Onze eeredienst
Kuyper, Abraham, 1837-1920
Er zal waarlijk smart kunnen zijn over wat niet uitblijven kon. En op den af te snijdene zelf zal het wel zoo goed inwerken, zoo zijn af snijding met de plechtigheid van het Avondmaal gepaard gaat, dan zoo ze plaats grijpt aan het slot van een langen Dienst des Woords, als de predicatie de geesten geheel innam. Bij deze afsnijding is geen noodzaak, om, gelijk ons Formulier bedoelt, de zonde die ergernis gaf, met name te noemen. Al dat speciale trekt van de hoofdzaak af, en zelfs zijn er wel booze geesten geweest, die den predikermet eenlasterprocesbedreigden, zoo hij in publieke vergadering, in verband met hun naam, zulk een zonde noemen dorst. Ook is het niet noodig. Eer ontwijdt het. Het is genoeg en te over, zoo de Kerkeraad verklaart dat zijn gedraging de Gemeente ontheiligd heeft. En voor het overige moet dan al de ernst op den voorgrond treden, dien ons Formulier inzette, ook al zou in toon en stijl wijziging gewenscht zijn en het mijden van al te lange volzinnen aanbeveling verdienen. Er moet gewezen op den ge- vallene ; er moet gevraagd of de Gemeente zelve niet mede schuld heeft aan zijn val ; de Gemeente moet verstaan, dat nog altoos de drang moet blijven werken om den verlorene terug te zien keeren ; zij die in de Gemeente op glad ijs drentelen, moeten vermaand en gewaarschuwd, om niet gelijke afsnijding tegen te gaan; en het geheel moet steeds in dien toon worden gehouden, dat geen zelfvoldoening, maar droefenis in aller bewustzijn spreke, om tenslotte in schuldbe- lijdenis, vertroosting bij het leed en in de smeeking tot God ruste voor het geschokt gemoed te zoeken. En is hiermee de dienst in het midden der Gemeente afgeloopen, zoo is het behoorlijk, dat de afgesnedene niet van de buitenwacht hoore, wat er te zijnen aanzien geschied is. Zijn afsnijding, de ban die op hem gelegd is, behoort hem te worden aangezegd. Of dit mondeling, dan wel schriftelijk zal kunnen geschieden, zal afhangen van de wijze waarop hij bij de laatste onderhandelingen zich tegenoverde leden van den Kerkeraad gedragen heeft. Waren de gedragingen aan- stootelijk, dan is het beter geen nieuwe aanleiding tot grofheden te geven, en dan kan het beter uitwerking hebben, zoo hem schriftelijk 518 DE BAN EN WEDEROPNEMING. van zijn afsnijding kennis wordt gegeven, niet in een koud, dor en droog stuk, maar in een kort verslag van wat in het midden der Ge- meente plaats heeft gehad en hoe in de kerk voor hem is gebeden. CXXII. Qe Ban en Wederopneming. (Slot). De gedachte van den Ban moet in het besef der Gemeente altoos met het denkbeeld van Wederopneming verbonden zijn, en onze kerken hebben dan ook niet nagelaten, in haar liturgischen bundel, terstond op het Formulier van den Ban, een tweede Formulier ten gebruike bij de Wederopneming te doen volgen. Dit Formulier zijn eigenlijk twee Formulieren. Het eerste dient nog niet voor de Wederopneming zelve, maar wordt gebezigd om aan de Gemeente mededeeling te doen, dat de Kerkeraad tot de wederopne- ming besloten heeft, maar ten deze nog het oordeel der Gemeente af- wacht. En daarop volgt dan in de tweede plaats het eigenlijk gezegde Formulier der Wederopneming, dat enkele Zondagen later in den dienst gebruikt wordt. De Wederopneming zoowel als de afsnijding raakt het lichaam der Gemeente en mag daarom niet buiten de Gemeente om- gaan. Heeft dus de Kerkeraad besloten, dat er termen aanwezig zijn om een afgesneden broeder of zuster weer als lid der Gemeente te erkennen, en hem weer aan de voorrechten der heiligen deel te geven, dan moet de Gemeente dat weten en moet zij harerzijds getuigen, of haar geen bedenkingen tegen de uitvoering van zoodanig besluit bekend zijn. Het ware toch mogelijk, dat de Kerkeraad misleid was door een valschen schijn en dat er leden in de Gemeente waren die den afge- snedene beter kennende, in de overtuiging stonden, dat er van geen berouw sprake bij hem was. Daarom roept de Kerk de zoodanige Gemeenteleden dan op, om wat ze weten ter kennisse van den Ker keraad te brengen, en eerst als na afloop van den gestelden termijn gebleken is, dat uit den boezem der Gemeente geen bedenking tegen de Wederopneming is gerezen, gaat de Kerkeraad in tweede instantie hiertoe over. Dit eerste stuk is daarom uiterst kort en houdt niet anders in dan 1° mededeeling van des Kerkeraads voornemen om den afgesnedene weer op te nemen, 2° oproeping van Gemeenteleden die hiertegen be- zwaren hadden in te brengen, en 3° aanvankelijke opwekking tot dank- DE BAN EN WEDEROPNEMING. 51Q zegging voor de bekeering die plaats greep. Hierbij is het niet aan den predikant overgelaten, om zijn eigen woorden te kiezen, veel meer te improviseeren. Er dient zoo ernstig gewaakt te worden, dat juist bij zulke aangelegenheden, de keuze der woorden de juiste zij, datde kerken ook hiervoor een Formulier hebben opgesteld, en natuurlijk ver- stonden, dat de Dienaar zich van deze Formule bedienen zou. Ge- meenlijk had zulk een oproeping plaats enkele Zondagen voordat tot de bediening van het H. Avondmaal zou worden overgegaan. In de mededeeling zelve staat toch : ,,Dat de Kerkeraad den afgesnedene ten naasten reize, wanneer men des Heeren Avondmaal zal houden, be- geerde weder op te nemen". Voor de eigenlijke Wederopneming geeft het tweede Formulier drie onderscheiden stukken aan, le aanwijzing van den grond waarop de Wederopneming rust ; 2e die Wederopneming zelve ; en 3e dankzegging voor die Wederopneming. Het eerste stuk bedoelt wel te doen uitkomen, dat het niet te doen is om een gevoelsdaad of om gevoelsaandoeningen te wekken, maar om een daad van geestelijk recht. Dat komt uit op velerlei manier. In de eerste plaats wordt geconstateerd, dat uit den boezem der Ge meente geen bedenking of bezwaar tegen het voornemen van den Kerkeraad gerezen is. De Gemeente behoorde hierin gekend te worden. De Gemeente had recht tot medezeggenschap. Vast moest alzoo staan, dat dit recht der Gemeente geeerbiedigd is. En eerst nu, nadat bleek, hoe er uit den boezem, of gelijk men destijds zei, uit den schoot der Gemeente geen bedenking van overtuigenden aard is ingebracht, acht de Kerkeraad zich vrij en gerechtigd, om voort te varen tot wat hij zijn roeping acht. Het staat er met zoovele woorden : ,,Alzoo dan niemand iets voorgebracht heeft, waarom de voorzeide Wederopneming niet zoude behooren te geschieden, zoo willen wij nu tegenwoordiglijk daartoe besluiten". De Kerkeraad is nu vrij, om onbelemmerd te doen 520 DE BAN EN WEDEROPNEMING. wat hij in naam van Christus en krachtens de autoriteit die hij van Christus ontving, doen mag en moet. Ten tweede wordt nu aangegeven, dat de Kerkeraad deze bevoegd- heid in geestlijken rechte bezit. Wei raadpleegt de Kerkeraad de Ge- meente, maar hij ontleent zijn macht niet aan haar, maar aan haar Koning. Vandaar het beroep op hetgeen in Matth. XVIII door Christus zelf over het binden en ontbinden gezegd is. De daar door Christus aan de Apostelen verleende machtsbevoegdheid, om de zonde te bin- den en te ontbinden, wordt alzoo op den Kerkeraad zelven toegepast, en zonder aarzeling uitgesproken, dat het vonnis van den Ban, en evenzoo de vrijspraak en wederopneming, gelijk ze op aarde zijn uitgevaardigd, zoo ook gelden bij God. Het Formulier wil dus opzettelijk doen uit- komen, dat er niet maar een reglementaire handeling plaats grijpt, maar dat er geestelijk recht wordt gesproken, en dat hetgeen de Dienaar met de Ouderlingen in naam van Christus verricht, alzoo in de vierschaar Gods bevestigd wordt en vast ligt. Bij den Ban moet de zondaar weten, dat hij metterdaad onder het oordeel Gods viel, maar dan moet hij ook bij de Wederopneming verstaan, dat hij als nu inder- daad en waarheid weer in de heilgoederen der Gemeente deelt. Het Formulier wil dat hierover geen twijfel blijve hangen en spreekt het daarom zelfs tot tweemalen uit: 1° ,,De Heere Christus, Matth. XVIII, bevestigd hebbende het vonnis zijner kerk in de afsnijding der on- boetvaardige zondaren, verklaart terstond daarbij, dat al wat zijne Die- naars ontbinden zouden op de aarde, ontbonden zoude zijn in den hemel"; en 2° ,,ten anderen leert Christus in de voorzeide uitspraak dat het vonnis der ontbinding, hetwelk uitgesproken wordt over zulk eenen bekeerden zondaar, volgens Gods Woord, voor bondig en vast gehouden wordt door den Heere; waarom niemand die zich oprechtelijk bekeert, eenigszins behoort te twijfelen, of hij is gewisselijk van God in genade aangenomen, gelijk Christus aldus zegt: Zoo gij iemands zonden vergeeft, dien worden zij vergeven". Is nu hiermee de geestelijke rechtspositie vastgelegd, dan wordt in het derde stuk alsnu overgegaan tot de rechtshandeling hierin be- staande, dat de persoon die buiten de Gemeente stond, omdat hij er uit gezet was, in de Gemeente weder wordt opgenomen. Hier wordt als eisch gesteld, dat de persoon zelf, wien het aangaat, bij deze handeling tegenwoordig zij en er deel aan neme. Dat hij toch zijn schuld aan den Kerkeraad beleden heeft, is niet genoeg; hij heeft door zijn wangedrag de geheele Gemeente smaad aangedaan, en daarom is hij gehouden in het midden der Gemeente zijn schuldbelijdenis en DE BAN EN WEDEROPNEMING. 521 zijn betuiging van boete en berouw te heihalen. De Dienaar die voorgaat, noodigt hem alsdan uit, voor het oog der Gemeente te willen opstaan en te willen antwoorden op de vraag die hem zal worden voorgelegd. Welbezien zijn het meerdere vragen, maar om het toch reeds zoo pijnlijke van deze vragen niet noodeloos nog pijn- lijker te maken, is het al in een vraag saamgevat. Hetgeen in die,vraag vervat is, komt neer op deze vijf punten: 1° moet hij betuigen oprecht berouw te gevoelen niet alleen over zijn zonde, maar ook over de hardnekkigheid, waarmee hij zich onberouwelijk in zijn zonde gehand- haafd heeft; 2° moet hij erkennen, dat zijn afsnijding van de Gemeente rechtvaardig is geweest; 3° moet hij belijden te gelooven, dat Christus hem vergeven heeft; 4° moet hij beloven voortaan in alle Godzalig- heid te zullen wandelen; en 5° verklaren dat het zijn begeerte is weder in de Gemeente te worden opgenomen. Een geloofsbelijdenis wordt niet afgenomen. Wei toch staat de wederopneming in de Gemeente feitelijk gelijk met de opneming in de Gemeente van de Catechumenen, maar het is weder-opneming. De delin quent is lid der Gemeente geweest, hij was tot het Avondmaal toegelaten, hij had aan den heiligen Disch aangezeten. Te zijnen opzichte is alzoo niet anders noodig, dan dat hetgeen tusschen hem en de Gemeente was komen te liggen, weer worde weggenomen. Daardoor wordt de gemeenschap hersteld en leeft dus ook zijn vroegere geloofsbelijdenis weer op. Hierbij zij opgemerkt, dat het Formulier niet spreekt van dwaling, maar uitsluitend van zonde, en aldus niet slaat op het geval dat iemand door verregaande ketterij den naam des Heeren beleedigd had. Ook wijst de vermelding van de medezuster, naast den mede- broeder, er wel op welke zonde men hier in 't bijzonder op het oog had. Volledig is dit natuurlijk niet. Theoretisch is het niet gelijk het behoort. Afsnijding kan zoowel tengevolge van ketterij, als van zede- lijk vergrijp volgen, en het Formulier had ook hierop bedacht moeten zijn. Practisch daarentegen is dit niet noodig geacht, daar men op het stuk van de leer zeer toegevend was, en feitelijk schier uitsluitend met zedelijke ruwheden te kampen wist. Heeft nu de gegadigde breeder of zuster op deze vraag in het mid den der Gemeente met een : Ja ik, geantwoord, dan gaat de Dienaar niet met ik, maar met een plechtig wij tot de wederopneming over. Dat wij sluit dan in den Kerkeraad en de Gemeente, en de Dienaar die het Formulier leest, is hierbij slechts de tolk van zijn broeders. Hij verklaart dat hij met deze leden van den Kerkeraad en met de broeders en zusters uit de Gemeente, walhier vergaderd is in den 522 DE BAN EN WEDEROPNEMING. naam en de macht des Heeren Christus," om in die hoedanigheid en onder die autoriteit de afsnijding voor opgeheven te verklaren ; hem of haar weder in de gemeenschap der Gemeente op te nemen, zoodat hij weer aan alle heilgoederen der Gemeente en aan de heilige Sacra- menten deel erlangt ; en hij bidt hem of haar toe, dat de eeuwige God den gevallene en weeropgerichte ten einde toe moge behoeden in Christus. Na die uitspraak van het vonnis der vrijspreking volgt dan een tweeledig vermaan, het eene dat zich richt tot den wederopgenomene, en het andere dat de Gemeente op het oog heeft. In het vermaan tot den begenadigde klinkt het zeer innemend, dat hij begroet wordt als ,,mijn lieve broeder," en doet het weldadig aan, dat het aan het slot heet : ,,Heb Christus zeer lief, want u zijn vele zonden vergeven." En gaat de Dienaar dan er toe over, om ook de Gemeente te vermanen, dan is dit vermaan kort maar zaakrijk en houdt deze drie punten in : le dat men den wederopgenomene als een broeder ontvangen zal ; 2e dat men met Gods engelen blijdschap zal gevoelen over zijn be- keering ; en 2e dat men hem niet langer als een vreemde zal bejegenen, maar als een ,,medeburger der heiligen en een huis- genoot Gods." Hierop volgt dan tenslotte het gebed en de dankzegging, evenals gemeenlijk in onze Formulieren besloten met het Onze Vader. Te lang is dit Formulier niet. Naar luid van dit Formulier kan de geheele handeling in een kwartier voltooid zijn. Langer mocht ze dan ook niet duren, om de Bediening van het Heilig Avondmaal niet te laat te laten worden. Zeer wel kan dan ook de handeling met den lofzang van de Gemeente zelve besloten worden, en de tijd hiervoor ware te vinden, zoo men uit de onderscheidene stukken van het Formulier de wel wat lange zinnen in woordenrijkheid besnoeide en zoo bijv. de vermelding van den Corinthier geheel wegliet. Sterk spreekt in dit Formulier het gevoel van saamhoorigheid van de Gemeente onderling ; wat natuurlijk alleen in kleinere Gemeenten en in kerspel- kerken alzoo denkbaar is. En stellig getuigt het tegen den tegenwoor- digen toestand, dat er bijna geen afsnijding meer voorkomt ; dat er daarom zoo goed als nimmer een wederopneming kan plaats hebben ; en zulks niet omdat er geen ketterijen of ergerende zonden meer voorkomen, maar omdat wie doolt en zondigt, eenvoudig afzwerft en zich van de Gemeente afscheidt, wat dan ruwweg heet dat men zich laat schrappen van het lidmatenboek. Een uitwendige manier van handelen en van spreken, die maar al te zeer toont wat verlies aan DE BEVESTIGING IN HET AMBT. 523 innigen samenhang in het geestelijk lichaam der Gemeente we gele- den hebben. CXXIII. De Bevestiging in het Ambt. Tweeerlei bevestiging heeft onze Liturgie in Formulieren vervat; eerst afzonderlijk voor de Dienaren des Woords, en daarna gemengd voor de Ouderlingen en Diakenen saam. Dit moest, om den dienst van Woord en Sacrament meer rechtstreeks aan Christus te binden. Het H. Avondmaal is en blijft middenpunt in den Eeredienst De H. Doop ontsluit den weg tot het Avondmaal en is zelf Sacrament. Dan volgt de aanneming, die den toegang tot het H. Avondmaal vrij maakt. Daarop komt de bediening van het Avondmaal zelf. Hier sluit zich aan de Ban en de Wederopneming, die evenzoo rechts- streeks met het Avondmaal in verband staan. En nu komt daarbij de Bevestiging in het ambt, die de personen aanwijst en wijdt, die in den naam van Christus en naar Zijn macht het Avondmaal in het midden der Gemeente bedienen zullen. Vanzelf slaat deze Bevesti ging ook op de bediening van het Woord, van de kerkregeering en van de Diaconie, maar toch met het oog op het Avondmaal komt dit het sterkst uit ; en wel om de boven reeds aangegeven reden, dat bij de Bediening van het Woord de afzonderlijke roeping voor de prediking zich nog verklaren laat uit de speciale opleiding, die de theoloog ontving ; een opleiding die hem wetenschappelijk tot hooger stand verhief en hierdoor op zichzelf reeds van de enkel regeerende ouder- lingen onderscheidde. Voor wat de Bediening van het Woord aangaat, zou men daarom nog kunnen zeggen, dat de bijzondere positie van den Dienaar ontleend is aan het onderscheid dat in zijn persoon is gelegen ; maar juist dit geldt niet het H. Avondmaal. Voor de bediening van het Avondmaal is geen de minste voorbereiding noodig. Ze gaat zoo eenvoudig toe, dat ieder gewoon lid der kerk er bekwaam toe zou zijn, vooral zoo men zich aan het Formulier houdt en geen toespraken houdt. Is nu desniettemin de bediening van de heilige Sacramenten aan ieder ander, zelfs aan ouderlingen en diakenen, ontzegd, en uit- sluitend aan den Voorganger der Gemeente opgedragen, dan voelt ieder hoe hier het onderscheid niet opkomt uit iets bijzonders in den 524 DE BEVESTIGING IN HET AMBT. persoon, maar uitsluitend uit de opdracht. En daar nu die opdracht niet anders aan den Voorganger kan toekomen dan door Christus, zoo ligt in het onderscheiden ambt van den Voorganger duidelijk uitgesproken, dat het Christus zelf is, die door Zijn Dienaar, in het midden der Gemeente, zijn heiligen Disch aanricht. Op tweeerlei moet daarom hier gelet. Ten eerste hierop, dat er ambtsdragers in de Gemeente zijn, die hun roeping niet aan de Gemeente, maar aan Christus ontleenen ; en ten tweede dat onder deze ambtsdragers de Bedienaars van het Woord en het Sacrament een eigen, bijzondere en hooge plaats innemen. Dit nu raakt den Eeredienst. Wanneer er een Voorlezer, Voorzanger of Koster optreedt, wordt hij wel aangesteld, maar niet in het midden der Gemeente bevestigd, omdat zijn aanstelling niet uit het heilige opkomt. Wel zijn ook deze personen in het heilige bezig en dienende, maar hun aanstelling is niet een kanaal, waardoor het heilige zich voort- beweegt. Deze last van aanstelling geldt evenzoo bij den Dienst des Woords, maar wordt hierbij toch minder gevoeld. Sterk daarentegen wordt het gesteund bij het Avondmaal. Bij het Avondmaal toch moet brood en wijn in naam van Christus worden uitgedeeld, en hiertoe is alleen ge- rechtigd hij, die hiervoor van Christus opdracht ontving. Die opdracht alleen maakt het Avondmaal mogelijk. Zonder die opdracht kan men wel zich aan een tafel zetten, brood en wijn uitdeelen en Jezus' eere zingen, maar dit al maakt den dienst nog niet tot een Avondmaal. Avondmaal is er alleen zoo Christus zijn werking doet onder het ge- bruik door de leden van spijs en drank, als doelende op zijn vleesch en bloed ; en die werking nu heeft dan alleen plaats, als een door Christus zelf daartoe verordend persoon de teekenen aan den Disch uitdeelt. Het staan in het ambt en het handelen naar eisch van dit ambt, is hier derhalve een onmisbaar bestanddeel van het heilige zelf. Er ontbreekt iets aan het organisch leven der Gemeente, zoolang de op dracht van Christus' wege niet is gegeven, en er geen persoon is die alzoo het Sacrament bedienen kan. En vandaar nu komt het, dat de instelling van zulk een persoon in zijn ambt niet maar een administra- tieve zaak is, maar thuis hoort in het heilige. Als bovendien allerlei andere personen worden aangesteld, draagt deze hun aanstelling niet dan een administratief karakter en gaat daarom buiten de vergadering der geloovigen om. Doch bij de inzetting met name van een Voorganger, in het ambt valt dit administratieve weg en treedt het heilige in de plaats, omdat door zijn inzetting de mogelijkheid in de Gemeente geboren DE BEVESTIGING IN HET AMBT. 525 wordt om de bediening van het Avondmaal te doen plaats hebben en door die bediening de werking van Christus op onze zielen te doen uitgaan. Hierop moest destijds daarom vooral nadruk worden gelegd, omdat de Anabaptisten het bestaansrecht der ambten bestreden. Onnatuurlijk was dit niet. Onder de leiding van Rome had het ambt in de Kerk allengs zulk een karakter aangenomen, datde geloovigen werden terug- gezet en in de macht der ambtsdragers gevangen waren. Hiertegen verzette men zich, maar overdreef, ging te ver en schudde met het bad het kindeke uit. De Anabaptisten zagen niet in, dat het ambt bestaan had lang eer de Roomsche voorstelling van den Clerus was opgekomen. Ze hadden er daarom geen oog voor, dat in het ambt, gelijk het destijds bestond, twee elementen scholen, ten eerste het goede, noodige en Schriftuurlijke element, dat er van den oorsprong der kerk af in bestaan had en behouden moest blijven, en ten anderen hetgeen misbruik er aan had toegevoegd. En in plaats van nu deze beide elementen te scheiden, het goede te zuiveren en te beveiligen, en het door misbruik ingeslopene er uit te verwijderen, meenden ze het veiligst te gaan met heel het ambt te niet te doen, en eenvoudig als breeders saam te leven. Van een kerk in eigenlijken zin wilden ze dan ook niets weten. Nu nog noemen de Doopsgezinden ten onzent zich een Societeit en geen Kerk. Alle band moest losgemaakt, ieder moest op zichzelf staan, zoo er banden waren, moesten die louter geestelijk blijven, en elke uitwendige vorm moest worden uitgebannen. En te meer neigden ze hiertoe, toen ze zagen hoe in de Engelsche kerk het Bisschoppelijk stelsel gehandhaafd bleef, en hoe in Duitsch- land en in de Scandinavische landen de Luthersche practijk toch weer een opvatting van het ambt in zwang bracht, die zelfs een episcopaat van de Vorsten in het land toeliet. Men waagde er liever alles aan, dan dat men den weg insloeg, waarlangs het clericalisme weer zou kunnen binnensluipen, en al was het onverstandig en onbezonnen men kan het toch verklaren, dat zij in den eersten aanloop te ver gingen en de waarheid, die in het ambt ligt, niet erkenden. Juist daarom echter voelden de Gereformeerde kerken te meer haar roeping, om de positie van het ambt in het midden der Gemeente ongeschonden te bewaren en door plechtige bevestiging van de ambtsdragers het ambt in het heilige zelf in te schakelen. Zeker, de Christus had gezegd : ,,Een is uw Meester en gij zijt alien breeders", doch dit was gezegd tot de jongeren toen Christus nog bij hen was, en eer Hij van hen scheidde, had hij zelf het ambt onder hen inge- steld, ze als apostelen aan het hoofd van de jonge Gemeente ge- 526 DE BEVESTIGING IN HET AMBT. plaatst, en deze apostelen hadden weer op hun beurt Voorgangers aangesteld in de onderscheiden plaatsen waar een kerk gesticht werd. Er was alzoo geen sprake van, dat met de apostelen het ambt zou zijn uitgestorven. Van tweeen een toch : of door Dienaren onder zich aan te stellen, zijn de apostelen tegen Jezus' bedoeling ingegaan, en dan zijn ze valsche apostelen geweest: of, zoo ze echte apostelen waren, heeft hun daad van aanstelling gezag, hebben ze door die aanstelling van Voorgangers in naam van Christus en krachtens zijn hooge autoriteit gehandeld, en staat het alzoo vast, dat het ambt van Voorganger moet worden bestendigd. Het opmerkelijkst is hierbij dan ook, dat de Doopsgezinden zelve van lieverlede weer tot de aan stelling van Voorgangers zijn overgegaan ; dat niet maar een eigener beweging optredende broeder hun godsdienstoefeningen leidt, maar een daartoe verkozen persoon ; en dat deze Doopsgezinde predikanten, onder den drang en den dwang der historic, in het besef der Ge- meente allengs geheel dezelfde plaats zijn gaan innemen als de predikanten onder de Gereformeerden. Zoo was het echter in de dagen toen onze Formulieren werden uitgevaardigd, nog niet. Toen bestond de tegen- stelling nog tusschen den ,,broeder" der Dooperschen en den ,,Dienaar des Woords" bij de Gereformeerden, en hieruit verklaart het zich, dat onze Kerken en het Formulier van Bevestiging er prijs op hebben gesteld, zelfs eenigszins breedvoerig van de instelling van het ambt te handelen. Het heet dan ook in het Formulier der bevestiging van predikanten : ,,Daartoe zult gij, N, en alien die hier tegenwoordig zijt, voor alle dingen aanhooren uit den Woorde Gods eene korte ver- klaring van de inzetting en het ambt der Herders of Dienaren des Woords". Toch was de handhaving van de instelling van het ambt nog niet genoeg. Naar twee zijden toch moest tegen misbruik bij het ambt gewaakt worden. Eenerzijds behoorde wel te worden toegezien, dat de Dienaar des Woords niet weer een paus in de Gemeente werd, en anderzijds moest er evenzoo op gelet worden, dat het ambt van den Dienaar des Woords niet in het ambt van den Opziener verliep. De predikant mocht niet alleen blijven staan; er moesten hem ouder- lingen worden toegevoegd ; maar ook van den anderen kant, het ambt van Dienaar des Woords mocht niet met dat van de ouderlingen ver- eenzelvigd worden. Voor de uitdeeling van de middelen der genade moest een eigen orgaan in de Gemeente behouden blijven. Dit nu oordeelden onze vaderen het beste te doen uitkomen, zoo ze voor de bevestiging van de predikanten en die der overige ambtsdragers twee DE BEVESTIGING IN HET AMBT. 527 afzonderlijke Formulieren opstelden. Hierdoor ontgingen ze de moei- lijkheid, om al te scherp de mindere en lagere positie van de ouder- lingen te doen uitkomen. Geheel gezwegen kon hier niet van worden, zooals dan ook niet geschied is, maar de vergelijking viel uit, nu de beide Formulieren een eigen karakter dragen, en juist de vergelijking kon hier aanstoot geven en kwetsen. Een punt dat juist daarom te gevoeliger was, omdat het meest onder den invloed der predikanten was, dat deze Formulieren tot stand kwamen. Nu betraden onze kerken door het ambt van Dienaar en ouderling te onderscheiden, ongetwijfeld den juisten weg. Beide ambten zijn niet een. Alleen maar, het was een waagstuk, om dit onderscheid met bepaalde woorden uit de Sennit scherp ten voile af te teekenen. Straks ziet ge aan den Stengel zeer duidelijk het onderscheid tusschen bloem en blad, maar bij het eerste kiemen en botten van den Stengel zit blad en bloem nog ineengevlochten. En zoo ook was het hier. In den eersten aanvang was alles nog een. Zelfs het Diaconaat school nog in het apostolisch ambt. Eerst van lieverlede heeft de practijk de differentieering tot verdere ontluiking en ontplooiing gebracht, en doen uitkomen wat er in beginsel van meet af inzat. Doch juist daarom is het zoo moeilijk, aan de eerste praktijk der Gemeente woorden te ontleenen om de latere organisatie duidelijk uit te drukken. Vaak sprak men wel van leerende en regeerende ouderlingen, maar scherp door te voeren was ook dit niet. Ook de ouderling kan wel ter dege leeren, al is het niet in de bediening van het Woord, en de Dienaar des Woords is allerminst buiten de kerkregeering gesloten, veelal presideert hij juist de vergaderingen van den Kerkeraad. Het principieele onder scheid tusschen beide ambten ligt in wat we boven aangaven, dat het werk van den Christus zelven in de bediening van het Woord en in de bediening van het Sacrament gebonden is aan de bediening van den daartoe aangestelden ambtsdrager ; reden waarom deze alleen beide bedienen kan en er zonder hem noch Doop noch Avondmaal denk- baar is. Doch natuurlijk vloeien hieruit ook verdere gevolgen voort, en waar het er op aankwam, om de verhouding tusschen beide soorten van ambtsdragers naar behooren af te bakenen, dient erkend te worden, dat onze Vaderen in deze Formulieren van Bevestiging hierin niet ongelukkig geslaagd zijn. Alleen zij nu reeds opgemerkt dat hetstel- lig beter ware geweest, ouderlingen en diakenen niet saam te nemen. Beide ambten loopen te zeer uiteen. Zoowel het eene als het andere ambt zoude dan ook beter tot zijn recht zijn gekomen, zoo men voor beide bevestigingen een afzonderlijk Formulier had opgesteld. Vooral 528 DE BEVESTIGING IN HET AMBT. het Diaconaat heeft door de samenvoeging geleden. Hierbij verlieze men echter niet uit het oog, dat het Diaconaat toen pas opnieuwwas ingesteld, en dat er van een diepere opvatting van het Diaconaat dan die van gewone armenverzorging, destijds moeilijk sprake kon zijn. CXXIII. De Bevestiging in het Ambt. (Vervolg) Feitelijk komt het derhalve altoos weer neder op de vraag, of de inzetting in de bediening van het ambt is een Sacrament, een bloot menschelijke aanstelling, of een opneming door Christus in heiligen dienst. Rome stelt het eerste, de Anabaptisten, voorzoover ze in een ambt verliepen, het tweede, de Gereformeerden het derde. Door de Ordening tot een Sacrament te verklaren, sprak het Concilie van Trente uit, dat door de Ordening een geestelijke qualiteit aan de ambtsdragers werd meegedeeld. Er werd hier een geestelijk element toebedeeld, dat een leek niet bezat. Dit geestelijk element kwam hun toe van den Heiligen Geest. En als dit geestelijk element iemand eenmaal was toebedeeld, dan verloor hij 't nimmer. Het was onuitroeibaar en onvernietigbaar. Vandaar dat volgens deze theorie, een eenmaal ge- ordende, ook al viel hij af van 't geloof, en al verviel hij in nog zoo slecht leven, toch tot aan zijn dood toe dit geestelijk element en deze Sacramenteele hoedanigheid behield. Geheel ten onrechte plaatste men nu hiertegenover van Doopersche zijde de meening, dat er eigenlijk geen ambt in de kerk was, ja, dat men zelfs niet van een kerk mocht spreken ; en de latere secten, die zich wel genoodzaakt zagen toch predikers aan te stellen, maakten er nu van dat deze predikers wel wettiglijk in hun ambt konden beroepen worden, maar dat dit ambt hun niets aanbracht, en geen andere beteekenis had dan die van elke andere aanstelling in eenig officie bij particulieren of ook de Overheid. Tegen beide deze uitersten nu hebben de Gereformeerden zich verzet. Wel neigde Zwingli naar de sectaire opvatting, maar Calvijn en zijn getrouwen zijn nooit dien doolweg mee opgegaan. Steeds is onzerzijds beleden, dat het ambt in Christus' Kerk wel terdege een macht vertegenwoordigt, die door niets anders kan ver- vangen worden, en evenzoo dat het Sacrament wel wezenlijk een exhibitieve beteekenis heeft ; d. w. z., dat er wel wezenlijk in het DE BEVESTIGING IN HET AMBT. 529 Sacrament een mededeeling van een geestelijk element plaats grijpt. Hierin echter stelden zij zich tegen Rome over, dat zij de werking van den geestelijken factor niet van den ambtsdrager, maar van Christus lieten uitgaan. Tweeerlei opvatting is hier natuurlijk mogelijk. Men kan staande houden dat de geestelijke werking van het Sacrament den gedoopte of den Avondmaalganger toekomt door den Bedienaar, met dien verstande, dat Christus aan den Bedienaar zulk een macht ver- leent, en dat de Bedienaar deze macht laat werken op den persoon die het Sacrament zoekt. Doch dit werd onzerzijds ontkend, en daaren- tegen gesteld, dat de geestelijke werking op den persoon die het Sacrament ontvangt, rechtstreeks van Christus uitgaat, maar dat deze werking gebonden is aan de voorwaarde, dat er een zij, die, in ge- hoorzaamheid aan Christus' installing, het Sacrament bedient, en een tweede die het Sacrament in den geloove begeert. Volgens de door ons verworpen voorstelling gaat de werking van Christus op den Bedienaar uit, en van den Bedienaar op de geloovigen. Naar onze overtuiging moet wel de Bedienaar de voorwaarden vervullen die Christus beval, maar gaat de werking rechtstreeks van Christus op de geloovigen uit. Het is er mede als met de electrische vonk. Die vonk vuurt niet, tenzij het daarvoor noodige toestel is opgezet en er iemand zij die de negatieve en positieve kracht op elkaar doe werken. Maar als dan die vonk vuurt, gaat dit vuur niet uit van den des- kundige, die beide in rapport brengt, maar eeniglijk van de elementen waaruit de electriciteit opkwam. Zoo blijft dus onze stelling, dat het Sacrament niet tot stand komt zonder den Bedienaar, maar dat het daarom allerminst tot stand komt door den Bedienaar. Verschijnt de Bedienaar niet, dan kan er geen Sacramenteele werking plaats hebben, maar al voegden twaalf Bedienaren zich saam, toch kunnen zij zelven nooit de geestelijke werking te weeg brengen, die alleen van Christus zelf in de geloovigen kan uitgaan. Dit verschil nu beheerscht geheel de positie van den kerkelijken ambtsdrager. Wie acht dat een Sacramenteele werking door den Bedienaar tot stand wordt gebracht, moet wel onderstellen, dat Christus aan den Bedienaar hiertoe de mystieke kracht, het geheimzinnige vermogen heeft ingeplant. Hij daarentegen, die de Sacramenteele werking van Christus zelf laat uitgaan, kan in den Bedienaar niet anders zien dan den last- hebber van Christus, die in gehoorzaamheid zich voor Hem heeft te buigen, en te doen en te spreken heeft datgene wat Christus bevolen heeft, niet alsof dit een magisch middel was waardoor het Sacrament zijn kracht oefent, maar als de voorwaarde waaraan Christus zich zelf 34 530 DE BEVESTIGING IN HET AMBT. gebonden heeft, om niet anders dan wanneer de Bedienaar dit alles alzoo doet, zijnerzijds een geestelijke werking te laten uitgaan naar het hart der geloovigen. Naar het gevoelen van de Sectarissen is het Sacrament niets dan een kerkelijke plechtigheid, waarmee geen geeste lijke werking tot stand komt. Het Concilie van Trente beleed, evenals wij belijden, dat er wel wezenlijk een geestelijke werking plaats grijpt, en ook hierin gaan we saam, dat naar beider gevoelen de werking ten principale van Christus uitgaat. Daarentegen gaan we hierin uiteen, dat Rome de geestelijke werking van Christus op een ambtsdrager en van den Bedienaar door het teeken op de geloovigen laat uitgaan, terwij wij steeds staande hielden, dat de geestelijke werking op de geloovigen alleen van den Christus uitgaat, maar onder beding, dat door den Bedienaar voldaan zij aan den eisch dien Christus hem gesteld heeft. Als er concert is, zet de orchestmeester door de beweging van zijn stok alle instrumenten in beweging en maakt dat de tonen ruischen, maar daarom komt de muziek niet uit dien strijkst^ok, doch uit de instrumenten. En zoo ook is het hier. Als de Bedienaar alles bereid heeft, en de teekenen naar bevel van Christus uitdeelt aan de ge loovigen die aanzitten, dan heeft de geestelijke werking plaats die van Christus uitgaat, maar nooit mag daarom gezegd, dat de Bedienaar door zijn uitdeelen de geestelijke werking voortbrengt. Hij brengt zoo min iets voort als de strijkstok in het concert, en toch is hij het, die de geestelijke werking mogelijk maakt, juist zooals zonder den orchest meester en zijn strijkstok de muziek niet speelt. Het duidelijkst teekent dit verschil zich af in den nooddoop. Gaat de werking rechtstreeks van den Christus uit, en is die werking aan niets gebonden, dan aan de bepalingen die de Christus er zelf voor heeft ingesteld, dan blijft de Christus vrij zijn werking ook dan te doen plaats hebben, zoo buiten menschenschuld de door hem gestelde voorwaarden niet konden vervuld worden. Neemt men daarentegen aan, dat de Sacramenteele werking uitgaat van de Teekenen die de Bedienaar hanteert, dan ligt het in den aard der zaak, dat men, zoo op een gegeven oogenblik de Bedienaar niet tegenwoordig kan zijn, teruggaat op de teekenen, en deze desnoods door een ander laat bedienen. Dat ook de Lutherschen op dezen nooddoop gesteld bleken, toont hoe ook zij het rechtstreeksch karakter aan de geestelijke wer king in het Sacrament van Christus uitgaande, niet tot zijn voile recht lieten komen. Wij daarentegen wezen steeds dit hulpmiddel af. Gaat de werking in Doop en Avondmaal toch rechtstreeks van den Christus uit, dan is de Christus ook machtig om, moet het, zonder de Sacra- DE BEVESTIGING IN MET AMBT. 531 menteele teekenen zijn werking te doen plaats hebben. Geen ander, Hij zelf heeft de bedingen voor het Sacrament vastgesteld. Ons bin- den ze dus; niet Hem. En Hij blijft machtig om ook zonder de teekenen te doen, wat anders met de teekenen plaats grijpt, zoo dikwijls de Sacramenteele actie en haar bediening, baiten menschenschuld, op een ge- geven oogenblik waarop de dood dreigt, niet van een ambtsdrager te verkrijgen is. Zoo moet men altoos op het Sacrament teruggaan, om de juiste positie van den Bedienaar in de kerk van Christus tot klaarheid te brengen. Wei toch kan men tot hetzelfde resultaat komen, zoo men niet uitgaat van de Bediening van het Sacrament, doch van die van het Woord, maar bij het Woord springt de tegenstelling niet zoo helder in het oog, omdat in wat de menschelijke Bedienaar spreekt, het onderscheid tusschen het Woord van God en 's menschen woord niet zoo gemakkelijk is vast te stellen. Toch was het natuur- lijk, dat in de eeuw der Reformatie onzerzijds met opzet het Sacra ment eenigszins teruggedrongen en op de Bediening van het Woord meer de nadruk is gelegd. Altoos spreekt men van de Bediening van het Woord en de Sacramenten, nooit van de Bediening van de Sacra- menten en het Woord. Altoos gaat het Woord voorop en volgen de Sacramenten als aanhangsel, of gelijk men niet ongaarne het formuleert: als het zegel op het Woord. Een herder werd dan ook al spoedig onder ons als ,,Dienaar des Woords" benoemd, zonder dat de Sacramenten er zelfs bij genoemd werden. Voegde men nog iets bij het woord ,,Herder," dan heette de Bedienaar ,,Herder en leeraar," wat eveneens op de bediening van het Woord zag. Ook de naam van predikant doelt op 't zelfde. Prediken is het Woord bedienen, en van het Sacrament werd niet gerept ; in overeenstemming waarmee in het Formulier van Bevestiging dan ook van de bediening van de Sacramenten eerst in de derde plaats sprake komt. Als eerste deel van de taak des predikers wordt gevraagd de Bediening van het Woord, als tweede deel de Bediening der gebeden, en daarna wordt eerst als derde deel de Bediening van het Sacrament hieraan toegevoegd, gevolgd van het vierde of laatste deel, dat gezocht werd in de regeering van de kerk van Christus en in de handhaving der Tucht. Doch al kon dit destijds moeilijk anders, omdat onder Rome juist het omgekeerde had plaats gegrepen en de Bediening van het Sacra ment in de Mis schier geheel de prediking of de Bediening van het Woord opzij had gedrongen, toch kan kwalijk ontkend, dat dit leggen van zoo eenzijdigen nadruk op het Woord, kerkontbindend gewerkt 532 DE BEVESTIGING IN HET AMBT. heeft. Al was het toch in het algemeen genomen voorieder duidelijk, dat er een Woord van God tot ons menschen is uitgegaan, dat dit Woord van God ons uit de Schrift tegenklinkt, en dat de Dienaars in last hebben dit Woord Gods uit de Schrift tot de geloovigen te bren- gen, om hen te sterken in hun geloof, Godzaliglijk te doen leven en te troosten onder hun kruis, — de uitvoering van dien last verlokte er zoo licht toe, om hun eigen woord voor het Woord Gods in de plaats te doen treden. Men waande dan gedekt te zijn, zoo men maar een tekst uit de Schrift koos en nu over dien tekst zijn eigen denk- beelden gaf, of desnoods dien tekst slechts als motto nam, omallerlei wijsgeerige gedachten aan de Gemeente op te dringen. Dit nu had natuurlijk met een Bediening van het Woord Gods niets uitstaande en leide er consequent toe, dat de kansel van Christus' kerk het spreek- gestoelte werd, vanwaar allerlei geesteskinderen hun eigen theorien aanbevalen en hun eigen geestelijke verzinsels uitstalden. Juist hierdoor zijn dan ook reeds spoedig allerlei ketterijen in Christus kerk binnen- geslopen, en is men nu reeds zoover gekomen, dat het nog altoos Bediening des Woords heet, ook al»is het dat geheel ongeloovige pre- dikers den kansel beklimmen, ja, zelfs socialistische predikers van den geest naar de stof lokken. De uitdrukking ,,Woord Gods" is nu een- maal een te rekbaar begrip, om aan de kerk genoegzame vastheid in haar samenstelling te geven, en steeds meer zal blijken, dat de Gere- formeerde kerken de constitutie van het kerkelijk leven niet weinig verzwakt hebben, door het Sacrament naar de derde plaats te schuiven en schier heel het kerkelijk leven aan de Bediening van het Woord op te hangen. lets, waar dan bij kwam, dat de Bediening van het Woord tevens de problemen van de opleiding in het leven riep, en niet zelden het gevaar opleverde dat de wetenschap zich aanstelde als rechter over het geloof. cxxv. De Bevestiging in het Ambt. (Vervolg.) Deze eenigszins breede uiteenzetting van de positie der Dienaren was hier eisch, omdat in ons Formulier van Bevestiging duidelijk te bespeuren valt, welk een plaats dit vraagstuk in de dagen toen dit Formulier is opgesteld, in de overleggingen der geesten innam. Had DE BEVESTIGINO IN HET AMBT. 533 men thans het Formulier op te stellen, of ware de tijd rijp om het in nieuwen vorm te gieten, zoo zou dit Formulier stelliganders luiden dan nu, en zou allicht hetgeen op de positie van het ambt betrekking heeft, korter zijn afgedaan en daardoor juist krachtiger zijn uitgespro- ken. Uit het Formulier blijkt aanstonds, dat de inzetting in het ambt iets is, dat moet plaats grijpen in het midden der Gemeente, maar toch zoo dat het de Kerkeraad is, die hierbij handelend in de vergadering der geloovigen optreedt. Duidelijk onderscheidt de Kerkeraad zich van de Gemeente door te zeggen : ,,Geliefde Broeders, het is u bekend, hoe wij nu, tot drie onderscheidene reizen, de naam van onzen mede- broeder N. hier tegenwoordig, openlijk voorgesteld hebben, omtever- nemen of iemand wat had, hetzij zijne leer of zijn leven aangaande, waarom hij niet zoude mogen bevestigdwordenindenDienstdesWoords". Door dit spreken van Wij, onderscheidden toch de ambtsdragers zich van de overige geloovigen, die in het ambt staan, en ze verschijnen voor Gemeente als een corps, dat met macht bekleed is. Ze verklaren toch dat zij een Dienaar beroepen hebben en dat ze dezen beroepen Dienaar her- haaldelijk aan de Gemeente hebben voorgesteld, om te vernemen of er ook wettelijke redenen mochten zijn waarom deze beroeping niet zou kunnen doorgaan. Bezwaren niet ingekomen zijnde, treedt de Kerkeraad dan nogmaals met zijn : Wij op, en verklaart als nu, dat hij hierom zal voortvaren tot de bevestiging. Niet de Gemeente zal be- vestigen, maar de ambtsdragers zullen dit doen. ,,Het is nu alzoo, dat ons niemand is verschenen die iets wettigs voorgebracht heeft tegen zijnen persoon; waarom wij thans in den naam des Heeren zullen voortvaren tot zijne bevestiging". De beroepen predikant is natuurlijk tegenwoordig, en nu wordt hem en de Gemeente aangezegd, dat ze hebben aan te hooren een korte verklaring van de inzetting en het ambt der Herders of Dienaren des Woords. Op zich-zelf is dit niet noodzakelijk. Thans zou men het kunnen weglaten. Die korte verklaring is hier zelfs hoofdzaak, zoo zelfsdat uit Ephese IV een breede zinsnede wordt aangehaald, enkel om daarop te kunnen laten volgen: ,,Daar zien wij, dat de Heilige Apostel onder anderen zegt, dat het Herdersambt eene instelling van Jezus Christus is". Daar op volgt dan de teekening van het ambt in het beeld van den Herder, en wordt niet uit de Schrift als zoodanig, maar uit de idee van den Herder de taak van den Dienst afgeleid. Vreemd genoeg wordt deze 534 DE BEVESTIGING IN HET AMBT. afleiding van de taak uit den naam van Herder zelf met zoovele woor- den te kennen gegeven: ,,Wat nu dit heilig ambt medebrengt, kunnen we lichtelijk uit den naam zelven afleiden". En dan wordt weer alle nadruk op het Woord Gods gelegd. Het Woord Gods is eenerzijds de weide, waarin de goede Herder de kudde weidt, en anderzijds de staf waarmee de Herder de kudde leidt en regeert; een niet zeer schoone opvatting van hetzelfde beeld in tweeerlei zin. Hieruit nu, dat de naam van Herder weiden en leiden bedoelt, wordt alsnu afgeleid, dat alzoo de eerste zorg van den Dienaar is om der Gemeente het Woord van God te brengen, en dat geschiedt in termen, die rijk opgevat en met nauwkeurigheid gekozen zijn. Er mag geen sprake zijn van ge- leerdheid of eigen phantasie. Er is een Woord van God dat ons moet beheerschen in ons in- en uitwendig leven, en dat Woord moet daarom ,,de Dienaar aan de Gemeente toeeigenen, zoo in het gemeen als in het bijzonder, tot nuttigheid der toehoorders, met onderwijzen, vermanen, vertroosten, en bestraffen, naar eens iegelijks behoefte, verkondigende de bekeering tot God en de verzoening met Hem door het geloof in Jezus Christus, en wederleggende met de Heilige Schrift alle dwalingen en ketterijen, die tegen deze zuivere leer strijden." Hierbij echter had men het moeten laten, of althans slechts in het gemeen en met een enkel woord moeten herinneren, hoe hoog ook de Schrift aan den Dienaar den eisch voor zijn bediening stelt. Doch dit doet het For- mulier niet. Het acht omstandig door het aanhalen van allerlei teksten uit de Schrift te moeten bewijzen, dat zoo en niet anders de roeping van den Dienaar is. Dit nu was begrijpelijk in dagen, toen het ambt in zijn geldigheid betwist werd, maar heeft nu iets langdradigs en over- tolligs, dat zeer zeker op meer dan de helft bekort kan worden. Het leidt de aandacht van de eigenlijke Bevestiging slechts af. 