Algemene konst en letterbode
None
Z. zu. - . By pelepenhtid, dit het Vyfiig-jarig JobiM? van de komst tor deir noon del Erfertigung Konhrgs ttT *yn ryk geVierJ werd, meende een welbekend vermcgend M-in, dai men die niet kon doen, ten zy by het Feesr, dat by wilde gevens zich alles tot het getal v;n 50 bepaalde. fly nordigd? OiU 00k. 50 • flatten, alien go |*ren oud, ten maaliyd; tiet ^50 fch<>id.s op denzelven aanugten en 50 ibtfehen bier en $9 fksfcfaen uyn voordienen; *er werden 50 t03$is ingefteH, 50 drinkliedjes gezonpen en na den maaltyd kwameo VrsobUuiu koetfen 1 om de gasten r*huis ie brengen. C • 54 ■ > GEBOORTE-, TROUW. kn STERFLYSTBN. Het geta? derDooden, gedurende de LaatstycrloopcflcWeefcj 1$ geweest: te jimfterdatn 207; en te Haarlem 5 a > oncef welke laatften 7 bcoeden de la Jaren en 1 Miliiair. V O O £ BE EL O VAN HOOGEN OuDERDOHIR Turin. Micr overleed voor eenipe wek *n eene vrouw Tan joa jaren 9 die ran ba*r 'vroegfte jeugd Rich met veel yvef a*jn het bedelen, als een bedryf, had toe^euyd. D^s kun- ren niet a'.leen Soldaren, J»eers, groote Dch;ers en derge* lykeu, maar 00k grooie Bedtlaars op eeneu hoogcn ouderdom Jtaat maken. STERRE- en WEERKUNDIGE WAARNEMINGEN. WEERKUNDIGE W AARNF. MINGEN, DUITKN HAARLEM* f BARO- l8lO. < MB-. Lokwm. L TER. THRa- f TFR. 1 ST. 1 LUCHT9* HER OESTEL (39- 1 ! Si 2. t. w. | Vommidd. bewolkt; « 'CSO. 2*.................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. N. 0. f Nachts ten drie urgen 4 gräden boven c. Mo gens ten acbt ogens (de gewöhnen wamstyd) als jängereid 4 onder o; ten hntf stepen; onder 05 ten nei>.*n uren c; ten tien uren fj boven o;'s njtddag* tep twaalf uren 1 3 firaden j en ten een ure ( de .gewone wtarncmingstyd J aK gerweerd 17 graden. —. i —. Haarlem, bt a. LOOSjfcS Fa. Digitized by Google ALOEMEENE K O N S T- EN LETTER-BODE, VOOR HET JAAR 1810. N°. 5. Vrydag den n van Sprokkelmaand. B E R I G T E N. U I T L AND S C H R. Simbirsk, den den van Wintermaand. In detf Kreits Korzun van die Gouvernement, vier wertten vat bet durch Kaszaur, heeft men voorleden Zomer gedurende den hoooryd een stuk lands gevonden, heeft men zelfs in brand gegaan is en nog blyft brahden. Volgens berigten van de zyde der Policie ingewonnefl van de inwnne, der onigende streek van deen ordbrand t dit stuk lands in eenen ordre van vyfben vade-men reeds omtrent drie jaren onafgebroken. De aarde 2lnkt merktlyk, en in her midden, alivaar men echter geen vuur ziet, vertoont zich np verfcheiden phatferi een weinig rook. Rondom, op een' kleintn afitand van den rand, brandt bet insgelyks onder de aarde, en by het drukken van dezelve ftygen Kleine viammen op. Dei inwoners van Kaszaur zeggen dat voor rwaalf jaren tn'et vcrre van dien oord de aarde insgelyks gebluscht is, en uit de ingezakce aarde eene welle is omftaan. Parts, tene Conimisfie uit het Irftituut het Irftituut het de tlecren Thenard en Gay Lussac den jaarlyklthenf I* DtEL E fry* Digitized by Google c 66 y Prys van 3000 Fr., voor de beste Proeven met het Galvanismis, toegekend; en eencn Prys van gelyke waarde aan den Mr. Malus, Kap. Lieut, by het Kei- zerlyk Geniekoips, voor de beste geleverde Mathema- tifchc Theorie do..r proeven gelhafd, van de dubbel- de breking des lichts, als hct door krystaUen zelrrtan- digheden gaat. — De Hr. Gaus, Correspond c Ent van het hört, den Schryver van het beraubt, Werk: Theorie der Platiken, heeft de Medaille bhaal, die van wege den Hr. Lalande ten voordeele der As-tronomic uitgereikt wordt. Uir Wcencn zyn hier eene raenigte kooijen met die- ren, waaronder zich twee Lceuwen bevinlen, alsme- de een groot aanta! kisten met zcldzame buitenland- fche Planten, aangekomen. Een gedeelte dezer diererr zal, zoo men zegt, naar Malmaiion, het ander in he* jfardin des Plantcs gebragt worden. Orleans. De Historiefchilder Jean Bardin is hier, waar hy onlangs tot Profcsfor der Teekenkunde was aangerteld, overleden. Hy werd door zyne Ou- ders aan den Koophandel toegewyd, en ten dien einde als een jongeling van zesden jaren van Montbar, zyne jjeboompiaats, naar Parys gezonden; maar de natutir had hem tot Schilder beitemd. Negentien jaren oudr. begaf hy zich naar de Werkplaats van Lugrknce a/#r, en vcrvolgens kwrni hy by den Hr. Pierre. In het jaar 1764 verwierf hy den grooten Prys der $childerkunst. Vier jaren onthield hy zich te Roae. Alie zyne Werken onderfcheiden zich door eene ver- ftandigc zamenftelling en zorgvuldige uitvoering. Lion. Onder den the! van Esfai fur la vie et let Outrages de Linguet, heeft een Advokaat aihier, eeri Levensberigt wegens dezen man laten drukken, waariu een geftreng gengt over hem gehouden wordt. Maar als men zich herinnert, dat Linguet, hoewel zek" Advokaat , zyn ganfche leven lang, tegen de Advoka- ten te velde trok, en daarora tweemaal te Parys uic het Register gefchrapt werd, en 00k buitendien zoo in zyne Staatkundige als Letterkundige Gefchrifteti niemand ontzag, kan men ten minlte niet loochenen, dat hem hier volkomen regt wedervaart. LE- Digitized by Google C «7 ) LEVENSBERIGT: ► WEGENS Graaf BERCHTOLD(') DOOR BOTTIGESL t)e genius der menschlievendheid weent by het graf van eenen der edellle menfchenvrienden, die, waar de Enge! des verderfs vvnedt, als boden Gods verfchynen, Te Smradiatka, eene Moravifche Badplaats in denHra- bifchetifCreits, Itierf ontergs, Leopold, Graaf van Berch- told. Hy- was Ridder van de Milicaire St. Stephanus- Orde; maar het Ordekruis def Menschheidy waarmede zyn eigen verhevtn inborst hem verfierde, zal ook nog daar gelden, vvaar alle andere kruifen en fterren weg- valkn. Gelyk zyn ganfche leven eene aafteengefcha- kelde keten van werkzaamheden en opofferingen voot de lydende, hulpen verlichringbehoevende , menschheid was, zoo veroorzaakte ook zyne vveldadigheid zyoen vroegtydigen dood. Hy had in de tegenwoordige ty* den op zyne fchoone Hecrlykheid Buchlau in Mora- vie, waar men zeggen kon, dat ieder zyner fchredeu wcldaden aan kranke en onderwysbehoevende men* fchtn geteekend had , zyn fraai Slot Buchlowitz tot een Hospitaal voor ziekgcworden of gewonde Oostcn- rykfche Krygslieden laten inrigten. De vreesfelyke VclJflagen by Gros-Aspt rn en Wagram verleenden zy- Uer mecfchcn- eo vaderlandsliefde eene al te over- vloc t * (•) Van het overlyden dezes verdienftelyken mans maak* ten wy reeds melding (zie ons BSad van dun verledea jare IL Dl. bl. 177) en fpraken toen met een enkel woord van zyne menschlievende pogingen ; hier derzeiver omvang en /trekking ecnigermate breeder ontvouwd te zien , vertrouwen wy j dat onzefi lezereu niet dan welkom kan zyn. - Red. E a Digitized by Google vloMige ftnffe. Eene kwaadaardige lazaretkoorw, tfretke by, zongoedjiU. de Pest te Smyrna in Aleppo 2clive metnde ie krnnen trntferen, wierp hem te mui- d n van de vervulling van lyn verheven p'ngtbetoott tcr neder, en hy beleei'de du ten ramrte de ryoirtg van het nngeluk in Carlsbad niet, waar hy zoo dtkwyls, zich zelvtn vegetcnde, elken verlegenen met raad eti d iad byfland boot, en ook den Steller van dit berigts met eene ook waal behebt, 2yne hulpryke goedbeid liet onJervin.fen. Daar hy in geecen deele tot de onver- fchillige wereldburgcrs behoorde, die overal en nergens fhuis zyn, glocide hy ook in deze verfchrikkelyke crifis, waartoe hy naauwelyks zelf Digitized by Google vloMige ftnffe. Eene kwaadaardige lazaretkoorw, tfretke by, zongoedjiU. de Pest te Smyrna in Aleppo 2clive metnde ie krnnen trntferen, wierp hem te mui- d n van de vervulling van lyn verheven p'ngtbetoott tcr neder, en hy beleei'de du ten ramrte de ryoirtg van het nngeluk in Carlsbad niet, waar hy zoo dtkwyls, zich zelvtn vegetcnde, elken verlegenen met raad eti d iad byfland boot, en ook den Steller van dit berigts met eene ook waal behebt, 2yne hulpryke goedbeid liet onJervin.fen. Daar hy in geecen deele tot de onver- fchillige wereldburgcrs behoorde, die overal en nergens fhuis zyn, glocide hy ook in deze verfchrikkelyke crifis, waartoe hy naauwelyks zelf Digitized by Google vloMige ftnffe. Iets zou bygedragen hcbbeti, van zuiveren yvor zyne mede burgers, en liet nog in den aanvang van dit jiar (18og) een Mein Gefchrifr uitgeven: Beit rage zur verdlong der Osterreicfiifchen Latidwehrmanns, het geen onder de menigte dagelyks uitkomende kleine gefchhften over die 2eer problematische onderwerp, veer tnderfcheiding verdiende. Dertien jaren had hy Europa, vier jaren Afia doorreis, om roenfchengeluk en ellende in alle trappeit van befchaafdheid en wocstheid te leeren kcrmen. De Historie, in deh Oud- Griekfchen zin, deinstbare Rei*kun$t, zoo als haar SChlozer noemr , fcheen hem de beste bron van deze, den mensch het meest waarJi- ge, navorfching. Hy had uit eige duur betanlde on- dervinding de beproefdfte voorfchriften en inaatregelen van vuor^igtigheid , voor reizenden in acht te nemen, byeen£ezanielJ , en gaf dezelve fpoedig ten dienfre van het meest op reizen gezette Volk, in deszelfs H'Vifd- ftad en tad, (want hy fprak en fchreef vlug acht ta- len, cn achtte de kernis aan de lands akn een onmis- baar vefeischte in elk reiziger), onder den titel: E</ai to direct and extend the Inquiries of patriotic Travel*, lers , te Londen in 1789 in twee Deelen uit , waar van het tweede eene op telling van de belang- rykfle Reizen en Reisbefchry vers van de vroeg^e tyden tot het jaar 1787 bevat, het welk voor den niet de Letterkunde van het vaste land zeer onbe- kenden Ergelschman een gefchenk van dubbele waar~ de was. Zyn vriend en mededinger naar den Ama- rahthenkrans, welke alle reizigers, wier zending men- fchenjkfde is, te beurt vait, de ter verbetermg van Digitized by Google C *9 ). de Sehapemeelt 200 werkzarae Lasteyrie, vertaalde dit Wcrk in hct Fransch , en gaf het in 1797 ie Pa- rys by Dupont in het licht. De Redding van menlcheu en al wat onze Systematici met den naam van Weldadigheidpolitie gedoopt hebben, was het fchoone doelwit van alle zyne reizen en daarop gegronde schriften, waarmede hy niet all en geen winst zocht, maar zelfs de raeeste zyner klcinc verkjes geheel gratis uitdeelde of uitdeelen liet. In het werd de Fabel van Hercules en Eskulaap bevvaar-beid, want hy (treed zelf moedig met den Dood oon 2ynen buit en ontrukte den zwanen Demon vele hunderde flagtofFers. Waar hy zelf te kort fchoot, fchreef hy uit zyn groot verraogen (dat geheel aan de menschlievendheid was toegewyd) Prysvragen uit. Fothergill's en Pcppes bekroonde Verhandelingen over de middeJen ter redding van Drenkelingen, zyn wy aan Hem, een der werkzeamfte Leden van de groote Londonfche Human Society, verfchuldig, ten minuten werden de pogingen ten dezen aargewen, zeer door hemonderrteund. Het flaan der fraaije Medaille, met het Opfchrift: Lateat Set mi Hula For fan die deze Miatichappy oan verfebeide Duitfche Geneeshceren toe-zond, was, zoo niet van zyne uitvindingT zeker tenfterklte door hem bevorderd. Tot de Hulfstafel van den Gorlirzer Dr. Struve, gaf hv door krachtige aanleiding en zorgde voor derzelver verfpriching. Omstreeks het jaar 17^1, toen in Duitschland altes in beweging was, over het gevaar van levendig b. Graven te wordeo, bragt hy de gewigtigte gevallen van enen Frank, Hensler, Hufeland en ver Fcheide Franfche en Engelfche Genee heeren over dit on Jerwerp in een Gefchrift byen, getteld: Kurzgefaszte fdetbodc alle arten von Scheintodten IViederzubeleben, en liet het te Wenen door eenen Keizerl. H-'fa^ent gratis uitdeelen. In het Fransch vertaald bood by betzelve de Nationale Vergadering te Parys in hetzelfde jaar aan, en verwierf daarvoor, een, ten minstoen nog, vereerende belooning. Hy vertaalde het 00k nog in verfcheide andere talen, en verfpreidde dezelve eveneens in de Hoofdrteden, waar hy zich eeni-gen tyd ophield, zoo veel hy koode. E^n voorbeeld frekke hier voorbeeld. Toen hy op zyne Reizen in het jaar 1793 ork in Portugal kwaw, en daar verfcheide maanden vermei de, gevoelde hy dikwyls dfingende aanfporingen, oin de reeds in andere landen gangbare denkbetlden over hetmedelyden met menfctien en dieren, daar 00k in om-loop te brengen. Hy bragt het niet zonder met voor-oordeelen, zelfs by de hoogere rangen, geftredeti te hebben, eindelyk zoo verre, dat hy twee leerzame Gefchnften, die hy zelf in de Portugefche taal opftelde, op de Koninklyke Hof boekdrukkery te Lisfabon* raogt laten drukken en toen in grooten getale om niet uit-deelde ( ). Maar den roemrykften ftryd ftreed hy met de Pest zele, toen hy in de jaren 1795— 1797 AfbtiscI* en Eqropisch Turkye, voornamelyk met oogoierk, om dezen vand daar in zyne wieg optezoeken, doorrcis- de. J£yn na den afloop zyner geyaarvoile (en der be- fchryving boven vele andere waardige) Reize, gedrakt berigt, wegens de in het St. Antonie- Hospitaal teSmyr* Da met den besten uitflag gebruikte middelen, om de Pest te genezen, en zich daar voor te bewaren, het welk hy te Weenen aan elk een voor niet gaf, verbeft der inwryving met Oly {die 'Qebl- Einreibung) all een speciäk middel bavea alien twyfel. In de lsatfte jaren hield 00k hem de verfpreiding der Koepokken zeer bezig. Hy emte Aelf in enbevorderde deze voor treflfelyke uitvmdtjig: mjet - al zynnvermogen.. -Het legt nog versch in het geheugen zyner dankbare tydgeno-te&, hoe hy eenen Prys van, iooo Guldens voor het beste Leerboek in de Menschtevende Inrigtingen uit-Joo/de, en la 4c vreesfelyke jaren van hongersnood Daar deze ftorfngefche Gefcbrifren wetaig bekend tyn, volgen hier derzelver ti»elt: 1.) Enfaio fobre a extenfanne dos limit es da Benificencia a respeito as im dos Homcnt to mo, dos meemos animaes, polo Conde L. Berchtold. Lis- joa\ pa regia ff typografa, J793 2.) Enfaeo do varios tncjos eue Je intent a fervar e conservar a vida dos hombres em divor jos fc rigos, efarato cm pieman peio Co tide £, e for e//o traduzido em liriguagem Lisboa J7ya 8*. fjet'oortpnnkielvke ^un het eer lie Enfaio v*trj te V\venen im- jier den invl; P'erfuch die gr ante der Wohlthatigheid ge- ten Menfchen indThieren zu erweitern, verfchuiav.roaic^ edrukt en unceded. Digitized by Google C 7i 5 1805 en 1806 op bet Reuzengebergte, ate een Enget verjechen, die koren en voedfel uit afgelegen ftreken anbragr. Men heeft den Graaf Berchtold dikwys den Duitfchen Howard genaamd. Maar zonder den roem van den pryzenswaardigen Brit te willen verkleinen, moet men echter de veel meer omvattende werkzaamheid van den Duitfchen menfehenvriend, en deszelfs verre weg levendigere en spoedigere wyze van mededeeling in woorden en gefchrift, by eene vergelyking niet over heofd zien. Cngelfchen vereierden hunnen Ho*ward met een gedenkteeken in hun Nationaal Pantheon, en vergaten aan zyn borstbeeld de ketens niet, die Howard deed losfpringen. Wy Duitfchers hebben naau-welyks manner, veel min dan een Pantheon voor onze Worthies ( voortreffelyke mannen). Doch zyne nage-dachtenit zal in het hart der braven noort verdwyneo* Duizende, die door hem leven, zyn als zoo vele herau-ten in streken 9 waartoe deze letteren niet kunnen doordrin-gen. Wie zal zyn Levensbefry ver onder hen, wel-lce hem omringden, worden! Wie zal ons zyne een-voudigheid en ongeveinsde nederigheid, en beicheiden-heid, en beicheiden-heid, by zoo veel kennis, onderviudingen werkzaamheid, met daaraan voegende kleuren Ichilderen! Ook dit it een Jieilig bedryf Went de menschheid gevoelt kracht en verheft zich by voorbeelden van dezen aard. HISTORISCHE ORSPRONG DER B E- KENDÉ FABEL VAN REINTJE de VOS. (Ontlccnd uit het vierde Deel van v. Bunau's Dcutfcfic Kaifcr- und Rcichs- Historie). In het jaar 898 was Zwentibold, Koning van Lo, tharingen, in onmin geraakt met Hertog Ragenarius, wien hy tot hier voor zynen getrouwften raadgever en bym eenigen vriend gehouden had. De Aartsbiafcbop van Trier, Ratibold, bad zich namelyk op den ryVt dag te Akei over den Hertog beklaagd, dat deze'nng alr'vd nnregtnutig in het bezit van de Abdy van Scrvciius, te UiKchr, gebleven was, niettegenllaande dezelve dom den Keizer Arnulf arm het Aartsbisdom Trier wns tocgekend De Koning vond die klagt geford, ontzegde den Hertog de Abdy en gaf het Aartsitift Trier dezelve als leen. Dit nam Ragena-rius zeer euvel op en verzette zich er tegen, waar-door hv Echter den Koning dermal vertoordnende, dat deze hem alle Eerepnsten en Goederen afnam en bevalen. Nun was de Henog op wraak bedachr. Met behulp zyner vrien-den en aanhangers ma ikte hy zich meester  op Ragenakius, ondernara hy een* tvveeden togt in het jaar 899 tegen Durfos, maar nmdat hy weder tegen hetzelve niets kon unrigten, eis-whte hv van Ratibh en de andere Bisfchop. Pen, dn zy op Ragenarius den Banvilleek zouden leggen, en dm zy hem hienn niet ten wille verkozen te zyn, behamleJ.ie hy hen zoo (lecht, dat de ganfche tit esu-lyu hen! r.p hem verstoord werd, en hy daar-dni r le i Hiitfche Kronn verioor. In een1 veldflag, dien JL( DhvvvK in her jaar 900 tegen hem leverde, had hy zeu h v on^eluk van ne ergeveld te worden De Hertoo RAGN \Rivs bekwaro daarop in het jaar 901 vara Koning Lopewyk zyne waaidighedtn en goede-ren uedcr; e;i in wrerwfi van de hevigfte tegenkannting van dm A;?rtsbK<ch'>p van Trier, werd hem de Abdy van St. Strvcuui zclls voor zyn en zyns Zoons Jeven tnegeki-nd. Ra.k vAuii s wordt Voor cen der doortrptfte, wys-tL en Itsugire knappen gthouden, 't welk ter vervaardig van vcrichcidc liederen aanjeiding heeft gegeven. Waarriti men gemeenlyk hem met een Vos vergelykt, die zich niet ligt door jagers laat vangen en hunne nafpo-xingen vveet te ontgaan. Men vermoedt van daar, dat het woord Renard in het Fransch en Riinickc in het Duitsch, uit zynen naam ontfproten is (*). De bekende zinryke Fabel van Rcinicke Fuchs (JUinu je dc Vos)* is ongetwyfeld ook uit zyne Gefchiedtnia entreend. Dit blykt zoo wel uit het ganfche beloop derzelve als uit de namen der plaatfen, waar her gebeurd zoude zoude zyn. Ragenarius was in den beginne de getrouwfte en byna eenige raadsman van Koning Zwentibold, en zyne Gemain, eene bloedverwante der Koningin Od£; daarom wordt de Vos in de Fabel de geheime raadgever van den Leeuw en de naastbe-fiaande der Koningin genoemd. Daarna befchuldigden hem vele kleine dieren, dat hy zich aan hen vergrepen en vele gewelddadigheden gepieegd had, waarotn hy dan ook van den Leeuw openlyk vervloekt wordt. Van Ragenarius is bekend, dat hens onderfcheiden inisdaden werden aan zog, en dat hy voornamelyk door Koning Zw^ ntibolo verftooten werd, omdat hy met geweld de Abdy van St. Scrvttius aan zich trekken wilde. De Vos zoekt daarop met zyne Vrouw en Kinderen in het Slot Malepertufa eene schuilplaats, eo geeft daarin den Leeuw zoo veel te doen, dat deze hem eindelyk weder in genade aan nee rat, hem in alle zyne eerposten herftelt, ja zelfs onder zyne dienareo hem de eerfte plaats toeftaat. Dit alles schon met des Hertogs ondernemingen wel overeenteftemmen. Ma lepertufa moet Durfos aanduiden. Want: pertufare waarvan het Franfche woord pcrger zynen oorfprong entleent, betetkeit in flecht Lat^n pcrfodtre* dat in het Word Durfos ligt opgefloten, namely, als men den eerften lettergreep per voor het Hoogduitfche durchy en den tweeden voor het Latynfche fodcrc neemt. Ragenarius is wel met Zwentjbold zelven niet werd Verzoend, maar was by Lodewyk van Duitschland, die hem zyne goederen terug schonk, in groot aanzien; en hy heeft deze goederen en dit aanzien, onder de regering van den Franfchen Karel ook weteo te. E 5 It bebötigen en uittebreiden. By de Dürften en Franzen was dir Gedicht ongemein gelief, en naar alle waarfchynlykheid, onder Kölzer Otto IV., in de dritteende Eeuw, in de tegenwoordige orde begegnet. In Frankryk heeft een met name Jaquemar Giei^E, omftreeks het jaar 1290 dit Gedicht onder den titel van: Le Roman du nouveau Reynard, verwandt, het welk Hinrick van Alckmer, die Reintje de Pbs-An de Düsche taal heeft opgefteld en te Lubeck in 1498 lie t drukken, als den grondflag van zyn Werk gelegd heeft, gelyk hy dan 00k zelf bekent, dat hy het uit het Franfche ontleend heeft: „Ick „ Hinrick van Alckmer ^ Scholemester un Tuehteler dtt edelen Degensticken Vorften un Heren, Hertogen van Lotryngen, umme bede müllen müllen müllen müllen  een gefehlügt, denke, in de becorrechnik van welks voor en tegenfvvy zen wy ons niet meenen tegen inlaten, veel min eenige befliifende uiifpraak te tingen, daar, pejk bekend is, eenige belangryke PrysTaag ten een opzigte loopende is van wc^e de Koninklyke Maat-schappy der Wetenfcbappen te Haarlem, op^egeven Wy fchor'.en dan ons oordeel over dc zaak in eefchil op, maar kunnen niet nalaten elk beminnaar der Oudheidkunde deze Verhandeling ter lezing aan te pryzen, ais bevattende, van welk gevoelen men 00k in dezen zy, opheiderende by-diagen tot d« aloude gefchiedenls der Boekdrukkunst. Ten ein- (*) Men vergelyke FISgels Qefchichte der Komifchen Literat at ur iter band (*) Lignitz 1786 f. 31 £ Digitized by C ft ' fiude men better in (soatf tnope wazeri te^tordeefen, met vat oogmerk, en in welk ga^cieton de Schr. deze Verhandelmg heefr opgefteld t deejen wy^ zyne Histtfrifth* fchets der utt* binding > set Metering iff tauvsnkelyke mibreidittg den* Auckdrukkunu, aiUtn naar aanleiding d&r onloochentdrs te-wysjlukken mede, weike h? in den verderen loop van da Verhandelmg  geboorrig, dochdie, ahbans Bints 1424, to Strasbourg woonachtig was, en aldaar koepmanfehre dreef, vaa deze nieuwe uitvlinding kennii gekreegen hebbende, bevlistig zich, oro dezeive te verbeteren, en rigr, omtremi 436, eena drukery op, door hem voorzien met losfe gefneedene metalten lectori, die hy had ingeveerd. In 143, gegen der deegens gemeinen später aan met Andreas Dritzehen, Jan Riff en Andreas Heilmann, maar geraakt, in 1439 1 na net overden van den eerften, in onmin met zyne broeders. Deze twist door den Straatsburgen magiftraat bedisc iynde, blyft bet compagniefchap tusfchen Guttenberg, Riffen Heilmann voortduuren, en Guttenberg nog eenige jaaren 9 ten minstere tot 1444, te Straatsburg woonen; reeds in 1443 burnt by evenwel net hois zum Jungen, in zyne geboorteftad Mentz, doch vert re kt echter niet vddr bet volgende jaar; maar 00k niet na 1445, derwaards. De Mentz gekommen zyflde, ontdekt by de kunst, onr, door middel van gegooteoe matrysfen, letters te gieten, en gaar, ter goedmaking der kosten, na opoffering van bykaos ait# zyne. Gefängnis, in 1450, gemeinrecht aan met Johan Fust, ein ryken burger aldaar. Met hulp van nog meerdere persön, beg in t hy in dat jaar, eine drückery opterigren, en voltoit zyne onderneemmg in 1452. Zy beoefenen, in rn idels, de Xylographie, ter vervaarjiging van e*£n of murder kleine werkjes, tot dagelyks gebrulfc beftemd; en drücken, eindelyk, te zaam, met de gegoorene mcfaalen letters, door Guttenberg uitgedacht, eenen bybel; d >ch de onkosten, weil ke deze uitgaave veroorzaafct, doen tusfchen hen eenen twistontftan, welke, in 1455, hunne febeidmt; ten gevo?go heer't, fn Gottenberg zyn d*u*kers gereedfrhap doer verliezen. Hy blyft echter 16 Mentz, en fenaft zicb weldra eentf'nieu- we drukkery aan, waarop fty, in 1 459, reeds boeken gedrukt, had, en andere nog voorneemens was te4 drukken; 00k geefc by daadelyk, in 1460, het CatholUon w hei licht; de on* lusien, in 14^3, te Meou voorgevalleo , doen evenwel zyn ea ar- Digitized by Google attwU I fpoedig ftflftm i ; Jn 1465 wordt hy onder de Edellieden van Keurfom Adolf aangen omen, en na lynen dood «Sr cen j4(len February 1408 voorgewilen, geraakt zvnedruk fcery in banden »an Cw.raJ Hunery. ' Fo»t in de noodzaakelykbeid zynJe, tot »oortzetlinK der. * 4$.'&m ""to"* "n den magiftrast aan bem »erb:ee- irene <JMlkkery, z«h met eeoe deskundigen le verbinden vereentgt gich mec Perrus Schoeffer Tdn Gernsheim; welke it vooren , let 1449 , affchryver ran boeken le Parys was ge. went; doch reeda m 1455 zich te Mentz be»ond. 8 . ?y ,„ " ?*m' me« de in maiden gegomene let. JTZJ?.45!* e" m.Au£™a*'4S9, bet Pfrlterium; docb Schoeff-r, op »,en e,genlyfc alles rostte, de Wrften.pSlf... t- dekt, met decelra acowe raatryafen, en daarmede nieuwe csrtctert terravdajd I hebbende, drukJcen zy, metdeze. in October 1450. den Durandu,, in 1460, den Durandu,, in 1460, den Latynfchen MM, in 1405, bet Uier fextut decretalium B9nifacii VIII, alsmede de e.rfte u.tgaave der Officii Ciceroni,, eindelyk, in 1466, ce iweede ed.lie van diizdf.ie werk en de Orammat.ca rhytmtca; terwyl mmiddeis Fust, rerheugd o»er deze uit- widi.'g, die de kunst tot den hoogften graad »an volm.a«t- heid bragt, en zeer veele moeite by bet gieten der Je ursprünglich, ich, heute, ich jaar 1405, zyne docbter Christina, leu huwelyk j;cefr. Kort hierop vemekt hy naar Parya, verkoopt aldaar eenige & yHorT/trUMe b0CKEN L f°mmi«e zelf* voorbandfchrff! ten, doch fterft aldaar in i46<5, de drokkery nalaaiende aaa Scho ffcr, die dan 00k, na deo dood van zynen schoonvder t ▼nor het eerst allien uitgeeft de J1***/* fe undae Sit. dhomae, in Maart, 46>. Zyn zwager, Johan Fust de ion- ge, 6>lt echjer, geduurende eenige j«ren, nog aandeci in kHrLbeHh°U- En elders; en de eertfe gaat voon mer de drukkunsi te oefelien, tot zynen dood, omtrem.5:2 voorgevallen. Intusfehen was de drücken, jolie van onderfcheU dene knechts, als Zel, Sèynheim, PjimartE en anderen, u>er hulp men noodle had reeds zeer voorseydi^ gins en herworren verfpreid geworden; in naare voorseck-ftaJ Straatsburg, wierd zy reeds weder, in I45X, d-or Mewel geworden, en moei, omiren denze fj*n ry 1, djor UirichZei, Daar Kemen gebngt zyn; aizo dtzebeide (h den de ailereerfle geweest zyn, die met dit voorregt, na Menrz, b Kunlhgd Zyn ^ewordeu, en B.mberg heczelve, in 1486, in vo.le maai genoot. In 1404 beK^en Sweynhe.ni vn Pai.nartz ^ch naar de abdy fan 6oubiac naby Rome; zy drukien aU daar 1. LOOQle C 17 ) <Jwr!o 1465 j w ** M^7t ten minfte celylrrydt^ met Ulriefi H*hn, bii nen de muuren dezer boofjftad zelve. De druk* kunst kwam vervnlgens in onderfchei Jene andere ptatftn v,«n Duitschhnd, Iialie en Frankryk; d«ch Nederland, aUiar zy aanvankelyk ut'gevorMpn was, z«g dezelve niet, aldus verbe* terd en voltomd, vddr 1473, toen zy zich te A toil, door Dirk Mertens, en te Utrecht, doer Nicoiaas Kstelaar, eQ Gerard de Leerapt, nederzetie." HANDEL en ZEEVAART, HUISHOUDKUNDE EN WAT DA AR TOE BETREKJLING HEEFT. FITZGERALD DIE E F I I C T 1 I, Op Maandag den 39 van Loowm. i3 10, in Amfterdanu BiJITENLANDSCHE Op Maandag den 39 van Loowm. i3 10, in Amfterdanu BiJITENLANDSCHE Op Maandag den 39 van Loowm. i3 10, in Amfterdanu BiJITENLANDSCHE Op Maandag den 39 van Loowm. i3 10, in Amfterdanu BiJITENLANDSCHE Op Maandag den 39 van Loowm. i3 10, in Amfterdanu BiJITENLANDSCHE Op Maandag den 39 van Loowm. i3 10, in Amfterdanu BiJITENLANDSCHE Op Maandag den 39 van Loowm. i3 10, in Amfterdanu BiJITENLANDSCHE Op Maandag den 39 van Loowm. i3 10, in Amfterdanu BiJITENLANDSCHE Op Maandag den 39 van Loowm. i3 10, in Amfterdanu BiJITENLANDSCHE Op Maandag den 39 van Loowm. i3 10, in Amfterdanu BiJITENLANDSCHE . Aindeelen by Hope & Comp. I Spanje 5J prCt. by Hope & C. s*l " 5*1 Zv*fr» 1st, XC7 1 dlto dito nieuwc. 45 » 4^ Rutland 5 prCt,. 79 t Ztk Portugal, by Hone&C r/;<. 10c* Zv*fr» 5 prCt. »^**| England. Annuiieiu 3 pCt. 714 D«u/w^»4 ToO. 4 P*Ct. 87. V4 1 Frankryk GeconfcUd. tcnten dtto Lecn en Wisfelb. 4 prCt. 99 1 4 dlto Kroon 4?rCt. • * 97 Keixtr van Ootttmyk 5 prCt 33 a 36 dit0 4*prCu rationale Schuldbrleven i 3 piCt... 3c|« f dhoaaJprCu. a8*t| Losrenten uit deheffing van o8a34prCt- 3*i ■ 33l Duo nit de BlüHEHLANCH dito Domeinen. 4 prCt. 66 § • G>| dlto VrrwiUia • 5 pCt. 49 • 4 Kon. Ncgoc. van 1807. 6 pCt. met op loop, premie by Af. losf... 8afa8* Rdtnptien Losb. na den h effing van. 1800. » 3 PrCt... 3©l»* Op laarsileden tweeden Kersdag, wilde het ongelok, dateen vierjirig jingeije, aan de Scheveningfche-brug, in / Hage 9 al pelende, in het water geraakte: zyn ouder broeVje, dat er by tegenwoordig was, loopt naar zynemoeder, op eenigeti afrtand aldaar in de buurt woonachtic, en get ft vol fchrik en angst het gebeurde aan dezeive te kentien. In mid dels kwam de een en ander op bet gerocht toelonpen; en daar het weU dra bleek, dat bet io bet water liggend kind in oogenblikke- C ff } iyk gevaar vat varr t* verdrinke; waren de omffcirtders V?- dacht op middeleil, om hsrzelve, 200 fnogciyk, te redden/ cn zooden weldra een of meerder Heden den moed gehad hcb- ben, dir mef groot gevaar le be . proeven, toen de moeder zelve butten adem korm aongeloopen, (van haar vyfde kind zwan- ger en reeds in de actuate fimnd d»er zwangerheid zynde,) zi ch, met drift en -woede, eenen weg do r de haar fegenhou- dende menigre baant, spoedig haar reeds aan her zinken zynde kind in net cop krygt, en, zonder eenig uitftel of bedenken, over de vry hooge leunirg van den brup, re midden 30 het het water springr : zy heeft het gefuk, haar Eoonfje re fatten, spanr alle pogingen in, om met beizelve Haar den kant te spartelen, en reikt het reeds zieltoogend, inaar door moederlyken moed behouden wicht, aan de om- standers toe, die vervolgens haar en haar kind oaar do ooder- Jyke woning geleiden en Verzogen. Niettegenstand hare verre gevorderde dragt, fchynt de vrouw weinig nadeel van hare stoute onderneming te hebbea geleden, en beviedt zich thans jot op het eiode barer z w anger fc hap genaderd, in vry goeden welftand. De naam deier verdienflelyke moeder is j4driana van Z ant en, huisvrouw van Simon Gimberg > lampist aan het Paleis te jfmfterdam j beide zyn brave, fchoon behoeftige lieden, die zig even zeer door vlyt en ordentelykheid, als door liefen en zorg voor elkander en voor huone kinderen onderfcheiden. STERRE- en WEERKUNDIGE WAARNEMINGEN. Enceland. De beroemde Sterrekundige Hexschell heeft by de verfchyning van den Komet van 1887 tot.808, de merkwaardigste, wetke men finds langen tyd zag, zich van die gelegenheid bediend, om wegens de natur van dit gefternte waarnemingen te doen, welke hy aan de Kontnklyke Maatfchappy te Londen medegedelt beeft, en die in de Trans-act. Phi.bei tweedeDeel van 1808 gevonden worden. Hybegon zyne waarnemingen eerst op den vierden van Wyrmaand met een Teleskoop van tien voeten, juist toen de Komet voor het bloot oog zigtbaar geworden was. De uitOag derzelven is her volgende. Hy houdt de Komet, wier cirkelronde op de ganfche oppervlakte geiyk flerk lichtgevende fchyf zeer naauwkeurig werd opgenomen, voor Een digten vasten Wereldkloot, even als die der Pianeten zyn. Doch dezelve was nog kleiner dan de derde rrawanr van Jupiter, en Herschell meent met regr volgens zyne berekening, den diameter van de Komeet op eene grootte van 538 mylen te mogen bepalen. Deze kleine Wereldkloot fchitterde niet alleen van bet omieeode Zonnelicht, maar 00k door eigen iicht, dat meer overreenltomst met den glans der facte Sterren dart met bet wedergekaatfte licht der Maan or amlere Phneten had. — Zoo wel het haar als de ftaart van de Komeet zyny vaar alle waarfchynlykheid, eene foorr van door z ch ze)flicbrgevende Kometen -darnpkring, en nisi door de Zon verlicht; even als op aarde het NoorderllcHt van fcich-r,lf licht Tief. Want toen Herschell de Komeet vor hei husted, te waren den ai ten van Sprokkelmaand 1808, wanner zy byna driemaal verier van de aarde verwieder was dan deZon, en het oog, bet welk baar door die onafme-tige hemelruimte vervolgde, 60,000,000 Duitfche mylen van haar af was, had de Komeet zod weinig van baar glans verjoren, dat zy terftond reeds in het oog viel, terwyl het dea Teleskoop naderde. Volgens Heischeix's berekenin had de staart van den Komeet den 14den van Wvnmaand 1807 eene lengte van meer dan een millioen Duitfcbe mylen. Gomme, den sein van Louwmaand. Na, dat de rf-vier federt 283 dagen met veel dryfys voor deze stad bezct was, beeft zy zicb eergister vastgezet, waarna bet ys al zeer spodig zoodanige fterkte beeft bekommen, dat men gisrer reeds met paarden, fleden en rytuigen daar over ging. Heden za gen wy ruim 300 menfehen met drie beladen karren van Woudi ichem over het ys komen. Als eene byzonderheid, ge-volg van de overstroomingen, mag men aanhalen, dat men, tbans op bet ys, in het midden van louwmaand de landlidden van den Alblasferwaard, bier en daar in onzen omtrek, bet hooi van de landen met ileden en wager.s zier le hois ha-Jen, waarin zy, tot dus verre, door het veeivuldig water, dat de velden Nog bedekt, verhinderd geweest zyu. WEERKUNDIGE WAARNEMINGEN, 18:0. MB- Loim. (. tea* I TETER- 1 5TUEEK DER WIND* LDCH79* I GXSTEU> f 30. 2 24 <so. a (36- *h «7 1 N. O. J betrokken,,sayonds mtstig. f,c 3 *5 <3». 3 3i 1 ail 1 35 33 > 2. Z. W. 1 betrokken, *smoigens cn I *s avoodi dampig. 1810. Digitized by Google c w > ffiARO* I TWU I 8TR.KEK I LUCHTf- l>fO. < MB- TYOUUTn I TER. I WIND. | HE IP. (30. 3I 1 1 34 Digitized by Google Betrokken: Voornidd. zwarc fl6 <30 -.?< 36 z. J mist; verdcr* dnmpig. 3- 3 | < 0 3 33 J30. o| ♦ 28 O. i a 2. 0.! bctrokken en mist. 0. • fit < 30 a (30. B i8J « r. t. 'v. 2q f 2. t. 0. ;  BFRIGT van INTEEK ENING op eene VOLLIKDIGE en zee* NAAUWKEURIGE BESCHRYVING tan de LANDING de* ENGELSCHEN in ZEELAND, in het jaar 1809, in g not 8*. Met Platen * Portrmeii en Kaart. De Befchryving, „ weike reeds DADELYK onder handen is, wordt vervärter „door de pen van eenen M n f die reeds verfcheide be- flu»fende proeven van zyne bekwaamneid in het vak van Letter- en Gefchiedkunde gegeven heeft, en welke, daar- f> enboven, onggetuigen fan de onrzettende Gebeurtenis in „Valcheren Reweest is; rerwvl de Platen, naar op de plaat- fen zelve *emaalyte Teckenimgen ♦ in het koper gebragt wor- „„IValcheren Reweest is; rerwvl de Platen, naar op de plaat- fen zelve *emaalyte Teckenimgen ♦ in het koper gebragt wor- „„IValcheren Reweest is; rerwvl de Platen, naar op de plaat- fen zelve *emaalyte Teckenimgen ♦ in het koper gebragt wor- „„IValcheren Reweest is; rerwvl de Platen, naar op de plaat- fen zelve *emaalyte Teckenimgen ♦ in het koper gebragt wor- „„IValcheren Reweest is; rerwvl de Platen, naar op de plaat- fen zelve *emaalyte Teckenimgen ♦ in het koper gebragt wor- „„IValcheren Reweest is; rerwvl de Platen, naar op de plaat- fen zelve *emaalyte Teckenimgen ♦ in het koper gebragt wor- „„IValcheren Reweest is; rerwvl de Platen, naar op de plaat- fen zelve *emaalyte Teckenimgen ♦ in het koper ge ft>ft van den Heer R. VIN-i, KELES; zulleude de Ungevers voorts mocite noch kosten fparen, cm het Werk dien trap van vulleJigneid en schonheid by te zetten, dat hetzolve, alsecn waardig Gedenkftuk eener voorbceldelooze Gebeurtenis, door do Verzamclaars „ en Beminnaars der Gefchiedenbefeu onz <-s Vaderlanda in hon- 99 ne Boekeryen verdient bewaard te worden. NB. In N°. c. van die Weckblad des janrs hi. 3 that, op den veertehenden regel van ondern, Mi ens, lees: Mafcina. TihAAiisM, BJ A. LOOSJ £S Yu Digitized by Google ALGEMEENE - K O N S T- EN LETTER - BODE, VOOR HET J A AR I * i o. N°. 6. Fry dag den 9 van Sprokkelmaand. B E R I G T E N. UlTLANDSCHE. Nönhaen, den 26 van Ulnurihaand 1809. De beroemde Reiziger von Humboldt, die met Biot, Lid van het Kcizerlyk Intriruut, aan een Werk over de Magneetkracht en de miswzing en inclinaue van de Magneetanald arbeidt, heeft nan de Maat (chappy der Wetenfchappen, bier gevestigd, de mededeeling der in Denemarken deswegens gedane waarnemingen en opmer Kingen verzögebt, en voornoemde Maatfchappy heeft den Commandeur Lovenorn en den Hoogleeraar Bugge opgedragen, om aan den weosch des Hcere v. Humboldt te voldoen. — De Geographische Landmeting in de Deenfche Staten werd, in den afgeloopen Zomer, als naar gewoonte, voortgezet. De opmeting van hec Hertogdom Sleeswk is reeds geindig, en met Holftein is een begin gemaakt. Zwitserland. De in een voorftad van Fryburg gevonden Munten, beftaande in meer dan vierduizend ftuk*, houden Heeds on/x Oudheidkenners bezig. Het is zeer onwaarfchynlyk, dat zy voor de ticiide Eeutf i. D £ e t* . F ge- Digitized by Google ( 32 ) geflarr^n zvn. uv.m tot dit tydftip had nimmer cnn Litr- iiinm-r Bis chop 1 uteri munten. Fryburg zelve, ri; t tc- gen net einde der twaalfJe Eeuw voltocid wcs, fiueg cerst geld in bet jaar 1448. Ook de letters gevei; geui* zer ho<-gi.n ouderdom rc U: pr.cn. Niar :d! n vr riuode- d^n behooren zy tot de d. rtiende of vcerriende Eenw or- zer j.TartcIlirg, en werden in den Oorlng van Fry Burg tögen Bern, in ceil' aiden pot brägen, roen Bern, die voorlieid en zes en dertig dorpen at branden. — 'Er zijn cigenlyk flechts vierderki fuerten onder. Op de eerile l'aat nan de een kerk met het omfehrift: Sedeo Laufanc; op de keerzyde een kruis ritCt de wooiden: Civitas quatrh 'errondom. De twetde half 200 vcel waardig als de eerfte, ziet >r evtn eens uit. Op de derde, voters hare karakters een een een kruis van den beide, flaat aan de een kop van den befchermheilig van Laufanne, met de Legende: beats virgo; op de keerzyde een kruis met de woorden: Sedeo Laufanc. Het oudst is duide-Jyk de vierde foort. Op de een een kruis leest Men de woorden; Geneva S. (Savionum); op de andere ftaat en Sr. Pieterskop, Patron van Geneve, met het op fthrift: Sanctus Petrus, In de hoeken van het kruis ziet men een S. en een wereldkloot, (misfchien Cruv fassas muttdi^y veeiligt ook flechta het teeken des MeUailleurs. 