSTE HOOFTSTUK;' ;^j: , Van de Jacht en de Viflchery, ■.M.', -'J. -.', )y^r5^ Ndien de oorlopjvan alle de oeffeningen de heer- ■ W'jJ lykfte is, en daar de Wilden de grootfte eer in Itellen, volgende hicr in hec algemene denkbfield van alle de Natien , die 'er Jiaar roem van docn afhangen ; die van de Jacht en de Vifchvangll ^ . .. .,, y zyn voor hen de gewoonlykfte, om dat zy hun in 5?5!>v^I)>!i het leven hec noodia^klyJdle zyn ,. en dat zy'er de meefle zakcn uithalen , die zy tot hun onderlioud nodig heb- ben: het \lees om te eten, de kiceren om zich te dekken , de oli daar hy zich mcc befmeert , en de pelteryen waar med hy handel dryft. De omzwertvenden volkeren leven byna niet als van vleefch en vifch: een deel van 't jaar zyn zy Vifch-eters, zwervende zonder ogenden langs den ocver van de zee, van de meiren en rivieren, bet ander deo anderen beginnen zy in de boifchen door met wild gedierten na te lopen. Ik zal my hicr in de omstandigheden van hun vedcheyde wyzen van jagenen vielen, vielen niet inlaten, noch hoe ze 't vleefch voor 't voor of in de zon braden of drogen, en tot meel maken, dat zyn al te bekende en gemene zaken oder dit werk med te vuUen. Volgens njyn inzicht zal het genocg zyn te zeggen dat de jacht en de Viflclury J cm 20 te Iprcken, de eerfte bezigheden der ccrfte. Vande Jagt En de Vif- fithery. ('(, men- ZEDEN DER WILDEN Van hull Speelen eo Tyd- kortin- gen. Men füllen geweft zu und die de nood dwong om in de bof-fchen te leven, daar het aartryk toen van was, of op de overse van de rivieren en van de zee, dit gelegenheid aan de namen van Faunen Tityrs, liofchgoden, Bofchnimfen en Eerggoden ic Jieiligen; nänder van deze buiten-orige inbelding ovcrtuigt zynde, maakten zynde zich daar een artykel van Godsdienst uit te geloven dat ie-der boom een geeft iad, die daar in zyn verblyf hield : en due cp dezelfde wyze änder meir, icder rivier, icder bron, liaar Goden, Godinnen, Miet en Bronnimfen had, gelylc de zee behalven haar grote Goden, Jiaar Nereiden en Tritons had. De Bygelovigheid eindelyk met der tyd toenemende, voerde men yflfelyke menigte van kleine Godheden van.een minderen rang in, dewelke, gelyk wy in het artykel van den Godsdienlt gezegt Jiebben, haar wezen nict als de onwetenheid der tyden, en de vrolyke verbeeiding der Dichters verfchuldigt waren, dien het niets koflte Vergodingen te maken, en de menlTchen na hun dood in letzus und, als zy in "hun leven geweft waren, te herfcheppen. TWEEDE HOOFTSTUK. Behalven de noodzakelyke bezigbeden hebben 'er de Wilden noch andere , die of tot enkel vermaak llrekken , gelyk de fpelen van hazard , of tot vermuak daar de gezondheid med ver- mengtis, die tot de lichamelyke oeffeningen oehoren, om het lic- haam rap en vlug te maken. Deze fpelen zyn ook van de eerfte inftellingen der menlfchen , en de eerlic waar van de oude Schry- vers pns kennis hebben gegeven. Zy zyn ouder als de gene die Pa- lameides gedurende het beleg va^Xroje uitvond, en milfchien opk als die der Lydiers j die men de eerfte vinders van alle foorten van fpelen maakt , op een Hiftoric die 'cr Herodotus van maakt, of wel op de gelykenis van de woorden Lydii en Ludi ; 't geen my als een zwakke filing vooirkomt. Het bekentfte Ipel van geluk by de Wilden gefchied met vruchten, ftenenofmet bikkels uit de achterfte poten van een Elandt, en andere ronde kootjes van wat dier het ook zyn mag. Zy zyn ontrcnt tweemaal zo groot als kerlleftenen, en byna van een eyron-^ige form gemaakt; schoon men ^er zcs zydcn op kan onderfchey-den, hebben zy 'cr evenwel maar twee brcdcr als de andere, die Allengsjes plat worden, verlieyende een weinig van haar rondheid, en waar op zy gemaklyker ruikn. Een van deze zyden is zwart gefchildert, en de andere geelachtig wit. 2y hebben 'er geen bepaaltgetal van, men kan 'cr meer of min nemen, na dat de speelders over een gekomen zyn- Evenwel overfchryden zy Het getal van acht niet, en nemen er meclen tyd zes. Zy werpen deze kootjes in een houte zer effe schotel met brede randen, en aan de holle en bolle zyde zer uitgerond. Deze I'chotel hceft byna de gedaante van een bak daar men zich op de schrepen van bedient. Zy Ichudden deze ftcnen langen tyd in de schrottel om, en na ze dus gehutzelte te hebben, zetten zy de schrottel op de mat neer, islande. E bof-op de ide na- Faunen a; na- maak- dat ie- dac cp joden,;n haar vigheid nenigte gelyk weien ing der oden, zy in Wilden jelyk de oel ver-i het lic-ie eerfte le Schry-c die Pa- hien opk jften van naakt, of geen my et vruch- Landt) en J zyn on- m eyron- derfchey- iere, die rondheid, is zwart : geen be- de fpeel- het gecal repen deze n, en aan »cef\: byna in bedient. En nämmer, Aaandc Men zomtyc ken. Overu'i dat met guldens nict a in het ook hui niets 01 zommii fpcl. 'tis I len, 20 fchotcl zeggen den dan als of; ipeeldei hand ^'cnlcli VAN A M E R I K A. V. B O E K. 4h el. hi. ^ffiil J» ») » MX Vq' yafes aux I/let 'Si- flaande met de fchotel zelfs tegen den grond } om de (lenen te doen springen. Zy geven 'cr ook een draai aan, die dezelve langen tyd in 't rond doet lopen, en zy helpen de bevveging, die de llenen in de- zc gedrauidc fchotel ontfangen, noch door een klein windje, dat zy met dc handen maken, om ze, zo als zy het verlangen, te doen ktr Zomtyds, zonder zich van schotel te bedienen y gojen zy de llenen maur in de hoogte, en laten ze op een huid, die op den grond nccr gefpreyd is, of op een fyne mat weer neer vallen. Maar men ziet zelden andere als vrouwen dus Ipelen, en de bikkels zyn een weinig groter als de andere. Die spel verich-elt weinig van een ander, dac by de zwarten van Afrika in geb uik isy en waar van Ader Labiit dus spreekt. „Het spel dat zy spelen" en „dat zy ook op de Eylanden ingevoert hebben, is een zoort van „tarling-lpcl, het beftaat uit vier schulpen, die zy tot geld gebrücken. Hier in is aan de bolle zydc expres een gat In ge- maakt, op dat zy zo gcmaklyk op deze zyde als op de andere mri^H kunnen rullen. Zy Ichuddenze in dc hant, gelyk men de taar- tim.^p. Lingen hütte, en gojen ze op een tafel. Zo al de zyden met gaten boven leggen, of onder, of twee op de een wyze en twee op de andere, wint de speler, maar zo het getal der ga- ten of (ler onderfle zyden oneven is, hccft hy verloren. Schoon 'er op de stellen of bikkels maar twee kantea getekent zyn, de enc wit, de andere zwart, kunnen 'er evenwel een me- nigte van kombinatien uitkomen, die de party lang kunnen doen durcn, en vcrmaak bylirengen. De Wilden zyn zo zeer op ditfpel verzot, als de ergfte Dobbelaars by ons op de ftenen zyn kunnen. Men ziet de eene helft van het dorp tegen de andere spelen, en zomtyds konien de naburige dorpen by een, om een party te ma- König. N'ooraf legt men de pelteryen, het porcelein en alles wat de Overwinnaar na zich trekken zal ter neer, niet zelden gebeurt het dat men er in die gelegenhedenen ter waarden van vyf of zes daizent guldens ziet. Ik hebergens gelezen dat er particuiieren zyn, die niet allen al wat zy in de wercld hebben daar meer van der winter naakt weer naar huis keren, maar die ook hun vryiieid voor eenigen tyd verpanden : ook verzuimen ze niets om gojen te krygen die hen gelukkig kunnen makeh, en zommige bereyden zich door eenige dagen ftreng te vaften tot het pel. 'Is een van de grootfte vermaken van de wereldenen, zu yverig en verhit zu ze. Schoon 'er maar twee zu die de schotel houden voor de twee wcddende partyen, kan men evenwel zy alle te zamen fpelen. Deze zu maar leyders van den dans, en alle de andere volgen de hewegingen, die zu maken, als of zu alle hand aan 't werk nadden. Onderwyl dat een van de spelders de schotel hutzelt, schreeuwen alle de gene die op zu hand wedden uit eene keel, herhalende zonder ophoudién den wenfch, dien zu voor de verf en het leggen deen; alle 1. D E E L. X die Hetbik-kelipclinetde hrum der uu-denver* gelcken. Die van de tegenparty schreren ook van hun kant; roepetide nd om hec tegendeel. 'Zy fpreken hun woorden met een ongclooffe-lyke levendighcid en rapheid van tong uit, en zomtyds breken zy zich zu noch af; ondertuiTchen fluac de een en de ander zich zelven op de borAi geeft zich vervaarlyke muilperen 'en dat met zo grote hevigheid, dit, schoon zy half naakt zyn, zy ten eerflfen aan ^t zweten) als of zy llerk gekaatft haddenj of eenige andere noch ge Weldiger oeft'ening haddenj of eenige andere noch ge Weldiger oeft'ening haddenj of eenige andere heeft > hebben ons drie ver- De verhandlingen die de Geleerden over de woorden Tali, TeJUerdti Ca/cu/i, gemaakt hebben, die mendikwils zonder onder-fcheyd de een voor de andere gebrtiikc heeft > hebben ons drie ver- De verhandlingen die de Geleerden over de woorden Tali, TeJUerdti Ca/cu/i, gemaakt hebben, die mendikwils zonder onder-fcheyd de een voor de andere gebrtiikc heeft > hebben ons drie ver- De verhandlingen die de Geleerden over de woorden Tali, TeJUerdti Ca/cu/i, gemaakt hebben, die mendikwils zonder onder-fcheyd de een voor de andere gebrtiikc heeft > hebben ons drie ver- De verhandlingen die de Geleerden over de woorden Tali, TeJUerdti Ca/cu/i, gemaakt hebben, die mendikwils zonder onder-fcheyd de een voor de andere gebrtiikc heeft > hebben ons drie ver- De verhandlingen die de Geleerden over de woorden Tali, TeJUerdti Ca/cu/i, gemaakt hebben, die mendikwils Schulende Speisen doen onderfcheiden; zo dat wy hedendaags me-cen t<e weten, dat het speel met de Ta/i een bikkelfpel was, welk zedert langen tyd in Luropa niet mcer fchynt in gebruik te zyn; dat de Tejerkdt net taarlingfpel was: en de Geleerden fchy-nen vaft te ftellen, dat het geen in oude tyden /iidus calculorum genoemt wierd > voor het hcdend^iagfcne verkeren moet opgeno-juen worden. Het speel der Wilden dat ik befchreven heb is klaar dit bikkel-Ipel oilu/Us tahrum der ouden, *cgeen ik gcnoegzaam uit de aan-jnerkingen meen te kunnen befchryven>die de Geleerden, die over deze ftof gefchreven hebben » daar over gemaakt hebben, en in 't byzonder Caclio Calcagnini, Julius Catfar Boulanger, en Adrianus Juniiis, die deze ftof het befte verhandelt heben. Et Geen zy er van gezegt heben zal dienen om tnyn giiTingen te gronden, en de befchryving die ik er van gemaakt hcb zal milfchien de hunne helpen ophelderen. Dit spel had zijn naam gekregen van een klein 'kootje, dat in de enkel van de achterftc poten van byna alie de dieren die een geleren voet hebben, gevonden word, en dat by de Latynen Talus mögst by de Grieken genoemt word. Dit kootje was milfchien de eerfte ftof waar van men zich bediende om die bikkels, waar mee men spelde, te maken, en zy bleven den naam daar van behouden, schoon men 'er naderhand niet alleen allerlei soorten van ronde beentjes toe gebruikte, maar odk allerlei andere soforten t gelyk de metalen, y voor, en zels fte neo van vruchtenj gelyk van Palmbomen, enz. De Ta/us of de uiflragalus verfchilde veel van den dobbelfteen of taarling; want deze Heft zes vierkante zyden, te eenemaal eegal) zo dat hy evengemaklyk op eder van zyn zyden leggenkan. De Cakagni de falorutu ludoy p. z88. Eft autem Talus proprie birulcorum in fuffragine pedum (loftcriorum ofnculum, non rotundum plane, fed rotundis tamen parte magna particeps, Sec.. Talum cum effic apud Latinos quem Grxci vocant Aftrn^alum ita certum est ut vix probntione indigeat... Plinius Lib. 14. Ubi de Pulycleto verba facit. Fecis, inquit, Sc diftrigenicm fc & nudum telo inccITcntem, duofqiie pueros item nudos talis ludences, qui vocantur Allragalizontes. Tali aurei apud Apoll. Rhod. lib. ex cornu, ycloflc, veltalo Hinnuli, apud Calliin, ex da£tylo Palma:, Athen. lib. f. Eburnei Propert VAN AMERIKA. VÜBBOE, Dé Afiragalus in tegendeel ovaal zynde, had om de vraarheid te zeggen ook wel zes verfchcyde, maar ongelyke zyden » en die meer of minder rond warca, na dat ze moeften zyn om wel ovet mulkander te komen. De twee uiterenden van het eyrond die men de Jbrietett noemde, en welke de twee uiterfte verfte zyden zyn en oie het rondl'te toelopcn, waren zo krom dat de Aftragalus daar ji\ zo min op kon rullen als een ey op zyn punt. Dus gebeurde het zeer zel-den dat de bikkels zo lagen, ten zy 'er een door de andere nabu-rigc bikkels in dit poliuur, dat niet natuurlyk was, geknelt vierd. I Gellius en Calcagnini zeggen, dat' de andere vier zyden de specldcrs dicnden, en dat de Altragalus op de twee zy-kanten, die (ic Imallte warcn, kon rullen. Boulanger zegt ook dat hy daar op rullen kon, maar dat hy 'er zo vail niet op leggen kon i als op de twee andere Kanten die breder waren; ondertuirchen voegt hy er in 't vervolg by, dat de Ästragalus zelden als op een van deze twee laacllgenoemde vallen kon en vail blyven leggen. De Schiyver geloot dat van deze twee breedlte zyden de een hoi was, en dc andere bol, 't geen iiet onderfcheyd van § Suppus en Planiii uitmaukte, dat twee woorden zyn, die het leggen van de bikkel Ichyncn uit te drukken; maar milTchien bedriegt zich Boulanger in dit lluk. Want de zyden van de ftenen floe^en volmaakt op elkander, en waren alle bol, met eenig verfchil even wel van de eene toe de andere, zynde de twee breedlle veel platter als de andere vier, en voornaamlyk als de twee uiterfte endeny die Veier meer uitilaken. Calcagnini heeft het zeer wel opgémerkt, wenn er zegem weit, dat hy reeds heeft aangetoont dat de Altragalus niet volmaakt en volkomen rond was, maar dat hy allengsjes platter toeliep, verliczende een weinig van zyn rondneid. * Lioulanger behoorde het zelver begrepen te hebben , uit hiet geen hy elders zegt , dat ^er geen eene zyde was , die t'enemaal plac en efi'en was, waar uit hy licht had kunnen giflen, dat ieder zyde met die gene die tegen haar over ftond over een quam , na huiten rondachcig toelopende; zo veel te meer om dat deze hollig- heid te cenemaal vruchteloos fchynt , zyflde de verwen , daar zy luee befchildert zyn , geno^g om ze te onderfcheyden. Dit is zo veel tc waarfchynelyker , om dat in de Architeduur de Aftragaal X X een t' Sex vero funt tnli latcra , etli quatuor in ufu ludemium lint. Nam duo- funt ita incurva, ut illis Talis vix poflic condftere : has Hop^Totv , Antennas vi- dtrur Aiillotclcs appcllalTc. t Gellius^ lib. I. Talus quatuor !tantum partes habet quibus infiftat , cum ftb utroque longitudenis cstrcmo rotundetur. § BuUin^iyiti de luflis vetcrum. In latcra minus lata 11 cadat , Hat > led minus llabilis eiV quam ft in latiores duos fuperHcics caderec , fuppufquc aut planus fie- rct.. . Talus igitur non fere cadit nifi duobus modis, vcl in earn faciem £ dua- bus quas habet latiores, qux cava eft, vel in oppodtam quxeminet & protube- rat. 4. Cakagninijp. 29}. Aftragalbs plane rotundos negavimuc, perfeA^ fcilicet £c abloiuta rotiinditatc, fed parte fui Icviter prclTa. . ,j. , * Duliinger. lococit. Ei Ctalo nulla lacies plana perfcfte. Z E D E N D E R W I L D E N En rondachtigstuk is; en dat de Latynen het bolle deel van hun ronde Tempeis 7<r/«J noemeh. Dtiar ziec men, myn's bedunkens, dat de bikkels onzer Wilden hcci wel voor zo verre de gedaante aangaat na de Adragalen der Ouden gelyken. De Schryvers ftaan in groter verlegenheid, om te ontwinden wat er op de zyden van deze bikkels getekent stond, als zy ontrent het maakzel geweft liebben. Niet te minkomen zy in twee zaken over een y de eerfte dat de Allragalus geen ogen had; de twede, dat de legging van de Adragalas alleen in plaats van ogen diende, en de zelfde uitwerking had. Maar zy veronderftellen dat 'er bchalven dat verfcheyde Figuren op getekent fotiden, en zy pynigen zich zeer ora te weten wat unio, Senio, Cbius en Cous, Canus en Fenis was, en dicrgelyke woorden meer. Ondertüchtel als men deze gewaandeftgurcn na-gaat, moell dat op twee kleuren of twee getckenden zyden uitko-men; want volgens hun eige bekentenis loeg 'er niets op de ogen die op de (lenen de doubletten van twee, alle de drien, de vyven aanwyzen. Daar was niets als de weerga van het aas en de zes. t Ik geloof dat men in der daad befluieen moet, dat 'er niet meer als twee kleuren op ftonden, als op de bikkels van onze Wilden, te weten wit en zwart, of wel twee andcre verfcheydc verwen j die op het zelfde uitquamen. En die volkomen noodzake-lyk waren op dat men er enige verandering op mocht zien. Eustathius made op het zesde boek van de llias van een zeker sozewag, waar in men met zeftig witte en zwarte fchyven Ipeelae. Dit kan het verkeren noch het dammen noch het schicken hiet zyn. Zou hec dat niet zyn daar wy van freken, waar in het getd der bikkels meer van iemands zinlykheid afhangt? Schoon men zich in het getal te schicken hebben, en een nul te veel gezet hebben, zettende zeftig in plaats van zes. Boulanger veronderftelt ook dat een van de getekende zyden gelukkig was, en de andere ongelukkig. Dit kan en moeft ook zyn, wanneer men maar met een fteen spelde, en in dit geval verioor de Unto en won de Setico. De zelfde Schry ver zegt ook na Cicero *, dat de worp Venus zoo ten was, wanneer alle debik- ,.................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... Van Venus hicr in bestond, dat de bikkels 2lch alle op verfcheydc zyden vertoonden, maar hy zegt niet dat icdcr van deze zyden haareige figur had, en men moct het over een brcngen met het zegen vw Pollux. VAN AMERIKA. V. BOEK, twee kels op vcrfcheyde xyden viden, en die ran Cants i wanneCrzy zich alle op cen lyde vertoonden. De beste gooi was de koninglyke worp Bajilijcus of Venus. De llinifte in teeendccl wierd Damnofi canes gcnoemt. De worp van Venus by de Wilden is gants wit % of gants zwart) na dat men over een gekommen is. bcze verlcheyde combinatien waren by de Ouden ten gctalle van vyf en dertig, zeggen de Schry vers; dit is evenwel moeielyk om te begrypen, zo zy gemeenlyk maar met vier bikkels spelden. De namen die dczeltde uitdrukcen waren van hun Goden, van hun Ilelden, ofwel van de beroemtlle voorvallen of gedenktekens ge* nomt-n; zodanig was de worp Steficborius gen de worp Aamc, van de grafte van dezen man dat van een achtkantige iiguur was. Die van Euripides na een der veertig belächtigen genoemt, die te Athenen aangelleicwierden, na dat men de dertig Tyrannen verdreven had. Maar alle de verfcheydender combinatien arbitrair zyn-de, en na de tyden en plaatzen hebende kunnen veranderen mögen, moet men zich volkomen houden by het geen Poluks van de verfchiedender-ici paring, van haar legging en verfchiedender-ici paring, van haar legging en verfchiedender-ici paring, en verfchiedender-ici paring. Apollonius van Khodus doende Kupido met Ganymedes pelen, doet hen tot loon voor den overwinnaar de bikkels zilver in 't pelzetren, waar mee zy fpeelden. Hy verbeeldde Ganymedes bedroeft, om dat hy 'er niet meer als twe overig had, onderwyl dat de winnaar i\upido zyn handen en de flippen van zyn rok vol had. Zo wedden de kinderen noch dagelyks om de marmels zelfs daar zy mee pelzen. Paufanias in zyn Achaisch zaken zegt, dat die gene die met de Gnden quamen raadplegen in een Tempel van Hercules, die op het gebied der Buriers was, hun nootlottig antwoord uit het werpen der bikkels haalden. Zy gooiden 'er vier op een tafel, en de uitlegging van het geen zy verlangden te weten, stond op de tafel zelfs ordre de bikkels gelx:hreven. Dit was mogelyk een Rad van fortuin. De Lotwerpingen van Lycien,zo beroemt * inde Oud-heid, wieiden milTchicn door een diergelyk bikkelfpel gehouden, *t geen ook op het gebruik der Wilden fteunt, die voorfoellingen van hun ziektens en alle zaken maken door een schroedelpel, dat hunne Waarzegger hun zeer dikwils voorfchryven. De fchotel, waar in men de ftenen wierp, was door de Ouden uicgevonden om de bedriegeryen der valfe nepelders te beletten > zel als het horentje daar men de dobbelftenen in doet, De namen van Orca -, wiers hals zeer naauw was, en van Pyrgus en Turciclay wier gedaante van zelf spreckt, konden niet als op het ho-rentje palf. En. Die van Alveolus verbeelt de schottel van de bikkels fedelyk wel. Het woord ulbacus zou miflchen het zelfde kunnen. Beduiden, schoon het noch beter het bord, waar op men fchaakt. Hoe veel cum, muss, het. jtpall: Rhod.liB atm At» • Statlui f . Boek I'm de theb. Firgil. 4. Boek van de En. fprekcn vnn dc lotj wcrpingcn van Lycitn, nviar zy zeggen niet waar indiebef'ndcni 474 ZEDEN DER WILD EN Spelnoet Stroot- Men vind weinig naricht van die fpel. verkeert of damt j uicdrukc. Het woord FritiUus kan tc selyk aan de fchotel en hec horentjc zyn gegeven, om dat in beide de bikkcls of de ftenen met grooc geraas omBuczclden. Eindelyk om die artykel te cindigen , de Ouden * als zy hun fpe- len van hazart fpeeldcn, gaven zich al zo veel bcwcging « als de Wilden hedendaags doen , en waren even heet daar op Op ieder Sooi die zy dedeut riepen zy den naam van hunne Goden aan , de [lienten die van hunne Patronen, de Minnaars die van hunne Meeftereflen. Zy riepen met luider ftemme om den gooi dien zy verlangden, zy Ichrceuwdcn en wodden met zo vcelyver, dat het zweet hun langs het lyf neerliep ; 't gten Auguftus aan Tibe- rius fchryvende « volgens duetonius , deed zeggen > jorum ylleato- rium caUfecimus. Dit heeft oolc aanleiding tot de gilTini; gegeven, dat het Latynfche woord jilea, van het Griekfche 'AAt« kumt, dat een vochtige hitte betekent , om dat de drift om tc winnen , de fpeelderszo aanzette* dat zy 'er van zweettcni en door liun drif- tigheid de plaaczen daar men fpelen lict , v arm maaktcp. Der Derehreitung. Ein anderer Spiel van hazart der Wilden, en daar terezelfältig beendigheid in gepleegt word, is dat van de Strohalmen, of om beter te sprechen van de biegen Want het zijn kleine Avittebies, zu dikah een korenhalm, en tien duinen lang. Die Liebe het noort zijn fpelen, en ik vinder, geen naricht van in de Oudheid. De Meer Boucher, die ik in den oderdom van 95- jaren heb zijn fterven, en die als de Patriarchen gelceft hebbende, ook een talryke nakomelingfchap heeft naalen, die hedendaags toe er van de Colonie frere, in wiens dienst hy zijn leven verlleten heeft, spreke van dit spel met deze woorden in zijn klein werkje Hi/iorie van Canada genoemt. Dit fpel word met kleine chronalmen gefeilt, die er expres „ toe gemacht zyn, en die in drie hopen verdeelc worden j als by „ ze\A en zeer ongelyk. (3nze Franfchen hebben het noch niet „ Kunnen leren. Het is vol geeit, en zy vermaken 'er zich medt ,i als wy met de kaarten. De Baron van Hontan maakt Vr ook een fpd van dat geheel van 't verstand afhangt, en in 't rekcnen bellaat, waar in de gene die tellen, dividercn, aftrekken en multipliceren kan, verzekert is te wiimen. Dat moet in de gewoonce en in 't veel doen beftaan, want de Wilden zjm niet minder als goede cyfteraars. Men kan ten minften verzekeren } dat hun rekenkunll nice veel behelil, en zich niet Ver uitftrekt. De Heer Perrot, een beroemt Reiziger en een der Europeanen, dien de Wilden van Kieuw-Vrankryk de meeile er hebben aange-daan, heeft ons in zyn Gedenkfchriften, die nooic gedrukt zyn, een befchryving van die spel nagelaten. Ik zou ze hier in evoegt hebben, maarzc is zo duiiler, dat zebyna onderrichten is. Nie-mand van de andere Kanadifche Franfchen, die ik gefproken heb, jieeft er my van kumien onderrichten. Al wat ik er van heb kunnen vernemen, is, dat na dat zy dezc halmen verdeelt hebbenk vf ze met een onbegrypelyke van dagen, van hct oneven getal alcyd gelukkig is, en een gegen van negen alcyd Van alle anderen wint: dat de verdeling van de strotjes net pel doet ryzen of dalen, en de wüstenfchappen verdubbelen voigens de verl'cheide getallen i tot dat de purty sewnnen is; die zomtyds zo verhic is, wanneer het ene dorp tegen het ander speelt dat zv dikwiis twe of drie dagen lang duurt. Schoon alies hier in vreedzaam toegaac, en zo hec felijnt ter goeder trouw, laten zy er evenwel vtel bedrog en gultery ondcrTopen. De Wilden zyn vervaarlyk handgauw, en schoon het zeer moeielyk valt in hun bikkel-speel bedrog te plegen, daar maar twe teer duidelyke verven op ilaan, en die in een fchotei met een bredeh rand voor het Kezicht blopt leggen, verflaan zy daar in de knnft van val fch fpefen meellerlyk. Voor at overige weec ik niet dat de twe fpelen, waat van ik gefproken heb, eidet als in hct Noorderdtel van Aiiiefika in gebruik zyn. VIERDE HOO^fstuk. Hebbeit Balfpelen, dat onder de lichaams-oeffenii behoort is al zo oud als de Allragaal. Apollonius van Rhodiis na Kupi-do met Ganymedfes dit laacltgenoeriide te hebben doen fpelen < ge-lyk ik verhaalt heb, doec hem daar van uitfcheyden « fchoon ny an de wihft was, op de hoop die hem zyn moeder Venus geeft« van hem een fclionen bal te zuUen fchenken; den zelfden dien Jupiter van zyn Voedfter Adraftea ontfangcn had, en waar me£ dcze God het uroodle vermaak van zyn kindsheid op het eiland Kiete genoten had; mits dat hy van zyn kant haar de gunst inwillige daar zy hem ter licfde van Juno erf Miterva om verzdekt. Homerus in liet zesde ein achtliche boek van de Odyflea, doet >r de Feaciers me£ fpelen. Op de eerHe |>laats is het Nauficaa, *s Ko-nings dochter, die zich op den zee-oever met baar StaatJufFers daar mee vermnakt. Op de andere plaats zyn hct twee jongielingeni meet lei s in deze kunll) en daar niemand tegen aan dorlt Op order van Alcinous danflen zy alleen al spblende, en zy doen bet met zo veel ncchcid en bevalligneid, dat zy de toeji^ichitJgen van al de toekykers ontfangen. De Ouden Icyden zich toe om alle hun bewe^ngen met een beValligheid te doeit, ^c gefen het balfpelen als een deel van de Danskiiinll heefc doen aanzien, waar in men leflen gaf in de publykc Schön. *t lis i^eiiv^el mocjelyk om te begrypen, dat men katzen kan en een regulieren dans danflen. Onder de foorten van talfpel, hadd^n de Qrieken en Latynen, behdven den Coryx en den Windbol, noch verfcheide andere die men by Boulanger en Mercurialis, die 'cr in 't brede van gefchreven heeft, kan nalezen; gelyk ook in het vertoog van den Heer Burette, dat in de verzanieling der Gedenkfchriften vandeKoninglyke Academic der Beichaafde Wetenfchappen ingevoegt is. Ik zal er hier niet meer van zeggen, als het geen met de speleA ouz^r. Wil. Van het Balfpe-lea. Jlpull. 41^ ZEDENDER VILDEN at. 9. Wilden over cen komt, die 'er 00k vicr of vyfJcrlci fo orten hcb- ben. Het ecrfte gtat m) dezc >vys toe. Na twe plaatren die redclyk ver van elkiinder at ftaan (als by voorbccld vyrhondert I'clircden^ uitcekozen en ofzetekent te hebbcn » vergaderen de speclders in t midden mirchen de merkpalen. Die het Ipcl beginnen moet, houd een groter bal als onze kaatsballen « maar die zo vail niet is, in de hand. Hy moct hem in de lucht werpen, to recht op als 't hem mogelyk is, om dien in 'c neervallen weer te vangen ; alle dc an-dere flaan een kring rontom hem, liciitende de handen boven 't hooft, om hem ook in 't neervallen ce vangen. De gene die hem gekregen heeft, tracht aan een van de merkpalen te komen ; de andere in tegendeel spannen al hun zinnen In om hem den weg af te fnjden om hem te beletten dat hy geen honk kryge, Aotende hem gedurig na 't midden > om hem te vatten en den bal te ont rukken Maar deze op al hun doen acbt gevende, wykt dan na de ecne kanc dan na de andere, Jioudcnde altyd den bal vail, zoe- kende zich altyd van die gene te ontllaan, die liem vervolgen; alle die hy in zyn weg ontmoet llocende en onder den voet werpende, tot dat hy geen kans nicer zict om htm te behouden. Dan moec hy ze een van de vluglten van den huop toewerpen, die in daac is oip den bal te vervveren. Maar om de party zo vecl te langer te doen duren, bedaac zyn behendigheid daar m, dat hy hem na die Senen werpc die achtcr hem zyn. Het verfle vie van den genen af, Aar hy na toe Hep: dut hy die zelver bedriegt, gelatende zich na Deeenekant te mikken, en werpende na de ander waar na hydus lange vervolgt'zynde, op zyn beurt ook vervolgt, en de hoop niet verlieft van zyn bal wcerom tc krygen, die dus van de eene hand in de andere gaat, 't geen een-'zecr levendig vermaak verfchaft, en daar kunft genoeg in lleekt, tot dac!cindeik iemand het geluk heft om aan den merkpaal tc komen. Iber in bellaat de winit van de party, die men altyd op dezelfd^ wyze weer begint. Het begni van dit fpel gelykt na het geen de Ouden o'uf*./« noemden) 't welk volgensde belchryving die 'er Follux van geeft hier in beftcnd , dat een van de fpeclders den bal in de lucht wierp, dicm^e anderen al fpringende trachtten op tc fn.ippen eer hy ter aarde viel. Maar of deze befchryving is zeer onvolmaakt , of dit fpel was wel koud zo 'er anders niet in flak. Deze Schryver ge- loofcdat het dit fpel was, dat Homerus de Fea(,-iers doet fpelen ; maar het geen ik befclireven hcb kan niet met zyn beyden gefpeelt worden , gelyk Halius en Laodamas by Alcinoiis deden. Hierom geloof ik eer dat het 't fpel •nvs'Pbainwda , fbeainda , o£ Pbetifiida genaamt, dat Pollux van de Lpiscyrus , waar van ik firaks fpreken zai , onderfchcyd. \'olgens het gevoelen van den zelfden Schryver , wierd het dus genoemt bf van Pbenindus zyn uit- vinder, of van het Griekfche woord (t>it«ut/(f » , om dat men in die fpel iemand zocht te misleydeh, werpende den bal na de eene kant, na dat men zich gelaten had aid of men hem na de andere wilde gojen. De Dichter Antifanes fchynt het ook uit te beelden in eenige i / vcr* c I •4 i\ »l tiumquc runt Id. ib VAN AMERIKA. V. BOEK. m llJOeeltlfrr verzeii} door Atheneus aan^ehaalt, waar van dit de zin is. „ De )} een den bal ncmende, wierp dien luchtig een ander toe , ont. „ week ter zelfder tyd den flag van dezen , ftiet dien uit zyn J, plaats, en riep den vierden uit al zyn macht toe dat hy op zou „ liaan. Men spent noch hedendagings in Neder-Rretagne een spel, d.u 'er zeer na by komt, en dat daar te lande heel bekent is onder den naam van la Souk. De tweede foort van Balflaan der Wilden is lict kolf spel. De regels hier van zyn t'enemaal de zelfde als die van de Epifcyrus, waar van Pollux deze befchryving maakt. „De spielers vcrde-len zich volgens Imn getal, en schweden zich in twee zo gelyke J, hopen als zy kunnen. Vervolgens halen zy midden op den grond J, een linie waar op men een bal lege. Op de zelfde w yzc trck- ken zy achter ieder van de twee troepen twee andere vecre li- nien, om voor meet te dieneu. De gene die door het lot ver- koren zyn floten het eerfte den bal na hun tegenpartyders, die J, van hun kant hun beft doen om hem te zenden daar hy van „ daan komt. De party duurt zo lang tot dat een van beyde hun „ vyanden tot de meet of sprap gebraciit hebben, die zy moe- j, ften verwren. Het eenigfte onderfcheyd dat 'cr tuflchen dit kolffpel en de Epifcyrus of Harpajium is, is dat men zich in het eerft genoemde om den bal voor te laa van eenige kromme stokken bedient, aan welkers einde verfcheyde Wilden soorten van rakctten hebben, daar het in tegendeel niet blykt dat men zich in het andere spel van eenige beyde bediende; want behalven de armwapens die men gebruikte om met den windbal te spelen, vinden wy gegen overblyfzel van eenig ander instrument daar de Ouden zich in hun kaatzen van bedient hebben. Ilct fchynt evenwel dat men 't kan belluiten niet alleen uit de oudheid van het kolf-spel, 't gegen niet moogelyk is of de Ouden moeten het gekent hebben > deuyl het Hedendricks in Europa tot de uiterfte crenzen van Lapland alzo zeer verfpreyd is, als doorganlch Amcrika "an het Norden af tot aan Chili toe; maar men kan het ook befluiten uit de Befchryving die 'er Pollux van maakt, nademaal die zegt, dat men den 1 al op den grond ley op do Scyros, of middel fchreef, en uit het bywoord befoven, dat (a) Martialis by Harpafium voegt, zo dikwils als hy 'er van fprcekt, zo wel als uit het woord jtrenaria, dat by (b) St Ifidorus van Sevilje gevonden word, 't geeen ons te kennen geeft dat deze bal altyd door het zand rolde. I. D. E. L. y. De. Ex capitam Antici velox in pulverc draucus: Grandia qui vano colla labore facit. Idem lib. 4. t'pigr. ip. Sivc Harparta vagus pulverulenta rapis. Ifidor. he. cit. Arenaria qua in gracce di Intelligi: apiid //then, lit. I. pi lb. AY. Cap. 7i 1041  is een offenung met den kleinen bal, daar zelden andere als de meisjes meer spielen. De wetten daar van zyn na myn gevoelen, wenn verfchillende van de Trigonalis of drienoek-kaatzing der Romeinen. Men kan bet met zyn tween, drien of vieren spielen. De bal moet in dit spiel altyd in de lucht wezen, van de een hand tot de andere gaan, en die hem laat vallen vcrlieft de party. Een vierde foort word by de Albenaques gevonden. Hun bal is niet anders als een blaas vol wind, die men altyd in de lucht moet houdenj en die in der daad langen tyd door de menigte handen opgehouden word die ze zonder ophouden weqrom kaatzen; akJyk fchouwpel geefr De Floridianen hphhen een vyfde soort. 2y rcchten een maft van eenige ellen op, waarop zy een teene kooirje zetten, dat op zyn fpil draait. De kunft beltaat hier in cm dit kooitje met den bal te raken en verfcheyde malen te doen omdrajen. Hunne ballen hebben gcen vecr-kracht , en kunnen niet in de weromftuit opgcfchept worden. Die van het kolflpel is van leer gemaakt, dat met herte of elantshair, gelyk die der ouden, op- gevult is t waar van daan het woord Ptla van Filis volgens de aan- mcrking van * Ifidorus komt^ hy is een weinig plat , op dat hy zo wel niet rollen zou. De anderen kunnen 00k van de zelfde flof zyn, maar gemeenlyk maken zy ze van de bladeren van Indiaanfch koren , zonder lets anders, zo dat zy uitnement luchtig zyn , met dit enkel onder- fcheyd , dat de Trigonaal veel kleinder is. Van de andere lichaams - oeffeningen hebben zy behalven deze geen als die van den boog, van derenning en een foort van kamp- gevecht, waar van ik in het vervolg fpreken zal. Zy kennen myn's wetens niet en fchynen zelfs het gebruik van de werpfchyf niet eckent te hebben, die zo oud en zo beroemt is door de dood van Hyacinth, dien Apollo by ongeluk ombracht ; noch de llinger en de ofle-lere wanten , noch de worfteling en eenige andere oeffe- ningen , die zo langen tyd het vennaak der Grieken en Romeinen hebben uitgemaakt. (f ) Ifidor. hi. 18. cap. 6f. Pi la propric dicitur quod fit pilis pletUi iVff /« parcepilos vivacis condere cervi Unica donee erit geminam fuperaddita libram\ ZE. '!Mm 479 ZED EN D £ R W I L D E N VAN A M E R I K A. t ZESDE BOEK. EERSTE HOOFTSTUK. Van hun Ziekten en Genezing. E hevige offenen die de 'Wilden doen' hun tochten, en de eenvoudigheid der spyzen die zy nuttigen, bevryden hen van vele ziekten, die de noodzakeiyke gevolgen van een lekker, ledi en lui leven zyn ; van de lekkerheid der tafels van den overvloed en verfcheyden aart van de fauflen en sperryen, en eindelyk van al deze aangename toebereydingen van spyzen die de gulzigheid heeft doen uitvinden en die eer dienen om den fmauk te vergenoegen, en den honger gaande te maken, als om de gezondheic te onderhouden en een goede gefteltenis te krygen. Slecht voedzel nutigende, en door de ongeinakken vin hun reyzen verhart, door de wtinige voorzorg die zy tegen de onge-makken van de Lucht gebruiken, die door overmatigkeiten, zijn zy byna alle van een fterke en robuile gefelten, wel in 't vieefch, en hebben een zichter, zoeieren balzemachtiger bleiben als het onze is Men vind onder hen wei-nig menflchcn die van natur gebrecklyk zyn; zy zijn geen voeteu-vel, graved noch berocrthcid onderiievig of een Ichielyke dood, en zy zouden milTchien zonder den omgang met de Europeanen geenpokjes, schurz, mazelen, ofandere volkziektens kennen. D E E L. - Y 1 Even- Vtnhoa Zitfk- •ett ea Genfri zing. Ziek- tens. Zyiyn z«cr aati degc- ZMtel- flchtige liekcens onder- warpen. Two fnortet für ange- kunde. ZEDEN DER WILDEN Evwel menfTchen zynde ifi wel:ils andcre, en by gftvolgziektehs onderworpen, hebbA z^'cr eenige die luin mecr eigcn zijn. Als da;ir zyd de gezwelkchwfee ziektcn, door hct rftauvve water en sneuw veroorzaakt, die zy op de jacht moeten hiten fmelten om te drinken en om hun Sagamicc tc koken. 't Komc miffTchien uit de zelfde bron vobYt, en om dat ze altyd mcc de borll open lopen dat zy een foort van tcring krygen, die hen al-lengs ontfermyneiide, 't gfo^tile gedcRlte dAr( van in ""t graf lleepc,i.^nidaar zy rioch geeh lAiipmiddeP voor hebben kiiniien vin. Zo zy deze ziektens kunnen vermyden, die hen gemeenlyk In 't belVvan hun leven aanften, en'de toevallen die men aityd niet af weren kan » komen zy tot een zer hogen ouderdom, waar in men ze moct doodflaan, of afwachten dac zc door een volkome vcrvijl^ van krachten ftenen, gclyk een lamp die by gebrek van voedzfel uitgaat. Ik hebtter plaSizB daar ik als Ztfndeling was een Wilde vrouw gfitien, ilie haar kiildskinderen tot* irt htft vyfde ge- lid voor haar ogen zag. Deze evenwel was maar een kind in vergelyking van twee of drie ander^; maar boven al van een in 't byzonder, diezo een ho- gen ouderdom bereyktc, d.it men geeu juartal van haar wife, als dat de oudftc menllchen geen gcheugen hadden dat zy haar anders als otid'gezieft ha Jeden. Zy was van een redtlyke geftalte gevveeft, maar cnige maanden voor haar dood fcheen het licham in malkan-dcr te zakken, en z6 klein te Wrdden, d?t fk ten uiterften verzet stond toen ik met haar te begraven gongj dat ik een kilt zag die naauwclyks derdehalf voet lang was. JT W J5 E D E II O O F T S T U K. DE Geneeskunde in de erste tyden was eenvoudig; flecht en recht lieber in de hand, en lieber etn kon die oeffenen zonder den Doktershoed bekommen te hebben, en den naamgekocht van geleert te zyn en het recht van met's menllchen leven om te springen als of men al 't verlland alleen had. De I'Coningen enllelenden Bemoeiden zich met die kunll zowel als hetflLchte volk. Eni gebruik, waar van men de kracht eer uit een lang gebruik, als door fcherpzinnige redeneringen kendo j waren natuuilyke algemeine geneefmiddels, daar de menllchen zich wel by bevonden, 't geen men noch doen zou, zo men het geheim niet verloren had met al t< Zeer te willenziften; en zem men de Genceskunden niet met oneindig veel barbaariche woorden hiel beladen, die dezclive verdufteren, en als een onoplofelyk rädztl van een wetenfchap maken, die het behoorde te verlaan, om dat het daar bewanden in heeft, en hem ten hooften daar aan gelegen is, dat het geendet om de goede overeenkomlt van het leven en de getondheid te onderen, niet in handen van wcinig luiden in bewaaring was, die hun oeft'ening vryheid geeft om door droevige procfne-mingen en ongellrafte moorden een naam te verkiygen. Dit zy evenwel gezegt zonder de Docloren van onzen tyd te beledigenf Unfl: oneindit volmankter hebi beh gemaakt, en hun Voorgangers zeer overtiifen in de kunlt. 