Een bliksemschicht der XIX eeuw
Charles, Rudolf, editor
DE TIJDGENOOT OF HET GEBIED DER REDS. 50 Het eindresultaat is, dat de partijen — eene naturwet zijn, die men met woorden noch met kanonnen uit het veld slaat, maar die integden-deel den staat ten zegen kan verstrekken, wanneer zij door den staat erkent en onder staatsvormen gebragt wordt. Al moge dan ook onze - geheele natuur zich tegen dit dualismus verzetten, dat onze hoogmoed - zoo weinig streelt, men moet het wel nemen gelijk het is en als axioma beschouwen, En echter blijft het toch altijd nog slechts een schijnbaar dualismus. Even als man en vrouw slechts het gelijke van het tegen-overgestelde zijn, zoo zijn ook de partijen. Gelijk gene zich vereenigen om een kind te verwekken, zoo dienen zich ook de partijen te verbin-den, daar zij bij eerlijke grondstellingen toch slechts naar hetzelfde doel streven. Gelijk door het huwelijk de echt tot eene zedewet wordt verheven, zoo moet ook het partijleven zich tot eene zedewet ontwikkelen. Het spruit Voort uit een gelijk streven naar hetzelfde doel door verschillende middelen. Gelijk de liefde eene vereischte is tot den echt, | dient zijn ook bij de partijen aanwezig te zijn. Daar dit echter van des zwakke menschelijke natuur te veel zou gevorderd zijn, blijft er niets over dan eerlijke vijandschap. De dappere acht den dappere op het slagtveld. Ook op het geestelijke gebied bestaat dapperheid, en waar ze gevonden wordt, eert de vijand slechts zich zelf door haar te eeren. Ridderlijkheid is de leus waaronder twee dappere vijanden elkander be-, strijden, zonder tot het dierlijke te vervallen. Datgene echter,  Dr. Louis Buchner, voorkomende in het Tijdgenoot op het gebied der rede” N°. 3, over mijne- “ Synthetische overdenkingen” enz., geven mij aanleiding hem voor de mij bewezen eer en welwillendheid te bedanken; en tevens enkele on juiste zienswijzen van den Criticus aan te toonen, welke, naar mijne meening, gedeeltelijk toegeschreven moeten worden aan de dikwijls onzamenhangende en duistere uiteenzettingen in die proeve, waardoor Dr. Louis Buchner mijne bedoelingen niet overal even juist begrepen heeft, en gedeeltelijk aan het hem niet bekend zijn van de Nederlandsche vertaling van dat Werkje; naturlik, minder onvolledig dan de twee eerste Fransche uitgaven. Moge hem dit aansporen om de Werken zelve van Auguste Gomial te eas m Dr. L. Buchner veronderstelt met rvegt, blz. 87, dat het niet gering- schatting was van den Duitschen geest, welke geleid heeft bij de bepling der rangschikking van de volkeren van Europa, betrekkelijk den graad van P Dr. L. Buchner veronderstelt met rvegt, blz. 87, dat het niet gering- schatting was van den Duitschen geest, welke geleid heeft bij de bepling der rangschikking van de volkeren van Europa, betrekkelijk den graad van P Dr. L. Buchner veronderstelt met rvegt, blz. 87, dat het niet gering- schatting was van den Duitschen geest, welke geleid heeft bij de bepling der rangschikking van de volkeren van Europa, betrekkelijk den graad van P Dr. L. Buchner veronderstelt met rvegt, blz. 87, dat het niet gering- schatting was van den Duitschen geest, welke geleid heeft bij de bepling der rangschikking van ositivisme, waarin hun geest zich bevindt. Het was, volgens de leer van Auguste Comte, de naturwissenschaftliche rang, welke het protestantische Duitschland toekomt, naar de wet der drie achterteenvolgende toestanden van al onze begrippen, door hem ondekt; en omdat het Catholicisme meer organisch is dan het Protestantisme en dit gemeen het Protestantisme en Metaphysische den menig Catholiek; en dit schijnt vooral het geval te zijn met de in Duitschland bekende zooge-naamde » Naturalisten”, 266 als Dr. Louis Biichner, Jacob Moleschott, Heinrich Czolbe, enz. Blitz. 39 leest men, dat de menschenliefde (sympathie, humanitéit) den naam der heilige maagd diende te dragen; terwijl de bedoeling van den Schrijver was, dat deze naam, uit dankbaarheid voor de bewezene diensten van het Catholicisme, zowde kunnen behouden worden voor de verpersoonlijking van de sympathie of menschelikheid, iets, waarover onze nakomelingschap zal moeten beslissen. Verder staat er, dat het Positivisme de uitspraak van Kant huldigt: "De dood der leerstellingen is de geboorte der zedekunde." Het spreekt, dunkt mij, van zelf, dat Kant hier alléén de hem hekende leerstellingen bedoelde, namelijk de theologische en metaphysische en niet de positive leerstelling, welke in de wetenschappen besteat; zoodat de positive of wezenlijke zedeleer, alsdan, op hen en niet meer op louter gevoel gevestigd is. Het Protestantisme, eene ontkenning van het verledene in het algemeen, en van het bijzonder zijnde, en daarom eene ontbindende leer, wordt dan alléén een. En terugang, wanneer het langer dan noodig tot den natürlichen drieledigen vooruitgang van het menschelijkheid, op eene kunstmatige of op eene gedwongene voorugend, en z66 hunne geregelde ontwikkeling belet. De positivistische eeredienst is noch godloochende, noch uitsluitend stoffeenden en zinnelijk. De positivisten vatten het denkbeeld van God, den Schepper, de Voorzienigheid en het Opperwezen, niet als eene person of eene entiteit op, maar houden deze wijze van dat denkbeeld op te vatten, voor eene noodzakelijke, voor loopige logische kunstgreep, om de verschijnselen, in arwachting van beter en vooral van nuttiger en wezenlijker, namelijk tot dat men er de wetten van kent, te verklaren, en geven een juist bepaalden zin aan het woord wet. Het positivisme verwerpt niet, zoo als op blz. 40 beweerd wordt, het woord godheid, maar geeft daaraan eenen positiven, dat is: eenen wezenlijken en begrijpelijken zin. God is volgens die leer Liefde en Waarheid, en deze laatste weder in eenen juist bepaalden zin opgevat; anders gezegd de zn- en wifwen-dige menschelijkheid; het hoogste ideale, dubbele en drievoudige Wezen dat wij kennen. Op blz. 41 dient de hekende wet van Aristoteles: nihil est in intellectu quod non fuerit in sensu’ aangevuld te worden met het: » nili intellectus ipse van ZLeibnitz; met het eeuwige onderscheid, dat Kant het aangetoond tusschen de twee wezenlijkheden, de ééne odjectie. 4A +t 32, de andere subjectief, van alle menschelijke begrippen, en eindelijk met de systematisatie van deze leerstelling, door Auguste Comte, welke haar verbindt aan de algemeene wet: valle levensverschijnselen, van welk organisme ook, zijn ondergeschikt aan den voortdurenden invloed van het medium, waarin deze organismen ont Staan zijn.” Op blz. 42 wordt gesproken van gevoel, verstand en wil; terwijl dit zou moeten zijn Lieven, denken en doen, waarvan de organen zich wederkeerig in het midden-boven, in het boven vddr en in het ender-achter gedeelte der hersenen bevinden. Op blz. 43 staat de positivisten ~wwéllen evenwel” enz., terwijl zij eigenlijk niets willen; maar geloven, of wel de innige overtuiging hebben van eenen gedurige toenadering tot de heerschappij. niet alléen van wat men gewoonlijk den geest noemt, maar van lefde (sympathie of menschelijkheid) en waarhetd (in eenen juist bepaalden zin); en de geestelijke magt, welke zij zich voorstellen, is niet tot een geheel ander doeleinde bestemd, dan dat, waar naar het Catholicisme, in de middel-eeuwen, streefde; maar zal dat zelfde doel zekerder en spoediger bereiken, en wel door eindelijk eenheid te brengen in alle menschelijke, zowel individueele als gezamenlijke werkingen. De taak van de positivistische maatschappij is niet alleen tweeledig, zoo als op blz. 42 beweerd wordt; maar vierledig, en bestaat: 1°. In het, door ondervinding, aanwijzen van de Wetten, welke de werkingen van den eigenlijken geest; die van het hart, en die van het karakier volgen; en bij gevolg, de juiste k ennis der alemeene regelen, om met zekerheid tot het onderzoek der waarheid, tot het verteederen van het hart en tot het veredelen van het karakter, te werk te gaan. Waaruit het bestuur van de hervorming der algemeene opvoeding. "Het medewerken tot den vooruitgang der verschillende bijzondere positive wetenschappen, en 4°, De eenigste hechte gronden te leeren kennen van de maatschappe lijdke ophanden zijnde hervorming, welke den staat van krises (de bestaande verwarring in het zedelijke en dichterlijke; in het wijs- geerige en wetenschappelijke, en in het staatkundige en nijyerheids« gebied) kan ten einde brengen; en waarin zich tegenwoordig de meest beschaafde volkeren, sedert zoo lange (vijf eeuwen) bevinden. Dr. Louis Biichner, blz. 45, spreekt hiervan, als zijnde dit de normale toestand van het menschelijke geslacht. Op blz. 44 wordt beweerd, dat aan allen, welke in twijfel verkeeren en niets meer gelouven, het positivistische stelsel Øerstond eene onvergelijkelijk gemoedskalmte, eene vroeger nooit gekende opgeruimdheid, en zielrust moct schenken, terwijl de bedoeling des schrijvers was, dat het daartoe den onfeilhaar zekeren weg aanwijst, en altans verveling, twijfel en besluiteloosheid doet ophouden. Dr. Louis Biichner twijfelt aan de toepassing van het positivistische stelsel en dit kan, dunkt mij, buiten de reeds aangehaalde oorzaken, nog dddr aan toegeschreven worden, dat hij zich in dezelfde stelling bevindt met betrekking tot het Positivisme, als de Schrijver zelf vroeger, toen hij eene minder volledige kennis van deze leer had. et was aan een uitstekend genie voorbehouden, zoo als Auguste Comte, om uit dat onophoudelijke heen en weder slingeren, tusschen verschillende meeningen, riglingen en instellingen van het verledene der menschheid, (alle slechts voorloopig) bepaalde wetten te ondekken, welke hem in staat stelden, de toekomst met zekerheid en zelfs met min of meer juistheid te voorspellen, en daaruit het tegen-woordige te regelen. De merkwaardigste zijde van het positivisme is néet in zijne ontken-nende rigking gelegen; maar in die rigtting, aan de welke het zijnen naam ontleend. Het verwerpt en ontkent niets van het verledene; maar beoordcelt alles door het te rangschikken en het te dagteekenen. Dr. Louis Biichner gebruikte hier (bl. 45) het woord »natuur” in eenen metaphysischen zin, namelijk als eene entitezt, De natur brengt niet alleen niets, volgens een bepaald stelsel, voort; maar brengt zelfs niets, hoegenaamd voort. Het is, en 266 begrijpen het de positivisten, de onophoudelijke vervorming der stof, welke de waarneming der naturivierkommende verschijnselen en dus ook haar bestaan mögliche maakt. Het is de natur, de eigenschap of werking der stoff, om  doening en denkt daarna om te handelen. Het is nog in zijne kindsch- heid en jeugd, en wordt thans eerst mondig. Tot nu toe wordt het door personeele instincten en behoeften beheerscht, z66 dat wel het woord egoist, maar niet dat van altruist bekend was. Maar sedert het bestaan der menschheid vervormen zij (de personeele instincten en behoeften) zich gedurig in maatschappelijke diyfveeren, en wanneer men bedenkt wat het verledene der menschheid geleverd heeft, niettegen- staande het het heerschende egoisme, de onkunde en de zwakheid van hare kindschheid; dan is de uitkomst van hare toekomst, daaruit te voorzien, niet twijfelachtig en onvoegelijk, maar bewonderenswaardig. Ww. BY, DE CONSTANT REBECQUE OVER HET ONEINDIGE, BRIEF AAN DEN ABT GRATRY, PRIESTER VAN HET BEDEHUIS DER ONBEVLEKTE ONTVANGENIS. DOOR CE i) eB IM GAS Th Rae » Minheer! Ik heb met al de aandacht, die het verdient, het wijsgeerige werk gelezen, dat gij uitgegeven hebt onder den titel van » Kennis van God.” Dit boek, waarin gij ten doel hebt het bestaan van God te bewijzen door het denkbeeld van het oneindige, en tenzelfden tijde aan te too- nen, dat er eene noodzakelijke betrekking bestaat tusschen de rede en het geloof, is een merkwaardig verschijnsel in het tijdvak dat wij beleven. Sedert anderhalve eenen het gelöst oderling eenen tweestrijd op leven of dood aangevangen, terwijl beide partijen in den geheelen loop der worsteling de gedachte hebben geopenbaard, haben tegenstander te dooden, om onverdeeld over het menschielijke verstand te kunnen heerschen. Al de belangrijke werken, door de Katholijke godgeleerden en schrijvers sedert de omwenteling geschreven, zijn door eenen onverzoenbaren haat tegen de rede en de wijsbegeerte in de pen gegeven. Gij zondert u van dit leger af; godgeleerde en wijsgeer beide zijnde, verleent gij kenau, verleent gij kent haar de magt toe door hare eenen middelen het bestaan van eenen God en vele andere hoofdwaarheden te betoogen; als godgeleerde tracht gij de redelijke waarheden, die gij de inleiding tot het gelöst noemt, met de leerstellingen der godgeleerd- heid te verzoenen, Ik wil niet onderzoeken of deze herstelling van de menschelijke rede, die de hedendaagsche rig Ting van de bekwaamste godgeleerden schijnt te zijn, ook een valstrik zij, voor de wijshegeerte gespannen, om haar in den schoot van het gelöst terug te voeren, en haar weder tot de dienares van de godgeleerdheid te maken. Deze te-rugeang tot de middeleeuwen is eene hersenschim. Er is voortaan geworden, geen verbond mogelijk tusschen de menschelijke rede, die vrij gewordene slavin, die hare reeten begrepen heeft, en alleen zich zive veranwanden erkent, en het gelöst, welks juk zij verbroken heeft. Wanneer ce godeeleerden vermeenen dat de wijsgeeren overwonnen zijn, dat zij zich terugtrekken uit den strijd, dan vergissen zij zich op eene gevaarlijke wijze. De toenadering die zij willen daarstellen tusschen de waarheden der rede en de leerstellingen van het gelöst, is eene inconsequentie van hunne zijde; eene dergelijke toenadering kan alleen geschiedeu door een oordeel der rede. De stelling van dit vraagstuk vestigt reeds de rede als opperste regter, en zij zal voorwaar niet van haren zetel afstappen om zich aan het geholt te onderwerpen, dat er in toestemt voor haar te verschijnen en haar tot regter aan te nemen. Welke ook de bewegredenen der godgeleerden mogen zijn dezen wee in te slaan, ik vooronderstel dat gij, Mijnheer, door de opregtheid uwer overtuiging beheerscht, deze inconsequentie niet bespeurt, waarin gij zoo wel als alle godgeleerden vervalt, die, terwijl zij de opper- magt van het geloof verkondigen, nict ophouden zich op de rede te beroepen, om hunne gelofsstellingen te regtvaardigen. Ik laat u al de verdienste van deze opregtheid in uwe dwaling, en omdat gij u op het gebied der redenering hebt begeven, stel ik mij voor u daarop te bestrijden. Als priester, godgeleerde en wijsgeer, stelt gij u in het strijdperk, omstuwd door eenen schitterenden stoet godgeleerden en wijsgeeren. Met Plato, Aristoteles, St. Augustinus, St. Thomas van Aquina, Descartes, Pascal, Malebranche, Fénélon, Petau, Thomassin, Bossuet en Leibnitz, betoogt gij het bestaan van het zuiver oneindige, en tracht gij de waarheden der rede met de leerstellingen van het ge- loof te vereenigen. Uwe leer is, zegt ge, overeen Komstig met die van het Concilie van Amiens, bevestigt door de goedkeuring van den Heiligen Stoel, en voortdurend in de Katholijke scholen beleden; uw werk is daarenboven met de dubbele goedkeuring voorzien van den Aartsbis- schop van Parijs, en van de beoordeelaars aan den Index te Rome. Door ce zulke magtige peten geschraagd en over al de wapenen beschikkende, die in het tuighuis der godgeleerdheid aanwezig zijn, zijt gij, Mijnheer de abt, een gewigtige tegenstander; ik tast u alleen aan en ik betreed het strijdperk dat gij gekozen hebt, met niets in de hand dan eenen slinger en cenige kleine steentjes, waarvan ik, door de rede geholpen, een goed gebruik hoop te maken. Ik weet wie gij zijt en ik moet u zeggen wie ik ben. Dank zij der omwenteling, heeft thans ieder schrijver het regt verkregen, zijn ge- laat onbedekt te vertoonen, en met volle vrijheid te zeggen, wat hij denkt, wat hij ziet. Men verbrandt de wijsgeeren niet meer, men we- derlegt hen, wanneer men dit kan. De woordenwisseling door de vrij- heid beschernd, wordt even opregt als volkomen, en de waarheid kan er slechts bij winnen. Ik maak dus van dit regt gebruik, en ik zal u zeggen dat ik volgeling der rede (rationalist) en algoddienaar (pantheist) ben. Mijn doel, met het aanvallen van uw werk, is u, in tegenspraak met de leeringen der godgeleerden en der wijsgeeren, wier werken gij nagevorscht hebt, in tegenspraak met uwe eigene beweringen, aan te toonen. P 1°. Dat het oneindige geen enkelvoudig wezen is; 2°. Dat het oneindige niet scheppen kan;. 3°. Dat de rede onvereenigbaar is met het geloof. Voor dat ik tot mijn onderwerp zelf overga en de eerste vraag be- handel, die het onderwerp uitmaakt van dit schrijven, vermeen ik dat het onvermijdelijk is, mijne tegenspraak te doen voorafgaan door eenige opmerkingen over de werkingen der rede, waaraan men den naam geeft van methoden, en waarmede gij u zeer sterk hebt bezig gehouden. Ik vermeen niet dat er eenige methode bestaat om tot het betoog der waarheid te geraken. De rede is een zeer zamengesteld vermogen, of liever eene vereeniging van vermogens, die alle tot het zelfde doel leiden. De waarneming der feiten, het besluiten, het aflei- den, de vooronderstelling, de tegenstelling, de overeenstemming, de algemeenmaking der denkbeelden, de afzondering, de be- gripsverbinding zijn uitingen, die alle even nuttig zijn en die dienen om elkander aan te vullen, en elkander wederkeerig te toetsen. De rede moet er zich om strijd van bedienen in de gewigtige vraagstukken die zij behandelt; niets is dus te veel in de middelen waarover z I be- schikt. De eenige goede methode is dus ze te gebruiken, naar gelang van de behoefie en de omstandigheden, ten einde tusschen de denkbelden en het bestaande die verhevene en volmaakte gelijkheid te brengen, die de waarheid is. De rede is het werktuig der wetenschap, en daar de wetenschap berust op de werkelijkheid der betrekkingen, die tusschen de dingen zelve bestaan, even als tusschen de denkbelden die ze vertegenwoordigen, is de rede niet alleen in het bezit van het vermogen, deze betrekkingen waar te nemen en ze te becordeelen, maar zij heeft ook in de verständigen vermagens, die haar ter hulpe komen, de magt, de termen voort te brengen van vergelijking, gelijken, verschillenden, of tegenstrijdigen zonder welke zij geen bepaald oordeel kon uitspreken. Dit vermogen, de termen van vergelijking voort te brengen, welke zij noodig: heeft, gaat zoo ver, dat de rede, om bepaald te kunnen oor-deelen over het bestaan van het wezen, er eene ontkennende term van hare eigene vinding tegenover stelt, waaraan zij den naam geeft van niet, of van niet-wezen. Deze term, die geen werkelijk voorstelt, is inderdaad, onmisbaar, om door tegenstelling te beoordeclen en om te kunnen bevestigen, volgens de wetten der verstandsleer, dat het wezen bestaat. Bij dit vermogen der rede met ledige woorden, termen van vergelijk konnen zonder denkbeelden en zonder werkelijk voorstellen, voorstellen, zijn de denkbeelden, die werkelijk bestaande dingen voorstellen, allemen te maken of af te zonderen, ze te benamen en ze zelve door te kenstellen. Wij vindt aldus eene soort stelkunde uit, waar- van de woorden de verkortende formulen zijn, hetgeen haar veroorlooft de termen van vergelijk, door middel van welke zij hare beslissende besluiten moet verzekeren. Deze afgetrokkene taal, die de bovennatuurkunde kenmerkt, eene wetenschap, die voor de naturkunde en de kennis der werkelijk is. wat de stelkunde voor de meetkunde is, is geheel kunstmatig; zijn is eigenlijk gezegd meer een werktuig voor de wetenschap, dan eene werkelijk werktenschap. Naast de voordeelen die zij verschaft, vertoont zich een groot gevaar, dat om woorden, algemeene teekenen, uitdrukkingen van denkbeelden die van hun doel afgeleid zijn en waarvan men he T spoor verloren heeft, als werkelijkke zaken te doen aanemen. Door deze woorden, waaryan de verbeelding zich meester maakt, brengt deze, door ze te verper- soonlijken, denkbeeldige afgoden voort, hersenschimmige waarheden, gevormd van ijle denkbeelden, die in het verstand bestaan even als de werwevende schaduwen der werkelijkheden. Er bestaat voor de rede geen ander middel tot de waarheid terug te keeren, en dat is een der voornaamste diensten, die zij den mensch bewijzen moet, dan onophoudelijk zijne denkbeelden terug te voeren tot de zaamgevatte (concreete) voor- werpen, die zij voorstellen, en waarvan het gebruik der afzondering (abstractie) hen verwijdert. Aldus vindt men, bij het verlaten van het gebied der afgetrokkene bespiegeling en der bovennatuurkundige formulen, de werkelijke waarde der woorden terug, benevens die der algemeene denkbeelden, die hun voorwerp in de naturilijke orde hebben. De entleding herstellt zelfder tijd tüsschen de denkbelden en het bestaande, de juiste beteekenis der afectrokene formulen, die de begripsverbindung uit het oog had doen verliezen, en verzehrt aan die formulen eene wetenschappelijke verriging, zonder gevaar voor de waarheid. Na deze voorloopige bemerkingen over de werkingen der rede en hare verriging, will ik mij niet ophouden bij de verschillende methoden, waardoor het verstand tot het bewustzijn van het oneindige geraakt, en die volgens u zijn: het besluiten, het wegvagen, de oneindigdeelige berekening. Deze vraagstukken zijn slechts van een zeer ondergeschikt belang. Ik erken dat de mensch, door de naturlikke bezigheid zijner rede tot bet denkbeld van het oneindige geleid wordt. Ik zal er nog bijvoe-gen dat al de wijsgeeren, zelfs zij, die gij stofeerende of godlooche-nende noemt, dit denkbeld hebben gehad en dat zij het begrip, dat zij er van hadden, op eene zekere wijze uitgedrukt hebben. Inderdaad, het is onmog Elijk dat de mensch er niet toe geraakt, dit denkbeeld te erlangen, omdat hij bestaat in het oneindige, dat hem van alle zijn aanwezen beroert, waarin hij left, gevoelt, zich beweegt, denkt, en waarvan hij als zelfstandigheid en als verschijnsel een onvervreemdbaar deel uitmaakt. In onmiddelijke betrekking tot het oneindige staande, voert zijn rede, dat vermogen, welks hoofddoel de waarneming der betrekkingen is, zoodra zij in wer-king treedt, hem onvermijdelijk tot het begrip van het bestaan van het oneindige, door het feit zelf van het verband dat er bestaat tusschen hem en dat oneindige, waarvan hij een deel uitmaakt. - De mensch kan zijne blikken niet cm zich heen slaan, zonder de onmetelijkheid op te merken van de uitgestrektheid, die hem steeds een grenzeloos verschiet vertoont, eene volheid van aanwezen, waarin al wat bestaat, de werelden, de hemelsche ruimten een geheel vormen’ zonder oplossing der opeenvolging. Wanneer hij van de aanschouwing van het gezamelijke tot de onder- verdeeling overgaat, kan hij de dingen, die onder verschillende en in zich zelve beperkte vormen bestaan, niet zien, zonder door hunne ver- scheidenheid en hun onnoemelijk getal getroffen te worden. Deze zijn de eerste zaden van het denkbeeld van het oneindige, die de beschouwing van het geheelal in hem werpt, hetzij door het gezigt van het gezamelijke, hetzij door het gezigt van zijne onderdeelen. Die -gaden ontkiemen daar door de inwerking der rede, zij ontwikkelen zich j en brengen eindelijk het volkomen en volstrekte denkbeeld voort van 58 het oneindige, in tegenstelling van dat van het eindige, dat het om- vanet en dat het in zijne afgetrokkene en ontkennende formule schijnt te vernietigen, ofschoon in werkelijkheid het alleen in zich opnemende, als het noodzakelijk bevattende. De rede komt niet altijd door eenen enkelen sprong tot het denk~ beeld van het oneindige, ofschoon zij dit doen kan door tegenstelling en tegenoverstelling, zij gaat door een overgangsdenkbeeld, dat van het onafgebakende (indéfini), In dezer voege bezit zij drie denkbeelden en drie uitdruksvolle formulen van al wat bestaat. Deze drie afgetrokkene formulen zijn voor haar termen van vergelijking, die het van belang is juist te omschrijven. De geheele oplossing van het oneindigheidsvraag stuk ligt in deze omschrijving. Het eindige is de aleemeene formule waarin het aanwezen gehuld is van alle mogelijke zelfstandige wezens, als onvervreemdbare deelen van het geheelal; zij is toepasselijk op alle zaamgevatle wezens, wier menig- vuldigheid oneindig is; zij bevat in hare algemeenheid al diegene, welke | den mensch bekend zijn, zoo wel als die, welke hem onbekend zijn. In dier voege, dat de formule zelve van het eindige, voor zoo verre zij in hare afgetrokkene aleemeenheid, al de eindigende wezens in on- eindigen getale bevat, volmaakt gelijk in beteekenis zou zijn met die van het oneindige, wanneer de rede, door haar van die van het onein- dige te onderscheiden, haar niet het ambt waarborgde dat zij te ver- vullen heeft, om eene algemeene hoedanigheid uit te drukken van alle dingen, onderscheiden door hunnen vorm en beperkt in den tijd, ver- gelijkbaar met alle andere, die even als zij eene grootte en eenen be- perkten duur hebben. Door de tweede formule, het onafgebakende, verstaat men alle dingen, alle grootheden, alle hoeveelheden, waarvan de omvang niet bekend is en die de grens der ondervinding en der berekening overschrijden. De formule van het onafgebakende verklaart niet dat die grootheden, die toenemende hoeveelheden, wier omvang onbekend is, grenzelos zijn, maar zij duidt integendeel aan dat deze grenzen bestaan, hoewel zij onbekend zijn. Zij is eene tweede formule van het eindige, die van het onbepaalbare en het onbepaalbare eindige; zij is van toepassing ep alle eindige dingen, die onder deze klasse vallen, en die reeds tot de orde der begrijpelijke dingen behoort, zij dient tot overgang voor de rede, om zich te verheffen van het eindige, waarmede menhaar niet dient te verwarren; zij neemt eene oneindige menigvuldigheid van termen aan, als orde der eindige dingen. Hoewel het onbepaalbare tot de orde der begrijpelijke behoort, zoo heeft het toch eenen graad van proefondervindelijk betoog, die het gemeen is met de eindige din-gen in het waarneembare gedeelte dat haar behoort. De derde formule, die van het oneindige is, even als de beide eer- sten, een afgetrokken term door middel van welken de rede, — zonder zich te storen aan al de afzonderlijke en bepaalde wezens, wier grenzen zij in het oog houdt, of van al de onbepaalde grootheden, die zij als mogelijk en als werkelijk bevat, al wat op het gebied der ondervinding en daarbuiten bestaat, tot begripsverbindingen maakt, zonder iets op zich zelf te beschouwen. Door deze volstrekte algemeenmaking der, ya De eS Se 59 denkbeelden, die al de eigenaardigheden der zelfstandige voorwerpen en hunne grenzen doet verdwijnen, vormt zij zich eene uitdruksvolle for- mule van al wat bestaat, van het wezen in het algemeen, formule Waarvan zij de eindigen heeft, om haar aan die van het bijzondere, het afzonderlijke, het op zich zelf staande als vergelijkingsterm tegenover te stellen, en zij verheft zich aldus tot het begrip van het algeheele, waaraan zij allereerst eenen ontkennenden naam geeft, die aan den vorsprong van dit begrip herinnert. Die naam is ~ het oneindige.” De formule van het oneindige, die al het bestaande, op verschillende graden van uitgestrektheid of van magt, de eindige en de onbeperkte wezens in een algemeen en begripsverbindend denkbeeld zamenvat, die in zijne volkomene en afgetrokkene eenheid, het voorwerp en het on- derwerp van ieder denkbeeld, iedere zelfstandigheid of verschijnsel, iedere betrekking, iedere magt en werking, elk getal, elke bepaalde hoeveelheid omvangt, — zou, wanneer zij ontkennend blecf, in hare afeetrokkene eenheid, slechts een denkbeeld vormen zonder duidelijk afgeteekend voorwerp, een waar niet van denkbeelden. Maar beang- stigd dat zij niets meer te verrigten had tegenover het oneindige, welks bestaan zij niet meer begrijpen zou, wanneer het ontkennend bleef, en wijders meesteres blijvende van de formulen die zij voor haar gebruik uitvindt, verandert de rede deze formule, en herleidt ze in eene stellige formule, waaronder zij hare voorwerpelijke werkelijkheid terug erlangt. Deze formule is: ~het al.” Dusdanig is de normale formule van het oneindige, van het volkomene en volstrekte wezen, buiten hetwelk niets bestaat, en niets bestaan kan, hetzij als zelfstandigheid, als verschijnsel, als wet, of als handeling, hebbende ieder verschijnsel de zelfstandigheid tot grondslag en iedere handeling tot oorzaak van haar wezen, en tot geleider der mogelijkheid, de veelvuldigheid der termen in de zelfstandigheid. Werkelijk geheel, in het werkelijk en tezamengevatte oneindige, dat het geheel uitmaakt, is er ten zelfden tijde eenheid en veelvuldigheid, en dit sluit in dat alle onverreemdbare (integrerende) deelen van dit geheel, hetzij als zelfstandigheid, hetzij als plaats heb-bende of mogelijk verschijuselen, werkelijk en deugdelijk daarin bestan. De drie afgetrokkene termen van het eindige, van het onafgebaken-de, dat slechts eene tweede klasse is van het eindige en van het oneindige, houden dus op elkander wedersprekende en tegenovergestelde termen in het geheel te zijn. Zij verliezen zich daar in eene volstrekte begripsverbinding, waar de tegenstrijdigheid der wetten niet meer mo-gelijk is. Het zou inderdaad ongerijmd zijn te zeggen dat de gedeelten, waaruit een geheel zamengesteld is, in tegenspraak van aanwezen daar-mede zijn, met andere woorden, dat als het eeheel bestaat, de deelen niet bestaan, of dat, als de deelen van een geheel bestan, het geheel niet bestan, ook stelt de rede, die dergelijke tegenspraken niet erkennen kan en buiten het oneindige of het volstrekte geheel zelfs in gedachte eene zelfstandigheid, noch een verschijnsel kan laten voortbestan, om al dezen woordenstrijd over het oogenschijnlijk tegenstrijdige bestan van het oneindige en het oneindige enkele brengt, door eene begripsverbindung, die de kracht heeft van eene oppermagtige en onherroepelijke regt-spraak. Deze vergelijking kan op de twee volgende wijzen gesteld worden:  eene enkele term laat bestan, het geheelal, houdt op eene afgetrokkene formule te zijn; on-middelijk toegepast op hare tezamengevatte werkelijkheid, op het geheelal zelf, doet zij zich hierin, in zijnne volstrekte eenheid en zijnne oneindige verscheidenheid als het stellige voorwerp van alle mogelijke wetenschappen kennen. Alsdan is het doel bereikt, de rede heeft in deze zaak aan hare bestemming voldaan door de waarheid te erkennen en het bestaande. Ik heb alle erst eene zuivere, naauwkeurige verklaring van het on. eindige willen geven, zoo als de rede die kan en moet vormen, ten einde naar deze voorstelling de vergelijken en te Neoole deelen, die gij zelf er van Hebe gegeven en die welke gij uit uwe boe-ken getrokken hebt, door ze aan de godgeleerden en de wijsgeeren te entleenen, uit wier werken gij geput hebt. Ik kies die verklaringen, die, afgescheiden van hetgeen er voorgaat, of hetgeen er op volgt, in zich zelven volkomen blijven, ten einde niet het verwijt op mij te laden, ze verminkt te hebben om er den zin yan te kunnen ontaarden. G1 Verklaring van Malebranche, aangehaald op de bladzijden 395, 396 van het Iste deel: "God is deine die is, dat wil zeggen het wezen dat in zijn essentic al het werkelijke of het volmaakte in alle wezens insluit, het allezins oneindige wezen, in een woord, het wezen. Onze God is het wezen zonder eenige beperking of begrenzing, hij sluit in zich zelven op eenene voor al het eindige onbegrijpelijke wijze, alle volmaaktheden in, al wat waarachtige werkelijkheid is, in alle wezens, zoo geschapene als mogelijke. Hij sluit in zich, al wat werkelijkheid of volmaaktheid in de stof is, dat nietigste en onvolmaakte der wezens, maar zonder hare onvolmaakteid, hare begrenzing, hare nietheid (neant), want er is hoegenaamd geene nietheid in het wezen, geene begrenzing in het oneindige. Aldus is onze God al wat hij is, overal waar hij is, en hij is overal." Gij drukt u op de volgende wijze uit op bl. 405, 406, deel I, wan- peer ge over Fénélon spreekt, en ik haal uwe woorden aan, om Nog meer gewigt te geven aan de omschrijving die volgen zal en die gij aan hem onleent. Wij heben het reeds gezegd, de naauwkeurigste wijsgeeren zijn de godgeleerden. Sint Augustinus is naauwkeuriger en doordringender in de wijsbegeerte dan Descartes, om dat hij meer godgelcerde is. Fénélon en Bossuet zijn naauwkeuriger dan Malebranche en Pascal in de wijsbegeerte, omdat de beide laatsten geene godgeleerden zijn. Wat Fénélon betreft, dat men zich niet in hem vergisse, hij is een bewonderens-waardige godgeleerde..,. als wijsgeer. Fénélon is de naauwkeurigste wijsgeer van de zeventiende ecuw. Het groote wijsgeerige denkbeeld van deze eeuw, was het denkbeeld van het oneindige, Hieromtrent is Fénélon, het volledigste, het duidelijkste, het zekerste. Vreemd voor-waar, hij is beter bekend met de bovennatuurkunde van het oneindige Leibnitz zelf, de vinder van de oneindigdeelige berekening. Hij vermijdt overigens alle uitersten, zoowel dat van Pascal, als dat van Malebranche, benevens de eigendunkelijkheden van Leibnitz, en verscheidene anderen. Omschrijvingen van Fénélon, bl. 428, 424, le deel. God is waarlijk in zich zelven, al hetgeen werkelijks en stelligs is in de geesten, al hetgeen werkelijks en stelligs is in de ligchamen, al hetgeen werkelijks en stelligs is in het bestaan van alle mogelijke schepselen, waarvan ik mij geen duidelijk denkbeld kan vormen. Hij heeft het geheele wezen van het ligchaam, zonder aan het ligchaam gebon- den te zijn; het geheele wezen van den geest, zonder aan den geest -gebonden te zijn; en eveneens van alle mogelijke essentién. Wij is in dier voege geheel wezen, dat hij het wezen van ieder zijnner schepselen bezit, doch met ophefling van de grens, die hen beperkt; neemt alle grens weg, neemt alle verschil weg, dat de wezens in soorten afsluit, en gij blijft in de algeheclheid van het wezen, en bij gevolg in de oneindige volmaaktheid van het wezen door zich zelven. En wanneer ik hem aldus hevat op die wijze, die de school uitmunteud (transcendential) noemt, die geen verschil ooit kan doen vervallen “van hare algehecle eenvoudigheid, dan begrijp ik dat hij eveneens uit meen enkelvoudig en oneindig wezen de geesten, de ligchamen en alle andere mogelijke essentién kan voortbrengen, die in overeenstemmine zijn met die oneindige graden van wezens.” Vik kan slechts eene enkele oneindigheid bevatten, namelijk het oneindig volmaakte of op alle wijzen oneindige wezen. Elk oneindige, dat alle oneindig zou wezen op eene wijze, zou geen werkelijk oneindige zijn. Wanneer men van eene wijze of eene soort spreekt, dan spreekt men blijkbaar van eene grens, en de uitsluiting van alle uitwendige werkelijkheid, hetgeen een een eindig en begrensd wezen daarstelt. Men heeft denkbeld van het oneindige niet enkelvoudig genoeg nagegaan, wanneer men het binnen de grenzen van het. Wezen kan vinden, die het op alle wijzen oneindig enkelvoudig wezen is.” Omschriving van den Heer Gratry, bl. 105, 106, deel II. » Wanneer het wezen oneindig is, dan vlocit hieruit onvoorwaardelijk voort, dat het allezins oneindig is... Het is blijkbaar, zeg ik, dat als het wezen oneindig is, dit ook te gelijker tijde zeggen wil, dat het allezins oneindig is, omdat, wanneer het ophield in eenen zin oneindig te zijn, het in dezen zin eindig zou wezen, en het oneindige niet zou zijn. Daar, waar eene grens zou zijn in eenigen zin welken ook, zou * het in dier voege en in dat geval ophouden te bestaan; het zou alsdan het wezen niet zijn, gelijk wij het gesteld hebben.” » Het wezen bestaat dus, het is oneindig in iederen verstande.” » Wanneer het wezen bestaat, dan is het al hetgeen mogelijk is, anders zou het niet volstrekt bestaan....” Bladzijde 108, deel II. w Wanneer God volstrekt bestaat, is hij enkelvoudig.” Bladzijde 110, deel II. God is dus volstrekt een, of volstrekt enkelung, hij is de eenheid zivel. Hij alleen is de eenheid, geen wezen heeft zijne eenheid dan in hem. Het  wezen werkelijk en zelfstandig bestaat. Wanneer God dus in dezen steen bestaat, dan betast ik hem tevens, wanneer ik den steen betast. Niet alleen bestaat God in ieder wezen, maar hij uit zich in iedere handeling, hij handelt in iedere beweging. God uit zich in alles wat zich wit, zegt Sint Thomas van Aquina” (Deus operatur in omni operante). Bladzijde 879, 380, Deel II. Beknopt overzigt over het Katholijke groof. God is een, enkelvoudig, onveranderlijk, vrij en volstrekt oneindig in alle volmaaktheid, God is de schepper van alle dingen. God is on meetbar; dat will zeggen: door de zelfstandigheid innig tegenwoordig op alle plaatsen, bij alle wezens, zoowel ligchamelijke als stoffelijke. In hem bestaan wij, leven wij, hewegen wij ons. Ik acht het onnoodig meer aanhalingen te maken. De omschrijving van het oneindige in deze teksten gegeven, is volledig; het pantheismus is er overvloedig aanwezig. Ik neem alle termen aan, uitgenomen twee werkelijke kenmerken van de eenheid en de oneindigheid, en die ter zelfder tijd twee inconsequentién, twee uitdrukkelijke tegen- spraken vormen, twee spitsvondigheden, waarvan de godgeleerden zich eene brug maken, om in het eengodsbegrip terug te treden en hunnen bovennatuurkundigen afgod op zich zelven te vormen buiten het heelal, dat het ware oneindige is. Door aldus de denkbeelden: enkelvoudigheid en schepping, die het onderwerp uitmaken van ons oderkundig onderzoek, af te scheiden van de omschrijvingen van het oneindige, zoo als ze door de godge- leerden worden gegeven, en door al de denkbeelden te behouden, die in die omschrijvingen met de werkelijkheid overreenstemmen en overreen- komstig zijn, zien wij dat het oneindige in zich, in zijn eigene zelf- standigheid, in de essentie van zijn wezen alle werkelijke en mogelijke wezens, van iedere soort, van alle geslacht, zoo geestelijk als lizchame- lijk, bevat. Het oneindige is allezins het oneindige. Het heeft in zich, in zijn oneindige volmaaktheid, tot de essentie zelfs van de stof. Het is in alle dingen Se listandie tegenwoordig, in elk verschijnsel, in iedere plaats, het is in alle ligchamen, tot zelfs in de steenen. Het is in alle dingen Se listandie tegenwoordig, en er is geene andere tezamengevatte en volstrekte eenheid dan het oneindige. Het is het totale wezen, het geheel, datgene waaraan niets kan ontnomen of toegevo Gegd worden; aan hetzelve ontbreekt niets, in zelfständigheid, in magt, of in hoedanigheid, welke ook. Het is op geenerlei wijze begrensd, het is noch in het geestelijke, noch in het stoffelijke begrensd, maar het heeft in zich, in den aard van zijn oneindig wezen, al wat stellig en wat werkelijk is, in de ligchamen, in de geesten, in alle onbekende, onbenaamde en mogelijke wezens.. Geen wezen bestaat dus buiten hetzelve, is buiten datgene bestaanbar, wat het volstrekte al is, wat de algemeenheid van het wezen bevat; de mensch en alle andere persoonlijke en onpersoonlijke wezens zijn in hetzelve, het is de eenige en suitsluitende oneindigheid, daar twee oneindigheden niet mogelijk zijn. Deze oneindigheid neem ik aan, Mijnheer de abt, zoo als ik u zoo even zeide, ik neem ze aan in naam der rede, der wetenschap en der waarheid, maar ik verwerp in naam der rede, der wetenschap en der waarheid, de enkelvoudigheid, die gij aan het oneindige wezen toe-schrijft, en evenzoo alle mogelijkheid van schepping van een wezen, yoortgebragt van een het oneindige wezen, die niet bestond. Ik verwerp de enkelvoudigheid van het oneindige, juist omdat ik zijne eenheid aangenomen heb. Ik verwerp en ik ontken het feit der schepping, juist omdat ik de oneindigheid, in iederen zin en op iedere wijs van bet oneindige aaugenomen heb, en deze met u erken. Wat de eerste vraag betreft, waarover wij van gevoelen verschillen, en die ik hier zal behandelen, de andere tot mijnen tweeden brief voorbehoudende, is het klaarblijkelijk dat de godgeleerden door een plomp taalbedrog, of door eene verwarring van woorden en denkbeel-den, die eene zonderlinge vooringenomenheid verraadt, het denkbeelder enkelvoudigheid. En dat der eenheid vereenzelvigen; de denkbeelden en de woorden die ze uitdrukken verschillen grootelijks, even als de voorwerpen, waarop ze betrekking hebben zelve verschillen door de kenmerken, die hen onderscheiden, door hunne zamenstelling, door hunne zamenstelling, door hunne hoedanigheid. 