Vrijmoedige Bedenkingen
None
Daar staat dan mijn Held op stall zal ik nu de deur toe- doen, en de Bestianianen met deeze vreugde in de maag na bed laaten gaan, denkende bij mij zelven: „morgen komt 'er wer een dag." NeenI schoon ik 00k anticipeere^ op de order der gebeurtenissen, moet ik cvenwel hier verhaalen, hoe vcelen van deeze lieden, en daar onder eenigc boczcm- vrienden van het Trojaansche Paerd, welke het zelve alleen kenden bij naam, toen zij het dier met beide oogen bekeeken en berooken, elkander in 't oor beeten, wel zorgende zo zagt te fluisteren, dat hij 't niet hooren kon: „Hebt gij 't Trojaansche Paerd gezien? Hoe schriel ziet hij 'er uit I en daarbij wat een vies* gezichtl 't is als of hij ons verachtte; hoe ziet hij op ons ne^rl hoe vermagerdl hoe uitgehongerd I hoe akelig toegetuicht; hoe snoeshaanetig in zijn gangl Was dat een Sjabrak^? ja I een stuk van een oude deken I en nog vol scheuren en gaten I en wat een omslag van Palvere- niers en StaljongensI nu Dat zal ons heugen! Neen; die scheeren-sliepen zullen bij mij niet over de drempel komen. I wrsch. bedoelt de schrijver de 2 De volmaaku Hollandsche Ars Poetica (een brief in vers- Keuken-Meidy een vaak herdrukt voor kookboek uit 1746. Beocfcnen der dichtkunst) 3 anticipeere : vooruitloop vao de klassieke Romeinse 4 vies : kieskeurig schrijver (65-8 V. Chr.) 5 Sjabrak: zadelklced 69 'k Geloof dat ze stijf waren van ongedicrte." cn2. en2. enz. In dit verhaal zal ik geförd worden; want de Bestianiaen zijn een zindelijk, huishoudelijk, eerlijk, dienstvaardig, waatlijk goed, eenvouwdig, niet overslim, iets ondergeesstig, niet overgemanert volkje; ongewoon aan de winderigheid, omslag, snorkerijen, bombario, die met het Trojaansche Paerd in hun land kwamcn. Tot dus verre. En dat nu het Beestje slaape; en laaten wij zicn, wat het morgen in de mars heeft. TWEEDE DAG Ik heb u gezegd, dat de Bestianiaanen goede eenvoudige menschen waren. 't Is waar, maar 't is niet al. De Potentaten van Bestiania houden veel van statie en plechtigheid. Plechtigheid is een sausje, het geen zij, in extra gelegen-heeden, weeten te gieten over alle hunne daaden; en daar door meenden zij die daaden geheel te veranderen van natuur. 't Is waar, 'er zijn 'er eenigen, niet lomp genoeg, om in zo een mal gebreid net zich te laaten vangen. Ik heb u op den eersten dag niet omstandig verhaald, hoe de nieuwe Potentaten van Bestiania het Trojaansche Paerd plechtig te gemoet gingen en verwelkommen, om dat ik meende en nog meen, dat gijlieden het zelfs' begreep. Van deeze plechtigheid is een der kenteekenen de karr^-p'ruik.® Nu hadt het dier bij zijn ontwaaken de vreemdste gril, die men bedenken kan. Verbeeld u eens I nog was het geen agttien uuren op stal geweest, of 't wilde dat men hem, Trojaansche Paerd, een karr^-p'ruik opzette. Men bragt hem, edoch met de betamelijke bescheiden- heid, onder 't oog, hoe de karr^-p'ruik enkel door de Potentaten en Souvercinen van Bestiania gedraagen werdt ; hoe dit eene openbaare infractie* op hunne rechten en privilegien was - hoe Ambidubius zelve nimmcr (was het met waarheid?) daaraan hadt durven ruiken. 6 iets ondergsestig: niet al to vcr-nuftig 7 xflfs : zelf 8 ^2m/-^'rMr>^ ; bepaald soort pruik, alleen door deftige lie-den gebruikt 9 infract i9 : inbreuk 70 *Er was zelfs iemand, die, 20 ik wel geinformeerd ben, wat meet moeds hebbende dan de rest, die zich met eene fluisteiende stemme liet ontvallen: „dat zi] het Trojaansche Paer d all^n als Vriend en Verlosser verzogt hadden binnen te komen, en niet om zich eenige adtribuuten van het Mag- naatschap, hoedanig wel voornamelijk de karr6-p'ruik was, tc arrogcererf®. Het karakteristieke der Trojaansche Paerden is onverzettelijk te zijn; lieten zij zich ligt ompraaten, zouden^^ zij geen Trojaansche Paerden zijn. Dit verdroot de nieuwe Potentaaten van Bestiania, die zich gevleid hadden, na 't overlijden van Ambidubius, het beste van zijn ne nalatenschap te benaderen^, machtig, en bragt hen in geene geringe verleegenheid. Men kwam onder de hoofden overeen eene plechtige * Deputatie na het Trojaansche Paerd aftezenden, ten einde hem 't onvoeglijke van deeze pretensie onder 't oog te bren- gen. Men doste zich op 't plechtigste uit, en men vergat niet ieder cen nieuwe karr^p'niik op te zetten. Het Trojaansche Paerd, schoon anders kort van stof... Een ogenblik. Langen tijd ben ik bij mij zelven twijfclmoedig gewecst, wat van beiden op den ganschen aardbodem eigcnlijk het gevaarlijkste is, zich intelaatcn in rcligieuse of politieke ge- schillen met den barbier, op 't ogenblik, dat hij u 't hair van onder de kin gaat wegscheeren, dan wel aan een jonge, welgespierde deern iets zuurs te zeggen, wannecr 't kemp- hennetje daar staat en een natten dweil uitwringt; en ziel daar nadert het Trojaansche Paerd, en redt mij uit die onge- rustheid; want het is voortaan bij mij uitgemaakt, dat van allc gevaaren 'cr geen grooter is, dan aan 't kijven te raaken met dit gedierte, zo als de Lezer zich zal mogen overtuigen, bijaldien, hij hardvochtigheids gcnoeg bezit, om de lot- gevallen van de deputatie voormeld tot aan 't einde toe af- teleczen; het geen onmogelijk is, zonder te storten  zouden 13 byaidien : ind^en 71 Vervolg Het Trojaansche Paerd, schoon anders kort van stof, hoorde haar zonder cenigen schijn van ongedult. Toen nu 2ijn beurt gekomen was, 2ette het dier 2ich op beide de aditerste pooten, en bulderde, met cen crescendo van gram- schap, in maniere als^* volgt: „Vervolgte zotskappen, beesten daar gij zijtl hoort, domooreni na mijne woordeni 't is ruim c^n dag, dat ik u verloste van onder het juk van Vleesch-Noch-Visch, en al- reeds hebt gij eene 20 groote weldaad vergeetenl alreeds begint gij de haanen-veer op te steeken. Behandelt gij ako uwe weldeners? Merkt gij niet, hoe ik mij voor u in 't zweet werk', en dat alles voor niet^*. (Hier nam bet dier een blaasje) „Hebben wij u daarom tot zulke groote heeren gemaakt, om ual aanstonds den beest te laaten speelen over uwe ver-lossers? Hebt gij dan, Hondenkinderenl Neetenzoonenl gegen oogen in den kop? en ziet gij niet welke overgrootc voorspoed tevens met de Vrijheid, in gelijke passen met mijne komst, in uw land gekomen is? Godvergeeten monsters van de snoodste ondankbaar-heid! pakt u, op 't ogenblik', uit mijne hooge tegenswoor-digheid, of ik ruk u p'ruiken af, die beter passen op houtc boUen, dan op de uweni" Kan niet zeggen, dat deeze statige Deputatie met even groote plechtigheid af droop. Nu wilde, tot haare smerte, juist het geval of ongeval, dat zekere N.N., een oud trawant van Ambidubius, wat veel vers bier gedronken hebbende, tegen de stal-deur stondt te. en deeze Trojanieke harangue^® zeer duidelijk beluisterd hebbende, zo begon te lagchen... te lagchen, dat hij zich be-etcactera. Hij moest zich gaan Verschoonen. Blijkt alzo, dat het Trojaansche Paerd zich weinig stoor- de aan deeze Deputatie, zo plechtig zij dan 00k was; en of men hoog dan of men laag sprdng, hij moest de karr^-p'niik eens passen. 14 in maniere als: als het dier adem 15 niet:mtt& 17 */ ^jgwi^r/fA ; ogenblikkelijk 16 Hier nam... blaasfe : hier haalde 1 8 harangue : toespraak Na dat men nu den ganschen dag dit belangrijk poinct^' oadt overwogen, en elf maalen op re9es gescheiden, kwam men overmen omtrent de navolgende Artieks Commm/^ I. De Potentaaten van Bestiania worden bij deeze her- steld in 't uitgestrektste*^ recht, om de karr6-p'ruiken te moogen dragen. II. Nicmand, behalven deeze Potentaaten alleen (het Trojaansche Paerd zelve niet uitgestrekt) zal in gched Bestiania karr^-p'ruiken mogen draagen. III. Vom de karri-pruiken zu längeren bewahrt worden in den pruikendosen, wel voorzigen van een sterk slot, waar-van het Trojaansche Paerd alleen de sleutel in 't bezit zal heben. Aldus gedaan op Uilenstein, enz. 't Eerste Jaar van 't Uitgebrooken Dolhuis**, Lieden, die meenen te weeten de geheimen der kabinetten, verhaalen, dat, zo deze epineuse materie zo gunstig voor de Bestianienen getermineerd, wie, dit alleen te wijten was aan den invloed en voorspraak van zijn eersten Palfre-nicr, welke zij, ten teeken van hunne crkentenisse, een paar diamanten oorringen lieten maaken, ter waarde van voor dauw en dag wakker geworden zijnde, liet hij het navolgend schrijven afgaan: Aan '/ volk van Bestiania Uwe guUe, ongeveinsde oprechtheid maakte van de eerste tijden Aen der hoofdrekken van uw national karakter. 19 poimf: punt 23 epineme: stckcligc 20 overreengekomen atdkelen 24 getermineerd: afgehandeld 21 tdtgestrektste: meest uitgebreide 25 gesfroof: van stro voof2ien 21 DoUwis: gekkcnhvds Nu hebt gij ons duizendmaal laaten verzeekercn van uwe tedere vriendschap voor ons. Gij weet: onder vrienden moet alles gemeen, 2ijn. Gij zult deswegens geen ogenblik aarselen, mij subito*'' de navolgende kleinighecden te doen geworden; wel te verstaan alles betaalbaar in duchtige'^ quitantign op Roeland Steen.**. Haver 13.789 Lasten'® Boonen 11.368 Stroo 8.000.000 Bossen Alles beste qualitat. Voor mijn schabrak 15.600 stukken Laken, van negen quart?^, ^50 ellen per stuk. Voor 't borduurzel van 't zelvc 123 pond goud» en 331 pond zilver. N.B. Wenschte^ het zelve binnen drie uuren en vijf mi- nuuten te hebben. Voor mijnc Palfreniers, en het gevolg, het Gegen iverwacht: 991.891 stukken Karsai 2.210.000 paar PantofFels. Item, 1 73 1 zilvere Roskammen; met dit laatste Artiekel is groote haast, daar mijn voommen is er een groot gebrüik van te maaken, enz. Hoe groot was de vreugde onder de Bestianianen, dat * Daar deze Kassier reeds voor eenige jaaren verwanden is in biksten, kan men daar uit opmaaken, dat deze gebeurtenissen niet melk-vers zijn, of dat onze Held getrokken heeft op een huis, dat fmllitt was. Hut 'er zich uit opmaaken, waarom verscheiden dingen waar en toepasselijk toen Amurath Effendi ze schreef, het nu niet meer zijn, of nu een ander aanzien hebben. Zo veranderijk is het tafereel des heden-daagschen leevens! 26 gtmten : gemeenschappeiijk staan, en dat men noemde de deze uitdrukking gebruikte 30 een last was :t 2000 kg. men om aan te duiden: waarde- 3 1 mi» negen quart : 9/4 el breed samen met een stenen beeld van 32 U^enscbU : lees : ik wenste een krijgsman, dat tot 1773 op 33 Karsas:  29 qmtantUn op Roeland Steen : stenen Roeland'; vorderingen op een stenen man konden immer noort gehonereerd worden loze vorderingen. Zij hanc^ (i el; ± 70 cm.) HotAnJkm tudpsU Aflbeelding van een Bestianiaan, op den 5den dag, na den intogt van het Trojaansche Paerd, in Bestiania, naar 't leeven geteekend. de Commerce, Fabricken en Trafieken, 20 bij hen stonden te bloeijcn! Deeze was even als deeze geheel Historic van een bargoenzen aart; zij hadt een bijzonder uitwerkzel op de onderkaak, en nog mcer op de onderlip, welke beiden door voornoemde vreugde zeer verzwakt na beneden hingen, in maniere dat hunne tronies de helft langer wierden, dan zij waren voor drie dagen. 34 Trafieken: bedrijven waar arti- aard dat men haar niet waar- kelen een laatste bewerking on- nam en begrcep als men niet in- dergingen gewijd was; te vergelijken met 55 pan een bargpenxen aari: van een bargoens (geheime dieventaal) bijzondere aard, nl. van dien 75 VIERDE DAG Al wcdrom wat mooisl Langen tijd was 't ecn grievend hartzeer geweest voor hct Trojaansche Paerd, zich beschouwende als geheel lets ah- ders dan gewoone Paerden, als 2odanig behandelt en beslaagcn te worden. Om een einde te maaken aan deeze verongelijkingen, geboodt hij, dat men hem beslaan 20u met goude hoefijzers. Na veel tegenstribbelings kwam men in deeze kostbaare operatic. Maar het ongeluk wilde, dat ieder morgen, als men het stal opende,de hoefijzers happa** waren, en de man op 't kerkhof was.*^ Alle dagen vier nieuwen zou wat te duur zijn uitgekomen. Hierom hadden die van Bestiania de slimmigheid, de Goud- smeden om te koopen, Ten einde ze wat te doen talmen in den arbeid. VOLGENDE DAGEN Men behoest geen Paerd, k laat staan een Trojaansch Paerd geweest te zijn, om te weeten, dat het ongemaklijk loopt, als men een hoef-ijzer verlooren heeft. Alzo was het getob en gemartel over de verlooren hoef-ijzers eindeloos. Nu wilde juist het geval, dat omstreeks deezen tijd het Trojaansche Paerd gekweld 'raakte met de geelzucht. Decze ziekte maakt, gelijk gijlieden weet, dat men alles geel ziet. Meenende nu dat het zand 't geen in Bestiania an den over van de zee legt, goud was, hadt hij de gematigheid - om in eens en voor altoos, zo als hij sprak, alle pretensies aftedoen - te vorderen, dat men hem dertig scheepsladingen met stofgoud bezorgde. Men zou ligtelijk geindeindeerd' hebben, hem deswegens vertoogen te doen', doch de herinnering aan de voorleeden receptie maakte de menschen huiverig, en deedt de gedu-peerde Bestianiaanen al wederom veel meer belooven, dan zij houden konden. 56 bappa: foetsie 37 di man,,, was: dat de dader energens te vinden was 38 lig^Uf 'k ganclmtrd : gemakke- 39 vertoogmttdoen: who\iyna%en voor te houden En hier melde hadden hunne kwellingen nog geen cinde. Want al in den bcginne van zijn intocht in Bestiania (het geen ik door de drukte vergat u kont te doen,) hadt hij van idle de huisdeureh in dit land de sloten en grendels laaten afneemen, de bewoners op 't ernstigste gebiedende, de deuren niet te sluiten. Niemand was er, die nu niet merkte, dat het Trojaansche Paerd kolderde, uitgenomen die (en hun getal is niet extra- klein) zelve kolderden; en 'er bleef den arme Bestianiaanen, tegen hun zin 2ich voelende verradelings weggeslee 76 En huisdeureh, den arme Bestianiaanen, tegen hun  invioled van Bellamy, een jonge Utrechtse student en dichter, die de dichtkunst wilde vorneu door de verzen natürlichen te doen klin- ken. Kinker voelde zich intussen zu gegriefd door de De recensenty dat hij een aanklacht tegen dit tijdschrift indiende. Voor de zaak die volgde, zocht hij de jonge advocat Willem Bilderdijk aan. Het proces bezorgde hem een nederlaag, maar leverde hem 00k een jarenlange vriendschap met Bil- derdijk op. Toen zij beiden als advocat in Den Haag woon- den, bestookten zij in een tijdschrift met genadeloze spot de sentimentaliteit in de letterkunde van die dagen, vooral van Feith (zie deel 19), tot zij hiervoor te weinig supporters overbidden en wegens geldgebrek de uitgave moesten sta- ken. In 1793 vertrekt mr. Kinker uit Den Haag en vestigt hij zich in Amsterdam. Hier trcft hij meer verwante geesten aan dan in de residentiestad. Al spedig wordt hij een voor- aanstaand lid van het *kezen-gezelschap', een sodeteit van progrcssicve, anti-oranjcgczinde 79 progrcssicve, anti-oranjcgczinde Intelectuelen. Hij gegen de strajd aanbinden met alles wat in zijn ogen naar ^obscuian-tisme' zwcemt: duistere, onwetenschappelijke, onredeU]kc levcnsbeschouwingen en meningen. Zo werd hij dus ook en tegenstander van zijn vroegere vriend Bilderdijk. De Verlichte rede' vindt in hem een vurig paladijn. Als schrijver uit hij zich in verhandelingen over diverse ondei-werpen, deeis in eigen tijdschriften - eendagsvliegen maar ook in toneelspelen. Kinker was rustig noch beminnelijk. Zijn kritische in-telligentie deed hem meermaien grijpen naar het scherpe mes van de spot en de spottende nabootsing; eenmaal leverde hij zelfs een parodie op een eigen toneelstuk (zie decl 15). Dat hij de zuivere Verlichte rede' als leidraad voor zijn levensbeschouwing verkoos, houdt niet in dat zijn denken halt hield bij de grenzen van het zichtbare en logisch bere- deneerbare. Voor een verklaring van alle levensverschijn- selen wendde hij zich tot het werk van de Duitse wijsgcer Immanuel Kant, wiens buitengewoon moeilijke bock Krtfik der reinen Vemunft (1781) hij zo vaak las, dat hij het in een eigen verhandeling kon samenvatten en iiitleggen: Proeve eener opbeUering van de kritiek der :(uivere rede (1799). Sindsdien bleef hij een van de weinigen in Nederland die de filosof ie van Kant werkelijk bestudeerden, en in publikaties verder bekendmaakten. Wei vond hij in Kants stelsel de dualiteit, de te grote scheiding tussen natuur en bet onv^icbthare^ nog een belemmering voor de verklaring van de diepste levens- vragen. Evenals de Duitse filosoof Schlegel, en in diens voetsppor, probeerde hij een monistisch stelsel op te bou- wen, d6n levensbeschouwelijk stelsel waarin alks zijn ver- klaring vond. Dit alles uiteraard los van het orthodoxe Christendom, waarin de dualiteit tussen ^natuur* en *bovcn- natuur' een der wezenlijke kenmerken is. In dit zoeken naar een allesomvattend stelsel, waarin ook een verklaring van de laatste levensvragen lag besloten, toonde Kinker zich verwant met de romantiek (zie decl 18 en 19), waarvan immers het contact zoeken met, het vragen naar de myste- ries van het 'onzichtbare leven' een der typischc trekken was. Als dichter was Kinker afkerig van een zich laten drijvcn op het gevoel, maar liet hij zich Iciden door een *ontvonktc* verbeelding, door de rede gericht. Hij eiste van ccn ge- 80 dicht dat het helder en duidelijk was, een ovetzichtelijke samcnhang toonde; hietin sloot hij zich aan bij de klassieke ttadide. Dit alles bestemde hem voor tot het schrijven van wijs- gedge leerdichten, waarvan Het AJkven of de Werild!(iel^ uit 1 8 12, het interessantste is. liieiin ontvouwt de dichter en denker Kinker zijn visie op het leven, waarvan sommige aspecten, o.a. in het licht van de nieuwste ideeSn over de evolutie, venassend modem aandoen. De inhoud van dit 'essay in dichtvorm' 2ou men als volgt kunnen samenvatten. De mens stelt vragen over de herkomst van het bestaan aan de natuur, aan de stof, aan een ^hogere macht' buiten hem, of aan de geschiedenis, maar alles tevergeefs, want; *...*t diep verborgen, *t grondloos wezen der gedachten, Het hoogre leven, dat nooit sterft, waarnaar wij smachten, Waarvan dit leven slechts een droom, een schaduw is, Omzwachtelt zich met nacht en tastbre didstemis'. -(57-40) De mens ontvangt op die manier slechts schijn-antwoorden: *Ecn telkens onvoldragen vrucht van *t vlugtig zijn, En'tdenkendwezenzdiF,verzwolgenindienschijn/-(5 1 -5 z). Hoe moeten wij het bestaan dan begrijpen? Alles wat ooit was, is of zijn zal, 'hijgt naar 't leven*, voelt zichzelf bezield door het leven: ^het sluimert alles ter ontwaking, kiemt en groeit*. Etozelfde geest bezielt alles. Ook de mens, in wie dit leven zijn hoogste kracht bereikt: *Een God, die in ons woont, verdelgt, door zijn nabijheid, De leer van 't Noodlot, toont de ziel het oord der Vrijheid, En schudt, in weerwil van Natuur, en dood, en graf, Ondanks der zinnen schijn, haar kluisters van zich af/ -(85-88) Deze *geest', deze Godheid, vindt men niet in dc weten- schap, want zij is: vrijheid, *louter wil en daad* op zichzelf: *Natuur is 't ligchaam, waar ze in voortkiemt, waar ze in De tooversluijer, waar ze in flikkert; 't zinnebeeld, [speelt, Waarin zij zich, door *t kunstgevoel, in 't Rijk der zinnen. In duizend klenren en gedaanten doet beminnen. Pas als hij dit ondekt heeft, kan de mens het 'boek der schepping' lezen: Stap dus het doolhof van het leven rustig in. En vorder van Natuur haar' diep verholen zin 1 - 1 26 - 1 27) Alles is 'poging ter bevruchting, ter bezieling'; Kinker werkt deze stalling in een aantal prachtige verzen uit (128-203), om te concluderen: De levenbarende Natuur spreekt haar geheimen zin door eenwge wording uit.' Deze'surespraak' van de Natuur omvat echter 00k het onstoffelijke leven, een zuver geestelijk leven, waarin zij haar hoogste volkomenheid bereikt. Deze 'andere helft der tweeheid waar we op staren' is 00k in de mens vertegen-woordigd; het is vrijheid, zelf-bewustzijn, rede en wil, waar-door de mens zijn eigen wet en doel stelt en zich onaf-hankelijk kan maken van tegenspoed, gevoel en driften. Dat leven - dat den mensch te be Ur viel? Neen dat leven, *t Geen 't hooggestemd gemoed zich-zelven slechts kan geven,'-(252.253)« De eigenwettelijkheid en onafliankelijkheid is iets heel an- ders als stoicisme (zie biz. 93): *De deugd is geen gewrocht van 't onhartstogtlijk willen; Zij is- de vrijheid zelf, die naar *t oorspronklijk licht Van *t ware, schoone, en goed* - hare oogen houdt gerigt* Ensknielt, gelijk een sluit, voor 't blaauwende gewelf. Of voor een blinde magt. - (340; 343 - 344) De mens moet dus vrij zijn, want God is vrijheid, God is liefde, God is leven. Hij moet God niet zeken in een dood verleden, zich niet zwak en machteloos verklen, niet zijn daden slechts richten op een vergankelijk doel, en 66k geen heersend wanbegrip over Kerk of staat steunen door in het gareel te lopen, want: I. Zic Aanteekeningerty biz. 108 2. Zic Aanteekeningerty biz. 109 Hij, die dus (= 20) leeft, groeit mede in 't leven van een' Beweget zich in zijn' kring, werktuiglijk; en beslaat [staat. Den omvang, dien hem 't lot daarin heeft aangewezen.' - -(362-564)» Het beld en docl van slechts 66n groot verbond der Volkren, onverdecld en 66n blijft 20*n mens verborgen. Slechts hij die'met gerustheid den 2uivren wellust smaakt diet hoogre zelfsbewustheid. I66£t werkelijk, als een God. Hij ziet de Natuur ^n haar schone, onzichtbare Vederhelft. In beide 2iet hij Vat de menschheid weeden zal, in een nieu-we staaty waarvan wij de wet ...schoon met flaauwe trekken. In elke grondschets van 't Oorspronklijk Regt ondekken/ Doch, 't Wetboek van dien Staat, die traag en lang2aam rijpt, Waamar, vaak te onbedacht, het zuchtend menschdom Waar op de Wijsgeer staart, dat voorwerp zijner zorgen Dat wetboek ligt nog diep in menschen geest verborgen.' -(422-425) De besten onder de mensen roept Kinker vervolgens op om het geschetste toekomstbeeld voor ogen te houden en er- naar te streven. Vervolgens komt hij, de stoffelijke natur en  persiflage van het Onze Vader lijken: *0 Vorstelijke spruit, wien de aard geen rampwoestijn, Geen poel van gruwlen, maar een Paradijs moest zijn, Eens koom' het zalig rijk der menschheid, dat we ontvieden 1 Eens zegepraal' de wet, eens zal haar wil geschieden!* - (546.549) Met onder meer enige uitweidingen over eeuwigheid en onsterfelijkheid loopt het gedicht ten einde. Waar de Natuur zich onttrekt aan de stoflejkheid, en louter wil, daad, geest, denkvermogen is, *Daar zttt het oog der 2iel God en de Onsterflijkheidl' Wat deze onsterfelijkheid 00k moge zijn, het is eindeloos meer dan wat de filosoof, de dichter of de ^Priesterlijke mon- dcn* (672)® er ons over kunnen vertellen en ver-beeld^en. Dit overzicht van de hoofpunten van Kinkers gedicht kann nicht meer zijn dan een zwak middel om de draad die erdoor loopt, te helpen vasthouden. Wie het gedicht zelf leest en de verbeeldingen en gedachten zo goed moge-Ujk tracht te volgen, zal onder de indruk komen van Kinkers weidse visie en groots taalvermogen. Er zijn in de Nederlandse letterkunde weinig 'leerdichten' die 20 dichter-Ujk en boeiend zijn. Deze man werd in 1817, na de hereniging van Noord- en Zuid-Nederland, geroepen tot een hoogleraarsambt te Luik, in de Nederlandse taal en de wijsbegeerte. Later, tocn Noord en Zuid weer vaneengescheurd werden, vestigde hij zich ten tweeden male in Amsterdam, waar hij actief bleef als letierkundige, vooral als criticus, en waar hij vdortging het 'obscurantisme' te bestrijden, nu vooral dat van 2ijn vroegere vdend Bilderdijk. Hij stierf in 1845. 6. Zie Aanteekening, biz. 113 7. Zie Aanteekening, biz. 116 8. Zie Aanteekening, biz. 116 8. Zie Aanteekening, biz. 116 KINKER HETALLEVEN OF DE WERELDIEL Mens agitat molem et magno se corpore miscet Wat droomt gij, magtloos, maar vermetel Telg der aarde, Geketend aan hct stof I van eigen kracht en waarde? Vraag aan Natuur, haar die uwrocht, naar uw bestaan, Naar 't leven, dat ze u lecnde; en sidder voor 't vcrgaani 5 Of, klcm u aan de stof, waar aan uw kiem, uw leven, Uw kennis, geestkracht en gevoel werd ingedreven; Vraag daar, aan 't geen, gij.zelf niet zijt, waartoe gij wierdt. Of eischt ge een hooger magt, een' geest die 't al bestiert, Uit wicn gij voortstroomde, en in wien gij we^ zult keeren? Lo Dit ongeworden zal u 't Schepsel kennen leeren? — Gij wilt daar, in den toon van 't scheppingslied gestemd, De schakel klinken doen, waaran ge u voelt geklemd, Om, naar haar harmonie met eindeloze keten, Uw waarde of nietigheid angstvallig af te meten? — 15 Maar als zij zwijgt, of onzin spreekt, of donker is; Als zich Natuur verbergt, u haar geheimenis, In eeuwge nacht gehuld, onttrekt; of voor uwe oogen Een waarheid goochelt, die slechts enden kan in logen; Mms aptat... ; de geest bezielt en beroert het heelal en vermengt zich met deze grote massa (Vergius, Atneis, vi, 727) 5 wrocbt : tasakxt 7 waartoe gy... ; waarom gij ont- stondt 8 Vtf/...:alle8leidt 10 Dit ongjBWorden : die * hooger macbt* (r. 8) nl. ; '/ Schepsel: de mens nl. 1. Enden: eindigen; logen: leugen progressive, anti-oranjegezinde intellectuelen. Hij gaat de strijd aanbinden met alles wat in zijn ogen naar *obscuran- tisme' zweemt: duistere, onwetenschappelijke, onrede]x]kc levensbeschouwingen en meningen. Zo werd hij dus ook een tegenstander van zijn vroegere vriend Bilderdijk. De Verlichte rede' vindt in hem een vurig paladijn. Als schrijver uit hij zich in verhandelingen over diverse onder- werpen, deels in eigen tijdschriften - eendagsvliegen maar ook in toneelspelen. Kinker was rustig noch beminnelijk. Zijn kritische in- telligence deed hem meermalen grijpen naar het scherpe mes van de spot en de spottende nabootsing; eenmaal leverde hij zelfs een parodie op een eigen toneelstuk (zie deci 15). Dat hij de zuivere Verlichte rede als leidraad voor zijn levens beschouwing verkoos, houdt niet in dat zijn denken halt hiel de grenzen van het zichtbare en logisch bere- deneerbare. Voor een verklaring van alle levensverschijn- selen wendde hij zich tot het werk van de Duitse wijsgeer Immanuel Kant, wiens buitengewoon moeilijke bock Kritik der reinen Vemunft (1781) hij zo vaak las, dat hij het in een eigen verhandeling kon samenvatten en iitleggen: Proeve eener opbeldering van de kritiek der!(umre rede (1799). Sindsdien bleef hij een van de weinigen in Nederland <Ue de filosofie van Kant werkelijk bestudeerden, en in publikaties verder bekendmaakten. Wei vond hij in Kants stelsel de dualiteit, de te grote scheiding tussen natur en bet <m!(icbtbar», nog een belemmering voor de verklaring van de diepste levens- vragen. Evenals de Duitse filosoof Schlegel, en in diens voetspro, probeerde hij een monistisch stelsel op te bou- wen, 66n levensbeschouwelijk stelsel waarin ailes zijn ver- klaring vond. Dit alles uiteraard Los van het orthodoxe Christendom, waarin de dualité tussen entstanden en amerikanische kenmerken is. In dit zu zu zen allesomvattend stelsel, waarin ook een verklaring van de laatste levensveragen lag besloten, toonde Kinker zich verwant met de romantiek (zie deel 18 en 19), waarvan immer het vragen naar de mysteries van het zu zich leiden door een 'ontvonkte' verbeelding, door de rede gericht. Hij eiste van een ge-80 dicht dat het helder en duidelijk was, een oyei2ichteli)ke samenhang toonde; hietin sloot hij zich  Alles wie, ist oder zijn zal, hütte naar at leven, voelt zichzelf bezielter door het leven: "Ein grosze, geest bezielt alles." Oder mens, in wie die leeren zijn hoogste kracht bereikt: "Ein God, die in ons woont, verdelgt, door zijn nabijheid, den leer van 't Noodlot, toont de ziel het oord der Vrijheid, En schudt, in weerwil van Natuur, en dood, en graf, Undanks der zinnen schijn, haar kluisters van zich af." Deze 'geest', deze Godheid, vindt men niet in 4c werden-schap, want zij is: vrijheid, 'louter will en daad' op zichzelf: "Natuur is 't ligchaam, waar ze in voortkiemt, waar ze in de tooversluijer, waar ze in flikkert; 't zinnebeeld,'speelt, Waarin zij zidi, door 't kunstgevoel, in 't Rijk der zinnen." In duizend klenren en gedaanten doet beminnen. Pas als hij dit ondekt heeft, kan de mens het bezahlen der scheping lezen: Stap dus het doolhof van het leven rustig in, En vorder van Natuur haar' diep verholen zin 1 - (i 26 - 1 27) Alles is 'poging ter bevruchting, ter bezieling'; Kinker werkt deze stelling in een aantal prachtige verzen uit (i 28 - 20 3), om te concluderen: De levenbarende Natuur spreekt haar' geheimen 2in door eenwge wording uit.' Deze 'uitspraak' van de Natuur omvat echter 00k het onstoffelijke leven, een zuver geestelijk leven, waarin zij haar hoogste volkomenheid bereikt. Deze 'andere helft der tweeheid waar we op staren' is 00k in de mens vertegenwoordigd; het is vrijheid, zelf-bewustzijn, rede en wil, waar-door de mens zijn eigen wet en doel stelt en zich onaf-hankelijk kan maken van tegenspoed, gevoel en driften. Dat leven - Dat den mensch te beurt viel? Neen dat leven, 'T Geen 't hooggestemd gemoed zich-zelven slechts kan geven,'-(252-253)« De eigenwettelijkheid en onafliankelijkheid is iets heel an- ders als stoicisme (zie biz. 93): *De deugd is geen gewrocht van 't onhartstogtlijk willen; Zij is- de vrijheid zelf, die naar 't oorspronklijk licht Van 't ware, schoone, en goed* - hare oogen houdt gerigt* Envknielt, gelijk een sluit, voor 't blaauwende gewelf. Of voor een blinde magt. - (340; 343 - 344) De mens moet dus vrij zijn, want God is vrijheid, God is liefde, God is leven. Hij moet God niet zeken in een dood verleden, zich niet zwak en machteloos verklen, niet zijn daden slechts richten op een vergankelijk doel, en 66k geen heersend wanbegrip over Kerk of staat steunen door in het gareel te lopen, want: I. Zie Aanfeekemfiigen, biz. 108 2. Zie Aanfeekemfiigen, biz. 109 82 *Hij, die dus (= 20) leeft, groeit mede in 't leven van een' Beweck zich in zijn' kring, werktuiglijk; en beslaat [staat. Den omvangy dien hem 't lot daarin heeft aangewezen.' - -(}62.}64)» Het beheld en doel van ^slechts 66n groot verbond der Volkren, onverdeeld en 66n blijft 20'n mens verborgen. Slechts hij die *met gerustheid den 2uivren wellust smaakt dier hoogre zelfsbewustheid 16dft werkelijk, als een God. Hij ziet de Natuur ^n haar schone, onzichtbare 83 *Hij, die dus (= 20) leeft, groeit verbond der Volkren, onverdeeld en 66n blijft 20'n mens verborgen. Slechts hij die *met gerustheid den 2uivren wellust smaakt dier hoogre zelfsbewustheid 16dft werkelijk, als een God. Hij ziet de Natuur ^n haar schone, onzichtbare 83 *Hij, die dus (= 20) leeft, groeit verbond der Volkren, onverdeeld en 66n blijft 20'n mens verborgen. Slechts hij die *met gerustheid den 2uivren wellust smaakt dier hoogre zelfsbewustheid 16dft werkelijk, als een God. Wederhelft; in beide 2iet hij *wat de menschheid wezen 2al*, in een nieu-we staaty waarvan wij de wet \..schoon met flaauwe trekken, In elke grondschets van 't Oorspronklijk Regt ondekken/ -(420.421)* 'Dochy 't Wetboek van dien Staat, die traag en lang2aam rijpt, Waamar, vaak te onbedacht, het 2uchtend menschdom Waar op de Wijsgeer staart, dat voorwerp 2ijner zorgen Dat wetboek ligt nog diep in mcnschen geest verborgen/ -(422-425) De besten onder de mensen roept Kinker vervolgens op om het geschetste toekomstbeeid voor ogen te houden en er- naar te streven. Vervolgens komt hij, de stoffe, natur en  persiflage van het On2e Vader lijken: *0 Vorstelijke spruit, wien de aard geen rampwoestijn, Geen poel van gruwlen, maar een Paradijs moest zijn, Eens koom' het zalig rij k der menschheid, dat we ontvieden 1 Eens zegepraal' de wet, eens zal haar wil geschieden!' - (546-549) Met onder meer enige uitweidingen over eeuwigheid en onsterfelijkheid loopt het gedicht ten einde. Waar de Natuur zich onttrekt aan de stoffelijkheid, en louter wil, daad, geest, denkveimogen is, *Daar ziet het oog der ziel God en de Onsterflijkheidl' (579) Wat deze onsterfelijkheid ook moge zijn, het is eindeloos meer dan wat de filosoof, de dichter of de Triesterlijke mon- den* er ons over kunnen vertellen en ver-bceld-en. Dit overzicht van de hoofpunten van Kinkers gedicht kann nicht meer zijn dan een zwak middel om de draad die erdoor loopt, te helpen vasthouden. Wie het gedicht zelf leest en de verbeeldingen en gedachten zo goed moge-lijk tracht te volgen, zal onder de indruk komen van Kinkers weidse visie en groots taalvermogen. Er zijn in de Nederlandse letterkunde weinig 'leerdichten' die zo dichter-Ujk en boeiend zijn. Deze man werd in 1817, na de hereniging van Noord- en Zuid-Nederland, geroepen tot een hoogleraarsambt te Luik, in de Nederlandse taal en de wijsbegeerte. Later, toen Noorden zuid weer vaneengescheurd werden, vestigde hij zich ten tweedenmale in Amsterdam, waar hij actief bleef als letler-kundige, vooral als criticus, en waar hij vdortging het obscurantisme te bestrijden, nu vooral dat van zijn vroegere vdend Bilderdijk. Hij stierf in 1845. 6. 2dc Aanfeckigung, bbs. 115 7. Zie Aemttikemngjm, bbs. 116 8. Zie Aanfeckigung, hh. 1x6 84 JOHANNES KINKER HETALLEVEN OF DE WERELDZIEL Mens agitat mohm et magno se eorport miscet Wat droomt gij, magtloos, maar vcrmetel Telg der aarde, Geketend aan het stof I van eigen kracht en waarde? Vraag aan Natuur, haar die uwrocht, naar uw bestaan, Naar 't leven, dat ze u leende; en sidder voor 't vergaani 5 Of, klem u aan de stof, waar aan uw kiem, uw leven, Uw kennis, geestkracht en gevoel werd ingedreven; Vraag daar, aan 't geen, gij.zelf niet zijt, waartoe gij wierdt. Of eischt ge een hooger magt, een' geest die 't al bestiert, Uit wien gij voortstroomde, en in wien gij wefir zult keeren? Lo Dit ongeworden zal u 't Schepsel kennen leeren? — Gij wilt daar, in den toon van 't scheppingslied gestemd, De schakel klinken doen, waaran ge u voelt geklemd. Cm, naar haar harmonie met eindeloze keten, Uw waarde of nietigheid angstvallig af te meten? — 15 Maar als zij zwijgt, of onzin spreekt, of donker is; Als zich Natuur verbergt, u haar geheimenis. In eeuwge nacht gehuld, onttrekt; of voor uwe oogen Een waarheid goochelt, die slechts enden kan in logen; Mms Off tat, de geest bezielt en beroert het heelal en vermengt zich met deze grote massa (Vergil, Ameis, vi, 727) 5 wrocbt: TDSL^kxt 7 waartoe gy... : waarom gij ont- stondt 8 Vtf/...;alle8leidt 10 Dit ongnforden : die * hooger macbt* (r. 8) td.;*tScbepseI: de mens nl. 1 8 euden: eindigen; logm: leugen 85 Een waarheid, die haar' eigen' grond verzaakt, wicr schijn 20 Niets dan de weerglans van uw' twijfcl 2elf kan zijn; — Waar aan dan zult gij 't licht, waar naar gij smacht, ontsteken? Moet de afgeloopen tijd, het graf der ecu wen, spreken? De droom der kindsheid van het menschelijk geslacht 'Gewijde orakel zijn, waarvan gij 't antwoord wacht? — 25 Vergeefs! - Gij vindt, waar been gc u wendt, [slechts duistemissen, Geen enkle lichtstraal, die 't vermoeijend eindloos gissen Niet in een doolhof van mislcidingen verlaat, Dat bij elk uitkomst, die het biedt, uw hoop verraadt. — Gij vindt iets anders, nooit u-zelven. *t Hoogst bcdoelen, 30 Waarom ge u stadig draait, waar been gij eindloos woelen, Verzaadloos hunkren zult, is vreemdling in dit oord, Waar in gij 't zoekt, en 't voor uitjaagt. 't Is het w66rd, Dat u misleidt, de sch. In de klank, het teeken, De bolster, die de kern die rijpt, niet uit kan spreken; 3 5 Het raadsel-beeldschrift, in 't gevoelig stoff geteeld, Waarin het flikkerend licht van 't stoffen denkbeeld speelt. Maar 't diep verborgen, 't grondloos wezen der gedachten, Het hoogre leven, dat nooit sterft, waamaar wij smachten, Waarvan dit leven slechts een droom, een schaduw is, 40 Omzwachtelt zich met nacht en tastbre duistemis. — Het zij we, in diep gepeins, 't gelouterd denkvermogen In al zijn wijzingen bespieden; 't zij we onzc oogen. Door weetlust aangepoord, op de onafzienbre baan. Op 't wisselend tafreel van 't worden en vergaan, 45 (Dit nooit voltooide werk der eeuwge schepping) werpen; Het zij we onze aandacht op haar maat en during scherpen. En met den winkelhaak en passer in de hand, Het eindloos niet vail tyd en ruimte, voor 't verstand In tallen, trekken en gedaanten zigtbaar maken; 50 Wij zien slechts schaduwen van schaduwen, geen zaken; 22 afgeloopen tyd: historie 23 kindsheid: kinder jaren 31 Verzaadloos: zonder verzählend te worden; dit oord: dc wereld nl. 3 Het raadsel-beeldscbrift: dc 86 taal nl; *t gevoelig stof: dc mens nl. 42 wifz^ngen: aanwijzingen 48 niet : niets 49 tallen: ge-; trekkm: om- Een telkens onvoldragen vrucht van *t vlugtig zijn. En 't denkend wezen zelf, vcfzwolgen in dien schijn. Te rug, verdooldeni — Staakt dit pogen, om u-zclven In 't schepslenheer, waarme6 gij rondzwccft, op tc dclven I — 55 Waant gij 't onstoflijk licht, dat in uw' boezem brandt, Ontstoken aan de toorts der kennis, aan 't verstand? Waant gij 't geen geestig is, in kleur, gedaante en trekken Ondeelige ne in 't vele, in maat en tal te ondekken? Staart ge op de wetten der Natuur, van doel ontbloot, 60 En zoekt de ziel in 't stof, het leven in den dood? — Ja! — Wat door de Almagt der Natuur wordt voortgcdrcven, Wat immer was, of is, of zijn zal — hijgt naar 't leven: Het immer wordt beer der Heemlen drinkt den gloed Die 't onbegrensd beelal zich-zelf gevoelen doet. — 65 Dit mindre leven kruipt in 't wriemlend stof der aarde: *t Wordt alles plant of dier, wat ooit de stofklomp baarde; Het sluimert alles ter ontwaking, kiemt en groeit. Niets is z66 vadzig aan den ijzren slaap geboeid — Aan *t grove en trage stof z66 magteloos geklonken; 70 Z66 diep in d'afgrond der vcrweezing ne^rgezonken, Dat niet — zoo dra bet slechts zijn tegenkracbt ontwaart, Gcwekt wordt en ontgloeit, bezwangerd wordt en baart: E^n zelfde geest doorwoelt het al. — Maar 't booger leven. Tot kennlijke eigenmagt en zelfsgevoel verhevcn — 75 't Onloochenbaar bezef van eigen daad en pligt, De wil — voor wien, begeerte en drift en neiging zwicht, Voor wien de liefde en haat, de deugd en 't misdrijf wijken, Ja, voor wiens oppermagt, 't geweten moet bezwijken, Wanneer hij *t wit, waarop bij doelt, met kracht beschiet, 80 En over vrees en hoop, en vreugde en smart gebiedt — Dat eigen leven — voelt een vonk van *t hoogst vermogen, Waardoor het, aan de wet, die *t stof beheerscht, onttogen. 5^ Eh : en (van) 63 wordend: in wording zijnde; 54 '/ scbepslenbeer : de mcnigte der beer : menigte schepselen 65 Dit : hier op aarde nl. in te- 57 geestig: onstoffelijk gensteiling tot de Heemlen 58 Ondeelige : ondeelbaar 68 ij:(ren slaap : dood 60 !(pekt: zoekt (gc) 79 wit: doelwit 87 *Stap dus het doolhof van het leven rustig in. En vorder van Natuur haar diep verholen zin! - (i 26 - 1 27) Alles is 'poging ter bevruchting, ter bezieling'; Kinker werkt deze stalling in een aantal prachtige verzen nit (128-203), om te concluderen: De levenbarende Natuur spreekt haar geheimen zin door eenwge wording uit. Deze'surespraak' van de Natuur omvat echter 00k het onstoff Felijke leven, een zuver geestelijk leven, waarin zij haar hoogste volkomenheid bereikt. Deze 'andere helft der tweeheid waar we op staren' is 00k in de mens vertegenwoordigd; het is vrijheid, zelf-bewustzijn, rede en wil, waar-door de mens zijn eigen wet en doel stelt en zich onaf-hankelijk kan maken van tegenspoed, gevoel en driften. Dat leven - dat den mensch te beurt viel? Neen dat leven, 't Geen 't hooggestemd gemoed zich-zelven slechts kan gevven,' -(252-253)* De eigenwettelijkheid en onafhankelijkheid is iets heel anders als stoicisme (zie biz. 93) De deugd is geen gewrocht van 't onhartstogtlijk willen; Zij is de vrijheid zelf, die naar 't oorspronklijk licht Van 't ware, schoone, en goed' - hare oogen houdt gerigt. En sluit ook onderworpenheid aan een God buiten de mens uit: *Wat zoekt gij buiten u - wat, buiten 't vrije leven. Ens knielt, gelijk een slaaf, voor 't blaauwende gewelf. Of voor een blinde magt. - (340; 343 - 344) De mens moet dus vrij zijn, want God is vrijheid, God is liefde, God is leven. Hij moet God niet zeken in een dood verleden, zich niet zwak en machteloos verklen, niet zijn daden slechts richten op een vergankelijk doel, en 66k geen heersend wanbegrip over Kerk of staat steunen door in het gareel te lopen, want: I. Zie Aanfeeketungen, biz. 108 2. Zie Aanfeeketungen, biz. 109 82 *Hij, die dus (= 20) leeft, groeit medc in 't leeft van een* Beweget zich in zijn' kring, werktuiglijk; en beslaat [staat] Den omvang, dien hem 't lot daarin heeft aangewezen/ - -(}62-j64)» Het beld en doel van slechts 66n groot verbond der Volkren, onverdeeld en 66n blijft 20*n mens verborgen. Slechts hi) die *met gerustheid den zuivren wellust smaakt dier hoogre zelfsbewustheid' 166ft werkelijk, als een God. Hi) ziet de Natuur hn haar schone, onzicht bare Vederhelft; in beide ziet hij Vat de menschheid wezen zal', in een nieu-we staat, waarvan wi) de wet ...schoon met flaauwe trekken. In clke grondschets van 't Oorspronklijk Regt ondekken/ -(420-421)* 'Doch, 't Wetboek van dien Staat, die traag en langzaam rijpt, Waamar, vaak te onbedacht, het zuchtend menschdom Waar op de Wijsgeer staart, dat voorweip zijner zorgen -* Dat wetboek ligt nog diep in menschen geest verborgen.* -(422-425) De besten onder de mensen roept Kinker vervolgens op om het geschetste toekomstbeeld voor ogen te houden en er- naar te streven. Vervolgens komt hij, de stoffe, natur en  persiflage van het On2e Vader lijken: *0 Vorstelijk spruit, wien de aard geen rampwoestijn, Geen poel van gruwlen, maar een Paradijs moest zijn, Eens koom' het zalig rij k der menschheid, dat we ontvieden! Eens zegepraal' de wet, eens zal haar wil geschiedenl' - (546-549) Met onder meer enige uitweidingen over eeuwigheid en onsterfelijkheid loopt het gedicht ten einde. Waar de Natuur zich onttrekt aan de sto£felijkheid, en louter wil, daad, geest, denkvermogen is, *Daar zitt het oog der ziel God en de OnstcrflijkheidI* -(J79)' Wat deze onsterfelijkheid 00k moge zijn, het is eindeloos meer dan wat de filosoof, de dichter of de Triesterlijke mon- den* (672)® er ons over kiumen vertellen en ver-bceld-en. 