Records of South-Eastern Africa : collected in various libraries and archive departments in Europe
Theal, George McCall, 1837-1919
In sight of this horrible spectacle, the hundred survivors began to build habitations of wood, as they now perceived that much time would be required before they had the means of again putting to sea, their idea being to make use of the remains of the ship and of the trees of that place to construct two little vessels. The captain, who was old and at this time in ill-health, seeing that he was unfit to govern, granted permission to them all to elect another, and they chose Hoque Borges, who discharged the duties of his office well. One Simon de Figueroa rose up against him, coveting the command, as envy is found even among the unfortunate. One night he set upon him with the intention of killing him, and although he did not succeed he left him seriously wounded. The captain, who had already forgiven him for many offences, thereupon stabbed him to death with his dagger, his patience being at an end, after which peace and tranquility reigned among them all. They sowed various seeds to enjoy the Fruit thereof, — in which they were successful, — such as pumpkins, melons, cucumbers, onions, and coriander, which grew while they were building the two small vessels. They lived upon the rice and other things that they had saved, upon fish that they caught, and upon cows and sheep that they bought from the barbarians in exchange for pieces of iron. The language spoken by these savages they did not understand, and they had recourse to signs to make themselves known. understood. These savages are not quite black, they go about naked, with a small piece of skin round their loins, in winter they add to this capes of the same, they wear copper bracelets on their arms, and round their necks the sinews of oxen. They make their bodies stink by anointing them with the excrement of oxen. They make curious noises with their tongues and mouths when they talk, and carry foxes' tails in their hands with which they make signs. They have no towns, but wander about in bands with their flocks, after the manner of the Arabs. Some, but not all, carry portable tents made of stakes and mats. They cultivate nothing whatever. They invited our men to partake of a cake, which appeared to be made of the flour of roots and oxen's dung kneaded together. They also eat the flesh of oxen, but almost raw, as no sooner is it put on the fire, which is made by rubbing two sticks together, than they take it off again. The part they prefer It is the intestines, which they do not cleanse beyond once squeezing out the dirt. Their arms are assagoras and bows. No sign of religious worship was noticed among them. It was considered worthy of remark that on the morning of the feast of St. John they appeared with garlands made of various grasses. The soil is excellent, and free from stones, although there are various hills. These, as also the valleys, abound with verdure and plants, such as rushes, reeds, sweet basil, wild onions, tomeros, wild mint, lavender, and various others, with sweet smelling flowers. The trees are numerous and large. In all parts it is watered by voluminous rivers and abundant and fine springs. In November spring begins. However, as we sometimes speak of the changes of the seasons in those climates, let us here clearly state that the summer and winter of these parts and of India do not depend upon the distance, more or less, of the sun from the zenith, as in Europe, but upon the winds which prevail. When it rains it is winter, and then the sun is highest, and lower in the dry season, which is summer. Winter comes at the end of May with the west wind, which brings with it much rain and clouds, and lasts until September, during which time all navigation ceases. From September to May the north wind blows with it much rain and clouds, and lasts until September, during which time all navigation ceases. East wind blows, when the sky is always cloudless. This is summer, when no one fears to put to sea. I will return to the description of the land. There is an infinite number of wild animals of extraordinary size, such as deer, wolves, seals, buffaloes, wild boars, monkeys, and also tigers and elephants, and rabbits similar to ferrets. The birds are turkeys (all wild), geese, pigeons, turtle-doves, an astonishing number of small partridges (of our partridges there are a few) with this difference that they do not build their nests on the ground or bushes, but in the trees, hanging from the branches with wonderful cunning. Such are this people and land of the Cape of Good Hope and its environs. Here the shipwrecked Portuguese lived as if they were settled; they erected a kind of church where they frequently received the Blessed Sacrament of the Altar, nor was there a want of sermons to restrain them from vice and to animate their courage, as among them were the following religious and priests: Friar Francisco de Santos, guardian of the Capuchin province of Madre de Dios in India, who wrote a diary of this voyage; Friar Joseph de Mendoca, Friar Francisco de Gouvea, Friar Joaquín Capistrano, and the chaplain of the ship. The first mass was said on the feast of S. Lourenpo; mass being concluded, a swarm of bees came in at the door and settled on the top of the altar. They caught them in a barrel, and placing it at the side of the Holy Table, the bees accepted the dwelling. Here they made their sweet honeycombs, as it would appear in the service of the Blessed Sacrament, as although For eight months they were flying about among the parishioners and above their heads, not one was stung. At least they showed that there are animals that recognize their Creator better than many men, as the latter seeing this Sovereign Guest in this place did not recognize Him, whereas these insects, as though they felt His presence, flew to show their recognition of Him, and to serve Him. The vessels being finished, instead of tar they used the odoriferous benzoin that the ship carried, and a quantity of incense. Having no oil with which to moisten these materials, a substitute was not wanting, as they discovered that instead of oil the fat of the seals could be used, which animals lived on a little island facing this place. They killed such a number with sticks (they did not or could not run away) that they had sufficient fat for their purpose. Being now on the point of leaving, they erected a cross on the summit of a hill, with an inscription relating the fate they had met with. The two vessels then put to sea, carrying the merchandise and the men divided into two bands, the one wishing to return to India, the other to come to the kingdom. The latter set about carrying their design into execution with so little knowledge of navigation that at the end of a few days they found themselves nearly at the same place whence they In this affliction, they were discovered by Antonio de Sousa e Carvalho's ship, which received them on board and suffered the fate already related. The cause of this loss and of nearly all those that we suffered in this navigation is the evil of over-burdening the ships, and their excessive size; this being undoubtedly the cause, and as though these losses of men and treasure were not irreparable, they persisted in continuing the cause of them. The largest ships during the time of the king Dom Manuel did not exceed four hundred tons, when these losses were less frequent. During the reign of Dom João III, ships as large as nine hundred tons were built, and many wrecks occurred. The king Dom Sebastiano commanded that no ship should exceed four hundred and fifty tons, and matters improved. During the time of Filippe I, as the merchants dispatched them for trade, their size was again increased, and wrecks were once more frequent. It was thought that building them of large size cost less than building many ships that could not carry so much merchandise, which being brought over in larger quantities its price was lessened, and the ships from being built larger were more frequently lost. By building galleons instead of large ships, it was thought these losses would be avoided, and the profits being increased here, they should be equipped for battle. The large ships sent out are at present two or three, which do not form a fleet, and because of their excessive weight they move with much difficulty and require a great depth of water. The number of galleons that can be built at the cost of three large ships is five, and this number forms a fleet. These can sail with any wind and require little depth of water, and finally these last are men of war, and the others merchant vessels. This being always proclaimed by wisdom born of experience, and contradicted solely by the blindness of covetousness, there is no remedy! Records of South-Eastern Africa. Part of the stone bearing the inscription mentioned in the above account of the wreck is now in the South African Museum in Capetown, having been forwarded to it from Plettenberg's Bay by Mr. William Jones, at the instance of Governor Sir George Grey, rather more than Forty years ago, the reverend Mr. William Breach, the resident clergyman, has been good enough to make enquiries from old residents, and has ascertained that the stone was found on a hill a short distance beyond an islet off the mouth of the Pisang river, near the end of the sandy beach, and about three miles from the beacon set up by Governor Joachim van Plettenberg. Mr. Breach adds: "Many beads, evidently of Indian make, have been picked up near the spot where the stone was. No one ever remembers a cross, but stones have been evidently placed over graves. The cross was probably made of wood, which has since decayed and disappeared." The part of the original stone now in the South African Museum is thus described by Mr. L. Peringuey, the Assistant Curator: "It is a rudely cubical block of sandstone with a cut inscription on one surface, which however has been broken across. On the fractured surface, at right angles to the inscribed face, there is a peculiarly shaped cross." The part of the inscription That is still legible is: [A]QVI S6 PETDE[V] A NAO S. G° [A]NO 1630 [FI-] ZETAO DVAS EM- [B]Ar CAg[OES] °IS Here was lost the Ship Sao Goncalo in the year 1630. AANMEKKELYKE ONTMOETINGEN IN DE ZESTIEN JAAEIGE KEIZE NAA DE INDIEN, GEDAAS DOOR JAKOB DE BUCQUOI. TE HAARLEM. 1744. AN DEN DE WEREID verschoning te verzocken dat ik 'or mede een Bock in breng, terwyl ik klaag over de menigte die er reeds zyn, viiid ik onnodig. Ik houde my verzekert, daar is niets in om de Maatschappy te bederven, en ik meen geen mensch te dwingen dat hy Let leeze: zo dat, doe ik 'er weinig goeds meede ('t welk ik moet afwachten) kwaad zal 'er niet uit voortkomen. Ik heb nodig geacht het een en ander den Lezer te berichten : namelyk dat men in aanmerking moet neemen, dat ik deeze Reize beschreeven heb, na dat ik reeds "Hus, en op myn ruste was, en wel dat ik dezelve heb opgestelt zonder behulp van Dagregisters, of aantekeningen van dagelyks wedervaaren: alzoo ik dezelve (gelyk de Lezer pag: 85 vinden kau) op Groa aan eenen myner Reisgenooten gefangen, welke my ontvaaren, en by den Turk gevangen geraakt is, zo dat dezelve nooit weder by my zyn gekomen." Een ruw ontwerp, alleen van de Beize tot Mozambique, was gebleeven by eene dier Reisgezellen, welke naa Suratte zyn geraakt, en dit heb ik t' huiskomende gevonden, als zynde aan myn Moeder bezorgt, volgens myn verzoek zo er gelegenheid kwam, om het te doen bestellen. Hier uit kan men begrypen dat ik van veele dingen den juisten tyd niet heb kunnen bepaaten, byzonderlyk van oons verblyf op Madagaskar, Mozambique, Ooa, en in verdere zwerving tot myn komst op Barzeloor. In deze droevige zwerving heb ik geene de minste gelegenheid, tot aentekening te houden, gehad, en kon 'er weinig nuts in vinden, als dagelyks den dood voor oogen ziende. Veel heb ik des op 't geheugen af. geschreeven, en heb er alleen van te zeggen: de Lezer zal geen onwaarheden in myn werk vinden, maar of ik in den tyd, in deeze of die lyzonderheid een week of twee misse, wil ik niet instaan. Ik kan ook niet denken dat de Lezer hier veel by verliest. 't Komt op de Waarheid en zeldzaamheid der Keize zelf aan: Let eerste kan op al de Compagnies Boeken voor een groot gedeelte nagezien worden, en myn ontmoetingen zyn van een gansch anderen aard, als van eenige welke my bekent is. De anvang derzelve is van de Kaap de Ooede Hoop, (vermits op myn Reize uit het Vaderland, tot daar, niets byzonders voorviel) van waar ik als Landmeter en Kaartemaaker ben aangestelt in eene Expeditie na Rio DE LA GOA, van welke erne en omstandigheden des Lands ik breedvoerig bericht doe, van waar ik voortgaa, met by wyze van Verhaal, myne ongehoorde wederwaardigheden, en zonderlinge zwerving, van plaats tot plaats te toonen, tot dat ik Komme op Batavia. En wyl die  in hunne winsten te krygen. Mozambique houden zy voor het Hooft-comptoir van Africaas Oostkust, gelegen op 15 graaden Zuider breette, en bezetten de benedenkusten van Sofala, Melinde, enz. met hun onderhoorige Comptoiren en vastigheden, daar zy sterke wagten, tot bezetting, op houden. Hier by de verafgelegenheid, die beneemt ten deele ook de lust van anderen, om dees kust te bezoeken. Om hier in te zekerder te zyn, hebben zy een Verbond gemaakt met den Keizer van Monomo- tapa, om alleen de Commercie voor zich te behouden ; 't welk hun ook van den Keizer is toegestaan, als mede een vrye toegang tot die ryke Goudmynen, die in rykdom, met die van Peru in America, konnen gelyk gestelt worden. Hier mogen zy vry in de Mynen gaan, en 'er zoo veel Goud uittrekken, als hen doenlyk zy ; waar voor zy den Keizer voorzien van welriekende Parfumen, Amber, en 't geen hy dagelyks tot zyn reukwerken nodig heeft. Voorts verruilen zy, voor geringe Snuisteryen, als Koraalen, Kopere hols- en armringen, en grove kleedjes voor de Vrouwen, Goud, Elifantstanden, en wat voorts 't land geeft : met ongeloofelyk voordeel. Jaarlyks zenden zy hunne Factoors, met Sloepen en mindere Vaartuigen, de kust op, en Zuid af, tot aan Bio de la Goa, de uiterste plaats, daar zy post bebben gevat, en in Bio de Spirito Sancto, daar zy een vastigheid gestigt, en bezetting gehouden hebben, tot den Jaare 1692, wanneer zy deze post hebben verlaaten ; naa alien schyn om dat die hen geen voordeel genoeg opbragt : 't welk met het mondelyk berigt van een weggeloopen slaaf, die wy by onze aankomst op Rio de 424 Records of South-Eastern Africa. La Goa vonden, en als Tolk heeft gedient, overeenkwam. Deze slaaf betuigde nog te heugen, dat de Portugeezen in de bovengemelde Rivier hun bezetting hadden opgebroken en deze post verlaaten. Deze Vaartuigen strekken mede zoo veel als kruissers, op de kust, om de Mooren, en wie het mogte zyn, af te keeren: alzoo zy bet groot voordeel alleen in bezitting begeeren te bouden; gelyk zy bet ook tot beden alleen bezitten, met uitsluiting van alle andere Natien. De groote overvloed van Goud, 't welk dit Ryk van Monomotapa jaarlyks aan de Portugeezen opbrengt, is niet net te bepaalen: maar kan eenigzins worden afgeleit uit de groote meenigte van Goud, die jaarlyks van bet Hooft- comptoir Mozambique naa Goa, en de Indien word ver voert, als ook aan de rykdom, die de Gouverneurs daar in him driejaarig verblyf, inzamelen; dat jaarlyks op enige bonderd duizend Dukaaten begroot word. Wat bier van zy, is my onbekent: maar dit bebbe ik gezien, en weete by bevinding, dat Mozambique meer Goud jaarlyks afzend, dan al de overige plaatsen in Indie'n te saamen kunnen uitleveren. Zeker Portugees Lamootsie, raakte door Schipbreuk op de kust van Sofala, en wierd by toeval door een Hoeker, van de Kaap de Goede Hoop naa het Land van Terra Natal gescbikt, aan de Kaap gebragt: deeze beeft, naa my gezegt is, an den Raad aldaar, bericht van dit Land gedaan, betrefiende deszelfs rykheid byzonderlyk van Goud, enn: Hier na is in 't Vaderland beslooten tot bet doen van eene onderneemag, ter ontdekkinge van den aard dezes Lands. Zy stelden den E. Heer VAN NIEUWHOF aan, als Hoft derzelve. Deeze kwam met de aangelegde Hoekers, de Kaap en Gouda, doch stierf alhier. In zyn wel Edls: plaats wierd aangesteld den Heer WILHEM VAN TAAK, onder wiens gezag deeze bezending is ondernomen; mede neem Ende zoodanige manschap, en materialen, als tot opbouw van een Vastigbeid, en dusdanige onderneeming vereischt wierd. De Overheden badden ordre, om ten eersten de Compagnies Vaartuigen met Goud en andere kostbaare Waaren te laden, en terstond weder af te zenden. Dit was een praatje onder het Volk. leder was even gretig om deze onderneeming te helpen doen. Zommigen uit nieuwsgierigheid, anderen om er een spoedig Fortuin te bevorderen. Hier in begaf ik my als gezegt is; betreflende den uitslag Leeze men verder myn Werkje, indien men er lust toe hebbe! I HOOFDSTUK. Vertrek van Kabo de Goede Hoop naa Rio de la Goa, aankomst aldaar, ontmoeting met de Inlanders, en des Schryvers wedervaaren, in de Optogten land-waard: Verdere beschryving van bet. Land,'s Volks Zeden, Gewoonte en Leevenswyze. Europa voor het grootste gedeelte bereist hebbende, begaf ik my Ao. 1719 in den dienst der Ostindische Maatschappe: Wy vertrokken in de maant November uit Holland, met het Schip Eecords of South-Eastern Africa. 425 de Amazone, en kwamen op den 4 Maart daar na, aan Kabo de goede Hoop, van waar wy op den 12 Febr: Ao. 1721, onder het gezag van den Heer Willem van Taalc, met de hoekers de Kaap en Gouda, benevens 't Galjoot Zeelandia, in gezelschap vertrokken, om onze Keize naaa Bio de la Goa te vervorderen. Op den 1 April daar aan, omtrent 10 a 12 mien bezuiden den Kaap das Corientes, op de breette van 24 gr: 40 m:, ontdekten wy het land, zeilden by de kust van Inhainbana langs. Dit voorland vertoonde zich laag met en duinige Zant-strand, tot naby den hoek van de Baai Rio de la Goa, dien wy op den 3 April bestevenden, en bevonden te leggen op 26 graden zuider brete, komende met onze mede gegeven berigten overreen. Deze Baai strekt zich omtrent den mond W.N.W. vier mylen breed, wy lieten het Galjoot voorzeilen, en het verkende Eiland St: Maria aan bakboort, houdende de Oostwal 't naast. In het inzeilen zagen wy Rio de Spiritos Santo klaar, maar onze medengegevene Stuurman Pool, die voor had gegeven, hier kundig te zyn, moest ons voor Loots verstrekken, doch bleek by de uitkomst, dat hy 'er nooit geweest was: want wy zeilden deze schon Rivier voorby, voorgevende dat ged: Rivier dieper de Baai in lag. Wy dus Op goed vertrouwen voortzeilende, kwamen in een zoute Rivier ten Anker. Nauwelyks was het Anker in den grond, of een menigte van Kanoos, met Inlanders, kwamen aan boord, mede brengende Fruiten, benvens twee Bokjes, die zy aan 't Opperhoofd verden: waartegen wy hen weder eenige Snuisteryen van Koralen, Spiegels &c. tot geschenk gaven, die zy met een zonderlinge gretigheid aanvaardden, en naukeurig bezagen. Monstereus kwamen my deeze Inlanderen te voren; doorgaans kloek en geramasseerd van gestalte, git zwart en gansch naakt, eeniglyk de schaamte overtogen met een gevlogte biezenkooker, 't geen door een snoertje, dat om het lyf geknoopt was, doorstak, en ter lengte van 12 a 14 duimen op zyde uitstond, 't geen wonderlyk in 't aanzien was. Hun hoofthaar was wollig, als dat Van de Kaffers, maar van 't smeer, dat 'er aan hong, niet ongelyk een vries grasje: him wezen, borst en armen, besueden met figuuren, de tanden gescharpt als een zaag. Eleine Inlandse Vaartuigjes. 426 Records of South-Eastern Africa. Zo raw als zy op het oog ons voorkwamen, zo beestagtig bevonden wy hun in hunne levensmanieren, waar van dit een voor tegenwoordig genoeg zal zyn, om den Lezer een denkbeeld te gven van hnnne verdere Zeden, 't geen ik in 't vervolg breder zal in zyn dag stellen. Wy lieten terstond de gedagte Kabriten slagten, wanneer het Hooft van hun, aan 't Opperhooft, om de ingewanden verzogt, 't welk hem wierd gegeven: terstond rukten en plukten zy het van Malkander, schudden er de vuiligheid ten ruwsten af, en aten het zo greetig, dat de drek hen om den mond sopte: de schamte scheen hun onbewust te wezen. Des anderen daags vertrok het Opperhooft met het landvolk van boort, om te zien waar hy een bekwame plaats kon vinden, om post te vatten. De landmilitie bestond in 54 gezonde Manschap, deze trokken in goede ordre, onder slaande Trom, van 't Strand Bosch waard in. Omtrent een Kanonschoot van den Oever, sloegen wy ons in een vlakte, rondom binnen 't geboomte neder, alwaar wy omtrent de drie a vier duizend gewapende Inlanders vonden, om ons op te wagten: onder dezen hoop bevond zich een oude Portugeesche weggelopen slaaf, die als Tolk te voorschyn kwam, om ons af te vagen, wat voor Volk wy waren? Waar wy van daar kwamen als Vrienden, om met him te handelen, ten welken einde wy verzogtten aldaar een Tent op te mogen slaan, om onze Waaren an Land te brengen, dat zy ons toestonden. Terstond wierd het Volk geboden Tenten, Leeftogt en 't nodige aan den wal te brengen, gelyk geschiedde. Het Opperhooft verbood aan alien, op lyf straf, ja met de dood, dat niemand zich verstouten zoude, om zich buiten hun post te begeven, of den Inlander iets met geweld te ontvreemden, veel minder met de Yrouwlieden zich te bemoeijen, alzo men daar door veel onheilen op zich haald. Promptelyk wierden de ordres gehoorzaamt, tot er tyd dat wy wat gemeenzamer met hun wierden. Voorts wierd het Volk verdeelt, en aan den arbeid gesteld. Het eerste was een bekwame plaats uit te kiezen, om een vastigheid af te steeken, het welk wy begreepen an den boord der Eivier. Men kapte de boomen om ver, verbrandde de ruigte en 't kreupel bosch, terwyl de Matroozen dagelyks uitgingen om palissaden en paalen te haalen. De Records of South-Eastern Africa. Inlander bragt mede zyn hulp toe, met het delven van een circumvallaire Graft; de Vrouwen bragten Zand en Äarde toe, in 't kort een eder was in de weer, om, zo haast doenlyk was, een beschansing op te werpen, om voor de aanvallen van den Inlander bedekt te zyn, die zo nu en dan hun diefagtigen aard by nagt en ontyd lieten blyken. Maar dit duurde niet lang, of de Hemel bezogt ons metziekte, welke den een na den ander overviel: dagelyks stierven er 3 a 4 binnen het etmaal gezont en dood, zo dat in minder dan 6 weken, wy by de twee derde van ons Volk verlooren, de overige waren ziek en hier en daar verspreid; in 't geheel hadden wy pas 6 of 8 man. Die in staat waren, om de posten te bezetten. Gedimrende al dezen tyd,  sterk was, dat het door tent en dekens heen drong, en wy ons des morgens zo nat bevonden of men door 't water getoogen was. Hier door zagen wy in 't kort uit de opperhuid te voorschyn komen, verheventhen als puisten, die ons een onlydelyke pyn veroorzaakten, en wanneer men er aan drukte, kwamen er Wormen uit te voorschyn, zo dik als een penne schagt, en zommige een duim lang, hier van was niemant vry. Door den eersten aanval dezer ziekte, die met een brandende hitte, en koorts ons aankwam, vervielen wy terstond in een ylhoofdigheid, en sturven veelen binnen 2 a 3 etmaal : die dit doorstont, gelyk my en veel anderen gebeurden, kwynde maanden lang, eer wy tot her Stel van kragten kommen. In dezen naaren toestand, ontrukte ons de Hemel het Opperhooft, Twede, en den Opper Ingenieur, in wiens plaats ik vorderde: deze had de vesting afgestoken, naar de keur van 't Opperhooft, 't welk door My voltrokken is. De Matroozen en wat maar dienst doen kon, arbeidde nagt en dag, om ons maar te bepallissadeeren, en des nagts genist te zyn. Want wy hadden dagelyks gevallen met den Inlander, die alles hun gading was. Wy waaren des nagts gestadig op de Wagt, alzo wy hen niet konden vertrouwen. Eindelyk onze sterkte in gereetheid gebragt zynde, was het noch het land in zyn binnenste te onderzoeken, ten dien einde wierden zo mi en dan eenige Landtogten gedaan, maar van weinig succes, kraakte mede aan 't werk, om de Baay in kart te brengen. De Stuurlieden gingen met hun Boots in de Baay de bank en en killen opspeuren, de Rivieren ontdekken, byzonder die zoet water hadden: want wy wisten dat Kio de Spiritos Santo in deze Baay moest zyn, volgens onze mede gegeben berigten: welke dan ook by ons ondekt wierd, doch te laat: want om nu weder te verplaatzen, met zo weinig Yolk en zo veel gedanane kosten was te vergeefs, en by de Opperhoofden niet geraden. Zy moesten bevorens, eer men post had gevat, zulks gedaan hebben: dit was hun pligt geweest. Aanmerking wanneer men een vreemd Land en oribekende Jcust ontdekt, hoe men die moet aandoen. Wanneer men een vreemde Kust ondekt of dat men bezit zekt te neemen van een onbekend Land, dient men zeer omzigtig te zyn, in 't verkiezen van de plaats, daar men post zal vatten. Het eerste dat ik nodig agt, is dat men zich z lang op zyn Schepen ophout, tot dat men kundig is van de gelegenheid des lands, en aard des Volks: dat men niet te ligt moet vertrouwen, nog aan hun woorden en uiterlyke beleefteden te schielyk geloof slaan, maar een voorzigtig wantrouwen omtrent hun hebben alzo de bevinding dit toch veeltyds te laat, aan onze erste Ontdekkers, met verlies van goed en leeven, heeft geleerd, dat wanneer men uiterlyk by hun in een goed verstand en in der minne omgang nam, zy zich van deze agteloosheid bedienden, en al massacreerden, wat zy maar konde agterhaalen. Honderden van diergelyke ontmoetingen verhaalen de eerste Ondekkers ons, in hunne Keisbeschryvingen. Indien men voor het eerst aan de wal Gegen, möchte men wel gewapend zijn, en 't Volk in de boot, of schuit laaten blyven: Eecords of South-Eastern Africa. 429 Das afgezondenen die aan land gaan, indien het mogelyk is, aan 't strand onder 't bereik van 't schut, of 't Volk dat in de boot is, blyven. Green Volk ter zyde zich te verspreiden, en des avonds weder naar boort toe vaaren. en dat zo lang agtervolgen, tot men him geaardheid en gewoonte wat kundig word, en zy met ons wat gemeenzaamer worden. Alsdan wert het tyd, om hen te ondervraagen, wat hun land al voortbrengt, zo ten aanzien van derzelver Land-gewassen, Vingten, Vee, als het geene tot onderhoud des levens nodig is. Verder wat hun bedryf zy, waar hun handel in bestaa, enz. Dus als by trappen en onge Voelig door den tyd alles kundig geworden, zonder dat zy eenig vermoeden of agterdenken van de voornens kunnen heben. Wanneer men dan met hen, in een goed verstand, ommegang houdt, zoo onderzoekt men allengskens, een bekwaame plaats en gelegenheid uit, waar men post zal vatten. Deze keuze moet voor al, zoo 'er zoete Bivieren zyn binnen den mond geschieden, eensdeels om dat met hoog water, 't Zee-waater dan wel 2 a 3 myl met het Bivier water vermengt, en dan drinkt het volk meest brak water, dit moet men onderzoeken: waar de bekwaamste plaats is. Leggen 'er eilanden in de rivier, die te gelyk gelegen zyn voor den handel: deze zyn te verkiezen, want dan heeft men een genoegzaame sterkte door de natur van 't omloopend water, en men kan zo ligt niet overvallen worden van buiten, indien men goede wagt houd, gelyk in Zulke omstandigheden van het grootste gewigt is. Deze niet zynde, en de Eivier ten alien tyde genoegzaam voor schuiten en booten vaarbaar wordende bevonden, dan kan men zo hoog op, als nodig is, om altyd vers water te behouden. Het is ook zeker dat daar men versch water heeft, kan men met weinig moeiten, alle Groente en Moeskruiden kweeken, en den Inlander kan het zelve, by tyden van Oorlog u niet afsnyden, gelyk ons gebeurt is. De gelegenheid wel afgezien hebbende, en de plaats alwaar gy uw verblyf, en vastigheid begeert te maken, hebbende uitgedagt, zo stelt men hen de ongemakkelykheid van 't heen en weder vaaren, en voeren der Koopmanschappen voor; met verzoek om een plaats van veiligheid voor de goederen te mogen hebben, en Dat men hen daar voor een goed geschenk zal vereeren; of men koopt de plaats en den grond van hen, ik ben verzekert wanneer men het in diervoegen aangelegt had, wy zouden zo wel als eertyds de Portugeezen Eio de Saint Esprit, ondektte, en ook gelyk zy, eertyds him sterkte op een Eiland in den mond, of 2 a 3 myl binnen dezelve, gevest hebben, en de sterkte met meerder zekerheid kunnen voltrekken; en 't Volk ware, menschelyker wyze, gezond en behouden gebleven doch dit in 't voorby gaan gezegt: Gemelde Bio de S. Esprit is een groote Bivier, welks oorsprong is op 21 gr: Zuider breete, en 39 gr: 30 m: 1: uit het gebergte Degor, en geenzins gelyk de meeste hem oorspronkelyk stellen, an 't Lak Zachaf. Zyn loop strekt eerst Oost 70 mylen, en dan Met een bogt Noord Oost, en voorts Noorden, tot agter de Goudmyn. Tot aan zyn oorspronk is hy in 't geheel circa 150 mylen lang. Het is een versche schoone Eivier, vaarbaar in de goede inouson, tot aan de negery van Manisse, dat is ruim 40 mylen van den mond. Aan wederzyden van de boorden, vlak en effen land; hoger op, door de watervallen, klippen, en droogtens, onbevaarbaar. Doch in den regentyd, geloof ik, zou men nog wel 30 mylen hoger op kunnen komen. In deze Bivier onthouden zich een menigte van Zeekoeijen, die des nagts op 't land grazen: dezelve zyn heel gelyk met het Nylpaart. De Portugeezen noemen het Caval de Marine; dit Dier leeft zoo wel op 't land als in de Zee, en Bivieren; ze zyn van gedaante en Os gelyk, doch wegen 1600, en 1700 ponden: het is vol van lichaam, bedekt met kort haar, van een muisvaale koleur, de kop boven plat, en zonder hoorens: het heeft breed lippen, en een vreesselyke wyde bek, en sterke tanden, doch vier uitstekende; als twee in de boven, en twee in de onderkaak, welke ik gezien hebbe van 10 en 12 duim lang, het heeft groote breed Ooren, en groote uitpuilende Oogen, vier voeten, ieder een hoef en gesplete klaauwen, de staart kort en spits, zonder kwast, is vet en goed om te eeten; 't vet kan men drinken zonder dat het walgt Het graast aan de Oevers, op moerige en overvierende landen, is gevaarlyk als men het vervolgt, of gekwetst heeft. Zy kunnen een sloep met hun tanden doorboren en om ver haalen, doch doen niemand leed, als men hen niet en beledigt. Voorts voed dezelve Bivier een menigte van veelerly eetbaare Visschen; aan den mond is dezelve een myl wyd, vlak voor den mond tegt een bank daar men nauwlyks met laag gety met een sloep over kan; de bank voorby zynde, kan men 'er met groote Schepen tot digt by de Negory van Manisse opzeilen, en is doorgaans 6 a 7 vaademen diep. By deze Negory vonden wy een Wei van Goudzand, zynde naar alien schyn een Goudader; want diep in 't Laud zyn de Goudmynen, en eertyds hebben de Portugeezen hier in den mond een sterkte gestigt, en volgens mondelijk berigt van den Gouverneur van Mozambique aan my gedaan, hier jaarlyks omtrent de 30 ponden Goudingeruilt; doch wy hebben 'er geen Goud Maar wel veel Koper gezien, dat na aan de Goud kleur kwam. Volgens onze berigten, moest de Hofstad van 't Koninkryk van Monomotapa, volgens de meeste oude Kaarten, omtrent 80 mylen van den mond aan den Noordboord der Kivier staan; doch nog Inlander, nog iemand, heeft dezelve hier gevonden; en geen wonder: want het Ryk van Monomotapa, grenst ten Zuiden aan het Koninkryk Sofala, en dit scheid Monomotapa, van 't Kyk Manisse: nu legt de Hofstad Monomotapa, op 18 gr: Zuider breete en 45 gr: 20 m: lengte, en Rio de Spiritos Santo op 26 gr: Zuider breette, zo dat de Hofstad circa 180 mylen. Noordlyker gelegen is: wat staat men op de Kaarten en berigten kan maken, die op 't gezag van anderen, inzonderheid als zy 'er belang in hebben, gelyk de Portugeezen, te maken zy, blykt in dezen. Monomotapa is zo ryk in Goudmynen op de Ostkust van Africa, als Peru in America; en waarlyk het is het regte Ophir. By myn aanweezen op Mozambique, het ik gezien de overvloed van Goud, welke de Portugeezen jaarlyks met kleine barquen van de kust Sofala, en Monomotapa aanbragten, en van daar naar Damon d'Diu, en Goa, en voorts door de Mooren naar India weder word vervoir. Wanneer een Gouverneur op 't Hooft Comptoir Mozambique zyn driejaarig verband het uitgedient, agt men hem een Koninklyken schat vergadert te hebben: dit Is dan de reden, dat de Portugeezen deze dierbaare plaats, voor andere Nation hebben verborgen gehörend, en een valse standplaats in de Kaart gestelt, gelyk by de meeste ode Kaarten te zien is. Ik neeme myn afscheid van deze zo ode befaamde Kivier: en keer weder tot onze Kampspoedige post. Fort Eio de la Goa voltrokken zynde; en de Kaart van de Bay door my in gereteheid zynde gebragt, vond den raad goed, en der hoekers met de ingeruilde koopmanschappen, bestaande in Bys, Elifantstanden, Wasch en Amber de Grys, benevens een berigt van onzen bedroefden toestand naa de Kaap af te zenden, gelyk dan geschiede. In 't zele Sayzoen, kwam hier ter reede 'Jachtje de Uno, met 80 versche mannen. Victualy, en de verdere benodigteten voor 't Comptoir gesehikt. Deze ontladen, en weder onze Ingerailde koopmanschap hem doende inladen, vertrok dit Sehip, beneffens 't Galjoot, en verbleef de hoeker de Kaap, by 't Comptoir. Wy waaren nu van alles voorzien, en in staat om den Inlander af te weeren, vreezende voor geen ander onheil: maar helaas! ik bevond het zeggen van Sanche waar, als hy Don Quichot trooste in zyn rampspoedige en noodlottige ongevallen, met te zeggen, of zyn heer niet wist, dat die tot een blank geboren is, zyn geheele leven geen stuiver zal bezitten. Waarlyk wanneer het ons toeschynt, dat wy het verste van de gevaaren zyn, zo zyn dezelve ons veeltyds 't naast, gelyk ons mede te beurt viel, doch er ik verder gaa, agte het niet ondienstig een korte beschry ving van dit land, Aard en Zeden der Inwoonderen, aan den Lezer mede te deelen. Gelegenheid van Bio de la God, en derzelver district met de Mlanden. Deze Baay, gelyk gezegt is, legt op 26 gr: Zuider breete, op de Ostkust van Africa, omtrent 200 mylen van Kaap de Goede Hoop, gelegen in het Koninkryk Biri, grenst ten Noorden, aan bet Ryk Inhambana; omtrent voor in den mont van Rio de Spiritos Sancto tot aan Rio de Marques, 4 mylen wyte; deze laatste Rivier deeld het Ryk van Biri van Terra de Tempouris. De diepte, gerekent van 't Eiland St. Maria tot den rooden hoek, is ongevaar 6 mylen: en strekt Oost en West van den anderen: In deze Rivier hebben de Hollanders himne vastigheid gestigt. Groote Schepen zyn onbekwaam voor deze Baay, wegens de ondiepten, droogten en menigvuldige banken, welke er in zyn. Het Land rontom is moerassig, en aan de Oevers met veel kreupel bosch begroeit : het binnenland heuvelig, de grond droog en bar, de groente als verschroeit ; nergens vind men 'er zoet water om te drinken, als in Rio de St. Esprit, 't Geen de Records of South-Eastern Africa. 433 landaard drinkt, is doorgaans brak en salpeterig, ja zy drinken zomtyds 't zoute, gelyk ik zelfs meer als eens gezien hebbe ; de binnenlanden zyn vol bosschadien. Het Voorland legt omtrent de 30 mylen van het gebergte, binnen welke zich verschelden zoorten van Volken onthouden, die met malkander een gedilrigen Oorlog voeren. Door de barheid, geeft Het land weinig vrugten ; de Ananas en Pisang zyn de voornaamste : ook valt 'er een zoort van Zaat, niet ongelyk 't koriander, dit strekt tot een algemeen voedzel voor den Inlander : de Vrouwen stampen het tot meel, en dan vermengen zy het met water, en dus krygt het, na de koking, een smaak, naby gelyk de zuure Karnemelk. Dees drank gebruiken zy op al hunne Feesten, en kunnen 'er een roes van drinken. Hier vallen ook een nlenigte van slymappelen, van binnen met pitten, gelyk een mispel, van smaak wrang en samentrekkend : ook groeit hier een zoort van Boontjes niet ongelyk de Duivenboonen, en zyn goet tot spyze. Aloe groeit hier zo weeligj dat men ze allerweegen verspreid vind, ook Tabak, doch onbekwaam wegens zyn vettigheid om te rooken ; de bosschen en velden zyn voorzien van allerlei Wild ; Leuwen, Tygers, Elifanten, Eenosters, Elanden, Gemsen, Harten, Wolven, en Wilde Ezels : Voorts vind men hier een menigte van ongedierte, als Scorpioenen, Duizentbeenen, Slangen, Egedissen, en doorzaait van Eotten, zo groot als kleine Katten. Men vind in de bosschen een menigte van Honig en Wasch ; hier valt ook Amber, de beste in zoort. Binnens lands heeft men Goud, Koper, en Yzermynen : maar niet genoeg om de onkosten van een Comptoir goed te maken. Al het geen men in een jaar kan verhandelen, zou de Vierde van de Omgelden nauwelyks ophaalen : Dit is de reden dat de Portugezen deze plaats verlaaten heben. Aard en Zeden der Inwooneren. Al de Volkeren die zich aan de stranden rondsom de Kaap de Goede Hoop ophouden, worden in het algemeen Kaffers genaamt, deze zyn in veele zoorten onderscheiden; zommige, als de Hottentotten, hebben geen vaste woonplaatzen, maar verwisselen van plaats, even gelyk de Arabieren. Hun rykdom bestaat in him Vee; anderen, die zich Noordlyker naar de Kaap Corientes uitstrekken, bezitten vaste Woonplaatzen, hier en gins, in buurten verdeelt; deze hebben ieder een hooft, onder welken zy staan. In 't gemeinen zyn zy lui, ontrou, veranderlyk, en diefagtig van aard, zy gaan geheel naakt, de schamelheid alleen bedekt met en bamboeze koker, of bladen van boomen. Hunne huizen zyn van gedaante een Bykorf gelyk, met riet bevlogten, de vloeren en wanden met klei, daar koedrek in gemengt is, bestreken: 't huisraad is gering, alleen 't geeii nodig is tot gebruik. By alle huisgezinnen vind men een houte mortier, daar zy him 'Pombezaad in stampen: voorts maaken zy hunne bieze mantjes, en 't geen zy benodigt zyn. Dit kunnen de meeste Indiaanen zelfs doen. Hunne rykdom bestaat in de veelheid van Vrouwen, en Vee, zy koopen de eerste voor Koraalen, of Koebeesten; die de meeste bezitten zyn by hen. Voor de rykste geacht. Zo dra een Vrouw bevrugt is, word zy niet meer van haar man bekent. Ieder heeft een afzonderlyke Woning; zy kooken nog braden, maar eeten het meest alles raau, wanneer 't maar vuur ruikt eeten zy het met de uiterste gretigheid. Ponibe is hun voornaamste drank; en het droge gestampte Zaat verstrekt voor voedsel: deze drank gebruiken zy op al hun Vierfeesten, Begraafenissen en Gastmaalen: wanneer men 'er wat Honig in mengt, kan men 'er rykelyk de hoogte van krygen, en dan zyn zy uitgelaten vrolyk, en zingen en springen onder malkanderen in 't wilde. De mannen doen geen anderen arbeid, dan de Jagt en Vissery: voorts doen de Vrouwen alles, zy zaaijen haar Pombezaat. bereiden 't zelve voor 't huisgezin, enz : altoos ziet men haar bezig. Nooit gaat een man zonder gewer by zich te hebben ; gewer by a 8 fAssegayen. De Jagt strekt zich uit tot al het Wild gediert, waar van zy de huiden, gelyk als die der Tygers en Leeuwen, gemsen en Wilde, etc. bereiden, dat zy aardig weteii te doen; het vleesch verstrekt hen tot spyze. Nooit is hier een reiziger verlegen, allerwegen vind men schuilplaats en voedzel; nooit sparen zy, * Pombe is een drank die zy van Zaad bereiden. Werpschichteru Records of South-Eastern Africa. 435 noit doen zy voorraat op voor den morgeii, de zorg is by heii onbekent. In hunne Oorlogen zyn zy dapper, doch niet als anderen volkeren, uitgestrekt tot Landwinning, maar wel om de overwonnenen cynsbaar, of tot slaaven te gebruiken. De eenigste bewegreden van hunne Oorlogen is de glorie van Dapper heid, kier op * Römte ieder, en roem is de vergelding. Wanneer zy tegen den anderen zullen te Veld trekken, zoo is hun Hooft hun Kapitein, Deeze doet zyn Onderhoorigen by een roepen, steld hen 't verschil voor, gebied eder om op zulk een tyd zig gereed te maaken, om met hem ten stryd te gaan : daar op schudden zy hunne Assegaajen, en verheffen een paarig Veldgeschreeuw, daar op braaf Pombe gedronkeu, gaan zy op hunnen bestemden tyd met malkanderen ten Oorlog. Zoo dra zy malkander zien, verheft eder party een vreeselyk geschreeuw, daar op gaan zy al zingende en schreeuwende zoo lang tot men handgerneen raakt; hartnekkig vegten zy dan, en zien zich liever verdelgt dan overwonnen. 