Algemene konst en letterbode
None
VII. Dat op de vraag — ,, Wat is *er van alle die voor- 3, teekenen van aanfhande gefteldbeid van faizoenen , of van ,, veranderingen van het weder , die men meent te vinden In „ de vlugt der vogelen , in het gefehreeuw of in de gelui- „ den, die dezelve of andere dieren maken, en in hetgeen ,, men wyders omirent velerlei foorten van dieren waarneemt , 3, voor waar of wel bewezen te houden ? Heeft de onder- ,, vinding des aangaande hier te lande het een en ander ga- 3, noegzaam geleerd, om *er zich op te kunnen verlaten?— • f, Wat is ’er daarenregen , van hetgeen men hier omtrent 33 voorgeeft, twyfeiachtig , of door de ondervinding wefirfpro- 3, ken ? — en in hoe verre kan men , uit den bekendea „ aard van fommigen dieren, redeo geven van hetgeen med C c 3 3| hier Digitized by Google C 40» ) „ bier ran Etet gebeuren?” <%fen verlangt alleen byeen ge- bragt te zien, wat de ondervinding desaangaande moge ge- leerd hebben, omtrent zoodanige dieren, die hier te ande wo- nen of fomwylen gezieo worden, ten einde de beantwoording dezer vrage byzooderlyk voor de bewoners van deze gewesten ten nutre verftrekke. — was ingekomen een antwooTd in *t ^ederduitsch, geteekend: Est enim vis et nafura qu Jt* dam &c. Cue. de divin 1. i. Men erkende de kunde en de bekwaamheid des Schryvers, doch men befloot de vraag te herhalen, om beantwoord te worden ?oor I January J815, ten einde denzelven gelegenheid te geven dit anrwoord te ver* beteren met in achtneming der aanmerkingen hierop gemaakf # waarvan by. order een optegeven ad res, by den Secretarif onderrigt begomen kan; ala ook, om aan anderen gelegenheid fe geven van pevens hem naar den prys te dingen. VHL Dat op de vraag — „ Beftaat het gekleurd getmeel, Indigo genaamd , alryd zoodanig uit dezelfde begnfeien , 5, dat het verfehil der kleur van de onderfeheidene foonen, wclke in den handei voorkomen, alleen afhangt van byge- 99 mengde vreemde zelfftandigheden ; zoo neen, welke is dan 9i het onderfeheid van zamenftelling in die verfebiilende foor- 9> tenj en zoo jay welke zyn die vreemde zelfftaudigbeden'| yf en hoe kunnen zy bet gemaklykst van het kleurend deel v worden afgefeheiden ; eindelyk is dit zetmeel uit de Indigo- 99 plant verkregen van gelyken aard met dat, het geen in de #9 Pastel gevonden wordt?” — was ingekomen een ant- woord in *t Nederduitsch , geteekend: De ondervinding is 4e teste Leermeester . Men beyond dit geheel onvoldoeiv- de, en men vor.d goed de vraag te herhalen , om beantwoord te worden voor i January 1815. IX. Dat op de yraag •— „ Schoon het begraven van lykea In de kerken, en naby bewoonde plaatfen, zeer nadeelige geyolgen hebben kan, by het veifprciden yan de gasfuor- ten, welke door de verrotting ontwikkeld, en in den damp- kfing worden opgenomen , zoo is het echter zeker , dat de- pe nadeelen veel worden verminderd door de ontledmg van gen aanmerkelyk gedeelte dier luebtvormige uitvloeifelsi fcrflond na derzelver ontw kkeling. Jylen vraagt dus, 9, door welke middeien men kan bewerken , dat alie die door ,, de rotting voortgebragie g^sfoorien in den grond worden '91 ontleed? zorder lot den d.:mpkrirg te kunnen doordrin* 99 gen 1 cu dps alle nadeelen voor de levynden afgeweerd , 9, welke de gpvolgen kunnen zyn vau het begraven der ly- 9, ken by bewoonde plaatfen ?** — waren ingekomen twee fcntwoorden , waatyan A in U Nederduitsch is getepkendy Tens as ft juvabit. en B in \ Hoogduitscb: Nos ubi dcci- tfjqyjs ) pufvjs et umbra fumus. Men oordedde de am- woorueu onyoidueude, en men vond goed de vraag te her- ha* C 4C? ) halen , met het navolgende byvoegfel: „ "Men vmgt bvzoo- v derlyk, op welk eene wyre de luchtvormige uirvloejfets }9 van dierlyke lyken in de graven worden* omleed , en brer- ,, door onfchadelyk gemaakr? wat hierby de rnecr of min „ locbr digl Ouitende doock sten , en de koolftof, welke in )9 onze gronden aanwezig is, toebrengen ?'* — Te beanK woorden voor I January 1815. X. Op eene vraag, die voor een* or.bepaaiden tyd is vnor« geftcid gebleven , betreftende het gebrutk der Inlan ljche Plant en tot verv/ftoffen y Czie bet Programme van .809 in dtn Letterbode van 30 Juny 1809) is ingekomen een atu- woord in \ Hoogduitsch, gereekend : Unter jeden himmels - JfricH enz. Men oordeelde dit antwoord te weinig .e bevat* fen # behalve hefgeen reeds federt lar,g bekend is , om in eenige aacmerking te kuonen koraen C Het vcrvolg hierna ). NIEUW-UITGEKOMEN BOEKKN. 1622. Mis fa nova , alia ex praeepto ill D. sf. Cjam- kerlani fuperioris Bat av a vt is ft on is , alia ad libitum celeb rand a d Clero ejusdem mis fonts faculari ; edit a curd et fumptibus J. W. R By ns, Bibliopola , Daventria. In fulio, impresf rubro et nigro aw a memo, 7 to!., 150 iX. Impr. G. P. de Lange j Daveotriie. 1632. Geestelyk Bloem- beddeken of Novene van den Groo- ten Heiligen Antonios te Padua, enz. In 120. 5 bl. opi. 50c exempl. Drukk. van Coppens , te *s Hertogenbosch. Prys it. 1*25. * 1633. Bevestigings Rede over de Ge’ykenis der Talen- ' ten; Matth. XXV: 14 — 30, door J. van Voorst. Gr. 8\ 4 bl. opi. 800 exempl. Drukk. van y. Brill , te Leyden. By .A. en y. Honkoep aldaar f.x 8-: * 1634. Cbr.Sieiyk Huis* eo Handboek enz. door J. L. Ewald , uit het Hoogduitsch vertaald door J. Clarisse i. Dl. Ifte St. Gr. 8*. 13 bl. opi. 750 exempl. Drukk. van N. Cor- nel te Rotterdam. Te Rotterdam by N. Cornel en te Ara- fterdam by W. Brave . f 1 - 5 • : * 1635. Gedichten van H. Tollens. T^eede Deel. Gr 8°. 12J bl. opi. 1000 exempl. Drukk. van y y. Stuerman te Delft. Te Rotterdam by y. Jmmerzeel junior, f 3 Dit Twecde Deel bevat cen twintigtal SuikLen, welter waarde wy nader kepen te ontledcu. 1636. Voor opgeroimden van Geest , door J. Tmmer- Zeel Junior. In 8°. 8 bl. opi. 500 exempl. Drukk. van y. y. Stuerman te Delft. Te Rotterdam by den Auteur* Pr>s fr. 3.75, • Cc 4 * 1637. Digitized by Google C 40* ) • • 1G37. Reis rondom de Wereld, in de Jaren 1803 tot J8C7, door G. H. van Langsdorff, ait het Hoogdursch door M. Stuart, met, Platen. Eerfte Deel. Gr. 8°. 22 bl. opl, 800 exempl, Drukk. van I ’ Bohn te Haarlem. Te Haarlem en te Amfterdam by F . Bohn eo J* van dor Hoy. UITTREKSELS en BEOORDEELINGEN. Taalkunde. Beknopte Gefchiedenit der Nederland- fi¥. Tale , door A. Ypev, Lid van de Maatfchappy der Nederlandfche Letterkunde te Leyden , en Korrespunde • tend Lid van het Hollandsch Tnftituut van IVetcnfchap- fen jr Letteren en Schoone Kunften. Te Utrecht by 0. van Paddenburg , 1812. In gr. 8°. 573 bl. ( Vervolg en / lot van Hadz. 399.) De derde jdfdeeling^ tot welke wy thar.s gevorderd zyn, bevat van bl. 20c — 312 het tydperk der gefchie denis fee- der t de invoering van den Christelyken Godtdienst tot het midden der dertiende eeuw , den leeftyd van Jakob van Maerlant. De befchryving van dir tydperk vangi de Heer Ypey aan met het berigt, dat, na den ondergang van bet Westersch Keizerryk, 00k onze voorouders, zoo ten aan- fcien V8n taai, als zeden, zich gehcel vormden naar de Fran- ken, die over geheel Duitschland het gebied voerden. Voorti ftaat hy meer breedvoerig Oil by de gefcbiedenis der invoe- Ting van den Christelyken Godsdiensc in deze larden, welke, met derzelver volkomenc onderwerping , ten laatfte door Ka- rel den Grooten tegen hot laatst der achcfte en met het be^ gin der negende eeuw geheel voitooid werd. Daarna geeft by eene fchets van de edele en weldadige pogingen , door den genoemden Vorst ter befchaving en verlichting zyner tydgcv booten en byzonder 00k tot voimaking en veredeling der Doi fche tale aangewend. Die pogingen echtcr, en vooral die for het laatFtgemelde einde ftrekkende, konden uit den aard der zaken niet dan langzaam werken. De Duitfche taai was, in Karels leeftyd, uiierst ruw en onbefcha-ifd , zy werd. in gefchrifte en by alie openbare verrigtingen niet of naauweiyks gebruikt , waarby men zich fchier eeniglyk van de Latynfcne taai bediende. Ten einde hare gefteldheid voor Karels !eeP- lyd nader te doen keuneo, houdt de geleerde Schryver ons eer.ige proeven voor uit de oud'le , Duitfche fcbriftcn voojr m?t name uit e$ne Duitfche overzetnng van een ge- dedte des gefchnfts van Jsiuorus H^palensjs over oe ger c 409 * boorte en bet lyden des Zaligtmkers, door een# onbekendcn, waarfchynlyk reeds in de laatfte helfr der zevende eeuw , op. gefteid , en uit een fragment van een* Oud- Duitfchen Roman. mede door een* onbekenden, ftaande de eerfle heift der acbt- fte eeuwe, vervaardigd, van welke ftukken het eerfte raar den Hoog- het laatfte naar den Nederduitfchen tongval gefteid is. Uit deze proeven , gevoegd by eenige woorden en fpreeJc- wyzen, welke uit het oudfte bekende Latynfche YVoorden- boek, mede van de achtfte eeuw, ontleend zyti, leidt de Schryver met regt het doorgaande bederd* der Duitfche tale af, welk , in het laai&t der zevende eeuw, door den arm^ Zaligen fma^k der toenmalige Schryveren , hunne moedertaal op eene flecht Latynfche leest fchocj.nde, plaats h3d. By gebrek aan Duitfche Scbriften uit Karels leeftyd , moet de Heer Ypey zich vergenoegen met uit eenige loife woordenlys- ten, die ons overig zyn , enkele proeven mede tedeelen, met name uit de dusgenoemde Boxhormfche Giosfen c*)» uit een Latynsch-Doitsch Glosfarium , ten onregte aan Rabanus Mau- Jtus, een geleerd geestelyke van het begin der negende eeu- we, toegelchreven , en eindelyk uit de hoogst merkwaardige Woordenlyst , door Lipsius uit eene nog onuitgegevene La- tynfche en Duitfche overzettiog der Pfalmen , mede tot da tyden van Karel den Grooten behoorende, opgemaakt. Verder teekent de Schryver, ten bewyze der onderlinge over- eenkomst, nog eenige Vriefche woorden op, genomen uit do Latynfche Wetten der Vriezen, door den geieerden Siccama ten jare 1617 uitgegeven en waarfchynl)k omftreeks het jaar 801 gefchreven en uitgevairdigd. — Na een beknopr over- zigr van den ftaat der letteren en werenfchappen onder Ka- rels naaste opvolgers, van welke inzonderheid Lodewyk , de Duitfcner bygcnaamd , dezelve grootelyks bevorderde, en de vermelding van de nadeelen, daaraan toegebragt door de in- vallen der Deenen en andere Noordfche Voikeren, van welke echter de Duitfche taal minder leed , dan zich van voren liet vreezen, vestigt de Schryver de aandacht zyner iezeren by een hoogstmerkw'aardig overblyffel der Duirfche taal , uit de regende eeuw herkomftig , de Evangelien r.amelyk , door Ortfrjdus, een* Benediciyner Mourn it van net Kloosier Weis- fen- C*) Onder de woorden, uit die Giosfen opgegcven, nocmt de Hecr Ypey bl. 232 eenige geiice! verouderd en onveiftaanbaar en bicur*t daartoe* tot verwondering van den Reccnfent, 00k de woorden Baldlihlio confident er en Dkincman concionator. Het eerite toch dezer woorden is blykbaar baladyk , boudeiyk, ftoutelyk, wclk bald wry nog in balddadig bewaaid bebben; het laatfte is zoo veci als zeg - of’ fpreekman van dingtn zeggen, praten en man, De opgegevenc beteekenis van dingen is by de oudcti zeer gemeen- zaam. Zic Huy decoper op Metis Stoke I. H. v. 304. Recenfent, die Ichry- veude, gedenkt aan de woorden van Horahus; verum operi lovgo J as est obriperc J'ooututn * s-\ - ’ Cc 5 C 410 > • • frrbnre In den Klfas, op rym gebragr. Van lyn werk , ge,. fchreven in een Frankscb-Hoogduitfco dialekr, maar dar , ten aanzien van her gebruik der woorden , met r>ns Nederhndsch groote overeenkomsr heeft , deeit de Heer Ypey eene merk- waardige proeve met opbelderende aanmerkingen mede , gelyk ook van twee profaifche overblyffelen ulr de negendeeeuw, bet eetfte een verbondseed van de Konmgen Lodewyk, den Duitfcber, en Karfx, den Kalen, tegen honnen broeder Lotharius, in een’ Nederfakfifchen of Roog-Nederrhynfcben , bet twcede een brok van het Capitulars van Lodewyk , d'jQ Vromen, in renen echt Nedcrlandfchen tongval gefteld. Na i*cnig berigt omtrert een* Durtfchen Rymbybel, dieonderLo- dewyk, den Vromen, gemaakt zou zyn , en de fporen, die fommigen ^Jaarvan in een diandfchrifr te Oxford meenen ge- vonden te hebben , en na eene beknopte ontvoowing van de tiorzaken, die in de tiende eeuw het licht van kennis en be- ^having fcnier geheel uitdoofden, voert de Schryver een ge- deetie aan van twee hoogst merkwaardige gedenkftukken der Duitfche taal uit her laatsr der negende en het begin der elfde eeuw, het eerile een Zegelied, by gelegenbeid der over win- ring door Lodewyk den Derden , in het jaar 88 1 , op de Noormat ren bevochten, het andere eene vertaling der Pfal- men , met bygevoegde verkliringen door Notherus, Abt te St. Galle,. in Zwi'fcrland. De voortgang, dien de befchaving in de elfde eeuw, ook brer te lande , maakte, wordt vervol- gets kortelyk gcfchilderd, waarna de Schryver weder eene erkele proeve uit twee oude Duitfche fchriften van de elfde eeuw bybrergr, het eerfie ten Lofdicht van een* ongenoem- dtn op den Koulfchen Aansbisfcnop , Anno , in den jare JD75 overleden , het andere eene Duitfche omfchryving van het Hooglied door Wileeramus, Aot te Eversberg in Beijeren, etc in het jaar 1085 gettorven is. — Meer oreedvoerig ftaat de Heer Ypfy vervolgens by de zoo belangryke gefcbiedeuis oer tw;:aifue eeuw (lit, Id we.ke, met den oveig-ng der Kei- zerlyke regering in her nu.s der Swsvifche Henogen , een rkuw en glarsryk tyuperk voor de Duitfche Taal- en Dicht- Kuost gtboren uerd , en de eerlte een* meer gert*ge!den en befchaafden vorm veikreeg, de laatfte door een a.intal waar- i)k groote gtnien tot eene boogte werd opgevoerd, die de vet wondering der nakcmelin^fchap meet opwekken. Ttrwyl de Schryver or.s dezt* groote vorderirgen der Taal- en Dicht- kunst meer in byzonderhejen doet kronen, iegi hy *er zich •levers op t'<e, uni door weJgekozene voorbcelden de naauwn ■verwaDilchap van het Hoogdui.sch van dien tyd en byzooder van bet Nedeifakfuch met bet Nejerlandsch in het licht te ’ fleiien. Ook de echt Vricfche taal van dien (yd wordt door «en enkel ftaaltje uit de oude Vriefche Wet ten , in het begin der deniende eeuw, caar men meem, verzameJd, in b*re keu» C 4»t ? » • ^ t keurigbeld en regelmaticheid nader bekend gemaakt, en voort* Dog eene en andere a^nmerking ter rphelderipg van de oiu derfchcidene dialek’en , toen in de NvdrrJandfche Gewesteii beerfchende, in her midden gebragf. Eindeiyk bvfluit de Heer Ypey de gefchiedenis van dit Tydperk met de opgave van een aantal Latynfche woorden , die, gedurende herzelve, zoo uit de Kerkfpraak, a Is uir die der Geregtsboven , Staatkunde, Artfeoykunde , Wysbegeerte enz. in de Duitfche en met name ook in de Nederlandfche taal zyn ingevoerfl. ~ Met her vierde. rydpeik, dat wy rhans binnen treden , neemt de ge* fcbiedenis der Nederlandffche taal, als fchryftaal, eerst eeien aanvang, aangezien de oudfte fchriften , daarin voorhanden,1 Diet hooger dan tot dit tydperk opklimmen. De uitvoerig- beid, welke dit verfhg ongevoelig reeds verkregen he eft , ge- biedt ons herzelve, met opzigt rot Uit en oe beide andere tydperken, aanmerke’)k te bekorten. Het zy dan genoeg met een enkel Woord te zeggen , dat in de vierde afleeling, bevattende van bl. 3:2 — 374 het tydperk der gefchiedenis federt den leeftyd ran van Maerlant tot even voor het mtdden der vyftiende eeuw , teen de Buekdrukkunst werd uitgeyonden y de aandaebi Ues iezers in oe eerfte plaats op den trap van befebavinge en geregeldheid , waarto,? de Neder- Jandfche taal reeds in de dertiende eeuw was opgevoerd en de voornaamlte oorzaken van dit aangename verfcbynfel ge- ▼estigd wordt, en daarna de verdienften der oudfte Neder- Jandfche Schryveren, den Vlaamfchen Dichter Maerlant ea den Hollandfchen Melis Stoke meer in het breede en met bybrenging van gepuste proeven voor hem (tntwikkeld wor- den. 1 r in ale gehecteti, en onurent bet mujci. otr veeniende eeuw voltooid, Ook eene proeve uit net oudfte affcbnft eener Nederiandfche Vending in onrym, door den Scbryver medegedeeid , doer ons erne ongimeen *ui*ere taal kenneu. Eindeiyk deck by ook van de Dip-umatilche fchryfiaai van dit tydperk, die over *t geheel Oet zuiverst oieef, eenige proeren , zoo nit Hollandfcbe en Zeeuwfcne, als uit Geider- icae ; iu een Nedenhynsch diaiekt geftude, eu toornameiyk uit C 41a 5 xnt Vriefche Landbrieven mede, by welke la^tfle by mzon- derheid de aandacht vestigr op her zeer aanmerkelyk verloop van bet Vriefche dialeia in Oostvriesland en Groningerland in bet begin der veertiende, en de pebeele verdwyning van hetze've aldaar mer den aanvang der vyftiende eeuw , toen bet gar fchelyk in het Nederlandfche , m^ar vooral in bet Nederfak- filcbe overging, miisgaders op hei wel minder aanmerkelyk , nnaar nogrars genoeg blykbare verloop van hetzelve dialekt io de fchryftale van het eigenlyk gezegde Vriesland, waar het ardors het langst (land hield. — De vyfde Afdeeling, tot %-elke wy rhans gevorderd zvn , behelst van bl. 375—427 het tsdperk der gefchie denis ■ federt de uit rinding der JBoekdrukkunst tot den tyd van Hooft en van den Von- del. — Ook bier verbiedt ons ons beftek den Schryver in a)ie byzonderheden te volgen, wesbalve wy ons vergenoegen met het berrgt, dat by, na een kort overzigt van de voor- deelen , door de uitvinding der Boekdrukkunst voortgebragr , de gefteidheid der Nederlsndfcbe taal in de vyftiende en een groor deol der zestiende eeuw, door het bybrengen van eene reeks van proeven uit een aantal ongidrukre en gedrukte, en order dcze vorfcheidene mm aSgemcen bekende Schriften in rym en pnryrn, voor zyne lezeren volledig openlegt en daarna de verdienften der drie voorname herfteileren van on- ze taal en dicbtkunst, door de Re lerykereu bovenal op het deerlykst verbasterd en ontluisterd , sildcgonde , namelyk , Coornhert en Spiegel naar waarde omvouwt. Hierop wor- Oen eemge, tot 0 11 tydperk beboorende Woordenboeken en eene enkele Spraakkunst kortelyk opgenoemd , en eindehk de onderfcheideoe uir elkard^r loopende dialekten der Nederland- fcbe taal, voor zoo verre zy uit her voorgaande niet reeds licht omvmgen, mer name het Overysfeifche , het Gelderfche, het Vriefche, Oost vriefche en Grooingfche, Joor het bybren- gen van eemge proeven, opgenelderd; waarra de Schryver, len belluite , t og de naauwe gemeetfchap , die tusfchen het NederUnd*ch en Nederfakdxci in dit tydperk plaats had en waarvan de band byzonderiyk door de Oosmiezen gelegd Word. door eemge voorbeeldcn doer keonen. — En ziet daar cvs eindelyk tot de zesde of laatfie afdeeling van dit werk gevorcerd, waarin de Heer Vpey van bl. 42(11—573 of het einde dt*s works het tydperk der gefchiedenis jedert den tyd van Hooft en van den Vondfl tot op den tegenwoor- digen dag kortelyk doortoopt. Kortelyk zeggen wy niet zouder reoen , want, hoe zeer 00k oeze afdeeling eene meer«* dere ruimte bHlaat , dan eene der voorgaande, gevoeit echter ieder , die don ryk^n voorraad der hier voorkomende (Ioffe fitcms ecnigermate kent, oat de ontwikkeling der byzonder- heden hier over *t geheel zeer kort moet wezen. Offchoott *y \ geeo w dczvo ter verfcaoouing van den geleerden Schry- Digitized by Google 4 C 413 ) Schryver kan worden bygebragr, dat by namelyk met deza afdeeling een veld intrad , dat meer dan een der vorige door bekwame voorgangers alreeds met lof bearbeid was , in geensn deele willen over 't hoofd zien , kunnen wy echrer nier ont- veinzeo, dat zich in ons oog zekere onevenredigheid tusfchen dit laatfte en de vroegere gedeelten zyner gefchiedenis voor- doet* en fomraige punten , naar ons oordeel, eene meer uit- voerige ontwikkeling verdiend haddeu , dan hier ain dezelva ten deel viel. Deze aanmerking geldt in ’t byzonder het go- zegde ter ontvouwing van de verdienften van ten Kate en Hutdecoper omtrent de Nederlandfche Taalkunde, a Is welk voor beiden nog geene drie bladzyden bellaat. Het is waar die van ten Kate worden , by de behandeling der vroeg- fte tydperken, reeds eenigermate kenbaar, voor zoo verra zyn arbeid daarby geduriglyk werd ingeroepen; dan bet komt my nogtans voor , dat dit de fchraalheid van het in deze at* deeling gegeven berigt geenszios kan vergoeden, en eene oor- deelkundige uiteenzetting en waardering van het geen door ten Kate en Huydecoper tot opheldering van de regelmaat en afleiding der Nederlandfche laal en tot bevordering van eene grondige kennis derzelve verrigt werd , in een werk van dezen aard niet mag gemist worden. „ Rocm op zoo veei voorlpoeds tegen den beoorloogden vy* ,, and (tor its een vuur van geestdnii in de aderen des voiks, ' ». Digitized by Google c 4*4 ^ „ n u tegen niet* eelete hoe fteil ook , meer opzyr , ma« ,f alles, wat fchoon was, durfde onderren&eu. Elk buuner* 9, zich getokkig fchattende tor een vo'k te behooren , dat f, door eigen kracbt groo' werd, was ook op de eev gefteld, f, om als mon*ch uaarlyk gmnt te worden io de heiligdora* 99 men van wyshekJ en zedslvkheid. De ontluikende letter. „ kunde gaf huo de roeest prikkelende fpoorllagen , oro % met ,, de waperen in de vo:st , den (Hat des lands den besieti ,, dienst te bewysvn* En voortrelTdyk in den krygsftand, 9, door overwin nenden heldennioed, pevoelden ay weder aan 99.de nndere zyde hunnen yver ontvonkt, om, in bet ftcyd* 9, ^erk der wetenfcbappen , onk bet njeesrerfchap te verwer. 9, ven over de nabarige v<lken.” — Den verderen inhoud dezer afdeetina knnnen tv flechts met een enkel woord aan«* Rippen. Opmerkelvk, offchoon geemzins ounatuurlyk ea xonder grond, is de geest d-rifr , waarmede de Scbryver zich voor Hoopt en deszelfs verdienflen omtrent de Vaderlaodfcbe Letterkuode bezield toont. Ook aan die van Voudbl wordt door hem de verfchuldigde hulde toegebragt; dan to de ver- gelyking van beider verdienften is by, naar het oordeel van Recenfent, eenigzins partydig voor den eerften irgenomen t tn hceft vooral op het groot verfcbil van onaftandigheden , dat tusfchen beide plaats v »nd en .zoo zeef ten voordeele vaQ Hocft was, geene genoegzame acht gegeven, Dan gebrek #an ruimte verbiedt ons, die breeder uiteen te zetten. —. Ovik aan den derden voornamen grondlegger van Norlands letterroem in de zevemiende eeuw, den beminnelyken en *oetvloe»jenden Cats wordt met den hem behooreoden )of gedachr. Na voorts den deeriyken terogg’ing def taal- en dichtkunst in Braband en Vlnanderen met een kort woord gefehetst te hebben , betreurt de Scbryver, onder billyke waardering der verdietiften van bun , die zoo in gebondenen als ongebondenen ftyl het voeifpoor der genoerade hoofdfchry- veren loflelyk volgden, het blykbare verval, dat zich ten d ie a aanzien , na het midden der zeventiende eeuw, ook iu dez« gewesten begon voor te doeo en de fiordige verwaarioozing van de taal, hare zuiverheid, kraebt en eigenfebappen , waar aan het grootfte gros der Scbryveren, byzonder ook der Ker- kelykei, zich federt fchuldig maakte en die zich zelfs tot diep in de achttiende eeuw uirftrekie. Het ontbrak echter Diet aan msnnen , die zich daartegen met kraent verzetten ea vooral niet aan dichters , die, als taalkenners grooten lof ver- dienen ; dan hun voorbeeld had geen* genoegzamen invloed. By deze gefehieokundige befcnouwiiigen , waann wy dea Scbryver niet Jo byzonderhedeo kuooen volgen, llaat de Scbry- ver niet enkel het oog op Holland , fnaar ook op andere Ne- deriandlche Gewesten, byzoader op Vricsland, by weike ge- legenheid by meer in her breeue ovc-r den uumuntenden Vne- Icbeo Dichter Gtsbe^t Japix uuweidu Ook ue vooruaamtte vef- Digitized by Google C 4*5 ) vtrvaardigers fan Spraakkunften , Woordenboeken en an cfero taalkundige Scbriften , die in de zeveotiende en de eerfte helft der acbttiende eeuwe opftonden, worden door denjleer Ypet in hunne verdienften korteiyk gefcbetst. Eindelyk hangt by ten befloite Tan zyn Werk een hoogst bekoorlyk tafereel op Tan de groote Torderingen, die de Vaderiandfcbe Taal- ea Letterkunde, gedurende de laatfte heift van de achniende eeuw tot op onze dagen , maakten , en van de aJgem'eene geest drift, voor hare beoefening en befchaviog opgewekt , en zwaait , by bet fchetfen Tan die tafereel , met eene miide hand den verfcbuldigden lof toe aan die maonen, die zoo vroeger a!s later op onderfeheidene wyzen daartoe medewerkten. Na bet gegeTen verflag van den ryken en gewigtigen in- boud Tan dit voortreffelyk Werk, zal bet gewisfelyk onnoodig zyn iets ter verdere aan pry zing Tan hetzelve te zeggen. fn- tegendeel vleijen wy ons, dat elk beminnaar der Vaderland- fche Letterkunde, die deze gefehiedenis nog uiec bezittett mogt, zich onverwyld dezelve zal aanfcbafTen , en dat alien zich gaarne met ons zollen vereenigen, om den verdienftely* ken Schryver Voor dit uitmuntend gefehenk den opregtftea dank te betuigen en hem van ganfeher bane de noodige go- zondheid, lust en krachten ter voortzeuing van zyne glone- ryke loopbaan toe te weofehen. K U N S T E N. Mi dd cl om aan dc Bor it* cn Standbeeldcn van Piciitcr het voor ho men te geven van Marmer , door den Heer Penware te London. Deze behandeling beftaat in het Pleister met gewonen Aluin ( Sulfate (Talumine% Zwavelzure aluinaarde) te ver- zadigen. De oplosfing gefehiedt op de volgendc wyze. Men ontbindt in drie Litres water zes Hectogram- mes Aluin, en maakt dit alles warm, tot dat de Aluin gefmolten is. * Het Borstbeeld of ander werk van Pleis- ter moet volkomen droog zyn; eo in dezen ftaat dora- pelt men het in het vocht, waarin men het vyftien tot dertig rainuten laat blyven. Vervolgens hangt men het boven het vocht op, om het te laten afdruipen en droogen. Zoodra het verkoeld is, giet men fer een gedecke van het ontbindfel over: dit doet men door middel van eene fpons of een dock, en gaat met deze behandeling aanhoudende voort, tot dat de Aluin eene gecristallizeerde korst over de geheele oppervlakte ge- maakt heefc* Als dit gelchied is, zet men het ftuk te droo^ * Digitized by Google C 415 J droogen, en, zoodra het droog is, polyst men hetzelve met gezand papier en wryft het vervolgens met eenen doek, ecn weinig in zuiver water vochtig gemaakt. Men verkiest tot deze bewerking een vat van hout* door den damp van kokend water in eenen ketel heet gemaakt, wyl de raeeste Metalen ligtelyk gevaar loo- pen van aan het ontbindfel vreemde kleuren mede te deelen. Dit bekleedfel geeft aan de ftof meer fterkte en vastheid, en bezit de witheid en doorfchynendheid van het fraaifte witte Manner. Het wederftaat, in alle vertrekken, de vochtigheid, is minder onderhevig aan vuil worden, en kan even zoo geraakkelyk als het Mar- iner worden fchoon gemaakt. Door middel van deze uitvinding kan men zich , tot eenen prys, die zeer naby komt aan dien van het Pleis- ter, van uitmuntende Kopyen zoo der'oude, als der latere ftukken voorzien. STERRE- en WEERKUNDIGE WAARNEM1NGEN. WEERKUNDIGE WAARNEMINGEN* 1813.4 Mei [■ BARO- [ MB- l TER. BUITIN HA TH1R- 1 WIND- HOME- STREEK TEE. | A RLE M. Loctm* OESTBLD* HE ID. a 6 < fay- 6 . 57 29. 6* 1 63. [29' 3$ I 50 . W. z. w. j zeer wihdiig; *smorg. cegeai 1 — — J voormidd. wolken; w * verders buijen. •' \ 0 30. I .30. if 51 w. c. N. zWw. 1 wind rig ; wolken. •vi ’30. 59 | z. t. 0. | voormidd. bewolke; 30. 1 4 73 J 0. 2. 0. 1 verders helder. 33 X 1 54 1 to. N. 0. | 29 \ PJo. O. 30. O | .3°* O 4 78 64 z. 0. 0. 0. t. N. bewolke; meest helder. SO \ '30 o| | 68 1 n. w. | voormidd. omtrent beer ok ken; 30. 1 * 74 $ * w. t. n. j verders bewolke. .30. 1 I 61 ) N. 0. 1 3. -{ c4 « 66 20. 1 1 72 1 30. 1 1 *7 - I N. W. ’smorg. bt-wolkt; verders betrokken; *s avonds zeedamp. Juny 1 i r?o li 3° U [30. I 03 72 61* N. O. W. N. W. N. t. O. voormidd. betrokken; verders omtrent helder. T k Haarlem, b v a. L O O S J F. & H a. Ter Drukkery van V. Loosjks tf. Haarlber Lan^c Veciflraat W. 3. N. 6.) • Digitized by Google A L G E M B E K O N S a », A -BODE, 4 VOOR HET JAAR i ti|. ^ - - ' - ' ■ r i N°. 37. Vrjdag den udcn Juny. LETTER « Vofpi» KJCIZERLVK BCSLU1T vafi den aSfteb September lilt* fr * Uitgcy ym Mt Wtuiui Afinlthf fgcfltMu t # berigten* jl urkye. De geleerde Ootterling WillIaM OuseLV is te Konftaminopei in September van den veriedcn ]ar$ van zyne reize door Perzie teruggekoraem Hy heeft verfchelden kostbare Werken eb eefi grobt aantal Op- ffchriften, Gedenkpenoingeft en Handlchriften m edege* bragt. Coder deze Werken zyn vooral merkvvaardi^ een volledig Woordenboek van Pehlvi en Parfi of fiet 0ude en Nieuwe Perziaafisch en een prachtig Exetii- plaar der Gediqhten van den tegenwoordig regereridefl Koning van Per*ie Fet^-Ali SchacH. Dit Proeflftuk: van Perziaansch fraai fchrift is met vigfietten verfleftl en moet moo Guinjes gekost hebben. Het is bet eenig e&emplaar van dien aard , dat ooit in Europa overge- voerd wefd. Een mihder luisteh-yk tferd uit Perzid medegebragt door den Hr. JouaNii* , Pranfehen Confiit te Memel. De Hr. OuSely heeft fn de bouwvailStf Van Su2a groote (leenbiokken gevonden, met hferoglyphefl dvefdekt, die de overlevcring fchynen te bSvestigen $ dal deze otide refidentie van de PerZifche Koningeo dcotf de Egypteriaars gebcruwd tod zyn.- kb**u Du taw* < 4»« 3 r * I • Pruissen. De Heer Wilhelm Humboldt, Broe- der van den beroemden Reizigerfvkn dien naara, be- looft een Werk over d$ Baskifche Taal en Natic. Dt eerfte Afdeeling van dit Werk zal, volgens den Schry ver, waamemingen bevatten, die hy gelegenheid had, om re doen zoo in het Spaanfche als Franfche gedeel- te des Baskers. Hy zal in hetzelve een denkbeeld tracbten te geven van het Land en de kleine maar be- langryke Natic, die hetzelve bewoont. Dit tafereel is noodzakelyk tot regt begrip der taal, welke veel van de manieren en plaatfelyke omftandigheden afhangt. Het ia bovendien leerryk en nieuw, zich te midden eener kleine werkzame Natie, vol talenten en moedt te bevinden, die, tegelyk in de gebergten en aan do zeekusten wonende, het woeste zeeleven met het vreed- zaam herdersleven paart. Men vindt *er karaktertrek- ken vereenigd, die gewooulyk gefcheiden zyn. Om dit gedeelte van het Werk, zoo belangryk als de voorwer* pen het vereifchen, die hy fchilderen wil, te maken, zal hy hetzelve den vorm van eene Reis geven. De tweede Afdeeling zal eene ontleding der Baskifche taal bevat* ten, vergezeld van fragmenten uit Werken van ver- fchillende eeuwen, federt de verstafgelegen tyden tot op ons. Deze ontleding zal door eene vergelyking tus« fchen de Baskifche fpraak en andere met dezelve over- eenkomdi^c talcn gcvolgd wordcn, ten cindc deze taal de plaats aanrewyzen, welke zy bcflaan moet in de verfehillende takken der menfchelyke fpraak. Na een tafereel van het volk en het land opgehangen en ,de Baskifche taal ontvouwd te hebben, meent hy in ftaat / te zyn, ora in de derde Afdeeling het publiek zyn£ na- fpormgen wegens de gefchiedenis der taal en van hec volk* mtde te deelen. En fchoon dit gedeelte den uitflag zyner eigene gevoelens zal bevatten, vertrouwt hy, dat men uit de daadzaken, die voorafgaan, zal kunnren oordeelen in hoe verre zy gegrond zyn. 7 Muhchen, den 30 /fpril . Men weet, dat Z. M. in het laatst verloopen Jaar het Kabinei van wylefr den Prefident von Schreber van Erlangen gekocht heefr, dat uit Kruidboeken beflond, bevattende 57,000. Planten; 8,46a Mineralen, 12,019 Dieren en eene Boe- kory voor de Natuurlyke Historic van 3,983 Boekdee- kn, en dat deze Monarch de Akademic van Munchen be- Digitized by Google c ) v» fcevoleb heeft, tilt deze Voorwerpett die te kiezeti , tteU ke aati het Mufeum der Natuurlyke Historic eri d6 Boekery dier Stad nog ontbraken; moetende het overi- ge voor a!$ nog in de Bibliotheek en het Kabinet der Ertanger Unjverfiteit blyven. Door deze Koninklykd gift werd de Munchenfche Bibliotheek met twee dui- zend, om derzelver zeldzaamheid kostbare* Boekdee- l$n vermeerderd , en met een groot aantal Verhandeliii- gen wegens en befdiryvingen van voorwerpen der Na* tuurlyke Historic, zoodat dit vak in onze BoekSry bit zoo volledig gewordeb is , als In eenige andere der Voornaamfle van Europa. De groote verzameling Vlib- ders, welke uit 300 beftaat, meestal buitenlandfche en uit de landen tusfchen de keerkringen oorfpronkelyk* wekt de bewonderibg der kennefs, zoo om derzelvet 2eldzaamheid, als de wyze, waarop zy bewaard zyb* De Verzameling buitenlandfche Torren is niet mitt be- langryk, Eindelyk werd 00k het Kabinet van onzd Akademie met gd viervoetige Dieren, een groot aantal Vogels, Schildpadden, Visfchen, Schelpdieren en ceti der eerfte Kruidboeken van Europa verrykt. Parys, den %Tjicn Mel . In 'de* Sitting van hedett heeft de Eerfte Klasfe van het Kpizerlyk Inftituut* oni de in bun midden opensrevallen plaats door den dood van den Senateur GraafLAGRA^GE te vervullen, deft Heer Poinsot, een* der Infpecteuren van de Keizerljf* ke Univerfiteit* tot haar Medelid verkozen. Over de Straalbuiging van het Licht > door . den Heer H. Flauoukrgues. 1 De Schryver heeft tend reeks via ptoeven genomen offe ttent de Straalbuiging van het Licht j waaruit hy de twee vol* gende algemeene wetteri heeft afgeieid. I. Wanneer het Licht langs den rand rah eenig ligtihaafoj hoedanig 00k, voorbygaat, vervolgt een gedeeite der ftraleti Zynen weg in eebe regie lyn j Zonder dat zy * rah den kifnt dier ligchanien* eenige werking fchynen te ondergaan; en del* Ze ftralen zyn her j die de fchaduw van zoodanig iigchaam bo* palen , welke fchaduw alryd dezelfde gfootte eh dezeifde ge- daante heeft # als bad ’er geene Straalbuiging plaats. Sea an* DJ a i«f C 4** 3 > der gedeelte der ftralen bulge zicb, die ligehaam nadertndt, binnenwaarts, zoodanig, dat deze ftralen in de fchaduw vaU ]en9 en die yerlichten , zonder welke ftralen, das gebogen, . zy van alle lichr zou beroofd zyn. Eindelyk een derde ge- deelte dezer ftralen wordt zoodanig gebogen , dat zy zicb van het ligehaam verwyderen ; en deze das gebogene ftralen krui* fen de lynregte ftralen aan gene zyde van den lichteren ; rand der fchaduw (pdnom)rg). 2. Deze airwerkfelen zyn volftrekt dezelfde, hoedanig ook de ztlfftandigheid der ligchamen , voorby welke bet Licbc gaat, de aard van derzelver oppervlakte, en derzelver tot- ltand met betrekking tot de Lucbtsgefteldbeid , de Electrici- teit , het Magnetismus enz. zyn moge; zy zyn dezelfde p welke de gedaante dezer ligchamen ook zy; eindelyk zy zyn dezelfde, welke de vloeiftof (doorfebynende) ook wezen mo» ge, waarmede deze ligchamen omgeven zyn. PROGRAMMA ▼ AN DE MAATSCHAPPY der WETENSCH APPEN, TE HAARLEM, ' % Vo OR HET JAAR I f J 3« . ( VervoI& van bladz . 407.) De Maatfcbappy heeft goedgevonden de vier volgende on- beantwoorde vragen , waarvan de tyd der beamwoording ver- ftreken was, te berbalen om * \ • TE BEANTWOORDEN TOOK I JANDART jg 15, I. „ Welke grasfoorren verfehaffen aan het Rundvee en „ aan de Paarden , in de Zand- , Kiei en Veen - VVeiden , ,, het meest overvloedig en her meest voedzaam voedfel ; en „ op welk eene wyze kunnen dezelve her gemakkelykst wor- ,, den aangekweekt en verroenigvuldlgd in de plaats van an- 9> dere planten , welke in die Weilanden minder nuttig „ zyn ?M • . >* In hoe verre kan men uit de planten , die natuur- , „ lyk op rerfchillende gronden , zoo wel onbebouwde als be- ll bouwde groeijen, de gefehiktheid dezer gronden tot do »> eene Digitized by Google C 4*1 3 * eene of andere bebonwing of beplantlng opmake* ,* en w tU „ ke aanwyzingen geven zy, wat *er tot verbetering der „ gronden kan of behoort te worden aangewend?” III. ,, Wat weet men van het bioedeo van fommige boo- ,, men of heeiters in *t voorjaar, zoo als de Wyngaard, do „ Berk, de Popnlier, de Eschdoorn en anderen? — wat „ konnen verdere waarnemingen daaromtrent Jeeren? — - „ wat is hiernit afreleiden omtrent de oorzaak die de fap- ,, pen in.boomen en planten opdryft? — - en weike nuttige „ aanwyzingen kan eene mcer gevorderde kennis van dit on- ,, derwerp geven, voor de cultuur van nuttige boomeo en f, gewasfen ? -JV. ,, Welke voordeelen geven de vorst en de fneeuw ,, bier te lande voor de cultuur van nuttige gewasfen ? — -» }, wat kau men aanwenden om derzelver nuttigeo invloed te i, vermeerderen ? ■ -— en welke bchoedmiddeien heeft de on- „ dervinding geleerd de beste te zyn, om de nadeeien, uit „ fterke vorst voor boomeu eu gewasfen ootftaande, te voor- „ komen?” Eu de volgende vraag om TE 3EANTW00RDEN VOOR I JANUARY l8l5. I Vermits de Chemifcbe ontleding der Gewasfen , hoe groote vorderingen men ook hierin in latere jaren gemaakt hebbe , •chter nog niet tot die volkomenheid gebragt it, dat men Etch op derzelver uitkomften in alle gevallen kan verlaten, daar dcze oy gciyie oeweriLingen oiawyis verfcnnien , en ech- ter van de zekerbeid dier ontledingen de kennis van den aard der planten, van derzelver meerdere of mindere ge- fcbiktheid tot voedfels, en van derzelver geneeskondige kracb- ten groorelyks af bangen , zoo beiooft de Maatfchappy eenen duhbilen eerpryt, ter waarde van drie bonderd Hoilaodfcbe goldens, aan den gen£n, „ die door eenige proefnemingen „ ( welke by herhaling goed zullen bevonden worden) de „ Chemifcbe ontleding der gewasfen tot de meeste volkomen- ,, hcid zal hebben gebragt , en de volledigfte aanwyzing zal i, hebben ingeleverd van de meest gepaste bewerkingen, om „ de Chemifcbe ontleding der gewasfen met den min (ten om- „ flag en op zoodanige wyze te verrigten , dat men by her* „ haling dezelfde uitkomfteo verkryge?” £n de volgende vraag VOOR REN ONBEPAA LDEN TTD. „ Eene naauwkeurige Naamlyst der zoogende Dieren, der „ Vogelen en der Amphibian, die natuurlyke (en Diet van ii elders orergebragte ) in woonders dezer laudeu zyn , met by* D d 3 V00f Digitized by Google c 49* y ~ voeging van derzelver verfchiliende namen in vertohillende bJederlandfcbe gewesren, en de gefiachts- en foorts-ken- „ merken , voigens bet Unnaeaanfche ftelfel zeer kort gefteld, „ en tnet aanwyzing van era of sneer der beste af beeldingen 19 van elk dier.” D« Maatfchappy ftelr dit jaar de vyf volgende vragen voor, fit tfQtuurkundigt WeUnfchappen 3 om » , •• TE BEANTWOOZDEN VOOZ 1 JANUAZT I Big. * ?. Pur de ondervinding en de lints onheoglyke tyden in het werk geftelde waamemingen hebben aangetoond, dat alio de fceegaten, gevormd door bet uitvloeijen der Rivleren , Boefems en uitwateringen , die zicb van bet vaste land in da tyoordzee ftorten , deeds meer en meer door de zich vormen* (3e binken en ondiepren om de Zuid worden gebragt, en dat, waar deze ftroomen meer dan een* Zeegat vormen, daaf fdtoos de Zuidelykfte gaten de diepften zyn , en de Noordlyke verloopen : zoo vraagt men „ nit welke reden en dit verfcbyn* at fel moet verklaard worden , wat daarvan de Pbyfifche oor- 31 zaak zy, en daaruit afteleiden en aantetoooen, wat men in 31 bet vervolg daarvan te wacbten bebbe?*’ II. Daar de dampkringslucht door aanglimmende kolen veel fpoediger ter ademhaling ongefchikt wordt dan door geglotn- Sen kolen, fchoon door de harden, by gelyke hoeveelhe- n, veel jneer Jevensluchr in koolzuurlucbt veranderd wordt dan door de eerften , en daar bet fpoedig ftikken of bezwy- men hi dezelfe met wei kan toegetchreven worden aan die fcoeveplheid dampkringslucht, die door de kolen by bet u»t- floven wordt opgeflorpt, daarin zekere nadeelige verandering pndergaat en by bet aanglimqien uit dezelve wordt uitged re- yen, zoo wqrdt veriangd: „ dat men de verandering of ver« i, menging, die de dampkringslucht by bet aanglimraen van ,, Men ondergaat, door proefnemingen onderzoeke, en ver* i, celyko by betgeen geglommen kolen op dezelve te weeg „ brengen , en dat men op deze wyse beflisfe , aan welke ,'l oorzaak de fpoedige ftikking of bezwyming door aanglim* mende kolen is toetefchryyen?” ; |II* „ Welke is de oorfprong der koolftof in de plantens wordt dezelve zoo ah de proeven van den Heer von Czeu, I, fchynen te leeren , en zoo als chans eenige Natuurkundigen yeronderftellen , door den groei bet ey gebee! bet zy ge- I, deeitelyk voorrgebragt; zoo ja, op welke wyze gefcbiedt SJ zulks? zoo neen, hoe wordt dan de koolftof door de plan- ten uit den grond (humus) opgeromen: gefcbiedt Bulks enkel, nadat dezelve met de zuurftof tot koolzuuc verbon* ll den is, of op eenige aodere wyze?” • :Q$ JlfUatfctappy yerlangt dit gilder were ioot proefondeN 4 w. ** - i Digitized by Google C 4*3 > etndelyke nafporlngen te lien opgehelderd: eene cnkele tHe» orerifcbe befchouwing zal door haar nier toor een antwoord op deze vraag kunnen aangenomen worden. IV. „ Wat hceft men te den ken van het yzer, betgfeet n by de fcheikundige ootleding van fommige planter) te voor* „ fchyn koirn : kan men her in alle gevallen toefichryven ate n yzerdeeltjes , die door de planten met bunne voedfels zyn 99 opgenomen ? of leeren thans de waarnemingen genoeszaam „ dat hetzeive, althans in fommige planten, aileen door <te ft vegetatie wordt voortgebragt P — En welk Itcht geveil n zoodanige waarnemingen over andere yakken van Natnur- ii kennis?” V. tt Welke zyn de eigenfchappen en kenmerken der meest ii brnikbare vette of uitgeperste planten- olien? laatzicbdeof n eene juiste Natuur- en Scheikundige kennis van dezelven ii bepalen, waarom de eene foort meer dan de andere tot on- i, derfcheidene eindens, als tot voedfeli tot verlicbtingi tot ii verwen enz. gefcbikt is? — en laat zich door een’ dusde* i, nig ooderzoek van dezelve bepalen , welke tot hiertoe min- ii bekende oliegevende gewasfen met voordeel zouden kunnen 99 geteeld worden ?H De Maatfchappy herinnerti dat zy in voorgaande jaren he^ft iroorgefteld de zestien volgeode vragen nit Natuurkundigt fPitenfchappen , ora ' TE BEANTWOOtDEN TOO* 1 JANUAIT I. Daar net oir ae proeven co waaruemtu^u latere Natuurkundigen gebleken is, dat de hoeveelheid levenslncht, die door de gewasfen uitgeademd wordt, geenzins roereikend if om al de levenslncht in den dampkriog te herftellen, die door ademhaling der dieren} verbranding, opflorping, enz, wordt weggenomen , zoo vraagt de Maatfchappy , „ langs wel- 11 ke andere wegen wordt bet evenwigt tu sic hen de beftand* 11 deelen des dampkrings in (land gehouden?” II. ,1 Hoe verre verftaat men thans, federt de latere vor* 11 deringen in de Natuurkennis der Planten, op wat wyzt 11 verfchillende bemestingeo van verfchillende gronden den 11 groei der planten bevorderen, en welke aanwyzingen zyn 9, nit de daarvan verkregene kennis afteleiden, betreflfende de 11 bemesting of vruchtbaarmaking , byzonderlyk van fcbraleea 1, onbebouwde zandgrondeo ?*' » " III. I, Welke is de fcheikundige oorzaak, dat de fteenkaUc 11 in het algemeen een meer vast en duurzaam metfelwerk op-. 9, levert, dan de fchelpkalk, en welke zyn de middelen om ii ten dezen aauzien onze fchelpkalk te verbeteren?” IV. I, In boe verre beeft de Scheiknnde thans zoo wal 9f de verafgelegene all de naaste beftanddeelcn der planten lee* Dd 4 rm \ 1 Digitized by Google c 4M ) if tin kennen , byzonderlyk der genen , die tot voedfel ge, 99 bruikr worden ? — en in hoc verre kan men , uit het geeq 9t men hier van weet, of door proefnemingen ontdekkeq 99 kaD! gepatrd met de Natuurkennis van het menfchelyk lig, • 99 cbaam , afleiden , velke planten voor bet menfcbelyk ligchaam 99 to den gegonden ftaat, en in fommige giekten de gefcbiktfte Vr Pair de aflcbeiding van de melk by de koeijen door bet gebrnik van aardappelen, van gele wortelen, en van den mangelwortel , fchynt te vermeerderen , wanneer zy met de- ielve op den ftal gevoed worden , wordt gevraagd; i°. „Dat 9, men door proeyen en waarnemingen beflisfe, of, en onder 9, welke omftandigheden , de melk der koeijen door bet ge* t» &ru*k van aardappelen , van gele wortelen , en van den man* 99 gelwortel, vermeerdere? ,, Op welk eene wyze die 99 voedfels met bet .meeste voordeel kunnen gegeven wor- st dpo ? 3°. „ Of ook de hoedanigbeid der melk door het 99 gebruik van aardappelen 9 van gele wortelen , en van man- 99 gelwortel, verandere; en zoo ja, waarin die veranderingen it in bet algepieen beftaan, en in bet byzonder ten opzigte 99 tan den aard, en van de betrekkelyke hoeveelheid van de » ISP81 eD tK)(er » *y daar na kan opleveren ? ” VI. Daar bet bederfwerend vermogen van het keuken* *opt met alleen fchynt af te hangen van de murias maajr ook van de murias magnefi* , welke aan het gewooQ keokenzopt aanhangt, zoo wordt gevraagd, dat men door proeven bepale : i0. I> te maken? VII* 99 Zonde men in dit land, vooral in plaatfen, waaf 99 bet water met vele, uit de rotting van diergelyke ligcha, 9) ®>en voortgebragte, zelfftandigheden befmet is, met voor- 9, deel Salpeterfabrieken kunnen aanleggen ; zoo ja, welke p vQorfchriften zouden daar toe moeten worden gevoJgd ? VIII. ,9 Wat weet men, volgens onbetwisthare waarne^ ,9 mingen, van den aard der vqrjge Verheveljngen en Licbt- p verfchynfelen , uitgczonderd de Blikfem, die zich in deq p daippkring no en dan vettoonen ? — Jn hoe verre kan p tpen dezelvep uit bekeode onder vindingen duidelyk verkla- 9, rcoB --T Wat is daar en tegen nog opgegrond of twyfel- achtig in bet geen desaapgaande Nat uurk undigen van j» «Jd gefteld if? * *. «, Digitized by Google C 4*5 3 IX. „ Is het door onbetwistbare proeven te bewyzen, d at ii de metaalgelykende zelfftandighedeo , die uit loogzouten 9f verkregen zyn , ware metalen zyn , of is ver genoegzame 9i grood om te denken, dat zy beftaan uit loogzoat met hy- ii drogine vereenigd? — En welke is de zekerfte en meest ii gepaste wyze, om deze zelfttandigheden uit de loogzouten ii door hitte, in aanmerkelyke hoeveelheid , te verkrygen? X. ,| Wat heefc men te denken van de fcheikundige ver-, ii klaringen , die men van de Electrifche verfchynfeien heeft it tracbten te geven ? — Zyn 'er zoodanigen , die uit ge- ii noegzame ondervindingen zyn afgeleid , of kunnen zy door ii proeven geftaafd worden ? — of zyn zy daar en tegen als ii onbewezene of tot nu toe geheel ongegronde ftellingen aan ii te merken? XI. Daar men zeer dikwyls, vooral in de Militaire Hospl- talen , die plotsling ontftaande en geweldig baastig toenemen- de verfterving (by uitzondering ihans in bet Latyn onder den caam van Gamgraena Nofocomialis , en in bet Hoogduitscb onder dien van Hospitaal* Brand bekend) waameemt, door. 