Robinson Crusoe in Nederland. Een bijdrage tot de geschiedenis van den roman in de XVIIIe eeuw
Staverman, Werner Hendrik, b. 1881 | Defoe, Daniel, 1661?-1731
De vertaide en de oorspronkelijke nederlandsche Robin- sonades nemen tezamen een afzonderlijke plaats in onze letterkunde in. De eerstgenoemde zijn daarbij van het meeste belang, niet alleen, omdat ze het genre in voile zuverheid vertegenwoordigen, inzoover de boven genoem- de elementen er in veel ruimer mate in voorkomen dan in de nederlandsche werken, maar ook, omdat ze gemid- deld hooger staan dan deze; geen van de laatste bereikt de letterkundige waarde, die aan de teekening van Quarlls eiland is toe te kennen; geen enkele der nederlandsche auteurs ook weet te vertellen als de schrijver van De Saxische of De Siueedsche Robinson, 't Is, alsof ze zich beijverd hebben, al de ingredienten, waaruit een Robin- sonade samengesteld is, dooreen te mengen, maar, buiten sta At om er een smaklijke spijs van te bereiden, niet veel anders hebben kunnen doen dan een half gaar baksel opdisschen. De opgang van de vertalingen (van de meeste verschenen herdrukken) belette de oorspronkelijke werken, populair te worden; of liever, daar de laatste zoo onbeduidend waren, hadden de eerste weinig moeite, het eenmaal veroverde terrein te behouden en uit te breiden. Waarom zou men zich met een oorspronkelijk werk vergenoegen, wanneer een beter, schoon dan vertaald, ter beschikking stond? Zoo werden de vreemdelingen spoedig genaturaliseerd en gaven evenveeJ en meer aan onze letterkunde dan onze landgenooten. Een eervolle uitzondering moet alleen gemaakt worden voor  de Robinsonades, zoo vertaalde als oorspronkelijke? Totnutoe is er niet veel gebieken van een verschil tusschen haar en de vroe-gere avonturiersromans. Toch mag men die beide genres niet over een kam scheren. De picaro (zie boven p. 18) is lichtzinnig, spreekt op onverschilligen toon, vertelt zijn ongelukken met galgenhumor, en is altijd satiriek. Vergelijk nu hiermee den Robinson. Zijn stijl is die van Defoe: rustig, breed, eenvoudig, onverstoorbaar. Het is volkomen de taal van den letterkmidig niet of weinig ontwikkelden burger. Citaten kent hij niet, kennis van de klassieke wereld is bij hem ver te zoeken. Vreemde woorden gebruikt hij betrekkelijk weinig. Humor in de wijze van menschen en dingen te zien bezit hij In geringe mate of meestal in 't geheel niet; zelden of nooit spreekt hij over zijn rampen met dien galgenhumor, die den picaro zoo eigen is. Van satire geen spoor; hij vertelt alleen „gevallen", voelt zich niet geroepen, een oordeel, laat staan een veroordeeling over zijn medemenschen uit te spreken. Hij is altijd ernstig, als een kroniekschrijver, die zich ten doel stelt, feiten, niets dan feiten te boek-staven, en overschrijdt, in de betere Robinsonades althans, noot de grenzen van de mogelijkheid. Wil men het verschil tusschen den picaro en den Robinson duidelijk leeren kennen, dan leze men De Haagsche Robinson. Het werkje bestaat uit twee deelen; in't eerste is de picaro. In 't tweede de Robinson aan 't woord. De schrijver wist het zelf ; op den titel vermeldt hij alleen den inhoiid van het tweede deel, terwijl hij in de voor- rede zegt, dat het eerste „niet zeer boven het middel- matige"' is. Dit eerste deel nu wemelt van klassieke her- inneringen en bastaardwoorden , strooit hier en daar wat Latijn er tusschen, spreekt met groote vrijmoedigheid en is vol UederHjkheden. Dan komt de held in 'tPerzen- leger en daardoor in slavernij , en op hetzelfde oogenbhk (dit is nog even voor het eind van 't eerste deel) verandert het verhaal geheel van karakter: klassicisme en vreemde woorden worden schaarsch, de toon, waarop verteld wordt, is heel anders, kortom , we herkennen in den stemmigen Robinson den brutalen Alexander niet meer. Vanwaar dit in 't oog loopende onderscheid tusschen Robinsonades en picaro-romans? Het is de invloed van de reisbeschrijvingen, die voor de eerste van gewicht is geweest. Defoe schreef zijn verhaal als een zeeman, die zijn avonturen vertelt; en zijn navolgers betreden ook in dit opzicht zijn spoor. Er is geen verschil in stijl tusschen een werkelijke reisbeschrijving en een Robinsonade; en de laatste doet alle moeite, om voor even historisch te worden aangezien als de eerste. Vandaar in de voorrede de verzekering van echtheid, die we ook in de werkelijke reisverhalen aantreffen. Vandaar ook, dat de meeste Robinsonades tevens een beschrijving geven van de Bezochte steden en landen; ze zijn, om het zoo te noemen, geografischer dan de picaro-romans. En zooals een reiziger, thuis gekommen, zijn lotgevallen vertelt, eenvoudig weg, alleen met het doel, te verhalen wat hij gezien heeft, zoo doel ook de Robinsonade niets anders. Het is dus duidelijk, hoe de laatste is samengesteld, afgezien van den invloed van Defoe: naar inJioud en technieh een avonturiersroman, naar den styl een reisbeschrijving. In zekeren zin beteekenen de Robinsonades dus een achteruitgang, althans geen vooruitgang. Den bruisen-den levenslust van den picaro-roman kennen ze niet; de karakterteekening van Den Oil Bias nemen ze niet over; evenmin volgen ze in dit opzicht het voorbeeld van Defoe. De schrijvers begrepen niet, dat dit het nieuwe was, door den Robinson Crusoe gebracht; kwalijk nemen kan men hun dit trouwens niet, daar immers Defoe zelf het niet inzag. Evenmin is de stijl een verbetering. Zoolang men niet meer dan een van deze werken behoßt te lezen, is het wel uit te houden; vooral de oudste vertahngen zijn behoßt leesbaar. Het wordt echter een vervelend werk, met een grooter aantai er van kennis te maken. In de verhalen van den held is even weinig afwissehng als in de wijze, waarop hij ze vertelt. Wat Kippenberg zegt van de handeUngen, die men den Robinson op zijn eiland laat verrichten, is evenzeer op de gezamenhjke Robinsonades van toepassing: „Es ist ein heihges Einerley" ^). Een gevoelselement is in 't overgroote deel verte zoeken; dit geeft (voor een modern lezer althans) iets droog, iets dors aan het heele genre, Na de lectuur van al de bovengenoemde Werken heeft men een gevoel, als had men den ganschen dag op de heide geloopen, in zu en stoffen. 'T Is alles vlak en zandig; geen boom, waar't oog op rusten kan, geen beekje, dat den wandelaar verfrischt. Ver vooruit reeds ziet hij het einde, en aan't doel zijner reis gekomen, is hij dankbaar, dat hij de heide heeft leeren kennen, maar geniet des te meer van het andere landschap, waar het minder droog en stoffen en vlak is. Doch daarom zijn alle werken niet met een slag ver-oordeeld. Ze waagden het, den Rohinson Crusoe na te Volgen, of schoon men van tevoren kon zeggen, dat het meerendeel het in dezen wedstrijd moest afleggen. Een werk als het meesterstuk van Defoe is moeihjk te even-aren; het stelt reeds bij voorbaat de meeste mededingers in de schaduw. Maar daarom mogen we niet bhnd zijn voor de goede eigenschappen dezer navolgers. Het menschdom bestaat nu eenmaal niet uit enkel genieen, en even-min de Hteratuur uit louter meesterwerken. De Robinso-nades, hoezeer ze ook onder den invloed van de picaro-romans mogen staan, vormen daarmee toch een scherpe tegensteUing. Ze protesteeren tegen het opgeschroefde en onnatuurhjke, waartoe de picaro-toon moest leiden. Men kan niet altijd geestig en satiriek zijn; voortdurend spotten ver moeit en verveelt. Hiertegenover nu staat de Robinsonade als vertegenwoordigster van een haast pooveren een-voud. Ze versmaadt alien opschik, bezigt niet allerlei beiden, die ten slotte verward door elkaar gaan loopen; zu pronkt niet met klassieke mythologische krullen. Haar hoofdeigenschap is soberheid en eerlijkheid. Wat ze vertelt, strijdt niet met de mogelijkheid; haar stijl is die van het dagelijksche, het alledaagsche leven. Op letterkundige verdiensten maakt ze geen aanspraak; ze tracht (met uit-zondering van De Oude en Jöge Bohinson en misschien van De Engelsche Kluizenaar) geen oogenblik, kunst te gevven. Defoe streefde hier ook niet naar, maar hij waskunstenaar zijns ondanks; de navolgingen daarentegen verhefen zich niet boven het gewone peil Ze zijn „volks-tiimlich durch und durch" (beginnen bij de geboorte en dan verder), ook in de afkomst van den held, die niet uit den allerhoogsten kring is als in den heroischen roman, niet uit den allerlaagsten als in den schelmenroman. Ze bevatten (de betere althans) niet de gemeenheden van deze; in den grond zijn ze zedelijk. 2) Huet in De Vorigine des romans verwijt een auteur: Al blijven ze niet altijd even fijn. Ongelukkig kwam ook hierin de klad, „denn im allgemeinen — zegt Kippenberg > — wandte sich die Gattung ins Rohe und Gemeine. In fast alien Robinsonaden ist etwas davon". Dit geldt evenzeer voor ons land. De eerste oorspronkelijke Robinsonades zoowel als de vertaalde zijn over 't algemeen beschaafd van inhoud. Hierdoor en door haar pogen, een einde te maken aan den picaro-toon, beteekenen ze een vooruitgang. Toch is het haar niet gelukt, dien toon geheelte doen verstommen, getuige De Spaansche Robinson, die zelfs haar naam durft aan te nemen. Evenmin zijn ze er in g Eslaagd, de onzedelijkheid uit de letterkunde te verbannen; verhalen als De Vermakelyke Avanturesse (1754), De Middelburgsche Avanturier (1760), e. t. q. ^), „geven geen hoog denkbeeid van den gekuischten smaak onzer voorvaderen in dat gedeelte der literatur", zoals in den Navorsclier wordt geordeeld na de opsomming van een reeks achtiendeeuwsche romans. Totdusver is steeds van den opgang der Robinsonades gesproken, hier volge een antwoord op de vraag naar de oorzaak en den aard van dit succes. Die oorzaken zijn direerlei. Vooreerst hebben we te denken aan een succes d'estime voor den Eohinson Crusoe. Velen, die hiervan genoten hadden, begeerden ook de navolgingen te lezen; de titel immers deed vermoeden, dat men Même en boek van dezelfde soort te doen had. De boekhandelaars begrepen dit wel, en zonder bezwaar plakten ze het etiquet, Robinson" ook op werken van een heel anderen aard. In de tveede plaats droeg het sterk op den voorgrond tredende avonturenelement tot den opgang der Robinso- 2) De Vad. Letteroef. verwijten in 1761 en volgende jaren herhaaklelijk an romans, dat ze in strijd zijn met de goede zeden; ze kiezen in dit opzicht zeer beslist partij tegen den heerschenden wansmaak. 3) Aldaar XVIII (1868) p. 92. Nadesbij. Nog niet gewend aaiipsychologischeontledingen, was de eerste helft der 18^ eeuw tevreden met het verhaal van een reeks „gevalleii", hoe bonter hoe liever. Aan dat verlangen schenken de Robinsonades, evenals de avon-turiersromans, bevrediging. En de derde oorzaak, ze was het reeds vroeger genoemde „volkstumHche" van deze literatuur. Alles wat verteld werden was gewon begrijpelijk. Het verhaal mocht in verre landen spelen, onbekende zeden en toestanden schilderde het niet. De taal, de Stijl waren die van het dagelijksch leven, geen poetische vlucht onttrok den schrijver aan het oog van den gewonen lezer, geen geleerdheidsvertoon maakte hem moeilijk te begrijpen voor een weinig ontvvikkeld verstand. Met de klassieke achtiende- een werden begrippen vormen de Robinsonades een scherpe tegenstelling. Evenmin als het volk in de sfeer der heroische helden vermocht door te dringen, kon het iets voelen voor een dichter, die Apollo en de Muzen anriep en ten slotte den geheelen Ol3^mpus bijeentrommelde. Maar om diezelfde reden wenden zich de fijnere geesten van het genre af. Opgaande in hun grieksche wereld, alleen genot vindende in een op klassieke leest geschoeide literatuur, moesten ze wel met minachting neerzien op de Robinsonades. Voor e En anderen anderen anderen, ze liever Fransch en Engelsch. Aldus aan zich zelf overlaten, niet gesteund door den bijval der meer beschaafde en ontwikkelde, burgier, moest het genre kwijnen en ontwärken, of sterven. Hoe het had kunnen worden bij een betere verzorging, toonen de geschiedenen Y?in (^u&Al en Die Insel Felsenburg, en, voorzoover deze althans hiertoe te rekenen is, De Oude en Jonge Robinson. En niet alleen dat de gezaghebenden kringen het genre niet steinden, ze zwegen het ook dood. Nergens vinden we er iets over vermeld, behalve een uittreksel van De Oude en Jonge Robinson in de Boelczadl., een beoordeeling van De Vrouwehjhe Engelsclie Robinson als „geschikt voor het gemeen" in de Vaderlandsche Letteroefeningen, en in ditzeifde tijdschrift een uitval, die duidelijk ook tegen de Robinsonades gericht is: „Deeze Schryver (= Richardson) vervoert u niet in afgelegene orden; hy stelt u niet bloot om door de Wilden verslonden te worden; hy sluit zig niet op in heimelyke ontuchtige plaatsen, hy verhest zig noot in de landstreeken der Toovery". Zoo raoesten de Robinsonades in vergetelheid raken; daar ze geen hooge vlucht. Niemanden, zieh niet verheffen boven het gewone peil, zijnze alleen voor dichtbijstaanden zichtbaar; wie, wat verderaf zich bevindende, het letter- kundig veld overziet, kan ze met moeite nog terugvinden. We zien dus, dat in ons land dezelfde stroom door de letterkunde gaat als in Engeland. Daar begon de acht-tiende eeuw met spectatoriale geschriften; daarop ontwierp de eerste spectator-schrijver den Robinson Oriisoe; daarna schonk Richardson in zijn brievenroman tevens den psychologyologischen roman aan de literatur. Ons land volgt, ofschoon eenige tientallen jaren later, hetzelfde spoor. Van Effen (het toeval wilde, dat hij tevens de eerste Robinson-vertaler was) wijdde de Spectators in; hierop volgden de "Robinsons"; en toen eerst kwam met Wolff en Deken de psychologyologische roman tot vollen bloei. De Robinsonades zijn intusschen niet de eenige schakel in de keten, die De Yermakelylce Avanturler met Sara Bürgerhart verbindt. In denzelfden tijd zagen tal van meer- en minder-waardige Romans het licht; terzelfäder tijd ook verschenen vertalingen van Le Sage, Marivaux, Swift, Richardson, en voor al van Fielding. Een nader onderzook zal zeer zeker toonen, hoe groot de invloed van deze schrijvers op onze letterkunde geweest is. Het zal tevens bewijzen, dat de meeste werken de vergetelheid, waarin ze vergeteld, waarin ze vergeteld. Aldaar 1763 II p. 138. 14 14 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 42 43 45 46 47 48 49 50 52  meer belang. Uit een cultuur-historische oogpunt beschouwd, kunnen zijn belegen voor de kennis van het achtenden wsche leven. En evenzoo zijn ze van gewicht voor den taalvorscher. Ze spreken niet het conventionele Nederlandsch der dichters; in haar „volkstumlichkeit" geven ze de dagelijksche omgangstaal; ze vloeien over van spreekwijzen en typische gezegden. Een nauwkeurige besteering er van kan daarom niet anders dan vruchtbaar zijn voor de kennis van onze taal. BIBLIOGRAFIE. Omtrent de inrichting dezer bibliografie het volgende. De indeeling is dezelfde als de boven in acht genomene. Vermeld worden bovendien (aan 't slot) de tooneelstukken met ons motief. Weggelaten zijn daarentegen de in het tweede hoofdstuk behandelde historische reis. beschrijvingen, daar deze slechts door de eiland-episode met de Robinsonades in verband staan, maar voor de popularité van Defoe's werk niets bewijzen. Yan de „vor-Defoe'sche" fühlen Robinsonades wordt notie genomen, omdat, al is invloed er van op Defoe en zijn navolgers niet aan te men, ze toch aan te men, dat gemeld motief in den smaak viel. De volgorde van de vertalingen is chronologisch, naar het jaar, waarin het origineel is verschenen. Waar aan een titel een nadere beschrijving van het boek is toegevoegd, berust deze op autopsie. De overige titels zijn op de aangegeven jaren in het Naamregister van Abkoude en Arrenberg en de vervolgen (Brinkmans catechologi) te vinden, tenzij anders is vermeld. De origineelen der achtiendeeuwsche vertaaide Robinsonades zijn reeds in het voorgaande genoemd; van de overige zijn de titels kort vermeld onder verdere verwijzing naar Ullrichs reeds zoo vaak geciteerde bibliografie, die slechts voor enkele door mij gevonden werken geen licht brengt. Wegens de zeldzaamheid van de meeste werken iiit de achtiende I (1873) p. 33 vlgg. 10 eeuw is daarvoor de plaats, waar een exemplar er van te vinden is, opgegeven (den Haag duidt aan de Koninklijke Bibliothek aldaar; Leiden, Bibliothek van de Maat-schappij der Nedeiiandsche Letterkunde; Groningen, Amsterdam, Utrecht, de universiteitsbibliotheken in deze plaatsen). Vet gedrukte woorden beteekenen rooden drok in den origineelen titel. Op volledigheid durft deze biblio-grafie geen aanspraak maken, ai is er zooveel mogelijk naar gestreefd; boekhandelaarscatalogi zullen nog wel meuwe titels brengen; in particuliere bibliotheken zijn zeker nog genoeg werken verseholen. A. VERTALINGEN. 1. a) Het Leveii En de wonderbaare Gevallen van Robinson Crusoe, Behelzende onder andere ongehoorde uitkom Senn verhaal van zyn agt en twintig jaarig verblyf op een onbewoond Eiland, gelegen op de Kust van America by de mond van de Rivier Oronooque. Alles door hem zelfs beschreven, Nu uit het Engels vertaald, en met Figuren benvens een nette Kaart zyner zwerving verrykt. Eerste Deel. (Vignet: 2 gekruiste pahiitakken onder een kroon.) t' Amsterdam, By de Jansoons van Waesberge. M DCCiXX. 8°. „De Vertaalder tot den Lezer" 12 biz.; tekst p. 1 — 730; na p. 392 herhaling van het titelblad zonder rooden dräk, met zelfde vignet en de toevoeging : „Eerste Deel, Tweede Stuk". Titelplaat; in den hoftk: „Eobinson Crusoes" vreemde levensgevalleu"; 12 platen in den tekst; wereldkaart als in de fransche vertaling. Exemplaar in de Konigliche Bibliothek te Berlijn. o) — ■ (zelfde titel als boven, met ander vignet). MDCC XXI. 8*^. „De Vertaalder tot den Leezer" 12 biz.; verder als boven. Op het titelblad na p. 392 vignet als op den hoofdtitel, en het jaartal M DCC XX (sic). Exemplaar in Leiden. Tweede Deel Der Wonderbare Levens Gevallen van Robinson Crusoe, Behelzende, behalven een Verhaal van het gep asseerde op zyn Eilandt geduurende zyn afwezen. zyne Tvveede Togt derwaarts; Benevens zyne te rug-reis door Persien, China, Tartaryen en Moscovien tot in Englandt: vol van ongehoorde en vreemde ontmoetingen, zoo op Zee als te Landt. Alles door hem zelfs beschreven, nu uit het Engelsch vertaaldt, en met een Kaart zyner Voyage, en Figuren voorzien. (Vignet als in het le deel van 1720.) t' Amsterdam, By de Jaiissoons van Waesberge; M DCC XXI. 8«. „Voorrecleii van den Engelsclieii Uitgever, aan den Leezer" 6 biz. ; kost p. 1—608. 8 platen in den teksfr; kaart als in het le deel. Exemplaren in Leiden en in de verzameling — E. W. P. de Vries, Amsterdam. 0) (als boven, alleen „af” Weezen. M DCO XXII. 8. Zelfde druk als boven, met nieuw titelblad en nieiiw gedrukte voorrede. Exemplaar in Berlijn. Derde Deel van Robiusou Crusoe, Bestaande in Ernstige Aenmerkingen, Over syn Leveii en Woiiderbaere Gevallen. Benevens syne Beschouwing der Eigenen Waereld. Alles door hem selfs beschreeven. Uyt het Engels Verteilung. (Yignet.) Tot Amsterdam, By de Janssoons van Waesberge. M.D.C.C.XXII. 8°. „Voorreden" an den Leezer 16 biz.; „Eegister der Hoftstuken" 2 biz.; tekst p. 1 — 678; op p. 529 begint: „Gezigt van de Wereld der Engelen". Titelplaat; 6 platen in den tekst; kart van het eiland. Exemplaren in Leiden en Berlijn. 2. Het Leveii En de wonderbare Gevallen van Robiusou Crusoe (zelfde titei als boven, ander vignet). Eerste Deel. t' Amsterdam, By de Jansons van Waesberge. M.D.CC XXXV. 8°. Als boven lb; op het titelblad na y>. 392 het jaartal M. DCC Tweede Deel Der Wonderbare Levens Gevallen van Robinson Crusoe (zelfde titel als boven, alleen „afweezen"; vignet als in het le deel). Amsterdam, By de Janssoons van Waesberge, M.D.CC. XXXVI. 8^ Als boven. 148 Derde Deel van Robinson Crusoe (ais boven, alleen „Aaumer- kingen"; vignet als in de vorige deelen). Tot Amsterdam, By de Janssoons van Waesberge. M.D.CC.XXXVI. 8^. Als boven. Exemplaar in Leiden. 3. Het Leven En de Wonderbare Gevallen van Robinson Crusoe, Behelzendeonderandere ongehoorde uitkomsten, een verhaal van zyn agt en twintig jaarig verblyf op een onbe-woond Eiland, gelegen op de Kust van America, by de mond Vivan de Rivier Oronooque. Alles door hem zelfs beschreven, Nu uit het Engels vertaald, en met Figuren, benevens een nette Kaart zyner zwerving verrykt. Eerste Deel. Te Amsterdam, By Jan Morterre, Boekverkoper in deHaring- Pakkery, 1752. 8^, ^AJ 0^-^'t ^V^^ ^5X Als boven ; op liet titelblad na p. 392 het jaartal 1752. Tweede Deel Der Wonderbare Levensgevallen van Robinson Crusoe, Behelzende, behalten een Verhaal van het gepassende op zyn Eilandt geduurende zyn afweisen, zyne Tweede Togt derwaarts; Benevens zyne te rug-reis door Persien, China, Tartaryen en Moscovien tot in Engelandt: vol van ongehoorde en vreemde ontmoetingen, zoo op Zee als te Landt. Alles door hem zelfs beschreven, nu uit het Engelsch vertaald, en met een Kaart zyner Voyage, en Figuren voorzien. Te Amsterdam, By Jan Morterre, Boekverkoper in de Haring-Pakkery, 1752. 8«. Als boven. Der Deel van Robinson Crusoe, Bestaandein Ernstige Anmerkingen, Over syn Leven en Wonderbaere Gevallen Benevens syne Beschouwing der Eng-ele Waereld. Alles door hem selfs beschreeven. Uyt het Engels Vertaelt. Te Amsterdam, By Jan Morterre, Boekverkoper in de Haring-Parkery, 1752. 8°. Als boven. Exemplaren in den Haag en Amsterdam. Levensgeschiedenis en Lotgevallen van Robinson Crusoe, behelzende, onder andere ongehoorde uitkomsten, een verhaal van zijn agt-en-twintig jaarig verpflicht op een onbewoond eilancl, gelegen op de kust van America, bij den mond van de rivier Oronoque: alles door hem zelven beschreeven. Nieuwe verbeterde uitgave. Uit het Engelsch vertaald, en met nieuwe plaaten, benevens een nette kaart van zijne omzwervinge verrijkt. Eerste Deel. Te Amsterdam en Rotterdam, bij J. Wilart en D. Vis. MDCCXCI. groot 8°. Fransche titel: Robinson Crusoe; tekst p. 1 — 352. Titelplaat; op een steen liet opsclirift: „Eob” Minson Crusoes vreemde levensgevallen; platen in den tekst; kart als in de vorige uitgaven, maar met änderlandsch opschrift. Tweede Deel (zeifde titel). groot 8. Fransche titel: Robinson Crusoe; tekst p. 1 — 256. 4 platen. Na p. 256 titelblad: Levensgeschiedenis en Lotgevallen van Robinson Crusoe. III. Deels. I. Stuk". Tekst p. 1 — 160. 3 platen. Der Deels II. Stuk (zeifde titel). groot 8°. Fransche titel: Robinson Crusoe; tekst p. 161 — 508; „Bericht voor den binder" 1 biz. 5 platen. Exemplaren in den Haag, Leiden en Amsterdam. 5. Het Leven en de Wonderbare Lotgevallen van Robinson Crusoe. Behelzende onder andere ongehoorde uitkomsten een verhaal van zijn acht-en-twintig jarig verblijf op en bewond eiland, gelegen op de kust van America, bij den mond van de rivier Oronoque. Alles door hem zelf beschreven en na de oorspronkelijke uitgaaf uit gaaf uit het Engelsch vertaald, nu in nieuwe spelling overgebracht. Met 11 oude teekeningen en een kaart van zijn eiland verrijkt. — Wereldbibliotheek onder leiding van L. Simons. Uitgegeven voor de Mij. voor goede en goedkoope lectu Our door G. Schreuders Amsterdam, z.j. (1906). 8°. Fransche titel: Robinson Crusoe; Inleiding p. VII — X; tekst: erste gedeelte p. 1 — 240; tweede gedeelte p. 241 — 450; „Inhoud" 1 biz. Titelplaat als in den druk van 1721; 10 platen in den druk van 1721. Kaart van het eiland als in den druk van 1721 of 1735. B. BEWERKINGEN. I. Campe's Robinson der Jingere, 1779 (zie Ullrich t a. p. p. 67-84). a) J. H. Campe: Handleiding tot de Natuurlyke op-voeding, of Robinson Crusoe, geschikt voor de jojigd, 2 deelen 1781, Amsterdam, A Mens, 8. b) Den nieuwen Robinson, vertaeld uyet het Hoogduytsch van Jo achim Hendrick Campe. Pectus praeceptis format amicis— Horat. — Te Gent, By p. F. de Goesin-Verhae, Drukker en Boekverkooper op d'Hoogpoorte, litt. Q. no. 229. MDCCCII. Jaer X der R. 8. XI, 386 biz. Vertaald door H. B. G. Wallez, Inbliothecaris te Gent. Exemplaar in de Bibliotheca Hulthemiana in Brussel. Andere uitgave: Te Gend, By P. F. De Goesin-Verhae-ghe 1820. 12. — Nieuwe uitgave onder den titel: De lotge-vallen van Robinson, door Joachim Hendrik Campe. Uyt het hoogduytsch vertaeld. Nieuwen druk. Met platen. Gent, drukkery van Snoeck-Ducaju en zoon. 2. j. (1833) 12. (256 biz., 4 platen). Aldus vermeld bij Ullrich t. a. p. p. 75. De jonge Robinson, een vervolg op de handleidmg tot de naturlyke opvoeding of Robinson Crusoe, ge-schikt ten dienste der jeugd. Door den Heer J. H. Campe. Te Amsteldam, By de Wed. J. Doll. MDCCCVIII. 8o. Tekst p. 1—280. Inhoud die der Farther Adventures. Exemplaar in Amsterdam. d) J. H. Campe: Handleiding tot de naturwissens opvoeing, of Robinson Crusoe, ten dienste der jeugd. 4e druk, met platen, 8vo, 1815. Amsterdam, ten Brink en de Vries. e) Campe: Handleiding tot de naturwissens opvoeing of Robinson Crusoe. Amsterdam 1820 m. pi. Zie Catalogus Burgersdijk & Niermans Maart 1904 p. 114. 151 J. H. Campe: Robinson Crusoe. En verhaal voor jeugdige lezers. 7e druk. Ojd nieuw vertaald naar de 70e Hoogduitsche uitgave, door A. A. Hoist. Amsterdam, ten Brink en de Vries. 1867. post 8° met platen. 8e druk. 1877. post 8° met platen. Haagsche Boekh. en Uitg. Maatsch. J. H. Campe: Robinson Crusoe. Uit het Hoogduitsch op nieuw be Werkt door J. Hoffmann. Met Plaatjes. De nieuwe Robinson of de zeereizen en avonturen van een Hollandschen Jongen. Leiden. A. W. Sijthoff. z. j. (1880—1882). 80. Fransche titel: De nieuwe Robinson of de zeereizen en avonturen van een Hollandschen Jongen; tekst p. 1 — 63. Titelplaat. Robinson Crusoe. Bewerkt naar den vijftienden drück van Campe door M. K. de Jong, Hoofd eener school te Deventer. Zutphen, W. J. Thieme en Cie. z. j. (1898). 8". Voorbericht 1 l)lz.; tekst p. 1—97; Jnhoud" 2 biz. Met groote es en kleine platen. Leesboek voor de lagere school voor kinderen van 9 A 10 jaar. 95 •- 2. Robinson de Jonge, beschrijving zijner reize naar Otaheite en de Zuidzee-eilanden; uit het Hoogduitsch. 2 I stukjes, met plaatjes, 8°, 1807.'s Bosch, H. Palier en Zoom Vervolg op Campe's Robinson der Jlingere; vertaling van het door Ullrich p. 83 B genoemde: Robinson des Jingem Beschreibmig seiner Eise nach Otaheiti, 1803. 3. De geschiedenis van Robinson Crusoe verkort, en tötete het schuldenen geschikt gemacht. Te Vlissingen, bij J. J. Corbelijn 1805. 8° (IV, 80 biz.). Zie Ullrich t. a. p. p. 92 no. 63; vlg. de Naamini van Boeken 1790—1832 van het jaar 1806. 4. De kleine Robinson, of de lotgevallen van Robinson Crusoe. Tot nut en vermaak der jeugd. Naar den vijf-den druk uit het fransch van H. Lemaire. Te Deventer, bij A. J. van den Sigtenhorst. MDCCCXXIII. 12. VIII, 213 biz. met 7 platen (Ullrich t. a. p. p. 66 no. 3). Vertaling van het door Ullrich p. 66 No. 3 genoemde: Le petit Robinson Crusoe, ou les aventures de Robinson Crusoe. Paris 1810. Beknopte Geschiedenis van den Engeführung Robin-son Crusoe, met platen, kl. 12°. Gorinchem, J. Noorduijn. Verkorte geschiedenis van Robinson Crusoe; uit het Fransch door M. van Oort. nieuwe druk, S^o, 1831. Tiel, C. Campagne. Lotgevallen van Robinson Crusoe, 2 deelen in IG''. (In de Bibliothek voor de jeugd.'s Hage, Maatschappij van schonen kunsten. (Amst. J. H. van der Beek.) 1839 en '40). 8. D. De Foe: Het leven en de lotgevallen van Robinson Crusoe. Op nieuv^ uit het Engelsch vertaald. Amsterdam, J. F. Schleijer. 1843. roy. 8^. met platen. D. De Engelsche Robinson Crusoe. Een verhaal voor de jeugd. Rotterdam, J. A. van Belle, kl. 8°. Met plaatjes. z. j. (voor 1849). 10. De kleine Robinson Crusoe,'s Gravenhage, H. P. de Swart & Zn. (Amsterdam, Gebr. Koster.) 1850. 32°. met houtgravures. 11. N. A. van Charante: De levensgeschiedenis van Robinson Crusoe naar den roman van Daniel de Foe op jf^ju^nieuw verteld. Rotterdam, H. Nigh. 1863. 2 din. post 8°. Tweede Druk. Met 24 platen. Te Amsterdam bij Ten Brink & de Vries. 1879. post 8°. Inhoud" 2 biz.; tekst p. 1—328. Titelplaat; 23 platen in den tekst. Beide deelen. Robinson Crusoe. Met medev^erking van opvoed-kundigen geheel op nieuw bewerkt naar de behoefte van den tegenwoordigen tijd door Dr. G. A. Grabner. Uit het Hoogduitsch door Dr. L. P. Ouwersloot. Met platen. Te Sneek, bij van Druten & Bleeker. z. j. (1869). post 8°. Fransche titel: Robinson Crusoe; Voorbericht p. V— VII; „Inhoud" p. IX — XII; tekst p. 1—258. Titelplaat en 3 platen in den tekst. 2 drk bewerkt door C. H. Brou wer, met aanbevelend voorbericht van P. Louwerse. Met 6 platen en een kaartje van Robinson's eiland. Sneek, J. F. van Druten. 1880. post 8°. 3^ druk. Robinson Crusoe, voor Nederlandsche jongens bewerkt door P. Louwerse. Met nieuwe platen en een kaartje van Robinsons eiland in kleurendruk. Sneek, J. F. van Druten. 1888. post 8°. 4^ Met 50 houtgravures. 15. S. J. Andriessen: Het leven en de lotgevallen van Robinson Crusoe. Amsterdam, K. H. Schadd. 1869. gr. 4° met 6 gekleurde platen. 16. Robinson Crusoe. En leerrijk verhaal voor kinderen. Deventer, P. de Lange. 1870. kl. 8°. met 7 in hout ge-graveerde en gekleurde platen. 17. Robinson Crusoe. Prentenboek met 6 platen. Amsterdam, J. Vlieger. 1871. kl. 4P. 18. D. de Foe: Het leven en de lotgevallen van Robinson Crusoe. Op nieuw uitgegeven door J. J. A. Goeverneur. Leiden, D. Noothoven van Goor. (x4msterdam, Tj. van Holkema.) Met 6 platen en 192 houtgravures. 18. Volksuitgave 1873. — 3e druk, Leiden, z. j. Zie Catalogus van Stockum Dec. 1904 p. 270. 4e druk. Met 156 illustrativen. Amsterdam, Tj. van Holkema & Warendorf. 1884. 5e druk. Amsterdam. Tj. van Holkema. 1889. gr. 80. Fransche titel: Robinson Crusoe; tekst p. 1—280. Titelplaat, voorstellende den held in dierenvellen; in den tekst fransclie platen. Bewerking van beide deelen. 6e druk, met 156 platen. Amsterdam, v. Holkema & Warendorf. z. j. (1900). 8^. Als boven. 19. Toover-prentenboek, bevattende de lotgevallen van Robinson Crusoe, Klein Duimpje, Rood Kapje en de Ge-laarsde Kat. Amsterdam, A. Jacobs. 1872. 4°. met uit-slaande chromo-platen. 20. Robinson Crusoe. Met 6 platen. Tiel, H. C. A. Champagne (& Zn.). 1874. kl. 4°. met 6 gelithografeerde platen. 22. W. F. Oostveen: Robinson Crusoe, De prinses met het ezelsvel, De wolf en de geiten, Sint-Nicolaas, De levende pop, De pop van Margo. Leiden, A. W. Sijthoff. 1875. 6 stukjes post 8°. met gekleurde plaatjes. 23. P. J. Andriessen: De Hollandsche Robinson Crusoe. Een leerzaam en prettig verhaal voor de Nederlandsche Jeugd. Zwolle, W. E. J. Tjeenk Willink. 1876. post 80. met 5 platen. 155 2e drk. 1. 1. 5 platen en 1 kart. Amsterdam, L. J. Veen. 1895. post 8°. 24. Albertus: Robinson Crusoe. Amsterdam, Jan Leendertz. 1876. 4°. 5 platen met bijschrift. 25. W. F. Oostveen: Robinson Crusoe. Leiden, A. W. Sijthoff. 1883. 4°. met gekleurde platen. 26. Adelbert: Robinson Crusoe. Amsterdam, D. R. Hinse. (J. Vheger.) 1885. 4°. met 12 platen. 27. Daniel de Foe: Robinson Crusoe, naar het Engelsch door Mej. van Schouwenburg. Met 34 af beiden. Amsterdam, W. Versluys. 1888. post 8°. 28. De Geschiedenis van Robinson Crusoe. Opnieuw verteld en bewerkt door D. H. Engelberts Met gekleur platen. Arnhem — Nijmegen, Gebr. E. & M. Cohen. 1888. post 8'5. Fransche titel: Robinson Crusoe; tekst p. 1 — 179. Titelplaat; 5 platen in den tekst. 29. Het Leven en de Lotgevallen van Robinson Crusoe. Naar de oorspronkelijke uitgave bewerkt door G. Velderman, Leeraar in de Nederlandsche Taal- en Letterkunde. Geillustreerd met 12 platen van Josef Scheidel Jr. Rotterdam, D. Bolle. 1889. post 8°. Voorwoord 2 biz.; tekst p. 5 — 225. 30. Robinson Crusoe's leven en zonderlinge lotgevallen, door Daniel Defoe. Uit het oorspronkelijk Engelsch naverteld door P. Louwerse. Met 70 fraaie houtgravuren en een plattegrondskaartje. (portret van Defoe.)'sHage, Joh. Ykema. 1891. 8°. Voorberichte 2 biz., get. P. Louverse; tekst. p. 1 — 200. Blijkens de voorrede bewerkt naar de engelsche uitgave van 1891, London, Cassell, illustrated by Walter Paget (zie Ullrich t. a. p. p. 24 no. 180); de platen van Paget zijn overgenomen. 2e drk. Amsterdam, L. J. Veen. 1900. gr. 8°. Met Robinson Crusoe Tien jaren op reis. Door P. Louwerse, Gravenhage, Joh. Ykema. 1892. Met platen, gr. 8°. Vervolg op het vorige, een bewerking van The Farther Adventures. Platen van Paget (Ullrich ib. no. 181). Agatha [Mej. R. de Goeje]: Pantomime prentenboeken. N^ 3: Robinson Crusoe; Amsterdam, Jac. G. Robbers. (J. Vlieger.) 1893. gr. 4°. Het Leven en de Vreemde Lotgevallen van Robinson Crusoe, van York, Zeeman, verhaald door liem zelf. Teekening: Robinson met den papegaai. Naar het Engelsch van Daniel Defoe door A. M. ten Hoet, Vertaalster van de Koningin der Zee, Tess van de d'Urbervilles, enz. Geillustreerd. Utrecht Lentz en de Haan. z. j. (1896). 8°. Fransche titel: Robinson Crusoe; lijst der platen 1 b. iz.; tekst deel I p. 1 — 155; deel II p. 159 — 302. 6 gekleurde en verschillende andere platen. Inhoud: The Life en The Farther Adventures. 33. Robinson Crusoe. Alkmaar, P. Kluitman. 1900. post 8'^. met zwarte en gekleurde afbeeldingen. 34. W. P. de Vries: Robinson Crusoe. Amsterdam, Uit-gevers-maatschappij „Vivat". 1902. post 8°. met afbeeldingen. 35. G. Franz: Robinson Crusoe op zijn eiland. Met 6 platen in kleurendruk. Uit het Hoogduitsch door Albertine. Heusden, L. J. Veerman. 1903. (15). 4°. 36. Daniel Defoe: De avonturen van Robinson Crusoe. Opnieuw overteld uit het Engelsch. Leiden, R. van der Velde. 1906. (60, met albeeldingen.) kl. 8°. 37. Daniel Defoe: Het leven en de wonderbare lotgevallen van Robinson Crusoe. Volledige en onverkorte uit geordneten en een kaart van zijn eiland. Amsterdam, Maatschappij voor goede en goedkoope lectuur, G. Schreuders. 1906. gr. 80. XJiA'^^juf^J^/'/S^ H ■ Andere uitgaaf dan A 5. 38. Daniel Defoe: Robinson Crusoe. Naar de volledige uitgaaf, voor de jeugd bewerkt. Met 160 gravuren. Zutphen, P. van Belkum Az. 1906. (254). gr. 8^. 157 C. VERTAALDE NAVOLGINGEN. 1. a) Waarachtige Beschryvinge Der wonderbare Reysen van Wilhelm Retchir, of De Saxische Robinson, Geboortig van Leypzig: Begonnen in den Jaare 1691. uytDuytslandt, door Hollandt, Engellandt Vrankryk, Spanjen, Portugal, Barbaryen, Griekenlandt, Servien en Hongaryen. Vervattende, in een 28. Jäge togt, Veele zeldtzame Geldkrigen en Ongelukkige gevallen; Schipbreuken, en andere uyterste levensgevaaren; benevens derzelver vreemde en sonderlinge ontkommen. Door hem selve in 't licht gegeven. Met kopere Platen ver ciert. Amsterdam, By Jacob Ter Beek, Boekverkoper bezyden de Beurs, 1730. 8°. Fransche titel: De Saxisclie Robinson, of Wilhem (sic) Eetchirs Wonderlyke Eysen; „„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„ ven zyn : doormengt met allerle gevallen, die een iegelyk in vreemde landen konnen overkomen. Met kopere Platen verciert. Amsterdam, By Jacob Ter Beek, Boekverkoper beziden de Beurs, 1730. 8o. Des Authetirs Bericht aan den Leezer 2 biz. ; tekst p. 1 — 433 ; „Eegister van het Tweede Deel" 3 biz. 4 platen in den tekst. Exemplaar te Leiden in de Bibliotheca Thysiana. Waarachtige Beschryvinge Der wonderbare Reyzen van Wilhelm Retchir, of De Saxische Robinson, Geboortig van Leypzig: Begonnen in den Jaare 1691. uyt Duytslandt, door Hollandt, Engelandt Vrankryk, Spanjen, Portugaal. Barbaryen, Griekenlandt, Servien en Hongaryen. Vervattende, in een 28. Jäge togt, Veele zeldtzame Gelukkige en Ongelukkige gevallen; Schipbreuken, en andere uterste levensgevären; ben evens derzeiten en zonderlinge ogenden. Door hem zelle in 't liclit gegeven. Met kopere Platen verciert. Eerste Deel. t'Amsterdiim, By Jan Morterre, Boekverkoper over het Zaandammer-Veer. MDCCLXIV. 80. Als boven, alleen „AVilhelm, Eeyzen" ; tekst p. 1 — 295. Tweede Deel Der wonderlyke Reizen van Wilhelm Retchir, of De Saxische Robinson; Door Oostenryk, Hon- gareyen, en Turkeyen, naar Constantinopolen; over Pales- tina naar Mecha en Egypten, en door Barbaryen naar Griekenlandt. Eindelyk uit Italien te rug naar Saxen. Waar in zyne tweede Slavernye, en wonderlyke voorvallen, uit- voerig door hem zelve beschreven zyn: doormengt met allerlye geestige gevallen, die een iegelyk in vreemde landen konnen overkomen. Met kopere Platen verciert. t' Amsterdam, By Jan Morterre, Boekverkoper over het Zaandammer-Veer. MDCCLXIV. 8^. , m,|^k Als boven; tekst p. 1 — 325. Exemplaren in den Haag en Amsterdam. 2. a) De Silesische Robinson, of de Ware en gedenkwaar- dige Levensbyzonderheden , zeldzame Ongevallen en won- derlyke Ontmoetingen van den Heer Frans Antlioni Weutzel van C een Silesisch Edelman. Zowel tot vermaak als leering in 't licht gegeven. Uit 't Hoogduitsch vertaalt. Met Platen. I. Deel. Te Amsterdam, By de Coinpagnie Boekverkopers. 1754. 8"^. „Aan den Lezor"' 6 biz. ; „Inhoud der Hoofdstukken van het eerste Deel" 2 biz.; tekst p. 1 — 267. Titelplaat: „A. Zeeman delineav. J. C. Philips junior fecit"; een vrouwenfiguur schrijft oi3 een plank: „De Silesische Eobbinson" (sic); 3 platen in den tekst. II. Deel (zelfde titel). 8°. „Inhoud der Hoofdstukken van het tweede Deel" 2 biz.; tekst p. 1 — 308. 5 platen in den tekst. Exemplaren in den Haag en Leiden. 159 b) De Silesische Robinson, Behelzende deszelfs Geboorte, Opvoeding, Dienstneming als Pagie, verschiedelte dapperheid in verscheide Belegeriiigen, gevangennemme en elendige Slaverny onder de Turken, onkommen van daar, zyne Reizen door gelieel Duitsland, Zwitzerland, Turin, Milaan, Genua, Rome, Napels, Sicilien, Vrankryk, Engeland (Schipbreuk aan 't Eiland Ameland) en Amsterdam, dienst- neming by de Oostindische Compagnie, Reizen naar Batavia, Ceilon en gevangennemme en gevangennemme en Hispaniola, overvoering naar Tortuga en Hispaniola, diensthaarheid onder de Zeerovers van Jamaica, Reizen van Jamaica naar England, en van daar na Moscovien, Krygsdienst onder de Zweden, onstag en verre (S) Kmet den Prins van Saxen Gotha naar Stokholm; droevige Schipbreuk en elendig einde. Doormengt met veele byzonderhetlen, zo van zeldzanie als verbazende ougevallen, en wonderlyke ontmoetingen. Uit t Hoogduitsch vertaalt. Met Platen. I. Deel. Te Amsterdam, By Steven van Esveldt, Boekverkoper in de Kalverstraat, het derde Huys van de Roomsche Kerk de Papegaay. 1755. 8°. „Aaii den Lezer" 6 biz., verkort; overigeiis als bij a. II. Deel (zelfde titel). 8°. Als l)ij a. Zelfde druk als a. Exemplaar van R. W. P. de Vries, Amsterdam. 3. a) De Sweedsche Robinson, Of 't Wonderlyk Leven van Gustav Landcron, Waar in, behalven zyne verscheide togten, door voornaarae gedeeltens van Europa, vervat zyn veele verwonderenswaardige gevallen, als onder anderen zwaare gevangenis te i\.lgiers, en by de 12 Jarig verblyf met een bekeerde Turkin op een onbewoond Eiland, zyne zeldzame huishouding en levenswyze op hetzelven, en zyne gelukkige verlossing en wederkomst in Duitsland, raakende tegens alle verwagting en na het uitstaan van veele, byna onbedenkelyke ontmoetingen, in een seer gelukkigen staat in de Wereld. Volgens zyn eige Handschrift in 't Hoogduits uitgegeeven door G. F. V. M. En nu om desselfs aangenaamheid in 't Nederduits Vertaald en met Koopere Plaaten versiert. Amsterdam, By Jacob ter Beek, Boekverkooper bezden de Beurs. 1733. 80. „Voorbericht van den Uitgeever Dezes Werks" 8 biz., ondertee-kend G. F. V. M.; tekst p. 1—412; register 8 biz. Titelplaat: „J. C. Philips inv. et fecit"; met ondersclirift: „T' Amsterdam by Jacob Ter Beek, Boekverkoper 1733"; 6 platen in den tekst. Exemplaren in den Haag, Leiden en Amsterdam. b) De Sweedsche Robinson, Of het Wondeiiyk Leven van Gustaph Landkroon. Waar in, behalven zyne verscheide Tochten, door voorname gedeeltens van Europa, vervat zyn veele Verwonderenswaardige Gevalien, als onder anderen zyne zwaare Gevangenis te Algiers, en by de 12 Jarig verblyf met een bekeerde Turkin op een onbe-woond Eiland, zyne Zeldzame Huishouding en Levenswyze op het zelven, en zyne gelukkige Verlossing en Wederkomst in Duitschland, raakende tegens alle verwagten en na het uitstaan van veele, byna onbedenkelyke ont-moetingen, in een zeer gelukkigen staat in de Wereld. Volgens zijn eige Handschrift in het Hoogduitsch uitgegebenen door G. F. V. M. En nu om deszelfs Aangenaamheid in het Nederduitsch Vertaald en met koopere Plaaten verciert. Te Amsterdam; Jan Morterre; Boekverkooper op den Nieuwendijk 1771. 8°. Als boven; titelplaat met hetzelfde onderschrift. Exemplaar in Amsterdam. Van Abkoude en Arrenberg p. 500, en Ferwerda: Algemeene Naamlijst van boeken (le deel 3e stuk p. 18) noemen een uitgave van liet jaar 1757 (Amsterdam, J. Morterre). 4. a) De Gedenkwaardige Reizen, en zeldtzame gevalien van Kapitein Robert Boyle, nevens een naauwkeurig verhaal van de Reize, Schipbreuk en Behoudenis van Richard Castelman; met ene omstandige Beschryving van Pensilvanie en Philadelphia. U It het Engelsch Vertaalt. In Octavo. Twe Delen. By Jacobus Hoffman te Amsterdam. Zie Boekzaal Nov. 1739 p. 594. De Meiiwe Engelsche Robinson, of de overzeldzame Gevallen van Capitein Robert Boyle; Waar in men onder andere ontmoet; de Historie van Juffrouw de Villars, de verwonderlyke Gebemstenisse van Don Antonio, de Wisselvallige Levensloop van Don Pedro Aquilio. En Eyndelyk De Reize, Schipbreuk en behoudenis van Richard Castelman, met een Beschryving van Pensilvania en Philadelphia. Uyt het Engelsch Vertaalt. Met Plaaten. Eerste Deel. Tweede Druk, veel vermeerdert en merkelyk verbet. Te Amsterdam, By Pieter Spriet en Zoon, Boekverkopers in de Taksteeg by 't Rockin 1761. 8°. „„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„� Tekst p. 1 — 375. Titelplatz, met onderschrift: „De nieuwe Engelsche Robinson"; 4 platen in den tekst. Tweede Deel (zeKde titei). 8°. Tekst p. 1 — 306; op p. 233 begint het „Verhaal van de Eeis, Schipbreuk. en wonderbaarlyke Behoudenis van den heer Eichard Castelman. Waar in men een Beschryving vind van Pensilvania, en Philadelphia"; „Eegister der voomaamste zaaken" 6 biz. Titelplaat; op een luk: „Den nieuwe Engelsche Robinson II. Deel"; 3 platen in den tekst. Exemplaren in Leiden en Amsterdam. De Nieuwe en Hedendaagsche Engelsche Robinson, of gedenkwaardige reizen en zeldzame gevallen van cap- tein Robert Boyle, uit het Engelsch. Met Plaaten. Eerste Deel. De Derde Druk. Vermeerderd en verbeterd, en van Taalfouten gezuiverd. Te Amsteldam, By Gerbrand Roos. MDCCXCIV. 8^. Tv^eede Deel (zeifde titei). 8''. Zelfde druk als b. Exemplaar in den Haag. 5 De Kluizenaar; of de weergalooze Ranipen, en verwonderenswaerdige Gevallen van Pilip Quarll, Engelschman. Onlangs ondekt door den Heer Dorrington, Koopman van Bristol, op een onbewoont Eiland in de Zuid-zee, alwaar hy zich toen ontrent vyftig Jaar gansch alleen had onthouden en jegenswoordig nog is, zonder met den gemelden Koopman na Engeland te willen keren. Met een kurieuse nodige Kaart van 't Eiland en andere Printerbeldingen opgeheldert en verziert. Te Rotterdam, By Jan Daniel Beman, MDCCXXVIII. 8°. „Voorl)erigf 9 biz., onderteekend P. L.; „Korte Inlioudt" 2 biz.; „Uitlegging van de Kaart" 1 biz.; tekst: eerste boek p. 1 — 127, tweede boek p. 129—292, derde boek p. 1—189 Titelplatz: „Collan Fee"; 1 plaat in den tekst; kart. Opschrift der bladzijden: „De Engelsche Kluizenaar". Exemplaar in Groningen. O h) De Kluizenaar, of de weergaloze Rampen en Tertwonderenswäfirdige Gevallen van Filip Quarli, Engelschman, Clangs door den Heer Dorrington, Koopman van Bristol, op een onbewoont Eiland, in de Zuid-Zee ondekt; alwaar hy zigX. toen omtrent ¥}^ftig Jaren gansch alleen had, onthouden en jegenswoordig nog bevind;, zonder met den gemelden Koopman naar Engeland te hebben willen keren. Verciert met een/nodige Kaart van 'tEilandjf en m^ andere Printverbeeldingen opgeheldert. Twede Druk, in Octavo.  deel 2e stuk p. 198: Rotterdam 1752. Omwerking. De Hollandsche Kluizenaar, of de verbazende Lotgevallen van Andries Blank; Zo bevorens als gedurende zyn Veertig-Jarig verblyf op een onbewoond Eiland uitgewischt. Vervattende Eene hoofdzakelyke Beschryving van zyne Geboorte, Opvoeding en 't geen hem verder aanmerkelyks is wedervaren, tot op den tyd dat hy Schipbreuk heeft geleden: Zyne mirakuleuse redding op een onbewoond Eiland, kleding, wooning, huisraad, voedsel en wonder-bare Levenswyze op 't zelve, met alles wat hem zeldzaams is bejegend, tot op 't oogenblik dat hy door eenige Rei-zigers aldaar is ontdekt en medegevoerd geworden. Meeren-deels uit des Kluizenaars eigen Aantekeningen zamengesteld. Te Rotterdam, By Cornelis van den Dries, Boekverkooper op de Noordblaak, MDCCLXXXVIII. 8°. Voorrede 2 biz.; tekst p. 1 — 311. Exemplaar in mijn bezit. 6. Den Fransche Robinzon, of de Reisen Van een onder-aarsdch (sic) Kluyzenaar. Met Blaaten (sic). Te Alkmaar: By Jacob Maagh. 1742. 8°. ,,De Kluyzenaar aan den Leezer", gedicht van 3 biz.; „Voorreden aan den Leezer" 3 biz.; tekst p. 1 — 295. Titelplaat; 7 platen in den tekst. 