Anna Maria van Schurman
Schotel, Giles Dionysius Jacobus, 1807-1892
Joannis Maire 1639. ibid. id. 1650 in 49, Ook in de verschil-lende uitgaven, der Opuscula van A. M. v. Schurman en in het in den tekst genoemde Aenhangsel Amst. 1671 in 4°. Afzonderlijk met den titel: A. M. van Schurman, Paelsteen van den tijit onzes Levens. Dordr. 1639. 49. Amst. 1639 8°, in het lat. Leiden 1639 4°. 1651 4°. Rotterd. ap. Arn. Leers 1644 12°. in het Hed. Door S. W. Z. B. Des Marcksteins vom Ziel und Zeit unseres Lebens. z. p. 1678 8°. In 1730 verschenen te Parijs (Rebuffé) in 12°, Lettres traduites du Hollandois par Madame de Zoutelande. Deze brieven zijn de beide aan Beverwijck geschrevene over den paalsteen en over den door Jezus genezinde blinde. Verg. bl. 76, Z. C. Hendreichius in Pandect. Brandb. p. 557. en Quérard, La France littéraire PO VELE pes 551: Bladz. 84. Joh. Conr. Dannhaueri theo. argent. in Theol. conscient. t. II p. 170. en in Dissert. de fato flagelli turcici p- 13. Hod omoria Calviniana p. 876. Mollerus. 1. c. Bladz. 86. De ode van Philippus Zesius vindit men in Vorschmacke des gekreutzigten Liebes-flamme p. 1—6 enin Th. II lit. HE. 7, 8, van den Hochdeuts. Helicon; het epigram van R. Keuchenius, in zijn Musae juveniles, Amst. p. 128 en van Joh. de Laet, in A. M. aS. Opuse. p. 341 en in Fred. Lucae Europ. Helicon p. VII p. 888. Quae, quia nil nisi divinum sapit et excellens, hominibus nubere non vult et Deos amasios expectat. Debebat autem nulli illa aut docto nubere, ut mixtis magnae indolis ingeniique principiis, Apollines nobis aut Pallades gignat. Schreef Barlaeus, aan C. Huygens. Hpist. p. 258. Het gedicht van Anna Maria is in den vorm van een echo. Deze echoos kwa-men toen in zwang. “Je n’ai point lu d’Echos chez les Anciens, comme on a effecté d’en faire dans ces derniers temps. C’est une badinnerie que les Echos,” Managiana p. 292. Anna Maria heeft nog andere echoos vervaardigd, o. a. een Ad serenis simam Angliae reginam e puerperio nuper egressam A° 1635, II. 18 tempore hyberno. Echo, Alludens ad insignia Regni Britanni tribus rosis figurata,” en “Provocatioad HXOY Dousiacas. Num a nobilissimo viro D: Dousa provocata, in Iucem prodire debeat, nec ne? Opusc. p. 262, 265. - Bladz. 90. Opusc, p. 262, 263. Beverwijck. uitn. ais v. G. H. If. bl. 890. Lehms 8S, 214. Barlaeus schreef een gedicht vin masculos versus Anna Mariae 4 Schurman, qu ibus trajectinae urbi novum academiae decus gratulatur” Z. Poém. P. IL. p. 173, 174. Zij gaf het gedicht op raad van Voet uit. Zie Mollerus p. 807. Non minimum athenaeo nostro decus accedit admirandis versibus nobilissimae doctissimaeque civis nostrae” schreef Petrus Cunaeus aan Joh. Niepoort. V. P. Cunaeus Epistol. cura P. Burmanni, p. 846. Het nederduitsch gedicht vindt men vddr de Redevoer. van, Voet, met de » Hondertjaarige jubel-gedachtenisse der Akademie van Utrecht” op nieuw uitgegeven door Isaac le Long. Utrecht 1736 en met twee andere in den »Algemeenen feestwijzer” bij L. E. Bosch te Utrecht 1836. Zie ook ald. bl. 75. Bladz. 93. Een gedicht van L. Nyendalius (Nob. doctissimaque virgini A. M. a S. cum ei meditationem meam de Christo in cruce pendente, belgicis rythmis conscriptam, offerrem) komt voor onder zijne Poemata p. 163, 164, dat van Neuhusius, in zijn Thalia Alemariana Amst. 1661. Janus de Bisschop, een gewezen jesuit, rector der lat. school te Veere, schreef in zijn Choro Musarum. Leidae 1700, p. 110. Aurea Virgo jacet, virgo admiranda, virago est. Lingua virum loquitur, loquitur lingua unica linguas. Quarta Charis, decima est Musarum, mascula Pallas. Antonius Aemilius vervaardigde een grieksch vers, dat hij zelf in het latijn overzette, ad nobilissimam omnique literarum genere incomparabilem virginem Annam Mariam a Schurmam, Musam decimam: quod gloriosum nome, longa minore jure, Antipater Sidonius olim tribuit Lesbiae poétriae, in Orationes et Poemata. Traject. ad Rhen. 1651 p. 387. — Hij noemt haar elders virgo celeberrima. Hij schreef ook een ander grieksch Gedichtter harer eere »Urbis nostrae decus” noemt haar Voet in Polit. Eccles. part I. lib. IV. tract. IV. c, 1. en Anthonius Thysius: vnobilissima virgo quae omnes fere scientias et linguas muliebri pectore clausit,” in Orat. funeb. Dan. Heinsii. Guel. Salenus, “Urbis scholaeque Ultrajectinae splendidissimum primem decus,” V. De libr. ac illorum usu ac ubusu lib. I. c. 1. p- 15, 16 conf. lib. II. c. 3. p. 353, 354, Graevius, in Orat. in Acad. natalem: vejus ingenium et tot linguarum peritiam tantis laudibus decantarunt Itali, Galli, Belgae, Germani ut aetas nulla de iis poterit conticescere. Molinaeus getuigt achter zijne Stricturae in Reinerum Vogelsanigom: wnihil muliebre praeter corpus habet (quod maligno naturae errore sortita est) et virilibus curis et studiis foemarum vitia exuit. De hulde door Simon de Vries aan Anna Maria toegebragt, vindt men in zijn Philos. en Polit. rustuyren bl. 204, en Gerard de Vries schreef in zijn Oratio de obit. Joh. Leusden p. 7. "Tanta nobis domi (Utrecht) ingeniorum ubertas, ut ejus copia sequiorem quoque sexum in doctrinae studiis paria cum viris praestare posse exemplo probavit egregie virgo nobilisima, quam nominasse sat est, Anna Maria Schurmannia." De lofredenen van Hoornbeek, Cloppenburgh en Nethenus vindt men in de opdragt hunner werken aan Anna Maria. Heumann no emt haar: vdoctissima virginum” en in zijn werkje de Anonym. et Pseudon. p. JI c. Il d. LXII. Hoe Luffridus Osterwick, die haar te Utrecht bezocht, over haar dacht, meldt A. M. zelf in hare brieven, aan hem in Opusc. p. 224 seqq. Het oordeel van Gerh. Croese leest men in zijne Historia Quaker. p. 668, 669. en dat van M. Z. Boxhorn in zijne Biblioth. erudit. et scriptis illustr. foemin. inedita. Bladz. 94. Over den afgodischen lof aan Anna Maria gegeven zie: Aschpanus, de superstitione erudita et literaria c: I en Saldenus de libr. leg. c. 3 p. 10. Scheltema oordedelde, dat zij al haren roem aan Beverwijck en Cats te danken had. Anna Maria van Schurman (schreef hij aan den hoogl. de Wal) heeft UEd. naar mijn inzien wat te veel geprezen. Ik heb plan gehad hare biographie te bewerken als een pendant van de dochters van Roemer Visscher, dan niet alleen dat het oordeel van Hoft, die haar van schoolvosserij beschuldigt, waar is, was zij blijkens vele stukken van dien tijd, eene echte oude vrijster in hare leelijkheid en werd toen zij oud werd fijin en eene dweepster met Labadie in folio. Er bestaat nog een brief van Goddaeus, de schrijver van den lof des uils, die van haar een breedvoerig latijnsch berigt geeft. De hekel- schriften zijn zeker geen bronnen voor de geschiedenis, maar als de vierde part waar is, dan was er geen huishouden mede. Hare brieven zelf zijn ook stijf en kunstig geschreven, met een woord zij was eene echte Scavante in de volle betee- kenis des woords. Onlangs zijn te Weenen vele m. s. s. van haar en eenige onbekende boekjes verkocht. Er is door een rik liefhebber nog al voor een goede Som commissie opgegeven, dan er niets naders van gehoord hebbende, zal het hooger zijn geloopen. Ken kort berigt over  salutatur, muliebris gloria sexus. Artis opus miror varium, quod mente sagaci, Aut manibus doctis virgo ingeniosa paravit.” Aeg. Menagius, Epigramm. p. 97. Batavi audit gloria prima soli.” Peyraréde, Balsac, Sorbiere hebben gedichten op hare beldte-nis vervaardigd. Carmina in ejus laudem lusit Colletetus in Praefatione in Versionem Dissert. de ingenii muliebri, ad doctrinam et meliores doctrinas aptitudine, et in vitis poétarum, nempe in vita Mariae de Romieu. Z. A. M. 48. Opuse. p. 364. Ald. wordt ook van de gedichten van Francois Colletet en van Charles Duchesne op Anna Maria gesproken. Het epigram van Jacques Martin, luidt dus: Gracchorum matrem sileat Romana vetustas, Kt taceat Sappho Graecia victa suam. Cedite Romanae, Graecae quoque cedite Musae, Nescio quid Batavo majus in orbe micat.” Het bundeltje epigrammata van. Hayons wordt als hoogst zelidzaam medegedeeld in Bijlage D. Hilarion de Coste schreef tot haar lof in zijn Elogia mulier. virtute et eruditione illustr. De woorden van Gabriel Naudé zijn aangehaald in A. M. a S. Opus. p. 351, die van Messenne vindt men in een zijn brieven aan Beverwijck, die van Lud. Jacob. a S. Carolo, in zijn ‘Bibl. illustr. foem. quae scriptis claruerunt. Paris. 1646 in 8°. A. M. aS8. Opuse. p. 347; die van Is. Bullart. in l’Acad. des sciences et des arts t. I. p. 228 sqy., die van Petr. Gassendi, in zijn Tract. de vita et moribus Epicuri. lib. VII, p 127. Sorel schrijft - in zijn Bibliothéque frangoise c. IX p. 186. 187. » Une made-moiselle qui posscde tant de belles sciences et écrit plusieurs choses en diverses langues.” Rob. Maresius, Epist. 52. lib. II philolog. de eruditione muliebri ad Mariam Pratensem exa- rat., p. 509. "Hoc etiam tempestate sunt aliquot inter quas praecipue eminet in Batavia A. M. a Schurman, virgo, varias sententias et linguas animo complexa, et quae more Hippiae -sophistae, praeter disciplinas etiam artificia plurima, mulieri- bus convenientia, novit." Paulus Colomesius schrijft.in het slot van zijne Gallia Orientalis (Opp. p. 272.) "Non Ger- maniae tantum sed orbis etiam miraculum." Lazarus Meys- _sonnerius prijst haar in een brief aan Beverwijck, Z. Epist. vi- _rorum et responsa cum medica tum philosophica p. 104, Bayle, in Nouvelles de la republique des lettres de l’an 1684 p. 391, Balsac in Lettres choisies, P, I. lib. IV p. 211—213. Ook ver- meldt Spanheim: Paulus Jacob Lugdunensis in Elogio Gallico An- nae Maria Schurmanniae. (de vertaling van het elogium van Lu- dovicus Jacobus 4.8. Carolo). A. M.aS. Opusc. p. 364. Zie ook de Vigneul-Marville, Melanges. vol. II. p. 30. Baillet, in Vie de Descartes p. II. liv. IV. p. 211—2138 Octavius Ferrarius schrijft in Prolus. XX s. Panegyrico Christ. Suec. regin. scripto. (Opp. Vol 1 p. 274). Nunc in Belgio sexum et seculum virgo privata nobilitat, capaci ingenio scientiarum orbem complexa, usque in certamen summorum virorum eorundemque praecinio nobilitat.” — Verg. Burmanni Syll. Epist. t. IIT. p. 601; — Nic. Antonius, in Praef. Gynaecei Hispan. Bibl. Hisp. subj. P. IL. p. 188, miraculum hujus seculi futura esset, nisi praestanissimas dotes haeretici coeli contracta infectione dehonestaret;” Zachutus Lusitanus in Historia Medicorum. Baillet, Jugemens des Savans § 1588 n®. 6. Bladz. 95. Joh. Henricus Heideggerus, in Vita J. H. Hottingeri lit. KE. 6. a. J. H. Hottinger noemt haar, in Biblioth. Quadripart. c. 6. p. 435. » Pallas Ultrajectina” in Epist. de-dic. part. V. Hist. eccl. » Novum orbis prodigium.” » Sidus Ultrajectinum, omnisque bonae literaturae cornu;” Aug. Pfeiffer (Antichiliasm. c. 2 p. 77) veine gelehrte, iedoch ziemlich verkehrte Jungfer;” Lochner (Diss. inaug. de Separatismo § 14): “Virgo in ore et orbe eruditorum multo celebratissima;” Drechsler (in. “Evzdye¢e Schurmanniae @uxedrw p. 9): “Virgo eruditissima et prodigium nostri seculi.” in Epist. dedicat. p. 9, 10): 7 Batavum virginale decus et rarum atque admirabile in hoe sexu doctrinae et eruditionis exemplum;” Pritius (Dissert. de republ. litt. p. 10): »Virgo doctissima;” Junckerus (Cent. foem. erudit. p. 119): »Seculi nostri miraculum.” (Comment. de Vita Jobi Ludolfi p. 43): »Seculi nostri miraculum.” (Comment. de Vita Jobi Ludolfi p. 43): »Virgo nobilissima ac eruditione sua vitaeque sanctitate memorabilis.” Zie verder: Arnold, in Hist. Eccles. t. 1. 1. t. VIII p. 723 sqq, Paschius, in Gy - 23 naeceo docto p. 54, 55. Jac. Thomasius, in Programma de Schurmanniae ac aliorum in bonas literas odio, Lipsiae 1678 p. 4, 5. sqq; Joh. Jac. Hofmann, in Lexicon Univers. t. I. p- 124. Joh. Lassenus, in Lohn und Kron der Birger und Kaufleute S. 52, 53, 54. Joh. Franc. Buddeus in Lexicon histor. Germanic. t. IV p. 397. Morhofl, in Polyhist. p. 11. 1 c. 24 en in Unterricht von der teutsche Sprache und Poesie C. V S. 271. Conringius, in Epist. posth. p. 54. Laurenberg, in Acerra philolog. cent. IV n°. 17. Mayer, in Dissert. de Mataeologia Labadiana p. 8, Feller, in Horatius ad Philosophiam exactus obs. IV ad libr. HI od. 7. Paulinus in Hoch und Wolgel. Frauenzimmer p. 122. Luca, in Europ. Helicon p. VII p. 886, 889. Ebert, in Cabinette d. gelehrt. Frauenzimmer p. 12. Frauenzimmer p. 12. George Schiebel, in Histor. Lusthause. p. I. 8. 120. Michael Widmann in Abgebiissten Wollust. S. 34, Lehms in Teutschlands galante Poetinnen S. 194, 218, 219. Lehms verwandte ook het volgende sonnet op haar: „Ihr Musen kommt, und mült die kluge Schurmannin, „Die sich die halbe Welt im Hertzen abgerissen; „Denn ob ich mich gleich auch schon langst darauff besiessen, „So seh ich doch, dass ich zu swack en krafftlos bin. „Ihr Bildnisz lieget mir zwar täglich in dem Sinn, „Und Ihrer Schrifften Schats lasst mich diss Glück geniessen, Viel Zige, wie von Ihr, als Ihrem Geist zu wissen, „Und doch fallt aller Muth bey meinem Pinsel hin. „Ich mahle Schattenwerck, zu solchen Weiszheits-Bildern, Gehoret Kunst und Wiss sie vollig abzuschildern.” Wanneer wij al deze en zoo veel andere lofspraken lezen, „Die allgemeine Stimme der Zeit, begriisste die ‘verkérpert scheinenden Musen mit fast ungeheiltem Jubel. Mit dem Auslande auch hier Zu wetteifern war ein allgemein erregtes Streben. Die Englinderin Weston, die Polin Anna Memorata, die Italienerin Fulvia Morata, vor Allen die Niederlanderin Schurmann, eine geborene Deutsche, waren ihrer Poesie und Gelehrsamkeit wegen wie Wunder der Welt von den größten Mannern der Zeit bestaunt.” Zie Gubraver, a. p. S. 38. Joh. Hallevordius schreibt, in Biblioth. curios. p. 18, Virgo divina ad varias artes ac scientias, capessendas, apto ingenio praedita, qua plurimas calluit linguas, novum — seculi miraculum;” Frederik Besselius, in Notis ad Eginhardi vitam Caroli M. p. 17. „Inter virgines, quas seculum nostrum, summa literarum laude floruisse miratur, velut inter ignes Luna minores, merito suo excellet.” Henr. Müller, in Dissert. de baptismo pro mortuis p. 20, „foemina illustris;” Kortholt, in Hist. Eccl. p. 904, villustris illa et ob omnigenam eruditionem variasque dotes celeberrima virgo batava; Joh. Wilh. Marxism, in Beste Grunde des künftig. Reiches Christi, 8.89. “Eine gelehrte und gottselige Jungfrau.” Feustkingius, in Gynaeceo haeretico-fanatico p. 593. “Eine Dame von vornehmen Geslechte, höhen Ahnen, stattlichen Mitteln, vorirefflichem Reichthum und mannigfaltigen Wissenschaften, welche nicht allein alte und vor langen Zeiten iibliche sondern auch allererst bekandt gewordene und neue Sprachen verstanden und fertig gedrückt.” Bladz. 96. Bartholinus verwandte deze regelen op haar: “Mascula mens aliis torpet, premiturque virilis “Foemineo tandem pondere victa manus.” Hic superat natura fidem: Schurmannia sexum Hgregio vineit corpore, mente viros.” doct. n°. 152) vomnigena solide et ad miraculum usque versata fuit. — Ne nunc dicam de severioribus studiis, seu theologi- cis, seu juridicis et mathematicis, in quibus 'omnibus speci- mina capacissimi et spatiosissimi ingenii sui quam plurimis doctis dedit. Nullam etiam fere artium bonarum reliquarum intactam reliquit et pingendi solertia inter artifices summos collocationur.” Joh. Esbergius schrijft, in Diss. de mulierib. philosophanibus (1699 t. p. 10). A. M. a S. eo demum processit doctrinae, ut seculi sui miraculum habeatur et plus laudis, quam sors humana mereri et ferre unquam possit, ei tribuatur,” en Rotger zum Bergen, (bij Joh. Paschius p. 15) » unicum omnium mirandorum in homine docto exemplar ac sui sexus prorsus monstrum, absquae omni tamen vitio.” Mollerus, in Isagog. ad Histor. Ducat. Sleswick. Holsat. p. II. c. V. Vera Belgii Pallas.” Bladz. 97. Tot degenen, die haar te Utrecht bezochten, behoorden Spanheim, Luffridus ab Osterwick, Petersen, Johannes Pomeraschius uit Grypswalde en andd. H et bezoek van Christina is uvverig bij Mollerus 1. c. p. 807 en dat van M. L. de Gonszague bij Collot d’Escury t. a. p. d. III bl. 366 en vooral bij Jean le Laboureur, in zijne Histoire du Voyage de la reine de Pologne. Paris 1648. beschreven. Verg. Opuscula p. 330 sqq. Mollerus p- 807. Aitzema, Saken van Staet en oorlog B. XXV p. 189 (uitgeg. in 4°.), Paschius in Gynaec. doct. p. 55. en M. Franc. Paulinus, Hochgelehrt. Frauenzimmer 8. 129. Bladz. 102. Over haar huwelijk met Labadie, zie Huet, Comment. de rebus ad se pertinentibus lib. II. c. 50. Baillet, jugemens des Savans § 1588 n°. 6. Bladz. 104. Men vindt den dichterlichen Brief van Cats aan A. M. v. S., ten geleid van het geschenk der folio uitgave zijner werken, gedagteekent 12 Dec. 1655, en gevolgd door hake dankzegging in een zesregelig latijnsch versje, in de 4°. uitgaaf van het werk »Onderdom en Buitenleven op Sorgvliet,” in 1656 bij J. J. Schippers uitgegeven en onder de Keredichten achter de Mengelingen der folio uitgaaf van Schippers. 1655. Men vindt ze ook in de Verzameling van Cats gedichten, die in zijne werken niet gevonden worden, benevens lof-youw-dichten en grafschriften. Leyden 1767. Uit deze verzameling heeft Feith ze met andere in zijne uitgaaf van Cats overgenomen d. X bl. 20 en 225..— Van de latijnsche en grücksche brieven-tusschen Anna Maria en Beverwijck wordt gesproken in Opusc. p. 362, 363. Volgens Lydius, Vrol. le- ven des doods bl. 217 gaf J. v. Beverwijck brieven van A. M. v. Schurman in het licht. Hij prijst haar o. a. in een brief aan Joh. El. ichman. Z. Ep. qurest. de vitae termino. L. B. 1639. p. 140. Bladz. 105. De brieven aan Colvius komen in de Opuse. van A, M. a 8. voor; die op bl. 106—108 berusten op de leydsche bibliothek en er is er nog een, boven vermeld, te Leeuwarden. Z. Bijlage E. Zijne verzen op Anna Maria vindt men hier achter en komen voor, gelijk ook het gedicht van Lydius, in de Uitnem. des vrouwel. geslachts. Bladz. 110. In Crucii Mere. Bat. Amst. 1661 komen he- breeuwsche, grieksche, latijnsche en fransche brieven van hem aan Anna Maria voor, Z. py 49),: BLO SLY) 520, 663, Zijne Virgo Batava s. encomia clarissimae doctissimae- que Anna Mariae Schurman vindt men p. 505—510, en nog een ander p. 510, 511. Hij noemt haar Musarum decima,”’ vvirginum. ocellus,” ~patriae decus varium,” » virgo nobilis- sima, quae linguas exoticas ad miraculum pene et supra vires calet” : Bladz. 111. op Catal. Bibl. te Water, IT. p. 26 n°. 64, komen voor een aantal latijnsche en fransche brieven, eigenbandig door A. M. a Schurman, tusschen den jare 1631 en 1652, vooral aan professor A. Rivetus geschreven. Het grootste gedeelte de- zer brieven is niet te vinden onder de reeds gedrukte in hare Opuscula, in ’t jaar 1650 uitgegeven. Vooraan liggen ver- schillende portretten van haar en twee door haar gecopieerde ele- gién van Vincent. Fabricius (conf. Fabricii Poém. Amst. 1638 p. 25 en 44; achteran een brief van Fr. Rivetus aan zijn vader en vier latijnsche dichtstukken, benevens een fransch van gemelde vrouw, mede eigenhandig geschreven. Deze brieven zijn voor f80 verkocht aan de firma Bohn te Londen en naar England verzonden, waar zij aan den bekenden verzamelaar van autographen, Mr. Dawson Turner, behoore, en binnen kortonder den hamer zijn geweest of zullen komen. Onder n°, 58 t. a. p. bl. 24 komt ook een brief van A. M. v. Schurman voor. Op Cat. J. Koning d. I. bl. 90 n°, 1304. een ander met eigenh. gegraveerd portret voor f10 verkocht aan J. Schouten. Zie ook Cat. J. Schouten, bl. 57. Bladz. 112. Z. Laetste ueren van mijnheer Rivet 2% dr. 1651 p.-92, 93. Bladz. 113. Behalve de brieven in de Opuscula van A. M. A Schurman, bezit de heer van Dam van Noordeloos nog een brief van haar aan Huygens. In de Momenta desultoria Const. Hugenii L. B. 1644 vindt men p. 92 een gedicht getteld »Annae Mariae a Schurmans unioni ut minus lateat,” met “Schurmannae responsio,” ook in hare Opusc. p. 259 te vinden. Voorts gedichten van Huygens p. 98. “Ad ipsam.” “Ad Barlaeum cum superiore Epigrammatum.” “Barlaei responsio Ad Barlaeum” en vier gedichten win: effigiem Schurmannae,” ook in hare Opuse. p. 326 te vinden. Nog wordt bij Saldenus, de libris ac illorum usu et abusu p. 15, 16 een gedicht van Huygens aan haar gevonden, beginnende: “Anna, Dei dono, patriae decus cet.” niet in de Momenta te vinden. Anna Maria vervaardigde verschillende epigramma’s ophem, die men vindt in hare Opusc. p. 259 en 261, waaronder niet het volgende dat in m. s. s. op de leydsche bibliothek berust. Ad illustrem virum, D. Constantinum Hugenium. Publica nos pietas olim ad spectacula duxit Delphica, queis mos Sed sua difficilis suhduxit lumina Apollo; Ne patrii solis cerneret ipse rogum. Splendida sic tristi pompa obvelata sub umbra Visa est; atque umbrae corpora visa mihi. Excipit Hugenius suppletque illustria Phoebi Munia; ne tantum nocte lateret opus. Hie rediviva suo jam funera redidit orbi, Atque umbras clara luce redire facit. Nec mirum est, umbrae si post sua corpora durent: Scilicet extincti funeris umbra manet, In solidum accipio tam magni Nominis umbram: Lumine quae splendet lux erit umbra tuo. A. M. & Schurman. 28 Aan den Heer van Auilichem. Cur me mortalem poscunt tua carmina testem, Quae testes Clarias promeruére Deas? Sed tua jure meas poscunt sibi munera grates, Quas tibi cum nequeam reddere, nomen habe. Wat zal ik sterveling uw liederen verhefen, Die door hun schoon zelfs ‘t oor der zanggodinnen treffen? Toch hebt gij regt op dank: maar zoo uw kunst dien vroeg Ik schoot ook hier te kort: zij u mijn naam genoeg. Morhoff gewaagt nog van “Carmina ad eam de novo anno gratulatoria,” die in dezelfde Monumentis Hugeanis, p. 369, 376, 379, voorkomen; doch ik heb die uitgaaf niet bij de hand. Zie Polyhistor. lib. TIT. p. 727. Onder de sneldichten van Huygens komen er vijf voor: “Op | de print van Joffrou Anna Maria Schurmans, sonder handen uytgebeelt, ende door haer selver gesneden,” (Korenbloemen 1658; bl. 625—628) een ander Aen joffro Anna Maria Schurmans uyt mijn latijnsch, Mom. desult. p. 378. Fugi nuper; an hic fuerit pudor etc.” en Aen deselve uit mijn-latijnsch, Mom. desult. p. 386. Hic es et non es. ete.” (Korenbloemen 1085, 1086). De beide volgende gedichten van hare hand zijn nog in m. s. s. op de leydsche bibliothe Eck. Illustro viro domino Constantino Hugenio Ae. 2 aos Ordinis et pulchi'spiras sub imagine veri, Hane tamen, Hugeni, quis putet esse tuam, Dum nos astra locas inter preclara, culina Me vero potius vindicat una sibi. Attamen errori jam mente assentior illi; Meque pudet contra dicere vera tibi. — Ista mihi indixit tam longa silentia cura, Vel quia nulla libro gratia digna tuo est. Illustri viro Domino Constantino Hugenio s. Dede A.MAS. : Constanter pergis varium decus addere mundo, Et patriae indigenas demeruisse tibi. Quo magis insistis nova carmina fundere; pergit Hoc magis et Nectar Belga sitire tuum. Quid tua torpentem meditatur Musa quietem? Naturam sequitur mobilis illa Poli. Filia sunt terrae possit tibi nostra videri: Attamen aethereis partubus illa favet: Ne dignum expectes tanto pro munere munus, Nam debere tibi plus mea Musa cupit. Bladz. 114. Graswinckel en Saldenus hebben ook lat. gedichten op Anna Maria vervaardigd. Gruterus drie, die én in de Opuse. p. 344 en voor de lat. uitg. van haar Dissertatio gedruck zijn. Het vers van Kinschot vindt men onder zijn. Poemata. Hagae Comit. 1675 p. 182 (Virgini.incomparabili Annae Mariae 4 Schurman). Voorts zijn er nog oden ter eere van Anna Maria van M. Kemp. Amst. 1670. Bladz. 115. Een gedicht van Heinsius, Bijlage C. Zie verder Opuse. p. 327. Hoe hoog zij Salmasius achtte blijkt o. a. Uu haar gedicht op heer, Opus. p. 269, en nog meer uit haar brief, waarin zij hear oordeel over zijn geschrift de annis climacteris mededeelt. "Certes," schreef 2ij (Opus. p. 370), va mon opinion la recherche de ce sujet n’estoit point indigne de vos-tre inconparable scavoir, qui ne regoit pas d’autres bornes, gue celles de tous les siecles ensemble; et il y falloit un oeil clairvoyant et penetrant dans les plus reculez cabinets de l’antiquité, comme le vostre, pour decouvrir etc. — Joh. de Laet noemt haar in zijn Hist. Univers. p. 647, virgo nobilissima et ad stuporem usque erudita." Bladz. 116. Bij jonkheer Beeldsnijder van Voshol berust behalve een album van Anna Maria & Schurman. Ultraj. 1638; en ander van Abraham de Zadeler -n een van J. F. Gio-novius, waarin blaadjes van Anna Maria voorkomen. Ook heeft - hij een schoonschrift van hare hand op den beroemden schermmeister Gerard Thibaut, op wien ook gedichten van Huy-gens en Barlaeus bestaan. Op het hare leest men: Domino Geraldo Thibaut! Qui primus heroicam artem rotandi ensem, omnibus retro saeculis et gentibus penitus ignotam, aut quod fere idem est, temere tractatam, mirabili plane methodo, ad matheseos praecepta ingeniosissime adaptavit. Quo nomine, ipsis heroibus summe commendandus, an et asscribendus? 1623 Aug. 25 Rhenae. Anna Maria 4 Schurman. Het gedicht van Bodecher Banningh vindt men p- 176 ziner Poémata. L. B. 1636. Bladz. 117. Vogt, Catal. lib. rar. p- 617, rangschikt de uitgaaf van 1648 onder de zeldzame boeken. Op Catal. J. Ko- ning d. I. bl. 804 n®. 1329, komt de derde uitgaaf (Traj. ad Rhen. 1653) voor, waarin het levensberigt der schrijfster op de schutbladen voor en achter en het handschrift van prof. Gijsb. Voet tegenover de laatste bladzijden geschreven. Zie ook Fred. Goth. Freytag, Anal. litter. de libris rarioribus. Lips. 1750 p. 833, 834. Het gedicht op Spanheim vindt men in de Opuse. p. 270—273 en bij Lehms 8. 210—2138, dat op zijn dood, in m. s. s. op de biblotheek te Leyden, ludt dus: In obitum eminentissimi Theologi D. Frederic. Spanhemii. Ne tibi, Lugdunum, Spanhemii funera tantum Flenda putes; omnes pereulit ille dolor. Ts sibi demeruit totum virtutibus orbem, Hune orbis merito lugeat ergo suum. Et Trajectinum ingemuit tua fata Lyceum, Et Musae madidis condoluere genis. Et mea dilacerant tristes praecordia curae, Solicitant numeros publica damna meos. Sed nos forte decent magis alta silentia; luctus Nos facient tanti carmina nostra fidem. Tile quidem laetus patrium conscendit Olympum, Lumen ubi, magni sideris instar, habet: Nos vero eximii torquent dispendia mystae, Cui vix invenient saecula nostra parem. Conquerimur frustra divinae oracula linguae Protinus abruptis conticuisse modis. Et morum charites, et magnae mentis imago. Occursant animo, non reditura, meo. Singula quid memorem? Renuit mea Musa, canendis Nec satis innumeris dotibus una foret. Tot clara ingenii potius monumenta loquantur, Sat laudes Domino docta referre suo. Ipsa coronabit victurum gratia nomen, Cuius praesidio Gratia tuta fuit. A. M. a Schurman. Bladz. 118. Vossius schreef: «neque hoc tempore deest. For- deratae belgicae illustre et admirandum Annae Schurmannae ingenium, nobilis virginis, sed varia linguaram, artium, doc- trinarumque notitia longe nobiliowis.” De Philol. c. 2. p. 14. Barlaeus noemt haar (Hpist. part. I. Epist. 128 ad Arnold. Buchelium) virgo doctissima rarique exempli” en (p. 307, 308 ad Godsch. Schurman) par (frater et soror) doctissimum, Apollini et Dianae gemellis Latonae comparandum.” Aan Const. Huygens schreef hij (Part I. Epist. 258 p. 549): Cum illam laudas, res tibi est cum virgine diva etc.” Zijne gedichten op habben tot opschrift (Poem. edit. V. Amst. 255 P. I. p. 446). Ad doctissimam virginem Annam Mariam a Schurmans Trajecti in Batavis habitantem. P. Il. p. 173, “In masculos et e.” Ook bij Pars, Naamrol, bl. 398. p. 485. Ad Zulichemi dominum cum Annam Mariam virginem ultrajectinam e tenebris in solem protrahi cuperet.” P. 466 Ad G. Staackmans cum virginis ultrajectinae et incendii hagiensis meminisset. Verg. A. M. & Schurman, Opuse. p. 321. seqq. Haar gedichtje an Barlaeus ibid. p. 258. Bladz. 119. Het oordeel van Antonius Clement over Salmasius vindt men in zijn Vita Salmasii véer diens Epistélarum lib. primus. Lugd. Bat. 1646. P. VIIL noemt hij haar: veruditissima virgo et Bataviae nostrae, quin orbis christiani illustrissimum sydus. Godefridus Udemans prijst haar in zijn Absaloms-hayr, dat hij onder den Nam van Irenaeus Poimenander, Dord. 1648, uitgaf. Verg. G. Voetii Disp. Theol. T. IV p. 463. Placcii Theatr.. Pseudonym p. 514 n°, 2183. Bladz. 119. De Brune, Wetsteen der Vernuften bl. 76-—80. Hij schreef twee madrigalen op haar: /Juffer Schuurmans haar zelven: uit een spiegel afteekenende” en, ”Afbeeldingh bij joffer Anna Maria Schuurmans, uit een spiegel van haar zelven ge- daan.” — Het gedicht van Anna Maria vindt men vécr zijne Historia Gelriae. Harderovici 1639 in folio; dat van hem luidt dus: ANNAE MARIAE A SCHUERMANS, Virgini omnibus elegantiis, quae manu ac mente perfici possunt, excultissimae * Sacer. Quod sequiore viris memoretur foemina sexu, Incusare tuo jure Maria potes. Pingis acu, cedro pingisque coloribus ora, Et proprias ceri ducis et aere genas. Et super haec, doctis mox ludens versibus, ipsas Romano tabulas exprimis ore tuas. Quin et culta suam fateatur Graecia alumnam, Et Solymae dicant te simul esse suam. Cetera quid memorem, te Gallica et Itala, teque Haec ut nata domi, non aliena loqui? Et quae plura potes, ceu cum coelestia coeptans, Quae superent hominem, voce lyraque sonas. Haec quis cuncta viriim praestitit unus? Si nullus; sexu cur meliore viri? Joh. Isacius Pontanus. Bladz. 119. Over de betrekking tusschen Smetius en Anna Maria van Schurman, leze men het levensberigt van den erste, door prof. N. C. Kist, in het Archief voor kerkel. ge-schiedenis, inzonderheid van Nederland, d. IV, bl. 157, 158, 170, 210. — De brieven aan Smetius en Goris benevens de verzen van den erste vindt men in de Opuscula van Anna Maria. Bladz. 120. In de Opuscula van Anna Maria vindt men en uitvoerig lat. gedicht van Staackmans. "De sui seculi Minerva, Anna Maria Schurman, Ultrajectum incolente," entwee epigrammata (p. 328 seqq.); twee andere (een lat. en fr.) vodér het 2de B. der Uitnem. des Vrou wel. geslachts en een ital. in den opdragtsbrief van dit boek van Beverwijck aan Anna Maria. De brieven tusschen Staackmans en juffr. Schur- man vindt men in de Opuscula der laatste. Z. over Staackmans Beverwijck’s Heelkonst bl. 246, Neuhusii Poem. p. 136, 197. Huygens, Mom. desult. p. 35, 95, 155. — Ken brief van Cloppenburgh vindt men gelijk ook haar vers op Scotanus en Buchanius in de gemelde Opusc.; de onuitgegeven brieven van Revius volgen Bijlage E. Die van Poiret vermeldt Ypey, in Geschied. der System. Godgel. d. III, bl. 51. Bladz. 122. Over Elizabeth, prinses van Boheme, leze men de hoogst merkwaardige, meermaal aangehaalde, verhandeling van Gottschalk Eduard Guhrauer (Elizabeth, Pfalzgrafin bei Rhein, Aebtissin von Herford) in Friedr. von Raumer’s Hist. Taschenb. Dritte Folge. Leipzig 1850 en Max Goebel, Geschichte des Christ. Lebens u. s. w. 2 B. 8. 208 volgg. en de aldeaar aangehaalde bronnen. In een m. s. s. getteld: “MSS. varia Cartesii et aliorum,” op de leydsche bibliothek, zijn mögelijk nog onuitgegeven brieven van Descartes aan haar. Bladz. 123. Opuse. p. 300 suiv. Oeuvres de Descartes par V. Cousin, t. VIII, p. 388. Bladz. 124. Over Anne de Rohan vurg. men, behalve Beverwijck, Uitn. des vrouw. geslachts: »Anhang auslindischer ‘Poetinnen p. 209—211, achter Teutschlands galante Poetinnen van Georg Christiaan Lehms. : Bladz. 130. In een ~Lofdicht” van Charlotte de Hubert, vater eeren van den Heer, mijnheer Johan van Beverwijck, opdit sijner Achtb. jegenwoordigh Werck (de Uitnem. d. vrouw. geslachts) ingestelé ter eeren van de Ed. welgeleerde juffrouw Juffr. Anna Maria van Schurman,” spreekt zij de laatste dus aan: Danken wij, dat u begde geest Van dat lofwaerdigh werek de oorsaeck is geweest. U deught blijft ’s Vrouwen deugt, w wijsheyt ’s Vrouwen wijsheyt: Soo dat in uwen naem oock aller vrouwen prijs leyt. U lof is ons tot lof: u tot eenigh goet, Dat u onsterflick maeckt en eeuwigh leven doet.” Brigitta Tott’s overzetting verscheen Sorae, 1658 in fol. Bladz. 181. Dat zij hare brieven verbrand heeft, 2egt zij zelf -in, Hukleria II, XI, en de schrijver van het leven van Jean de Labadie bij Mollerus. Bladz. 132. Het huis dat zij te Utrecht heeft bewoond, behoort thans aan den boekhandelaar J.  de volgende regels op de afbeelding van Voet: Kit tibi Voetiadae placida sub imagine vultus: Divinum ingenium Tinea quaeque notat. Si majora cupis: viva est virtutis imago, Quam vita et scriptis exprimit ipse suis.” Dat is: Siet hier het soet gelact van Voetius nae ’t leven, Hn in een yeder treck sijn hooge geesten sweven. En wilt ghij nog wat meer: de deught is daer vertoont, Die uyt sijn schriften blijckt, en in sijn leven woont. In Boissard’s Chalkographiser Bibliothek komt een door haar geteekend en geétst portret van Voet voor. Bladz. 135. Onder de satyren, die op haar vervaardigd werden is de merkwaardigste die van Goddaeus, schrijver van den lof des uils. Bladz. 141. Zoo schreef zij in 1642 aan Beverwijck (Epist. quaest. prima) ”famam magnam nec optavi nec unquam merui. En invitae si obtigit non derelinquet invitam. Paucis vero bonisque probari satis magnum mihi theatrum est. Haar gedicht op de utrechtsche hoogeschool gaf zij ” hortatu Voetii” in het licht. “Alia monumenta ingenii ipsi extorta a Fred. Spanheimio,” Mollerus p. 807. Verg. haar brief aan Spanheim in Opusc. p. 243 en vooral het oordeel van Dittelbach. over haar bij Max Goebel 8, 281. Bladz. 142. Jac. Thomasius verhaalt zonder gezag dat zij gewoon was spinnekoppen te eten, ap. Struvium Act. litterar. fascic. VII, p. 2. Niceron schrijft ~on dit. qu’elle aimoit beaucoup a manger des araigneés.” Na hen hebben meest alle schrijvers die bijzonderheid vermeld. Bladz. 144. Hooft, Brieven CLXVI. Bladz. 146. Twee brieven aan mevrouw van Soutekercken zijn uitgegeven in mijne Letter- en Oudheidk. avondstonden. Zie ook Bijlage EH. Ook was er een brief van haar aan deze vrouw onder de handschriften van den heer J. Schouten, die in 1852 te Amsterdam ver Kocht zijn. | Bladz. 148. G. v. Schurman was vroeger een vriend en bewonderaar van Descartes, later verfoeide hij diens philosophie. ‘Hij schreef »De weegschaal van ’t huwelijk” en de Studio seu praxi pietatis, Basileae 1662 in 4°.” Barlaeus, met wien hij brieven wisselde, was hoog met hem ingenomen (Epist. p. I, p. 306—308). Morhoff prees hem in Praelect. m. s. s. de Oration. sacr., bij Mollerus aangeh. blz. 805. Een brief van hem aan C. Huygens, aan wien hij zeer verbonden was, volgt Bijlage E. Beverwijck noemt hem, blz. 59 van zijn Schat der ongesonth., geneesmeester, en in zijn Epist. quaest. de vitae termino p. 111, komt een brief voor van Franc. Sylvius S. Theol. et ejusdem in Acad, Duacensi reg. ac ordin. professor clar. viro. D. Joanni Godescalco de Schurman, waarin hij hem vraagt: »Quid sensit de quaestione de vitae termino.” Bladz. 149. Verg. Nederl. stemmen over godsdienst-, staat-, geschied- en letterkunde, d. III, blz. 66, 67. Blz, 154, Het was mijn oogmerk niet eene breedvoerige levensschets van Labadie te geven; maar slechts zooveel van hem mede Te deelen als noodig is, om den man te leeren kennen, die zoo grooten invloed op Anna Maria heeft uitgeoefend. Ken uitmuntende levensschets van hem vindt men bij Max Goebel t. a. p. blz. 180 volgg., bij Guhrauer, als ook bij Chaufepié en Mollerus, doch vooral raadplege men zijne bio- graphie in de Nederl. stemmen d. II, blz. 82 volgg. en het - uitmuntende werk van H. van Berkum, De Labadie en de Labadisten, Sneek, 1851 2 d. Ook in »Godgeleerd Nederland” van B, Glasius vindt men een goed en uitvoerig artikel over hem. Voorts verg. men Yvon’s oprecht verhaft van het leven, gedrag en gevoelen van wylen den heer J. de Labadie. Uit het fransch vertaalt, Amst, 1754. Ypey, system. godgeleerdh. d. III, blz. 75 volgg. Kerk. gesch. der XVIII eeuw, d. IV, blz. 270 volgg. Ypey en Dermout, Gesch. der Nederl. Herv. kerk d. III, blz. 86—115 en Aanteek. blz. 55—170. Niceron, Mémoires pour servir & Histoire des hommes illustres t. XVIII, p. 386. volgg. Se- — nebier, Hist. litt. de Genéve p. 208 sqq. Manduit, Histoire de Jean Labadie 8°. Histoire de l’archi-quaker Jean de Labadie 1668 8°. Paquot, Mémoires t., III, p. 533—543. G. Arnold’s Kirch. u. Ketzer-Hist. Th. II, S. 1302—1339 en andd. Bladz. 155. Von nicht unbedeutendem Einfluss auf Spener war auch Johann von Labadie, damals Prediger zu Genf, die erbaulichen Vortrage dieses Mannes und seine damals noch von den spittern Ausartungen freien Bestrebungen für eine strenge Sittlichkeit und für die Rein. Lengung des verderbten kirchlichen Lebens zogen den für gleiche Zwecke glühenden Jungfrauen an; er sprach ihn zwar nur einmal in seinem Hause, gewann aber für ihn eine Achtung die er selbst in manchen spiteren missbilligenden Urteilen nie verleugnete, und die ihm, wie wir weiter unten sehen werden, viele und harte Vorwürfe verursachte; er iiberzählt sogar eine ascetische Schrift des Ländern: Von andichtigen Betrachtungen, wie solche christlich und gottselig angestellet und geibt werden sollen, aus dem Franzischen ins Deutsche, die 1667 zu Frankfurt und spater noch einmal zu Berlin gedruckt wurden.” — Hofsbach, Ph. J. Spener und seine Zeit. Berl. 1828. Th. I, 8. 92, 93. Bladz. 169. Si le etc.” is onleend aan Labadie’s Divins hereau de la penitence au monde, ou avis de saison par forme de remonstrance et d’exhortation (Amst. 1667), p. 207. Bladz. 161 In de Histoire curieuse de la vie du sieur Jean de La-Badie Jeest men p. 88. volgg. II est bien vray et c’est ce qui nous a donné le plus d’étonnement, qu’une demoiselle de reputation et de scavoir qui s’étoit rendué la merveille de son sexe aussi bien que celle de sa dignité, a eu la foiblesse d’épouser (sauf Vhonneur du mariage) les interets de Labadie, et se rendre la protectrice de ses violences et de ses emporteurs. Mais eu nous pardonnera s’il luy plait, si nous disons qu’elle s’est fait un tort si insigne à sa reputation, que quand méme mon sieur de Saumaise se releveroit de son tombeau et se joindroit avec monsieur le professeur Voétius, qui sont les deux principaux promoteurs de sa gloire, ils ne écrivent plus en état de reparer cette breche. Qu’autrefois une Reine Christine se soit jointe d’interets avec un Pimentel, le plus indigne de tous les hommes; qu’elle ait inventé en sa faveur un ordre de chevalerie que l’on a nommé celuy de l’Amaranthe, cecuy à Se pourroit pardonner à Un esprit royal qui se croyait tout permis, et qui se persuadent que tous chemins menoient à la repulsion, étant peut étre de l'honneur de ce lumière de Génzague surnommé le Rodomont, lequel s'estant trouvé à l'embrazement de Rome avec les troupes de Charles de Bourbon, prit pour devise le temple de Diane avec ce mot Àiterra claire. Mais qu'une Demoiselle de naissance, quel'on a considéré toujours comme un modele de scavoir, de prudence, de douceur, de modestie, ait renvoyé la lettre de divorce et un celebre professeur, qui ne luy avait inspiré que de bons sentimens, pour faire son chevalier d’honneur, d’un homme turbulent, qui de tout tems parmy n’a eu d’autre dessein que de tramer un schisme, qu’il a enfin malheureusement executé comment cette fille pieuse en pourra-t’elle répondre à tout ce quil y a d’illustres reformés, mais comment pourra-t’elle s’en justifier et à son Dieu et à elle méme. Bladz. 172. Il a inseript les premiers sermons qu’il fit 2 Mid-delbourg 7’ Arrivée Apostolique (aux élises). Sermons. Middelb. 1667 in 8°, et il a l’audace de s’y comparer avec l’Apôté S. Paul jusqu'à pretendre à savoir été couppé à la mesme meure et d’étre de méme taille que luy:” Hist. Cur. p- 15, 26. Bladz. 173. Onsen Geneefchen prediker (schreef Boreel - wit Middelburg, 4 Sept. 1666) De Labadie doet wonderen tot. betering ende bekeering van leeven: hij predikt seer dickmael, enchsints te meer om te voldoen de overkomste van jufvrouw Schuyrmans.” Hist. Tijdschrift. Codex diplomas: I, 77. Bladz. 175. De inhoud van dezen brief wordt medegédée du Max Goebel t. a. p. en Glasius t. a. p. bl. 328. Bladz. 178. Je proteste qu’on me fait grand tort de me soupgonner d’aucune erreur, ni en foy, ni en pieté, ni en discipline et ordre ecclesiastique, que je tiens à la rigueur et avec la pureté et fermeté que je dois; que j’embrasse etroitement toute la doctrine reformée et que j’en goute extrémitément entr’autres livres, l’institution de Calvin, les lieux communs de Martyr, la théologie de Polan. Celle d’Amese et ses œuvres, dont je fais un tres grand cas, aussi bien que de cel-les de Mrs. Voétius, Essenius et Hornbeck, que je lis avec plaisir, approbation de gout. Holl. Mercurius 1668 bl. 184. Bladz. 180. Holl. Mercurius bl. 183.. Bladz. 187. In de Aurora voor 1850 bl. 200 volgg. Bladz. 190. Eukleria Pars II, p. 176. Bladz. 192. Joh. Georg. Graevius Nicolao Heinsio, in Burm. Syll. t. IV, p. 88. Traj. ad Rhen. (Eid. April. 1670) “Schurmannia nostra ejuravit non modo omne litterarium studium, sed et venditis possessionibus relictaque hac urbe, quam tot annos coluit, sectatur fanaticum quendam Gallicorum cui Labadio nobilis. Huic propter éregodofées opinionem et synodus Gallica et magistratus Medioburgenses abdicarunt in coetu Christiano docendi munus. Fixit sedem Amsterodami, et specie mirificae eujusdam pietatis multos allicit, qui ejus disciplinae se tradunt, diesque ac noctes ab ejus ore pendent. Hi societatem quandam Pythagoream instituere dicuntw’, sive consortium, ut veteres loquebantur, hercto non cito, cui et Anna Maria nos tra nomen dedit.” — »Labadie (deceptor ille Gallicanus) nuper cam A. M. Schurmannia et aliis (numerabantur triginta circiter), clam se subduxit et multum aeris alieni, ad pedes nempe apostolorum depositi, corrasium abstulit secum.” Hpist. Christ. Arnoldi ad Spizelium. Schelhornii Amoenit. liter. tom V, p. 204. Voetius peculiari deploravit diatriba, denuo cum Vindiciis repetita et Parti quoque ultimae Politicae Eccles. inserta V. Programma rectoris Acad. Lipsiens. de pietismo festo pente- costes A° 1691 publicatum, p. 6, 7. Gerh. & Mastricht Tract. de script. anon. et pseudon. P. I, 232 et t. Il. Theatri anon. et pseudon. p. 479. Hendr. Lud. Bentheim, Holl. Kirchen- und Schulstaat p. 11 c. IV, p- 427. Morhof, Unterricht v. d. teutsche Sprache u. Poesie c. V, p. 271. : Bladz. 193. Aschpanus, de superstitione erudita et literaria —¢. I. sect. 1. § VIII. Saldenus, de Libr. leg. 1. II, ©. TT, § 10. Bladz. 202. Saldenus, of, gelijk hij zich op den titel van zijn wZedig verzoek aan de Wel-edele seer vermaerde jufvrouw Anna Maria van Schurman over seker boekje, genoemt ken-teekenen van de wedergeboorte, uytgegeven door een boer van Ebbinkhoven by Muller aan de Roer genaamt, Jan Bakhuis, müssigaders de voorreden en sekere brief aan haar Wel-edelheyt er achter (Utrecht 1670. 4)” noemt Desiderius Pacius, meldt in hetzelve, vdat hij door haren brief tot kennis gekomen is van de voornaamste gronden op welke de hedendaagsche droe-vige afscheydinge van de kerk begonnen en gebouwt wordt.” Bladz. 204, Deze bijzonderheid is ontleend aan de Euklera van Anna Maria van Schurman P. IT, p.- 178, P79: Bladz. 208. Zie Guhrauer, t. a. p. Max Goebel. t. a. p- Bladz. 211. Mijn vriend, Prof. Domela Nieuwenhuis, deelt mij het volgende uit de acta van den kerkeraad der luthersche gemeente te Amsterdam nopens de aankomst der labadisten te Herford mede: Ds. Ligarius refereert schrij ven ontvangen te hebben uit de stadt Herford van Mag. Bintsius, predikant, waarij berigt, dat de Labadie gewesen prediker der Geref. kerke in Zeeland nevens Jufr. Anna Maria Schurmans, de gebroeders Sluters, en Breckling aldaar tot Herford waren gekommen en dat de abdisse derzielver plaatse ophet aanbrengen en voorgeven van den voorn. Labadie, dat hij de Geref. religie geheel was toegedaan en de synode van Dordrecht onderteekend had, denzelven Labadie daarop onderteekend had, en alzoo bedrukt waren dat dezelve hem aldaar een aanhang en factie zal zoeken te maken, verzocht hem te willen berigten hoe hem hier te lande gehouden en gedragen had en op wat wijze van hier geraakt en vertrokken is, waarop gedelibereerd zijnde, is verstaan dat Ds. Ligarius bij het antwoord zal toezenden het tractaat door Ds. van der Weyde over het bedrijf van Labadie. vDe hier genoemde Fried. Breckling, schrijft de hoogleeraar, “was in 1660 tegen den raad van het consistorie yan Amsterdam te Zwolle Berechtigung. In 1664 heeft hij enkele ma- len in de vergadering der Deensche gemeinte in het hoogduitsch gepredikt, waartegen het consistorie te regt waakte en ’t geen het eindelijk geheel verhinderde. In 1667 werd hij beschuldigt zijne dienstmeid verkracht te hebben. Na _behörlijk onderzoek is hij wegens deze beschuldiging afgezet, gelijk blijkt uit de Notulen der Amst. Luth. gemeinte. Sedert schijnt hij als corrector en schrijver te Amsterdam en te ’s Hage geleefd te hebben, ondersteund door de Spenerianen en van de zijde der Gereformeerden door Conrad van Beu- ningen, burgemester te Amsterdam, Wilh. Salden, -predikant te Delft en de Engelsche koningin Maria, echtgenoot van Willem Ill. Hij was geboren 1629 te Handevith in Sleeswijk en ge- storven te ’s Hage 1711. In Arnolds Kirchen- und- Ketzer- historie en Adelung’s Geschichte der Nahrheit, maar ook in Jocher’s gelehrten Lexicon wordt de reeks zijner schriften opgeteld en eene voorstelling zijner afzetting gegeven, geheel met de waarheid in strijd. Gichtel "Heute der Gichtelienen, is vroeger zijn voorlezer te Zwolle geweest en heeft ookte Amsterdam gezworven. Op beiden moeten spotprenten het licht zien." Bladz 224. De brief is in het oorspronkelijke in de Bibliotheca Bremensis Classis VIII, p. 1010 volgg. vertaald bij Guhraurer S. 247—250 en verkort bij Max Goebel S. 497—487. 