Volksleesboek over schadelijke en nuttige insekten: nagelaten werk
J. Wttewaall
Doch ook op eene andere wijze zijn de dennenscheerders nadeelig. Vele kevers toch begeven zich, nadat zij de jonge scheuten verlaten hebben, onder, aan den stam, waar zij den winter doorbrengen. Tot dat einde boren zij gaatjes tot op het hout en doen hier eenige ziekelijk aangedane plaatsen ontstaan, welke, wanneer zij talrijk zijn, de boomen doen kwijnen en meer dan men vermoedt er toe anleiding geven, dat die boomen vroeger of later afsterven. (Landbouw-Gourard, n**. 50, 1849). Uit de levenswijze van dezen dennenscheerder blijkt dui-delijk, dat zijne vermenigvuldiging alleen aan verkeerde behandeling is toe te schrijven. Geen eigenaar van dennen-bosschen moet een' enkelen dooden boom in zijne bosschen dulden en ook vooral geene gevelde boomen in den zomer in het bosch of zijne nabijheid laten liggen. Evenmin mogen er houtmijten in het bosch of in de nabijheid daarvan gedulden den zomer geduld worden. In Gelderland bestaat in vele streken de goede gewoonte om het gevelde dennenhout dadelijk na het hakken het bosch uit te dragen en het dan aan perceelen te verkoopen, omdat de voorraad dan binnen verloop van enkele weggehald zijn. In de provincie Utrecht daarentegen wordt dergelijk hout meestal hetzij door den eigenaar of door den kooper opgebost en in of bij het bosch geplaatst, en eerst in het najaar of den winter van het volgende jaar v^eggehald. In al de streken, waar deze gewoonte in zwang is, zal men steeds door den dennenscheerder gekweld worden. Dezelfde opmerking omtrent de nalatigheid der eigenaars van bosschen en de schade, die zij zich zelven daardoor berokkenen, geldt met betrekking tot een paar soorten van snuittorren (Gurculiones), die in de dennenbosschen huizen. Als de meest nadeelige soorten, die men aldaar aantreft, noemen wij hier den grooten dennensnuitkever (Curculio of Fissodes notatus). Het zijn voornamelijk deze twee soorten, die kunstmatig door onze houttelers worden vermeerderd, doordien zij in de afgehakte stammen de gelegenheid daartoe verschaffen. Eerstgenoemde soort (verg. PI. LI, fig. 2) wordt in de maanden Mei en Junij en soms tot in Julij zeer menigvuldig in onze bosschen aangetroffen, doch na dien tijd boren de wijQes door de schors van dat gedeelte van den stomp. Dat zich onder den grond bevindt, en leggen daar hare eijeren. De larven maken hier kronkelende breede gangen, die ook in bet spint loopen, welke gangen zij met molm- vezels gelieel toestoppen, terwijl zij in eene ovale uitholling tot pop overgaan. Gedeeltelijk in het najaar, gedeeltelijk in het voorjaar komen zij als volmaakt in. Sekt, dat is: ak snuitkever, te voorschijn. In die gedaante doen deze insekten veel nadeel, door hunne eigenaardige wijze van zich te voeden. Zij klemmen zich namelijk met hunne sterke pooten om de jonge looten of dennentakken en steken den harden hoornachtigen snuit regthoekig door den bast tot op het spint, terwijl zij daarbij de bovenkaken als eene schaar bewegen en daardoor eene wond doen ontstaan, waaruit de sappen vloeijen y die zij tot bun voedsel behoeven. Het aantal dezer kevers in onze bosschen is meestal groster dan men zou vermoeden. Bij het minste geritsel laten zij zich vallen en blijven dan onbewegelijk tusschen de naalden liggen, waar zij door hunne aardkleur het oog van den scherpzienden waarnemer niet zelden ontsnappen. Als voorbeeld wordt door prof. schi5dtk ^) gemeld , dat een bosch bij Soro in Denemarken , waar dit insekt in geene buitengewone hoeveelheid voorkwam , echter in 1856 het navolgend aantal kevers opleverde , namelijk : In Mei . . . 27,306 stuks. » Junij . . . 56,670 i » Julij . . . 2,380 » » Augustus . 175 » Te zamen alzoo . . 86,431 stuks kevers 2). Al schijnt het , dat deze kever niet in zoo bijzonder groot aantal bij ons te lande voorkomt , zou men echter bij een naauwkeurig onderzoek verbaasd staan over het aantal, ') An den Beretning om Angreh of Insekter paa Naakskovene ^ abgiven til Indenrings ministeriet af prof, schiodte. Ejobenhatn, Bianco Lunos, 1856 , pag. 10. ^ Tot het vangen van dezen kever warden bosscn van versch gehakte takken en rollen van bast noergelegd en deze later oplakensuitgeschud; eene handelwijze , welke ook bij andere soorten dienstig , maar vooral ge- schikt is om deze soort van kever te verzamelen. 185 dat een pas uitgedund dennenbosch eenige jaren na den hak kan bevatten. De andere sort van dennensuittor, namelijk de rooden-wit-bonte, heeft met de eerste nagenoeg dezelfde levens-wijze gemeen en ofschoon deze tor kleiner is (zie fig. 4), zoo moet echter de schade, door hem aangerigt, nog aanzielijk genoemd worden. De wijze, waarop de larve (zie fig. 3 vergroot) leeft, wordt in de plaat door fig. 5 voorgesteld. Zij houdt zich namelijk beneden den grönd oponder den bast van afgehakte dennenstompen en vooral ook van jong gepote dennen, die later zijn dood gegaan. De plaats, waar zij gevreten heeft, wordt met molmvezels opgevuld en van zoodanige vezels maakt zij ook de beklee-ding, waarin zij tot pop overgaat. Bij het uitkomen boort de kever een rond gat door de schors, even als dit bij de voorgaande soort plaats heeft, met welke deze kever, ook in de wijze, waarop hij zich voedt, bijna geheel overeenkomt. De rood-en-wit-bonte dennensnuitkever is echter in zoo verre nadeeliger, omdat hij meer Dans de voorgande soort ook gezonde boomen aantast. Even onder of gelijk met den grond boort het wijfje, door schors en bast, tot op het spint door en legt daar hare eijeren. Daar de plaats, waar dit geschiedt, slechts eenige duimen hoogte heeft, spreekt het van zelf, dat er niet veel moederkevers noodig zijn om den boom te doen kwijnen. Zoodra dit nu plaats heft, wordt de stam door onderscheidene andere insekten angetast en weldra is deze van den top tot den voet met gangen van den dennenscheerder bezet, die in den toestand van larve de gemeenschap tusschen hout en bast verbreken en den boom nog voor den winter doen sterven. Met een en ander meen ik aangetoond te hebben, dat het laten staan der stompen na het uitdunnen bepaaldelijk is af te raden en dat deze handelwijze, welke geheel on- verschillig schijnt, echter de oorzaak kan zijn, dat de bosschen door insekten geteisterd worden en in sommige gevallen zelfs het achtereenvolgend sterven der dennen ten gevolge hebben kan. Ook prof, batzebubg trekt daartegen te velde in zijn werk : die FonUnaecten (1® Deel, Berlijn 1837) en acht het wegnemen der boomstompen noodzakelijk, ook zelfs dan, wanneer het rooijen de kosten niet kan goedma- ken. Nu verkeeren wij dienaangaande zeker in eene meer gunstige Yerhouding dan dit op de meeste plaatsen in Duitschland het geval is, daar het brandhout bij ons in den regel eene hoogere waarde heeft. Men zou, volgens batzebubg, met het rooijen kunnen aanvangen, nadat de dennen zijn afgehakt. Welligt zou dit in zoo verre te verkiezen zijn, omdat men dan ook in de gelegenheid is om ook het breed Te vernielen, wanneer namelijk het oprooijen te midden van den zomer plaats heeft. Op deze wijze zouden de stompen de vangboomen der Duit- schers yervapgen, waardoor vooral in de Duitsche bosadien zoo veel schade van insekten wordt voorgekomen. In de Landbouw-QmrcuU van den 19'' Mei 1859, no. 20, vindt men de beschrijving en afbeelding van een werktoig om de dennen te rooijen, door den heer mbnard in het Fransche departement Loire-et-Cher uitgevonden, en dat waarschijnlijk ook dienstig kan zijn om de stomp^i der dennenboomen uit te ligten en te verwijderen. Diezelfde onbekendheid met de levenswijze der insensiis oorzaak, dat, in of nabij onze groote steden, niet zelden en aan den architect of den persoon, met het beheer van het plantsoen belast, de oorzaak daarvan bekend is. Wat al iepen heeft men in de laatste jaren in Amsterdam, Rotterdam, Arnhem en in vele andere steden van ons land zien doodgaan, en welk aanzienlijk verlies werd hierdoor niet geleden. Een verlies, dat voor de wandeling in de schaduw zeer zeker groot was te noemen, daar soms half-wassen boomen moesten omgehakt worden, en waaruit bovendien eene aanzienlijke winstderving ontsproot. De vijand, dien wij hier bedoelen, is de iq)en^inikever of de Eccoptogaster Scolt/tua. In een werk van westwood, den grootsten insensiis en engeligen van Engeland, vinden wij aangeteekend, dat in Engeland jaarlijks een groot aantal iepen door den iepen-»spintkever in de nabijheid van London wordt vernietigd en dat dit kwaad zich ook trapsgewijze in de omstre-fiken Heeft uitgebreid, als gevolg van de onoplettendheid of de onkunde van hen, wier pligt het was om door toereikende maatregelen aan dat onheil perk te stellen." Latere onderzoekin- gen, daar gedaan, hebben duidelijk aan- getoond, dat het be- weren van westwood gegrond is en dat de verspreiding van dezen kever in die om- streken toe te schriven is aan de onacht- zaamheid of onkunde der betrokken eigena- ren of besturen. In den regal leeft de iepenspintkever slechts in ziekelijke boomen en doet deze sterven, docJi eenmaal in groot getal ontwikkeld, brengthij de gezondste boomen in een' ziekelijken toe- stand, en wanneer ook deze boomen in dien Plaat Lll. J. O. Westwood, Introduction to the modern Classification of Insects, London 1839, deel 1, pag. 351. staat zijn, even zijn aanleiding tot het vermenigvuldigen dezer kevers in zoo ongeloofelijke hoeveelheid, dat de iepen in geheele streken daardoor verwoest worden. Wij zullen de levenswijze dezer kevers zoo kort en zoo duidelijk mogelijk voorstellen en beginnen daarbij met het oogenblik, dat een ziekelijke boom door den kever wordt aangetast. De vrouwelijke kever namelijk boort een gat door de schors tot op het holit. Daar gekomen maakt zij een' gang loodregt naar boven en beneden van ongeveer 3 Ned. duim lengte en legt ter wederzijde van dezen moedergang 20 tot 30 eijeren. Na verloop van eenigen tijd komen de eitjes nit en de jonge larven verspreiden zich links en regts van dien gang. (Zie PI. LII). De volwassen larven (zie fig. 1) zijn dik, vleezig, geelachtig wit, gekromd van bonding en bij den kop breeder. Plaat LHL dan aan het staarteinde. Op den eersten ring van het lignaam bevinden zich v. Er wieder vieler bruine viej, die bij een sterkere vergrooting (zie fig. 2) duidelijk zijn en die een goed teeken opleveren, waaraan men deze larven altijd herkennen kan. Na het verloop van eenigen tijd gaat iedere larre aan 189 189 het eind van den door haar gemaakten gang tot den staat van pop over, en weder na een wijle tijds zijn zij in kevers veranderd en boren alsdan een gat door de schors naar buiten. Dan eerst wordt het kwaad zigtbaar en de stam van een' boom, die sterk door dit insekt wordt aangetast, het dan het aanzien, also hij door fijne hagelkorrels met duizende gaatjes doorschoten was geworden. Van andere geslachten van kevers onderscheiden zich de spintkevers vooral, doordien  tot 35 jar en oud, die voor de borst eene doorsnede hadden van 4 palm. Bij het uitkomen der eerste bladen in het voorjaar, waren deze wel de helft minder talrijk dan zij wezen moesten. Een der boomen, die bijna geen blad had en waarvan de schors geheel door- boord was, werd gerooid. Toen bleek het, dat de boomen hoogte van 6 palm inwendig verrot was, ofschoon de wortels in de oppervlakte van den grond nog gezond waren. De negen overige iepen waren alien min of meer door de kevers aangetast en hebben den geheelen zomer gekwijnd. In October van genoemd jaar vertoonden zich overal scheur- t^ Bt «fe K&fin r w i amn tea Yseai K&eca te Tloegea; raodaok 4e& bttsu mk^ & sfeuL o{k ^cle fl* ft*a*» Er U^ abQ0 de ▼nag* over, wt is. oos iuid moct gedjuA wordea ob eeoe vcr^Kcidm^ der kevm tt Toorkomai. Hecgcea ia iie( botcafiuii cs sscc zbuzk q En^idaiid, Frakr^ ea Belgie plaala kccft of ^bcefir gebad, dient ook liq otA te gcaduedes: maat^k Ittt iKsscScD Tmn een on- demwk door dedomdigcn. lot welk ecae koogte het kwaid zidk ODtwildkcIii aeeh en in bdererre er iBaatregelen dimen gmooMii te wordea om den ▼ w ii tgM g te stniten. Waar- sdnpdijk nm hct Toorbeeld Tan Bnuoel, in 1836 g^eren, nMetett gerolgd wordcD, waar men dt lepen op de  badden geboord, dan werden ook deze stammen omgehakt. Ode die wijze is het doen Hik om van dit kwaad onihe Ten te worden. Men zorge sleckts, dat het rellen ter joister fjd plaats hebbe. De kerer komt namelijk ongeveer in het laatst rmn Mei nit zijne pop te Toorschijn en in Janij en Jnlij worden de djeren door de moederkeyers tnsschen bast en spint gelegd. Deze eijeren komen Teelal eerst in September nit en de larren blijren Teelal den winter over leTen, tot zij zieh in Mei Terpoppen, om weldra als vol- maakt insekt te Toorschijn te treden. Men zon alzoo de aangetaste boomen in den winter moeten Tellen en dadelijk Tan den bast ontdoen. Yoorts is het noodig, dat men den dooden bast Tan den Terdachten boom a&eme om te zien, of er in den leTcnden bast ook nog gaatjes Tan de keTers geTonden worden. Zijn deze aanwezig, dan zal men de larTen ook in dezen boom tua- schen bast en hout aantreffen en moot deze boom ook ge- Teld worden. Op die wijze is het mogelijk om binnen zeer korten tijd Tan een kwaad beTrijd te worden, dat in eene streek, waar vele en mooije iepen gevonden worden, eene aanmerkelijke schade kan veroorzaken. Het is mij aangenaam hierbij het volgende te kunnen vermelden. Op den 29on Augustus 1861 trof het mijne aandacht, dat enkele iepenboomen te Utrecht op de stads- i?vandelingen dood waren en nog niet waren opgeruimd. Daaronder waren ook boomen, die, blijkens de vele gaat- jes, sterk door iepen spintke vers waren aangetast geweest. Ik schreef aan den heer burgemeester, dat die doode boomen in de gevolgen zeer nade elig zouden werken en dat deze, zoowel als de kwijnende iepen, dadelijk moesten omgehakt en van hunne schors en bast ont daan worden. In den brief waren de redenen aangegeven, waarom mij eene zoodanige handelwijze noodzakelijk voorkwam. Den 7**" September daaraanvolgende ontving ik van buf- gemeester en wethouders eene missive om mij voor de raadgeving dank te zeggen, waarbij tevens gevoegd werd, dat men zich van de zaak overtuigd had en orde gesteld om de doode boomen te vellen en op te ruimen. Tevens las ik in de courant eene advertentie, waarbij eene verkoo- ping van die iepenboomen tegen den 9**" September aan- gekondigd werd. Ook bij deze nadeelige keversoort heeft evenwel de wel- dadige natur een stupwespoon gevoegd, die hare al te sterke vermeerdering tegen meet werken ; dit is de Bracon idtiatelltis een klein, fraai, zwart-en-oranje-kleurig wespje, dat bij duizenden ten mijnent uit stukken van iepenstammen uitffekomen is. Het zijn meestal niet alleen de houttelers en de zooge- noemde plantsoen-meesters, die de vermeerdering van in- sekten door hunne onkunde in de hand werken, ook de landbouwers deelen in dat lot. Daarvan zijn mij enkele voorbeelden bekend en die zuUen nog zeer kunnen toene- men, wanneer men zich niet meer en meer op de kennis der levenswijze van de insekten toelegt en vooral de soorten van gewassen naauwkeurig nagaat, die door de verschil- lende soorten van insekten worden aangetast, want ook dit laatste zelfs is nog veel te weinig onderzocht. De schade, waarvan ik hier eenige voorbeelden zal me- dedeelen, heb ik voor een gedeelen, heb ik voor een gedeelen. te zelfondervonden, en indachtig aan het spreekwoord : idoor schade en schande wordt men wijs," voelde ik de behoefte om mij meer op de kennis der insekten toe te leggen. Niet om die kennis voor mij te bewaren, maar om ze allerwege zooveel mogelijk te verspreiden en voor een gedeelte Volkseigendom te maken. In het najaar van 1853 had ik een bunder koolzaad te velde, dat zeer goed groeide, doch in het voorjaar lang- zamerhand terugging, en ten laatste wegens misgewas moest omgeploegd worden. De wortels hadden zich knobbel- vgrmig verdikt en waren eindelijk tot verrotten overgegaan. Ditzelfde land werd in den voorzomer met koolrapen tot veevoeder bepoot, en ofschoon dat gewas aanvankelijk zeer welig stond, zoo bemerkte ik al spoedig, dat de planter! ziek waren, daar de bladeren, na eenen sterken dauw of wat regen, in stede van zich flink op te heffen, neder-waarts gebogen waren en slap hingen. Bij verder onderzoek vond ik aan den knol eveneens knobbelvormige uitwassen, zoo als (zie PL LIV, fig. 1, naar eene afbeelding van cubtis) in Engeland bij het koolzaad werden opgemerkt, en die op dezelfde wijze rotte plekken veroorzaakt hadden, 't geen een geheel misgewas ten gevolge had. Van dien bunder gronds werden nog geen vijf korven met koolrapen in stede van 50 geogst. Bij het nazien der planten bemerkte ik, dat de schade veroorzaakt werd door eene soort van vlieg, die hare eijeren bij of even onder den grond aan de plant gelegd had, en wier maden (zie fig. 2), langs de oppervlakte vretende, oongelijke gangen maakten, die bij het groeijen van den knol onregelmat ige uitwassen den ontständigen, waarin de grooter wordende maden zich bleven verschuilen, tot dat de knolop die plaatsen tot rotten overging, 'twelk allengs den onder gang van de geheele plant ten gevolge had. Volwassen zijnnde, verpopt de made zich tot een lang- erpig tonnetje (zie fig. 3), dat roodachtig is en eene Plaat LIV. harde huid heeft en na enkele dagen komt de vlieg (zie fig. 4) te voorschijn, die al spoedig een of ander koolge- was opzoekt om haren nadeeligen werkkring voort te zetten. Deze soort van vlieg wordt in bijna ieder jaargetijde aan- getroffen en was dezelfde, die zoowel het koolzaad als de koolrapen vernield had. Het lag buiten mijne schuld, dat de vlieg zich in de koolworth- tels vermeerderd had, doch aan mijn gebrek aan kennis der levenswijze was het toe te schrijven, dat ik het aantal nog deed vermeerderen, door een gewas op datzelfde land te brengen, dat door dezelfde soort van insekten moest aangetast worden. Had ik toen erwten of boonen, gerst of haver op dat veld ge- bragt, zoo zou ik niet twee gewassen verloren hebben, terwiji ik nog de oorzaak werd, dat ditzelfde insekt, hier zoo sterk vermeerderd, bij mijnen buurman heel wat schade uitrigtte. Er komen vele dergelijke gevallen voor, waarin het be- paaldelijk van belang is, dat men wete, door welke soort van insekt de schade berokkend wordt. Zoo bij v. bestaat in de provincie Groningen veelal de gewoonte cm zomer- koolzaad te zaaijen op akkers, waarop in het najaar winter- koolzaad werd gezaaid, doch welk koolzaad niet goed door den winter kwam en omgeploegd moest worden. Is nu de mislukking van dat k oolzaad aan insekten te wijten, die hetzij in den herfst of het voorjaar het kwaad berokkenen en wier werkkring zich alleen tot die saizoenen bepaalt, dan kan naturijk het zaaijen van zomerkool-zaad op datzelfde veld, uit dien hoofde, niet nadeelig zijn, doch is het geval omgekeerd, dan handelt men gegeheel verkeerd en dikwerf — daarvan houd ik mij overtuigd — is het in die provincie de oorzaak, dat ook het zomerkoolzaad mislukt, en heeft men eene tweede generatie van nadeelige insekten doen ontstaan, die later nog veel meer nadeel teweeg brengen. In de lateste jaren het boonenbederf in vele provincien zeer sterk geheerscht, zoo zelfs, dat er geheele strecken zijn, waar bijna geen enkele gave boon gewonnen werd, noch van de paarden- en duivenboonen in het open veld, noch van de groote boonen in de moestuinen. Die schade is wel is waar zoo groot niet, omdat de boon slechts voor een gedeelte is aangetast, doch de boonen worden toch onverkoopbaar en hebben in lang niet de voederwaarde, welke gedeelte is aangetast. Dat kwaad wordt bedreven door eene soort van snuit-kever, boonenkever genoemd, zie PI. LV, fig. 3 en 4 vergroot, die de eijeren op de peulen legt. De daaruit entstane larve vreet door de schil en komt ten laatste in een der boonen teregt, die zich in de peul bevinden. Hier maakt zij weinig verwoesting, doch boort een gat van. Plaat LV. eenige strepen diepte en gaat voor het rijp worden van de boonen tot den staat van pop over (zie fig. 2 de larve en 1 de pop vergroot). Uit sommige dezer poppen komen de kevers reeds. Bij het rijp worden van de boonen te voorschijn en door-boren dan de peul, doch een ander gedeelte blijft zich in de boon den winter over schuil houden en kruipt eerst tegen het voorjaar naar buiten. Zaait men u dergelijke boonen, waarin de kevers nog verscholen zitten, dan spreekt het van zelf, dat men de schade in de hand werkt en den vijand juist brengt op de plaats, waar hij zijn nadeelig werk kan voortzetten. En dat een zoodanig geval meermalen voorkomt, daarvan heb ik mij bepaaldelijk in 1858 en 1859 te Voorst overtuigd, toen er bijna geene boon was te vinden, waarin niet 3 tot 4 dergelijke kevers gevonden werden, terwijl de boonen, in het vroege voorjaar, in dien toestand toch te veld werden gebragt. Eene andere soort van snuitkevertje wordt op dezelfde soort van gewassen, maar daarenboven ook in de erwten en de klaver veelvuldig aangetroifen. Zijn aanwezig zijn is daaraan te herkennen, dat het de bladen festonsgewijze. 13* 196 aan de randen uitvreet, zoo als bij fig. 1, op PI. LVI is afgebeeld. Dat kevertje ziet men bij fig. 1 a in naturlijke grootte aan de bladeren zitten en is bij fig, 2 vergroot afgebeeld. Vooral Mensigvuldig wordt het aangetroffen op de klavervelden of in weilanden, waar veel klaver aanwezig is. Zijne larva knaagt aan de wortels der- zelfde planten, waarop de kever leeft, en wan- neer men nu eenige gewassen op elkander laat volgen, die tot Voedsel van deze kevers en hunne larven die- Plaat LVI. nen, dan kan men deze. in eene zoodanige hoeveelheid zien vermeerderen, dat zij werkelijk zeer nadeelig worden. Op die wijze het ik in de provincien Utrecht en Friesland eene ongeloofelijke hoe- veelheid dezer kevers zien te voorschijn komen, zoodanig dat zij het gewas groote schade berokkenden. Nach het aangevoerde zal het den lezer duidelijk zijn ge-worden, dat er vele gevallen bestaan, waarin de mensch zelf de oorzaak is van eene onmiddellijke vermeerdering van insekten. De lezer kan, wanneer hij zich herinnert wat op bladz. 155 en 156 door mij aangaande de mollen gegd is, de rij van voorbeelden, hier gegeven, nog met een vermeerderen. Gemakshalve zal ik het toen gegeben hier kortelings verhalen, te meer daar Plaat LVI ons in fig. 4 eene bij dat verhaal te pas komende af beiden een engerling en in fig. 3 eene andere verwante larve anbiedt. Toen ik, nu twintig jaren geleden, eene boomkweekerij op vrij groote schaal te Voorst aanlegde, waren mij de moUen een doom in het oog, en vooral toen zij, als gevolg van rijkelijk mesten, meer en meer voedsel vonden en men hunne gangen en opgeworpen hoopen overal zag oprijzen. Derhalve was mijn voornemen bepaald om die lastige dieren te doen vangen. Tien.centen werden voor het vangen van iederen Mol uitgeloofd, en wekelijks bei de können of een daalder met genoegen voor die gevangen boosdoers. Vooral was het mijn streven de moUen in het najaar magtig te worden, wel wetende, dat zij vroeg in het voorjaar de jongen leverden, die in den volgenden zomer ook volwassen zijn en al weder jongen voortbrengen. Nach eenige jaren was mijn doel bereikt en slechts de ritten van een' enkelen hier of daar overgeslagen möwern nog zigtbaar, maar ook met dit gevolg, dat in den grond zich een zoo groot aantal van larven bevond, hetzij van snuitkevers, die de wortels af knaagden, of van engerlingen (zie fig. 4), die tot aanstaande meikevers opgroeiden, of van de kleine larven (zie fig. 3), uit welke de rozenkever geboren wordt, dat ik eene schade ondervond, welke gewis eenige honderden, ja zelfs duizende guldens bedroeg. Het zijn harde lessen, doch zijn doen in de gevolgen veel goed en althans zijn ze belangrijk, omdat een ander er zich in spiegelen kan en zich voor dergelijke schade kan vrij waren. HOOFDSTDK?. DIKWKRF WOEDT EEN VERMEENDE VUAND BESCHULDIGD. KiRBY en SPENCB, twee Engelsche insektenkundigen, verhalen in een werk over de voor- en nadeelen door de insekten aangebragt, dat zij ergens in Engeland eenige woningen voorbiikwamen, in wier nabijheid zij onder- scheid Eine stokken geplaatst vonden, waarom alle vod- den bevestigt waren, en dat op hunne vraag, waarom die daar opgehangen waren, zij tot antwoord kregen, dat de roeken al de kool vernielden, zoodat zij niets zouden overhouden. Bij onderzoek echter bleek het, dat die vogels daar kwamen om de larven van de meikevers op te zoeken, en daar deze bij of aan de planten gevonden warden, zij dus, om ze te verkrijgen, een gat in de nabijheid boorden of wel den grond daarnevens los maakten. Het was niet twijfelachtig, of hier word de verkeerde voor den vijand gehouden. Een der gelijk voorval is mij ook voorgekomen, toen in het voorjaar van 1859 eene menigte kauwen, op den toren te Zutphen t'huis behoorende, dagelijks de velden te Voorst bezochten en dagen achtereen op een paar akkers met zeer slechte winter rogge gezien werden. Zij werden van daar ook met kunstmiddelen gewerd, ofschoon het mij ten duidelijkste bleek, dat die kauwen aldaar de larven van insekten opzoehten, die ten gevolge van veel regen zich op de oppervlakte van den grond vertoonden. Eene zoodanige vergissing betreffende het dier, dat het kwaad berokkent, komt telkens voor. Dan eens wordt mij eene soort van schallebijter toege- zonden, die den oogst van aardbezien geheel zou vernield hebben, terwijl het uitgemaakt is, dat deze dieren van zoodanig voedsel niet leven; dan weder zijn het mieren, Die de perzikboomen heeten te benadeelen, ofschoon ze aan den boom geen kwaad deden. De bladluizen in de perzikboomen zijn vooral bij boomen aanwezig, die te laat in het saizoen gesnoeid werden en daarut onrijp najaarslot maakten. De bladluizen leggen aan dergelijke scheuten bij voorkeur hare eitjes, en daaruit ontwikkelen zich in het voorjaar de bladluizen, die zich aan de onderzijde van de bladluizen, die zich aan de onderzijde van de bladluizen, die meer daar dergelijke boomen in het najaar te weinig sappen konden opleggen om zich in het voorjaar krachtig te ontwikkelen. Zoodra er bludluizen, vindt men daarbij ook dadelijk eenige en soms zeer vele mieren, doch deze doen hier geen het minste kwaad, daar zij zich alleen bepalen tot het oplurpen van het honigachtige sap, dat de bladluizen af- scheiden. De tuinbaas legt de schuld van het kwijnen der boomen deze mieren te laste, terwijl hij de oorzaak van dien tegen- spoed in zijn verkeerde handelwijze moest gezocht hebben. De mieren kunnen ook wel nadeelig worden, doch zijn dit alleen dan, wanneer zij in den grond rondom of in de nabijheid van een' boom zich vestigen en daar haar nest bouwen. Zij kunnen dan zelfs den dood van den boom bewerken, doch mieren, die verspreid op de boomen of op andere gewassen gevonden worden, zuUen daar nimmer nadeelig zijn. Zoo hoort men ook niet zelden beweren, idatdezwarte 200 vlieg in menigte gezien is, en dat dus de vooruitzigten •  en 2 het wijfje vergroot, zeer veelvuldig voorkomt, endatditgelijktijdigmethetbloeijen van den appelboom plaats heeft en wat meer is, dat die vliegen dikwerf in de bloemen gevonden worden. Echter heeft haar verschijnen niets te maken met den meer of min rijken oogst van appelen. Die vliegen doen niets anders dan uit de geopende bloemen met haren snuit eenig honigsap opzuigen, zonder dat zij daarbij aan het zetten der vrucht eigenlijke kwaad uitrigt. De tuinbaas of de eigenaar van den boomgaard heeft eene kleine soort van larfje over het hoofd gezien, dat tot een snuitkevertje veranderen zal en dat hier het eigenlijke kwaad uitrigt. De appelblicam-kever (Anthonomium Pomorum, zie fig. 3) vergroot) boort vroeg in het voorjaar een gaatje in de nog ogende bloem der appelboomen en legt in iedere bloem slechts een eitje. Dergelijke doorboorde bloemen openen zich niet (zie fig. 6), doch wanneer men bijv. 14 dagen na het eijerleggen dezen bloesem opent, zal men daarin eene larve vinden (zie fig. 4 vergroot), die vuil wit is, met bruine vlekjes op zijde en eene grijs doorschijnende streep over den rug. Deze larve ligt gekromd in de bloem, is dun behaard en heeft geene pooten. Na verloop van 3 weken is deze larve volwaasen; en alsdan weder eenige bloemen open makende, zal men een zeer klein, keurig net popje vinden (zie fig. 5 vergroot) geel-aehtig wit van kleur en daar zonder omwindsel liggende, alleen door de verdroogde bloembladeren ingesloten; terwijl 8 dagen later het kevertje de ongeopende afgestorven bloem doorboort en voorts den zomer overblijft en in den winter ich hier of daar verschuilt om in het voorjaar zijn na- Deelig werk verder vorte zetten. Als wij over den winterlinder handelen (bladz. 205), zul-len wij uit de levenswijze, ook van dat insekt, een middel aan de hand geven, waardoor de schade aan de appelboomen gedeeltelijk kan voorkomen worden. (Zie voorts Snellen VAN voLLBNHOVEN, SchocL InsecteUf bladz. 91). De vijanden van het koolzaad zijn talrijk, en niet zelden worden duizenden bunders gedurende den winter of des voorjaars zoodanig vernield, dat zij omgeploegd moeten worden. Wanneer men mij van de verwoesting kennis gaf, dan werd dikwerf de schade aan eene larve toegeschreven, die binnen ronde knobbelvormige uitwassen aan de Stengels gevonden wordt, even onder den grond (zie fig. 1). Deze knobbelvormige ronde uitwassen worden zeer menig vuldig bij de koolsoorten en het koolzaad aangetroflFen, en wanner men die opensnijdt, zoo als bij fig. 2 plaats heeft gehad, dan vindt men daarin eene geelachtig witte larve, die in eene kleine holte gekromd ligt en niet van pooten voorzien is, zie fig. 3 vergroot. Nimmer heb ik evenwd als gevolg van de werking dezer larve eene kool- ofkoolzaad-plant te gronde zien gaan; de larve ligt steeds rustig in hare woning, en nadat zij volwassen is, doorboort zij het uitwasje om in den grond te verpoppen. De kever, welke uit die pop te voorschijn komt en die bij de geleerden onder den naam van Ceutorhynchfia aasmiUs en door de Engelsche schrijvers veelal Ceutorfu^hus pieurostigma g^ noemd wordt, ziet men vergroot bij fig. 4 voorgesteld. In de meeste gevallen echter, waarin mij dergelijke van knobbels voorziene koolzaad-planten werden toegezonden, vond ik een andere larve (zie fig. 5 vergroot), die een veel nadeeliger werkkring heeft en tot een soort van aard-vloo behoort. Deze aardvloo namelijk (zie fig. 6 vergroot) legt een eitje, meestal in of aan den voet der bladeren, in het najaar en den nawinter, en de larve, daaruit ko-mende, leeft voor een gedeelte van de bladstelen en vooreen ander gedeelte onder de opperhuid van de plant. Zij verbreekt het verband tusschen het blad en den stengel en veroorzaakt door haar woelen en het maken van kleine gangen in den omtrek van den stengel een wond, die tot rotten overgaat en daar de koolzaadstengel in het vroege voorjaar zeer ineen gedrongen is en daarij zeer saprijk, zoo vergroot zich allengs die aangedane plaats, en 1, 2 of 3 dergelijke larven per plant zijn op dit tijdstip vol-doende om een zeer goed gewas aan het kwijnen te brengen en weldra Te doen sterven. De lange is wit, met velebruinachtige vlekjes en is bij fig. 5 voorgesteld. Uit haar heb ik den kever verkregen, die bij fig. 6 vergroot is afgebeeld en die bij de geleerden bekend is onder den naam van HaUica chrysoc^hcUa ^ of, nog naauwkeuriger gesproken, door hen thans Psylliodes ckrysocephala genoemd wordt. Zoo voortgaande, zouden wij er nog een aantal voor-beelden van kunnen aanhalen, hoe de landbouwers, de warmoezeniers, de houttelers of de kweekers zich telkens in de soort van diertjes vergissen, welke hun de schade berokkenen. Wij meenen echter, dat de hier gegeven voorbeelden sprekend genoeg zijn om aan te toonen, dat er kennis van inskten noodig is om over de schade te oordeelen, waarmede men gekweld wordt, en dat het zonder die kennis in vele gevallen om te zien, waardoor een of ander nadeel kan afgewend worden. HOOFDSTUK VI. OVER EENIGB MIDDELEN, DIB TOT AFWERING OF VEEMINDERING VAN SCHADELIJKE INSEKTEN ANTE WENDEN ZUN. Uit hetgeen wij tot hiertoe over de insekten mededeelden zal het den lezer gebleken zijn, dat de natur rijk is aan middelen om eene te groote vermeerdering van eene gegevene soort binnen zekeren grenzen terug te brengen. Dit geschiedt echter dikwerf naar onzen wensch niet schielijk genoeg, en er kunnen soms jaren verloopen, ear het verbroken evenwigt weer is hersteld, terwijl hierbij nog komt, dat de eene soort van inskten veel meer vijanden heeft dan de andere, en er zelfs gevonden worden, die jaarlijks bijna in even groote hoeve elheid verschijnen en jaarlijks ook eene groote schade veroorzaken. Gelukkig echter is het, dat in de meeste dezer gevallen de levensv^rijze dier insekten, grondig onderzocht, aanleiding kan geven, dat hun aantal op de eene of andere wijze door den mensch verminderd kan worden, zoodat zij ophouden merkbaar schadelijk te zijn. Wij willen deze bewering met enkele voorbeelden staven. In het kort Verslag van het onderzook, in betrekking tot de schadelijke insekten over 1860, aan Z. Exc. den minister van binnen. zaken in Januarij 1861 uitgebragt, komt voor, dat de heer f. baron van brakell van dbn ENG in het voorjaar van 1860 aan mij eenige rupsen zond, en idat daarbij door genoemden heer geschreven werd, i»dat de schade, door deze dieren aan zijne boomgaarden • veroorzaakt, sedert 1827 door hem op / 20000 geschat • werd." Ik moest er toen bijvoegen, dat het mij onbe- kend bleef, door welke soort van rups dit nadeel werd teweeg gebragt, terwijl die schade dan toch zeer aanzielijk was en zich zeker over een groot gedeelte van de Betuwe uitstrekte. De rupsen waren al te lang onderweg geweesten en ik werd te laat onderrigt om het kwaad persoonlijk en plaatselijk te onderzoeken. In den loop van dat jaar hoopte ik daaraan echter gevolg te geven. Den 30®" Mei 1861 schreef mij de heer van brakell VAN DEN ENG, dat de rupsen weder hare verwoesting be . Gonnen waren, dat door haar two groote kersen-boom- gaarden weder geheel vernied waren, en de schade alleen van die 2 boomgaarden op ruim / 600 geschat werd. Tevcns ontving ik eenige rupsen, waaruit mij duideHjk bleek, dat zijnde eene soort, waarvan de rups in ons land veelvuldig voorkomt en allerwege eene ontzettende schade aanrigt. Ik heb mij toen op de plaats zelve van de verwoesting dezer rupsen overtuigd en daar de belofte afgelegd in het najaar terug te komen en in dien tusschentijd een- middel aan de hand te doen, waardoor die schade op een- voudige wijze kon afgeend worden. Voordat wij echter tot de beschrijving daarvan over- gaan, willen wij ons eerst een oogenblik bij de levens wijze van deze soort van vlinder ophouden. De moeder vlinder legt in het laatst van October tot aan December hare eitjes, bij voorkeur aan de jonge looten en meestal aan de knoppen, tot een getal van 3 tot 20 stuks en verwisselt telkens van plaats, tot dat er 200 tot 300 eijeren gelegd zijn. Die eitjes (zie PI. LIX, fig. 1) zijn zeer klein en vergroot zijnde (fig. 2), vertoonen zij eene eivormige gedaante met stippels, die spiraalsgewijze geplaatst zijn. Bij de eerste warme dagen in Maart en April worden de rupsen geboren. Bladeren zijn er op dien tijd niet aan- -^^ -^^ Plaat LIX. Wezig en het rupsje vergast zich dus het eerst aan de bladen bloemknoppen, terwijl zij van de eerste de fijnste bladens wegvreet en van de andere knoppen de bloembladen verteert. Het rupsje is dan naauwelijks zigtbaar en graauw van kleur. Na de eerste ver veiling wordt het lichter van kleur, geelachtig bleek-groen met zwarten kop en zwarte vlek achter den kop. Men vindt het dan meestal in de zich ontwende bladeren of bloemknoppen, waar het de jonge bladeren ontwikkeld en verschuilt zich dan meestal tusschen twee bladeren, die zij aan elkander spiht en langzamer-hand oprett, tot dat er niets dan de blad steelen is over-gebene, waarop zij weder andere bladeren opzoekt Uit de af belding van de volwassen rups (fig. 3) blijkt, dat zij tot de spanrupsen behoort en slechts van 5 paar pooten voorzien is. De kleur is dan meestal geelachtig groen. En, met eene fijne donkere strep over den rug en twee witachtig gele strepen aan de zij den. Nagenoeg volwassen zijnde, zukt de rups de lekkerste beetjes op en daaronder behoore voor degenen, die op een' kersenboom leven, de pas gezette kersenboom leven, de pas gezette kersenboom leven. Deze tasten zij dan een stuk uit het vleesch tot op de pit, ver-nielen ook deze en zoeken dan eene andere kers op. Tegen het last van Mei is de rups volwassen en verlaat den boom, waarbij zij zich met behulp van een' draad op den grond laat zakken. Hier begeft zij zich onder de graszoden, verbindt met een los spinsel eenige aarddeeltjes tot een een een eenvergroot. Naauwelijks heeft men in het begin van October een of wee dagen vorst gehad, of de vlinders komen te voor-schijn, welke dit eigenaardige hebben, dat het mannetje goed gevormde vleugels heeft (zie fig. 6) en het wijfje daar-entegen daarvan ontbloot is of liever slechts vier kleine lapjes heeft, die wel de vleugels vertegenwoordigen, doch waarmede zij niet kan vliegen (zie fig. 7). Daar de rups in den grond verpopt en het wijfje geene vleugels heeft, zoo volgt hieruit, dat die vlinders om de eitjes aan de knoppen te leggen, tegen den stam moeten opkruipen. Kan men dus dat opklimmen beletten, dan is ook het nadeel dezer rupsensoort afgewend. Het beste middel daarteg En is: den stam op zekere hoogte met eenen band van bordpapier te omgeven en dozen gordel met een Ijouw aan de boven en met een ander aan de benedenzijde vast te maken, zoo als bij fig. 8 is afgebeeld. Heeft de stam diepe kloven in de schors, dan moeten die erhebenden het bordpapier worden digt gestopt, daar anders de wijfjes onder het bordpapier doorgaan en zoo de takken nog bereiken kunnen. Die banden nicht mehr, wenn meer bestreken worden, en men moest dit van tijd herhalen, so dikwerf als de teer niet meer kleeft. Goed is het, deze teer warmte maken en er dan een vierde gedeelte hars bij te doen, daar zij dan haar klevend vermogen veel langer behoudt. Die wijze om de vlinders te vangen werd door den baron van brakell in het najar van 1861 aangewend op twee rijen van boomen, te midden van eenen boomgaard, die steeds het ergst door deze rupsen geteisterd werden. De banden werden in de eerste helft van October gelegd en op den 21°" October werd de eerste vlinder gevangen, nadat het op den 20°" October, des nachts, vrij hard gevroren had. Zij werden weldra in zoo groote hoeveelheid gevangen, dat al de teerbanden daardoor graauw gekleurd waren en men het aantal ontelbaar noemde. Op het laatst van October het ik in persoon mij overtuigd van het verbazend aantal vlinders dezer soort, dat aldaar gevangsB werd, en ofschoon ik reeds vroeger het middel voor onfeilhaar hield. was het mij toch aangenaam den goeden uit-slag daarvan op het terrein zelf te kunnen waarnemen. De wijjes loopen natuurlijk weinig in het oog en het-geen de banden graauw gekleurd doet voorkomen, zijn de mannetjes, die de wijjes opzoeken en dan al fladderende an de kleverige teer vastkleven. Het aantal boomen, door den heer van brakell met teerbanden omgeven, bedroeg 110 stuks, namelijk 100 stuks meikersen-stammen van bijna volwassen boomen en 10 zeer zware Jan-de-Bie-kersenboomen. De uitgaven waren als volgt : 20 vel bordpapier van 5 cts.... / 1.00. 4 strengen touw » 15 •... - 0.60. teer - 0.30. Dagloon van 2 man - 1.00. Te zamen... / 2.90. 209 Alzoo 2 en ^ cent per boom, behalve loon van den daggelder, die belast is met de teerbanden kleverig te houden, zoodat de geheele uitgaaf ongeveer 3 cent per boom zal kosten. Waarlijk eene geringe som, wanneer men daarbij de zekerheid erlangt, dat de boom voortaan aan de nadeelige aanvallen van die rupsensoort niet meer zal bloot staan. Hierbij heeft nog dit merkwaardige plaats, dat een der- gelijke boomgaard, indien hij door slooten is omgeven (zoo als bij kersenboomgaarden in Gelderland en de provincie Utrecht nagenoeg overal bet geval is), voor altijd gespaard blijft, aangezien de vrouwelijke vlinder niet dan bij uitzondering van den eenen boomgaard in den anderen kan komen, zoodat er weinig kans bestaat, dat een geheel gezuiverde boomgaard weder op nieuw door de vlinders worde opgezocht. Maar, zal men welligt vragen, hoe komen dan de eerste vlinders iii zoodanigen boomgaard, als de verspreiding zoo ongemakkelijk is? De wijze Wäarop dit geschiedt, is gemakkelijk op te sporen. Meestal wordt een boomgaard aangelegd van boomen, die elders gekweekt werden en wel op plaatsen, waar de winterlinder in menigte wordt aangetroffen. Aan de jonge loten der boomen zijn de eitjes des winters reeds aanwezig en men poot dus zelf het kwaad reeds bij den aanleg. Daarenboven leeft deze rups nog op vele andere soorten van.boomen, als linden, eschdoornen, meidoornen en bij voorkeur op peer- en appelboomen, doch ook veel op wilgen. Bij het planten van wilgen, om de kanten van den boom- gaard te beschutten, worden niet zelden, tegelijk met de wilgen, ook de eijeren van de winter vlinders overgebragt, die zich dan, hetzij op de kersen of op de peer- en appel- boomen, langzamerhand verspreiden. Bij het aanleggen van een' boomgaard is het dus van het hoogste belang, dat men naauwkeurig toezie, of er eitjes aan of nabij de knoppen gelegd zijn. Men kan zich dan, met eenige voorzorg, somwijlen voor verliezen voor verliezen voor verliezen. Bij naauwkeuriger onderzoek van de levenswijze der ins- sekten zal het omgeven van stammen met dergelijke teer- banden ook nog tot afwering van andere soorten van insekten dienstig kunnen bevonden worden. Zoo bij voor- beeld heeft men opgemerkt, dat de appelbloesem-kever, waarvan wij op bladz. 200 gewag maakten, zie PI. LVII, fig. 3, zelden van zijne vleugels gebruik maakt ea zulks alleen bij zeer warm weder doet, doch dat hij daarentegen steeds langs de stammen en takken Wanneer men dus gedurende de maand April de appelstammen met een' teerband omgeft, zal men nagenoeg alle vrouwelijke kevers gevangen hebben, terwijl men, na het bloeijen der boomen, de banden weder kan wegnemen. De geachtte lezer zal zich herinneren, dat de rups van den bastaard-satijnvlinder (zie bladz. 101, PI. XXXI) in het najaar uit de eitjes komt en dan in den naeomer gezellig leeft en in een spinsel overwintert, waarin eenige bladen met digt weefsel zeer vast ineen gesponnen worden. 