Herinneringen uit de loopbaan van een Indisch officier
Willem Adriaan Rees
Gij zult daar, naar gelang de zonnestralen schaarscher en het licht minder en de wandelhaars zeldzamer worden, ook de natur schooner en de stilte indrukwekkender en het vogelenheir, in het dikke slaap-loof boven a, grooter zien worden; gij kunt dan den weerzin opmerken van de bezoekers, als het na,chtschot van de reede hun toe-bromt : »opstaan! de zieke moet gaan rusten ;" want bijna altijd verlaat de bezoeker het indisch Hospitaal met weerzin. Ik wil echter niet overdriven. Al is een hospitaal zoo goed ala het zijn kaji, het is daarom nog geen Eden ; aJ wordt er witte en roode portan aan de reconvalescenten verstrekt, en goede Rijnwgn, en iJ8, en gebraden kippen, en rijstenbrg, enz., het is daarom nog geen luilekkerland ; en al schilderde ik ook de genoegelijke avonduren die mij het levendigst voor den geest staan, zoo kost het nqj toch geen moeite, er ook minder aangename in het geheugen te roepen. leder, die nog niet het leven als e En aanhoudende ziekte, en de geheele wereld als een groot hospitalen, weet dat hospitalen de plaatsen op aarde zijn bij uitsluitting gewörd aan weening en tandengeknars. Even als bij änder groote inrigiag, heerscht ook hier een bui-tengewone orde in de dienst der gegemügen, zoo goed als in de verplegende der zieken; is toen er even strong als hulpvaardig, worden er even regelmatig Rijnwijn en rijstenbrij als leeljke medienen en lancetsteken toegediend; maar terwijl overal elders die order iets kondes en hardvochtigs bezit, die u bij het binnentreden reeds een rilling over den rug jaagt, gaat z^ hier gepaard met vriendelgkheid, deelneming en zorg. De soldaat, op dezelfde wgze in het hospital gelogeerd als in de kazeme, gevoelt er zich tehuis; en de officier krggt er een eigen kamer, eigen bediening, laat er zijnne vrienden en beken-den, en behoeft van de ellende en het geknars om en nabij hem, niet meer te zien dan hij zelf verlangt. Ik voor my held er wel van, de galerg van het officierspavil-joen dagelijks eens af te loopen en de kameraden, die er slecht an toe waren, wat op te beuren. Nu moot ik vooraf zeggen, dat i k eigenlijk niet ziek was ; het spijt mij wel in het belang mijner zu veel liever vert old zoa hebben hoe ik bij v. bewusteloos naar het hospitaal vervoerd was geworden en acht dagen lang een tweegevecht met den dood had, waaruit ik bij slot van rekening zegeVierend terugkeerde ; — ik leed slechts aan negen prozaische en toch hoogst pjjnl^ke bloedzweren, die alleen daarom eenige poetische w^arde bezaten, omdat zg mij van negen dyssen- Er waren trouvées lijders genoeg die de belangstelling meer waardig waren. Uit de kamer naast de mijne, werd gednrende de koelte,'s morgens en's avonds, een levend geraamte op een luger- stoel naar buiten en in de galerj gezet. De eerste maal kostte 't mi} moeite om te geloven dat er nog leven in zat ; het geraamte zelf wist het niet. Nog levenloozer dan een zeekwab op het water- vlak, die nu en dan althans zijn armen beweegt in de rigt van zijn manag~, lag dat geraamte op de kussens te drjjyen ; in z^'ne gebroken oogen was nog minder te lezen dan in den blik van een stervenden tarbot. En toch... dat geraamte was een Ijjder die gered, behouden was, door de natur of de kunst, misschien door beide ; na weinige weken of dagen — men kon er staat op maken — zou er weder leven uit die holle oogen stralen, zou er in die rammelkast, die thans veel op een ledig luciferdoosje geleek, weer een hart kloppen vol levenslust, gevoelig voor al wat goed en edel is ; *dan zouden de d Orre vingers, die nu zoo zwavelstokachtig langs de zgleunig van den stoel afhiagen, een eerste inspanning gedaan hebben om te schrijven : »Moeder, wees gerust, gij zjt voor gebrek bewaard. want ik ben hersteld." Uit die schlim zou ik nooit denzelf-den de Leeuw herkend hebben, die als sergeant-majoor op de Dank-baarheid de reis met mij deed en nu reeds een paar jaren offizier was ; maar toen ik dat eens wist, hielp ik natuurlgk hem oppassen, zag ik. de eerste levensvonk weer in zijn mat oog gloren, merkte ik op hoe van lieverlede het zelfbewustzijn terugkeerde, ving ik het eerste verstaanbar woord van zijn bleeke lippen op, en dat woord was : »moeder!*' Uwe moeder! zal ik haar schrjjven?" De vonk schitterde 66n seconde, om daarop we^r dof te worden. Mij naar de kamer spaedende zoo snel als m^n cosmopolite kwaal het gedoogde, kwam ik weinige oogenblikken later terug met een blad papier in de hand. Ik las de Leeuw voor wat ik geschreven had. Maar nu het adres. Groningen, Friesland, Drenthe, Overjesssel, Gelderland?... Een oogopslag. Gelderland dus. — Is 't een stad?" Dof oog. Dof oog. Dof dorp dertalve." Ik noemde twintig, dertig dorpen ; maar te vergeefs. Ik werd half wanhopig over mijn gebrek aan aardrijkskundige kennis. Het dorp waar mevrouw de Leeuw woonde, noemde ik niet ; er bleef niets over dan een atlas te laten halen, en daarmede kreeg ik er eindeljk het adres uit : Mevrouw de weduwe de Leeuw, Wilpe, franco," las ik. Een sprekende trek op het doodshoofd was mijn belooning. De zieke sliep acht uren achtereen! — Verliefden en zieken hebben met elkander gemeen, dat zij on- uitputtelijk spraakzaam zijn over hunne kwalen ; als Gij hen laat praten, zullen zy u in de diepste schuilhoeken van hart en buik laten zien. Om die reden is het, in het gewone hospital-verkeer, niet raadzaam naar iemands gezondheid te vragen; als er verandring in zyn toestand is gekomen, gunstig of ongunstig, zal hij er u niet onkundig van laten. Vooral bij chronische ziekten zijn de lijders archi-vervelend; op klagenden toon zullen zij u dagelijks tien malen hetzelfde refrain zingen, zonder er aan te denken dat hun gezelschap daardoor onuitstaanbar wordt. Den van daag al zeven maal naar m. m. geweest, en van nacht wel twaalf keeren, en... persingen!!" De bloedzuigers gelijken hier wel op slangen." De moskieten lusten mijn bloed niet eens meer." De moskieten lusten mijn bloed niet eens meer." De doctoren raden er ook maar naar : als ik n u al met verlof naar Holland wordt gezonden, dan ben ik geheel op de flacon," enz. Het gevolg is, dat men den klager zoo veel mogelijk vermijdt en de l^ders van dezelfde soort meestal b^ elkander vindt ; de gemeenschappelijke ziekte toch geeffc den een het geduld om de klaag-liederen van den anderen aan te hooren, welke laatste op z^n beurt ook met z^n details voor den dag komt, dat al Weder aanleiding geeft tot repetitien. Tot dit soort behoore in de eerste plaats de dyssenteristen. Neem hun bet kla>gen niet kwalyk ; z^ zijn werkel^k te bekiagen, zoo wel gedurende de ziekte ais in de eerste periode van beterschap. Die periode moet hongerende doorgebragt worden ; de mikros- kopische porties worden naauwkeurig afgewogen en als goud toege- diend ; twee of drie malen daags een mondvol rgst en een half loodje boendervleesch ; en dat met een gevoel van eetlust, van vraat- en verslindingszucht, dat zelfs met toegevendheid voor men- scheneters stemt. Luitenant Pieper logeerde een paar kamers van lyig af; hg was )aan het grandje" geweest, maar gelukkig de crisis gepasseerd; de felicitation zijner kameraden waren wel gemeend, want om zijn zachte inborst hie Id ieder veel van hem. De docter had hem met den meesten emst verklaard, dat de geringste afwijking van het voorgeschreven dieet hem den dood zou kosten. Toen hem de honger zoo sterk, dat hij ieder die hem bezocht bad en smeekte om een stuk brood, dat hij zelfs de bedienden trachtte om te koopen. Toen hem dit eindelijk gelukte, stortte hg ook in en stierf. Arme jongen, hg had nog wel een meisje lief, want ik moest een paar kastanjebruine lokken van zijn hoofd knippen, om ze haar als aandenken te zenden. Waarom niet meer geestkracht getoond, waarom niet voor eenige dagen zijn maskg aan zgn hart opgeofferd? Z ij zou dan haar zwakken maar geliefden vriend niet te beweenen hebben! XIII. Waarin gesproken wordt van paarden en ezels. Ak een subaltern officier over XIII. Ak een subaltern officier over XIV. Land rei den middelen van het civiel beständig bekommen. Die transportmiddelen beständig in koele's en paarden. De koele's zijn vrachtdieren van het menschelijk geslacht; de paarden staan nog iets lager en gelijken veel op een dwergachtig soort van ezels die aan ohronische dyssentere igdeh. Van den rang en de bestemming des reizenden militaires hatten het aan te requireren paarden en koelie's af. Ik kon beschikken over een zoogenaamd koelie's. Het fijne paard kon ik missen, omdat ik een eigen bezat; met 6en jongenspaard kon ik missen, omdat ik een eigen bezat; en de twaalf koelie's wei-gerden mgn inboedel op te nemen als er nog geen zes anderen bij-kwamen. Er bleef dus niets anders over, dan voor eigen rekening de ontbrekende transportmiddelen aan te vullen, men moest toch beginnen met de helft zijner reiskosten te betalen. Het Gouverne-ment rekende er op dat ieder officier goed bij kas was, en het had gelk: want er is nog geen voorbeeld bekend, dat een officier half weg is blijven zitten. Mgn paardenjongen was's avonds laat reeds met de bagage op marsch gegaan, en met het krieken van den dag verliet ik zelf Samarang. Een vijftal kameraden deden mij eenige palen ver uitgeleide En toen deze de hoofden hunner paarden gewenden hadden, Toen ik nog een laatst vaarwel aan de samarangsche nonna's toe-geroepen, nog een laatsten blik op de kalme zee geworpen en een stillen zucht aan Holland gewijd had, op het gezigt der schependie hunne witte vierken begonnen uit te spreiden om naar het het schoone binnenland voerde. De lange rust, die mijn bruine gesmaakt had tøjdens nujn verblät in het hospital, maakte hem ongeschikt om het verder dan Oenarang te brengen. Daar was ik dus wel verpligt een koeda aloes aan te vragen, wilde ik dendagnog te Ambarawa komen. In afwachting daarvan bezocht ik het steenen fortje, dat niets merkwaar-digs bezat dan een paar nagenoeg onbruikbare stukken geschut en een respectablen onder-adjudant, die er het kommando had, zelf met mij rond ging en interessant van den Java oorlog wist te vertellen. Toen kon men zoo gemakkelijk niet reizen, lui tenant! althans. Was wel wonder als men zonder klekreiseuren van den eenen post naar den anderen marcheerde; 't is waar, kwamen de brandalls on wat digt op het lijf, dan poeijerden wij er ongemakkelk onder. In 28 was ik korporaal op Klatten; d^t wus een goede tijd! bgna dagelyks uitrukken. Er werd toen menig patroontje verschoten, lui-tenant! dat verzeker ik u. Elk schot was wel geen eendvogel, maar de jagt toch goed." "Waar hebt gij dien houw opgeloopen, adjudant?" vroeg ik opzijn voorhoofd wjjzende. Wel, daar ook, luitenant te Klatten; nog wel van een prins. Ik wilde hem van zijn paard stooten, maar de kerel was me te vlug af en gaf me een jaap over het gezigt, — niet van belang. Van den por dien hg toen kreeg, heeft hg nooit lets naverteld. Ik maakte bij die gelegenheid een mooi slaadje : een flink paard, waar de kapitein m^ dadel^jk f 200 voor gaf, en een kris met gouden sche6 en vier diamanten er op, die alleen over de/ 1200 opbragten en waarvan mijn zuster een deuntje is gaan trouwen." "Zoo! hebt ge uw zuster uit laten komen?" "Neen, luitenant! die diende al tien jaar bij rgke lui in Haarlem 1) Uitkomen, gegkte term voor »uit Nederland komen." "En verkeerde nog wel langer, geloof ik, met een schrgnwerkersgezeL Na zitten ze goed in him was. Als de luitenant eens binnen vil komen y dan zal ik u de mahoi^houten gtoelen eens laten zien, die zg mg onlangs gezonden hebben." "Zag er werkelijk aller Liefst uit, in de kommandantswohnen; ik had niets te veel gezegd met den man respectabel te noemen. Voor een ordefier was die positie inderdaad benijdenswaardig; een ruim huis gemeublieerd met de trophéen van zijn goed hart; een bezetting om vaderlgk voor te zorgen, een fort om in goeden staat te houden en des noods te verdedigen, een klimaat om honderd jaar oud te worden, en — ik zou het voomaamste bijna vergeten — een aardig vrouwtje dat een goede opvoeding in het samarangsche weeshuis had genoten en de rol van kommandantsvrouw met veel gratie vervulde, als de familie van den logementhouder of andere kennissen uit den omtrek bij den kommandant op de receptie kwamen. De logementhouder, bij wien ik nu een verfrissung gebniiken, was ook al een oud-militair, die wegens ligkeitige de dienst had moeten verlaten en tot belonig aan dit baantje was geholpen. Geheel in de rol van zgn nieuwebetrekking, deelde hy mg ongevraagd al de curiositeiten van de plaats mede, en trachtte hij mg over te halen een dag over te blgven, dat hg wel de moeite waard achtte, al was het all6n om op gindschen berg den boom te gaan zien waaraan levende gamalen groeiden. Tegen bet belang van het logement, was ik reeds op dat natuurkundig wonder voorbereid (in de bloem van den boom leeft een insect dat eenige gelgkenis met een garnaal heefb), en nam het eenvoudig voor notificatie aan, te meer omdat ik in de verte een paard zag aan-komen dat vreeselgk geslagen werd en dus wel het voor mg bestemde koeda aloes zou zijn. Nadat ik mijn zadel er had laten opleggen, steeg ik te paard en reed in een sukkeldraQe weg, aanvankelijk zeer tevreden. Ik d acht er niet aan, dat het dier op weg naar stal was; honderd passen verder gekommen, wilde het echter regts inslaan en bleef, toen hem dit niet toegestaan werd, eenvoudig staan. De zweep deed geweldig dienst, maar om zgn onverschilligheid voor I. 12*. 274 Die instrument te toonen, begon het paard aan den kant van den weg te grazen. Toen m^n arm moede was van het slaan, kwam het medelijden weer boven, en ik dacht: ))het arme dier zal honger hebben," maar nadat mijne krachten teruggekomen waren, merkte ik toch op dat by niet door at. Afstijgen, met twee banden slaan, be-proeven het paard bg den teugel vooruit te trekken, en eindelijk mijn jongen te bulp roepen, die 25 passen achterwaarts geduldig stond te wachten, was de naturilijke gang^ van zaken. Rebo steeg toen ook af, bond zijn paard aan een struik en begon een duo met mij te trommel op den rug, den buik, op de beenen en op het hoofd van het ongevoelige dier. Zoodoende kregen wij hem ten laatste den rijweg voorbg. In een langzamen stap kwam ik een paal verder; aan draven viel echter niet te denken. Wat mij het meest hinderde was, dat Rebo zijn paard geheel meester wa<s en, als 't ware om mij te plagen, nu en dan den pas inhield om daama den verloren afstand in draf of gal Oweer in te halen. Schoot de jongen wat digt achterop, dan wendde mijn rohe het hoofen om en begon te hinniken. Dat bragt mij op een ge-lukkig denkbeeld. "Rebo!" "Toewan!" "Van welk geslacht is uw paard?" "Van het vrouwelgke, toewan." "Dat moet g ij vooruit rijden." "Dat kan niet, toewan." "Waarom niet?" Rebo bewaarde eenige oogenblikken het stilzwijgen, en antwoordde toen half binnensmonds : "Het is niet voegzaam, toewan." "Hoet, Rebo! ik gelast het." Rebo jaagt nu zijn paard vooruit en de zaak is gewonnen; want hoe ongevoelig ook voor slaag, is mijn ros het niet voor de schoone sexe ; hij verzamelt zich, rigt het hoofd op, neemt een coquetten pas aan, knabbelt op den doerie-stang (doom-stang), slaat zwierig met zijn staart en heeft maar een losse hand noodig om vooruit te schieten. Ik kommandeer »iii galop" en daar gaat het heen, berg op berg af. Ik kom tot het beskiit : l^datopJava de merries minder aan huis gehecht of banger voor slaag zijn dan hengsten ; 2^ dat zonder merries alles op de wereld ellendig en lang- zaam zou gaan. De verloren tyd is spoedig ingehaald. Het terrein wordt gedurig hooger ; bg iedere wending ontwaar ik nieuwe bergtoppen en wil er de namen van weten. Rebo heeff Gegen dat hj den weg van buiten kent en laat ook nooit op een antwoord wachten. Wg hebben al gehad: goenongbesaarjgoenongse-dang en goenong ketjil (groote, middelmatige en kleine berg); daama goenong hitam, goenongidjoe en goenong g o e n i n g (zwarte, groene en geele berg). Nu begin ik te be-grijpen dat ik den volgenden wel gissen kan, en er opwijzende, zeg ik : sltpe barangkali goenong poeti?" (dit is zeker de witte berg). Bebo, dien kapitein MaiLand »een echten vocativus" noemde, draait het hoofd niet om voor dat zijn gezigt in een ernstige plooi staat, en zeg toen op verwonderden toon : »Boekan toet^ran! itoe goenong Sappej," (toch niet, mgnheer! dat is de Koe-berg). Nu laat hg het geheele dierenrgk de revue passeren, dacht ik; ik zal mgn waardigheid eenigzins zien te herstellen, door geen enkelen naam meer te vragen. Onderweg zag ik weinig meer dan koelie's, die bijna naakt, met een sirihpruimtje half uit den mond en een topi (lage kegelvormige hoed) op het hoofd, op de maat hunner krakende pikolan's en in een pruikemakersdrafje, als eenden achter elkander, hunne vachten torschten; anderen, die op den terugtogt, van den eenen warong naar den anderen slenterden om het pas verdiende geld te vereten en te verdobbelen. Ik zag ook nog op den zoogenaamden kar-bouwen-weg — door een dijkje van den grooten weg gescheiden — nu en dan een langen sleep van pedatie's (inlandsche kar-ren) door spannen van twee kebo's of paarden getrokken. Dat wa- elf had quönd van onge- yeer Yq ^^ diepte en bidten van ^n el hoogte. De raders pi^pten, kraakten, kr|jschten en krasten onophoudel^k, en yeroo.rzaa,kten zulk een klagend, erbannel^ en helsch geluid, dat ik bij el](en trein ))in galop" konunandeerde. Deze wanklankige, zeuuwversclieurende toonen, die Mozart kip- petjesvel zouden bezorgen, Beethoven doofstom en Meyerbeer stapel- gek maken, die Verdi tot zelfmoord bewegen zouden en muziek, deze toonen, zeg ik, vormen een muziek, die den Javaan genotvol in de ooren klinkt. B^ deze muziek houdt hg op te denken, geraakt van lieverlede in een aangenamen, half sluimerenden, zaligen toestand en droomt de liefeljjkste droomen. Hij verbeelt zich in den hemel te zijn, — wel te verstaan in den hemel van b o e b o r (gstenbrg) en pisang goreng (gebakken pisang), een hemel vol met ronggengs (dansmeisjes) en b a 1 i e- b a 1 i e s, waarop hij altgd kan liggen en slapen en niets-doen, een hemel zonder kofl^boonen en'hoofden, zonder heerendiensten en tweede gewas, zonder priesters en blanda's — kortom in den echt-javaanschen hemel, dien Mahomet in de drukte vergeten heefl te beschrijven. Na tien palen afgelegd te hebben, kwamen wg aan de dessa Bawen. Hier splitst zich de weg; de eene tak leidt naar SsiJatiga? terwgl de andere naar het drie palen verwäderde Ambarawa loopt. Bawen is niet aUeen als driesprong bekend, maar ook nog door zijn logementholstery, een donkerkleuri-gen Europeaan. Zgn huis werd drink bezocht door de officieren van Ambarawa, met wie hij gaarne sprak, ofschoon velen hem voor gekker hielden dan hg werkel^jk was.'s Mans hoofdge Bekannte een obepaald vertrouwen te stellen in de personen die zgn sympathie opwekten, daarentegen de grootste achterdocht te koesteren tegen anderen, die zich te spoedig familiariseren wilden. Aan de eersten weigerde hij nimmer crediet, de laatsten konden soms geen water van hem krijgen. Een zijn lievelingen had zeker wel eens gelezen van iemand, die des zomers zijn sokken in den grond stopte, in de hoop er tegen den winter lange kousen van te zien groegen, — althans hg gaf eens onzen vriend den raad, toen de prjjs der maniUasigaren zeer gestegen was, om zelf sigaren te planten, en beduidde hem dat die cultuur vrg wat voordeeliger zou zijn dan rijst of sajor te verbouwen. De kastelein Ket dadelk een grooten lap gronds van zijn tuin omwerken, en plantte eigenhandig duizend stuks sigaren op een onderlingen afstand van zes voeten, iets digter bij elkander dan koffijboonen. Na dien arbeid wreef hj zich in de han- den van genoegen, en berekende reeds hoeveel kisten sigaren die duizend stuks jaarlijks zouden opbrengen. Toen er echter na veer- tien dagen nog niets uit den grond kwam, en het bij onderzoek bleek dat de sigaren verrot waren, kostte het eenige moeite hem te overtuigen, dat de schuld geheel sian hem lag, omdat hij de fout had begaan de sigaren met het dunne eerst in den Grond te steken. Eindelgk overtuigd, plantte hij nogmaals duizend stuks, maar nu met de punt naar boven, en sedert dien tijd is het ge- noeg *den kastelein over sigaren te spreken, om geen enkele teug tot verfrissching te kunnen krijgen, al wilde men die ook met goud betalen. XIV. Redeoeringen over titteltjes en gentlemen. Tot de vele onmogelflikheden waar de mensch ströt, behoort het terug geven van indrukken, die naturafereelen op hem gemacht hebben. Door ontleding en opsomming der verschiedenen voorwerpen waaruit het tafereel zamengesteld is, moge het gelukken een vrij juiste schildering te geven, de wijze echter waarop het g e- h e e 1 zich aan zgn ook voordeed, de indruk dien dit geheel op hem maakte, i s niet weder te geven, en zal ook bij ieder individu ver- Bchillend zijn. Lees naturbreschrigsvingen geschreven in de schoonste taal door de beste auteurs, vergkt door gedachten op dat oogen- blik bg den schrgver opgewekt ; vorm unaar diegegevenseen beeld, en vergelijk het naderhand met de werkeljkheid. Wat ondervindt gij dan? *Dat de schrgver u onvoUedige inKchtingen gaf, of gg zijn- ne gegevens verkeerd opvattet. Ik heb nog aangenomen, dat de schrgvers (halve dichters, als zij goed zijn, prozadichters weltever- staan) nooit van de waarheid afwijken, er nooit Iets bij verzinnen of aan hunne verbelding den vrjen teugel gevven. Neemt men nu in aanmerking dat ik toenmaals reisde, zonder er aan te denken dat het ooit noodig kon worden mijne herinneringen op papier te brengen, zonder eenigzins op details te letten, dan zal men den ge- pensioneerden soldaat wel vergeven wiQen, dat hij het niet waagt de schrijvers van beroep op den weg der onmogelijkheid te volgen. Ik weet my alleen te herinneren, dat de bergen onophoudelgk als uit de diepte achter elkander oprezen en de vallejen zich nu eens 279 langzaam uit die massa's ontwikkelden , dan weder bij een wending van den weg zich plotseling aan mijne oogen voordeden ; dat het zachte groen der rijstvelden een scherp kontrast maakte met den donkeren tint der hooger gelegen wouden en rotsen — het kon- trast van een lieven glimlach met een emstigen blik ; ik weet nog dat het water , in dijkjes gevat op de terrasvormig aangelegde herg- hellingen , van genoegen schitterde als de zonnestralen er op weer- kaatsten ; dat de bergen er uitzagen als diamanten met glinsterende facetten ; dat elk facette een zilveren oppervlakte vormde , waarin de vogels en insekten , de planten en /bloemen zich vrolijk spiegel- den en dat de geheele natuur van wellust scheen te tintelen. Ik- weet ook nog , dat ik op het gezigt der schoone vallei van Amba- rawa van mijn leelijk paard sprong , my zoo ligt gevoelde als de zuivere lucht die ik inademde , en het mij niets verwonderd zou hebben als ik was gaan zweven ; dat ik onzamenhangende woorden sprak , dat mijn borst vol was , en ik met de natuur had willen juichen , doch welstaanshalve slechts een oud liedjebegonteneurien; dat ik nu eens ging zitten op een enorm granietblok en met de handen onder het hoofd op het heerljjke panorama tuurde , dan weder op- sprong, enz. In fränkische romans vindi men wel eenige regelen met luter titteltjes, na de beschrijving van een ontzettend tooneel (vader-moord bijv.), of van een geheel onverwachte geheel onverwachte geheel onverwachte (ontdek-king bijv. dat de held der geschiedenis een meisje is), of bij een coupde theatre (het een konskapital binnentreden van een bedro-gen echtgenoot of iemand die reeds honderd-vijffig jaren in het graf beeft gelegen) enz. De titteltjes nu zijn geen licentia poetica van den zetter, die van de gelegenheid gebruik maakt om met weinig moeite een pagina vol te krijgen, maar het is bepaaldelijk door den schrijver in de copij gezet, met het doel om den lezer een traan weg te vegen of den neus te snuiten. Van die titteltjes kon beter partij getrokken worden, dunkt me, door ze als maatstaf van iets onbeschrijfelijks te laten dienen. Ik wil bijvoorbeeld een beschrijving geven van eenig naturafereel dat my treft; nu zou ik kunnen Aanemen dat het treffende voorgesteld wordt door een regel tittelijk, zoo: ik moej) een ander beschrjveQ dat my b^zon<ler getro£i heeft; — twee regels titteltjes. nog een, dat de schoonstfe verwachting oyertreft, — drie regels titteltjes. en zoo voorts, steeds met een regel titteltjes opklimmende. Die manier zou in kort- en bondigheid niet in vergelflking kunnen komen met de chinesche, waarbj een zin, een gedachte, een gewarwording met 66n enkel teeken uitgedrukt wordt; maar ik zou. althans op het gezigt der vallei van Ambarawa mij tot bepaald, en daarmede u, lezer! een vervelende lectuur oitgespaard bebben. Het reduit van het fort Willem is reeds voltooid en vonnt een militaire stad, een tweede Josephstad. Be geel bepleisterde, 9tee-nen gebouwen met platte daken, die een langwerpigen vierhoek daarstellen, zgn de logementen van duizende soldaten en honderde officieren. Hier en daar verheffen zich reeds uitgebreide aardmassa's t die eerlang een deel zuUen uitmaken van de hoofdomwallingenbui-tenwerken. Duizende werklieden, zoowel inlandscbe soldaten als koe-lie's, zijn met patjol (schop) en grobak (kruiwagen) in voortdu-rende beweging, doch die arbeid schänt nog te langzaam te gaan om de groote aardverplaatsing in den gewenschten tijd uit te voe-ren; want men heeft nog een element te hulp' geroepen. Men heeft van een hoog punt lange slokkan's (slokkan's) gegraven, waardoor bet wäter met groote kracht naar de vallei vloeit; men graafb de kanten af, werpt onophoudelijk aarde in den bruischenden stroom en laat die geen tyd om te bezinken; want van afstand tot afstand staan koelie's in den slokkan te tra Ppen en te plassen, met dat ge- volg dat de heuvel van lieverlede in hoogte afneemt en het terrein beneden, waar men de wallen moet opwerpen, hooger wordt door het bezinken der afgevoerde aarde. De pannen daken der met levende pagger's omgeven lage gebouwen in gindsche rigtige rigtige, behoore tot het temporaire kampement ; da4r logeren de genie, de sappeur-kompagnien en een bataillon infanterie. Verder op ontwaar ik stroodaken van het koelie-kampement en bettetgangskwartier, ook de woningen van inlandsche indus-trielen en handelaren die in de kleine behoeffcen der javaansche arbeiders voorzien; hier verbazend groote stapelplaatsen van balken en timmerhout, elders rookende steen- en kalkovens ; lange treinen van vrachtkarren met bouwmaterialen, en onafzienbare steen- en kalkovens ; lange treinen van vrachtkarren met bouwmaterialen, en onafzienbare steen- en brandhout beladen, die uit de bosschen terugkeeren. Overal leven, beweging en werkzame dräkte. OflBicieren en opzieners der genie, met den duimstok in de hand, maken menigvuldige rondes, passen af, meten, controleren en gevven bevelen uit. Infanterie-officieren surveilleren den arbeid hmmer dergeschikten ; inlandsche hoofden, herkenbaar aan de pajongdra-gers, wekken door hunne tegenwoordigheid allen den ijverderkoe-lie's op ; mandor's met rottan-stokjes. gewapend, leiden stap voor stap de werkzaamheden der hmi toevertrouwde ploegen, roepen aan- houdend ))madjoe! hohe! klis! rapat! en niten onder veel misbaar nog andere voortdrjjvende geluiden; zg leggen de luidruch- tigheid aan den dag van den voerman die zijn paarden geen oogen- blik met rust laat. Wandelende had ik het reduit bereikt en bij een kameraad mijn intrek genomen. Na het merkwaardigste der vesting bezigtigd te hebben, ging ik met mijn gastheer aan de gezamenl^ke tafel inde mess eten en hoorde ontzettend veel klagten over de verpligting om daaraan deel te nemen. De tafel was goed en het oogmerk waarmede zij opgerigt was, eveneens; maar de geheele inrigting had niets van een eigenlijke mess en kwam mg gebrekkig voor. Yor den engelschen officier toch is de mess de plaats waar men, na afloj der dienstverrigfeingen, als burger, als gentleman optreedt, waar men rang, titels aan de deur laat staan, om binnen yrij te ademen, vrij te spreken, geheel vrij te zijn. In de mesa magniet over dienstzaken gesproken worden, de jongste officier staat er ge- Igk met den oudste, en presideert er op zijn beurt de tafel. De en- gelsche mesa dient niet alleen als restaurant, maar ook als club, d. i. als de meest comfortalile societeit, voorzien met nieuwspapie- ren en bibliotheken, met vertrekken om te schrijveii, te speleii, te lezen, te praten. De bastaardmess te Willem I daarentegen scheen uitsluitend te dienen om de offideren gezamentl^k te doen eten, om de jongeren onder de argusoogen der ouderen te houden, om de jongeren onder de argusoogen der ouderen te houden, om de jongeren dat ieder goed gekleed aan tafel verscheen en er zich fatsoen- lyk gedroeg, dat wil zeggen dat de jongere alle egards voor den oudere had op risico van »in den pot te dwalen.'* Die pseudo-mess was dus de bête noire van oud En jong; want de hoofdücklichen en kapitel, die oneindig liever in hun eigen huis dineerden, kwa- men met brommige gezigten aan tafel, soms ^^lleen pro forma, daar zij toch te huis lieten koken, en de luitenants, aan wie anders de geweest zijn, konden zich maar niet verbeelden dat men regt had over hun vrij en tgd te beschikken; konden den dwang niet verdragen noch het denkbeeld, dat daar kapiteins zaten om hen in het oog te houden en bij de erst^ vrije uitdrukking of behandeling hen het arrest op te leggen. Er was dus gene, wantrouwen, ontevredenheid; het beoogde doel werden niet bereikt, omdat men van een goede inrigting een gedeelte had overgenomen, dat op zich zelf niet goed k o n werken. Toch zou men een groote verbetering in het sociale leven van den indischen officier kunnen brengen, door juist de engelsche mess in zijn geheel — misschien op minder kostbaren voet — bij eenige korpsen in te voeren. Daardoor zou langzamerhand een euvel verdijk, dat nog in het indisch leger bestaat, nameli}k : de eeuwige officiSle toestand waarin de officier verkeert, het gemis eener behoorlijke afscheiding van in en buiten dienst, de onderdrulddng van den mensch door den rangbekleeder, de wegoijfering van alle individualiteit ; eea euvel van tempo dholo (vroegeren tijd) dagekendende, toen d e soldaat nog geheel machine en het indisci leger slechts uit ruwe materialen zamengesteld was; een euvel dat gedurig nieuw voedsel vindt in het uitgebreide gezag door kommanderenict! officieren op afgezonderde posten u. Itgeoefend, — een gezag dat velen verleidt om hoovaardig, tiranniek te worden, en niet altgd ge-^ontroleerd kan worden. In dienst van het land moet de rang de magt, het gezag, de wäardigheid geven; in dienst vordert de rang stipte uitvoering van gegeven bevelen, blinde gehoorzaamheid, soma onderdrukking van gevoel, vaak opoffering, zelfverloochening, verachting van gevaar en dood; maar buiten dienst, in het verkeer van welopgevoede lieden, behoort de rang niet meer in, aanmerking te komen. De rang alleen is geen brevet van vemuft, geest, fatsoen, en waar de rang invloed wil uitoefenen buiten dienst, is het sociale verkeer gedachten, onnatuurlijk, ziekelijk: want daar spreekt het individu niet, maar wel de rang, daar is geen vrjje gedachtenwisseling mogelijk, maar worden er wel jabroers en intriganten gevormd; daar heerscht erder een diplomatische dan een kameraadschappelijk omgang. In de gewoonte der engelsche officieren om buiten dienst geen rang, slechts gentlemen te kennen, om elkander ))sir" (mijn-heer) te noemen, ligt het kenmerk van fijne beschaving; want trots de onmisbare militaire ondergeschiktheid i n dienst. treedt, na elke volbragte dienst, de individu, de interessante mensch weer in zijn voile waarde te voorschijn. In het engelsche leger zal de lastière chef het niet wagen, ongeroepen zich in particuliere, ja zelfs, in huisselijke zaken van anderen te mengen ; hij zal' niet op de gedachte komen om zijne officieren met minder onder- scheiding te behandelen dan ambtenaren of koopEeden ; en bg ons... Kölger bij de herinnering nog de kleur van verontwaardig, die op menige verpflichtet receptie mijn gelaat overtoog, als ik, de lui-tenant Robert, met een koele buiging van het hoofd, en de kommies A en de tokohouder B met een vriendschappelijken handdrukontvangen werden! Tegenwoordig is het grootste gedeelte der indische officieren rgp om het in en buiten dienst te onderscheiden; de meeste kommanderende officieren z jj n gentlemen en behoeven niet voor him gezag i n dienst te vreezen, als zy hunne ondergeschikte officieren buiten dienst als gentlemen (en niet als luitenant of kapitein) behandelen. Mettertjd zal het euvel dus wel sl^ten; maar zoodra ik leger-kommandant word — dat toch eens gebeuren meet als ik op een andere planeet in rang en ancienniteit inval — (de tafel-dansers beweren het pertinent) — zal mijn eerste legerorder in dien geest luiden. Een hart veroverd. Reisbeschrijvingen zijn in den regel vervelend; bij buitengew One naauwkeurigheid kunnen zg nog als gidsen dienen. Maar daar wij dit op Java vooreerst kunnen missen, spring ik ter bekorting het Djamboe-gebergfce in eens over, rgd het fortje te Magelang binnen en vraag. logics bij den 2den luitenant kommandant van Griesheym. Het logement in Kadoe's hoofdplaats stond in slechten reuk; aan die omstandigheid had de kommandant menig bezoek van doortrek-kende kameraden te danken. Daar hg evenwel geen toelage genoot en orde op zgn zaken had, bepaalde hj zich w^jsseljjk den bezoe-ker de helft van zijn maal en's nachts een rustbank aan te bieden; men betaalde met zijn geeelschap en had een lesje in de gastvrij-heid genomen. De bentig ligt een kwartier van de negorj af en de negorij doet aan het Elyseum denken; een heerlijk land! De kommandant zou het het het residentiehuis, dat schilderachtig gelegen is — vijf regels stippeltjes. — Diep in de vallei de bruischende Progo, en daar achter de Soembing, van den voet tot den top in al zijnne majesteit zigtbaar. Voeg daarbij een ondergaande zon, een hertenkamp, duizend schakeringen van licht, bloemengeur, een vriendelijken gastheer, opwekkende lucht, een fijn diner en een uitnoodiging om een bezoek bij den regent af te leggen. In een open rgtuig namen de kommandant en zijn vrouw. 't Is half acht en dus donker geworden; bj het licht der obor's zie ik een peloton d j a j a n g- s e c a r s van de lijfwacht opgezeten, om het r jjtuig te vergezellen; in een tweeden open wagen volgen de andere gasten van dengroo-ten man. Zweepen kl. appen en wapens kletteren; weinige minuten later rijden wy onder levendig ganimelangspel de ruime a 1 o n - a 1 o n van den javaanschen vorst op. De regent ontvangt ons in zijn p e n d o p o. Een pendopo is een vierkante ruimte, van voren en op zgde met vier tot zes doorgaande trappen genaakbaar. Daarover staat een hoog planken sirappen dak, op palen rustende. Aan drie zijde maakt de voormuur vau het eigenlijke woonhuis uit en bevat eenige deuren die naar den d h a 1 e m geleiden. Naarmate de pendopo aan een voorna-mer huis behoort, is de vloer netter bepleisterd, zijn de palen waar-op het dak rust, fijner bewerkt, meer uitgesneden of verguld, en staan er ryker meubelen (tafels, stoelen, sopha's) in. De regent van Magelang is ufterlijk een knap man en hoogst besohaafd in zijn manieren; hij draagt een sierl^ken hoofddoek, een een kris met gouden knoopjes ge-sloten, en een kris met gouden schede. De sarong hangt niet zonnder smaak van zijn middel tot op de kleine voeten, die in nette verlakte schoenen steken. Zijn zestienjarige zoon is nagenoeg op de Zelfde wijze gekleid. Om een groote tafel staan drie kanape'sen veel stoelen. De Eadin A joe (des regents eerste vrouw) staat daar met twee prinsessen van den bloede om de njonja residen (residentsvrouw) te ontvangen. Zij nemen naast elkander plaats op de beste kanap^ en zeggen eenige lieux communs. De receptie heft bijzonder veel van een europesche, maar onze regent is, naar ik vemeem, ook een der beschaafdste van Java. Het gezelschap is vr jj talrijk en neemt nog gedurig toe; het geheele personeel, controleurs, secretarissen, pakhuismers en opzigters van koffij-, kaneel en andere kulturen, de meeste van hunne dames vergeld, ja zelis de klerkendrom schijnt hier r e n d e z-v o u s gegeven te hebben. De regent houdt heden een buitengewone receptie; er moet lets ongewoons gebeuren, dat is zeker, maar wat? 't Pu- bliek kan het niet gissen. Behalve de luitenant Bobert is er nog een vreemde heer, een gast van den regent, voor eenige uren eerst aangekomen; en ginds staat een hoog voorwerp achter een gordijn, dat de nieuwegierigheid enorm gaande maakt. Nadat de thee gebruikt is, worden op een wenk van den regent, de stoelen in rgen achter elkander geplaatst, het geheimzinnige voorwerp, met omhulsel, in het midden der p e n d o p o geschoven en de gasten verzocht in orde van kolonne te gaan zitten. Devreemde heer treedt nu voor, trekt Het gordijn weg en ik herken de Androide-klarinettist van Oekelen. Na een korte rede van den kunstenaar, maakt de pop regts en links buigingen, brengthaar iostrmnent aan den mond en begint te spelen. Het publiek, vooral het indische, is verstomd. De sinjo's en nonna's verliezen van verbazing hunne gewone ingetogenheid en deelen na het eerste stuk elkander hunne indrukken mede. SHoe zij spelen zoo?" "Tau! ik geloof a e j t a n" (duivel). "A p a n a m an j a d i a?" (hoe heet hg). Hemeroide, ik verstaan." Dikam (stil)! — beginaeik weer." Nadat de mechanische virtuosen afgespeld heeft en ordrerend applaudissement van het tooneel is geschoven, laat zich eensklapsonder de galerj het muziekkorps van den regent hooren. De jonge dames rgzen gelktydig op, a Is of ze een electrieken schok kregen. Alweder een verrassing; die muziek beteekent bal." De regent, wiens vrolk uiterlijk groote zelfvoldoening verraadft, is al bezig zgn sarong op te rollen en dien als een sjerp om zgn lendenen te bin-den; zijn zoon volgt dadelijk het goede voorbeeld. Het blijkt nu, dat beide tricot-pantalons naar het laatste snid van den franschen kleermaker Blavet dragen. Zg trekken witte handschoenen aan, en, terw^l papa aan njonja residen den arm biedt om den resi-dent met de radin-ajoe op den voet te volgen, geeft de zoon een bewijs van smaak door een der mooiate meisjes af te stap- Maar in de qua-drilles bewegen zich met gemak. Er wordt een paar uren gedanst; nu en dan worden er ververständen aangeboden. Ik heb mj nog al geoccupeer met een jong meisje, dat niet alleen door hare slanke gestalte en aanvallig voorkomen, maar ook door de melankolische, bijna droefgeestige uitdrukking barer schoone oogen mij aantrok. Ofschoon te Magelang gebo-ren en te Samarang groot gebragt, sprak zg yrg zuiver hollandsch. Van dansen hiel zijn niet veel, o wonder! Meer van praten; en dan vust ze, ik weet niet hoe, altijd een wonderljke wending aaa het gesprek te geven; iets sentimenteels, iets smachtends meende ik in haar op te merken, maar dat was 't toch niet; beter gezegd iets treu- rends, iets IJdends. Zij vroeg naar alles : waar ik logeerde, waar- heen ik ging, wanneer ; en toen de soiree geeindigd was, zeide z^ zacht : tot weerziens! Daar ik den volgenden morgen vroegtijdig de reis vervolgde, zou van dat weerzien natuurlijk wel niets komen. Maar ziet! wat ge- beurde. Toen het gezelschap, in opgewekte stemming over den genoege- lijken avond, op het voorbeeld van den resident, den regent bedantt had en uiteen was gegaan, werd het e6n uiteen was gegaan, werd het e6n uitgepraat had en mij tot slapen nederlegde. Maar naauweljks mijne oogen gesloten hebbende, ging de deur zachtjes open, trad Eebo op geheimzinnige wijs binnen, sloop in geb Gogen bonding en met onhoorbare stappen naar mijn sophaen zette zich bij het hoofdeneinde op de mat neder. "Toewan!" fluisterde hij, ))de nonna in 'twit wenscht u te spreken." Het Leporello-gezigt van den jongen teekende al den ernst, waar-voor het vatbaar was. "Spreek duideljker, Eebo!" antwoordde ik op denzelfden toon. "De nonna in 't wit van dezen avond; de t o e w a n weet 't wel," vervolgde hy zacht. "Er waren wel twintig nonna's in 't wit." "Die schonen nonna, t o e w a n! zij zendt haar boedjangtot u." 