Een bliksemschicht der XIX eeuw
Charles, Rudolf, editor
"Hoe wordt echter op kerkelijk terrein het gelouven begrepen? — is de tweede vraag, die wij ons ter beantwoording noodig voorstelden, — fo als ik u reeds zeide, speelt daarbij de rede slechts eene zeer onder-P eschikte rol, — zoo wat als de figurant op het tooneel, die van tijd fot tijd een brief of een glas water mag opbrengen — men behoudt te alleen voor zoo veel noodig om als tegenwigt van eene menigte in-Sonsequentién te dienen, waarmede de onderscheidene kerkleeren zijn gan elkander gelijmd, en waardoor de ongerijmdheden dier kerkleeren, wel nog meer in het oog springen, altijd alleen voor den denkenden mensch, maar hetgeen voor den geloovige toch noodig is, om hem zijn eyoel van onderscheid tusschen hem en het dier te doen behouden. — Gelooven: dat is in hunne taal aannemen, blindelings aannemen, op $ezag van wie ook is gelijk, als de kerk het slechts heeft geadopteerd, *m dan hoe ongerijmder hoe liever, want des te meer schijn van wonterbaarlijkheid heeft het, aannemen al wat Door de kerkmannen wordt Seleerd, is de hoofdzaak, is hoofdvoorwaarde om in hunne gunst te faan, en dat is sijnoniem met de gunst van God, en beering van jet koningrijk der Hemelen. — Heinrich Heine deelt daaromtrent eenenen jepasten räd mede, waar hij zegt: Ist die Kirche dir verhasst, Thor, Desto üfter geh’ hinein Zieh’ den Hut ab vor dem Pastor, Schick’ ihm auch ein Flaschen Wein. Wirst du diesen Rath erproben Dann, mein Freund! geniessest du Einst das Himmelreich dort oben, Und da hast auf Erden Ruh, Be: men door den mensch op zulk eene wijze te leeren gelooven, Od. Heilige Schepping verminkt en het zedelijk doodt, o dit komt geene aanmerking; men heeft immer reeds zoo vele slagtoffers met anden en ophangen gemaakt, en die tijden zijn voor de geestelijkheid laas voorbij, wat nood, dat men het nu op zedelijk gebied beproeve; nneer men reeds 266 veel op het geweten heeft, op een weinig meer minder komt het dan ook niet aan! — Dat men den Heiligen God istert, door te willen betoogen dat Hij den mensch de rede schonk, et alleen als iets geheel overtolligs, maar tot zijne pijniging, tot e straf, als eenen lastigen schat, dien hij overal met zich omdraagt, ander hem te mogen gebruiken; want wee, driewerf wee hem toch, zoo es hem mogt invallen, die rede bij een of ander vraagstuk der kerk hulpe te roepen: Immers hij alleen, die gelofd z H. Al hebben, wordt, Igens de kerkelijk orakels, zalig, en de niet geloovige wordt verdoemd!— ‘it alles is bij de kerkmannen slechts bijzaak, zij hebben eenen eigenen naakten God, waarbij hunne heersch en hebzucht wordt gebaat, en dit is immers genoeg! Het arme menschdom, ach wat zou dat; het: immers slechts tot lijden geboren, en wanneer het al zijn tijdelijke we: vaart en geluk aan de priesterschaar ten offer brenet, wat nood, he ontvangt toch ook van. Terwijl men alzoo de rede tracht te onderdrukken ter uitbreiding va het geloof; zeggen die zelfde kerkmannen, tot verdere goedmaking en waar zij zien dat het geloof geen worten; met med lijdend schouderophalen: het geloof is eene gave: Het geloof is cene gave! Van wien? Welvan God, antwoorden zij!- Maar vragen wij, kan God er behoefte aan, kan Hij het als eisch ge steld hebben geloofd te worden? Hij, die in al zijne heerlijke gewrocl ten zijn schepsel als het ware aanspoort tot onderzoek; immer he dieper en grondiger die werken door- en onderzocht worden, des 1 schooner, des te heerlijker worden zij! — Neen, dat kan de Almagtig en Algoede Schepper niet! ij wil integendeel zelf de opvoeder di menschen zijn, en zijn leerboek, waarin hij zijne stellingen heeft nede: gelegd, de heilige liefde ademende natur, ligt immer daartoe opgesl: gen! — Hij wil gekend, niet geloofd worden; Hij wil hebben, dat gi o mensch, het weet, dat Hij de absolute waarheid en liefde, van ee wigheid To eeuwigheid is, niet dat gij het bloot gelöst; Hij will die eeuwige liefde zult toevertrouwen, overtuigd, als gij dotonderzock kunt zijn, dat zulk eene allesomvattende liefde niets ande dan uw geluk voor tijd en eeuwigheid kan willen! — Het gelöst is dus cene gave, ja, maar welk eene en van wien? Het is eene zinbedwelmende, rededoodende gave, van priesters en schijnheiligen afkomende, eene gave, die den geest doet insluimeren door bewelming en hem in die bedwelming als een sluipmoordenaar doodt; — I gave, zoo als de Hngelschén.. die in hunnen opium schenken aan Chinezén; — eene gave, zoo als die is vervat in onze nationale enever; — eene gave, die tijdelijke vergetelheid doet ontstaan voor het erledene, die het fencer belet voor het tegenwoordige, die de toekomst pluistert met luchtkasteclen, die nimmer worden verwezenlijkt en die indelijk bij een onverhoopt ontwaken den mensch, nog niet geheel vercont, in berouw doet wegzinken en zichzelf verafse Huwen over het Hepe zedebederf, waarin hij dikwerf is verzonken, niettegenstaande die ave diep wortel bij hem had geschoten. } Ja, het is eene gave, die door alle eeuwen heen als daemon, met vare door bloed en tranen, berouw en boete, steeds gevoed wordende, ister brandende fakkel, den engel des lichts, met zijnen helderen waarheidspiegel, met zijne overtuiging, met zijne zedelijke kracht tegen. ‘yer stond en nog staat. Het is een gave, die, als Kain zijnen broeder Abel, den eenen broe- cer den anderen doct doodslaan; eene gave, die den zoon uit het hart er geliefde ouders verdringt, en wiens plaats wordt ingenomen door — en priester! — eene gave, die tusschen man en vrouw, z00 innig, zoo @auw door natuar verbonden, zoo als men dat “wel eens uitdrukt, den itivel doet slapen; — eene gave, die den fakkel der tweedragt onder rezelfde elkander zoo innig lievende betrekkingen slingert, waarvan tij- elijk en eeuwig geluk wordt verwoest, waardoor geliefde kinderen ramp- g worden Beacakt en welke fakkel immer wordt brandende gehou- : door eenen zoogenaamden man Gods, door cenen priester! En vraagt gij nu welligt met verwondering, hoe is het mogelijk, dat priesterdom met zijn geestdoodend, alleen zaligmakend geloof den iid tegen rede en waarheid zoo lang kan volhouden? — Het is bij le andere oorzaken daaraan toe te schrijven, dat de natuur het hierin igzins in de hand schijnt En vraagt gij nu welligt met verwondering, hoe is het mogelijk, dat priesterdom met zijn geestdoodend, alleen zaligmakend geloof den iid tegen rede en waarheid zoo lang kan volhouden? — Het is bij le andere oorzaken daaraan toe schrijven, dat de natuur het hierin igzins in de hand schijnt Te werken, en het listig genoeg is van dat ordeel gebruik te maken. Immers voor dat het oogenblik nog daar y dat de rede hare taak zal kunnen aanvangen den geest te cultiveren, het geloof reeds beginnen dien geest te verwoesten, en geholpen Paiste Ba tetrce type plat, zelf ‘het zwakste schijnsel teruggeeft, ook Y zwakste indrukken in zich opneemt en getrouw bewaart, zich in het ugdige gemoed te nestelen, zich van het lentes meester te maken, t der rede later mogt gelukken die indrukken te verzwakken, het haar schts zeer zelden, ja bijna nooit gelukt ze geheel uit te wisschen. Het tevens daaraan toe te schrijven, dat de priesterbent listiger is dan de innen der rede, die tot nog toe slechts van loijale middelen meenden octen gebruik maken tegenover hunne tegenstanders, maar die daarbij ook tevens hebben verzuimd, en dit is eene onvergeeflijke dwaling, zic genoegzaam in het onderwijs en de opvoeding der jeugd te menger die het voldoende rekenden geisoleerd, in cen En eerlijken kamp, mätgen man hunnen tegenstander te bestrijden; en die het veldheerstaler alzoo veronachtzaamden en niet zorgden, dat hun stelsel van rekruterin ged georganiseerd ware; iets van zeer veel belang, omdat het tegenove enen vijand, die geene edelmoedigheid erkent, noodig, ja noodzakelij is, door zekere getalsterkte te imposeren. En wat zijn nu wel de gevolgen, zoo wel van de eene als de andei opvatting des geloovers? — In den loop mijner rede het tegenwoordige aan den eene kant, die der rede: ontwikkeling des wetens en daardoor ontstaan ve: hoogd levensgevoel, opvoeding voor eene onsterfelijkheid, die op onvernietigbaarheid der stof, enz. enz doch van welke onsterfelijkheid de rationalist zich wacht eene omschriving te gven, daar hij volmondig erkent daartoe tot op dit oogenbl niet in staat te zijn. — Hij zoekt ziine bestemming hier beneden, z0l der ¢ene verdere bestemming uit te sluiten, weten wat hij hier wete kan is zijn hoofddoel. Bij de gelöschten echter komt het werden eerst hier namaals; wen is dus ook blijkbaar -hun doel, doch het gelöst is er voor het tijd lijke tusschengeschoven, als middel en het weten wordt de belooning voor het gelöven, een suflisante belooning voorwaar, eindelijk — weten, dat men bedrogen is, terwijl bij de mannen der rede het wete de belooning is van gestadig onderzoek en werkzaamheid. Tet weten van den gelöschten wordt verkogenen en zalte tevens worden genoten zonder iets te doen, in een dolce far niente dus! — Kei maal uitverkoren zijnde, worden wat doodzonden bij een ander zijn, t den uitverkorene slechts zwakheden van het vleesch! — In hoever dat zalige niets-doen rijmt met de zoo zigtbare en gestadige werkzaan het van den grooten Geest, naar wiens beeld zij toch ook pretenders geschapen te zijn, laat ik aan uw oordeel over! — En  heeft men zich een weinig vergalopperd, nu dit is nie ogewoon! Men heeft om dien Hemel, waarvan men zelf bekent nie te weten, smakelijk te maken, ze zeer dichterlijk opgesierd, en daardo een bewijs te meer geleverd, dat de poëzij niet altijd op logische grond berust. — Immers om maar lets te noemen: men spiegelt den geloovi; voor, dat hij hier op aarde verlorene geliefde betrekkingen in den Hemel zal terugvinden, om nimmermeer te scheiden, om eeuwig in lief vercenigd te blijven, — dit beweren houdt van zelve in, dat men he innering aan het verledene zal hebben; dus ook, dat men er hen z herkennen, die men op aarde niet liefhad, en daarvan zal een natuurli gvolg zijn, dat men even als op dit benedenrond in het beminn uitzondering zal maken: exclusivisme das op eene plaats van volmaakliefde! Die kan verklare het, hoe dit met cene logische opvatting ke zamengaan van cene volmaakteid, aan dit verblijf toegeschreven bevolkt met volmaakte individu En. DE REVUE PHILOSOPHICIÈRE ET RELIGIEUSE EN DE DAGERAD. Ingevoll gegen viel verlangen van den heer Ch. Fauvety, hoofdredacteur ‘yan de in Januarij 1.1. geschorschte » Revue Philosophique et Religieuse,” en ter voldoening aan mijne belofte in mijn N® der vorige maand, Tuim ik thans Molenarne eene plaats in aan de navolgende recourse 7 Een Katholijk dagblad, Le Spectatewr (vroeger l’Assembiée Natio- bwnale), heeft de geheel wijsgeerige Vereeniging »de Dageraad” als zeer “ngevancijk aangewezen, en heeft de stichters bij de Hollandsche rege- ‘ing aangeklaagd. Ziet daar dus wijsgeeren, bovennatuurkundigen, Wedekundigen, herschapen in zamenzweerders, vijanden der orde en der maatschappij. Inmiddels, doen de wijsgeeren van de Dageraad”, door zich te vereenigen wniets anders dan wat al onze detenccheneeine vereenigingen, al onze wcongressen van geleerden, geneesheeren en huishoudkundigen doen. Als stellen zijn voor, oelijk zij uopenlijk verklaren, de waarheid te 'wzoeken door de studie der natur en geleid aan de fend der rede, en 'nde uitkomsten van hun onderzoek babies te maken. Wat doen alle facademién, alle vereenigingen, die de bevordering van kunsten, let- teren en wetenschappen 'ten doel hebben, meer of minder? Maar gij vrekent het hun welligt als eene misdaad toe, dat zij zich buiten de vopenbaring verplaatsen om de waarheid te zoeken. Ook hierin echter vhandelen zij niet anders dan de andere wetenschappelijke, letterkundige vof kunstenaars vereenigingen; bestaat er eene enkele die zich bezig whould met de openbaring en er zich over bekommert, de ontdekkingem v dex weteuschap, de verschijnselen der natur in overeenstemming té wbrengen met de vooraf gesmeedde leerstellingen van het overgeleverde wgeloof? Gij weet zeer goed, dat binnen zijn onveranderba wgeloof? Gij weet zeer goed, dat binnen zijn onveranderba wgeloof? ar, zij is onbekend met de wnatuur en hare wetten, en wederspreekt ze meestal. “De Revue philosophique et religieuse staat niet in betrekking met vde Dagerad maar wij achten de medewerkers van dit tijdschrift en de wleden dezer wijsgeerige vereeniging zeer hoog, omdat zij den moed wheben te denken, eenen moed, die thans zoo zeldzaam is, omdat. zij wopenlijk verkondigen, wat zij vermeenen waar te zijn, en omdat zij zich vex naar gedragen. Wat het doel en de strekking van de Dagerad betreft, deze zijn wiet dezelfde als van de Revue philosophique et religieuse. 'Terwijl wij waan de noodzakelijkheid gelooven van eenen eerdienstigen band in de wissenschelijke maatschappij, schijnen de wijsgeeren van de Dagerad wintegendeel de noodeloosheid te stellen van het ideale of sentimentele wgevoel, en te denken dat het maatschappijke verband zeer goed zon-wder eenige eerdienst bestaan kan. Maar, hetgeen zij bij slot van reke-wning evenzeer zoeken als wij, dat is orp. Zij zien alleen de orde in wde vermindering van het wezen, in plaats ze even als wij te zien in wz Jine vrije ontwäkkeling. Getroffen door de wanorde, die in de geweins heerscht en die zich aufspiegelt in de dagelijksche voorvallen, ten wgevole van de onverzoenbare tegenstrijdigheid tusschen het geopenwbaarde leerstelsel en de werkelijke kennis, vermeenen zij deze tegenwstrijdigheid te vernietigen door het wegvagen van een der twee ter-men. Zij vergissen zich ongetwijfeld; maar de verdedigers van het geloof, die de rede willen te gan ondergeschikt waken aan een blind en door een onredelijke opvoeding verwrongen vgevoel, vergissen zich niet minder. Ook deze willen den mensch yer-minken en hem beletten zijne beide heenen te gebruiken om te gaan. De verdienten van het blinde gelöst denken, dat men zich niet wiedergreifen, wanneer men geheel alleen spreckt, en zij willen ieder het zu wieder, opleggen, die hie gevoelen niet deel. De vridenbemee schrij-wvers belijden dwaze en gevaarlijke leerbegrippen, zeggen zij. Welaan wtracht hen van dwaling te overtuigen; verlicht ae ee omdat gi) whet licht bezit; maar in naam van die liefde, die ge steeds in den mord hebt, vervolg hen niet met uwe inquisiteurs-woede en houdt op wde wraak in te roepen van de wereldijke magt, die, gelukkig in onze dagen, in het midden der XIX® eeuw, niet meer Pn is de blinde vuitvoerder te worden van uwe vrome en afschuwelijke veten. En zijt “ge wijders wel verzekerd, dat gij zelve niet de schuldige zijt aan wan- vorde en regeringloosheid, gij, die onbepaald den noodlottigen tegen- wstand der wetenschappelijke rede door het blinde gelöst onderhoudt? — Iden de tegenspraak te vrezen. Wanneer gij werkelijk gelötet in de waarheid van uwe leerbegrippen, zoude de gedachte dan bij uopkomen ze door dergelijke middelen te verdedigen? De waarheid wvestigt zich zelve door de bewijzen, die zij levert, door het licht, wat zij in den geest verspreidt. Neemt u in acht, dat men niet de wzedelijkheid van uw doel beoordeele naar den aard der middelen, wwaarvan gij u bedient. Neemt u in acht, dat men zich niet eene zaak wals zeer slecht voorstelle, die de bespreking niet kan lijden, en die atot haar bestaan rondom zich de duisternis van den nacht en destilte wvan het graf behoetft. CH. FAUVETY. De Heer Fauvety vergist zich hier zer in de strekking van onze Wereeniging. Deze-is niet oneerdienstig, daar zij uitdrukkelijk iedere ‘yinding der wetenschap, ieder gevolg harer nasporingen in verband |brengt met de zedekunde, die het bestaan waarborgt der maatschappij.. Zij ijvert alleen tegen alle gelöö, dat wil zeggen, alle blindelings aan- ‘memen van overlevering, alle ongestaafde authoriteit, doch terwijl zij -onvoorwaardelijk alle apriori uit onverschilligheid of tegen natuurlijke -rededooding ontstaan gelöö verwerpt, erkent en eerbiedigt zij bij ieder het stellen van waarschijnlijkheden, voor zoo ver het door hem inge- stelde onderzoek hem aanleiding daartoe geeft. De Vereeniging predikt ‘geene leer, zij is eene of school der gedachte, zij is de familiekring +van alle denkers, het brandpunt waarop alle uitingen als zoo vele stra- len moeten te zamensmelten, om der maatschappij die groeizame en “Koesterende warmte mede te declen, die zij voor hare kr “ achtige ont- “Wickenling behoest. Ware de Vereeniging eene verzameling van geleer- den, die de verschijnselen der natur beoefenden, om daaruit de wetten ‘op te delven, die de onderdeelen onderling invloed op elkander doen ‘Uitoefenen, zonder de toepassing dier wetten op de ontwikkeling der “maatschappij te kunnen of te willen opmerken, of loochende de Ver- -eeniging alle gevoel voor het goede en het schoone, liefde en poésie, “om alleen zich aan het ware, wetenschap, te wijden, dan zou de heer Fauvety gelijk hebben, dat wij in stede aan de ontwikkeling te arbei- den, het verledene wilden vernietigen, om eene toekomst te scheppen. ‘Het feit zeleven, dat onze Vereeniging, bestaat uit denkers, zokker en yergelijkkers, uit voortzetters, ontginners en verbinders, toont ten dui-delijkste aan, dat de Vereeniging wel de deilijk is wat zij wezen moet, de onder gunstige omstandigheden, ter behoorlijker tijd uitgebotte rijpe Zaadkorrel, die bestemd is in zich op te nemen al die stofdeeltjes, waaruit thans de rondom staande volwassen planten bestaan, en die teenmaal gesterkt door de kracht van allen gezamelijk in den eenigen opgelost, de gehecle vlakte zal overschaduwen met zijnen digten lommerkruin. — En zijnen naam? — Wilt gij den naam kennen van dien gewijden druideneik der toekomst, wilt gij weten wat uit de Vereeniging zal en moet ontwikkelen, voortgaande op de grondslagen die zij gelegd heeft? — Dringt dan door in de toekomst, langs het kronke-lende smalle pad van het verledene, door het opengeworpene hek der wetenschap, betredende  gehörden die men bij de rüwste wilden niet zoo uitgelaten, en onzinnig zou verwachten; maar dat ook daar het gezonde verstand en de wetenschap waardig worden gehuldig en in de toekomst vooral heer- lijke vrachten beloven, De eenige onverdraagzaamheid die men den Noord-Amerikaanschen Staten op het eerdienstige gebied kan ten laste leggen is die tegen de Mormonen; doch ook deze is slechts schijnbar, aangezien zij de Mormonen niet vervolgen om reden hunner gelösbe- grippen, maar alleen omdat de Amerikaansche wetgeving uitdrukkelijk de veelwijverij verbiedt. Hadden de Mormonen reeds bestaan tijdens de wetgeving misschien ware ook ‘deze reden van uitsluiting weggelaten; doch daar de monogamie algemeen bij alle beschaafde volken werd ge- voled, kon ook de wetgever niet vooronderstellen dat dit in het vervole aanleiding tot verdeeldheid zou kunnen geven. Eene tweede reden, van kwalijk gezindheid voornamelijk der zuidelijke Staten tegen de Mormo- nen is te zoeken in dezer medegevoel voor de slaven. Na eenigen tijd rustig a An het Zoutemeer te heben geworden, is thans weder de oorlog tegen hen verklaard, en zullen zij al weder op moeten trekken, en zich eene nieuwe woonstreek moeten zoeken. Niettegenstaande de voortdu-rende vervolgingen die zij te lijden hebben, nemen zij toch steeds in getal toe, van verschillende landen in Europa begeven zich de landverhüllende landen in Europa begeven zich de landverhüllende landen. Nog dezer dagen vertrokken 200 Mormonen uit Dene-marken. Noorwegen en Zweden, over Hamburg naar Utah. Ik las heen een schoon gezegde van den heer Wise, gouverneur van Virginia in een der drie stukken onlangs door hem uitgevärdig, een gezegde dat wel door iederen regeringsperson aandachtig mag gele-zen en ter harte genomen worden. Zijn woorden Juiden als volet: Het was niet uit gebrek aan eerbied voor de godsdienst, of dat ik ad goddelijke Voorzienigheid voor ons volk ongedachtig ben, dat ik wagelaten heb cen bevelschrift uit te vaardigen zoo als gebruikelijk wis om de Goddelijke goedheid te erkennen. Ik heb dit voorbedachte-wiijk nagelaten, om dezelfde reden, waarom ik bij iedere gelegenheid wgeweigerd heb gevolg te geven aan het verzoek der geestelijken eenen -wdankdag aan te bevelen of te bepalen. De staat behoort zich niet vin te laten met godsdienst en gelössen, behalve om de vrijheid wyvan geweten, en de vrije eerdienst te beschermen en te verdedigen, ven gezonde zedekunde en algemeene welvoegelijkheid te bevorderen. w Dit verhindert ons niet, Maar stelt on veeleer in de gelegenheid God wop onze wijze te loven. Elke aanbeveling tot eerdienst van den staat wdoor zijnne ambtenaren, in welken vorm ook, is eenigermate een dwang wvoor het volk, dat door hunne constitutie de inmenging van derge-wlijke zaken met het staatkundige gezag verboden heeft, Staatkunde en wgodsdienst moeten nimmer in de geringste aanraking met elkander vkomen. Zij besmetten en vernietigen elkander. Twee der grootste wverkeerd beden van deze eeuw zijn staatkundige godsdienst en godsdienst en godsdienst en godsdienst en godstens. Ik ben niet aangesteld en geroepen om voor de wvgodsdienst optetreden en ik het voornemen niet om ze op eene whuichelachtige en slinksche wijze voort te planten. Betreden wij thans eens tot afwisseling het oorlogstooneelin Britsch-Indié, terwijl de woorden van den Heer Wise nog in onze ooren weergalmen. Welk een verschil, wanneer wij bij deze edele taal de handelwijze _vergelijken van Hngeland tegenover de nakomelingen dier wereldberoemde “wijzen, aan wier zon onze voorouders hunnen fakkel hebben ontstoken. Doch ik moet kort zijn, mijne beschikbare ruimte laat mij niet toe u al mijne opmerkingen mede te deelen. Kort zijn — wanneer de gedachten in digte drommen het brein doorkruisen; kort zijn, wanneer zoo veel, zoo ontzagchelijk veel te bespreken, te verlichten, te ontmaskeren is. O, Archidamus Magnus, thans eerst nu ik aan ruimte gebonden ben, thans eerst eevoel ik het, dat gij kondt sterven uit wanhoop op het oogenblik dat het noodige schilderdoek u ontbrak om de gloei-jende beelden van uw heilig schoonheidsgevoel aanschouwelijk weder te gevoel. Terwijl het bloed mij kookt in de gezwollen aderen van veront- waardiging over de barbaarschheden, die te midden der XIX* eeuw door beschaafde volken worden bedreven, moet ik het gevoel, dat mij overstelpt, terugdringen in den hijgenden boezem —door ruimte gebonden — Bik mag u slechts de feiten aanstippen, die tot den tegenwoordigen, jammerlijken stand van zaken aanleiding hebben gegeven; ik Mag slechis Kronijkschrijver zijn. — De opstand van Britsch-Indié is door menig- vuldige oorzaken trapsgewijze ontwikkeld. Het was geene onbesuisde | opwelling van toorn bij een wispelturig volk, maar een lang onderdrukte | spijt, een gesmoorde wrevel, een gesmoorde wwevel, een gesmoord, wevel, een gesmoord, " van eenen trouwen bondgenoot, die bespeurde, dat hij verslaafd, verdoofd.en uitgemeld veil Telkens wanneer Engeland zijne heer- schappij uitbreidde en door allerlei wederregtelijke middelen de onder- | drukte volken van een knellend juk verloste om hen onder eyne zorgende " bescherming te nemen, dan welde bij den Hindoe een traan in het oog -wanneer hij bedacht, dat hij uit den dwang van eenen tyrannieken uae overging onder het geweld van eenen schraapzuchtigen koopman, die alleen den klassieken grond betrad om zijne schatten te rooven en daar- mede een vreemd gewest te verrijken, En wanneer hij zij overging onder het geweld van eenen schraapzuchtigen koopman, die alleen den klassieken grond betrad om zijne schatten te rooven en daar- mede een vreemd gewest te verrijken, En wanneer hij zij overging onder het geweld van eenen schraapzuchtigen koopman, die alleen den klassieken grond betrad om zijne schatten te rooven en daar- mede een vreemd gewest te verrijken, En wanneer hij zij overging onder het geweld van eenen schraapzuchtigen koopman, die alleen den klassieken grond betrad om zijne schatten te rooven en daar- mede een vreemd gewest te verrijken, En wanneer hij z ne vorsten zag onttroonen, omdat zij zich durfden beklagen, dat hunne brieven werden geopend of omdat zij zich verzetteden tegen vreemde inmenging in zake van hunne regeringen, allen omda zitj schatten bezaten, ja dan werd hij bewogen bij het aanschouwen van die gevallene grootheid, dan vergaf hij haar zoo gaarne, wat eenmaal de overmoedige tyran hem misdeed 1). Maar niet alleen gehechteid aan zijnen vorst kenmerkt den inlander van het groote schiereiland, ook een dweepachtige ijver voor zijne godsdienst vervult zijne borst, en wat stelden de Hngelschen tegenover die dweepzucht? —dweepzucht, anders niet. Een heir van zendelingen werden naar Indié gezonden, in alle standen der maatschappij sloppen 2ij in, zelfs in het leger kon men ze vinden, alwaar zij als »zendelings-kolonels” of ~padre-luitenants” werden begroet. Colonel Wheler van het 848 te regiment Inlandsch voet volk stond aan hun hoofd. » Hindostan was Engeland ten deel gevallen om het Christelijk te maken,” was hunne leus en vaak gaf hunne bekeeringswoede aanleiding tot de ergerlijkste tooneelen. Het is nog niet eens zoo lang geleden, toen te Nellora eene groote tentoonstelling plaats had van landbouwkundige en andere voort-brengselen van het distrikt, en de te zaamgestroomde menigte inlanders, gebelgd over de onbeschofte gelofsopdring, met de overtuiging huiswaarts keerde, dat men hen alleen Ten gerade der zendelingen had Doen bijeenkommen. En toen nicht in het begin van het afgeloopene jaar bekend werd dat de officers-zendelingen de onder hun gezag staande inlanders tot het Christendom trachten over te halen door de belofte hen in rang te bevorderen ten nadeele van hen, die hun gelöt trouw bleven, of hen op andere wijzen om te koopen, toen — lachte men. Wajid Ali Shah, de vorst van Oude, was rijk, het Hngelsche bestuur was in geldverlegenheid, en Lucknow werd ingelijfd. Nimmer was er nog onbillijker en onstaatkundiger handelwijze begaan. Hen diepe wee-moed maakte zich van iederen Inlander meester, toen hij den val ver-nam van den vorst, die zoo getrouw en voorkomend, meer zelf dan de met Engeland overeengekomene verpligtingen had vervuld. De maat was vol, nog eene grieve slechts en zij liep over —die grieve was: het uitzenden van patronen, die in Engeland met reuzel waren besmeerd. Het 34 regiment ruiterij te Meerut werd gelast ze te gebruiken, verscheidene der manschap weigerden — zoowel voor de volgers van Rama als van Mahomet waren zij onrein— en eene tienjarige gevangenisstraf was het gevole van hunne wederspannigheid. Dit was het sein tot den opstand, bet bloedbad nam een aanvang en het bleek, toen de invloed van het Christendom in het hagchelijk oogenblik zich werkdadig moest toonen, wie wreeder, blocddorstiger, onmenschelijker handelen, de barbaarsche heidenen, die hunne verkropte woede koelen. Of the universal Christian, Christenen, die zich over hunne barbaarschied verontwaardigen. Wanneer men in het oog houdt dat wij wit Europesche berigten onze kennis putten nopens het voorgevallene, en dat deze berigten thans blijken met het. — ae 4D doel te zijn opgesteld geweest de Inlanders verachtelijk te maken, dan ‘durf ik voor mij te beweren, dat de gruwelen, door de Engelschen be- ‘dreven, evenzeer verkleind als die der Hindoes overdreven zijn 1), — Maar aangenomen dat dit niet zoo ware, kan dan de ijver der Engel- ‘schen, in het. gewelddadig voortplanten van het christendom, slechts eenigzins geregtvaardigd worden door hunne meer menschelijke handel- lingen, als de gevolgen van dat christendom? — Men oordeele. — Na het stillen van het oproer te Dinapore, bleven aldaar twee regimenten ‘over, een Britsch en een Inlandsch, het laatste werd alleen wit voorzorg, zonder reden ontwapend. Toen de tijding te Dinapore aankwam, dat de Engelschen te Arrah in een geregeld gevecht geslagen waren, werden (de Britsche soldaten aldaar zoo verwoed, dat zij uit wraak op hunne ‘weerlooze bondgenooten aanvieclen en er 50 van wondden en doodden, PVoor de regtbank gebragt, werden zij vrijgesproken. Hunne handel- jwijze werd goedgekeurd Dorothy Campbell en door de Times, ‘Te Delhi werden al de innwers met de bajonet gedörd. Er waren huizen waar er veertig of vijfrig verborgen waren, dit waren geene rebellen maar vreedzame burgers, die, schrijft men, „op onze menscheld hadden gerekend, doch gelukkig te vergeefs.’” Rondom Benares trokken 180 Engelsche soldaten tegen 2000 landlieden op, die zij uit elkander dreven, zij verbranden hunne dorpen, bekwamen achttien gevangenen, welke zij aan elkander bonden en aldus doodschoten; op dezen togt werden 500 Inlanders vermoord, Was eene telegraaflijn doorgesne ‘den, dan werd het naastbij gelegene dorp verbranden en de bevolking opgehangen. Hen officier van generaal Havelock verhaft hoe beendig zij die ‘op hunnen togt naar Cawnpore in hunne handen vielen, aan de boomen llangs den weg opeehangen werden.— O, leerstellingen, wat zijt gij aan- Abildelijk, wat werkt gij zegenend mede tot de verzachting der zeden en het geluk der maatschappij! Even als in het algemeen het opdringen van ‘eene godsdienst en het vermengen van godsdienst met staatkunde eene ‘dwaasheid is, en of tot zedelijke vernietiging, of tot huichelarij, of tot een bloedbad voert, zoo werd het ook hier bewaarheid en niettemin roept de dweeperij koud en ongevoelig te midden van dat bloedbad uit: » Indié is in opstand als straf voor onze laauwheid in het verbreiden van het Christendom,” eene der hoofdoorzaken van den opstand, Daarenboven is het Christendom geene godsdienst, die geschikt is in Indié voortgeplant te worden. Tien Ramadienaren worden Mahomedanen tegen een Christen, om de eenvoudige reden, dat zij eerder het onbestaanbare van hunne dichterlijke drieéenheid kunnen in zien en tot het engoden begroffen, dan dat zij eene andere trimourti, uit de hunne geput, in de plaats kunnen aannemen. Het is bekend, dat de inlanders, die zich op De Times van den lsten Februarij 1.1. bevatte de volgende merkwaardige woorden: n Met betrekking tot de gevallen van voorgewende verminking door de opstandelingen wen inboorlingen van Indié, wordt ons verzocht te melden, dat verscheidene leden van de Algemeene Commissie van het militaire ondersteuningfonds, naauwkeurig onderbebben, dat geene gevallen van dien aard wveryoerd zijn geworden langs den Ganges door eenig schip van de Binneulandsche vw Stoomvaartmaatschappij te Calcutta, en evenmin eenkel in Engeland aangekomen wis in eenig schip, behoorende aau de Schiereiland- en Oostersche Stoomvaartmaat- weschappij.” de wetenschappen volgens den stand der Europesche beschaving toelegen, ongeloovig worden, dat erkent zelfs de eerwaarde heer Best, die van Mahomedan Christen werd en thans predikant de wetenschappen volgens den stand der Europesche beschaving toelegen, ongeloovig worden, dat erkent zelfs de eerwaarde heer Best, die van Mahomedan Christen werd en thans predikant Te Edinburgh is. Hij zegt dat het jonge Bengalen, het jonge Bombay en het jonge Poenah allen ongeloovigen zijn, die het bijgeloof hebben verworpen, zonder het Christendom aan te nemen. Juist de Ghoorkas en de Sikhs, de twee stammen, die den Engelschen trouw zijn gebleven en die over hunne vrouwen en kinderen gewaakt hebben, zijn ongeloovigen. De onverdraagzaamheid en de verdrukking der Christenen was zoo groot, dat thans zestig verschillende godsdiensten zij aan zij voor hare vrijheid strijden. Hij getuigt onder anderen, dat de leer van Manou zeer zedelijk is, en dat de Hindoe de handelingen oneindig hooger stelt dan het geloof van den mensch, terwijl Sir Thomas Munro zegt, dat hij zich steeds verwonderd heeft over de edele eigenschappen van een volk, dat zulk. eene reeks van jaren, van den tijd van Alexander den Groote voortdu-. rend door yreemde dwingelanden overheerscht en verdrukt is geweest. Zietdaar eenige korte trekken van eenen opstand, die misschien nog wel kan eindigen met de ontruiming van Hindostan door de Europesche overheerschers, gelijk reeds Sir 'T. Munro voorspelde, dat het werk van eeuwen als een kaartenhuisje zou instorten. R. C. MEIJER. ae Den Bek Te Ve RNS Baas: Ik zeg den onbekenden afzender dank voor het mij per post van Brussel toegezondene exemplaar Noord en Zuid, tweede deel. Ik zal niet verzuimen de aandacht mijner lezers ook op dezen strijder voor vooruit- gang en aaneensluiting zoo dra mogelijk te vestigen. Ik ben den heer vy. L. zeer verpligt voor zijne toezending van «de Waakzaamheid” van 10 Februarij. Ik zal het daarin yoorkomende, tegen mij gerigte artikeltje niet wederleggen 1°. omdat eene naauwkeu- rige lezing van mijnen brief het van zelve wederlegt. 2°. omdat ik tot de beantwoording van persoonlijke aanvallen, tijd, lust, nog beschikbare ruimte heb, zoo lang ik die nog hehoef voor onderwerpen die voor mijne lezers zoo wel als voor mij oneindig belangrijker zijn, en 3%. omdat ik reeds zoo dikwijls het verschil heb aangetoond tusschen de woorden Zedelijkheid en Christendom, dat ik slechts in herhalingen zou vallen. Mijne openingswoorden voor de vergadering van den 21 Junij 1857 welker openbaarmaking door de aanwezige leden verlangd werd, zal ik in het officielle gedeelte van de volgende aflevering van dit tijdschrift opnemen. Ik heb daarin juist het verschil tusschen de beteekenis dier twee woorden besproken. Ik heb met vreugde de mededeelingen van den heer J. V. te Gent ontvangen. In de eerstvolgende huishoudelijke vergadering, den 31sten ‘dezer maand zal ik het bewuste onderwerp ter tafel brengen, en na het besluit der vergadering te hebben vernomen ZEd. de gevraagde in-lichtingen doen geworden. V. G. Het feit dat ge mij mededeelt, is dubbel verachtelijk, doordien het gepleegd werd door eenen geestelijke. Afzonderlijk beschouwd echter bewijst het niets tegen de leer door hem verkondigd. Lene statis-tische vergelijking alleen kan aant Conen of deze invioled uitoefent op de gedelijke ontwikkeling, en of zij die meer bevordert of minder tegen-houdt dan andere leerstellingen. Als op zich zelängst staande persönliche shandling openbar gemacht, zoude ik vrezen dat het tot uog meerdere i ‘sectenhaat, en dus tot nog mindere verbroedering zou leiden, Tot een statistiek doel was het voor mij van het grootste gewigt, er door UEd. van onderrigt te worden. Vooral was het mij aangenaam uwe zorgvul-digheid op te merken in het staven der echteid van de door u mede-gedelde feiten. A SeSESOS DE BOEKERMW. Inhoudsopgave van Vrijzinnige Tijdschriften. DAS JAHRHUNDERT. 6—9. Die Tragikomédie in Luxemburg. Briefe aus der Schweiz, London, Berlin, Luxemburg, etc. Litteratur. M. Hess, Der Deutsche Humanismus. G. Liebert, Neuere Franzstischen Romane. Deutschland und das Englische Parlament. Zur Geschichte und Naturkunde der Attentate. G. Liebert, Freitag’s Hrfolge in England, etc. etc. “Der Distress. 5—8. Linieitung zu einer Messe. Vorjihrige Aufnahme. Erziehung. Aus Schlesien. Die Religion der Menschheit. Aus dem Volks- „Leben. Aus der Tagesgeschichte, etc. etc. LA REVUE crRiTieuE. 10 February. Be. Barlet, Horace et Juvenal. A. De- Castre, Lectures de M. Bancel, sur Fontenelle et Montesquieu, et Conférence de M. HE. van Bemmel. O. de Puygiron, Courrier littéraire. Revue analytique. THE REASONER. 10 February. The Reform Conferences. Literary Sectarianism. Reported Conversion of Mr. J. Barker. The Right of Refugees to Asylum. Questions to a provincial Minister. The Englishwoman’s Journal. The Autobiography of a living Publicist. Sermons on the Indian Crisis. ‘The Peace of Napoleon. Open council. New Holland Street Institution. Public Affairs. Secularist and progressionist Societics, etc. etc. DAGERAAD. 1 Maart. Onze Zedeleer. Rationele opvat van de Boe- rh ken van het Nieuwe Testament. De Staat, de Godsdienst en de Kerk, in hine onderlinge verhouding. De Heidelbergsche Catechismus. Wen voor t loopig woord aan Indignatio.” Boekbeschouwing. Ingez rh ken van het Nieuwe Testament. De Staat, de Godsdienst en de Kerk, in hine onderlinge verhouding. De Heidelbergsche Catechismus. Wen voor t loopig woord aan Indignatio.” Boekbeschouwing. Ingez rh ken van het Nieuwe Testament. Ende stukken. ‘Tiggenow. 15 Maart. W. Baron de Constant Rebecque’s Synthetische Overdenkingen, beschouwd door Dr. Louis Bichner. Vlugt en Halt, door Dr. Karl Muller. LLP 48 MENGELINGEN. 10. snurr-BAN. Urbanus VII deed in 1624 ieder in den ban,” die de wafschuwelijke zonde” heging, in de kerk te snuiven, en Innocentius VII volede in 1690 zijn voorbeeld jegens cen iegelijk, die in de St. Pieterskerk snuif gebruikte. 11. uosriz-gnTers. Een aap die gewijde ouwels gegeten had, werd volgens het vonnis van het Parlement van Parjs verbrand, “pour avoir mange le bon Dieu” (omdat hij Onzen Lieven Heer opgegeten had); maar eene muis die hetzelfde te Lauzanne gedaan had, werd heilig verklaard onder den naam van Sainte-Ratte.” Simond’s Zwitserland. 12. DE VUKGOD overwonNEN. De Chaldeeuwsche god, het vaur, ver nietigde alle andere goden, tot dat een Hgyptische priester, van Canopus, een aarden afgod maakte, en dien met water vulde, na de opening met was te hebben toegestopt. 13. HET HOOFD VAN JOHANNES DEN Dooper. De orde der Benedictijnen in Frankrijk, beweerde in het bezit te zijn van het hoofd van Johannes den Dooper. Een Franciskaner hield echter stand, dat de ware schedel in zijn klooster aanwezig was, en hij overtuigde zijne tegenpartij, toen hij hem verhaalde dat, wanneer hij er eenen kus op drukte, hij duidelijk de lucht van sprinkhanen en wilde honig kon ruiken. 14. EzetsFEEst. Nr werd vroeger een ezelsfeest gevierd, op welks einde de priester drie malen balkte, in plaats het gewone gebed te verrigten, hetgeen de gemeente gewonlijk op dezelfde, wijze beantwoordde. Du Cange. Voe. Fest. 15. DRIEEENHEID EN HOSTIE. Wanneer de Katholijken aannemen dat Vader, Zoon en Heilige Geest een zijn, dan moeten zij in hun Nen ouwel niet alleen Jezus, maar ook den Vader en den Heiligen Geest opeeten, anders weder preken zij ziel zelven. 16. symBoon vAN gezus. Dit was eenen lam, doch de zestiende Synode van Constantinopel (c. 82) veranderde dit in eenen man aan een kruis. 17. sapata, een heidensch priester, werd gedood omdat hij met afschuw van de misdaden van Constantinus sprak. 18. CHRISTELIJKE LirpE. Calvinus schreef, 30 Sept. 1561, dat. de monsters, die tegen ons zijn, vernictigd worden, gelijk ik M. Servetus vernietigd heb.” Hij had dezen geleerden geneesheer op een langzaam vuur van groen hout doen verbranden. Uitgave en redactie van R. C. MEIJER, Vijgendam, J 628 te Amsterdam. No, 4. APRIL 1858. HET VERBOND DER VRIJE GEDACHTE. De Natuurwet. De Zedewet He says, "Beweging." - Ontwikkeling, Liefde, - Licht. - Veredeling, Pag. Pag. Wilt menschleiert s... ea 49. Wetten en Grondbeginselen...... 57. Officiel gedeelte van de Dagerad. Maandalejke Kronjk....... 61. Orde der Vergaderingen.. 51. Deprievenbus sia: saat iste se 62. gt LOGO NUT 2 oo rere 51. Mengeling enw musi on mat te.s os 64. Openingswoorden ter Verg. 54. Sn ar a ar SD IN GT RUN, oT Wilt en ge kunt medewerken aan de ontwikkeling der menschheid, ‘lt en ge kunt het uwe bijdragen tot de bevordering van het maat- ehappelijk geluk. Waarom beklaagt ge u dan, dat gij een ledig aan- thouwer moet blijven van den grooten strijd, dien wij voor de waarheid frijden. Wilt slechts en ook gij kunt een werkzaam deel nemen aan jen strijd. Laat niet langer het schrikbeld van de magt en de ver- olezucht uwer tegenpartij, uwen moed gebonden houden, uwe krachten erlam Men. Best niet langer voor de noodlotte gevolgen, die voor en de uwen, uit uwe medewerking tot ons docl, zullen voortspruiten, dodra de modepartij bespeurt, dat gij met haar in gevoelen durft te arschillen. “Dat schrecklich is overdreven, die noodlottige gevolgen zijn slechts ik beeldig. Opent slechts de oogen, ziet ate Mi heschouwt aan- ich eigene omgeving en telt ze eens op, die dweepachtige vroo- ich in hunnen blinden ijver de wetenschap verdoenen en de kkers vervolgen. Hoe groot is hun getal? Niet noemenswaard, want verreweg de meesten is de orthodoxie, die eenmaal eenmaal eenmaal eenmaal. De tijden van slaafsche onwetend-mid, van werktuigelijke volgzucht zijn voorbij. Het onderwijs is niet ehe het monopolie van enkele uitverkorenen. De Arabieren zijn niet de uitsluitende bezitters der wetenschap. Ook de Christenheid eft zich genoodzaakt gezien, trapsgewijze den digten sluijer wee te Hen, waarmede zij dien lichtgloed trachtte af te weren, en het zegerende licht te veroorloven, tot in hare duisterste rangen door te Ingen. Al mogen nog enkele mannen van het behoud, dweepers met 2 voorvaderlijke regten of liever hunne willekeurige privilegtén, 1 en wee schreeuwen, over de algem enen making der wetenschap, de twikkeling van het plebs, — die algemeenmaking, die ontwikkeling ut met rassche schreden voort, geloovers worden denkers, en Neder süßen eene schitterende en heilrijke toekomst te gemoet, dank zij erkenning van vrijheid en kennis, als de grondslagen tot voor- spoed en geluk. Waarom schroomt gij dan u te verklaren, of hee gij nog gelöt aan grootspraak, beeft gij nog voor magtelooze bedr gingen, schrikt gij voor eenen barbaarschen oorlogskreet? Die groc spraak, die bedreigingen, die oorlogskreet, — zij zijn den grashalms gelijk, die de gevallen krijger in zijn magtelooze woede uit den gro rukt, en zijnen overwinnaar, bij gebrek aan een moorddadiger werptui naar het hoofd tracht te slingeren. Zij zijn als het woeste en huiv ring wekkende gebrul van den magtige des wouds, dat gebrul, dat h bloed van schrik doet verstijven in de aderen der schuchtere Avdang wien het op den adem des winds wordt overgevoerd, doch dat sleck het rogchelen van zijnen doodstrijd verraadt voor den moedige, “ hem onder de oogen dorst te treden. Wilt dus slechts medewerk mijne vrienden, maar wilt het opregt en geene vervolgzieke dweepe is bij magte, u aan hare wraak op te offeren, ge kunt u verklaren, tijd is daar, het zaad is rijp. Waarom dan gevresd, waarom gehuive de hand aan te vatten, die de broeder u biedt. Officiel Gedeelte van de Vereeniging ode Dageraad. ORDE DER VERGADERINGEN. 5 De vijf eerstvolgende Vergaderingen zullen plaats heben op de onderstaande datums, in het gewone lokaal Casino, hoek Zwanenburgerstraat en Amstel. 18 April 1858. Ochtendvergadering, opening ten 10/, uur precies. J 28 Mt Avond ” w u 9 ” “u 2 Mei 7 Ochtend a a # 108, » i” u “u Avon d uw Ww 7 9 “ uv 3 16 “ 4 Ochtend u uw v 10!/, eh eto] 4s a a ee Betis. ce ULL ‘BETREFFENDE HET AANSLUITEN VAN NEVEN-VEREENIGINGEN. Genomen in de Hüsseldijk Vergadering van 31 Maart 1858. Als Neven-Vereenigingen worden aangenomen alle gezelschappen, die wen als wij _ Als eerste of hoofdartikel van hunne Statuten stellen: "+ Het doel der Vereeniging is: 719, Het zocken naar waAaruerp, geleid aan de hand van NATUUR en REDE; en het verspreiden der bevindingen, verkregen ten gevolge V van dat zoeken. Het bevorderen van onderlinge kennismaking en verbroedering erkenden. 73°, Het practische medewerken tot het geluk der maatschappij. aadwerkelijk in hunne zamenkomsten aan dit doel arbeid de volgende grondbeginselen aan de door hare handieekeningen bekrachtigen. ALGEMEENE GRONDBEGINSELEN DER VEREENIGING DE DAGERAD. 1. Wij nemen alleen als waarheid aan, dat, wat door onze rede als faar erkend is, of wordt. 2. Wij zijn overtuigd dat de absolute waarheid nog niet gevonden i, doch dat door ondervinding en onvermoeide veolaiiige beschouwing, len relatieve waarheden op te delven zijn. 3. Dat eerst, nadat at de relatieve waarheden, en dus ook al de abstracte uitingen der naturwet erkend zijn, wij eenen blik over de sheelheid zullen kunnen werpen, en door het verband van al die refieve wetten met en hunne werking op elkander, wij de universele fatuurwet, de absolute waarheden zullen kunnen vinden. 4. Wij erkennen dat de wetenschap of de kennis der abstracte na tuurwetten en der relatieve waarheden, door ondervinding, opmerking en toetsing moet worden verkregen. 5. Dat het standpunt waarop die wetenschap staat, wordt aangewezer door de geheele menschheid te zamen genomen, vertegenwoordigd doo eene menigte meer of min uitstekende specialiteiten, in hun verban met en hunne werking op elkander. 6. Dat de wetenschap zich voortdurend sneller ontwikkelt, naarmat een grooter aantal abstracte natuurwetten ontdekt worden, en zoodoend de erondslagen trapsgewijze vaster en zekerder beginnen te liggen, end blk meer omvattend, en de wederkeerige toetsing menigvuldiger wordt. Dat de wetenschap nog erst in hare kindschheid is, met betrekking tot hetgeen er nog te weten overblijft, en met terugzigt op vroe gebragte ondekkingen en vindingen, die aan detegen woordige toets der rede door vergelijking met andere reeds meer tokenning gebragte naturwetten onderworpen wordende, ten einde daar door hunne bevestiging of hunne ontkenning te erlangen, blijken onbe! grepen., onvo ledig,, onbewijsbaar, twijfelachtig of valsch te zijn. Wij belijden daarom nederig dat wij allen nog slechts zukend zijn, dat wij geen van allen de absolute waarheid bezitten, of than reeds kunnen bezitten, weshalve. Wij in onze denkenden medemenschen alleen zien vrienden, di met ons medewerken tot een doel, doch langs verschillende wegen welke wegen allen die ze bewandelen reget voorkomen, doch die doonderlinge kalme vergelijking alleen zich in hunne ware rigting aar bet oog vertoonen. Daarom hebben wij achting voor alle denkwijzen, voor alle u tingen der vrije gedachte, die het vinden van waarheid, het hevordere van ontwikkeling en veredeling ten doel hebben, daarom geven wij ong beschouwingen aan het onderzocken. ; 11. Daarom verdedigen wij onze zienswijzen zoo lang ons hare on juistheid niet gebleken is, en erkennen wij openhartig ons onderzook on wanneer hare onhoudbaarheid ons aangetoond wordt. i 12. Daarom is iedere spreekbeurt, Ps bij ons vervuld, iedere teg r werping die gemaakt, iedere overtuiging die uitgesproken wordt, slecht een personeel gevoelen, dat den toehoorder niet als waarheid opgedron gen, maar alleen als waarheid kunnende bevatten, ter onderzocking ter toetsing aangeboden wordt.. 13. Het verschil tusschen ons streven en dat der geloovigen is dus dat wij waarheid trachten te vinden, en zij eene voorafgestelde waarhel trachten te bewijzen. 14. Wij nemen dus iedere relatieve waarheid Die gevonden, ieder abstracte naturwet die ondekt wordt, gretig in ons op, en bediene ons zelven en met elkander, om onze zienswijzen over en weder aan eenen nieuwen en steeds strengeren toets te onderwerpen. Daarom wordt de wetenschap door ous ten hoogste gehuldi en als peers hevorderd, naardien zij alleen ons tot overtuiging. 