Vrijmoedige Bedenkingen
None
16 dewijl; omdat lijke goede trouw door vertegenwoordiging kenbaar te maken, dat is te 2eggen, wanneer men een volmaakt volk, en volmaakte vertegenwoordigers 2onder driften, 2onder belangen, zonder dwalingen 2al kunnen daarstellen, dan eerst 2al ik erkennen dat de Constitutie we2enlijk uitvoert hetgene dat 27 belooft, en in de daad dat geene is, waarvoor men haar met 200 veel ijver 2edert een halve eeuw overal verkondigt. Tot dien tijd toe vertrouwe ik, met mijn ver- stand, de veiligheid van den onderdaan eindeloos liever toe aan het geweten van eenen aan God aanspraaklijken Vorst, dan aan den eed, door een Souverein op een menschlijke acte in eene 200 heilige betrekking afgelegd. Maar altoos en in alle gevallen blijft mijn hart een beginsel verfoeien, hetwelk de hulde, aan den Koning der Koningen verschul- digd, op een hersenschimmig we2en, dat men overeenge- komen is het volk te noemen, overbrengt, en waardoor de wachters aan de dwal Ende schapen überworpen worden, niet aan den Oppersten Herder, die hei aangesteld heeft om met rechtmatige kracht en ijver de wolven van hun te weeren en te verdrijven, die onophoudelijk op roof en verscheuring uitgaan. Intusschen breit 2ich dit afschuwlijke beginsel met de onbegrijplijkste snelheid en woede naar alle kanten uit. In England bestät er eine machtige party, die de beständige Constituent nicht genug vorhanden, den de beständige vorhanden van oproerige volksvrijheid en verlichting hatten de Godsdienst. De2e ijveren en woelen ondöstige ondöstige ondöstige vorhanden, om den vorhanden van het vorhanden (dat is, van eenige volksvrijedens en het wegweilige geluköckers) op de beraadslängen van het werden; en tot dat einde, meet de geheele staat van 2aken te onderst boven gekeerd worden. Het 2ijn de radicalen, door alle standen en rangen der maatschappy verspreid, en waaronder 200 wel namen van den hoogsten adel als van het laagste gemecken gevon-den worden; ieder met 2ijn by2onder doel, en by2ondere wij2e van dweepen, maar alien vereenigd tegen Godsdienst en Maatschappelijke Orde. In America verbeeldt men 2ich den volk den goeden Europeanen wijs, (waar van cvcnwel* de mecsten, wanneer zy dat Utopia bezocht hebben. Me met geheel andere denkbelden te rug komen, dan zy er been gegaan zijn) terwijl men het intusschen in dat zelfde land over een der gewichtigste vraagstukken van het Constitutionele stelsel niet eens is, of namelijk de vertegenwoordigers al- tijd en in alle gevallen den wil hunner committenten*® moe- ten uitdrukken, en, by wijze van ruggespraak, telkens over ieder tusschen beiden komend voorval raadplegen, (hetgeen eene volstrekte onmogelijkheid is, althands alle mogelijkke kracht in den loop der regering belemmert en wegneemt) dan wel of zy in onvoorziene zaken ook hun eigen persoon- lijk gevoelen mogen uitbrengen, (hetgeen in dadelijke tegen- strijdigheid met den aart van het stelsel is). In Spanje heeft men een onding opgesteld, het welk de Constitutie der Cortes heet, het monsterachtigste en ongerijmdste stuk, dat bedorven harten en gekrenkte hersenen voor den dag kun- nen brengen, en waarby men zich zdve verbonden heeft, ook de verregaandste en blijkbaarste verkeerdheden binnen de eerste acht jaren n et te mogen verbeteren of verhelpen. In Italien schriven de Carbonariège deze zelfde Constitutie, als een Specifik, aan alle wijsgeerige en verlichte volkeren voor, en zy heeft dan ook, schoon nog onvertaald in de volks-spraak, een oogenblik, tijdens den heldhaftigen Napoli-tänschen en Piemonteschen opstand, in die landen tot's volks onheil en verderf het hare gedaan. In Duitschland woelt men mede van alle kanten, om de koninklijke macht en waardigheid te vernietigen; en geheime verbonden, en oroerige leuzen en geschriften zijn overal werkzaam, om jonge lieden op de Academien, en oude lieden zonder ondervinding, tegen hunne wettige Overheden, tegen de Ge- * Even zoo beschaamd, denk ik, als de ridderlijke hulptroepen der uitlouter Jacobinisme in opstand staande Grieken, die hunne vrienden en helpers uitgekleed en uitgeplonderd weder naar huis zenden, waarschijn-lijk om hen te genezen van hunne onbedachte vooringenomenheid metmenschen, die het kruis van Jezus tot de alleronheillgste oogmerken durven misbruiken. 20 committelten: ms. Lichtstände opstand: iSzo 21 Gourd: voorstanders van de 23 muk:ook Italiaanse en de construire: 24 gebeime verbonden: o.a. de *Bur- tutione le regierings vorm schenschaften* (zie biz. 139) 22 NapoUtaamcben en Pimoniescben 160 openbaarde Godsdienst, tegen alle van, God ingestelde wetten en ordeningen op te zetten en te wapenen. En terwijl men in Europa het voorbeeld geeft van de schandelijkste tegenworsteling aan alle wettige regeringen, scheuren zich de Colonien al meer en meer van het Moederland af, en verklaren zich onafhanklijk en stichten constitutionele keizerrijken en gemeenebesten, wier grondwetten nog een weinig dwazer en goddeloozer zijn, zoo mogelijk, dan de Europesche. Zoo worden alle banden tusschen de Overhe- den en de Volken, en tusschen de Volken onderling ge- broken, en 200 vermenigvuldigen zich overal driften en belangen, die zich dwarsboomen, en voedsel geven aan de vijandschap, die van nature tusschen de menschen bestaat, om oorlogen voort te brengen, aan wier verscheuring geen einde we zen zal, 200 niet de Godlijke Voor 2ienigheid met de volheid des Tijds tusschen beiden treedt. O verwarring! o kort2ichtigheid van menschelijke wijsheid! - En dit heet nu staatkundige verlichting. En evenwel, heb ik brave, welge endlich, Godsdienstige Protestanten, zu het zuidelijk Europa tegen hunne Kerkelijk en Wiedlijk overheden, als of zu de 2aak van het zuivere Evangelik en de verspreeding der Hervormde Leer tegen de dwalingen van het Pausdom 20uden bevorderen. Ach! dat men van deze begoocheling te rug kwame! Voor God zijn alle dingen mogelijk: maar, naar den mensch, bestaat er misschien energens een vijandiger geest tegen het waarachtige Christendom, dan by de helden der Spaansche omwenteling. Het is niet tegen de aanmatigingen der Pauslijke stoel, noch tegen het geweld der Inquisitie, (een geweld, dat, 2edert vijf-tig jaren, naauwlijks meer bestaan heeft), dat zich de Constitutionelen van het Schiereiland, en hunne alom verspreide edgenooten vereenigd hebben. De wegneming dier misbruiken is slechts het voorwendsel van ontwerpen tegen gekeel het Qiristendom gericht, jal tegen alle Godsdienst, hoe ook genaamd! Men leze hunne Schriften, men hoore (onder anderen, een hunner hoofden betuigen, dat Spanje verstand genoeg bezit, om binnen tien jaren geen God meer te gelöven, men ga den oorsprong en den voortgang hun- 25 pan: door 161 ner gevoelens aandachtig na, men overdenke dat de zooge- naamde verlichting der Spaansche Vrijheidshelden mit de, by hun aangebedene, schriften van Raynal, Rousseau, en Voltaire is opgegaan; en men erkenne, dat diergelijke ont- werpen van vrijheid in de daad niet anders zijn dan verbinsten tenissen tegen den Heere en tegen Zijnen Gezalfden, om hare banden te verscheuren, en hare touwen van zich te werpen. En, is dit zoo, wat heeft dan de zvdvere, rechtzinnige leer van Christus Hervormde gemeente met de Deisten en Atheisten van het Zuiden gemeene, die, worden zy cens meester, de gruwelen van Pausdom en Inquisitie op eene afgrijsselijker wijze, dan ooit te voren gezien is, zullen hernieuwen, om hunne leer van Verdraagzaamheid en hunne zucht naar wereldsche heerschappy te gelijk over de aarde met geweld te doen eerbiedigen? Maar wy, Nederlanders I laten wy, wier erfgrond de Heere zoo zichtbaar, van de eerste dagen der Hervorming af, heeft begenadigd, laten wy dankbaar zijn, laten wy wijzer zijn! Onze vrijheid zij de Evangelische, niet de filosofischel Eerbiedigen en beminnen wy onzen Vorst, niet als of zijn macht van ons, maar om dat zy van den Hemel is I Aan de Constitutionie, die hy ons heeft gegeven, zijn wy, als aan een van den Souverein uitgegaan Reglement van regering, gehoorzaamheid verschuldigd. Doch wachten wy ons haar te beschouwen als een verdrag, dat be ide partyen verbindt en weder-zijds aan elkander verantwoordijk maakt. Dit ware eene oorlogsverklaring tegen den God, van wien all6n alle Machten zijn I Ik mag het niet zwijgen, maar houde my verplicht het met mond en pen, waar het pas geeft, te verkondigen. De Koning is aan den eed, door hem op de Constitution gedaan, niet gehouden, zoo dra hy oordeel is hy voor zijn geweten als Vader, van zijne waardigheid als Vorst, van zijne verpligting als Stedehouder Gods in de wereldlijke bestiering van zijne Volken, en van zijne betrekking als Qiristen Koning, die de Hervormde Geloofsbelijdenis, gelijk zijne Voorzatan, geroepen is aan te kleven en te beschermeni 26 Raynal: W.T.F. Raynal (171 5- rend tot de groep voorberci- 1796), Frans wijsgeer,  onderscheidingen uit haren aart te weeg kan brengen, is zedert lang, by de wijsbegeerte der eeuw, eene uitgemaakte zaak; en zekerlijk, dat na de Fransche Omwenteling het rijk dier wijsbegeerte gesticht heeft, en diensvolgens de hoogste er- en leerstoelen voor het laagste gemeen, opengestaan hebben, bestaat er voor de algemeenheid van dit gevoelen een tweevoudige reden. I gsten: volk 163 tijden daaromtrent verwerpen, om alleen gehörte te gevcn aan de hersenschimmige theorien der wijsgeeren onzer eeuw, die zoo veel goeds in alle dingen hebben weggeno- men, en zoo veel kwaads overal ingevoerd? Geboorte is toeval! Maar diezelfde menschen, die dit fraaie denkbeld overal te pas brengen en invoegen, houden tevens niet op van tot walgens toe uit te wijden over de waarde en over den adel van den mensch Ei lievel gy, die u beroemt mensch te wezeni waaraan zijt gy dat voorrecht verschuldigd dan aan het toeval der Geboorte? Gy zult het u toch wel tot geen eigen verdienste rekenen, dat gy mensch zijt, en niet een redeloos dier; of, wanneer gy u op uw Va- derland en op de voortreflijkheid van deszelfs bewoners beroemt, gy hebt het toch aan u zelve niet te danken, dat gy Nederlander geboren zijt, en niet Heiden of MahometanI* Het is waar, zommige elendige bestrijders van de waarheid van Gods Geboorte. Word heben goed gevölgen van apen of vissehen, die zich door eene lange opvolging van eeuwen tot den ständen van mensch vervolmaakt zu länen heben, te doen afstammen; en naar dit gevoelen schijnt het mensch wezen zelf een gewrocht van eigen verdienste te zijn. Alleenlijk merke ik dezen' hoogvliegenden gelecrden op, dat dan nog de verdienste behoort, niet aan ons die slechts door onze geboorte menschen zijn, maar aan den eersten aap of visch, die het ontwerp van menschwording voor zich en zijnne nakomelingen bedacht, en aan de eerste maatschappy van deze dieren, die enkel ontwerp ten uitvoer brachten. In goeden emst, wat roemt men in wijsgeerigen hoogmoed op den adel van den mensch en zijn meerheid boven het tedelooze dier, die enkel gaven zijn, waartoe wy van ons zdve niets hebben toe gebracht, en verwerpt men daarentegen het even zeer wezenlijk onderscheid, dat de Voorzienigheid tusschen de stammen en geslachten van Adams nakomelingschap gewild en daargeste Id heeft? Het is hier wederom inconfundierende, gelijk overal by de betwets van de negentiende eeuw. Geheel  den hoogen adel of by in de geschiedenis bekende geschieden, maar ook by de mindere klassen was dit gevoel van gehechteid aan zijn voorgeslacht levendig en heilzaam. Men ambachtsman beroemde zich daarop, niet dat hy zich berekend gevoel voor een verhevener rang in de maat-schappy, maar dat zedert onheuchlijke tijden de nagedachte-nis zijner Vaderen, die hetzelfde ambacht met eerlijkheid, iver, en bekwaadheid hadden gedreven, onbevlekt en gedreven by hunne kinderen en in hunnen kring was gebleven. Men eerbiedigde voorts groote mannen in hun kleinkinderen en achterkleinkinderen; en men deed dit uit liefen en in navolging van dien God, die het nageslacht van 66nen vroomen door alle tijden been, in voorspoed en tegenspoed beide, op de wereld heeft blijven onderscheiden. In dit alles mögen ook misbruiken te vinden zijn geweest; doch waar bestan die niet, waar menschen op aarde vergaderd zijn? Het beginsel was en blijft althands waarachtig, dat der menschen Geboorte door die zelfde Voorzienigheid voorbepaald is, zonder welke geen hair van ons hoofd en Humds, daar de laagste geboorte geen beletsel meer is om tot de hoogste standen der maatschappy te geraken, zoo is ook een hooge geboorte geen beletsel om, waar winst te doen is, zich met alles af te gven, en de mindere klassen het brood uit den mond te nemen, door zich, naar het fraaie gelijkheidsstelsel onzer eeuw, ook in zoodanige beroepen een fortuin te zoeken, die men eertijds aan een meer behoeftigen of ondergeschikten stand over liet. De voorbeelden daarvan zijn on-tallijk; in ons Holland zeer bepaaldelijk. Gegen muschen ter aarde valt. Thands verbeldt men zich wijzer te zijn, om dat men alles toeval noemt, dat is, uit-werksel zonder oorzaak, om dat men stoflijk en dierlijk ziet zonder gevoel en zonder redenering, al leerende en verkönigende dat men zich toch vooral door de redenering, van de de dwaasheid des bygeloofs moet wachteni Maar die groote wijsgeren, die zoo onverschillig over de voorrechten, welke de geboorte geven kan, denken, en daarom een zoo hevigen oorlog aan al wat adel heet, verklaard hebben, hoe zijn zich zelven gelijk gebleven, en hohe blijft zich de Geest der eeuw in dit opzichte gelijk? De Fransche Jacobijnen, die begonnen hebben met de adelijke rechten te vernietigen, en de edellieden te verjagen, te plonderen, en te moorden, hebben geeindigd met van den aUeen-heerscher Napoleon (want het stelsel, dat aan de koninklijke) macht zoo vijandig is, had steeds onbegrijpelijk vecl eerbied voor de keizerlijke de weidsche tids van baronnen, en Graven, en hertogen, en prinsen aan te nemen; en men ziet thands in de kamer van's Konings evenkneen in Frankreich menig filosofisch hoofd zitten, wiens hart van zijne adelijke onderscheiding en ridderdecoratien niet weinig opgeblazen is, en die thands de oude theorien, waarmede hy fortuin geborgen. Maar ook over geheel Europa, dat zidi oze veel verliditer roemt boven den ouden tijd, heeft men nimmer meer prijs gesteld op adelijke titels en ordeteekenen, nimmer meer geld en kuipery besteed om die te verkrijgen, en nimmer meer laagheden gepleegd voor de genen, diie in het bezit derzelve zijn, dan in de eeuw die zoo trotsch is op hare kennis van de rechten van den burger en van den mensch! Onnoozele volkenl met welke drogredenen zijt gy verleid geworden, en door welke elendelingeni De publieke opinie der aarde bespotte den rechtvaatdigen Noach, en de zonen der menschen, verzonken in ongeloof en wellust, hielden zijne openbaringen voor dweepery, waar- Noach: zie Gen. 7, 8, 9 mede men zich vrolijk maakte, doch die men te wi)s was om in ernst van eenig gewicht te beschouwen. De zondvloed wam, en oordedelde tusschen 66nen en velen. De publieke opinie in Sodom en Gomorre was aan de allerafschuwlijkste ontucht overgegeven Noach: En de tijdsten van den steden (indien zy, gelijk thands, de tolken wilden wezen van het algemeen volksgevoelen) hadden het den oviderwetschen Loty zeer kwalijk genomen, dat het voor zijn deur vergaderde volk met de uitlevering van zijn hemelsche gasten niet te wille stond. De publieke opinie der Joden in de woestijn hiel het daarvoor, dat het hun veel beter geweest ware door Jehova's hand niet verlost te zijn, maar in Egypte te zijn geblcven, dan op Zijn Genade te betrouwen; en het was die zelfde publieke opinie, die God telken reize verzocht, die de oprichting van het gouden Kalf vorderde, en, by ieder niet stond voldan verlangen, met den weldadigen God zijn er vederen twistede, en Zijn wegen verliet. Het was de publicke opinie, die de Profeten in Jerusalem tenigde en doodde, om dat zy niet hare tolken wilden zijn, maar die van den God der Waarheid, door wien zy gezonden waren. Het was de publicke opinie, die in Maria's Gezegenden Zoon, den Zaligmaker en Messias van Israel weigerde te erkennen, om dat Hy niet was, gelijk zy Hem wilden zien, en gelijk hare aardsche denkbeelden Hem aan de verbcdding hadden voorgesteld. Of verkiest men voorbeelden uit de Heidenen? Het was de publicke opinie van het beschaafde Gemeenebest van Athene®, die haar redder Miltiades* in de gevankenis liet 2 Lotb: zie Gen. 19 3 (e wille stand: ter wille was 4 zie voor deze geschledetis; Ex. 16 vv. 5 telken rei^e vemocbt : keer op keer op de proef stelde 6 deze passage siaat op verschil- lende oud-testamendsche pro- feiten, o.a. Jesaja 7 deze passage slaat op het nieu- we testament, o.a. op Christus' 8 het  beschaafde republikan 10 het htscbaafdt Gemeenebest van Athene : de beschaafde republikan 10 het hts The Athene 9 Athene veldheer die grote overwinningen behaald had, maar toen hij een keer &alde (489 v. Chr.) in de gevangenis gezet werd, waar hij gestorvenis 167 omkomen, die Aristides, verbande, die Socrates, ter dood veroordedelde; het was de publieke opinie die te Rome den verrader en kindermoorder Brutus byviel, en Rome onder het ondraaglijk juk der patridsche dwingelanden bracht. Het was ten alien tijde en overal de publieke opinie, die, an haar zelve overgelaten, alle kwaad berokkende, alle kwaad berokkende, alle kwaad berokkende, rechtschapenheid, en godsdienstigheid miskende, vervolgde, mislundelde. Dit is een feit, 200 onweder prekelijk als bedroevend voor den hoogmoed dezer eeuw. Doch het blijft eene waarheid; wat men er ook tegen moge hebben. En waar van daan dit verschijnsel? De Godsdienst zal het ons verklaren. Het is om dat de mensch uit zijn staat van rechtheid, is vervallen, het is om dat het gedichtsel van's menschen harte alleenlijk boos is, het is om dat het niet mogelijk is voor den mensch 2onder de allesvermogende en allesherstellende Godlijke Genade recht te oordeelen, recht te handelen, recht te willen. De menschlijke maatschappy kan derhalve niet door haar eigen gevoelen (al ware het mogelijk die zoogenaamde puhlicke opinie te kennen) bestierd worden, of, waar dit gebeurt, daar gebeurt onrecht, boosheid, godloosheid. Daar-om moet zy bestierd worden van hooger hand, van God, door de machten, welke God (het zij middelijk of onmiddelijk) boven zijne schepselen heeft gesteld. Deze moeten de publieke opinie leiden, zuiveren, heihgen; aan zich Zurze overgelaten staat zy tegen den hemel op, en de maatschappy stort noodzakelijk in een onoverzienbaar verderf en kan aldus niet blijven bestaan. En echter, o gruwel is het in deze op verlichting zoo hoogmoedige eenw algemeen aangenomen (het geen onze Voorouders sidderen zouden te hooren) dat de publieke 10.<4rM-//^j : Atheens staatsman die vanwege een conflikt met Themistocles verbaimen werd (482 V. Chr.) 11 Socrates: Gricks wijsgeer (469- 399 V. Chr.); hij werd door Atheners beschuldigt van het invoeren van nieuwe goden en bet bederven van de jeugd en daarvoor ter dood veroordeeld 12 Brutus: Lucius Junius Brutus, een van de eerste twee consuls van Rome; hij vcrdreef de ko- ninkiijke familie uit Rome en veroordeelde zijn eigen twee zoons ter dood 13 stoat van recbtbeid: toestand van voor de zondeval 14 bet gfidicbtsil : de overwegingen 15 boogmoedigi : txotic 168 opinie de richtsnoer behoott te 2ijn van de handelingen en voorzieningen der regeringen. De Vorsten moeten thands wetten maken, vrede of oorlog besluiten, strengheid of zachtheid gebruiken, naar mate het (niet de wel begrepen belangen 168 opinie de richtsnoer behoott te 2ijn van de handelingen en voorzieningen der regeringen. De Vorsten moeten thands wetten maken, vrede of oorlog besluiten, strengheid of zachtheid gebruiken, naar mate het (niet de wel begrepen belangen 16 Van het volk, en daarover kan noch mag in de daad het volk-zelve oordeelen) de geliefkoosde meeningen van zommige roemzucbtige woelgeesten of fortuinzoekers, wier gevaarlijke invloed de publieke opinie vedeidt, verderft, en medesleept, gelieven voor te schrijven. Zoo mogen dan ook de leeraars van het Evangelie niet den Gekruisten Christus prediken, maar alleen dat weinige, hetwelk in zijne leer niet te zeer aan het gevoelig wijsgeerige oor der gezagvoerende vrijheidschreeuwers te mishagen. Van daar, dat zich elendige dagbladen over bijna geheel Europa de macht aanmatigen om over de betrekkingen, de plichten, en de rechten van alle Vorsten en overheden meesterachtig en naar hunne altoos partydige en eenzijdige wijze van zien te beslissen; en, het geen nog schreeuwcnder is, tegen de op- roerige taal van zulke wezens, die men gestreng behoorde te tuchtigen, huurt men met geld wederom andere dagblad- schrijvers, niet om de waarheid en het recht der Overheden krachtdadig te handhaven, niet om he t ongelukkige volk te rug te brengen van de verschriklijke dwalingen, die de on- beperkte vrijheid van de drukpers in deze rampzalige tij- den versprddt en verkondigt, maar om dezen of genen ministere maatregel of persoon te verdedigen, en dat wel op grond wederom van hunne onderwerping aan de opgewor- pen rechtbank der publieke opinie. Doch vruchtlos! Europa will vrij zijn van God, van zijn Vorsten, en van zijn Wetten. Wee haar, wanneer haar will zijn zijn Wei aan dan, gy, Vorsten, wien God in deze hachlijke tijden den scepter toevertrouwd heeft om uw moed en ver- trouwen in Hem op den proef te stellenl Staat op en duldt niet, dat door middel van een bedrieglijk en ter dood toe vleiend sofisme alle de banden, die de menschen onderling en te zamen met den hemel vereenigen, wegvallen. Het is uw plicht u boven de publieke opinie te verhdOFen; niet door haar bestierd te worden, maar haar te bestieren; en daartoe alle die middelen in het werk te stellen, die uw geweten en uw van God afkomstig recht u aan de hand zuUen geven. Geeft der jeugd leeraars, die haar geen hddendom onder- wijzen, geen vrijgeestery, geen Godverzaking uit de schriften van die zoogenaamde wijsgeeren, die zich hebben verklaard te zijn vijanden Gods, maar zulken die het beginsel der wijsheid in de vreeze des Heeren zuUen leeren zoeken Niet, die haar eene hersenschimmige gelijkhdd en vrijheid prediken, maar de broederschap, die in Jezus is; niet, die haar de beste wijze leeren, om fortuin te maken en groot te worden in de wereld, maar die haar leeren, ieder in zijn stand te vrede te zijn, en ieder in zijn stand te zijn, en ieder in zijn stand te vrede te zijn, en ieder in zijn stand te zijn, en ieder in het oneindige vcrmenigvuldigd wordt, om by ieder, die het vemeemt, de zaden van boosheid en afval aan te kweeken en in het wilde te doen opschieten. Gy moogt het niet dulden, dat een hoop elendige biood- schrijvers ongestraft  wel doet voor het aangezichte Gods! Maar vreest veeleer het strenge Oordeel, waar voor gy eenmaal met den minsten uwer onderdanen zult te recht staan, wanneer gy een ijdele volkslof en dc toejuiching van een diepvervsilen bende Godslasteraars en vrijheidschreeuwers zoudt koopen voor het geen u meer behoort te 2ijn, dan uw rang, uw macht, uw bloed, en uw leven, voor het welbehagen van God, en Zijn Ge2alfden Zoon, die u beveelt te waken voor de sdia- pen, die Hy 2ich vergadert over de aarde, voor de kleinen, die Hem lief hebben, en die niet straflos op de wereld (maar in deze tijden minder dan ooit) zullen 2ijn geergerd geweesti En gy alien, weldenkenden! die invloed hebt op het hart en op het verstand van uwe kinderen, kweeklingen, on- derhoorigen, bloedverwanten, vrienden! Verkondigt de Waarheid moedig en aanhoudend, en vreest de haat, noch de bespotting der wereld I Het is thands tijd van spreken. Een hooger macht is met ons! ONDERWIIS Wat is er van het onderwijs der jeugd geworden? - Met heoger onderwijs zullen wy ons hier niet inlaten, om dat aan den eenen kant niemand toch wel (althands geen Nederlander) zal durven beweren, dat 00k te dezen opzichte het voorgeslacht voor de tegenwoordige wereld 2ou be-hocven te wijken, en aan den anderen kaiit, de invloed van 18 kwteklingen: leerlingen 171 den boozen Tijdgeest zich zeker mcer byzonder heefi; zamen-gedrongen op het zoogenaamde lager onderwijs. Het be-hoort niet tot ons bestek, dit punt zoodanig bete od hier te ont-wikkelen, als het gewicht der zaak wel schijnt te verdienen. De oprover der jeugd is een onderwert van zecr teederen aart, waarover in deze laatste jaren zoo verbazend veel is geschreven, en waarin zoo vele nieuwigheden elkander beurtellingen verdrongen het algemeinden, maar te zamen gewerkt tot eene geheele verandering in de denkwijze van het algemeinden, dat men geheele boekdeelen zoude kunnen vervullen met de optelling en wederlegging van alle de (meestal in den grond ogodsdiensdge en onzedelijke) begrippen, die daatomtrent langzamerhand in Europa zijn het ogewichtige geworden der Pestalozzi's en Lancaster's, in het zoo gewichtige grondonderwijs der jeugd meester geworden zijn, en waarvan de noodlottige gevolgen niet na^ten kunnen zich by het tijp worden van het thands opkomende geslacht tot groot verderf en onheil der maatschappy alom te openbaren. Mogen deze weinige opmerkingen genoegzaam zijn, om, in we^wil van den blinden ijver, waarmede alle hedendaagsche Nieuwigheden doorgedreven worden, eenige waatachtige en Godsdienstige kindervrienden tot ernsdg nadenken opte wekken over den toestand, waarin dat zoo hoog geroem-de lager onderwijs van onzen tijd zich wezenlijk bevindtl In de eerste plaats dan bedoele ik het onmatige, onbe-hoorlijke, en onredelijke prikkelen van de cer-, glorie, en iverzucht van onnozele^ kinderen, in wie men met dat gedurige aan- en ontmoedigen door middel van lof en schan- de een soort van koorts verwekt, niet alleen hoogst gevaar-lijk voor het lichaam, maar tevens hoogst noodlottig voor de ziel, als welke op die wijzen gewend wordt om door geen 2 Lancaster: Jozef Lancaster (1771-1858), Engels pedagoog die als eerste ertoe kwam de knappe leerlingen de domme te laten onderwijzen. Hij heeft verschill Ende endende pedagogicalen werken geaduchen, 3 onschuldige 4 als wütet: die namelijk 172 anderen drijfwegier tot werkzaamheid en deugd te worden bewogen; en aan wie men abzoo een ten uiterste valsch en verkecrd denkbeld geeft van die wereld, die zy gereed staan in te treden, en voor wier verldding men hen door het aanzetten hunner kinderlijke driften op eene onverant- woordelijke wijze 200 veel te vatbarer maakt. Het eerebord en het schandbord; zie daar het tweeledig beginsel van de hedendaagsche schoolbewerktuig. Het schandbord is de weg ter minachting in de school, ter vergeteld in de wereld, en derhalve, tot jammer en droefeeidoor het eerebord geraakt men tot de onderscheiding van schoolsche rudderteekenen, tot uitbundige lof en prijsbehaling; en van daar, tot aanzien in de wereld, tot allerlei bedieningen en eereposten in den Staat, tot eer, tot fprtuin! En 200 werkt men in het weeke hart der kinderen, by het rampalig gevorl van verregaande meerderheid boven hunne minde, verlichte ouders, oder het 2ekere vertrouwen, dat in de maai-schappy, gelijk 2y thands bestaat, even 200 wel als op de scholen alles, naar mate het getal goed- of afkuringsteekenen, die men 2ich door 2ijne verdiensten heeft verkregen, wordt toegedeeld; en alle lessen van Godsdienst en 2ede-lijkheid, die men 2ich nog verwaardigt hun te gven, behoven (200 het schijnt) niet dan onder die voorwaarde te worden ter harte genomen, dat 2y toch vooral ter bevorde ring in de rangen en standen der wereld 2ullen dienstig we- 2en. On2e Voorouders, (by wier groote Mannen in lUe vakken men toch wel niet 200 groot een gebrek aan behoortijk elementair onderwijs gewaar wordt) werkten op de eigenliefde en eer2ucht der kinderen niet dan 2eer spaar2aam en met de uiterste omzichtigheid. Zy bezigden ook wel be-looningen en lof ter aanmoediging; maar dit was niet by hun het eenig en uitsluitend beginsel ter opwekking der jeugd tot studie en plichtbetrachting. Want reeds vroeg maakten 2y hunne kinderen bekend met een hooger, met een Godsdienstig beginsel. Reeds vroeg leerden 2y hunne kinderen, dit te doen en dat te laten, uit liefde tot den Verlosser, en uit vree2e van den Vader in de Hemelen, voor wien er geen verborgene dingen bestaan. En voor 200 verre de pas ontluikende jeugd in een of ander geval voor rede minder vatbaar was, en door rede niet te recht kon gebracht worden, was een lichte lichaamlijke kastijding een middel dat, 2y zich niet schaamden, als een misdaad van gekwctste menschenwaarde. Het misbruik 2elf dier kastijdlngen kan voorwaar. Nimmer zoo verderflijk voor het licham geweest zijn, als het de krachtige en onwederstaanlijke werking van den 200 onvoorzichtig aangewenden prikkel der eigenliefde voor de ziel is. De Wijsheid van Salome heeft gezegd: En weert de tucht van den jongen niet. Als gy hem met de roede zult slaan, en sal hy niet sterven. Het tweede misbruik, waarop ik hier de aandacht inroepe is de menigvuldigheid van of onnutte of onvolmaakte kennissen waarmede men de vermogens der kinderen by het lager onderwijs overstelpt, verdooft, en onvruchtbaar maakt. Aan alien wordt aUes geleerd, zonder onderschdd, 00k dat gene, waarvan de wetenschap ongelijk beter door de dagelijksche ondervinding en door de opmerking van dat gezond verstand verkregen wordt, hetwelk men zorg- vuldig behoorde te kweeken en te behoeden, maar hetwelk ongelukkig juist door die waanwijze kindergeleerdheid, waarmede men overal in one dagen te pronk staat, verloren gaat. Men leert de kinderen afgetrokkcn bespiege- lin^en, die geen kinderlijke vermogens by mogelijkheid in staat 2ijn na te gaan, men leert hen van buiten leeren en na- praten, men dringt hun zoogenaamde redenen van weten- schap* op, die zy op gelijke wij2e op de lippen alleen heb- ben, en geenszins in het hart of in het hoofd; en men denkt er niet aan, om hen 2elf te leeren zien, te Leeren opmerken, te leeren nadenken, te leeren gebruik maken van de vatbaar- heden, die de natur gegeven heeft. Zoo verbeeldt men zich dan groote genien te heeft. Zoo verbeeldt men zich dan groote genien te heeft. 5 offre: daarom 9 ridenen van wetmsebap: weten- 7 ongelifk: veel schappelijke argumenten 7 der men icder boerenjongen heeft leeren nazcggen, dat de aatde rondom de zon draait, en dat onze voorouders, om dat zy het tegendeel gelöden, wel groote domkoppen moe- ten geweest zijn. Als of het oppervlakkig kennen en bloot napraten van Copernic's gevoelen iets wezenlijks te bedui- den had, en als of men die wezens niet even gemaklijk een les had kunnen doen van buiten leeren, waarin hun het stel- sel van Ptolemeus^® werd opgedrongen. Intusschen prent men het dezen kinderen op de scholen met de belachelijkste waanwijsheid.diep in het hart, dat zy door deze kennis verre boven hunne onkundige ouderen bevoorrecht zijn, en op deze zien zy 6 offre: daarom 9 ridenen van wetmsebap: weten- 7 ongelifk: veel schappelijke argumenten 7 der men icder boerenjongen heeft leeren nazcggen, dat de aatde rondom de zon draait, en dat onze voorouders, om dat zy het tegendeel gelöden, wel groote domkoppen moe- ten geweest zijn. Als of het oppervlakkig kennen en bloot napraten van Copernic's gevoelen iets wezenlijks te bedui- den had, en als of men die wezens niet even gemaklijk een les had kunnen doen van buiten leeren, waarin hun het stel- sel van Ptolemeus^ Dann ook met diepe verachting neder, terwijkey met groote deftighdd aan ieder, die hunne vorderingen komt bewonderen, zuUen beduiden, dat men zich zeer ongerijmd uitdrukt, wanneer men van de zon zegt, dat zy opof ondergaat, en dat al wie zich daaromtrent aan het gewone spraakgebruik houdt (de Schrijver van het Boek van Josua^ niet uitgezonderd) daardoor alleen reeds bewijst, dat hy geen behoorlijke opvoeding heeft genoten. Uitzulkeingebeelde wijsgeertjes, verward van onverstand in het hoofd, en opgeblazen van hoog moed in het hart, zal dan over eenige jaren het in bloei staande geslgcht bestände be- staan. Te dier dagen zal men overal geleerden vinden, die alles hebben leeren zeggen, en niets verstaan, alleenlijk vast- houdende aan het onbedrieglijke beginsel van hunne verre- gaande wijsheid boven hunne voorvaderen. Goede land- bouwers, werks- en ambachtslieden zal men als dan te vergeefsch zoeken: het menschdom zal waarschijnlijk dan ook wel boven de eerste behoften van het aardsche leven verheven zijn; maar er zullen daartegen geen leerstoelen, noch eereposten genoeg zijn voor aUe die menschen, die met hunne op de scholen behaalde prijzen onwederspreek- lijk zijn, en, als zoodanig, het ontegenzeglijkst en uitsluitendst recht heb- ben op alle bedieningen^ in den staat, die hun bevallen. lo Pfolemeus: Gticks zsttonoom werd voof het cest door (2eeeuwnaChr.), dieenstelsel Copernicus (1473 - 1543) had opgebouwd, waarin de pla- doeltrefifend bestreden neten als om de aarde als cen- 1 1 zie biz. 149 trum heendraaiend werden 12 bedtefimgen : amhtcn ▼oorgesteld; deze adenswijze 175 Wie 2al in die dagen 200 kleingeestig zijn, om zich met het dagelijksche brood te vergenoegen? Wie zal zich te vrede houden met een vergeten burgerschap in de maatschappelijke? Wie 2al 2ich rekenen gelukkig te 2ijn in de stille genoegens van een huislijk en werkzaam leven, 200 niet geheel Europa te weten komt, dat hy mede^^ verheven is boven de oude vooroordeelen van Godsdienst en maatschappelijke orde, en dat hy mede dapper weet gebruik te maken van de vrij- heid der drukpers, om het groote werk der verlichting tot stand te brengen? En dit gedaan 2ijnde, 200 moeten er nood- 2aaklijk belooningen voor handen 2ijn, eereambten, ridder- orden, titels, en2. 1 Want 2aiklijk beloningen voor handen 2ijn, eereambten, ridder- orden, titels, en2. 1 Want 2aiklijk beloningen voor handen 2ijn, eereambten, ridder- orden, titels, en2. 1 Want 2aiklijk beloningen voor handen 2ijn, eereambten, ridder- orden, titels, en2. 1 Want 2aiklijk beloningen voor handen 2ijn, eereambten, ridder- orden, titels, en2. 1 Want 2aiklijk beloningen voor handen 2ijn, eereambten, ridder- orden, titels, en2. 1 Want 2aiklijk beloningen voor handen 2 Wie 2al als dan^e eenvoudig genoeg 2ijn, om iets ter wereld om niet" te doen? Zoo vloeit alles met den geweldigsten aandrang naar de hoogste standen der maatschappelijk ligkeam wordt met eene be- roerte bedreigd, waar de buitengewone tusschenkomst van God-all66n haar voor behoeden kan, of van genezen. VRIJHEID EN VERLICHTING Wy leven in de eeuw der verlichting 1 Dus^ doet men elkander, niettegenstaande al het tot nog toe aangevoerde, gelooven en uitschreeuwen. Dus roemt zich in blinden hoogmoed een eeuw van slavemy, een eeuw van bygeloof, van afgodery, van onkunde, en van duisternis I Een eeuw van slavemy I Want nimmer heeft op menschen- schouderen een 2waarder juk van dwinglandy gedrukt, dan dat, hetwelk de Wijsbegeerte van de2e eeuw aan alle gevoelens en aan alle gewetens heeft opgedrongen, op straf- fe van den schavotdood en van de afschuwlijkste vervol- gingen, overal waar die 2oogenaamde Liberalen meester 2ijn, en op strafFe van bespotting, heimlijken laster, en vcr- raderlijken moord, overal waar 2y het nog niet 2ijn, maar het door middel van allerlei geheime of schijnweldadige verbindtenissen, 2amenspanningen, listen, en begoochelin- 1  is men in allerlei betrekkingen 200 verkämpfen geworden door ontelbare regelmen en omslachtige voorzieningen, waar door alle work zammehre, 200 van den Staat als van byondere inrichtigen, belemmerd en verlängenden, 200 van den Staat als van byondere inrichtigen, belemmerd en verlängenden, die 2ich beroemt 200 verkämpfen en banden te heben losgekommen, losgekommen. Want alles wat ter verkämpfen heet te dienen eener denkbeldige algeneene Vrijheid strekt juist tot vemig geworden, en doet meinig stil en vreedzige algeneene vrijheid, en doet meinig stil en vreedzige geworden, ten 2ijn leven, by meerder welvaart, huislijk geluk en inwen-dige te vredenheid, en by de veiligheid en gerustheid ten aanzien van 2ijn leven, eer, en befittingen, die hem de kracht-tige hand der Overheden verkämpfen, in de bestiering van *s Lands 2aken geheel lijdelijk was, en 2ich even weinig, buiten eene by2ondere roeping, daarmede te bemoeien had, als een reiziger met het schip, waarmede hy overvaart. En by wiens behouden aankomst hy toch wel rijklijk 200 veel belang heeft, als ieder lid der maatschappy by het wel ver2orgen van *s Lands aangelegenhen. De gesch van subordinatie (die men toch nog wel erkennen zahl onniis- baar te zijn tot bedwang en zelfasset tot behoud van alle gewapende macht) ligt 200 weinig in den aart van die instelling, dat, toen onlangs, by de 2 als waardoor men :wmootTa&Ti namelijk 177 Doch wat kan men ten aanzien van waarachtigc burgcr- vrijheid verwaditen van cenc eeuw, die zich geheel heeft uitgedrukt in dat zoo hoog geioemde maar in de daad wan- drochtelijke Fiansche Wetboek, dat een der kfachtigste werktuigen in onze dagen is geweest tot bevordeting van onrecht, dwinglandy en onzedelijkheid? O vidjheidsvruch- ten onzer eeuw! Uwe kleur moge voor sommigen verieidend wezen, uwe smaak is veipestend, en uw sap doodelijk! Een eeuBf van hygeloof. Of zijn ooit in die oude tijden, die de domste jongens zich thands verootloven te vemede- ren en te bespotten,2ijnooit de eenvoudigste en onbeschaafd- ste menschen zoo belachlijk licht- en bygeloovig geweest, als zoo vele der meest geleerden En beschaafden zich in deze eeuw betonen? Of is het geene onbegriffenigke ligtglied, is het geen afschuwlijk bygeloof, wanneer men, gelijk thands dagelijks plaats heeft, ieder raauw en ongekookt ontwerp van verbeteiing, van herstel, van uit-roeing van deze of gene lichaamlijke of zedelijke ziekte, (die in den vervallen staat der natur noodzaaklijk zijn, en in de hand van Gods Voorzienigheid zich zelve genezen zuUen) dadelijk aangrijpt en met grooten ijver ten uitvoei brengt door middel van honderden van maatschappyen, (die door hare uitgebreidheid zelve, reeds spoedig na hare oprichtig aan alle kanten bouwvallig worden) en vooral door middel van dat geld, hetwelk thands meer invloed heeft dan ooit, en meer kwaad uitricht dan armoede en gebrek immer  den Ängen der Angevaardigde Manuel, een Serjeant der nationale Garde aan de bevelen van den kommanderen Offender weigerde te gehörzamen, deze weigering niet alleen door een lid der Tweede Kamer (een lid der Wetgevende Souveiniteit derhalve I) een lösen wie der Wetgevende von der oprichtung van die Garde, maar dat men ook (in een 200 openbaar geweest is om den muiteling voor cen krijgsraad te recht te stellen. 3 Fransch Wetbock: Da Costa be- boeken in Napoleons tijd in doelt de Code dpi/, de Code pinal vele Europese landen inge- en de Code de commerce^ de wet- gevoerd 1 -s kwaad: dadelijk is men, zonder te onderzoeken, zonder de zaak te toetscn aan beginselen van waarachtige Godsdienst, van inwendigc zedelijkheid, of zelfs van menschlijke rede en ondervinding, op verzoek van een vriend, of tot bevor- dering van een of ander byoogmerk, of uit eigen beweging en in blinde aanbidding van alles wat de negentiende eeuw te voorschijn brengt, gereed zijn naam te teekenen, en zijn toelage te betalen tot volvoering van een ontwerp, in eenige doorgaans omslachtige, slordige, en onbestemde artikelen opgesteld, en van welks dolzinnige doordrijving het onheil van geheel een stand of geslacht van menschen, het onheil van geheel den staat, jal van het oen wereld het noodlottige gevolg kan wezen. Doch voor vijftig of zestig stuivers's jaars kan ieder, die maar wil, een weldadig en verlicht men- Shenvriend heeten, en niemand aarzelt een zoo fraaien koop te sluiten, noch denkt er aan, dat hy zich, door de onbe- dachte onderschrijving van diergelijke verbindtenissen aan den Almachtigen Rechter der waarheid verandwoordlijk stelt voor de gevolgen, en dat het niet genoeg is ter goeder trouwe aan zulke gewichtige ondememingen deel te nemen, maar dat men verplicht is gestreng te onderzoeken, en lang te rädplegen met zijn geweten, eer men daar toe de werk- zame hand verleent. De tijd is niet ver af waarop het blijken zal, wat het menschdom gewonnen heeft met al die opge- worpene verhender of gekkenhuis had verwezen) en ijveraars voor het algemeen, voor algemeene welda-digheid, enz. waardoor in de daad de waarachtige liefde tot den evennaasten in zijn^ byzonder verloren en verloochend wordt. Doch het heerschende beginsel is thands, dat men Gods Voorzienigheid buiten alles houden moet, en het geen men voor zich z elven of voor het menschdom noodig of nuttig acht, in weerwil van alle hoogere Godsdienst- of natuurwetten, die het verbieden, door zich zelven met geweld van eigene krachten moet te weeg brengen. Van Afgodery, Of is niet de Afgodery, die deze eenwonder het Nieuwe Verbond pleegt, ruim zoo verschrickt, en verforschikt, als die van het verbasterde Israel onder het opgevorpene verbesser: meusen werpcn die zichzelf als vcrbctcraars op- 5 z^n: het 179 Oude? Of is niet de Baalsdienst van eigenwaarde en hoog-moed aan de orde van den dag, en de Molochsdienst van 2edeloosheid en bandeloosheid, en de Mammonsdienst van goldzucht, die, by het verval van alien eerlijken handel, meer en meer veld wint, en geschapen staat, om beigeen Jugurtha^® van het vervallene Rome zeide van geheel Europa waar te maken. Maar men gaat verder. Men vergoodt thands wederom gelijk de Heidenen deden, by-zondere menschen, die, dom of wijs, in de oogen van den Tijdgeest genade vinden, en men pleegt eeredienst voor Lourens Koster, en eeredienst voor al wie meer of min, vroeg of laat, willens of onwillens, wetens of onwetens tot de 200 hoog g Esprezene voortreffijk- heid onzer negentiende eeuw geacht worden medegewerkt te hebben. Met zulke verfoeilljke plechtigheden ontheiligt men de aan Gods dienst gewijde Kerken, en verleidt men cen ongelukkig volk, opdat zy den Heiland, die de wereld met zijn bloed gekocht heeft, verlaten; verloochenen en honen, om de afgoden na te hoereren, opgericht door filosofen zonder deugd, zonder verstand, en zonder ziell Van onkunde. Want waarin bestaat in onze eeuw de ver- lichting van het verstand, waar op zy zoo trotsch is, anders dan in eene verwarring van algemeene, onvolkomen, on- juiste, begrippen, die men elkander napraat, na dat men zijn verstand verwrongen heeft naar de elendige sofisteryen van de Fransche of Hoogduitsche vrijdenkers? Maar kennis van zaken, maar naauwkeurig onderzoek, maar grondige geleerdheid, maar oordeelkunde - dit alles is vrcemd aan den In het oude verbond (oude tes- tament) staat geschreven hoc de Israelieten aan afgoden of- ferden 7 Badlsdienst Aufgodenst voor de Israeliten verein de afgoden; hier: afgoden- dienst voor de 'wereld' 8 Mohchsdienst: 00k Moloch is een vreemde afgod, aan wie mensen geofferd werden 9 Mammonsdienst: afgodendienst voor rijkdom I o Jugttrtba: schurkachtige koning van Numidic (ze eeuw v. Chr.). Hij wist Romeinse veldheren om te kopen en moet toen ge- zegd hebben, dat Rome om zich te verkopen slechts op een koper wachtte en dat het wel- dra zou omkomen als er een ge- vonden werd 1 1 Jenner : Edward Jenner, uitvinder van de koepokinendng (1749-1823) 12 Lourms Koster: de veronder- stelde uitvinder van de boek- drukkunst na te boererm : te aanbidden wijsgeerigen Geest der Ecuw, die over alles meesterachtig beslist naar een enkel beginsel: dat der onfeilbaaiheid van den natuurlijken mensch, en van de nieuwerwetsche voor- oordeelen, die het partydigst onderwijs 2edert een leeftijd^* in de gemoederen van het algemeen^ het doen vast worten. Hoe velen bespotten niet al het geen de vroegere tijden betreffende de invloeden eenei hooger wereld 200^ van booze als weldadige Geesten over die der menschen, heben overgeleverd, terwijl zy de verwonderlijke en thans zoo algemeen waargenomene onwedersprekelijke verschijn- selen van het Magnetismus^' niet kennen, of met de onbe- schaamdste onkunde van al wat daaromtrent door deskundi- gen is bewegen geworden, door eene bloote ontkenning meenen te kiinnen wegredeneren? Hoe velen laten zich niet met groote drift en woede tegen de door kwaadaartige partyzucht verdichte^® heerschzucht en dwinglandy van den echt Christelijken held Maurits van Oranje, en over de onschuld van den Advocaat van Oldenbameveld uit, die zeer verlegen zouden zijn, indien men van hen weten wilde, wat toch in deze zoo vermaarde zaak het eigenlijke punt van geschil geweest is? Hoe velen beschimpen en bespotten niet de Dordtsche Synode, die niet eens weten in welke eeuw de- zelve by een geroepen is, althands die zich nimmer de moeite ge gegen hebben van het aldaar gebeurde met aandacht na te gaan, en, met aflegging, voor een oogenblik, van alle partydigheid, het door de geschilvoerende partyen te dier tijde gehouden gedrag' uit de nog voorhanden zijnde bewijs- stukken en oirkonden behoorlijk te beoordeelen? Hoe velen eindelijk vallen niet met groote waanwijsheid (en helaasi te dikwerf met groote toejuiching) op^®, het zij den geheelen inhoud van den Bijbtl uit, die dat gezegende Boek niet kennen, dan uit de schriften van 14 Ueftyd: generatie vloed ervan bezitten en 20 de 15 algemeen : yo\\l ziekenkunnengenezen.Allerlei 16!(po : zowel parapsychologische verschijn- 17 Magtetismus: leer van de i8e- selen zouden hiennee samen- eeuwse Oostenrijkse arts Mes- hangen mer over het bestaan van een 1 8 verdicbte : verzonnen universeel fluldum. Ziekte zou 19 bet,., gshouden gedrag ; de. ge- ontstaan door een tekort aan volgde g edragswijze fluldum; bepaalde mensen, zu op: over magnedseurs, zouden een over- 181 een Voltaire, wiens afschuwlijke voortbrengsden zy gretig verslinden, terwijl zij zich niet eens verwaardigen het boek der hemelsche waarheid in hare eigen zaak te hooren, of de tegen heteelve ingebrachte bezwaren met de Schrift-zelvc te vergelijken? Van duistemis. Want duister is het om ons heen, waar he- nen wy ons ook wenden. Alles over geheel Europa is in cen staat van verwarring, van spanning, of van gisting. De*\)ude beginselen zijn overal in haat en verachting gebracht, en al wat op dezelve gebouwd is, is voor een groot gedeelte reeds afgebroken, en wordt het ieder dag verder. Op de nieuwe beginselen intusschen is het niet mogelijk te herbouwen; en zoo is de gantsche maatschappy in een staat van onzeker-heid tusschen zijn en niet zijn. Een geest van dwaling is uitgegaan over het menschdom, en doet aan een hersen-schimmige volmaakbaarheid buiten den bovenmenschlijken weg, door Gods Openbaringen aangewezen, gelooven en met dweepzuchtigen ijver arbeiden. De ondervinding baat niet meer, om de wereld te doen terug komen van verbeelingsdroomen,wier ijdelheid en gevaarvolle invloed zich zoo duidlijk voor al wie slechts de oogen openen wil aan alle kanten geopenbaard heeft en nog openbaart. Op het eens inglagen pad draaft men hollende voort, en stoot met geweld alle die menigviildige hinderpalen om ver, die zelfe de zichtbare en dagelijksche natuur aan de razende ontwerpen van den dag by ieder voetstap in den weg stelt. Men  van den diepsten jammer en van de drukkendste slavemy van het Joodsche volk in Egypte, dat de Wetgever door God gezonden werd, die het uit de hand van Farao redde, en tot het aan de Aartsvaderen beloofde Canaan geleidde. 1 zie hiervoor het bijbelboek der van Christus op aarde. De Exodus pau8 was yolgens de hetvor- 2 de hervorming richtte zich o.a., mers, als een fimzeeCr, hoog tegen de paus, als plaatsbekle-'ver hevea bovea de massa 183 Reeds zijn aan verschillende kanten de kiemen zichtbsbar van een beter tijd, van een tijd van herstel en hereeniging, van een tijd van gelöst, en liefde, en onderwerping aan de machten van God, van een tijd, waarin het Jodendom zal erkennen dat Jezus is de Christus, en de Roomsche werde zal belijden, dat Hy alleen door Zijnen Heiligen Geest het Hoofd is van de Algemeene Christelijke Kerk, en dat Hy all66n on2e rechtvaardigmaking, buiten eenige verdiensten van menschen, met zijn bloed vcrkregen heeft; van een tijd, waarop alle de schoone kunsten hulde zuUen bieden aan het Christendom, en alle de wetenschappen getuigenis zuUen afleggen van Zijne Waarheid. De bekeeringen tot het waar- achtige Christendom vermenigvuldigen zich 200 uit J oden als uit Heidenen. In het binnenste van het Pausdom votmt zich mede van langzamerhand een kern van zuiveren en oprechte Evangeliewaarheid, die op haar tijd uit de omwindseren, die haar nog voor onze oogen verbergen, heerlijk zal te voorschijn komen. By alle Christelijke Gezindheden begint de zedert zoo vele jaren miskende en verdrükte rechtzinnigheid de kracht barer Waarheid wederom uit te oefenen. Dodi dat alles geschiedt in het verborgen en door wegcn, die niet de wegen der voorbarige menschen zijn. Daarom vermoedt oder trotsche Geest der Eeuw niets van dit alles, en, terwijl hy met hersenschimmen van steeds toenemenden voortgang en steeds vernieuwde zegepralen zijne verbcelding onophoudlijk streelt, bemerkt hy volstrekt niets van dat leger, betwelkonder zijne oogen wordt zamengesteld, en hetwelkende, eder oogenblik aangroeiende, eenmaal onder de aanvoering van Hem, die de wereld overwonnen heeft, de woedende krijgsbenden van Ongodistery en Menschenhoogmoedmoet ten onder Brengen en in ketenen slaan. De hand des Almachten bereidt dat groot werk in stilte en langzaam, even gedeckt zy, onder het hart van de moeder, ongezien en in het verborgen, het füchtbare gedeckt, van wiens zichtbare gedeckt, zich niets vermoeden laat, eer het tijdstip daar is van zijnne rijpwording voor het licht dezer wereld. 