Algemene konst en letterbode
None
Digitized by Google KONST- EN LETTER-BODE. Digitized by Google ALGEMEENE KONST- EN LETTER-BODE, VOOR HET JAAR 1867. I. D. E. L. TE HAARLEM, BY - A. L. O. S. J. E. Digitized by Google ALGEMEENE KONST- EN LETTER-BODE, VOOR HET JAAR 1807. N°. 1. Vrjdag den a January. Losse Aanmerkingen over de Doorboorino VAN HET TROMMELVLIES TER GENEZXNG DER Doofheid, DOOR C. W. HUFELAND. (Vertaald uit diens Journal der PraSlifchen HeiU kunde. Hide St. a4(le B. bladz. 163—169* en medegedeeld door den Heer G. Stinstra Psz, Med. Do ft. te Harlingen.) Tk neetn de vrybeid, aangaande dezt' konstbewer- king, voorloopig flechts eenige vl Tk neetn de vrybeid, aangaande dezt' konstbewer- king, voorloopig flechts eenige vl Tk neetn de vrybeid, aangaande dezt' konstbewer- king, voorloopig flechts eenige vl Tk neetn de vrybeid, aangaande dezt' konstbewer- king, voorloopig flechts eenige vl Tk neetn de vrybeid, aangaande dezt' konstbewer- king, voorloopig flechts eenige vl Tk neetn de vrybeid, aangaande dezt' konstbewer- king, voorloopig flechts eenige vl Tk neetn de vrybeid, aangaande dezt' konstbewer- king, voorloopig flechts eenige vl Tk neetn de vrybeid, aangaande dezt' konstbewer- king, voorloopig flechts ugtige denkbeldert ter neder te ftellen, welke ik verzoek 00k voor tritteten tneer optevattenj terwyl ik deceive aan een ryper onderzoek overlaat. ik geloof, dat de doorbooring van het Trommelviles de herftelling van het Gehoor op drieerleie wyze be-* werkt-n kan. Voor cent, door verwydering van het belet, het welk de voortplanting en veilterking del klanken van i. De het Digitized by Google C a > het Geluid in het Binnenoor verhindert. Dit belet kan in het Trommelviles zelf gelegen zyn, byaldien dit zyne naturlyke veerkracht verioren heeft. Ik be- schouwe naroeiyk het Trommelviles ais den weerklank- gevenden bodem van het Muzikaai werktuig, ’t welk wy Gehoorzintuig noemen, en ais gefehikt om de werking der invallende geluidftralen te vermeerderen. Is nu de- ze weerklankgevende bodem of verflapt, of te droog, of wel verhard, zoo ontbreekt daar aan de juistegraad van veerkracht, welbe tot dit doeleinde vereischt wordt; zy zal dus het Hooren niet bevorderen, maar be Digitized by Google Zwaar- lyker maken en verhinderen; even gelyk het Kryftal van het Oog, het welk in zynen naturlyken toeftanden tot bevordering van het Zien is, in een verdonkerden hasten, kan de door-booring van het Trommelvlies, daar zy den vryen door-tog der getuidltralen mogelyk maakt, eene genoegzame genezing der hardhnorendhcid te weeg brengen. De ly-der zal wel niet zoo goed hooren, ais met een natuurlyk welgeiteld Trommelvlies, maar evenwel beter d3ti met een, het welk ongefteld is; geiyk iemand, die van de Stanr gedpereerd is, wel niet zoo goed ziet, ais met een natuurlyk gefteld Kryftal; maar echter beter dan wanneer Het zele verduisterd is. — Het is waar-fchynlyk, dat deze oorzaak van doofbeid eene der veel-vuldigllen is; men kan met waarfehynlykheid tot derzeiver aanwezen belluiten, wanneer de veranderingen van den Dampkring (ais voebtigheid, droogte enz.) eeen grooten invloed op bet Gehoor hebben, en wanneer de lyder door den mond nog iets hooren kan. Ten tweeden, in geval de Euftachiaanfche buizen of trompetten verflopt zyn, en dit de oorzaak der doofheid is, door het openen van een nieuwen weg, langs welke de lucht in de holte van den trommel dringen kan. Ten der den kan deze konstbewerking ook daar door fiuttig zyn, dat door het onmiddelyk geweldig indrin- een Van de lucht en der geluidftralen in de inwendige Kolte van het Oor eene zoo (lerke prikkelbeid zer vermeerderd, en vatbaarheid voor den prikkelbeid zer vermeerderd, en vatbaarheid voor den prikkelbeid, welke te voren ontbrak, te weeg gebragt wordt; geiyk geestryke dranken en eene ontlle-kingachtige geueldheid dergelyke verfchynfekn, zoo wel by de met veTlamming gepaarde zwakheid van bet Gehor, als van hei Gezigt, kunnen veroorzaken. Deze mrwerking zal waarfchyniyk flcchts kortftondig »vn; i  het tegeo- dcel plaats grypen. Waarom ook voorzeker, wanneef het vermogen van te hooren niet geheel wmietigd is, in ’t byzonder by dat foort van gcbreken dea Ga- ll ws, waar by flechts een matig geiuid gehoord kaa worden, maar een fterker terftond veroorzekt, de grootfte omzigtigheid met deze konstbewer- king aameraden it. — J>it llrekt aldtia ten bewys, daC dezelve niet zoo geheel onverfchillig is, en dat niet, gelyk men gelooft, waar zy geene hulp aanbrengt. zy ook niet fchaden kan. Ook vriagt men te regt, ofhet wel zoo gansch onverfchillig is, dat *er, na het ver- • tig?en dezer operatic, bloed vloeit in de inwcndige trommelholte, of dat men water en dergelyke vochten daar laat inloopen? Kao deze nieuwe ongewone indruk , aan zulke teedere deelen geene nadeelige veranderingen toebrengen? Het zelfde geklt omtrent het maken van een fterk geiuid terllond na de operatie. — <— Kan die niet even fchadelyk worden, als de indruk van het licht na de konstbewerking van de Staar? Van nog mcer aanbehing is her gevaar van de tnoge- lyke kwetfing der chorda tympani of der Gehörbeent- jes by het doen der operatie, welke kwetfing noodza- kelyk eene ongeneeslyke doofheid ten gevoige moec hebben. Dezelve is onvermydelyk, wanneermen, zon- der het trommelvlies te zien, de fteek in het oor doet, Zy kan vermyd worden, zoo men, volgens de . Methode van Hunold, het Büttener fterk uitrekt, en 'eu het zonnelicht of wel het brantpunt van een fterk kunstlicht laat invallen, en het puot voor den fteek aan het endere en vooriie gedeelte der oppervlakte van het Trommel vies uitkiesr. In elk geval, kan men, eerst vier weken na deza konstbewerking, derzelver uitwerking regt beoordeelen. Dezelve kan onmiddelyk na de operatie goed zyn (en- kel ten gevoige der tterke zenuwprikkeling) cn in *t vervclg, wanneer dit tydperk van Opwekking voor by A a if. - *7 Digitized by Google is, wederom verlortn gaan. — Zy kan eerst gering zyn , en langzamerhand meerder worden, vermits de lyder eerst raoet leeren Hooren; daar, zoo als bekend is, elke zintuiglyke gewaarword'ng eene byzondere oefening des Zintuigs vordert. t— Dit laatfte zal in ’t byzonder by doofgeborenen het geval zyn. Ook is de vraag, of niet bet verfchil van inftru- ment, waar mede de operatie gedaan wordt, een aan- Btrkelyken invloed op derzefver gevolg hebben kan? Het is voorzeker niet hetzelfde, of men, volgens de naeihode van MicHAe'Lis, een rond ffukje uithet Trom- melvl'es boort, of wel, na de vroegere manier en die van Hlnold, flechfs met een fyne Troicart een fleck in het zelve maakt, ,aan weiken men vervolgens, door •het inflrument tweemaal omtedraaijen , eene ronde ge- daante .geeft. In het eerfte geval is het natuurlykcr- wyze ligter mogelyk, dat ’er, na de konscbewerking, bloed, of water, ingebragt tot uitfpoelen, in de binnen- lle holte van het Oor indringt. Ook valt het uitge- boorde ftukje altyd naar binnen, en kan zich dus Jig- telyk voor de inwendige gehoorwegen plaatzen en hin- derlyk worden. Wie verzekert ons eindelyk , by zoodanige opening in het Trommelviies, in het toeknnunde voor het in- vallen van ftnf, het inkruipen van lufecten enz. in den inwendigen gehoorgang? - De tiitkomst der ondervinding, aangaande het gevolg der Methoden, is tot dus ver zeer verfchiilend ge- weesr. Ik heb, op myne laatfle reis, de geachtre Mannen, die tot nu toe deze konstbewerking uitgeoefend heben, de Heeren Hofraad Himly, te Gottingen, die de erste was, welke dezdve in Duitschland in het wetk ftelde, Mjchacus, te Marburg, en Hunold, te Kasfel, zelf gefproken. De beide eerften hehlen tot nog toe geene optnerkelyke tütuerkingen daar van waarge-nomen. Daar integendel de laatstgemelje, in de maand July, reeds honderd en twintig Hardhoorcnden gepereerd had, en verzekerde, dat de helft derzelver, de een meerder, de ander minder, hulp verkregen hadden. — Hier, te Beriyn, is de operatie, in het Ko-ninglyk Instituut van Doofftommen, aan achten doofy stommen kindeien gelchied, maar zonder de geringfte Ditwerkling; bet geen ook te vermoeden was, en niettegen deze konstbewerking bewyst, daar, by ziodamge ongehikksgen, de oorzaak niet in een werkrtiiglyk gebrek der uitwendige Gehörnwegen, maar in een werksten of tej'ennjtuurlyke gelieldheid van de Gehörnwen gelegen is, welke vnorzeker door deze Operatie niet weggenomen worden kan. NIEUW - UITGEKOMEN BOEKEN, AKADEMISCHE EN ANDERE SCHRIFTEN. Wtsoeerige Dichtkunde. Brieven aan Sophie: door Mr. Rhynvis Feith. Te Amlterdam, by Joh. ulllart. Mdcccvi. 8°. bl. aca. *. t Is bet in 't algemeen wnar, dat het Leerdiclit eene moeily-ke taak is, voor zoo verre het, meet- ernst vorderende, daar door Grinder die spelingen van å. Grimm. Eu vernuft toda, welke do Dichtstukken anders tret zoo fchitterende fieraden optooijeh; dii moet byzonderlylc. dan gidden, waoneer het doel eei e we- derlegging is van eene  Christelyken Godsdienst, ingerichtet, met ophelderende aanmeckenmgeh getracht duideltker le makeh. Wat Het D’chterlyke dezer Brieven bereft, de even ge-inaakte aanmerkinp veromfchuldigt reeds dfen Jdeer Feith; en Diet minder den R.cenfent, wanneer deze zich gedrongen wünschen, dass een zekere flroef heid en dorheid t deze Verfahren beneden alle an der Dichtvruchien licit, waar mede de Heer Feith zoo veel loff vcrworven heeft. Omtrent net Wysgeerige en ook GodsdienlTge van dif Werk-je; moet R. aanmerken, dat een Onde’zock van een Wysgetv rtg Leerftelfel, ook in beirekking lot den Godsdienst, op zicfl zelve niet te mopryzen is; mits men. Voor eerst, voor deze taak berekend zy, en ten tucede, vastc en dmrdachte bewysgronden aanvoere, en die (evens met de noodige omzigtigneid voorfletfe'. Goede wil is eene schonen zaak, maar Diet ger.oeg. Het voortfnellen met geestdrift kan ook wel uit en goeden wil omftaan; maar hoe veel nadeCls is uit een welroeenendeo maar onvoorzigtigeii yver niet dikwyls geboren, vooral.in het Godsdienfligc, die tedere zaak-, aiwaar zwakke bewyzen den beilisfen volllukt in de hand&n uerken? Wat het geval van het voor banden zynde werkje zy, behoeft Receafent niet te beilisfen; de zaken zelve moeten het A J'uit. Digitized by Google C « 3 tftwyzen s veel minder behoeft hy hier toe he Reheele Boek Tit te fporen, bet welk zyn beftek verre zoude overfchreden. Maar by vindt zich verpligt eenige aangevoerde ftellmgen en bewyzen des Schrvvers ter toetfe te brengen, na vooraf nogtnaals te hebben aangemerkt,-dat het eece iWute onderneming is, na eenen Garve, Reinhardt en eenen Eclecticus, het harnas tegen het diepzinnig flelfel van Oernatuurkunde van Kant aan te gespen, en wel hetzelve in D'chtmaat te bevechten, waar van de moeilykheid niet ligt door annteekenin gebel konde worden opgeruimd. Dan ter zake, en wel vooraf eenige algemeene aanmerkingen, daar na eenige meer byzondere. Wanneer een Wysgeerlg ftelfel, welke het ook moge zyn, op zich zelve vooraf ontzenuwd is, z»l of kan hetzelve gee- Oen Godsdienst meer benadeelen; maar eene WySgeerte te Stryden op dien grond, dat zy tegen de Openbarirg der Christenen aanloopt, is, naar Recenfents inzien, a'tyd wat hagchelyk. Vooreerst de Knntianen ontkennen zulks; Waarop dan de Heer F. hen van huichelary befchnldigt, en van zulks Itgen hun ieter -wsttn aan te beweren. Dit is wel gemakke-lyk te zeggen; maar wat bard, te meer, daar hun elders wtteptry wordt toegekend, welke Ziekre, hoe gevaarlyk ook, doorgaaps evenwel met goede tmuw gepaard gaat: geiyk, b, v. in *t Staatkundige, de Heer F. niet zal widen ontkennen. ‘Ten anderen, vraagt Recenfent; zijn het de Christenen d in „ens, wat al of niet tegen de Openbaring story? Hebben de Roomschgezinden de Proredanren niet veroordeeld en ver- volgd, op grond dat hunne Leeringen tegen de Openbaring, tegen den waren Christe.yken Godsdienst, zouden ftryden? In ‘t byzonder, dat de Wysgeerige gronden, met welke de Iaatften de transfubdamie verwierpen, tegen Gods uitdrukke- Jyk woord, aanloopenp Inderdaad, dusdanige befchuldiging is van allc tyden zoo zeer misbruikt, dat zy, by de braaffte en Godvruchtigfle mannen, niet zonder grond, in eenige mioachting is gekomen. Wien is onbekend, dat de schon ontdekkir.g van Copernicus, omtrent de beweging der aarde, aldus is verfchuldigd geworden? Wie weet niet, dat de ‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘‘ Schran- Gaiilaeus de Galilazi om znodanige aantygicg in den lonkren kerker mocst zuchten? Wie kent de verketteringen van de Groot, nts Cartes, Leiimts, Wolff en ometbare andjre by uitftekendhtid verdienftelyke Wysgeeren, niet? Menonderzoeke dan een Leerfulfel liever op zich zelve, geiyk meestal Eclecticus gedaan heeft (*); en kan men hetzelve I (*) Van dit wclgefchreven Srukje, vindt men een nltvoeiig berigt, en Mizydigc bcooidedinj, in bed IL bbiiiz. 360. youi but ju» jlicC. vau dco Konst- en LciterLoJe* Digitized by Google C 1 > Hit tm eigttrttn «*rd Vrederfeggen en afbreiren, dan tit beta *el»e noch eenige Openbaring, noch de byzondere leerftelitn-, gen • van onderlcheidene Christelyke Kerkgenootfchappen, did die zich op de Openbaring beroepen, kunnen benadeleo, tot der dat men zyne toevlugt tut het kettermaken behocve te semen. De Heer Feith werpokt ook in zyne aanteekeoingen, doorgaans, tegen de Kantiaanfche Wysgfeerte in, dat derzelver voori standers het onder elkanderen zeer on&ns zyn. De zaak It vaar; hunne bevatiingen en voorftellen loopen dikwyls geheel Bit ddn. Maar nu? Zal dit een bea’ys van valschheid ople-teren omtreot het Leerftelfel van Kant self, of dat het tegen de Openbaring ftrydt; *t welk loch Jes gchryvers hoofd-doel is? Zyn de Christenen dan, van de eerlle tyden af, het tyden af 66ns geweat? Geeft men dan mcr dusdanige tegen werpingen, ook met de beste bedoeling, niet zelve de wapencti aan de Ongeloovigcn in de harden? Die bevestigt dus ten eenemaal, boe hagelyk bet is, een Wysgeerig ftelf El, uit het oogpant van Religie, met zoodsnige redenen te beftryden, welker te rrugkaatfing eenen nadeeligen indruk kan baren voor die Religie zelve, welke men wit handhaven. De Heer Feith befchuldigt ook, en niet zonder eenige warmte, de navolgers, aanklevers en voorftanders der Kritifche Wyrj geerte, bl. 117 en elders doorgaans, van eenen al te Imogen en bdlisfenden toon. De befcbuldiging is omtrent fommigen maar al te waar; en dlt gebrek wordt vooral dan nog hate-lyker, wanneer men daar tegen de zacht-, befeheiden- en zegdigheid van eenen MoSEs Mendelsohn, eenen Gakve en ana dere too verdienftelyke manner, overftelt. Die waan, van geen ongelyk te kunnen hebben, by fommigen, is op zich zich zich zielen ook belagchelyk, en he eft veel weerzin veroorzaakr. Maar is dit een gebrek van de  als eenige anderey b. v. ran buichelary, van onzedelyk gedrag en met opzet anvoerde, om ztch eenige Voldoening te verfehaffen? Recenfent zegt met voordaebt : aanleiding tot vermoeden ; warn, wat bier van eigeulyk zy, wtl by geeuzins beflüssen ; A 4 maar piaar llever by berhallung aandringen, dat het befryden van gevoelens met het gispen ran perfoonlyke gedragingen, behalven de onheoschheid, ook wederom een allergevaarlykst wapen is. Weik wel beraden, zou eenen Heiden, eenen Mahurädaan, door hem re wyeen op de kerkelyke Gefebieder. Is, op de zeden der Christenen zoo van vorige als latere eeuwen, op hunnen dfcidragt, enz. tot de omhelzing der Christeiyke Leer beftaan over te haleo? Wat is het dan goed, dat men die zwakke en gevaarlyke wapenen niet bchoeve; en de Herkfle grondeti in de Christeiyke Leer zelve, in hare voortreffe-lykheid, zachtmoedigheid, verdraagzaamheid, en vinde? Het gevaarvolle van dusdanige ondoordachte aanvalleri verpligtet den Recenfent volftrekt tot deze aanmerking. De plaats van Rousseau, bl. 127 aangehaald, is overfehoon, nütter, krachtig en van ongemeenen nadruk; maar wat zal deze getuigenis van Rousseau, weike de Heer F. bellisfender wyze zegt, geen Christen te zyn geweest, afdoen? Wat zal deze getuigenis afdoen, van eenen man, die de veifprekendbeid in zoo hoogen trap bezat, dat hy, even als Carneades te Romen, weleer met dezelfde kracht van overre-ding vddr en tegen tegen tégen tégen redekavelde, en daar-om van Cato veracht wierdt; zoo ook vddr en tegen de zelf-moord, vddr en tegen de tweegevechten, en andere zede-kundige tuistpunten met gelyke kracht van welfprekendheid geplieit heeft, en in dac vermogen zoo hoogen room ftelde, dat hy daaraan alles, ja de waarheid zelve opofferde Zal zulks dan mogen gelden tegen Kant en bnvendiens uitdrukkelyke verklärung omtrent de voortreffelykheid der Christeiy-ke Zedekunde, door den Heer F. zele, bl. 167 — woorde-lyk aangehaald? Het komt aan Recenfent ook weinig bedachtzaam voor, om bl. 157 en elders zoo algemeen tegen de Rede, en den Naturlyken Godsdienst (welken de Kantianen dien der Rede gelieven te tioemen) ten fryde te trekken. Is de Rede dan niet een Goddelyk gefährlich, door het weike w v boven het redeloos gedierie verheven zyn? Waar in is anders het beld Gods te vinden? Is zy niet het eenigfte middel, waar door schrandere mannen de noodzakelyke keuteekens eener waarlyk Goddelyke Openbaring bebben vastgefteld, daar aan de hoe-ken van het Oude en Nieuwe Testament getoetst, en dezelvo voor Goddelyk, in onderfeheiding van de AFOcryphe boeken geordert? Wordt niet even daarom onze Godsdienst eene Rede, Goddelyke Godsdienst genaamd? En hoe oefenen de beroemdrte Godsdienst genaamd? En hoe oefenen de beroemdrte Godsdienst van duistere plaatfen des Bybels, an den door hulp der Rede? Zoo eens leotant met ernst filde ondprzoeken, of de Alcoran Die kenteekens van God-de- Google C?) delyke Openbaring al of Diet hebbe, zou hy suits anders, dan door het gebruik ran zyne Rede of Redelyk vermogen, kun- nen beproeven? Gaat deJ'Jatuurlyke Godsdienst niet in ordevan den ken vodr den Geopenbaarden, vddr den Christelyken? Leert Diet Paulus zelf, dat de Heidenen, de Openbaring niet ken- nende, naar die wetten zulien geordnet worden, die z y door het iicht bunner Rede kenden of konden kennen, en die daarom gezegd worden, in bunne harten te zyn ingefebre- ▼en? Is het niet grond, dat zoo vele grötte Wysgeeri* ge en tevens Godvruchtige Mannen bunnentyd, vlytvfchrjn-, der oordeel en keonis be ft ted hcbben, om een zatneuftel van Natuuriyke Godgeleerdbeid. Dus volgens bet louter liad der Rede, op te ftellen? Is bet niet ook met grond, dat'de Naturlyke Godgeleerdbeid mede aan de Jeugd op de Hooge Scholen onderwezen wordt? En waarom aie dan zoo klem geacht? Inderdaad, men begrypt wederom het gevaar niet, bet welk in het verkleiuen der Rede of ’t Redeverroogen vau den Mensch gelegen is. Immers bier door fie! t men niet; flechts alle zoodanigen feuen, die de Openbaring uooit gekend hebben, roaar ook die geenen, welker rede te zwak j geweest, om de kracht van de bewyzen voor de Goddelykheid eener Openbaring te doorzien; en zoo zou dan wel de erkenning eener Openbaring meeatai op eene blind* navol-ging, of gevolg van opvoeding, te huis kometi; en waar zou Dit das, den Schryver, opf. 15, te kunnen in Remmen. Maar het is tegelyk waar, dat Hums en anderen daar in nog zwarigbeid vonden; welke van kwade trouw te willen verdenken, niet liefderyk zoude zyn. Wat kwaad dan, dat men een geloof, een tedelyk geloof, uit de zedelykheid van den Mensch ontleend, mede aanvoere, en bun, welken het ge-woon bewys niet overreedt, bier mede ten minften overtuige, dat zy met zicb zelven in tweeftryd en in eene droevge verwarri g zyn, als zy dit -geloof aan bet beftaan eener Godheid. verwerpen? Hoe gewigtiger eene waarheid is, hoe nuttiger, dat zy op verfchillende wyze worde aangedrongen. Rein- BiRDT, die getrouwe QiJs van den Heer f. heeft zell d.e vereeniging dier twee gronden goedgekeurd. Het is thans Bekend, dat Fichte tot het gewon bewies te rug gekeerd en deszelfs kracht erkend heeft. Waarlyk 1 tyd en bekoking duet dikwerf vry wat meer af, dan ontydlge, of ook onberadenct yverzucht, die » van hoe Gisdienstigen oorfprotig zy ook zyn moge, wei eens mede 1'otntyds ecu weinig aan dweeperjr Jpn grenzen. 20 en a 5 hetfe de Heer Feith met grond, op bet A 5 voet- Gedulded by Google I C 3 vowpott van anderen, sampwnerkt, dat het Jn de Kantstani fche Wysgeerte eetie tegen ftrydigbeid is, het gefak, alt cent onbepaalde en dus onbruikbare rank, eerst uic de zodekunde weg te we r pen, en daar na wederohi in de Gelukswaardig- heid, waar na men moet ft re y on, als mede in het Hoogfta Goed, als een beftanddeel van hetzelve, te hernemen. Maar Wat de belangeiooze deugd?oefening bet reft, dit is vooreerst e«ne zeer oude twist, gelyk uit de fcbriften van Cice«o en nit de Leer der Stoi^ynen bekend is; eh Welle gevoelen tnen ook in deze twist gefcozen  het ook wel zoo moeilyk zvft, in de Christelyke Openbaring, reive, voorsl in de gezniverd' Zeldekunde van het Nieuwe Testament, Lesfen te vindett, wekke de goede dadeh op zoo veel hooger prys ftellen, als zy minder uit eigen belang, of zelfs naar mate zy met grooter opofferingen van eigen voordeel, gefbhieden? Men zie rflechts, om dit even aan te voeren, Lucas VI. vs. 31. Op bl. at (7), vergeieken met bl. 136 (3), en andere plaatfen wordt het onderfeheid in het beftaan van den Me'seh, msfehed het Redelyke en Zinnelyke, beftreden, en voo I berispt, dat. Kant votdert, dat men uit de Rede, en niet uit Zinnelyke aanprikkeiingen handele, om deug "Is 200: Kant is hier al zeer ftreng. Hoewel vele Onkannten aan deze geftrengheid der Zedekuude hoogen lof heben toege Zwaaid. Maar 't ty zoo. Men behoove dan zyr.e firengheid hier niet te volgen: dit is een Wysgeerlg verfchil; maar ftrydt daarom de groote Ernst van Kant, en zyne mogelyk te ver gedrevene vordering van de hoogfte heiligheid, welke de Mensch hier op aarde niet bereikt, ftrekt die daarom ter ondermyning van de Christelyke Leer; welk betoog toch echter of het eenig of het voorniam doei van dit ge-schrift is? Zou het ook zoo moeiiyk zyn, de Leer van Kant oontrent de Rede en Zinnelykheid met den ftryd tusfehen het VIeesch en den Geest, van welke men I." Rom. VII. vs. 1 2.... En VIII. en elders in den Bybel leest, te vereffooen? Doch wie wie hier niet inrreden. 'Tis genoeg, dat het beftaan van beiden, zoo van Rede, als Zinnelyke begeerten en driftten, en de verpligt om de laatte voot de eerfte te doeft buigen, en baar te doen gehoorzamen, door afle de beroemd-fte Wysgeeren geleerd is: en deze Leer nimmer, zoo veel Recenfent weet, voor ecne ondermyning van den Chmtclyken Godsdienst is gehouden. De Schryver heeft, op bl. 27 (9) *er zeer veel tegen, dat geen fterveling eoit keveegd zoude kttnnen zyn, o*t zich deugdzaam te achten. Maar is dit te verwonderen y als men de deugd en heiligheid in dien hoogen, in dien ge-lt ren- Digitized by Google t » > ' tmtgen tin oeemt, ate Kant die voortMtP Ldert ons cten de Christelyke Openbaring zelve niet, hoe onbeduidende onte beste daden by God en zyne heiligheid zyn? Vele Godge- Jeerden, welke als by uhftekendheid regttinnig geroetnd zvn, bebben beweerd, dat de fchoonfto deugden van Socbatrs, Mas cm Autr.uut en andere vrome Heideaen, niet dan t/im- kendt ztndtn warm. De Schryver vfytdt zieh din ook genoodza'kt, om bl. 155 van den geroct Digitized by Google Undeb Gavk zelven reverfüllten. En wat de aanhaling van eene pleats of gezegde Tan den Hoogleeraar Wittenbach bl. 38 (to) bet re ft; om-trent de afwisrelingen van verfertigenden opkomende en onder-gaande stelfels, die bewyst zeker bet zwakke det ondernte kennis, en moat daarom ona alle rot de hoopfte zedtg-heid opwekken; tnm sal die mogen gelden om atle ondernej jningen tot verdere voortgangen in de wetenfchappen en vot-fooijing van meerdere Wysgeerige en Godgeleerde tennis, af re raden? Ware dk zoo, dan was bet voor de VoorfhndetT der Roomfche Kerk te beklagen, dit huismiddelrje niet voor twee eeuwen by der band genomen te hebben, ont dalr medo den Hervormers den mend te fnoeren. Met grond beweert, naar ona inzien, de Schryver, bl. 39 dat de bartrocnten onttig zyn, mitt ty door Rede en Godsdienvt beliuurd worden. Her tegengefteld gevoelen wat reeds dat der Stoffynen; dus van oude dagteekening: maat wie n is bet nog in.de gedachten opgekomm, om deze leer der Stoigjmen voor tegenvoetg tegen de Christelyke Zedekniu de te teuton. Men leze cent Matth. V. va. 39 en 30. wel-fce de te onderbrenging der zinnelykherd ten duidelykfte be-toogt. Z. Galat. V. 34. Op bl. 30- worden ook door deft Schryver de groaden van pligt, dat Is, waarom pligt, p!>g* is, met de feeweegredetten, die tot nakoming van pligt aanfpo-veo, zigrbaar verward. Men noeme deze onderlcheidmg eeni fuktiUteit. Zy it zeker niet van heden of gisteren, en la den aard der zake gegrond. Het volbrengen van pligt Bit bezef van verpligt, of uit loutere aanzetting van byindefls, Tan driften, die dikwyls ook nog dierlyk zyn, zullen wel a!*" Tie dikwyls ook nog dierlyk zyn: even gelyk bet verfehk van het formtlyk en JlojJelyke der pligtsbetrachtungen, door alle Zedeknndige Schryvers, is aangedrongen. Eerzucbt it ook eene hartstocht, eene Zinnelykheid; maaf it bet dan eene deugd, uit eerzucbt, en dus op eene wyze, om Tan de menfehen gezien te worden, aaimoefen te geveo? Z. Matth. VI. Omtrent bl. 50 (4), dient nog opgemerkt, dat Ruimte en Tyd, volgens Kant, twee denkvormen ons eenig teeliaan toe te kennen. Maat beefi dan Leibnitz dat dade-lyk belban bttiten ons van Ruimte eta Tyd niet mede ont-kend? En is by wel ooit daarom voor een beftryder van den Christelyken Godsdienst gehouden? Wat verders op die zelf-de bl. 50. en 00k 53 en 55 bet heroep op het gezond verstand aangaat; men is verre van dit schonen middei tot kennis af te keuren, mils men daar dor geen vermogen, zon der het vermogen der Rede, zopder duchtige redenering en bewys, aanpryze, het welk op een eeuwige petit In principle, zoude nicht in de zondöst, daar een leeken dan, met evenveel regt, eich op zyn zyn zedeiyk gevoel: doch welke Leer van 't Zedeiyk gevoel reeds lang is verwenden. Zoo zeer is ber werden, >i geen Recenfenr boven aanmerkte, dat ook tyd en bekicking vaak de zekerfte wederleggers van ongegronde ftellingen zyn. Recenfenr moet zich bl. 95 (7 ") verwonderen over de woorden: Maar dat men, in de Natuur zelve, nooit zoo vindt. Menipvuldiglyk that men 'op dit aanbeeld: en wat, zegt het toch? Zulleo wy dan de deugden van Regtvaardigheid, Matigheid, Mededeelzaamheid, Kloekmoedighvid en. Die aus deugden, niet.anders dan ais voimaakt kuonen gedacht worden, bepalen en omfchryven, zoo als die hier op aardoonder de onvoimaakte Mynfchen worden aangetroffen? Waar- lyk dit loopt eenigzms beneden de redelyke zoo wel als Christeiyke Wysgeerte. Leerde dan Christus zelve: Zyt voimaakt, gelyk die volmaaktheid is, die hier gevonden vordt? Of vteieer: Zyt voimaakt gelyk Uw Fader, die in de He- tntlen is, voimaakt is; cn waar wordt dan die Volmaakt-beid in de Natuur, buinn God zelven, gevonden? Zou dan de Scbryver omtrent deze schon les durven of wiilen zeggen, dat dezelve, in de Naiuur niet zynde te vinden, en det zinnelykheid te boven gaande, flechts op het papier goed is? Receofent is verzekerd, dat zulks zyne meening niet zy: maar hier uit bljkt dan bet zwakke van dusdaiiige rede*' peringen. (. Veel konde nog worden aargemerkt, voor al mede omtrent feet,, naar des Recenfents inzien, min voegeiyke eener vergleit van Kant met Christus op bl. 151 (I). ZhI men dan de Leer van een Mei sen, die als Wysgeer hier het licht der Menfebelyke Rede muest volgen, vergelykt-n met de geopembaarde Leer van den Zaligmaker? Byaldien de laatfte de eerfle niet overtrof, ware er dan wel eeue Openbaring noo-dig? En zou het niet even gemakkelyk zyn, de leeringen, ook van de beroemdlleen GoJvruchtiglte. Mannen, met de uit- werkfelen van de Giddelyke gcopenbaarde Leer te vergelykeu? en zoude dan de eerfie niet even eens en altyd voor de Lat. (le moeten veidwynen? Dan, wie heeft ooit dusdauigen weg in* Dig itized by Google C 13 5 Irjeflagen? Zelfs de hevigfte befrydera van Wyrgeerte en Wysgeeren hebben nooit deze wapenen re hulp gerrrpcn: en, (Recenfent moet 00k hier op weder t’huis komen) buiiesi bet geen in duadanige vergelyking aatiftotelyks voorkonv, too is dusdanige wyze van beftryden zoo niet eenigzins onhcusch, aJthans ten uiterfle nadeelig. Deze ftalen zyn voor eene ronde en openhaltige gedendet genoeg. Recenfent stelt een geftreng order zerst der Kanatiaanfche, even als van alle andere Wysgeerte, op hoogen prys, mit zonder vooringenomenheid, zonder overdryving, zonder het minedeimoedig wapen van verkettering, en inteigentlich op grondige bewyzeo, die met bedaard- en voorzigtigheid warden aargevoerd. Tegen verkettering zerst geen groote geen Godvruchtige mannen, en was onk de Gtoor zelve niet, veilig. Vetre zyn wy af van de Kantiaanfche Leerflellingen alie goed te keuren; verre van hare zwakka zyden niet teerkennen, welken ook door Garve, door Reinhardt, door Eclecticus, en anderen zoo mannelyk, maar met Wysgeerige en Christelyke ingetogenheid, zyn voorge-dragen. Wat eindelyk nog het Naschrift betrefft. En de Vraag, of Kant dau wel een Christen geweest zy; de Recenfent laat dut onderzoek, eu de beflüg gårne aan anderen over, omdat bet hier niet on den personen, maar om de Leer te doen is, en dus om de nutteloosheid dezer vraag tot het oogmerk van de Brieven aan Sophie, als ook byzonder om de fcboone Les van den Zaligmaker: Oordeel niet, op dat Gy nit: veroordeeid worde! N1EUW UITGEVONDEN WERKTUIGEN en KUNSTIGSTRUNSTUKEN. B E R I G T ANGAANDE EEN ZEER KUNSTIGSTRUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNSTUNST Heft onlings een Slot vervaardig, het we Ik do volgende eigenichappen heeft. : Het fluit gelyktydig vyf bnven elkander liggende la* den. Men zoude met dezelfde we r king mefir of minder lluitingen, naar welgevallen, kunnen maken. Het fluit dubbeld, met dezelfde fchotels, namelyk zogenaamd dag en nachtflot. Hoedanig het Slot ook gedeld zy, niet alleen enkeld i <of dubbeld gefloten, maar ook gcheel ontfloten, ftaat het toch vast, zonder dat de fleutel in ’t Slot beboeft -te blyven fteken. Hat ondcrfchcidt zich dus voordcelig van andere dagfloteu, die niet open blyven flaan, ten zy men ‘er de hand aan houdt. JE», voor zoo veel men weet, is dit sets geheel nieuws. Wanneer de laden een weinig uitgehaald zvn ("zy zouden alle gelyktydig van zeff uitfpringen , indien men achter ieder van dezelven een veer plaatfte) kart men het Slot weder op de enkele fluiting of dagflot ftcllen, zonder daar door te belettcn, dat de laden uit- en ingefehoven kunnen worden. Wil men dan een var* de laden fluiten, men fchuift dezelve geheel digt, do fchotel fpringt dan uit, zonder dat zulks invloed heeft op de andere fchotels. Hier in heeft dit Slot een uit * flekend voorregt, vermits andere Sliten , die sneer dan tend fluiting geven , gemeenlyk het gebrek hebben vast niet a riders dan alle te gelyk te kunnen fluiten , en ook niet anders dan met behulp van den fleutel te kunnen ge- floten worden. Ook hebben anderc Sloten van diergely- ken aard , gemeenlyk het gebrek, dat, indien men een Van de fchotels met den vinger of met ecnig inflrument bereiken kan, en kan te rug dryven , alle de anderc fchotels ter gelyker tyd ook wy ken, en dus alle de flui- tingen ontfloten zyn. Dit gebrek heeft by het tegetiwoor- dige Slot geen plaats. Wanneer een van de laden ge- heel uitgehaald was , en men dus ongehinderd de fc otel konde vatten en indrukken , dan zouden alle de andere fchotels toch vast blyven flaan. De tweede fluiting, of het nachtflot, kan echterniet gefloten worden, zonder dat de laden geheel ingefeho- ven zyn. By de beide fluingen te zamen, springen de schottels duim, Rhynlandsch, uit. En echter is de gebeele breedt van bet Slot (welk ruiui o lang) als de afftand van de beide uiterfte schottels) niet meet dan i{ duiro, buiten ’swerks, de dikte van de.ftevige koperen Bus, waar in het opgefloten is, medc Ba r onder begrepen. Zoo dat het gevoegelyk kan geplaatst worden in een van de zyftylen van een Bureau of La* tafel; in welke zy%l net fleutelgat alsdan moet geplaat worden. De dikte van de baard van de fleutel is, buitea *answerks, j duin>. De lengte van de Baard van de fleutel is, te zameit pet de dikte van de pyp, niet tneer dan | duim; co echter Beobacht niet meer dan de gewone kracht, welke by 't fluiten van gewone Bureau - Sloten gebruikt wordt, aan dit Slot befteed te worden. Het Slot is verders voorzien van een Binnendekfel en Leuvenveer of Nachtveer, zoo dat het niet kan opengeftoken worden. Indien dit Berigt verstrecken mogt, om den verdienftelyken verwandiger van dit fraaije werk aanmoedig te doen verwerven, en om den naar-yver van andere bekwarae Werklieden aantefpooren, dan zcrnde deszetfs dubbeld oogmerk bereikt zyn. HANDEL en ZEEVAART, HUISHOUDKUNDE EN WAT DAAR. THE BETREKKINQ HEEFT, Pxtzin per Effects v. Op Maandag den 39 Decemb. llotf, in Amstordam. B VITINLANBICH. Jmerika 5 prCt.. 1001 1 4 piCt., 99 1} eito duo met premi.. 1091 } dito geconfoHd. by Step. horst 1 4} prCt.. 66i « I Andeelen by Hope 5c Comp. En. 10(5) 107 Kutland 5 prCt. 87 85 Zweydn 5 prCt. 91 92 Denmarken, Toll. 4 pfCt. 91 a t,fi§ dito Leen en Wisftlb. 4 prCt. ga| « 934 dito Kroon 4 prCt. 94 9> Zaxtr i prCt,, *$a Keizer 4I prCt. 45 84 dito 4 prCt. 44 45t Spanje 5 prCt. 84 96 dito 4) losb. vin 1807. 9g{t96| Rupeland. Annoiteiten 3 ptCt... <So| Franfche Rtf. GeconfoHd. nnten • • (Sot;- Dito Ccrtif. by K. & H. 68} a 69$ Wls&lcour*. Op Londen. •, niet genoteerd — Ptxys.. 54 Bin* Digitized by Google ( is ) BlNNlMLlNDICNL1 RaUutffche RtpuHiek, Nationale Schuldbrieven * j prCt... 43 *1 dito a a} prCt... j 8 a { Eoarcntcn uit de hefting van (>8a34piCt. 49l‘J° Ditn nit de hefting van i8do. a 3 prCt. 431*4 dito 1801. a 3§ prCt. 494 1 30 dito Domeinon. 4 prCu> 71 > j dito Viywittig a 5 pCu 704 » 714 Resenptien Losb, n* den Vitde. - •. ^ sSifl Holland., Obligatien en Receptifen 1 24 prCt... 34 a $£ Dito vrywiDig a 3 prCu 68 a 4 Zeeland, Obligatien a 2} prCt. Friesland. Obligatien a 2 prCt.. Agio van de Bank. S3i*34j • 31 • 34 nietgenoteerd STERRE- en WEERKUNDIGE WAARNEMINGEN. WEERKUNDIGE WAARNEMINGEN, BUITEN HAARLEM. 1806. Dec. f BARO 1 C ME- 1 TER. | THER- MOME- TER. STREIK | DEE WIND* Luam- 9 GESTELD- HEtn* WIND* Luam- 9 GESTELD- HEtn* WIND* 24 3°. *4 <3°. *4 <3°. *4 1 30. d4 5* 40< • 3 <i w. | voomridd. flormachtig tn regen; n.w. j verder bcwollvC. 25 f3°. S§ <30. «1 J 30. 0} 48 5>i 47 Z. Wrn z. w.t.w. Formachtig; betrokken; 's avonds buiig; 's nagts aware dorm. C30. (33. H (30. If 45 45 44 W. N. W. flotmaclitig; bewolkt; voortnidd. wat buijig. B 511 45 51 S=>4 w. w. t. z. VF • 7* W. *s morgens bewolkt; veider betrokken. 28 fa9. 9 (29. 8| (29 84 49 5* § 49 W. Z. W. zeer windrig; betrokken. 29 f 29. 6 (29. 61 (29. 6| 441 47 48 W. 2. W. - voorm'dd. betrokken; vetder regen en wind. GEBOORTE-, TROUW- en STERFLYSTEN. Het getal der Dooden, gedurende de laatstverlopene Week, k geweest: te ulmfterdam 146; en te Haarlem GEBOORTE-, TROUW- en STERFLYSTEN. Het getal der Dooden, gedurende de laatstverlopene Week, k geweest: te ulmfterdam 146; en te Haarlem GEBOORTE-, TROUW- en STERFLYSTEN. Het getal der Dooden, gedurende de laatstverlopene Week, k geweest: te ulmfterdam 146; en te Haarlem GEBOORTE-, TROUW- en STERFLYSTEN. Het getal der Dooden, gedurende de laatstverlopene Week, k geweest: te ulmfterdam 146; en te Haarlem GEBOORTE-, TROUW- en STERFLYSTEN. Het getal der Dooden, gedurende de laatstverlopene Week, k geweest: te ulmfterdam 146; en te Haarlem GEBOORTE-, TROUW- en STERFLYSTEN. Het getal der Dooden, gedurende de laatstverlopene Week, k 17, onder welke laarflen 9 benten de 12 Jaren. Te Haarlem, it A. LOOSJES P*. - 4b Digitized by Google ALCEMEENE KONST- EN LETTER- BODE, VOOR HET JAAR lid?. N°. a. Vrydag den 9 January. B E R I G T E N. INLANDSCHE. Haarlem. Teyler’s Tveede Gentotfkhop heeft goed* gevonden thans, ingevolge de begeerie deg Stichters, een Teekenkundige Vraag voorteftellen, en geeft de volgende: „ Wat is de reden, dat de Nederiandfche School, ,, zoo wel voorheen ten tyde van haren grootflen bioei, ,, als hedendaags, Eoo weinige Meesters in het Histo- „ risch vak opgeleverd heeft; daar zy zoo uitnemend „ flaagde en nog flangt in alles, wat de eenvoudige na- „ volging der Natuur of de meer beperkte Kring van „ het huislyk leven het vermogen der Kunst aanbiedt: „ en welke zyn de middelen, nra in dit land uitraun- „ het Historiefchilders te vormen?” Het Genootfchap belooft aan den genen, die deze Vraag, voor I April 1808, het best beantwoord zal hebben, een gouden Kerprys van 400 Hollandfche Gul- dens innerlyke waarde. De Antwoorden moeten in het Nederduitsch, Lafyn, Fransch, Engelsch of Hoogduitsch, mitt met geens Hoogduitsch, duidelyk gefchfeven, op de gewinnen wvze met cen verzegeld biljet, des Sehryvera h D s k l. B naam Digitized by Google It 3 raam bevattende, gezonden worden aan Teyler' Fundatie- huts, te Haarlem, voor den 1 April 1808, cm voor den 1 November des zeifden Jaars beorden seorden. PRYSVRAGEN VOOR HET JAAR 1807; VOORGESTEtfi door de Koninklyke Maatschappy DER Wetenschappen, te Kopenhagen. i°. In de Meetkundige Klasse. Quxritur : an in perturbationibus motuum a viribus externis, qua Valerius in tie oriuntur mulationes orit arum, detur maximum quid aut minimum a natura orbitarum pendens? Ponitur aut cm corpora, quorum snotus turbantur, agi A vinbus centralibut, quorum lex data est. Dat is: Is 'er in de verstorbenen der bewegenden door krachten van buiten, voor zoo veire daar uit veranderingen van kringen ontftaan, eenig maximum of minimum van de natur der kringen af hangende? Gefteld, dat deligchamen, welker bewegenden verftoord worden, door eemraalkrachten, wier wet opgegeven is *gedrevea Worden. a0. In de Natuurkundige Klasse. Quanam, duce experientia, funt quail tales chemica illius fuljantia, quam celeb. Winter! Ac reperiisse exilium ac anjroniam nuncupat, et quod modo ex his qualitatibus did potest andronia. Diver jit as a terra jilicea, ne non ratio, qua andronia ad carbonum et azolum fa refer t? So ietas id inprimis spectat, ut andronia experimentit cautisfimi inflitutis diligenter disquiratur. Uac expertinent a occur at t adco et clari funt exponenda, ut ab fliis facile et eerto repeti posfint. Pracipua corpora (he mica hoc operc obtenta, tanquam speciemina ad veri atem melius illustrandam apt a, comment ationi apponenda funt. Si ea, qua autor hue disquisitione deduct t, cum do fir i net clarhfimi Winter? i laud conveniant, tti* cae est, ut experiments dem: fir etur, Quidquid ergo, laudatus, vir in examine Andronia a veritate Jedudunt fuerit. 