Dr. Herman Bavinck
Hepp, V. (Valentine), 1879-1950
Ook haalden wij reeds aan de belangrijke verklaring, door Bavinck afgelegd in 1882: ,,Indien in den lateren tijd onze oogen meer open gingen voor de schatten, daarin verborgen, dan is dit toch voornamelijk en allereerst te danken aan den machtigen invloed van Dr. Kuyper’.2) Wanneer Kuyper in datzelfde jaar te Leeuwarden spreekt over de vooruitzichten voor de stu- denten aan de Vrije Universiteit, verzuimt de Franeker predikant niet hem te gaan hooren en teekent het verslag van die rede in zijn ,,.Dagboek” op. En als hij, inmiddels tot hoogleeraar benoemd, nog vdér zijn ambtsaanvaarding te Amsterdam preekt, begeeft hij zich ’s Maandags daarop naar defamilie Hovy om Kuyper even te bezoeken. In het volgende jaar bemerkt men echter, dat Bavinck het niet in alles met Kuyper eens is. In de ,,Vrije Kerk” bespreekt hij Kuypers_ ,,Tractaat van de Reformatie der Kerken’. Daarin begint hij met Dr. Kuy per aan de ,,gescheiden broederen” ten voorbeeld te stellen. ,,Waardeerend is daarbij altijd de toon, waarop van de gescheidene kerken gesproken wordt ; ook waar de Schrijver tegen het beginsel en standpunt der geschei- dene broederen bezwaar heeft, brengt hij die eer op te zachte dan 1) Bl. 60 van dit boek. 2) Zie bl. 112. JAREN VAN INGESPANNEN STUDIE. 155 te harde wijze in; ik hoop, dat ook van onze zijde dat gegeven voorbeeld nagevolgd zal worden en zal trachten daarin voor Dr. Kuyper niet onder te doen’”.’) En hij eindigt; ,,Onze warme dank zij voor dezen arbeid den geleerden en hooggeachten Schrijver gebracht, die reeds 2ooveel ons gaf....”®) Maar daarvé6r had hij »eenige ernstige bedenkingen” tegen de denkbeelden van Dr, Kuyper_ ingebracht. Zij komen hierop neer. K y yper legt volgens hem eenzijdig den nadruk op de zelfstandigheid der locale kerken en laat kracht en beteekenis van het kerkverband niet tot haar recht komen.*) Hij schijnt met zijn collega Rutgers van oordeel te zijn, dat reformatie moet geschieden naar een te- voren goed overlegd plan.*) Eveneens schijnt hij te meenen, dat een eigen kerk eerst dan mag worden ,,opgericht”, wanneer men, uitgeworpen zijnde, eerst beproefd heeft een doleerende kerk 0p te richten” en daarin belet is.°) Hij onderscheidt in de Christe- lijke Gereformeerde Kerk tusschen de afgezetten en de later eigener beweging uitgetredenen. Het doen der eersten keurt hij in hoofdzaak goed, maar de laatsten verdienen een zacht protest.®) Eindelijk wil hij ,,onze” Christelijke Gereformeerde Kerken beschouwen als doleerende kerken’). Hierop nu oefent Bavinck kritiek. Hij openbaart zich beslist als een zoon der Scheiding. Maar weer niet 266, als zou de Christelijke Gereformeerde Kerk naar zijn oordeel op kerkelijk terrein niet van Kuyper kunnen leeren. Als Dr. Kuyper betreffende de »Christeliike Gereformeerde Kerken” den wensch uitspreekt, dat zij het valsche collegiale denkbeeld zullen laten varen, dan zijn wij met dien wensch van harte inge- nomen, zegt hij..) Bavinck ontwikkelt alzoo zijn bezwaren op de meest hoffelijke manier en men krijgt uit alles den indruk, dat hij een goede verstandhouding ten zeerste op prijs stelt. 1) Jg. 1883, bl. 543. 2) BI. 575. 3) BI. 551 v. 4) BI. 555, 5) BI. 557 v. 6) BI. 568v. 7) BI. 571. 8) BI. 573. 156 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. Kort daarna schijnt echter, naar de bescheiden te oordeelen, in die gunstige gevoelens ten opzichte van Kuyper eenige kentering te zijn gekomen. Hij schrijft in 1884 aan Dr. Snouck Hurgronje, dat Kuyper allen ,,voor zijn rechterstoel daagt” en bij den lof, welken hij voor de Vrije Universiteit heeft, meent hij de restrictie te moeten maken ,,hoezeer ik in Dr. Kuyper veel afkeur”. Dit afkeurenswaardige wordt later door hem om- schreven als de ,,suprematie van Kuyper’. Vanwaar deze verandering ? Den 2Qsten Juni ging Bavinck in gezelschap van de professoren Wielenga en Noordtzij voor dag en dauw — zij vertrokken reeds om 4 uur per huurrijtuig uit Kampen ! — op reis om de derde Gereformeerde Predikanten- conferentie te Arnhem bij te wonen. Ds. van den Hoorn, Dr. Kuyper en Dr. W. van den Bergh zouden daar spreken. De eerste opende de rij met een referaat over de Ver- kiezingsleer der Vermittelungstheologie. Kuyper trad daarover in debat. Volgens hem ging Ds. van den Hoorn niet ver genoeg en ongemerkt wist hij ook Bavinck uit zijn tent te lokken, die meer aan de zijde van Ds. van den Hoorn stond. Daartegenover liet Kuyper zijn waarschuwende stem hooren. Hij betoogde, dat men de Ethische theologie bepaaldelijk als een gevaar moest voorstellen. Deze aanval op hem hinderde Ba vinc k niet weinig. Vermoedelijk zal hij wel niet rustig hebben geluisterd naar het referaat, dat Kuy per daarna hield over 1 Johannes 5:7 en naar een ander over het Diakonaat, waarbij Ku y per de plaats van Van den Bergh innam, die door huiselijke omstandig- heden verhinderd was. Toch zette dit, voorzoover kan nagespeurd worden, geen kwaad bloed. Al dadelijk werd een pleister op de wonde gelegd, doordat voor de vacature-Dr. Gerth van Wijck de Kamper hoogleeraar in het moderamen werd gekozen. Kuyper, die daarin voorzeker de hand had, betoonde daarmede in ,,De Heraut” zijn hartelijke ingenomenheid. ,,Als een teeken des tijds mag met blijdschap geconstateerd, dat de deelneming van god- geleerden uit de gescheidene gereformeerde kerken aan de gerefor- meerde predikantenconferentie van jaar tot jaar van meer beteekenis wordt. Hier ligt toch in, dat men in de belijdenis der waarheid zich van harte één gevoelt; wederzijds de behoefte aan weten- JAREN VAN INGESPANNEN STUDIE. 157 schappelijke ontwikkeling erkent; en die ontwikkeling in een zelfde richting zoekt te leiden. Zou er ook niet een stille sprake in liggen van zucht naar hereeniging ? Wie zoo één in het heilige zijn, kunnen niet duurzaam kerkelijk gescheiden blijven. Ook uit dit oogpunt deed de benoeming van Dr. Bavinck in het mode- ramen ons genoegen’’.1) En wat misschien ook tot vergeten van het incident bijdroeg was de waardeering, welke sprak uit zijn benoeming tot lid der Maatschappij van Nederlandsche Letter- kunde in diezelfde maand. ,»,Misschien’”’, zoo meldt hij Dr. Snouck Hurgronje, ,,hebt ge gelezen, dat ik benoemd ben tot lid van de Maatsch. v. Ned. Lett. Ik weet niet aan wien ik de cer te danken heb ; ik vermoed aan Prof. Kuenen. Indien dit vermoeden juist was, zou ik hem gaarne daarvoor bedanken. Maar wijl mij er niets van bekend is en heel de benoeming eene pure verrassing is, kan ik dit moeilijk doen’. Dieper indruk maakte op Bavinck de kritiek, welke Kuyper in 1884 op hem oefende. Bavinck had op de vierde Gereformeerde Predikantenconferentie te Utrecht een referaat geleverd over de Theologie van Dr. Daniel Chante pie de la Saussaye en bedoelde daarmede te geven ,,een bij- drage tot de kennisse der Ethische Theologie”. Op die vergadering was Kuyper niet aanwezig. Discussie werd over Bavincks rede niet gevoerd. Maar spoedig verscheen zij in druk en werd zeer geprezen. Met zeldzame nauwkeurigheid heeft hij de werken van De la Saussaye bestudeerd. Door vermelding der vindplaatsen maakt hij het anderen gemakkelijk hem na te rekenen. Een enorme voorarbeid is aan deze studie besteed. Het was blijkbaar zijn streven zijn tegenstander volle recht te laten wedervaren.En niemand zal beweren, dat hij aan dit recht ook maar iets heeft te kort ge- daan. Bij den tweeden druk mocht hij dan ook constateeren: »Ook geestverwanten van De la Saussaye erkenden over het algemeen de juistheid en de onpartijdigheid, waarmede zijn Theolo- gie was uiteengezet”’. Eerst teekent hij De 1a Saussaye als den man, die zich 2) Jg. 1883, No. 288 (1 Juli). 158 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. verwant gevoelde aan Schleiermacher, maar die voorts ook aanvulling zocht bij Vinet voor alles, wat hij in den eerste miste.1) Daardoor komt De la Saussaye in het zog der Bemiddelende theologie te varen.’) Hij erkent dit trouwens zelf.*) Voor hem is er maar één absolute tegenstelling, die van Christus en Satan. Overigens kunnen leugen en dwaling hier op aarde niet zonder elkander.*) Daarom moet tusschen alle antithesen bemidde- lend opgetreden en behooren ze van alle scherpe kanten te worden ontdaan.*) Hij iyvert voor opheffing der tegenstellingen tusschen geloof en wetenschap, Grieksche cultuur en Christendom, Athana- sius en Arius, Augustinus en Pelagius, Katholicisme en Protes- tantisme, Confessionalisme en Modernisme, Reformatie en Revo- lutie.*) Tusschen deze alle mag geen besliste keuze gedaan. Zij moeten samengevat in een hoogere synthese. ,,Men wachte dus nooit van hem eene gulle, hartelijke, onvoorwaardelijke instemming; hij heeft, hoeveel goeds hij bij u aantreffe, altijd zijne réserves en bedenkingen. Dat moge smartelijk zijn en dikwijls lastig; men bedenke, dat De la Saussaye krachtens zijn beginsel, dat wij nu gaan bespreken, niet anders handelen kon’’.”) Dan zet hij uiteen, waarin dat beginsel der Bemiddelende theolo- gie eigenlijk bestaat. Het is uit de Duitsche wijsbegeerte, vooral door Schleiermacher, in de theologie geimporteerd. Het is gelegen in ,,de vervalsching der verhouding van God en mensch, in de Vermittelung van die ééne groote allesbeheerschende tegen- stelling van Schepper en schepsel, door de Gereformeerde kerk en Theologie altijd zoo diep gevoeld en streng gehandhaafd’’.’) Ver- volgens toont Bavinck dan aan tot welke konsekwenties dit De la Saussaye heeft geleid. Ik noem er hier enkele. Als daad is de schepping eeuwig en ethisch noodzakelijk.®) De raad Tyas we, bL3. 2) BLES. 5) Bias: 4) BIE: 5) BI. 9. 5) BL. 10 vv. *) Bl. 19. 8) BI. 20. 9%) BI. 26. JAREN VAN INGESPANNEN STUDIE. 159 Gods werd door de zonde teruggedrongen, ofschoon niet ver- nietigd.') Erfschuld bestaat er niet: niemand gaat om een zonde in Adam verloren.”) De godsdiensten der volkeren hebben den gods- dienst van Israél voorbereid.*) De leer van de twee willen en de twee naturen in Christus verdient afkeuring.*) De Logos zou vleesch geworden zijn, ook indien er geen 7zonde ware.°) De bijzondere voldoening zou de algemeene aanbieding des heils tot een bloote vertooning maken. De Anselmiaansche satisfacticleer moet van haar juridisch-scholastieken vorm ontdaan worden.®) Het einde van alle tegenspraak is het getuigenis des Heiligen Geestes. Dit is niet alleen middel tot, maar ook grond van het geloof in de Heilige Schrift. Het zwaartepunt wordt van de Schrift in de conscientie \ er- legd.’) De ervaring deed de kerk het onderscheid tusschen de kanonieke en niet-kanonieke boeken kennen. Het geloof des harten zij het beginsel der kritiek en laat volle vrijheid ook aan de kritiek over de enkele deelen en over de boeken der Schrift. 3) De menschelijke natuur is op Christus aangelegd. Om Christus te aanschouwen is het toereikend mensch te zijn, althans te willen zijn.) Voorwerp des geloofs zijn niet historische feiten, maar onzichtbare dingen, God in Christus.!°) De Kerk is een wordende, wassende kerk. Daarom moet de kerkinrichting gedurig naar om- standigheden gewijzigd worden.“) De geschiedenis loopt uit op een duizendjarig rijk”). Na deze bedeeling (aeon) volgen er nog andere. Alle menschen zullen vroeg of laat in de gelegenheid ge- steld worden de genade aan te nemen."%) De ontwikkeling in de 1) BI. 29. 2) ib. 3) BI. 39. 4) BI. 42. * 5) BI. 43. 6) BI. 47. 7) BI. 54, 55, 8) BI. 59. 9) BI. 64. 10) BI. 65. 11) BI. 67, 69. 12) BI. 72. 13) BI. 73. 160 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. volgende bedeelingen ligt buiten den gezichtseinder der openbaring.*) Elk systeem, hoe verkeerd ook, draagt eenige geestelijke vrucht, wijl het toch altijd iets geestelijks is.°) De theologie is koningin in den cyclus der wetenschappen.*) Zij kan slechts beoefend worden door hem, die het leven der gemeente meeleeft, zoodat de geloovigen in hem het woord vinden, dat hun geloof verklaart.*) Zij heeft tot. roeping om de waarheid, die in alle godsdiensten verholen en in het Christendom ten volle verwerkelijkt is, te ontdekken, voor te stellen, uit te leggen. Zij is anthropologisch, meer bepaaldelijk christologisch, wijl zij tot centrum heeft den waren mensch Jezus Christus, in wien al wat menschelijk is, is vereenigd.’) Zijn bezwaren tegen deze gedachten viecht Bavinck ten deele in de uiteenzetting reeds in, om ze in een afzonderlijk hoofd- stuk aan het eind kort saam te vatten. Hij legti De la Saus- saye ten laste, dat hij de zeltstandigheid en eigenaardigheid onzer vaderlandsche, Gereformeerde theologie geheel en al prijs geeft®); dat hij geen diepgaande studie van de Gereformeerde theologie gemaakt heeft en haar slechts uit de tweede hand kent;’) dat het hem tegen zijn bedoeling en meening in, ten eenenmale mislukt is, de Gereformeerde theologie ook maar op één wezenlijk punt en in één enkel dogma tot haar recht te doen komen ;%) dat hij de verhouding van God en mensch vervalscht ; dat hij bij de beschrijving van het hart en levensbeginsel der theologie een ver- warring toont als nergens elders ;°) dat hij zich bijna altijd op het standpunt zijner tegenstanders stelt, zelf begint met twijfelingen te opperen en concessies te doen, zijn bestrijders op hun eigen terrein tegemoetkomt en daardoor eigen kracht verlamt; dat het steeds zijn streven is om de waarheden des heils onafhankelijk te maken van het gezag. der Heilige Schrift en als in zichzelf waar 1) BI. 74. 2) BI. 78. 8) BI. 79. 4) Bl. 80. 5) Bll $2) 83: SyeBIeS: AY RBI. 7: ®) Bl. 20. LAATSTE PORTRET VAN Pror. BAVINCK, MET HANDTEEKENING, JAREN VAN INGESPANNEN STUDIE. 161 te bewijzen.‘) In zijn slothoofdstuk concentreert Bavinck zijn gansche kritiek op het onjuiste begrip van de immanentie Gods én van het ethische bij De la Saussa ye. En tegenover het daaruit afgeleid geloofsbegrip houdt hij staande: ,,De H. Schrift leert ons juist schier op iedere bladzijde, dat om tot het geloof in Christus te komen, wij niet het bestaande religieuse leven hebben te ontwikkelen, maar omgekeerd, dat wij onszelven geheel en al moeten verloochenen, ons laten kruisigen en begraven met Christus en den dood moeten schrijven op geheel ons zijn en op al onze ‘werken, 66k op ons zoogenaamde religieuse en ethische leven, Zalig is daarom hij alleen, die door den H. Geest is wedergeboren en de waarheid aanneemt, niet op haar eigen, zedelijk, door ons zelf beoordeeld gezag, maar op grond van Gods getuigenis”’.”) Verheimelijkt hij alzoo zijn bezwaren tegen de theologie van De la Saussaye geen oogenblik, hij verzwijgt evenmin zijn waardeering voor dezen godgeleerde. Hij vangt zijn ,,Beoor- deeling” aldus aan: ,,Hierover kan geen verschil van meening bestaan, dat De la Saussaye een der uitnemendste theologen is geweest, die in de negentiende eeuw in ons vaderland hebben geleefd. In een tijd, waarin het liberalisme den boventoon voerde en in naam van de wetenschap aan Kerk en Theologie den onder- gang bereidde, is De la Saussaye voor beide in de bres getreden en heeft zich de belijdenis van Christus niet geschaamd. In het bezit als weinigen van de heerlijke gave, om de teekenen der tijden te verstaan, de verschijnselen tot hunne beginselen te her- leiden en deze te toetsen aan hunne verhouding tot den Christus, heeft hij in het geloof, niet omdat hij het zocht maar wijl hij moest, tegen Empirisme en Idealisme, Methodisme en Orthodoxie de wapenen aangegord ; voor de zelfstandigheid en vrijheid der kerk geijverd en de heilige rechten der theologische wetenschap met warmte bepleit. Dat was ook de roeping, hem toebetrouwd ; daar lag zijne wezenlijke kracht. Aan de verzoening van Kerk en Theologie, van geloof en wetenschap heeft hij zijn leven gewijd, zijn rust en al zijne gaven ten offer gebracht. Dat mag bij eene 1) BI. 57, 58. 2) BI. 97, 98. 162 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. beoordeeling, die om billijk te wezen ook altijd waardeering moet zijn, nooit worden vergeten. Eene kerk, die geene behoefte had om tot helderheid te komen van haar geloof, de wetenschap schuwde en sectarisch in zichzelve zich opsloot; en eene Theologie, die om het leven der gemeente zich niet bekommerde, in plaats van het te beschrijven het ontleedde en onderwierp aan eene buiten haar voorwerp staande critiek, waren hem een gruwel, ja die beide’’.') Met de meeste beslistheid koos hij tegen de theologie van De la Saussaye positie. Maar hij laat in heel deze brochure den kalmen betoogtrant niet varen. Hij blijft zakelijk. Zijn pen trilt niet van verontwaardiging. Hij heeft er geen behoefte aan zijn lezers dringend te waarschuwen. Het gevaar, dat de Ethische richting oplevert, laat hij meer uit zijn woorden afleiden, dan dat hij het uitdrukkelijk uitspreekt. Geen oogenblik loopt hij warm. Dat nu hinderde Kuyper. Had deze vroeger reeds als zijn meening te kennen gegeven, dat Bavinck nog eenigszins onder de bekoring van Schleiermacher stond, nu vond hij, dat Bavinck het bij een humane en teedere kritiek op de Ethische theologie niet had mogen laten. Voor Bavincks brochure heeft hij overvloedigen lof. In een ,,Heraut’’-artikel heet het: ,,Van dit belangrijk stuk zal nu de algemeene opinie spoedig genoeg moeten rondvertellen, hoe uitnemend het is. Er is tijd aan dit referaat besteed. Bijna al De la Saussayes schriften zijn bestudeerd en geéxcerpeerd. De leidende godgeleerde gedachte(n) uit die schriften zijn met zorg saamgelezen, ordelijk gerangschikt en in keurigen stijl uiteengezet. Bijna overal laat Dr. Bavinck den overledene spreken in zijn eigen uitdrukkingen. Kortom, de weer- geving van De la Saussayes gedachte is zoo objectief mogelijk. Maar wat nog belangrijker is, na deze bondige, onberispelijke uiteenzetting volgt een korte critiek, die we om haar uitnemendheid liefst geheel afschreven’”.?) En na het slot te hebben geciteerd teekent Kuyper aan: ,,Dat is ons geheel uit het hart, en we danken God den Heere, dat Hij ons in Dr. Bavinck weer een 1) BI. 84, 85. *) Heraut Jg. 1884, No. 354 (5 Oct.). JAREN VAN INGESPANNEN STUDIE. 163 man verwekt heeft, die met talent en eere de gereformeerden in den lande troosten zal van hun moeite en steunen zal in hun strijd’’. Maar het was hem bij dat-alles toch onmogehijk de opmerking in de pen te houden: IN zijn voorrede zegt Dr. Bavinck dat men zien zal, hoe er in de ethische theologie bestanddeelen ziin, ,,die bij alle waardeering toch van volkomen instemming terughouden’’. Geen, twijfel, of deze woorden zullen hem den lof doen inoogsten van uiterst humaan en teeder te hebben gecritiseerd. Dit stelt ons voor de quaestie: Mag dit? Als ge tot de conclusie komt, dat iemands theologie in Strijd is met de Heilige Schrift ; philosophie maar geen Christelijke waarheid biedt; lijdt aan pantheisme ; en zelfs de grens tusschen den Schepper en het schepsel ten deele verzwakt, — moogt ge van een zoo door en door gevaarlijke theolo- gie, die reeds tientallen en honderden der besten verleidde, dan z00 waardeerend oordeelen, dat ge gewaagt van een niet volkomen instemming ? Hoe hard men ons hierover 00k vallen moge, zeggen wij beslist: neen. Den persoon beoordeele men zoo ontfermend mogelijk, de tol van eerbied en dank onthoude \vooral niemand aan de nagedachtenis van De la Saussaye. Maar als we vragen, hoe Gods Woord ons onderwijst, dat we de afwijking van de waar- heid moeten beoordeelen, dan houde Dr. Bavinck ons ten goede, dat wij voor ons noch in de wet over de valsche profeten; noch in het optreden van een Jesaja en Jeremia; noch in de houding van een Paulus of Johannes, ook maar iets bespeuren kunnen van deze veel te ver gedrevene welwillendheid. Geen der kerk- vaders is daarin op Dr. Bavincks hand. Noch ook één der refor- matoren. Calvijn wel het allerminst. Over een theologie, die naar Dr. Bavincks eigen zeggen, Philosophie is, met de Schrift strijdt, en pantheistisch getint is, is het volstrekt ondenkbaar, dat eenig profeet of apostel, eenig kerkvader of hervormer ooit zou gezegd hebben: Er is een en ander dat mij afhoudt ,,van volkomen in- stemming”. En waar ligt dit nu aan? Aan mindere urbaniteit ? Aan mindere ontferming ? Aan. meerdere ruwheid ? Ons dunkt Dr. Bavinck zelf zal de laatste zijn om te beweren, dat hij hierin alle dezen overtreft. Neen, maar dit is het, bij al deze mannen spreekt de haat, waarmee ze de onwaarheid, de valsche voorstelling, de ingeslopen ketterij Aaten. Er vuurt bij hen een toorn, waarmee 164 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. ze toornen tegen wat de waarheid Gods te kort doet. Hun critiek is geen kalme verhandeling, maar een ontgloeien van heel hun hart en heel hun perscon in verontwaardiging over zooveel driestheid. Nu is de vraag : Wat is beter ? Deze haat, deze toorn, deze gloeiende verontwaardiging ? — dan wel de ,,niet volkomen instemming” van Dr. Bavinck. En dan dunkt ons, dat het oordeel zal moeten zijn: Calvijn had wat meer een wachter voor zijn lippen moeten zetten, maar ook Dr. Bavinck had iets minder den gloed van zijn hart moeten blusschen in de wateren der urbaniteit. Meent Dr. Bavinck daarentegen, dat we hierin mis zien, dan zal het ons aangenaam zijn, dit te vernemen. Het punt is van aanbelang, en ieder onzer moet weten, wat naar den eisch van Gods Woord onze houding en gedraging bij zulk een polemiek moet zijn’’. Indien Kuy per gehoopt heeft daarmede Bavinck voor zijn methode te winnen — en ongetwijfeld hoopte hij dat — heeft ~ hij zich zeer vergist. Niets prikkelde Bavinck meer dan open- lijke kritiek. Wie hem eenigszins van nabij hebben gekend, zijn eenparig in hun oordeel, dat hij daar niet tegen kon. Zoo gaat het in het begin met meerderen. Maar op den duur gewennen zij er aan. Doch Bavinck niet. Ook in later jaren bracht een on- gunstige recensie van een zijner werken b.v., zelfs al kwam zij van liberale zijde, hem een oogenblik uit zijn evenwicht. Waaraan dit moet worden toegeschreven, kan beter in het volgende hoofdstuk worden besproken. Want alleen met te oordeelen, dat Bavinck tezeer van het relatieve van elk stelsel doordrongen was om ingrijpende kri- tiek te kunnen uitoefenen, komt men er niet. Niet uit verstandelijke motieven, maar uit de eigenaardige constructie zijner persoonlijk- heid moet dit verklaard. Laat mij er voorloopig alleen dit van zeggen. Bavinck had een in hooge mate gevoelige ziel. Hij leed onder kritiek. Zij stemde hem ongelukkig. In dit verband is misschien niet van gewicht ontbloot de aanteekening in zijn »Dagboek” op 6 Jan. 1889: ,,Eerst naar Leiden en daar een bezoek gebracht bij prof. Gooszen, die in de Kerk. Cour. mijn opstel over Ritschl critiseerde’. En dit was het nobele in hem, dat hij zich nu ook niet spoedig tot openlijke kritiek op een ander verlokken liet. In deze hield hij het woord voor oogen: ,,En gelijk gij wilt, dat u de menschen doen zullen, doet gij hun ook des- JAREN VAN INGESPANNEN STUDIE. 165 gelijks”. Hij had behoefte aan waardeering en schonk ook gaarne Wwaardeering. Hij voelde het uitnemend: kritiek baart kritiek. En daarom maande de irenische natuur van den Graafschapper hem tot voorzichtigheid. Als hij in het openbaar eens een scherpen uitval deed, geschiedde dit in de opwelling van het oogenblik, maar als hij dien te voren berekenen moest, onthield hij er zich van, tenzij dan dat anderen hem dien als het ware suggereerden. Soms beschouwde hij deze eigenschap als een gebrek in zichzelf. Snouck Hurgro nje was eens in een polemiek gewikkeld en Bavinck schreef hem: ,,Ge zijt waarlijk druk bezig, dunkt me, om eene massa phrases en gangbare meeningen den dood te verklaren, en valt zonder Sparen en meedoogenloos aan. Maar amice, als ik eens iets zeggen mag, ge zijt in uwe polemiek tamelijk scherp, Soms naar mijn gevoel al te scherp. Eén voorbeeld (Beteekenis v. d. Islam bl. 28, noot): Prof. de Louter is verblind door onkunde of onwil. Ik ken Prof. d. L. niet. Misschien wordt dit dilemma door zijn persoon gerechtvaardigd. Maar anders, is er waarlijk geen derde? Gebiedt de ridderlijkheid niet, althans vooreerst nog zulk een derde aan te nemen. Dergelijke uitdrukkingen troffen mij meer. Misschien heb ik ze alle verkeerd opgevat en maken ze op mij, die buiten den strijd sta, een anderen indruk dan op hem die in ’t gewoel van ’t slagveld zich bevindt ; en beschouw dan deze opmerking als niet geschreven. Maar anders zou ik zeggen, een minder forsche toon kon ook”. Doch in een der volgende brieven heeft hij reeds berouw over deze opmerking. Hij dankt zijn vriend voor de toezending van zijn kritiek op Van den Berg en laat dan volgen: ,,Beide stukken heb ik met belangstelling gelezen ; *t meerendeel kon ik goed volgen, en verscheiden punten interes- seerden mij zeer. ’t Speet me onder ’t lezen meer en meer, dat ik u _vroeger eens een opmerking maakte over de scherpte uwer kritiek. Nu ik beter inzie, hoe het met uwe tegenstanders gesteld is en hoe schier alle ernst van onderzoek hun ontbreekt, nu kan ik uwe scherpe polemiek goed billijken en verzoek ik u, die vroegere opmerking me niet euvel te duiden”. Maar nu komt het merk- waardigste. Dr. J. H. Gunning Jr. had naar aanleiding van Bavincks studie over De la Saussaye een brochure in het licht gegeven. Bavinck stelt zijn vriend, als hij in Arabié 166 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. toeft, daarmee in kennis. Hij zegt: ,,Bij vluchtig doorbladeren bleek me alras, dat deze brochure inderdaad slechts ,,naar aan- leiding”’ geschreven is en niet in het minst de eigenlijke kwestién aanroert, duidelijk stelt of zelfs oplost’”. En even later lucht hij dan op deze wijze zijn hart: ,,De dusgenoemde ethische theologen zijn over ’t algemeen moeilijk te dwingen tot eene strenge rede- neering ; de eenige manier om aan de betoovering hunner gedachten- wereld te ontkomen is — gelijk ik bij ervaring weet — een histo- risch bad; niets kan zoo ontnuchterend als dit werken op onze theosophische Spielereien. Gij leeft zeker weinig meer mede met de kwestién, die in onze theologische wereld telkens aan de orde komen, althans in de kringen van de orthodoxen en de ethischen — maar anders zoudt gij zeker nog meer dan ik u verbazen over het algemeen heerschend gebrek aan wetenschappelijken en zedelijken ernst bij de behandeling der gewichtigste problemen. Misschien zoudt ge dan nog sterker uitvaren tegen de theologen van professie dan ge nu deedt tegen de De Louter’s en van den Berg’s. En had ik eenzelfde karakter, eenzelfden moed, ik zou gewis uw spoor volgen. Mij ontbreekt het meestal daaraan; en nog het meest aan vaste overtuiging van de betrouwbaarheid van den weg, dien ik zelf bewandel. Ik weet zoo ongeveer vrij goed, hoe en waar- heen het niet moet; en ik wenschte, dat ik het tegengestelde even goed wist. Maar die wensch is nog in geenen deele vervuld”’. Is dit citaat en inzonderheid de passage: ,,En had ik eenzelfde karakter, eenzelfden moed, ik zou gewis uw spoor volgen’, voor de benadering van Bavincks ziel niet van het hoogste belang? Geeft Bavinck hiermede eigenlijk niet toe, dat een houding, als die Kuyper tegenover de Ethischen aannam, juister is dan de zijne, maar dat die hem niet afgaat, omdat hij er de inner- lijke instrumentatie voor mist ? Hoe heel, heel dicht stonden beide mannen feitelijk bij elkander! Want ook Kuyper _ wenschte de waardeering niet te veronachtzamen. Men leze wat hij naar aanleiding van Gunnings ,,schoone boekske” daarover schrijft. Wij moeten, zoo betoogt hij, wel onderscheiden tusschen de gene- rale richting der Ethische theologie en wat zij particulier en door den invloed van het persoonlijk woord en voorbeeld voor goeds heeft gesticht, om voor tweeérlei kwaad bewaard te blijven. ,, Voor- JAREN VAN INGESPANNEN STUDIE. 167 eerst om bewaard te blijven voor de zonde, dat ijver voor de waar- heid ons verleiden zou om het vele uitnemende in deze school voorbij te zien of te miskennen. Maar ook om ten andere bewaard mannen zZooveel goeds en schoons en waars als ze u toefluisteren €n toonen, maar weersta met onverzettelijke kracht in den naam des Heeren hun opsmelting en omgieting van de waarheid Gods. En nu wat de brochure van Gunnin g betreft: ,,Ook dit boekske ‘toont weer, hoe recht goed doet, wie een man als Gunning hartelijk liefheeft. Ook dit boekske leest men weer voor drie vierden om het te genieten, niet voor zoover er het ethische stelsel in wordt geboekt, Maar voor zoover er Gunnings gemoed en de nobele geestdrift van zijn hart in doorstraalt. Reeds het feit dat hij het tegen Bavinck voor zijn overleden leermeester opneemt, stemt u zacht. En dan hoe menige zinsnede treft ge ook hier niet aan, die ge Gunning haast benijdt, dat ze uit zijn pen en niet uit de uwe vloeide. Een hulde, die we hem te gereeder en te vrijer brengen, omdat dit woord van waardeering in niets te kort doet aan de beslistheid, waarmee we het ethische stelsel, gelijk dan nu_ niet Bavinck, Maar Gunning zelf het hier geeft, als ondermijnend voor het Christendom verwerpen”’. Nauwelijks kon de waardeering warmer betuigd. Maar daarom durft hij blijkens de kwalifikatie van de Ethische theologie ,,als ondermijnend voor het Christendom” te krasser zijn in zijn kritiek, En hij concludeert : ,,Wel verre van Prof. Dr. Bavincks strikt betoog te weerleggen, heeft Prof. Dr. Gunning dan ook slechts een nieuw bewijsstuk voor de juistheid van Dr. Bavincks aanklacht op de theologische leestafel neergelegd. Hij kon ook niet anders, want hij gelooft het zoo”. En men legge hiernaast nu eens het oordeel van Bavinck over Gunnings boekje, zooals hij in zijn correspondentie met Snouck Hur- gronje geeft. ,,Er is zeer veel Schoons in, vooral veel dat voort- Vloeit uit en getuigt van een warm hart, maar ook veel dat voort- komt uit een verward hoofd, dat helder denken nooit geleerd heeft’’, Is de overeenstemming tusschen beiden op dit punt niet buiten- 168 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. gemeen opmerkelijk ? Ja, wint Bav incks kritiek het in scherpte nog niet van die van Kuype r? Dit alleen maakt het verschil uit: Bavincks kritiek draagt een particulier, die van Kuy pet een publiek karakter. Hierdoor wordt onze onderstelling te meer gewettigd, dat de bijzondere structuur van Bavincks persoon- lijkheid zich niet kantte tegen kritiek als zoodanig, maar tegen openlijke kritiek. Kritiekloos was Ba vinc k allerminst. Natuurlijk schuilt hier geen onoprechtheid achter. Maar alleen zekere irenische zucht om door kritiek zich geen kritiek van anderen op den hals te halen en zoo een theologischen strijd, spreekwoordelijk om zijn felheid, te doen ontbranden. Kuyper stond destijds nog te vreemd tegenover de ziel van Bavinck, dan dat hij kon vermoeden, hoe hij hem getroffen had op de gevoeligste plek. Ook het leeftijdsverschil zal er het zijne toe hebben bijgedragen. Ba vinck was nog jong, telde nog geen dertig jaar, stond nog aan het begin van zijn loopbaan. Kuyper daarentegen had al jaren lang in den strijd vooraan gestaan. Daaruit valt het gemakkelijk te verklaren, dat de laatste meende het recht te hebben zijn jongeren collega openlijk te wijzen op wat hij gevaarlijk achtte. Daarenboven was de positie van Kuyper van dien aard — en die positie had hij zich stellig niet zonder zijn karaktereigenschappen verworven —, dat hij niet altijd persoonlijke gevoeligheden ontzag en ik voeg erbij: ook niet kon ontzien. Met dat al: Bavinck trok het zich aan. Van dit oogenblik dateeren de minder vriendelijke uitdrukkingen over Kuyper, welke boven werden genoemd. In het volgende jaar (1885) stonden zij nogmaals vrij scherp tegenover elkander. Het liep over een Christelijk Gereformeerd gymnasium. Op de Conferentie der Christelijke Gereformeerde predikanten in 1884 te Amersfoort was door Ds. S. Sypkens daarover een referaat geleverd. Ook Bavinck werd in de voor- loopige commissie tot oprichting daarvan benoemd. Het plan verkreeg vaster vormen. Dit ging echter rechtdraads in tegen het doel, dat zich de toen reeds bestaande Vereeniging voor Gym- nasiaal Onderwijs op Gereformeerden grondslag had_ gesteld. Deze laatste wilde de geheele Gereformeerde gezindte dienen, het comité, waarvan Bavinck de ziel was, wilde echter aan JAREN VAN INGESPANNEN STUDIE. 169 het gymnasium een bepaald kerkelijk cachet geven. Hier heeft men weer een van*die antinomieén bij Bavinck, welke bij de beoordeeling van zijn persoon niet mogen vergeten. Ruim in zijn waardeering, nam hij praktisch niet zelden een veel enger standpunt in, dan men van hem verwachten zou. Dat bleek reeds te Franeker, waar hij zich als een voorstander deed kennen van een kerkelijke Jagere school. Dat kwam ook nu weer uit. Kuyper maakte in De Heraut op dat gymnasium-plan aanmerking. Hierop volgde een ingezonden stuk van Bavin Ck, waarin hij verweer bood. Hij betoogde daarin o.m.: ,,Ofschoon enkelen nu nog zoowel als vroeger samenwerking op het gebied van ’t gymnasiale onderwijs met de Hervormde broeders ernstig wenschen, is de vervulling van dien wensch feitelijk onmogelijk geworden. Om van andere bezwaren, ook in den boezem der Commissie vroeger gerezen, niet te spreken; de sympathie der leden onzer kerk zou voor een gymnasium van gemengd karakter niet gewonnen kunnen worden. Op de laatst gehoudene Synode is duidelijk en schier eenparig uitgesproken, dat althans de Curatoren leden der Christ. Geref, kerk moesten zijn”.") Kuy per antwoordde: »Hierop zij aan- geteekend: dat alzoo opportuniteit leidsvrouw was. Omdat men onder de gescheiden broeders alzoo dacht, daarom richtte men het plan alzoo in. Iets wat o.i. dan alleen een argument is, bijaldien de heeren Bavinck c.s. van oordeel waren, dat de gescheiden broeders goed dachten.... Hier Schijnt dan ook de schoen te wringen. Immers, Dr. Bavinck zelf schijnt nu van oordeel, dat een gymnasium niet gereformeerd kan zijn, tenzij de curatoren leden der gescheiden kerk zijn’. Voorts sprak hij van een ,ongeoor- loofd en zondig kerkisme”. Ba vinck had aan het slot van zijn stuk geprofeteerd, dat een Chr. Geref. gymnasium wel niet spoedig Verrijzen zal, maar herhaalt, dat decommissie haar taak,,desniettemin als eene tijdelijk noodzakelijke heeft aanvaard om van de sympathie der Chr. Geref. kerk verzekerd te zijn en in de hoop, dat de Ver- eeniging van een Christel. Geref, Gymn. weldra haar speciale doel kan laten samenvallen met het algemeene, hetwelk de be- Staande Vereeniging voor Gymnasiaal Onderwijs op Gereformeerden 1) Heraut jg. 1885 No. 406 (2 Oct.) 170 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. grondslag zich voor oogen stelt”. Hierbij teekent Kuyper aan: ,,Dit laat hope. Want er blijkt uit, dat er nog tijd van beraad is, en dat Dr. Bavinck nog op laten glippen van het fameuse statuut uitzicht laat. Maar juist daarom doet het ons zeer een man als Dr. Bavinck z66 onbewimpeld de opportuniteitsvlag tezien hijschen’’. Daarop vraagt Bavinck niet andermaal in De Heraut gast- vrijheid, maar zet in De Bazuin zijn polemiek voort.') Hij drijft met K uy pers woord van zeer-doen een beetje den spot en zegt : Het is niet meer dan plicht, hem door een kort woord van deze smart te bevrijden, aan welke hij zich noodeloos en zonder reden heeft overgegeven”. De beschuldiging van opportuniteit werpt hij op Kuyper terug en tegenover de aanklacht van kerkisme brengt hij die van confessionalisme uit aan Kuypers adres. En hij eindigt met Kuy per het recht van spreken te betwisten, omdat hij nog altijd in de Hervormde Kerk bleef. ,,Want eerst als ge eene kerk hebt, die over de belijdenis uitspraak kan doen en doet, dan zijt gij er. En daar is Dr. Kuyper nog niet”. In het voorbijgaan zij hier medegedeeld, dat de actie voor een Christelijk Gereformeerd gymnasium op geenerlei succes kon bogen. Een paar jaar later klaagt Bavinck in De Bazuin: ,,Hoog was de verwachting van het Bestuur niet gespannen. Maar zelfs die geringe verwachting werd nog beschaamd. Van den dag der oprichting af heeft de Vereeniging weinig sympathie ondervonden’’.?) Men stuitte daarbij op een eigenaardige mentaliteit in eigen kring. ,,Daar waren er ook die spraken : wat gaan ons de kinderen der rijken en gegoeden aan! Willen zij hun zonen opleiden tot advocaat of dokter, tot natuur- of letterkundige, dat ze dan zelven al de kosten dragen. Wij moeten onze kinderen ook wel op eigen kosten voor allerlei ambacht of beroep laten opleiden; en wat meerder recht heeft een advokaat boven een kruidenier of wat onderscheid is er tusschen een bakker of een dokter !’’ Tusschen deze regels door leest men de bittere teleurstelling. Toch ziet Bavinck nog een lichtpunt: »£éne hope is er echter ; dat het Zettensch Gymnasium, hetwelk op gereformeerden grondslag staat, binnen niet al te lang tijds- 1) Jg. 1885 No. 41 (9 Oct.) 2) Jg. 1887 No. 41 (14 Oct.) JAREN VAN INGESPANNEN STUDIE, 171 verloop zonder eenig wetenschappelijk of kerkelijk bezwaar ook door onze ouders tot plaats van opleiding voor hunne zonen ge- kozen kan worden”. Hiermee was echter de idee van een specifiek Christelijk Gereformeerd gymnasium begraven. Tot een recht inzicht in de houding van Bavinck ten opzichte van Kuyper mag ook niet vergeten, dat het van het begin af Bavincks hartewensch geweest is met iets eigens voor den dag te komen. Telkens maakt hij in zijn correspondentie met Dr. Snouck Hurgronje er gewag van, hoe gaarne hij een eigen dogmatiek, een eigen ethiek zou geven. En dat verlangen naar iets eigens sloot ook in zelfstandigheid tegenover K u y per Het hinderde hem in deze periode, dat hij daarin nog niet was geslaagd. Het helderst treedt dit wel naar voren in een schrijven aan Dr. Snouck Hurgronje van7 Augustus 1888: ,,En voorts ben ik voor mijzelf in veel opzichten nog een zoekende, zooals de meesten. De Theologie moet op allen, die buiten haar staan, wel een armzaligen indruk maken. Zeker, omdat de meesten wel Zoo ongeveer weten, hoe het niet kan en slechts een enkele als Dr. Kuyper meent te weten, hoe het wel moet”. Vooral zij men echter op zijn hoede, zich van de geprikkelde stemming, welke er in dezen tijd ontegenzeglijk bij Bavinck tegenover Kuyper bestond, een overdreven voorstelling te Scheppen. Men bedenke, dat hij in kringen had verkeerd, waar Kuyper werd gewantrouwd. In Leiden was de meening over- heerschend, dat Kuyper ongeévenaarde gaven bezat, doch tevens ook een ongeloofelijke handigheid om het orthodoxe publiek voor zijn ideeén te winnen en daarin slechts bevrediging voor Zijn eerzucht zocht. Dat hijzelf geloofde, wat hij het volk voorhield, werd door menigeen aangevochten. Dat Kuyper- beeld heeft Bavinck nooit aanvaard. En hoe men onder de Christelijke Gereformeerde broeders over Kuyper_ oordeelde, herinnert men zich nog wel uit de bezwaren, welke te Franeker tegen Ds. Eskes werden ingebracht. Er waren er, die hartelijk met Kuyper sympathiseerden, maar de meerderheid vond het Taadzaam hem in de gaten te houden. Doch Bavinck hield het hun steeds voor oogen, hoeveel ze aan Kuyper verschuldigd waren. Ik heb al wat van particuliere correspondentie onder mijn HiZ DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. bereik lag — en dat was niet weinig — doorzocht, maar nergens heb ik één uitdrukking kunnen vinden, waaruit zou kunnen worden afgeleid, dat Bavinck aan Kuypers oprechtheid twijfelde. Bij het uitbreken van het kerkelijk conflict in de Ned. Herv. Kerk in 1886 schrijft hij aan Dr. Snouck Hurgronje: ,,Soms ben ik het aanschouwen van al deze twisten hartelijk moede. Van harte wensch ik, dat er op kerkelijk en schoolterrein spoedig vrede kome en een werken niet met maar naast elkaar. Polemisch ben ik dus maar om een irenisch doel. En zoo is het bij Dr. Kuyper ook, althans naar mijn beschouwing. Tijdelijk zal hij echter door allen, evenals vroeger Groen, als brekespel voorgesteld worden’’. En in een lateren brief oordeelt hij, dat het Handelsblad zich , dit geheele jaar door tegenover Kuyper etc. op eene zeer ignobele wijze heeft gedragen. Hoeveel er ook zij, dat ik in de orthodoxe richting en antirevolutionaire partij afkeuren moet; tegenover de liberale en ethisch-irenische speldeprikken en lasteringen heeft zij de sympathie van mijn hart”. Ook nu nog nam hij het dus zeer beslist voor Kuyper op. Maar als hij het heeft over wat hij in Kuyper afkeurt, komt hij gedurig terug op wat hij noemt diens suprematie. ,,Mij hindert dikwerf de wijze, waarop hij als partijhoofd opereert”, zoo heet het ergens. Verwonderen kan dit niet. Hierover zijn allen, die Bavinck van zeer nabij en van jongs af hebben gekend, het eens, dat er in hem geen ,,leider’’ stak. Hoe zou hij zich dan ooit ten volle in de positie van een , leider” Kunnen verplaatsen ? Nog dient hieraan te worden toegevoegd, dat Bavinck zich in zijn Kuy pe r-beoordeeling niet immer gelijk is gebleven. _Hij wisselde later zelfs nog eenige malen. Er zou een tijd komen, dat hij hooger dan iemand den lof van K uy p er ook als leider zong. Gaf de Ethische theologie alzoo de eerste aanleiding tot schermut- selingen tusschen Bavinck en Kuyper, zoo kan men de vraag niet de deur wijzen: hoe dacht Bavinck in dezen tijd dan over de Ethischen ? Ik zal eerst de meer vertrouwelijke bronnen raadplegen. Dan kan meteen worden uitgemaakt, of Bavinck de Ethische theologie misschien een heimelijke sympathie toedroeg, waarvoor hij in het openbaar niet dorst uitkomen. Welnu, in een JAREN VAN INGESPANNEN STUDIE. 173 brief van 11 Februari 1884 lees ik: » Het ontbreekt aan onze zijde aan een goed tijdschrift. Wel zijn er de Stemmen van Dr. Bronsveld en de Theol. Studién van Daubanton enz., maar dat is ook alles. Beide vertegenwoordigen eene tichting die met de mijne niet geheel sympathiek is. Steeds minder kan ik gelooven, dat den kant van de ethische richting uit de oplossing moet gezocht worden van de theol. en dus ook van’ de kerkrechterlijke kwestién, al sluit dit mijn oordeel natuurlijk volle waardeering yan de waar- heidselementen in die richting niet uit”. Uit den brief van 11 December 1884 citeerde ik reeds, hoe hij Dr. J. H. Gunning Jr. beschouwt, als een warm hart, maar ook als een verward hoofd, dat nooit helder denken heeft geleerd en hij laat er op volgen, dat dit van de Ethische theologen in het gemeen geldt. Ook verdienen deze zinsneden de aandacht (hij spreekt over zijn brochure over De la Saussaye): ,,Mijn bedoeling was alleen, dat Vermitte- lung van twee heterogene beginselen en wereldbeschouwingen tot niets leiden kan. Mijn eigen persoonlijke ervaring na den studietijd in Leiden heeft me dat geleerd. Men moet kiezen of deelen, zegt men; m.i. geldt het hier alleen, te kiezen ; van deelen kan geen sprake wezen”. En dan verzekert hij nogmaals, dat dit waardeering — waarbij hij dan speciaal doelt op de moderne theologie — niet behoeft in den weg te staan. Welk een krasse veroordeeling van de Ethische theologie ! Zij wilde juist deelen. Maar Bavinck houdt dit voor onmogelijk. Hoever staat hij innerlijk van de Ethischen af! Deze conclusie wordt door zijn publieke geschriften bevestigd. Behalve zijn geschrift over de theologie van De la Saussa ye moet hier genoemd zijn artikel in De Vrije Kerk over ,,De heden- daagsche wereldbeschouwing”. Daarin handelt hij over het pantheisme. Hiy ontleent zijn motto aan Groen van Prin- sterers ,,Ongeloof en Revolutie’: ,,Het Pantheisme, de ketterij bij uitnemendheid der 19de eeuw”. Dit is voor hem de grondfout van het pantheisme, dat het ineens alle grenzen uit- wischt, alle onderscheidingen opheft.1) En — zoo gaat hij voort — de dubbelzinnige eere, aan het pantheisme ingang en invloed verschaft te hebben op de Godgeleerde wetenschap komt aan 1) Jg. 1883 bl. 445. 174 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. Schleiermacher toe’’.1) Op theologisch gebied dienen de lijnen en tegenstellingen te worden gehandhaafd. Daarom hebben wij op onze hoede te zijn tegen de Vermittelungstheologie.*) Mannen als Neander, Ullmann, J. Miller, Twesten, Lange, Martensen, De la Saussaye, Oosterzee, Gun- ning e.a. hebben vele diensten bewezen. Maar dat hebben ze niet gedaan ,,door en ten gevolge van, maar juist in weerwil van en ondanks hun geinfluenceerd worden door deze machtige dwaling’”’.8) Naar aanleiding van dit artikel ontspint zich in De Vrije Kerk een discussie tusschen de professoren Bavinck en Gunning. Op de meest hoofsche wijze wordt die gevoerd. Gunning wint het echter in het complimenteuse van Ba vinck nog. Hij verzekert, dat hij in alles wat hij van Bavinck leest leerrijks en sympathetisch vindt. Hij constateert bij hem afwezigheid van partijstrijd.4) Hij stelt op overeenstemming met een man als hij is prijs.) Hij kwalificeert De Vrije Kerk als ,,het tijdschrift eener in mijn oog zeer eerbiedwaardige kerkgemeenschap’’.®) Hoe Bavinck van zijn kant hem te woord stond, blijke uit het slot van zijn eerste antwoord: ,,Houd mij, hooggeachte Broeder, deze opmerkingen ten goede. Zij werden geschreven in broederlijken zin en met warme erkentelijkheid voor al wat ik uit de geschriften van Ch. de la Saussaye heb genoten. Maar des ondanks en tot mijn innig leedwezen over het niet te vereffenen verschil, hoe meer ik de beginselen der Ethische Theologie indenk, hoe minder zij mijn verstand en hart bevredigen. Ch. de la Saussaye vond in de conscientie der gemeente ,,le critére de la vérité’. Het ethisch beginsel schijnt mij toe ook den toets van dat criterium niet te kunnen doorstaan’’.”) Ondanks de hoffelijke inkleeding staat hier niets minder, dan dat het verschil tusschen hem en de Ethischen niet te vereffenen is. Tevoren had hij o.m. zijn vroegere beweringen 1) pl. 450. 