De zeden der wilden van Amerika [microform] : zynde een nieuwe uitvoerige en zeer kurieuse beschryving van derzelver oorsprong, godsdienst, manier von oorlogen, huwelyken, opvoeding, oeffeningen, feesten, danzeryen, begravenissen, en andere zeldzame gewoonten, tegen de zeden der oudste volkeren vergeleken, en met getuigenissen uit de oudste grieksche en andere schryveren getoetst en bevestigt
Lafitau, Joseph François, 1681-1746
Zoudeti hy en de andere Zcndclingen hec niet geweten hebbcn « midden onder dcze Harbarcn zynde, en zouden zy bet hebberi kunnen verzwygen zo zy hct geweten Jiaddden? waarlyk deze ftilzwygentheid zou ons vremde gedachten gcven. Om kort te gaan , deze Wilden zyn geen andere als de Mikmak- kenof de oude Sourikoizen. Nu hebt^n zekerlyk de Mikmakken ouwelings de aanbidding van het kruis niet gehad. Dit is buiten al- le kyf > en daar is de minfte twyflfeling over dit artykel niet. De ge- ne daar men van fpreekt wonen by de Rivier vau Miramichi » dit is derzelver ware naam , en Vader fe Clerk bekent dat hy zelfs den naam verandert heeft , wanrieer hy zegt : „ \vy hebben dezen „ viced, onder 't lolTen van 't gefchut en duizent vreugde-galmen „ zo der Franfchen als der Wilden » met den titel van het heilige „ kruis vereert. Vadcr le Clerk fchynt op cen andere plaats al het geen hy reeds in hec zelfde hooftAuk, dat ik uitgetrokken heb, gezegt heeft te- gen te Ipreken, bekennende „ dat deze Wilden allengsjens den y- „ vcr van hun voorzaten hadden laten verflaauwen , en dat wan- „ neer hy in 't land quam om zyn zending te beginnen, hy niet als „ volkcren vond , die niet meer als de fcliaduw van de zcden „ hunner voorouders hadden, die de gcvvoontc van hun kruisver- gaderingcn hadden afgefchait , en hy bcrocmt zich die weer her* „ ilelc tc lebben. ,, Evcnwel nadcmaal ik niet zou durvcn denken dat het geen Va* (ier le Clerk van xlc aanbidding van 't kruis by de Gafpeziers zegt door liem vcrzonncn was, geloof ik tot zyn verfchoning te moe- ten/eggcn, dat deze Wilden, die lang voor vader Chriftiaan le Clerk met de Franfchen 1 adden omgegaan , die eenigc jaren lang Zendclingen van onze Kompagnie by zich gehad hadden > onder zich voor hec kfiiis eenige eerbied , die deze eerfte Zendelingeii liiin ingeboezcmt hadden , behouden zullen hebben : dat de byge- lovigheid der dromen deze aanbidding enigen tyd gezag zal hebben gegevcn, waar na zy zal hebben beginnen te verflaauwen , en dat \ ader le Clerk deze zending , die men genoodzaakc was geweeft tc verlaten , weer op de been geholpen , en enige overblyfzels van dc/en dicnft gevomlen hcbbendc , of op het uiterlyk aanzien of op het ongegrond verhaal van enige Wilden gelooft zal hebben , dat deze dienll van onheuglyke tyden was. Geen ik zeg is op een brief gegrond die in onze Befchryvin-gen gevonden word, waar in ader Perrault, van de Wilden Iprekende, verkörpert „ dat zy gaarn cen kruisic maken gclyk zy ons zicn doen, heffende de handen en ogen ten heme!, en Jezns, Maria y gelyk wy, rocpende tot zo ver dat de ecr die wy aan, hct kruis bewyzcn bemerkenden, de/e arme fchep/.cls zich dac d token. Rttttihm ^k Gajpep thap. 9. Vader le. Clerk spreekt tichzel.^ Vfll tU' gen. Chap. 10. Helatinif lie U Njuvd'e pottr I'yin 1635-. xi6 ZEDE-N DER WILDEN War men van het vet- haal van den liika Garcia- laflb denhen moet. Aan- merkin- gen van onzen Schry- ver. lipfius, Je Cruee III). I. cap, 8 Cretfer de Cruet i.:..5i. Pigm. riui in txpot, metre Ipace. Kirker ittOedipo &Obe. iifc. Pan,- fbil. „ tcken op de troni, op de bprft, op armen en bencn fchildercn, „ zondcr daar toe verzocht te zyn. Ik wil wel gcloven, voegt hy „ 'cr hy, dat zy dit in den aanvang uic een natuurlykc eenvoudig- 5, heid doen, die hen dryft cm alles wat zy zien na re apen, ecr „ als uit ecn andere betere betreachting, even wel kunnen zy 'cr „ door den tyd in geholpen worden, en zy zullen de ecrAe niet „ zyn wanncer zy zullen beginnen te oelVenen 't gccn by hen „ In gegebruik geweelt is, als by enkeltoeval. „Wat hier vanzv, men weet hedendaags van gcen Kruisdragers meer, en een Zende-ling by de Abenaken, die hun naburen zyn, heeft iny verzekert dat deze Wilden nergens in van de anderen verfchillen. Het getuigen van den Inka Garcilaflb maakt meer indruk op my als als de rest. Het kan niet gelogchent noch uitgelegt worden. Want schoon hy eerll een;jen tyd na den val van die grote ryk, waar van. zyn Voorouders de meeltcrs waren, ter wercld gekomcn is, en dat hy by gevolg moet geacht worden in verfchcyde zaken van de oude gewoontens van zyn land onkundig te zyn; is het een Schryver in het zelfde land waar van hy spreekt goborcn, uit den Itam van deszelfs Koningen gefproten, en die beter als de vrcmdelingen onderrecht moec zyn. Hy fcliynt in alles wat hy verhaalt ter goeder trouw te handelen, en liy getuigt hicr een zaak, die hy met zyn eigen ogen gezien heefc. Hierom de oud' Held van deze aanbidding van de kriiis, en de waarlieid van al 't verhaal der fchryvers, die ik aangehaalt heb, veronderftellende, dunkt my dat ik twe zaken over ctit voorwerp zeggen moet. TWEENVYFTIGSTE HOOFTSTUK. "To the east, that schoon het kruis by the Christians in cerbied is, V het evenwel geen onseylhaar teken van 't Christendom en van de predking van 't Evangehum is. Let was een heilig zinnebeeld in den Godsdienst der Ouden, en voor al in de Verborgen'ieden van His, waar van wy tot nu toe gefproken hebben, gelyk Justus Lipfius, Gretfer, Pignorius en verfcheyde andere gelecrden aan- gemerkt hebben, in 't byzondcr vader Athanafius Kirchcr. Deze Ipreekt 'er lang en breed in zyn Oedipus en in zyn Naaldspits van Pamphilien van; Onder de Beelfpraken der Egyptenaren vind jiy ci geen heiliger, krachtigcr en volmaakter als zyn Hermetifoh of lila- tifch kruis, waar van hy de vinding aan Merkurius Trismegiluu to Echryst. Ik hou my niet op met al de uiileggingen die hy er van gceft, Atban. Kirker Oedipi jEgyft.^ ché'e vo.cap. 4. Hermes Trismcgiftus. caraftcrum Hierogoly phicorum InUitutor, iit qux- in nnindo occult (l?lrn;ilitcnt miritico a ft excogitato I'ymbolo exponerct, omnia iinico ciiaftcre quem & cv\-cem Hermeticam appellant (nos IHacam fcu Anfatam, co quotl in nullis fere ii- mulacliris ^ILgyptiacis manu geflatus noii Ipcctui, appelanius)cxprcffic. Quidem caracterem in tanta vcncratione habcbanc iit nihil fine co rcftc confici possicant, eratque amuletum potentiflTmum, & caraftcr at! njitui;-- exemplar miiabili ingenii fubtilitate fabncatus, ad viam fdicitatis demonllian-damunicus Dux Sclumen, 6cc. - En kannen betwillen. 'Tis zeker dat volgt des getuige-nis van Ruffinus hel kruis onder de ilieratifche of Frieilerlyke letters der Egyptenaren was, deweike lieylig waren, gelyk het woord zulks medcbrengc. Dit teken moet van een grote heiligheid en volmaaktheid aangezien gevièreft zyn, nademaafmen het byna op alle de gedenkllukken, die 'er van de pracht van 't Oude Egypte overgebleven zyn, vind : nademaal het verfcheydemalen op de naaltipitzen herhaalt is, en dat 'er byna geen godheid is of zy hceft dit Zinnebeeld in de hand of ten minile dichte by zich. Ik heb onder deze gedenkllukken die gene uitgekozenj die de meefte indruk op my gemaakt hebben, en ik heb zc laten in plaat Inyden, om ze hier voor de ogen V van 't gemeen te ftellen, dat daar door beter in laat zyn zal, om 'er zyn oordeel over te vellen. Ik gelöt dat hy met vermaak dit kruis ziet in de hand van Horns Apollo, om den hals van God Apis, van Jupiter Hammonj en aan de Vt^'yngaartfpies van Bacchus, die ik gelöt dat de Voorbeelden van den Verlofter zyn; om den hals der Völkernelden van den Völkernelden van den Völkernelden, van de Ileylige Vaten, vraar in het Nat dat men de Goden op de Altaren ofterde, was op de rinkelbommen der Korybanten, enz. Niec alleen was dit een heilig Zinnebeld by de Egyptians, maar ook by de Feniciers, enik heb enige Gedenkpennin geben, waar op de Godin van Syrien met een lang Kruis in de hand, overend Aaande of over de schouder leunende, verbeelt word. Dit heeft zonder twyffel enige Schryvers verplicht te zeggen, dat de Amerikanen. By wien men het kruis in eerbied vond, dezen dienft van de Karthaginenzers, die oorfpronkelyk uit Fenicien waren, onfangen hadden. Dus zou Hornius * ongelyk gehad hebben van ze tegen te fpreken, voornamelyk hicr in, cm dat hy t'onrecht beweft, daymen voor Chrillus tyd nergens enige eer aan het kruis bewezen heefc, en dat de kruisdood in Fenicien een zeer schandelyke llraf was. St. Hieronymus verzekert dat in de OudeHebreeuwfche letters, waar van de bamaritanen, zegt hy, zich tot noch toe bedient hebben, de Tau, die de laatfte is, de gedaante van een kruis heeft. De Tau is ook een foort van een kruis, zo als die noch van de Grieken en de Latynen augebeelt word. In de zielde Egyptische Heeldspraken worden de Tau en het kruis door malkander gebrükrig. En volgens de getuigonilVen van Sokrates, Sozomenus, Suidas en Ruffinus, vcr. eeken den het bell hun Beelde-i'praak verstonden, dat het by hen het zinnebeeld van het toekomende leven was: wy zien zelfs dat het in de heilige bladeren een teken is dat on het voorhooft der Uitverkoornen geprent flaat. Mischien was het om deze reden dat het de laatlle letter van het Alfabet was. De Gelukzaligheid de uiterfte merkpaal zynde die wy in het oog moeten houden, en daar wy moeten trachten toe Hornius lib. i. de Orig. Gent. Amer. Lap. i j. Ritum crucis a Carthaginen-Hum mercatoiibus Americanos accipit equidamprodiderunt, quod vel piopterea fustitatis manifcftum, quia nuUus Crucis ante Chrillum natum honos, etc. (Quid Crux fustimam apud pocnos Cuppliciurn. Men vindi hujus op alle (egedenk-iiukkea die 'er vail de pracht van 'c (3ude Egypte overgC"^ blevca * lyo. In '■ ' 1^, ■ ' ' T4 I Vw volg vands moot- cunde *of. Socr^t, lib. f. EtJtt, Kf.lJ. Te gerken. De Tau was ook by de Grieken een hochamc letter en van een gelukkig voorceken i en voor cen niisdälger was hiet cen tcken dat hy vrygelproken was, daar in legenden de Théta een onfevlbaar teken van veroordeling en van de dood was. Men zou dunkt my hier uit kunnen beiluiten dac in de 'cerf.c tyden en in de openbaring die aan unze eerlle ouders van een vcrlofler geJaan wicrd, de wyze van de Verlofling hun oolc geopen-baart wierd; het kraiS) dat het zinnebceld van ^t eeuwige Icvcn was, ook het werktuig gewecll zynde, waar van de verlofler zicli bedienc hceft om ons de poortcn tot de eeuwige Gelukzaligheid tc DRIEENVYFTIGSTEHOOFTSTUK. Die alles kan verfchoont en beveftigt worden door het gegen 'cr ten tyden van Theodiofius den Groten omging, en 't geen door Sokrates, dien ik te voren aangeiiaalt heb, verhaft word. Wgnt tocn men den Tempel van Scrap', verwoefte en plunderde, vend men daar verfcheide Heilige Beek'praken, in lleen gehouwen. in, waar onder er vele waren die de gedaante van een kruis hadden. Dit was een oorzaak van veri'chil tullchen de Chriilenen en  tegen-deel bekenden dat het kruis aan Jefus Christus en Serapis getucen wasi maar zy beweerden ter zeffder tyd dat het een ganfch andcre betekenis by de Egypter; en had, als in het Christendom. On derwyl dat zy dit hevig verfchil hadden, verllerkttn Verfcheyde Heydenen, die zich toen bekeerden, en die volmaakt de bekämpfen, het gevoden der Christenen, en verzekerden dat dit het innebeld van het toekomende leven m as. De Christenen Ichepten do( r deze uitipraak weer nieuwen moed, maar wannecr men in 't vervolg door dere zelfde Zinnebelden ondekt had, dat wanneer dit teken van het kruis te voorfchyn zou komen de Tempel van Serapis verwoell. Franeifius de Mendofa de Soc. Jef. Firid. lib. 8. cap. 7. Grxci » utcbantur cum aliquem supplicio capitis addiccbant. Quo alludit Pctfius, Satjra 4. Etpotis es nigrum vituperrafigere, Martialis item lib. 7. & Aufonius. Hujus reci causa ilia est, quia natura opud Gracios mortem lignificatj idem que prima hujus vocabuli litera ad mortem indicandam fumebatur. Ceterum cum aliquem liberum abire permittebant, Tau utcbantur. Quani ob rem vnof abfolutionis nota ponerctur, a nemine, quem Icgerim, explicatur: nili foite arcanum aliquod mysticrium in hoc vcterum conlcnfu latere arbitrium, quam 7'reprefentat, pro lalutari ufurpabant, animo videlicet praecipiens Crucis signum nobis faluti fore. Gene apud Hebraos littere fan I'llura erat, ut colligitur ex Ezechiele cap. 9. vel quia in crucis figuram effini, Tur, vel quia cum ultima cctct Alphabctici Hcbraici, Christum ligniiicabat, (|ui return omnium finis dicitur, &c. VAN A M E R I K A.  font; pv,(]ui cm- |clict.t pva:!.;- la 1'aii i'ilut.i- cffitU^:lll- ■ lificabat, cuii 7,ou worden, warcn 'er noch mecr Ilcydencn, die lich tot Jezm Clirillus bekccrden, en den Ooop onfongen, crkcnncndc de do* linficn van hun voorgaande Icven. Dit erinner ik mv, /cgt Sokratcs J dat ik aangaandc het Zinnebceld van het kruis neb horcn zcg- {gen. 't Is waur dat 'er dezc Schryvcr vervolgens byvoegt, dat ly nict geloot'de dat de Egyptenaren dc gedaante van het kruis op de/e Aenen doende uithouwcn ooit cen dmkbeeld van de verborgcnthcden gchad haddcn » die in de perzoon van jezus Chrillus moeften Verwalt worden. Il y acht vielen den Apollos Pasquier aan ein zyn gevoelen hier onträgen. Want, zeigt hy, indigen de Apollos verkennen, dat de Verborgenthcid van de erlösten aan de eeuwen en gellaciiten onbekent geweckt isi 10 %y voor de Duivelcn zelfs verborgen geweckt is i hoe veel te meer voor deszelfs Dienaren gelyk de Egyptilche Priests waren? Maar loen geburz het, zegt hy, 't gnöt eertyds aan dezen groten Ileylig gebeurt was. Want te Athenen een Altaarmet dit opfelirifc aan denn oiibekenden God gezien hebbende, bediendc hy zich van deze ontdekking om Jefus Christus te verkondigen, en bekeerde verfcheyde menfche'n tot het ware gcloof. Op de Zelfde wyze nafnen de Chriflenen deze gelegenlieid van de ontdekking van 't Kruis waar, en deden 'er hun voordeel med; ten zy men' vocgc iiy 'er by, zeggen wil, dat het Goudelyke woord op dc 1 gyptifche Priefters uitgewerkt had *t geen het in Balaam en Kaifas uitwerkte, die het tcgen hun wil^ en zonder dat zy wiltendat zy voorzeyden, tot Profeten gemaakt had. Dit gevoelen van Sokrates zou tc vecl bewyzen, zo men ""er uit beiluiten wilde dac dc Verborgen-heid van de VerloiTmg aan onze eeritc Vaderen en dc Patriarchen die voor Mozes geleett hebben nict geopenbaart was gewcell;niaar hitt is in dczcn zin waar, dat dc 1.gyptenarcn, die de mee(le Zinnebtelden van den Godsdieiift beh Onden hadden, de römischen van de cerie inliefling dezer Zinnchenfelden hadden vergeten; en dat schon zy dit als iict Zinnebecld van het tockomende leven aanza-gen,?-y ontrent den gronden de vize volkomende onkundig waren van de Verborgenheid der Verlofting. De Egvptenaren had den het kruis oncler de (larmen gepaatfl, en wy zien dit kruis noch in de tigiiren die de Oudheid ons van de mceite phinetcn heeft nagelaten; maar gclyk men in de laatftc tyden a! de Egvptilche beeldspraken op de natuurlyke Wercld had uugegt, liebben verfcheydc Schryvers in hun voetdappen trcden-de zicJi nict hoger verhctt, en beguniHgen dus dc Ongodillcn. Ver van gelyk zy te redeneren, moetcn wy denken gelyk Marllius iicinus voor ons gedaan hecfc, wicns hecrlykc woorden ik Dd 3 hier Marfil. Ficcin.lib. 3. de vita calitus fropagandd ^ cap. 18. Antiquiores au-tcin qucmadmodum in quodum Arubiim Colli-gio Icginuis, iiu,urnm crucis ciinc* lis anteponcbant, quia corpora per viriutem ai;unt, ad superficiem jam distu- liim. I'rima vcro luperficics Cruce deleibitur. Sic ciiiin imprimis haberet longitudinem. Primaque hxc iigura ell, & omnium redta quam m.iximc, & quatuor ro£los angulos continct. EfFcdus vcro Cttlellium maximic Tunc cnim llellse magno* a.nt... DeE- KM' - luicri hiddm he kiuis oiidcr dc Siar- rcii ne- plualit. per rcdiiudinem radiorum Angulorumque refulunt. no ZEDEN DER WILDEN MmlU. Htm, M. % dt vitACa- Utmifn- t, 18. Drde Chine- ten itui hei kruii 00k he-  La- ma I dat isieieg- gen hct biais. Voftitdt UCtmt, liv. 3 p. 194. In der met vermank aanhaal. „Voor my, zegt hy, ik gcloof nict, ,1 dat men den mp van uicmuntentheid en Ecr, waar in het kruis ,1 voor den Meflias by de Egyptenarcn was, 7,0 7ccr als cen ^'ctui- ,} genis van de goedertierende mvloejing der Sterren moet aan/icn, ,1 dan als cen voorteken van de kracht. die hct door jezus Chn. ftus hebbcn moet. Maar de ftarrekundige die kort na'dcopkomrt van 't Chrillendom bloeiden* de wondcren licnde die hct kriijs in handcn der ChriHencn uitwerkte, niec wetcnde of nietbcken- nen willende dat (ezus ChriAus 'er de oor/.aak van was, hcb- ben al de kracht daar van aan de invloejing van de fearren toe- gefchreveD) fch On zy mocften acht gegeven het de zondern door het kruis alleen en zondern den naam van Jczus M nict uitgewerkt wierden. By de Chinezen word het kruis hedendas onder hunnc bekenden letteren gevonden f elyk van ouds by de Egyptenaren: Ret is daar gelyk het by die was, het zinnebeld van de volmaaktheid en betekent het getal van tien. Dit doet my opmerken dat in het oude Romeinfche cyfller hec getal tien door cen S. Andries kruis verbeelt word. Het kruis is ook in de Mexikaanfche Beholdspraken in het mid-den van een karakcer, dat het hoogfce en volmaakfte van al hun cyfers vcrbeeld, zo wel als in hun wereldlyke i\lmanak in 't vervolg uit. Legen zal. \ader Avril zegi in zyn reyzen een zeer zonderlinge zaak, daar hy van den opper Priefter der Tartaren fpreekt , die als cen foort van Godheid op der Aarde is, waar voor allc de oofterlingcn een zonderlinge eerbied hebben. „ Het aanmcrkcnswaardigitc is, ,) voegt hy 'er hy, dat hy den naam van Lama voert, dat in het „ tartaarfch bet kruis betekent, en de lio^tfoif die China in 't jaar „ 1644 veroverden , en die Da/a^-Lamn in de zakcn van den „ Goidsdienft onder worpen zyn, dragcn altyd kruiflen by zicli, >} die zy ook Lamas noemen , en waar voor zy de hooglle eerbied heb- pere flint potentes , quando qimtuor Cxli tcncnt angulos imo cardines, Oriemij videlicet , Occidentit'quc , & medii utrimque. Sic vcro difpodtx radios Im conjiciunt in fe invicem , ut crucem inde conltituant. Crucem ctgo vetrres figuram ede diccbant, turn ftellarum f()rtitudinc fadl^im, turn carundcm fortitu- dinis furccptaculum , ideoque ha)>cre fummam in imaginibus potcdatem . ac vi- res & fpiritiis fufcipcrc Planctarum. Hic autcm opinio ab ifij^yptiis vcl indue- taefl vel maximeconfirmata, inter quorum cara^H-rcs Crux una erat infli^nis, vitam corum more futuram fignificans, camquc figurum pcdori Scrapidis infcul- pebant. Ego vcro, quod dc Crucis cxceiiemia fuit apud viigyptios ante Chiif- tuint non tam muneris (lellarum tcftimonium fuifl'c arbitror , quim virtutJs przHtgium, quara ^ ChriUo elTet acceptura. Allrolu<^os autem, qui Itatim pod Chrillum fuetunt, videntes a Chriilianu miranda per crucem fieri , ncfcicntcs autem vcl nolemes in jefum tanta refcrrc, in Coeiellia rctulinc, quamquam con- liderare dcbebant per Crucem ipiam absque nomine Jefu miracula minimc pcrpc- trari. Athen. Kirker. Chitue Illuflr. part. <S., cap, 4. de differtntlA inter Sinen'is y Hierof,lypbicos Mgyptiorum caraileres. Ceric inter SinenCcs caraferec Crux qua: non faciimc ac apud iEgyptios acnarium numcrum significat, perc^ionis fymbolum. Lot nict ct kruis n ^ttui- lan/icn, us C.hri- opkomll ct kruis It bckcn- IS, hcb- ren toe- i.it dcze an Jcius nc bccld- itenaren : dc vol- pmerkcn I S.. An- liet mid- n al hun k, gelyk ge zaak, e als ecn fterlingcn digttc is, |it in het in 't jaar van den jy zicli, c eeibied heb. , Orienris radios it:i tgo vctrrcs m fortitu- m . ac vi- vcl indue* ; inflgnis , idis infcul- .ntc Chiif- m virtutis l.uim poll ncrcicntcs nam con- mc pcrpc- Vtnen'fs U \n fccus ac VAN A M E R I K A. U. UOK K. m ,, hcbbtn. », Maar nadcmaal dr/,c volkcren in den lioogQcn graati afgodilch zyn, en dac hun Godsdienll 7.cer oud is, gcloof ik dat (Ic7.c \'adcr daar ccn bcwys uit haalt dac weinig overtuigent is, w annccr by xe^t » dat dit gcnocc tc kcnncn gcdt dat /y ccrtyds „ kcnnis hcbbcn gcbad van de nciiigc vcrborgcnbeid, waar van lit aanbiddclyke tckcn cms ccn ccuuig aandcnkcn getft. „ Tot ecn nieuw bcwys*van al 't gccn ik anngaande de oudhcid van de aanbidding van 't kruis voor Chrlihis gcboorte, en hoe dc- ve dienll op den Ncrlollcr y.ag, gc/ci't heb, kan de nieuwsgierigc i.c/er de hcerlykc woonlcn van St. Komanus by den Dlchicr Ful- gentius na/ien Het twcdc dat Ik over het voorwerp van de aanbidding van 't kruis in Amcrika ic /egi'.cn heb, is dat het wel v.ou kunnen gc- beiirt tyn dat cen van dc Naiien, die dit werelds deel bewonen , (liwr cerll enige ccuvven na den dood van jezus Chrillus gckomen was , en na dat de Apotielcn en hun opvolgcrs iict Evangelium In I'ontiis, Kappadoclcn, ijcythien, Fcr^ien, Mcdicn, Baktriana, en dc grotc Indien verkondigt liaddcn ; en dat de/e Natien , die het Uvaiigelium genredikt was, niet als dit tekcn ran het Chriftendom belioudcn liadden, gelyk men het van de Sokoiorynen vermoed, (lie men gelooft dat door St. Thomas onderwezen /yn. Milibiien ook dat het ware kruis by de Perzen onder de Regerer van Chosrocs in hechtens zu enden, daar wonderwerken begon uit tewerken, die van alle de naburige Natien gehoort wierden, en een eerbied voor zich verwekt, die tot de laatte tyden onder deze Afjtrodifche Natien, waar van er enige van de laatte in deze nieuwe wereld kunnen ovcrgaan zu, zal in Hand gebleven zyn. Die zu niet als giflingen, die om de waarheid te zegen, nietal te v aarfchynclyk zyn, maar die het ten minstte mecr gelyken als het sevölen dat iemand van de Apoftelen na Amtrika doet trekken, om daar het Evangelium te verkondigen. It is war that the Schry vers het genocg cens zyn, dat er onder de volkeren die in het uitcrfte cinde van het überfte kunden, ecn volftandiśc o.cilcvering is, dat ecn vremdeling, die van de wellelyke kulten van luropa fchynt gekommen te moeten zyn, d.iar wonderen uitgeucrkt had, waar van de gehengenis niet allen in het dcnkbecid der volkcren, maar zells in verfcheydc ta-llclyke o.erblyfzelcn bewaart is Vadcr Artoni Kiiis hccft na ecn v.ckcr Geeftetvk perfoon vnt\ de order van St. Augustine hicr onnent alles vcrzinmelt, dat hy ge-loofde tot ecn bcwys tc kimn.n trekken' om hec gcvoelcn van die i;cne tc bcvciligcii, tlic gclovcn dat St. Thomas het gelof in In Brazil, in Uruguay, via in Tciu 7.0 wel als in Ooffindien verkondigt hecft; maar U.hlvcn dat allc de deckcwyzcnzwak, cndui-fier/vn, en weinig die gevoclcn bec;unfcigen, is al het geen dat men 'er op /yn belt uit bciUili;.*^ zoa kunnen, dat het waarlyk kan geljcurt zyn dat ten tydcn dac de Foriugieen na Ooftindicn begonncn tc varen, enig Ichip, door decormen, die ontrcnc Capo Vcrdc mcnigvuldig /.yn, gcflin^ert op dc kultcn van Bra/ilien*chipbrcuk gcleden hecti; en dat enig Gccftelyk perfoon, die  enig zaad vaa het Evangelium gezatiit zal hebben. Dit is, alles dinkt my, wat een gezond en ryp oordeel toelaat te zeggen. VIERENVYFTIGSTE HOOFTSTUK. IK 20U my in een lankwyliger verhaal hebben kunnen inlaten, om tc mcer de overeenkomlt die er tuflchen den Godsdienfc der Ouden* en de oveiblyfzelen van dezen zelfden Godsdienft, die onder de Wilden van Amerika voortgezet is, gevonden word, te dben gevoelen, maar deze ftof, die uit zich zelfs wydlopig is, heeft my reeds te ver doen afdwalen. De toepafliftg is overal iicht te maken. Daar ontbreekt, zo 't fchynt, niets aan, om deze gely. kenis een groter Iicht by te zetten, als dat die gene. Die over de  als \ geen zich voor 't oog vertoont, en dat zy van hun kimt door \ leelchelyke en grove denkbeelden verbaftert hebben, 't geen de Ouden van hun kant door een me- nigte fabelen en bygelovigheden verdorven Jiadden. De Godsdienst was voorheen in alles wac de menl'chen deden 'féemengt, voor al in de openbare handelingen, waar in alles onder zyn gebied hoorde. Dit zou gemakt by de Ouden te bewyzen zyn, en men ziet 'er noch overblyPzelen van in alle de plechtigheiden der Wilden. Maar iiedendaags het gevoelen van godsdienll byna uitgewifchc zynde, zyn deze plegingen van godsdienll niet meer als enkele burgerlyke Zeden en gewoontens, om welke te l)ehouden en noch in acht te nemen zy byna geen andere reden meer zien, als dat zy die van hun Voorouders ontfangen hebben, en dat hun Land zo gemaakt is, op dat ik my, gelyk zy doen, uitdrukke. Hoe ver laat God niet toe dat de menlchen, hoe veel verlland zy anders heben, zich verblinden, wanneer zy hecicht van de Reden voor de begelachtigheid en de begelachtigheid hunner driften doen wyken. Om deze reden zal ik my vergenoegen om elders in de Befchryving hunner Zeden vele zaken ce verhalen, die ik onder ditHoo/tiluk had kunnen brengen om het verband dat zy natuurlyk met den Godsdienst moeften hebben, maar dat zy na 't fecliynt niet meer hebben, om dat de Godsdienst weinig deel meer in hun doen fecliynt te hebben. Ik hcb er evenwel gcnoeg van gezegt om te doen zien dat de ma- iV AN AM E'-RIICK A. f II. fiOJEK. fwj maker van de Natuur zich zodanig voor de naden niet verborgen heett, diit hy tosdnten heefc dat V l^elc volkrrqn zouden jyn, by wien hy zodai)^ onbekent zou \«pzen, dat m^ Jer geen gavoc- Jen van cnigc godh^id of dienll Xftuiebben : ik iistkgenoegkgca^t om aan te tonen dat de GodsJienft by alle Volkeren een en dert zclfden oorfprong gehad hetft; dat dczelve in dezen oorlprong hdlig en zuver geweelt is, strengin z^yn oefFeningen, verheven in zyn oogmerk, en vcronderltellende een opperfte Wezen datovet alles hcerfcht; een God die Iets anders was also ausdezige tajfte werend, en een ongevoelige ftöffige, of een VSTezen (^t zich niephet gdrag der men'chen niet bekommerde. Men zou zulke ftrenge oef-fcningen van Godsdienll voor g?en.herreulich im int;eltelt hebben, of oiii een God te eren, dien men veronderftelde zich nergens mee te bemocjen. De onwetentlieiten en de ondeugt hebben dezert Godjdienlt -vcr-baftert ^ ^naar verlicft dQ Godsdieftil door de oawe-tcntheid en ondeugt zip rechr, en is die zelfs niet etn bewys van deszelfs Wezen en He^Jigheid? De Wilden hebben z6 wel als de Ouden in het voorwerp^ oog-merk en al de plichten van den Godsdienst gedwaalt. De gevm-gen van de dood make In hedendaags wennig indruk op hun gemeinde, schoon zy de ziel onfterfelyk liellen. Hun bygelovighed zyn boten zondig, zy voegen alle dagen ooph riieuwe by de ody, maar zyn zy misdiger en hotter als die er Grieken en Romeen, die de wetenfchappen en kunften tot de Jioogfte volmaaktheid gebracht hebbende, uit hun ojitdekkingen en hun gant-fche Wysgeerte geen andere vrucht, hebben, als dat zy dert Godsdienll door een oneindige memgte van zeer lielagchelyke enongezoute verdichtzelen, verdorven hebben, en dat zy veraclately-ker Goden aangebeden liebben als de menichen die hun den wie-rook tozwaaiden: of wel datzy tot een foort van wezentlyke Ongodifteiy vervallen zyn, die uit de buitenfporigheid van hun Vef- dichtzelen zelfs proot; in gevolge van dewelke zy van harten hun Afgoden de eerbewyzingen weigerden, die de welleventheid en staatkunde hen verplichte voor 't oog van de wcreld aan dez. Geden in  met een grote eerbied voor hunne Koningen, eh een volftrekce afhankelykheid van al hun willen en wenken. Te Mexiko en te Peru wierden de Vorften tot aanhiddeins toe ge-eert. Enige volkeren van Louisiana en Florida schynen noch heden-daags hun Opperhoofden een Godsdienstige en Godlyke eer te be-wyzen, als Afbeeldzels van de Godheid, en als Goden zetfs. Tot do Hoofden van de dwalende Natien der Algonkynen en der Bar-])aren van het zuidelyk Amerika toe, matigen /.y zicheen onbcpaait gczag aan, daar zy zich zich liever in gevaar willen en van verdelgt te worden als zich zamenvercnigcn, uic vrees van let van dit gezag te verliezen. Leder van deze kleine koninkjes maakt een ftaat van de eenc kleine Rivier tot de ander uit; Deze Rivier vocrt zomtyds den naam van het opperhooft en van zyn dorp, 'c geen niyns bcdujikcns by na op den zelfden voec in de Oudhcid toegaande > het gcvoclen van Y A Ni A M E RIKA. I|i.(BQEK. xi^ van <Jo herfchcpping dezer Koningen in Rivieren in Zrwang braclit, dien men den bynaam van Cornigeri gaf, tot cen tekea van hun Opperheerfchappy., TWEDE HOO^tSTUK. U/..1 1/, 1 DE Regcring van weinigeri en van de beften fchynt ook zecr door Amerika ved'preyd te zyn. Dit is die Regerings vorm (want beyde komenzy wel over een) die my dunkt dat de It is ordered, der de Barbaren gevveefl is, die Griekenland voor de Kadmoneers bewoonden, waar van de eerfte gronden op het Eiland Kreta gegen wierden, om dat men daar van de twelve een regel begon te maken j die naderhand door de voornaamlte fteden van Griekenland, gelyk Athene, Sparte en andere die zich in de historieren to beroemt gemaakt liebben, en die zich etlyke eeuwen lang met roem hanthaafden, aangenomen wierd. De eerfte ichter van deze Regering van weinige Hoofden op het Eyland Kreta was een man van een grote vroomheid, Rhadamantus genaamt, welke op de zelfde wyze gclyk Cekrops de w oe- fte Zcdcn der menfchen in Atiika had getemt, ook ziende dat de- ze mcnfchen, die dag op dag vermenrgvuldigden, een breidel van joden hadden, hun wetten gaf, die by veinsde uit den mond van .Jupiter ontfangcn te hebben. Langen tyd daarna verborg zich Minos, den zelfden weg inllaande, negen jaren lang in het hoi van dezen God, en bracht deze Kegeringsform tot volmaaktheid, ge- vende zich voor een Profcet uit,; die groten omgang met Jupiter zelfsgehad had. williger, om dat hy de vryheid tot grondlag van hun zamenwo- ning itelde, en dat hy de burgerlyke regering van den Godsdiend en de bevclen van de Godheid deed afhangen. Daar zyn 'er veifcheyde die dezen naam van Minos gevoert lieb- bcn. Diodorus van Sicilien tclt er twee; Strabo die verlegen gefstaan hceft om ze uit clkander tekenpeq, en die ze in eene per- foou fchynt fe vcrwarrcn, volgens hec gebruik der Griekfchc Schry vers,, die gccnduidclyke kannis genocg van deze eerfte ty- dcn {!;c! ad ht;bbcn, hecft evenwel mocite gehad om te geloven, dat dc/,cwyze\Vctgever die Minos was, welkealsVader van Ariadne en Fcda het mcefte bekcnt was. In der daad de Reger;n,d; van dezen laacftgcnoemdcn was ecr hvig en geweldig, als recht- \a;udig en gemacigt. It is dangerous to say that Minos de Wetger veel vroeger als liege. Men zal niet verzet staat den men dus verfcheidenden perfonen van den zelfden naam in een vermögen hecft, wann er men acht gecft op de gewöhnen die de Oikkn hadden en die de Wilken noch heben van de doden weer op te wckken en hun namen neben zehn te doen herleven. Deze Regeringsform bleef langer te Sparta als in alle de andere steden van briekenland in gebruik. 't Was Lykurgus die dezelve Olygar- chak <n  Ee 2. zoon PlHtarch inLschr- &0'' ZEDEN D£R W^ILDEN De wet- ten der Krceen' zers en der La- ccdeino- iiiers quimen zeer wel overeen. Lykur- ^usboe- zeint zyn Lands- luiden een die- peeer- fcied voor de nudheid in. Herol till. 10. •• '73- Vrouwe riDg. zoon was, verbande zich zelven uit zyn eigen land, om tfenighaa. <Ug woord dat men hem gegeven had, en ley zich op 't reyzen om de Zeden en gewoontens der Natien te Icren. Hy hielt eeo^ lang verblyf op hct Eyland Kreten, daar Thales tocn bezig -was om Lofzangen voor de Goden op te (lellen, en de Wetten van Minos tot volmaaktheid te brengen. Gelyk Minos zelfs over die van Rhadamantus gearbeyd had. Lykurgus leerde veel uit den een groten Geert, en zyn gemebell oprechtende ley by zich zodanig toe om de denkbeelden der eerile wetgevers van het Eyland van Kreten te volgen, dat er niets meer na elkan. Der geleek als de Wetten der Kretenzers en der L xedemoniers. Lykurgus vt'eer te Sparte gekommen zynde, wie daar wol van zijn landsluiden ontfaégeaj en hy was gelukig genoeg om daar de fchets van zyn Regering te doen aanemen. Vooral boezemde hy hun een oneindige eerbied voor de Oudheid, en de grootlle af. keer voor nieuwigneden in; en hy wift zo wel de Zeden der erste volkeren te doen herven, dat zijn Kegeringsfbrm by na zonder eenig verandering meer als 700 jaren na hem in Itand bleef, ter oorzaak van den eerbied dien hy hun voor de Oudheid ingerboezemt had. Die Barbaren die op verfcheyde tyden gcnoodzaakt vierden het Eyland van Kreten en de andere landen van Griekenland te verlaaten J om elders volkeryen te Anten, brachten de Wetten van hun land daar zy zich ter neer gen zetten. Sarpedon, by voorheld, voerde die van het Eyland Kreten by de Termylen in Lycien in. Hicrom heeft Herodotus eefchreven dat de Lyciers door de Wetten der Kretenzers en der Karne in. Hicrom heeft Herodotus eefchreven dat de Wetten der Kretenzers en der Karne, daar zy aanquamen, fchikten, en een mengelirg van die gene, die zy hadden met die van hun herbergers of van de buren daar zy zich meve vereenden, maakten. DE Vrouwe Regering, die de grondflag van die der Lyi,ten was, kon eertyds wel aan by na alle de liarbaren van Grie-Kenlindgemeengeweft zyn, nademaal zy gcnoegzaamonder byna alle de Volkeren verfpreyd was, die er uitgekomen waren, gelykik het van de Kantabers, van de Volkeren van Spanje en die van klein Azie bewezen het. Het zou ook kunnen zyn dat zy van de Ama/onen, wicr ryk zo wyd uitgeftrekt was, herkomftig was. Het is waarfchynelyfc genoeg dat deze Vrouwen, waar van zich eenige in Lycic ter neer zetten, daar zy door Bellerofon en vervolgens de Grieken verwonnen wiertlen, cindelyk den oorlo^moede zynde, en haar val en ondergang voorhanden ziende, ein-dclyk een vcrdrag met Här vanden aingen; dat zy hen in de steden, die zy gebout hadden, onfingen, van de heerfchapf, daar zy reeds in 't bezit van waren, behoiddende, zy van de landen die zy bebouden, 't zy van de landen die zy bebouden, 't  ein- icn in iz kant dc knile, 't , die 7.y op- opvoeden; en dal: zy van de andere kant den inannen ook eer bewegen > inakcnde een roengeling van deraelver gewoontens met de hare, en hiin de lorg van de zaken overlaiende, 20 dat dezelve niet als de eer daar van hadden, en zy al het wezentlyke. , V I E R D E H O O F T S T U K. DE zorg der zaken dus als by wyze van volniacht by dc Lyciers in handen der jnannen zynde, maakten zy van verfcheyde Lycieri. kleine volkeren uit hun buurt, waar van meefter tot zynent was, eenlichaam van een gcmcbeft uit, dat door gewoontens en n In the door gefchre Witten beftiert wierd, gelyk Heraklides vanPontus getuigt. Zy hadden, zu Scral, drie en twintig stellenden, ieder had naar overheden en wetten in 't byzonder, maar. Wannen er het geme welzyn aanhing, dat er vrede of oorlog of ströbene verbond te maken was, en hiejden zy een algemene vergadere was: "eder Had in 't byzonder ftuurde flaar iiaar afgezanten na toe, met het recht vande ftemmen, en alles ging 'er met de uitcrfle billik-heid toe: zy erkenden in deze verjeringen eenOpperhooft dien zy Lyciarcb noemden, en vcrkozcn andere lager overheden, daar oppwzy zodanig de maat in Hidden en hi^t gemene bed beoogden, dat ho«ft 'er geen «ad was, of  die zich meeijear van Azie gemaakt heblende niets aan de Lyciers bverheten, als 't geen hun opperhaerfchappy niet kon benaaelen; maar voor 't ovcrige handelden zy ze gunltig-lyk, hun tbelatende van zich volgens de Wetten en de gewoon-tens, die zy van hun Voorzaten ontf^flgen hadden te belleren, met de veronderfchikking die het opperlle. jccht van hun o^erwinnaar vorderde. Die was zelfs een beldning voor, dc gcmatigheid van deze Vol. 