Maritime geography and statistics ..
Tuckey, James Hingston, 1776-1816
De Laplandfche kust, of Finmarken, reike tot 682° N. Br. waar de Noorfche Nordlanden eenen aanvang nemen. De eerfte meldenswaardige woon- plaats van menfchen aan deze zijde van de Noord- kaap is Hammerfest, op Qualoe, ef Hvaloe (Wal- yischeiland.) Het is een der drie plaatfen in het Noorden, welke in 1787 tot fleien verheven were den; maar deszelfs aanbouw gaat z00 langzaam voort, dat de ftad nog ficchts negen huizen en 40 menfchen bevat. Schoon zij, benevens eenige vrij- dommen, met het voorregt begiftigd is, van de voortbrengfelen der vis{cherij reotitreeks naar buiten *slands te mogen voeren; echter heeft zij daarblj nog weinig baat gevonden;en er is geene waarfchiinlijk- heid, dat zij zulks ooit zal doen, daar zij te ver Noordwaarts aan ligt, om voor den handel, die elders ook -gedreven wordt, gefchikt te wezen, en de {chaarschheid van voorraad, inzonderheid van. brandftoffen, voorbijvarende fchepen niet uitlokt, om de pla At aan te doen, en hunne lading er met ftokvisch aan te vullen. Alten, aan den mond der rivier van denzelfden naam is cen net dorpje van 20 huizen, midden in groenc-velden en hooge den- R 3 nen. 264. AARDRIFSKUNDE voor | fien. De rivier heeft eené gocde Zalmvisfelterif, welke omstreeks het midden van den zomer aan- vanigt. Trotnfoe, op een klein eilandje gelesen, en in 4787 tot eene ftad verheven, is van meer aanbe- lang, dan Hammerfest, en heeft 150 inwoners, maar echter, even als die andere plaats, van zijne yoorregten nog weinig nut gehad. Hundholm mag, ’ gonder zulke voorregten, dat het die plaatfen overtreffen zal, daar het Zuideliker gelegen, en deszcifs haven beter te naderen, is. Nar- votn, op een eilfnd van een vrecsfelifk voorkoiuen, bevat ficchts eenige weinige pakhuizen voor de goe- deren, welke men er in Julij ter jaarmarkt brengt. Steenkior, aan het Noordelijke uiteinde van den grotzen Drontheim-fiord, is cen klein dorp met lage Atizen vol menfchen. Vardelfore is wegens deszelfs handfchoenen vermaard. Levanger gelijkt aan een klein ftadje, daar er zich hier, ten gevolge van eerie in Maart gehondene jaarmarkt, 50 huisgezin-rien hebben nedergezet. Stordalshaven heeft cene grooie, en in Noorwegen bijkans de eenige, fabriek van aardewerk. Dronthein, oulings de eerfte ftad van Noorwegen, maar thans de derde ih rang, ligt aan den meergetnelden ford, ter plaarfe » Waar de tivier Nid (*) zich eS Naar welke de fied ondtijds Nidrofia gehte-ten werd, dat zoo veel is ajs Nidaroas 5 of send yan de Nid. ZEEVAART &n KOOPHANDEL. 063- zich dearin ontlast. Zi bevat gooo inwoners, cif heeft een goed voorkomen,'{choon de pubticke gobwen, even als de huizeon,er géincenlijik van hon. zim. De Hoofdkerk, door. 9. oLurr gebouwd, Was daasent egen vali mrger, en overtrof in grotte, zoo wel als in pracht, al, wat er van dien gard in het Nourden befrond. Een zware brand vertlicide haar in 1530 derwite, dat het Koor al- Ion overbleef. Dit laat{te varierekte thans tot Hoofdkerk, en then kroont er de Koningen, zoo dik- wijls die plegtigheid plaats grijpot. Beclmive visch en demmenhout, wordt het koper der mijnen van Roe- yas er wuitgevoerd. De gezamentlike handel vas Drontheim houdt jaarlijas een groot santa! fchepen bezig. In 1783 hepen er aldaat ag0 binnen. In voortbrengfelen der visfcherij handelen daaren- tegen Christianfund, op 63° 10/, een kiain ftadje, en Molkie van genoegzaam dezelfde grootte, maar werder ten Zuiden. De groote stapeplaats van den. Vischhandel is intusfchen Bergen, ‘lang de Hoofd-flad van Noorwegen, en nog fteeds op die eer aan-spraak makende. Het is cene halve maan, op den eever van cehe finall vallei aan zee, van dezen kant wel Øverfterkt, en van de landziide door heogebergen als overichadawd, en voor vijandelijke aan-vallen genoegzaam ongtnaakbaar gemaakt. Alle publicke gebouwen efi vele woonhuizen zijn er van fteen. De bevolking is van.twsfchen de 16 en 26,0ec0 menfctien. De Nordlatiders en Finmarkers brengen er de. meeste vruchten wits hugne vische. R 4 rijen 5 264 AARDRIJKSKUNDE Voor rijen; en men ziet er in de haven vaak meer dan too Nordiand{che ventjagers, elk met Io of 19 koppen bemand. Stavanger, etne kleine ftad, voert mnevens visch ook eenig timmerhout uit. Er wor. den thans naar hare barre omitreken een groot aan- tal rendieren gevoerd. De Zuidkust van Noorwegen begint bij Kaap Lindesnes, of Kalkkaap ; bij de Engelfchen Na- ze, of Neus, geheeten de Zuidkust van Noorwegen begint bij Kaap Lindesnes, of Kalkkaap ; bij de Engelfchen Na- ze, of Neus, geheeten de Zuidkust van Noorwegen begint bij Kaap Lindesnes, of Kalkkaap ; bij de Engelfchen Na- ze, of Neus, geheeten de Zuidkust van Noorwegen begint bij Kaap Lindesnes, of Kalkkaap ; bij de Engelfchen Na- ze, of Neus, geheeten de Zuidkust van Noorwegen begint bij Kaap Lindesnes, of Kalkkaap ; bij de Engelfchen Na- ze, of Neus, geheeten de Zuidkust van Noorwegen begint bij Kaap Lindesnes, of Kalkkaap ; b Dit is het uitend van een rotfig fiereiland, dat door cene fimalle land- tong met het vaste land vereenigd wordt. Ver in zee uit loopende, is het voor de geftadige woededer golven blootgefteld, welke daarover een ziltigen damp verfpreiden, die er allen plantengroei verbindert, uitgezonderd eenige kruipende gewasfen, welke er tusfchen de. fpleten der rots hier en daar gevonden worden. Die fchrikbarende eenzaamheid wordt nog- tans door visfchers en wooden bewoond, welke er hun beftaan op zee zoeken, en, wit hoofde Yan hunne fterkte en hun lang leven, merkwaardig zijn. De Kaap is van twee vuurtorens voorzien, dat ner- gens noodiger kanzim, daar er rondom het voor- gebergte klippen liggen, onder welke de dusgenoem- de Bis/chop en Klerken, vijf mijl ten Zuiden van de punt, het meeste te vreezen zijn. Van Kaap Lindesnes Ostwaarts a gegen de kust voort, een bolwerk van hoch, barre en ijsfe-lijke, -rotfen aan-het oog aan. bebieden. Hare rivieren worden over het algemeen doar watervallen on-bevaarbaar. gesjagkts De aanmerkelijkfte is de Glom-7 MEN » ZEEVAART EN KOOPHANDEL. o6s-: men, welke wit cen klein meertje in de Alpenrecks van Dovrefieldt ontpringt, en, na een loop van10o uur, in de Golf van Swinefund valt. Op verfcheide-ne plaatfen is bij tus{chen de goo en 1500 voet wijd. Zijn water maakt, door deszelfs helderheid, eene fraaije vertooning, en er zijn daarin ver{cheidene vallen, onder welke de Sarpen, nabij den mond der rivier, van eenc hoogte van 60 voet nederftortende, de aanierkelijkftc is. De Laugen, Lauen, Drame men, Mandal en Nid ontlasten zich in het Schagerrak en Kattegat. Geene derzelve is bevaarbaar, maar zij geven aan vele molens beweging, en maakt, van tijd overvloeijende, het land yrucht- baar; Vijf mijl ten Oosten der Kaap light Mandal, aan den mond der dusgenoemde rivier. Van daar wordt er eene aanmerkelijke hoeveelheid gezouten en -gerookte zalm uitgevoerd, welke men voor de beste van Noor- wegen houdt. Drie uur verder treft men Christian- fand aan, dat onder de Noorfche fteden de vierde in ‘Yang is. Zij is wel gebouwd, heeft 3 of 4000 in- worers, eene goede reede, en, in de rivier Tor- vedal, een weinig ten -Oosten der flad, eene goede plaats voor hare schpen, om te overwinteren. In 1799 werden er 150 schwepladingen, of meer dan yooo last, timmerhout, benevens zoute visch en ijzer, uitgevoerd. De ontvangst van den Tol san zee bedraagt jaarlijks 14,000 Rijksdalers. Op Christianfand volgt het eiland Flecken, dat tuschen zich en het vaste land de ruimfteen veiligfte R 5 hae 066 AARDRIJKSKUNDE voor haven wari het ginfche Konistgrijk omvat; Arendal, om de moerasfigheid van den grond op ingehside pa- len gebouwd, en van grachten doorfneden; Rifoer, Krageroe en Skeen, een klein handelftadje van t8co inwoners; Stevatrn of Fredericks - vaern, is eerieklei- re flad, met eerie haven voor groote fchepen, en eene tinmmerwerf voot kariommeerbooten (*). Dat alles wordt door eehe vesting op een ciland gedekt. Laurwig, met $¢eo itworets, ligt fraai aan de rivict Laven, ett voert vedl ijder uit, dat de naburige {melte~ rijett oplaverert. Eéii¢e uten verdet ten Oosten be< gint de Golf wan Christiid, die go uur ver landwairts in loopt, en ethige takkes heeft, welke deels baaijen en meeren vormen, deels aan kronkelem de rivieren, of vaarten, die door eenth rotfigen grond bench gehoutren zijn}; gelijken. De oevers biedes ami 066 AARDRIJKSKUNDE voor haven wari het ginfche Konistgrijk omvat; Arendal, om de moerasfigheid van den grond op ingehside pa- len gebouwd, en van grachten doorfneden; Rifoer, Krageroe en Skeen, een klein handelftadje van t8co inwoners; Stevatrn of Fredericks - vaern, is eerieklei- re flad, met eerie haven voor groote fchepen, en eene tinmmerwerf voot kariommeerbooten (*). Dat alles wordt door eehe vesting op een ciland gedekt. Laurwig, met $¢eo itworets, ligt fraai aan de rivict Laven Heute oog eene fchilderachtige vericheidenhex! vars rotfen, woudrijke hoogten, valleijen, weilanden, enz.. Aan den ingang. der golf is er, op Faerdar _ Gland, cen vourtoren ‘ten gids voor de schpen. - Christiania, aan hét binnenfte der golf, go arest van zee, is de tegemwoortdige Hoofdfind van Noors wegen, waar de Onderkonirg zijn gewoon verbliff, ent de Storthing of Rijkedag zijne zicdiigen, honden. De stad ligt aan cene frasije baal, in. cen wruvtt -. beer (*) Van eigenlifke fchepen vas oorlog-was de Noor weegfche Marine, althans in 1854, ti§dene de dwaze worfteling. tegen Zweden, onvoorzien. Beaufort en wel beboutend land. Zij befaut un drie doce Jen, als: I de eigenliskende stand, weike in 1694, toen de vorige Hoofdftad Apfloe afgebrand was, door Ko- nihg carisTiaatt IV poctosvivesr werd, en dris voorfteden heeft; II de vesting Aggerhuus; ILI ean herbouwd gedeelte van de oude stad Apfloe, of An floe, met het paleis van den Bisfchop. Het cerfs gedeelte is wel gebouwd, met regthockige en 40 woes - breedé ftraten. Aggethuus, het ondfte van al hee gezamenlijke, waarnaar de omstreken. het Land, of Bisdom, van Aggerhuus platen te heeten, ligt ten Westen van het eerfte gedethe, werd in 1910 door de Zweden bélegetd, en is van tid tor tid tid vergroot en fterker gemaakt. Er kan thans eens bezetting van 1000 man gehuisvest worden.- De bevolking van Christiania bestaat ult 10,000 alelen, De haven is voor de grootfte fchepen diep genoeg. en heeft digt aan de kaai tusfchén de g0 en 14 voet waters. Het vaarwater derwaarts door de golf is, offchoon mer er loodfen noodig he eft, niet mbdeielijk noch gevaarlifk. Zeer aantnerkelifk is er de uitvoer van dermen ribben en deelent, pek en teer, zeep, ijzr, koper en alvin. In 1799 werden er 179 {cheepsladingen, of 15,596 st, timmer- hout, tert bedrage van 84,500 Pond Sterlings, uite gevoerd, en voor le,0ce@ Pond Sterl. ijzer, voor 9750 P. St. aluin, voor ro00 P. St. koper. Er zijn 196 zaagmolens, die jaarlikks so miljoen de- len, ter lengte Vall 1% voet, en ter dikte van 93 duim, leveren; ex worden vele fChepen op de koop _ gee 268 AARDRIJKSKUNDE voor getimmerd, en men heeft er glasblazerijen en fabrie- _ ken van grove wollen ftoffen en linnens. Er liggen aan de Golf van Christiania eenige kleine fadens en dorpen, waar de schönen hout innemieren; zoo als aan den Westerover Toensberg, Holmstead, de drie fteden Tangen, Stromføren en Bregnaes, alle aan de Drammen gelegen, en hierom gezamenlijk Drammen genoemd; aan den Oosterever Frederickstadt. eene kleine vesting, maar de meest geregelde van het Koningrijk, aan den mond van den Glommen. De wallen hebben § mijl in den omtrek, en de plaats be- vat: 1500 inwoners. Nabij Frederickstadt ligt het Kasteel Kongftein, op cene zeer hooge rots, waarer in vredestijd go man in bezetting ligsen. Moss, boven Frederickstadt, is fraai gelegen, heeft ra00 inwoners en groote ijzerfmelterijen, die veel ijzer voor den handel opleveren. Boven Moss, aan denzelfden kant der golf lige Drobak. Ten Qosten der Golf van Christiania fcheidt een diepe inham, Sswinefund geheeten, Noorwegen van Zweden. Dezelve vangt met eene buitenkom aarr, tusfchen welke en cene binnenkom er eene zeer naau- we gemeenfchap is Op. fommige plekken roeren de yaars der fchepen er de hooge rotfige oevers bijna van weerskanten. Aan-de binnenkom, en den mond der rivier Tiftendal, licht Frederikshall, een fraai stadje van 3 of 4000 inwoners. De huizen zijn van hout, en rood gefchilderd; de straten wijd. De watervallen maken de rivier onbeyaarbaar, maar derzelver mond 'wormt cene kleine haven, waarin men klein oorlogs- ZEEVAART en KOOPHANDEL. 06 . vaartuig bouwt. De Stad is met een Tolvrij Tranfit begunftigd. Haar eigene handel beftaat yoorna-melijk in den uitvoer van timmerhout, dat door 36 molens aan de rivier gezaagd wordt. Zij zelve ligt open, maar heeft tot hare verdediging in de nabij-heid de vesting Frederickftein en daaraan palende werken, midden onder een hoop verwarde klippen an de overzijde der rivier (*). Worwegens algemeinen rotfige en barre grond, ea de fürstlichen van het klimaat, gedogen er weinig landbouw en veeteelt; maar dit gebrek wordt, er door de ijzer- en koper-mijnen cenigermate vergoed, welke tot de rijkfte van Europa behoore, en door des lands dennenbosfchen, die timmerhout, masten, pek, teer en potasch, leveren; terwijl er in deszelfs visfcherijen eene nog onuitputtelijker bron van bestanmiddelen gevonden wordt. Dezer voortbrenge felen, en die der bosfchen en mijnen, met cen wei- nig talk, boter, rundvee, paarden, zilver uit de mijnen, Berlijnsch blaauw, enz. maken den uitvoer meer dan beftand tegen den invoer, van welken ko-ren het voornaamfte en onmisbaarfte is, dat er uit De- Koerland: en Lijfland, wordt. Sangebragt. De jskoude Jucht van Finmarken veroorzukt, dat -daszelfg bewoners tot inruiling van hun koren, hunnen brandewin en mbak, en wat er verder bij hen “wordt ingevoerd, niets hebben, dan hetgene jagt en viateherij hun opleveren. De handel op dit land was voor 1789 ganfchelijkk in handen van eene Monopole; maar toen werden de drie havens van Wardoe, Hammerfest en Tromfoe, met fielijke voorregten begiftig, schoon zulks om verfchillende redenen nog weinig heeft gebaat. De waardlj der visch, traan, huiden van rendieren en andere, dons en geringer koopgoederen, uit Finmarken naar Koppenhagen ge- woerd, bedroeg in 1788 ongeveer 42,376 Rijksdalers. De baaljen en fiords van Finmarken en Noordfchegen grimmelen van visch, waarvan er yvoornamelijk kabeljaauw, haring, makreel, heilbot, en traan van de Noordfchegen haaijen, wordt uitgevoerd. De groote kabeljaauwvisfcherij wordt langs de ganfche kust van Skundenaes tot nan de Noordkaap gedreven. Die der Westfiord alleen houdt tusfchen de 3 en 4000 vis-{chersbooten, 300 ventjagers en groote fchepen, en 20,000 menfchen, onledig. Dezelve wordt gere-kend, jaarlikks 16 miljoen vis{chen, ter waarde van 60,000 dalers, op te brengen; niettegenftaande de vis{chers gemeenlijk flechts boeren, en van de beste vijze van visfchen onkundig, zijn, en bet er aan kapitalen ontbreekt, om dezen tak van Nationale nij- “se r=. ZEEVAART in KOOPHANDEL. ov: nijverheid tot die volmaking te brengen, waarvoor dezelve vatbaar is. De kabeljaauwvisfcherij begint in Februari ep loopt in April ten einde. De visch wordt op verfchillende wijzen toebereid. De dusgenoemde Roskia Er wordt, madat de kop er af gohakt is, aan den rug open ge- fneden, en in de opene licht te droogen gehanges. Dit doet men ook ten aanzien der kleinfte kabej- jaauwfoort (U); maar men {pouwt ze niet open. De Kipvisch wordt gezouten, en vervolgens op de kippen gedroogd. -Het gene er van de grootfte ky-beljaauwfoort gezouten bij ens in vaten te markt gebragt wordt, voert den naam van Labberdaan. De levers verfchaffen eene goede foort van traan. Men krijgt eene ton uit goo ftuks, en s00 vischen Jeveren eene ton hom en kuit, die men inzoypt. De Nordlandfche haringvischerij ten Zuiden van de Kunnen houdt, tusfchenh Augustus en het einde des jaars, eenige duizenden menfchen onledig; magr de meeste Noorfche haring vangt men in lente en zomer aan de Zuidkust des lands. Makreel, hoe overvioedig ook aldaar, wordt er flechts in kleine hoevelheden gezouten; en de heilbot wordt bijna ganfchelijk door de inwoners verteerd, ten deele yersch, en ceeis als haring gepekeld, of ligtjes gezouten, en in de lucht gedroogd (*). De Noord{che haaijen vangt men men ten aanzien van de rugge vin, met het daaraan zittende vel en vet, diep uit den rug Aardrijkunde voor men om het yel en de levers, waarvan men veel traam kookt. De schön van haringen en andere vischen worden in de go!ven vaak van Noordkapers gevolgd; maar het is verboden, hun leed te doen, om dat zi de visch naar den wal geacht worden te drijven. Van de lente tot midden in den zomer vangt men -et, inzonderheid nabij Stavanger en Mandal > vele kreeften. Dezelve worden door Engelfchen en Ne-derlanders in waterfchepen afgehald, waarvan men ge levend overbrengt. De Engelfchen halen jaarlijks ‘tusfchen de 20 en.30,000 ftuks. De nivieren van . Noorwegen zijn vol zalm, waarvan er veel gezouten ‘of gerookt word uitgevoerd. “Het greenen timmerhout, dat men er uitvoert, be- ftaat uit balken, ribben, deelen, sparreren en masten. Men acht het hooger, dan dat van Amerika en ane dere landen; want, daar de Noorfche dennen op een rotfigen grond wasfen, is haar hout vaster en digter, ‘en vervuurt het min spocdig, dan dat van boomen, die op een vettigen of zandigen grond zin gegroeid. De roode of Schotche den, en de witte of Noor- che, zijn de twee foorten, die men tot declen zaagt. De meeste boomen worden er in het binnenland gevoerd, en, nadat men er de takken afgehouwen heeft, maar de rivieren gevoerd, langs welke zij de zaag- molens bereiken. Meer dan drie vierde van het den- nen- rug gefheden, en Raf genoemd; en ten aanzien der Rek- ding, of repen van het vette vieesch der heilbotten, dje veelal cusfchen de 150 en 4oo pond zwaar zijn. ee - ZEEVAART. en KOOPHANDEL. 873 nenhout-, dat men uitvoert, wordt uit de Golf van Christiania verzonden, en wel voornamelijk uit de ftad van dien paam, of uit ce drie (teden aan den Drammen, die Bezamenlijx. Mcchts;en Tolbuis. beb- . ben. -... -. De gezamenifike ültvocr van timmerhout uit Noorwegen rOCg : __. SS In 1797 1799 ? fchecpsiad. last. fheepst ‘last. Naar Grootbrittanje — &,. RS73: 964 77.916 Am Fragkrik er. ee, OL 2 CD ——- Vereend Nederland 156 34,662 20 «643— 01976 —— Osteps. Nederland.. i's "920 Py ys7 ——Spatje 5 fo te OE ga. Kes 1.08 —— Portugal ¢ oe e ry 3109 woe, —— Naps. 2. 2. « 1 84 =—— Daitfche havens. ° 300 79787 $10 32,349 311690 «ot 485 Vischeaggp. ait, Nearmegen, pitgeyoerd, fcheepsl. last. {cheepsal. Jaec, Naar Grootbrittanje. st 447 Naar Embden 4: gts —~— Italie.. « 48 1.939 -—— Hamburg § 139 a—- Frankrjk.. $1 9120 =~ Bremen $ 987 — {pan,e e ° 41 146 —— Brugge t a2 ~—- Holiaend e ° 4 2130 === Porrugal 1 10 ———- Ostzecfche havens 61 1,000 =—=—~ Madera 1 38 Cyne 996 5919 Waar- ‘emg ZEEMANS AARDRIJESKUNDE. ‘+ Waarde van witgevoerde visch in 1790. _.¥an Bergen voor 958,000. + —— Drontheim —— 75,000 -' ewe Chrissianfund. = 78,000 ^ Molde w = 10,000 Rijkedalers. Joe Stavanger = 22,000. Zuidelike havens ——— 20,000 Seater 1,869,060 De ‘jmliiche uitvoer yan dit artikel kan op een - gniljoen dier munt, welke aan f 1,60 Nederlandach - , gelijk flaat, begtoot worden. Koopvaardijichepen . boven, de 10 last had ‘Noorwegen in 179) er 2473 “en ‘het :kan ongeveer 34,090 wiemuntende Zeelieden , Spleveren. De cade Gricken en Romeinen kenden het Noor den fitchts ser opperviakkig. De befchrijvinges daarvan, welke hunne Aaftdrijkakandigen ons heb- ben navelaten, zijn zeer gebrokkig en duister. Noch van: het jand, noch van de zecin, vinde men er de grenzen bepzald. Deo rae yan den Marfeiljam{chep PyrTatas, welke men in de tweede of derde ceuw voor onze jaartciling gedaan echt, de krijgeverrig, taigen der Romeinen, en mis{chien ook de handel in barnfteen (*), verfpreidden cenige kennis , . ° ° ‘Gna C*) Deze harsschtige gom, wasrin men sti¢ertisled infekren opgefidten vinde, fpoelt aan de ganfthe Buide kuse der Oostzee van Holftein tot Liffland sep; maar vooral aan de Pruisfifche kust; evenwel foms ook asn het ftrand van Ameland, en de Westkust van Jutland, Van hier kunnen derhalve de Ouden bunne Noord{che barnfteen hebben gekregen; en men voer van daat teeds vroeg Zuidwaarts aan. Men befchouwt de barne fteen alg een met minerale dampen bezwangerd uit- vioeifel van zeker boomgewas; en zij heeft de meeste overeenkomst met de kopal, die men uit Afrika en Ss " OO8t- a76 «6 AARDRIJKSKUNDE voor deze en gene bijzondere ftreken, maar verhinderden niet, dat de Aardrijkskunde van het Noorden met cene’ duisternis.omwonden bicéf , welke eétst gegu- rende ecne recks van ecuwen door, omwentelingen in Staats- en Handelsbetrekkingen , trapswijze kon worden weggenomen. _ Pompontus MEL¢ fehiimt het Schagerrak en Kat- tegat klaarlijk aan te duiden, in zie befchrijving van den Sinus Codanus , welke yolgens Hem dezen fiaam van een naburig land, dat Codanonta hectre y bekonien had (*). Die waterplas,” zegt,- hij, » heeft ‘het voorkomen van eene zee niet. De wa- teren dringen er aan alle kanten het land. in, rijzen yiak boven de oevers, en verf{preiden zich: aldaar als--rivieren, Van digt “dij: een liggende: eilanden omgeven, vernaauwen 2ij zich. als een Zeearm, of Fs - Straas Oastindie aanbrengt. Maar zulke boomen » als deze gom voortbrengen, kunnen er niet tegen over de ge- gegde. kuscen hebben geftaan, of het lachrgeftel- zou er naderhand grootelijks hebben moeten veranderen. ‘ (*) “Veeleer fämmen beide namen gelijkelijk, nevens dien van Kasteget, van een oud Noordsch woord af, dat evenzeer Kad, als Rod, uitgefproken kan zijn geworden, Misfchien beteekende het, even als het Eng. Cod, Kabeljaanw, welke visch outings io het Katcegat zeer overvloedig kan zijn geweest; of zulk eene foort van fchepen, als men hier te lande nog he- dendaags Katses noemt, en naar de Oostzee pleegt te zenden. ‘ (KAZAAR-sn -KOOPHANDEL. a Straat, en nemen vervoleens, zich krommende, den vorm van.eene lange wenkbraauw aan.” Pro- LemMaAkus, die mecr dan eene ecuw later fchreef, maakt gewag van den Sinus Venedecus, dien men voor -het Grosf Haf houdt, en noemt ecnige rivierren nog verder ten Oosten, maar men weet, met uitzondering van den- Weichfel, thans met geene gekerheid aan te wijzen, welke rivier hij bedoelde. Hij geeft ook eenig denkbeld van het Cimbrifche fchiereiland, de Decnfche cilanden en Schonen,. welke Ver van naauwkeurig te-zin, echter beter voldoen, dan de onbepaalde opgayen van zaken bij andere oude Schrijvere. : Werd het etn en ander misfchien, zoo als men ten aanzien van menige bijzonderheid vermoedt, eorst lang: Na PTOLEMARUS in zijn werk imgelaseht, dan kun men het daarin voorkomefde nopens de Oostzee eerst lang na hem in.de befchaafde wereld bekend gewordes achten. En de befchaving naderde die zee niet’ ge noegaaam, om hare kennis te verbeteren en wit te brei-den, - voor dat KAREL DE-cRroote vercheen. EcIN-HARD, itt. deszelfs berfgten nopens de oorlogen van dien: Wowarch$s de cerfie, bij wicn men nopens de. Oostzee iets: meer uitvoerig. Wunderlich. Evenwel betoont hij'aich: nopens hare greotta en-gedaante nog zeer on-tundiz, In een Charter van deazebfden tik diaagt zi den naam-ivan de Barbaat/che zee, waartn de tin vier Peene eigh werpt. de Engeliche avrreD, die imtsfohiet “met c-tog meer regt, dan KAREL, DE GROOTE genoemd werd, S 3 be-, og AARDRIFSKUNDE voor heoefende, in het midden der duisternis van zine eauw, de Wetenfchappen, en bijzondertitk de Aard-riskskunde. Twee reizigers, WULFSTAN, cen Ängel, en orner, cen Noor, boden hem de verhalea ven hunne togten in het Noorden aan, em hij liet dewelve in het Angelfakfisch ten gemeenen gebruike affehrijven. Schoon die verhalen kort, en fomtijds, vit hoofde van de namen, welke er aldaar aan de Janden en derzelver bewoners gegeven wordet, duister alin, de voornaamfté liggirigen en groote Nerdeelingen worden er echter klaarlijk sangeduid. De Oostzee wordt er Aufar Saltr (Oostelijk zoutwater) genoemd, zoo ais de Jytten en Denen heer naturlik van ouds her moesten noemen, en zij, met de verdere Scandinayiers, en Duitichers en Wederlanders, het nog feeds doen. De vrome begeerte, om de nog Heidenfche bewont van het Noordet voor de Christen Kerk, ee de Stoel van Rome, te winthet, was voor de Uithreiding der Aardrikkskundige kennis over het Noorden, zeer gunftig. Afle hindernisän trocferen-de, drongen de Zendelingen zelfs tot san de größen van Lapland doar, en uit huane waasmtmin-gen, en zine. eigene, flelide ana, Dowheer © Bremen, in de sifde eeww, eene befchtijving der Neor-fche gewesten zarmen; maar, offchoom. zie berigien nepens de. Zuidkust der Oostzee’ tautelyk nasuwkeu-rig zijn, Noordwaarts aan yerliest ki} zich zelven, seactinawe »' #o0-als by Zweden ex ae ue, ah be, * BECMIC 5 ZEEVAART zen KOOPHANDEL. 079 noemt (*), als cene eihanden = proep voorfieilende, eo de Amaronen, en sndere fabelachtige volken der Quden, omftreecks de Pool plaatiends. De Oostem hect bem. de SBaltifche, zoo als  grootelijks verfchilr. De Zweden leiden hem van het Seandinavifehe dacit Cgordel) af, om dat de zee hun land als omgordt. De Prussien van het Sclavonifche, of Lettifche Balt (wit), om dat de ree gedurende een groot deel van het jaar bevrozes is, of van eenen geweanden Koning saLtus, dien men, in overcenkomst met cene ondtijds algemeent gewoonte, om de namen van volken, Ianden, plaat- fen’, enz. van genoegesem eveneens pehostene Vor- ften, enz. af te leiden, belagchelijk verzonnen hed, Velgens anderen, komt de naam van Balti/che z00 van het door rytaxas vermelde eiland Baliéas many het is genoegzaam zeker, dat hij van de groote'edt kleine Belt voortgefproten is. In Geåtwaalfde eenw zetteden de Bremers hunne Koopvaarders reizen tot aan de Lijflandfete golf yort; en de Zweden bevoeren toen reeds de Bothnifche en Pinfche golven; maar, offchoon beider tog. ten tot verhelping van eenige dwalingen der Zende- (*) De tegenwoordige vereentging van beide te fang gefchetdene rijken tnaake, dat men ze thans veeldl ookonder dien nsani. begrifpt, even als Engeiend en Schotsland onder dien van Groet-Britasja; oko ste AARDRIJKSKUNDE vodér lingen frekten de kennis der kusten bleef nogtans’ zeer onvolkomen; en het was niet’ voor hét begin der achtiende eeuw, dat die der Bomifche golf geiroegzaam naauwkeurig op de Land- en tes - ‘arta werden afgebeeld.. “Van het Schagerrak. en Kattegat, langs: welke wateren men naar de Sond en groote en kleine Belt ftevent, en door deze de QOostzee insest, hebben wij de {cheidlinie in de Inleéding reeds eenigzins. anftipt. Het Schagerrak heeft ten Noorden e an weerskanten Kaap Lindefnes en de Golf. van Go-. thenburg, ten Zaiden de N. W. punt van Jutland en de Noord- of Schager- punt, bij de. Engelfchen de Scaw. De naam is blijkbaar van Deenfchen. oor- {prong. Rack is in het Noordsch, en Vriesch, en daarvan gefprotene Hoilandsch, eene zoo- of £00 loopende freck waters, en Schagerrak de Mtreek, fangs welke men, van de hoogtc van Schagen af, in cene: veranderde. rigting Westwaarts aan -voort- zeilde; evenwel niet digt langs de kust henen, daar de Schager punt van cen. rif omgeven is.. Het rak is op zijn naauwst 19 uren wijd. De vaart is in hetzelve, even als in het Kattegat, moeijelijk en gevaarlijk, uit boofde van de ondiepten, en even flerke,. als veranderlijke,: ftroomen... Het, water is er zouter, den in bet Kerra 41 de. vioed rijst er hooger, ja tat 6 of? VOU, pee. “De ZEEVAART 2x KOOPHANDEL. af:- | De Sond €*) is ber vaarwater’ tusichen-de. Kust: wan Schonen en Zeeland. Zij begint tusichen de N. QO. punt van dit eiland, eri eene rotsklomp aga. den oever van Schonen, welke den naam van: Kye: den (+) voerts en zij eindigt aan den ként dw. @Oostzee tusfchen Falfterbo in Schenen en de -Zee-: landfche Stevenskaap. Op. haar nmaauwite, tusichen: Elftpeur en Helfingborg, is zij over ijs gemeten, en 8,520: voet wid bevonden. Van daar wont 2ij maar de Oostzee henen fteeds breeder, en tusfcbeh, Koppenhagen en Landskroon is zij zes of zeven wur wijd.. Ter plaatfe, waar 2ij bet naauwite is, bedraagt hare meeste diepte t9 vadem, en er staat- in haar aan dem Deenfchenkant het.meeste wattr. flan den Zweitchen, nabg Helfngborg, hoppt er zich in haar al meerzahd op, De brievenmaal worde tsichen deze plagts en. Elfeneur overgevoerd, en er zijn in beide Meden Posthuizen voor de brisven en reizigers, die men met opene, en van zeil en riemen beide VOORZHDE. booeen overzet. De groote. Bett, tusichen: Zeon ett: Busen, is (*) Bi Denen en' Zwedar Ore Seav; en Ove is tek hare ondlepe en zendige oevess. betrekkelijk. _C#) Die naam duide in het'Zweedseh matlge booge 4en aan. Bij de Engelfche. Zaciiedes voert de punt * den naam van Xo//, $5 8. AARDRIKSKUNDE.voaa - aan de gewone plaats wan den overtogt,. tusichen. het Zeelandiche Korfoer en Funenfche. Nigborg , zee ven: of ‘acht uur wiid. De overvaart loops des zo- mere: in: drie of vier. uur af, maar wordt, in het nejaar door ftormen, en des winters.door het drijf- ie’, -vaak zeor vwervelend, en relfs gevaarliik, ge- wiaakt, ‘gelukkig .verfchaft in zuike gevalien het ci- land Sprogoe, magenoeg uaidden in den Belt, eene , Wilige. haven voor de beotan, en gerijf voor de rei- digers, die er foms weken lang opgehonden wor- . den. Im harde winters als het drijfijs eaneen bakt, an eilandesi van osnige uitge(irektheid vormt, ge- raakt mon, deels met kieine booten, en deels met fleden, over den Belg. Deszelfs oevers zi over het gebeel leag, en men vindt er cen eantal baaijen en reedes vaor de fchepen. De grootfke diepte is wan ac vadern, mas menige eilanden en ondieprn smaken er de vaart motijelljk. . Evenwel weten zelfs iniefchépen: er met eenen. gunitigen wind ‘door te De kleine Belt, tus{chen Funen en futlend, is op -zii. nasuwec Qechts 3 mijl wijd. Hier is her gewone veer, dat van Middelfart op Funen naar Snoghoe in Jutland ftrekt. De groorfte wijdte van dit water is Ongtveer. 2am. mijl. De oevers zijn niet hoog., en Hgtelijk-te beklimmen; want, uitge- zonderd eenige hoogten omftreeks het Zuideinde van Jutland, hele -hee land. naar den Zeekant zachtjes af. - Er zim am de Jurlehe zijde cenige diepe in~ fnijdingen in de Kust, van welker bimneneinde er ~ gc- ZEEWAART ex KOOPHANDEL. 683 eemekkelit Gime veart vet gemecnichep mét de Moordzee s6a-kunhen worden: gegraven. De groct- fe diepté ini dezen Belt is o7 -vadem; maar er Hy. gen i denielvén -conige ellanden en banken, wetke er den doortoge belemmeren , en er loopt door den- gelver cen flerke ftroom vit de Oostzee. De Noorder en Zuider uitendes van de Oostzee Yigsert op 65” 51’ en 53” 30° N. Br. Hare groot- fle lengte, van Torneo, in het binnenfte der Both- nifche golf, tot het eiland Wollin, is 240 uur. Eenige Natuurkuridigen, met name BUFFON, zijn van begrip', dat deze zee offroffen een meer was, dat door de Noordfche rivieren “in eene groote vallei_gevormd werd, en dat de wateren zich ten Iaatfte door de minst vaste deelen van het aangren- zende land ecn wez baanden (*). Anderen befchou- wen ze als eene Middellandfche Zee, te gelifk met andere bekkens voor het zeewater, door een groot- ten fchok van onzen aardbol gevormd.,,De grenzen (*) Men voert ten bewijze de Klippenketen aan, die wan Justind tot ean Noorwegen langs den badém ven het Schagerrak loopt, en het overbifftel van cene landengte sijn zou; en op de gelifkheld der fof van de wederzijdfeke oevers der Sond; wasruit biijkes zou, dar dis, oetens. welese sameakinogen, AARDRYUXSKUN DE! ¥¢p'R % an 2é0 ven: Omyang yen deze Zea? mags deg. fchrives. van-het Zableau: de: la Baltiques..., Ragen in dp; terfte eeuwen der wereld veramlerd zing ew het i underdaad. waarfchiintik, dat ij -oudtixis de, Noord— zee 'gioor: het.Cigbrifche {chiereiland. heren, fterk. naderde, of gemeonfchap daarmeds: had. (*)5,en dag er foortgelijke punten van nadering tusfchen haar en de Zwarte_zee, door de lage viekten van Polen henen, plaats grepen, en tusfchen haar en de Wie- te zee, langs de. Finlandiche. golf, door, eenige deelen vail, Finland -en Rusland (+), die nu met. groote meeren en moerasfen bezet zijn, of met eene oorfpronkelijke rotfige zelfftandigheid, welke. van kicine fteentjes bedekt is, die derwijze afge- flepen zijn, dat er daarop water moet hebben ge-. fiaan. Intusfchen liggen. deze veranderingen buiten. Bekenk der gelchieden, en is het onmogelijk, derzclver oorzaken off te. gev.” De Oostzee vormt ten Noorden van. zich de. Bothnifche golf, welke 150 uur lang is. In hae. "(*) Langs welken weg, dit zal welhaast worden sangecoond, —. () Burron, en andere: €hrifvers na tem, bewären, met eene grove Aardrijkskundige dwaling, dat - die- gemeinfchap:-nog fteeds slangs de rivier en het. meet Onegs pisars grijpt; masr-deze rivier en dit.meer - hebben onderling -niets-gemeins., dan de nemen. | men mond ligt’ de -Archipel vam Aldnd, welke: dre kanalen vornit. De tusfehontutmte zasithen deze silantien en de Zweadfche kust ‘jis 8:of 9 aur wid, -n wordt door.de :Zweden Aland - Haf, of «Zs wan Miand,.zoyoead. Die tusichen dezelfde t- 4an‘ien en. de: Kust van Finland heer Waleus LP. -fet, en ‘is met een. amntat efiahdts opgevold,- tas- “fchen: welke. ér twee, K aridlen,;" Defen en ‘Lapwief -geheeten, door logpen, teswifl deidilanden wuorts door. kroukelende Straten, vat. con’ tot vier: nif -breedte,.wan~.een’ gefcheiden; worden. * Het gedente er Golf; msfchen de cilanden van Aland en Unato; ~wordt door de. Zweden de Zee. van. Bothnia ge -oemd.. Aan ‘hear Noordcinde.rusichen: Umeo-ea -Wala’ wordt 2if: door cepe menigte ven cianden ca -klippen ror cene.Stemt. verniasawd, welke den neem van Quarken voert, en &.of "gn wurcaaiid'is.'.. Ver der ten Noorden verwijde zich de Golf wederom aanmerkelijk,~en-—zi} wordt—inzonderheid om/treeks haar binnenfte de Golf van Bothnia genoemd. De grocelte.diepte des geheclen ‘swattre’ is 5 z00 veel then sweet, van ‘go vadem.. Deszalis.pezegde. binnenfis - Joopt tot: dige am de Wine. zee s:: maar.de cuime tusichen beiden' word Touvoir, hovge-bergen, befählen; Door welke henen: geene kracht - des waters, och Menfchelijee nijvetheid, en doortoge-vermag te..bad nen, en doortoge-vermag te..bad nen, en ef novit een kan hebben beftsan. : De onder- aardiche. gemeenfchap mict den. diualftroom.is.in. o Inleiding reeds tegengefproken... Aan de. Oostzide ‘spruic.ide. Finlamiiche golf ‘uit dle 286. AARDRIKSKUNDE voow - ie Qostece. Die golf is 80 nur lang, en tusfchen de 11 @ ee unr wijd. Zij heeft ean weerkanten ven haven ingeng Spinchamerpunt, in Esthland, en Fiangee -hoofd in Finland: Dit laatite it bet wie- einde van. cen {chierciland, wasrop er can vuurtoren Kast, on waimeviis er cenige clanden liggen. De- 2.vormen er come heaven, welke door cehige bate- tien verdedigd. doidt. :.. De diepte der Golf is:van 66 vadem,, mantzij is mot cane ontraggelij- Re menigee van rotige cilanden en kiippen rifen opetvuld. Op: dezelve:‘fisan er ::desnachts vat. beiem, en women er des dangs viegben van verlchil- Jende UWevten aan hoost houte kroifen gthefcher, aot. opzigt: witeraver’ er. fleeds twee ‘RAsfifche gub gooteh im bewveging zijn, zoo lang de Goif onbé- waoren blifit. Die niet tegen ftasiide zijn de- fcoip- beediken er F seer: memes wales aS - Be algemeenc diepee: der Oostece, op sckeren af- Gand. van den wal,:i¢ .van 66 vadem ;}-maar sem het Z.‘O. uieeinds. zije et na genoeg in het middent twee plekken, waar tr rto- em 11§ vadem waters fleat, De diepte is nbgtehs vrij ongerdgeld, daar ds bofiem voor ecm groot deel uit kettns van bover het overige uit flekende klippen beftaat, ja cr, op verfcheidene plist, groose brokken van granet boven het water uit kothen. Het was bij de Noordfche Natuurbonners lang ale yh ZEEVAART em KOPPHANDBL. sty geker sangenomdn, dat do onperviakte der Ovstzee merkeljk boven.die van dep Cceseg vetheven waa, Maar waurnemingen, wolkt ef, sidg pict hag gely- den, asm de widersixiich¢ Guisen-‘yan hey Holfisig- fche kanaal zijn gedaan, bewijzen, dat de oppem viakten vah beide Zecin hedendaage over het algr- maeen eves hoog ain, en: tet gopinge verichil, dat wen. vam tijd' tot: twusichen tieble bemerkt, uit s08- ‘wallige. en cidelie ooranken {pruite Gevolgelik wordt de geftadige flroom, welke de Oostzer uic- Yoopt, enkel door din: cetruloed-san regea- en tj- ‘vierwater, dat dear zainehuloecig,. vepoorzeakt. —_-, . De Getijden, welle in dot -Schagermk meskbage vin, begimnem culke in het Satthoxt. minder-te wer- den, zijn: im de Sond m-bewle Belten gering, en fhouden in.de Oostese ganipbelgk op, of sim a onmerkbaar. Nogtats ain de::: veer V van dee weet aan ongeengnldd -verheffinges ; ondeshevig, wellic op haar hoogie sit 93 voer klimmen» Dese verheffiingen grijpen in den herfit,, als da lacht wal is en met. segen divigt, het meeate pigtte, en danm origelijic lang, forma eenige wekem;.3j gaa met cone seid, welke vam tifl tot tid. de-lege oevers overe Rroomen ;: en:.de met hear gemeenfchap hebbonée amecren brak maken. Inzonderbeid wordt de ziltig- treid in bet meer Maclar zoo groot, dat het wary oor hoisfelijk gebruik ongefchikt wordt. De win- den, welke. deze verbeffiagen volgen en verzelien, @m woor dezelve. voorkf. gaan, zijn op vesichillende Y plaat- ate ‘AAR DRYKSKUNDE voor pleavfen verfehiiiends. In dé. Botheifehe golf, hij voorbéeld, ; volgen. ef gemneenlijk cerst. op. den val ‘van’ het water Noordewinden, maar in de nabuec fehap -van: Stockholm ‘volgen de: winden oe de, vei, ‘hefling. we ood "Mien heefe afr. “verthlinel. op sinderfche Idene wirken wir denke, wenn het aan fletke wirgen, welke! hit 'water in de sådan. ef os. dd ossvass a0uden.ophoopen; maac ‘in'dit geval ‘zou. de varkeffing fhiels' bij ‘stormbui- “jem plaats grifpen, en- ‘het: minite,: wakueer dezelve ophouden. - Andtrgn-.onderstelien,. dat. er:. uit :den “Occaan eone mMenigte ~waters -door Westelijke en‘ Z. “W. -wwinden de. Odbstee in gedmven. wort, ‘dez.dantow. op. dé i gezegde’ plaablen. rijsts maar ezelve ‘doct.suiks -in.. ag -uren ‘@ voet: hoog, eh -kiimet: vervolgessy {neflijk tot de hoogte van 3% vacts ‘terwijl de neauewkeuriglte berckehingen voldongen ‘hebben, dat- er 5 daged roodig zapden zijn, om @éor de. Sond.en Beteon cene :hocvea{heid waters te driven, welke.cene alyemeene rijziag wan 9 voet in ‘de Oostzee zou ‘kamen.vooitbrengen, en meer dan 3 dagen, om er eenée vin 33 voet te verwekken. - Het onvoldoende: van die oplosfingen:.gevoclende, heeft scHULTEN, cen ‘geloerde Zweed, ‘in den flat ‘des -Dampkrings,.ecne andere gezocht. - Bij- zijee menigvuldige reizen op de Oostzec, en‘ zijn feng ~werblijf aan hare ‘kusten, heeft hij opgémerkt, datde Barometer dasit, als het water aan: het nijzen is,... en Klimt, als het “ Water valt; $500.00 de het en m= wine — ZEEVAART en KOOPHANDBL. sty gingen van het water die des Barometers fteods ven weinig voorafgaan. Hieruit befloot hij, dat het verfchiinfel door eene onderftheidene drukking van den Dampkring op verfchillende declen der zee ver- corzaakt werd, uit welke er in hare waterpas eene tijdelijke ongelijkheid ontstond. De grootfte rijzing van den Baromerer in de Noordslijke deelen van - Europa i# van <6}, en de kleine van 64 duim. Het verfchil van 2% duim beantwoordt aan 3% voet waters; en dit is na genoeg het verichil tuschen de grootite hoogte en laagte der Oostzee. De meerde- re of mindere -verheffing, welke er van tid tot tijd waargenomeni wordt, kan aan bijkomende of plaat- feilke oorzaken toegefchreven worden. Dus kan het- water in het binnenfte der dasijen fomtiids boven het algemécne rijzingspeil- klimmen, als er aanhous dend eon wind in dic baaijen opblaast, of als er: eene ongeméetic hoeveelheid zoét water in dezeive witloopt (*), ei kan de verhefling, nabij de cilan- den en rotlen midden in see, gelifkrijdig beneden’ haar hoogfie pell blijven, doordien de wateren afe- daar in hare bewegmgen minder belemmérd worden. 5 oe. mY Mey (*) Zoo al efken nambddag in het meer van Gee neve, dat alsdan fijst, en welks rijzing wij, met ADDIEON en ‘anddien, liever datrvan afielden,.dan' met LA! favsstne® vah eene meerdere drukking vanXL (*) Den emetiinge | Blane over das tieer en 2 'Cash che zee nader.'. a ee ya « AARDRIKSRUNDE, xeon. ; Man; ‘kat: tevens..omlenfellen,: dex dei inviocd deg Maan, op de Oostate xr.Getijden,, voortorengs, wele he, fehoon ir isin, om, op, andere: tijden: merkbeor te wezen, bijdrages: am de. tijdeligke- verheflingen te..vermeerderen af ~te vertainderap. De, yisichers yoorfpellan den (tat.des-.weders. met de grvotite agkerheit], op grondr van. de, rijaing;.en: daling. in her water, en regeler igh dyamaar: bij bat. uiglogpen. By gan in: de. Opptace. flerke. Broom, en: zij worden klaarbligueljk door het,groot agmtak yan-groor ° eg.:kleime rivagyen” verwekt,.welke zich in het jaar zwellen... Van hier, dat-de.algemper — ne ‘fropmen, ujf;.de Bopknilche op. Figlandiche goly ven. vpartkomen 5; Want de riyaerag welke.. daarin uigloopen y. gin de fagife.:-Rr komt wig-het bind nenginde:. der--Bathnifche.<plf,: eax fetke Groom, welke doo de Ssrass, vare, Quasken,logpt,. en z waka ker wordt, als, -+hijrde--qlagden.: waa Adend wadert. Tere: ny verderien haw. in;.twee :bken'y. wan wake da epne.rds. Wy, eane-dear, de, silanieg wt Gottlend ep Oclang.Joopt,.: waar hij alo eederom, vernealt., @p."80g zwakker wordt. De andere tak, midden door de menigvuldige eilanden, welke tusfchen con [on de kust van,fanland en, heen loo- pene, qo daanfoot, jh ventions, elap. gebroken Herpenigt Zieh. nabj eene Jayant, Koekar gebecis 208,vermh zish lider belgendion Areom 5 WHIKEO uh da Hafehe, golf veoembemt, 1 iqcaabene. gevoegde -ftroomen worden door den.1qjamen 32%dien. T de ZEEVAART en KOOPHANDEL. aor de Lijfland{che golf opgeeft, nog al meer verfterkt. Zij loopen tusfchen Koerland en het eiland Gortland doors; ten Zuiden van welk laatfte zij zich met den ftroom wit de zee van Aland vereenigen, en met dig gene, welké de rivieren van Pruisfen en Duitschland verwekken. Zich vervolgens naar het ciland Bornholm rigtende, dat hen in tweeen deelt, hereenen zij zich tusfchen Schonen en Rügen. en loopen door de Sond en Betten het Kattcgat in. Dus is het met de frohen der Oostzee gelegen, als er ten hunnen aanzieren gehen bijzondere ogenspan, zoo als het välen van veel regen of seinen, waardoor het rivierwater vermeerderd wordt, zoo dat hetzelve de frohen maakt, en derzclver rigt verandert. Langs dürige förner veranderen ook den algemeenen loop der frohen, en verwekken förnigte tegen frohen, en verwekken förnigte tegen frohen, welke förnig de ‘oevers. Als er in de Noordzee förnig zu werden, wäre die verwundeten wäre, die schädigte zweite, wäre het land zu werden. Diese grijpt bovenal plaats, wäre het land zu werden, die wäre het land zu werden, die zu werden zu werden, die zu werden zu werden. Diese grijpt bovenal plaats, wäre het land zu werden, die zu werden zu werden. Ozarken, welken men’s fomtijds T a zelfs Zelfs in de Bothnifche en Finlandsche golven ont- waart. Er worden in de Sond benedenftroomen gezegt te zin, welker rigtig de tegenovergeltelde van die . der bovenftroomen is. Dezelve werden het eerfte” door eenige Engelfchen waargenomen, die, met eene boot midden in de Sond zijnde, bevonden, dat dezelve door den bovenftroom naar den kant van het Kattegat gedreven werd, maar ophield van zulks te worden, na dat zij een emmer verder nederlieten, ontwaarden zij, dat de boot. tegen den bovenftroom in naar den kant der Oostzee dreef. De waarnemingen van eenige Zweedfche Natuurkenners schijnen het aane ‘wezen der benedenftroomen te bevestigen. De schlichke windveranderingen, de ongelijk en ovele plaatfen geringe diepte, en de fterke störmen, in de Ostzee, maken hare golven kort, ge broken en verward, en gevolgelijk ongemakkelijk, en voor kleine schpen gevaarlijkker, dan de hoogere, maar langere, en meer geregelde, golven des Ostseans. Aan het Noordelijk uiteinde van het echanden Bornholm maken de störmen, over eenen ronden kring van onder water liggende rotfen loopende, eene geweldige beweging in het water, of eene foort van maalftroom, welke de Zweden Malt. guern, of Maalmolen, noemen. Er zim in de Bothnifche golf ook drie plekken, welke foort gelijke verfchijnfelen opleveren. Het water der Ostsean is over het algemeen mine der zout, dan dat van den Ocean; maar de mate van zoutheid ‘verfchilt er aanmerkelijk, naar pleatfeilijk omstandigheid, jaarfaizoen, winden, enz. Dus. reemt zij bij Z. W. en West E winden toe, uit hoofde van het water van den Ocean, dat die winden naar binnen drijven; en zij neemt gevolgelik bij N. O. en Ooste winden wederom af. Des Zomers heeft men goo ton waters uit de Bothni-che golf noodig, om eene ton zout te verkrijgen, en des Winters flechts 50 ton; een verfchil, dat deels daardoor veroorzaakt wordt, dat de Golf des Winters minder zoet water ontvangf, en dat er veel zoet water in dezelve bevriest. Over het algemecn bevat echter het water der Oostzee zoo veel zout, dat dit y, of 7, van deszelfs gewigt bedraagt. De gewoonfte verhevelingen van cenen waterigen aard in de Oostzee zijn regen, fnecuw en mist. 