Herinneringen uit de loopbaan van een Indisch officier
Willem Adriaan Rees
Die zelMe huizen waren tevens tempels der ontucht, doch wij zu lassen er niet dieper indringen, om het gevoel onzer lezers niet te wetsen. Was de nacht holder, door prachtigen maneschälen, zoo holder als op menigen winterdag in Holland, dan gebeurde het meermalen dat wij regaarden lieten halen om een toertje te maken. Stel u nuniet voor, iets dat naar een hollandsche cavalcade gelijkt; want daar had bet geen zweem van. De paarden werden van de gladak gehaald tegen betaling van eenige stuivers; zy hadden op zijn best de taille van ezels, en schenen alleen uit vel en been te zijn zamengesteld. Zadels en hoofdstellen waren- wader nul, pasten niet en braken t)g de minste aanraking; doch de breuken werden spoedig weder hersteld door rottan-touwtjes, waarvan ieder ruimschoots was voorzien. Alleen het gezigt dier beesten wekte schätzen, op. Bij voorkeur namen de grootste ruiters de kleinste paarden, zoodat bij de geringste helling van het ligchaam — en dit was geen zeldzaam verschgnsel, omdat de zadels nimmer vast lagen — de voeten aan den grond raakten. Aan het gebruik van sporen vielniettedenken, en daar de rosinanten totaal ongevoelig waren voor gewone rgzwee-pen, werden zware rottan-wandelstokken medegenomen. Eenmaal opgezeten — dat nog al tijd kostte — was de groote kwestie om in beweging te komen, daar de paarden, gewoon om door Javanen op de javaansche wijze bereden te worden, halsstarrig weigerden te loopen. De meesten zetten de bejenen wijd uiteen en trokken de ooren naar achteren; anderen staken het hoofd tusschen de beenen en begonnen te slaan. Het was een gelach zonder een paar jongens, en liep er maar jongen, dan volgden de anderen van zelf; dan scheen de verloren tagengel te ingehaald te Mosten worden ien gingen de beendeten zoo snel, dat menig ruiter daarop niet verdacht, of door het lagchen, of door het kantelen van den zadel, zijn evenwigt verloor en op den grond teregt kwam. Nieuwe halt, nieuwe reparation, nieuwe gelach, tot dat alles we^r in orde gebragt was. Het spreekt van zelf, dat voor die togten^ een laat uur gekozen werd ; de tenue was in witte buisjes en stroohoeden, en sommigen hadden guitarren en flui- ten bij zich. Nu ging het naar het chinesche kamp te Batavia. waar een glas bier gedronken werd bg een Chines, of naar Mees- ter Comelis ; daar was een logement en kon gepleisterd worden. Acrobatische oefeningen te paard en serenades waren aaai de orde ; aan kwinkslagen ontbrak het nooit. Onschadeljke , vrolgke uitspan- ningen ; zorgelooze tgd , dien ik mj thans nog met genoegen her- inner! SAMARANG. I. 10 I. IHuiwdruppels op de halfverwelkte gevoelszenuwen der soldaten. Na een verblijf van ongeveer twee jaren te Batavia , kwam de order dat het 10^ bataillon naar Samarang marcheren moest, om plaats te maken voor een nieuw bataillon dat te Batavia opgerigt zou worden. Die gamizoensverandering was mjj niet onaangenaam , omdat ik b|j het korps bleef, — iets dat zelden in IndiS plaats heeft. Buiten het bataillon had ik weinig relaties; ik behield dus wat ik had en kreeg een andere hoofdstad van Java te zien, die als garnizoensplaats niet ongunstig bekend stond. Het zal onnoodig zyn te zeggen dat er vele zaken onaangeroerd zijn gebleven, die onder de afdeeling »Batavia" hadden behandelijk worden. Met alles te willen opteekenen zou ik in denzelf-den telenrgestelden toestand geraken als zekere levenslange gevangene, die tot tijdkorting alles ging opsekogen ven wat h^* wist en wat hg dacht, en die na verloop van veertig jaren door den dood verrast werd, juist toen hy ontdekt had, dat hoe meer hy schreef, zyne gedachten zich ook des te meer vermenigvuldigden. Met al te uverige herinneringen zou ik echter langer pensioen moeten trekken dan onder gepensioneerden gebruikelijk en voegzaam is, met hat oog op de schatkist en met de hand op het vaderlandslievend hart, dat toch ^^ns moot ophouden te kloppen. Ik ben geenszins van plan tot myn tachtigste jaar » herneringen''teschryven (veer-tig jaren gepensioneerd blyven is zoo wat de gemiddelde duur voor indische officieren), en een serie van deelen na te laten zooals Wagenen en andere classici, want dan word ik nooitge lezen; nietat dit meinige zu verhältnismus, die wie ik zal 't ook niet möglich er op aanleggen om nie gelezen te worden. Als ik eens schreck, ik wil niet gelezen wor den, dan zou die volzin 5f iets geniaals, iets karakteristieks aanduiden, dat Ignregt in strgd was met den gepensioneerden eenvoud van den in- dischen Bobert, 5f men zou het beschouwen als een slimme konst- greep om juist w e 1 gelezen te worden, als een exploitatief id6e waarop een uitgever trotsch zou zgn. Maar zulke id^n kunnen in geen soldatenhart opkomen en ik schrjjf ze dus niet. Sununum semmarum repik, uit yrees van klassiek te worden, geen word: van de vervelende recepties bin den kommandant ran het leger, waar wg goedsehiks niet van daan konden bl^ven en ons amus^en moesten : a. met bokjes te rooken ; b. met aan te zien hoe de ge- neraal elk civiel ambtenaarije de hand gaf ; c. met te onderrinden dat een luitenant nimmer een hand waardig gekeurd werd, en d. met daaruit gevolgtrekkingen te maken, die tot christel^ke nede- righeid en militaire zelfverloochening voerden; noch van th^-dansant's in de Concordia, waar tot compensatie de officieren wel tienmaal meer de handen gedrukt werden (door de jonge dames namelgk) dan de ciyiele ambtenaren ; noch van de li&fhebberg-comedie, waar de harten der toehoorders vaneen gereten, de longen gescheurd werden door ons pathetisch of komisch spel ; noch van de li&fhebberg-comedie, waar de harten der toehoorders vaneen gereten, de longen gescheurd werden door ons pathetisch of komisch spel ; noch van de li&fhebberg-comedie, waar de harten der toehoorders vaneen gereten, de longen gescheurd werden door ons pathetisch of komisch spel ; noch van de li&fhebberg-comedie, waar de harten der toehoorders vaneen gereten, de longen gescheurd werden door ons pathetisch of komisch spel ; noch van de li&fhebberg-comedie, waar de harten der toehoorders vaneen gereten, de longen gescheurd werden door ons pathetisch of komisch spel ; noch van de li&fhebberg-comedie, waar de harten der toehoorders vaneen gereten, de longen gescheurd werden door ons pathetisch Al het aangename en minder aan de collega's, die ons komen vervangen; ik geef mijne woning no. 86 over, rergrkt met een pisangstoel, die reeds verscheidene sisirs pisangradja opgebragt heeft, en met een papaja-boom, dien ik laestien voeten uit den grond heb zien groen, en embarkeer met een luchtig hart op de stoomboot die ons naar Samarang zal brengen. 221 Vier kompagni zijn ons reeds voorgegaan. Om het geheele bataillon gezamenlijk te -doen vertrekken, was niet mogelijk ; daar* toe ontbraken transportmiddelen. Men bediende zich van een parti- culiere stoomboDt die vice-versa Batavia, Samarang en Soerabaya voer. Of er tegenwoordig transportschepen ten behoeve van het leger bestaan, betwijfel en betreur ik ; want door het inhuren van handelsvaartuigen tot het overbrengen van een eenige punt in den archipel, gaat enorm veel geld, tijd en menschenlevens verloren. Voor ruim drie-honderd koppen was er geen logies aan boord ; de manschappen, blootgesteld aan de zonnestralen, stonden als een troep schapen op het dek, op de raderkasten en in de sloepen. Gekookt werd er niet ; de scheepsbeschuit en gedroogde visch, die iiitgedeld werden, gingen van hand tot hand over aan de liefheb- bers van eten, die trouwens niet talrijk waren. Eerst tegen den avond kreeg men verademig en's nacht zelfs te v6el koelte. De officieren hadden het Google Niet veel beteiligt. De beste hatten waren an particulier reizigers verhütet; mijn hatten waren de stoom-inachine en z66 warm dat mijn vötten de hitte van den vötteren konden verdragen. De tafel werd op het dek aangerigt onder de zonnetent. Den eersten dag zouden wij juist gaan aanzitten, toen er een soldaat in zee viel. Op het geroep van jeen man over boord" stopte de machine, de boot draaide bij en in allerijl werd een sloep gestreken. Hoe spedig dit ook in zijn^ werk ging, toch waren wij den drenkeling reeds een paar kabellengten voorbijgeschoten. De zee was kalm, en geen rimpeltje zigtbaar op haar oppervlakte, doch de störke deining onttrok ons den ongelukkige gedurig aan oog. De vier matrozen in de sloep roeiden met bovemnensche-like inspanning; door teekens van boord werd hun de rigtting aangegeven. Ofschoon de drenkeling een goed zwemmer was en. zich lang boven water hield, kwam de hulp toch te laat. Door den verrekflker zag ik zijn worsteling met den dood. Tot tweemaal toe verdween zijn hobfd onder het water, tot tweemaal toe kwam het weer boven; ik zag de armen nog een wanhopige poging doen om Hand opsteken en weder verdwijnen! — Toen de sloop vijf seconden later op de plek kwam, was het te laat! Voor de tweede maal verzocht de hofineester aan de passagiers om aan tafel te gaan zitten, toen de sloop weer in de davids hing, de schepraderen andermaal werkten met voUe kracht, en de boot zijn koers naar het oosten hernomen had. Maar de lust tot eten was vergaan; het aanschouwen van dien doodstrjd had de geme- deren te veel aangegrepen. Er moest proces-verbaal worden opge- maakt van het gebeurde; er moest geconstateerd worden wat de man naliet; zijn kist werd opgehaald, de inhoud gemventariseerd. Dames stonden er bezahlt, "Was dat al, wat een soldat bezahlt?" — Ja, dames! dat is al, maar dat is genoeg. Stort geen tranen van medelijden over's mans onanzienlijke nalatenschap, dat is overbodig; maar beween het verlies van een braaf soldat. Er sterven zoo velen na een leven van ontberingen en opoffering, voor wie geen enkele traan geplengd wordt. Laat ze vloeijen die tolken van uw gevoel, want ook die man was uw medemensch, ook h ij gevoide zich door teedere banden naauw aan anderen verbonden. Geloof mij, dames! die soldatenruwheid is zoo vaak kunstmatig. Er schuilt zoo veel zelfverloochening achter. Weerhoudt ze niet, de parelen die onder uwe wimpers wegroUen : zjj vallen als dauwdroppels op de halfverwelkte gevoelszenuwen der soldaten, die nu weer aan deelne-ming gaan gelooven! Samarang , eenig stadje in een ^enige kolonie ; vrolgk , lagchend plaatsje , dat slechts aangename herinneringen geeffc aan ieder die er een tijd lang toefde ! Zeer warm , en toch geen drukkende atmos- feer ; gebouwd op een wijze die overal elders onverdragelijk , onbe- woonbaar zou genoemd worden ; met naauwe straten , met aan ^en gebouwde huizen , met verdiepingen , kortom met al hetgeen men in IndiS niet verwacht en waartegen het gezond verstand op zou komen , doch waarover d^ar niemand zich beklaagt , integendeel ieder zich vermeidt , omdat de gelijkenis van de plaats met een hollandsch stadje zoo groot is. D^&rin zit het geheim , geloof ik. Het gezigt van een stra at en een pleintje met een pomp ! — ja , lach er vrij om , z66 iets is genoeg om een kolonist op te vro- lijken. In het geheel ziet het er minder oostersch uit. Veel min- der gerij , veel meer geloop , zelfs over dag , — want de afstanden zjjn klein , — ook meer beweging en zigtbare werkzaamheden , zelfs onder de inlanders ; want zie , naauwel^ks vertoont ge u aan de deur of honderde produkten van ngverheid worden u door de in- dustriglen zelven te koop aangeboden. En wat een concurrentie ! welke spatprijzen voor kleeding , schoeisel , meubilair ! Loopen ze niet met kasten , ledikanten , dozijnen stoelen langs de deuren , even als in Holland met lucifer-doosjes ! Wilt ge tuigen , zadels , zweepen , spo- ren ? — bijna om niet te krggen. — Het is er dan ook naar ! Het is keurig op het oog en goedkoop , juist wat wjj militairen noodig hebben. En's avonds is aan de zon al vroegt dig den toegang tot de stad entzegd ; een ieder haast zich om aan de deur op de stoep — precies als in Holland (voor twintig jaren) — te gaan zitten, of te gaan flaneren door de begoten straten, waarvan de inlandsche bevolking nu byna verdwenen is om voor de europesche of soi-disant europesche ruimbaan te maken. 't Is onbegrgpe4k waar al die witte japonnetjes van daan komen! En dan die nonna's met's arong-ka-baja, ook wit, ook lief, ook welriekende bloemenin deliaren, die de straat parfumeren, ook zeer vriendel^k en op zangrijken toon den vriendel^ken groet beantwoordende : ))Goe'n avond, nonna!" »Navink, megeer!" Yerscheidene die zich freule zouden kunnen laten noemen, denk er aan! van zeer goede afkomst, maar uit gewoonte aan die goede gemakkelijkke kleeding gehecht, een kleeding die voor honderd jaren nog bij den gouverneur-generaal re9u was. Yerscheidene, die een ofl&cier kunnen koopen en daarenboven nog Wel voor tien-tot twin-tig-duizend gulden aan jüweelen bezitten. Of ze talenten hebben? Dat beloof ik u. Hoort ge niet die harmonieuse accorden die uit zoo vele kleine huisjes tegenklinken? 't is harp-getokkel, 't lievelings-instrument der samarangsche nonna's. Overal harpgeluid, eenvoudig en dan gevoelig, van liefde sprekende; soms krachtig en dan vol hartstogt en toom! die harp is een zesde zintuig van de nonna's zij lokken er mede als sirenen, zij drückken er alle gewaarwordin-gen mede uit, zij dreigen, zij waarschuwen, zij bidden en smeeken er mede. Yraag uitlegging van die harptaalaan de jonge luitenante, die avond op avond over straat wandelen en u misschien meer kunnen vertellen dan Robert er van weet. Laat u de telegraphische te-kenen verklaren, die van dat huis uitgaan op de zoogenaamde markt; dat huis door vier jonge officieren bewoond, waar altijd zooveel vro-Ijjkheid heerscht, waar de muzen den baas spelen, waar de drukte soms — een enkel keer maar — de buren hind Er erst; het huis dat in de wandeling het zwaantje genoemd wordt, omdat het de aan-legplaats van über den aan-legplaats van über den aan-legplaats van über den kwinkslageu. 225 Wandel de stad uit langs de passeerbaan, waar de regent — de inlandsche vorst — zetelt ; laat het hospitable regts lignen, al ziet het hospitable regts lignen, al ziet het er ook nog zoo aanlokkend uit en treed die prachtige botong-sche laan op, dan begint gg met u bereid te verklaren om eeneed af te leggen, dat gg nog nimmer zulk een schoone boomen-allé gzien hebt ; dan merkt ge verder op, dat de villa's elkander hier opvolgen tot aan het residentiehuis, dat aan het einde licht ; dan regtsaf slaande, zijt ge verrast zoo plotseling in de vrge natur verplaatst te zgn ; dan wandelt ge door klapperbosschen en langs Kampongs naar Pontjol. Aan uw linkerhand, in de vlakte die zich tot aan zee uitstrekt, verrijst het steenen reduit van een nieuw groot fort met half voltoide waUen en grachten ; en aan uw regterzijde lagchen u weer villa's en tuinen en bloemen toe. Uw weg voert u andermaal in de botongsche laan, en daar het duister is geworden, ziet gij die forsche breedgetakte boomen zich met millioenen regtsvogeltjes bevolken, die tjilpend Hau avondede iitspreisen en u een goeden nachtspreisen. I. iO* ni. Voortzetting van het vorige hoofdstuk. Waarom is Samarang ook als gamizoen zoo gewild? Toch niet alleen om haar overreenkomst met een hollandsch provincie-stadje; dat maakt den eersten indruk wel aangenaam, doch die gaat voorbij. Neen, de reden moet elders gezocht worden. De militairen vormen er geen afzonderlijke kolonie zoo als te Bata- via ; de kazerne ligt er in de stad , de oflScieren wonen in privaat- huizen ; al wat het soldatenkleed draagt , leeffc niet afgescheiden van de maatschappg , maar maakt er hier we§r een deel van uit , &a- terniseert met de burgers. Voeg daarbg de goedkoope levenswijze, die u veroorlooffc te leven aJs iedereen ; een schoon geaccidenteerd land , dat zich eigent tot militaire wandelingen en exercitien in het gebergte , zoo als de werkeljjkheid die vroeg of laat — gg hoopt het immers ? — mede zal brengen , wanneer er tegen een vgand gehandeld moet worden , — dan komt gg nader by de ware re- den. De twee kompagnien van het 10^ bataillon kwamen in het front te Pontjol te hagen. Voor de offlöschen bestond er geen logies; daarom huurden wij, de kapitein en drie luitenants van de eerste kompagnie, een groote villa aan den weg gelegen. De kommandant betrok het hoofdgebouwen en in de uitgestrekte bijgebouwen vonden w^j elk nog een afgescheiden logies. Bovendien waren er ruimebe-dienden-woningen, stalling voor 8 paarden en stond er zelfs een Kampong aohter op het erf, bestaande uit een tiental gezinnen waarvan de mannelyke leden verpligt waren onzen tuin in orde te houden. De huurprjjs van dat buitengoed bedroeg slechts zestig gul-den, en daar w^ gezamenlgk honderd vjjf-en-twintig's maands aan haishuur-indemniteit ontvingen, bleef er een aardig sommetje over om onze menage-kas te stjjven. Door die omstandigheid en door bet verruilen van een jagtgeweer, zag ik m^j op zekeren dag in het bezit van een rgpaard; en daiar van Krieger mj Hierin reeds was voorgegaan en trouvéens veel officieren paarden hielten, lag er en nieuw veld van genoegeljke uitspanning voor mij open. Achter Botong, op een paal afstands van de stad, verheffc zich het terrein en wordt spoedig geheel bergachtig. De groote weg naar Oenarang klimt golvend maar gestadig tot op ongeveer zes palen van het noorderstrand, en biedt d&r reeds een indrukwek- kend schouwspel aan. Glade heuveltoppen, donkere rav^nen, licht- groene sawah^s, honderde kampongsbosclges, taStqjker naar gelang het oog aidaalt naar het strand, waar de plaats der geheel in het grogedoken stad zich afteekent door de pluimen van duizende klapper- boomen, die boven huizen en tuinen uitsteken ;. en eindeljk de zoom van Java's noordkust, de schepen op de reede en den effen, blin- kenden, oneindigen waterspiegel — ziedaar wat het oog in^enblik opvangt. — Verlaat ge den grooten weg om in het gebergte te dwalen, dan vrisselen de tooneelen nog menigvuldiger. Nu eens daalt uw paard behoedzaam langs een steil, steenachtig bergpad, dat kronkelend naar een donker begroeide vallei voert, dan weder verzamelt he T zich uit 6igen beweging, om in korten galop de helling op te regden, die u op een ander dominerend pnnt brengt. Om ringd van heuveltoppen, vervolgt gg somgds een uur achtereen uw weg zonder ander geluid te vememen dan het bruischende water van een bergstroom, zonder iets anders te zien dan boomen, planten en steenmassa's. Niets dat het aanz^n van naturgeneoten verraadt. Maar bei een nieuwe wending begint uw paard te hinneken en den pas te versnellen; dan zgt gij ook een bewoond oord genaderd. Spocdig ontwaart ge een paar hutten in wier nabijheid eenige landbe- woners arbeiden, of worden de pannen daken zigtbaar van een landhuifl, welks eigenaar u, schoon onbekend, altgd met een vrien- delk gezigt ontvangt en uitnoodigt om eenige oogenblikken rufiit te nemen. Zoo aangenaam als de nabgheid ycui het koele gebergte is in de goede of droge mousson, zoo lastig maken het diezelfde bergen den bewoners der stad wanneer de regenmousson met kracht inyalt. De plotseling overvoerde bergstroompjes braken dan het overtollige water uit over de naauwe strandvlakte en overstroomen de stad. Zodanige gebeurtenis, die vooral den Nederlander bg voorraad reeds doet Ijzen, als hg de ellende aan de overstrooming gepaard oyer- denkt, is te Samarang een bron van vermaak voor jong en cud. Anstonds worden de met drie, vier voeten water geyulde straten bevolkt met menschen in kleine schuiten, op vlotten en planken; waterpartyen worden gearrangeerd (m aj in b and j er), de dames van huis afgehaald, bezoeken en contra-bezoeken gebragt, en dat alles met zeker haast en drukte, — want de bandjer duurt niet lang, — niet altjd met evenveel handigheid, nooit zonder botsmgon of opzettelgke aanzeilingen, waarbg een vlot uiteen geraakt, een sloepje omkantelt en eenige personen een laauw bad nemen. De hurrie is groot, de vrolgkheid uitbundig. — De officier der hoofdwacht is voor het geopende raam te zien, als een hindoesch afgodsbeeld onbewegelgk zittende op een stoel, dien hg op zgn tafel heefb geplaatst; die tafel staat als een eilandje in het water en dreigt by de minste beroering door den vloed verzwolgen te worden, De sculdwacht voor het gewer balanceert op een bank, die de stroom will medenemen; hg vraagt te vergeefs om afgelost te worden; zgne makkers lagchen hem uit en hebben Moeite ge- noeg zich-zelven en de wapens vlot te houden. Een enkele heefb een hengel vervaardigd en staat met een geduldige tronie buitens- huis te visschen. — Is het water in zee gevloeid, dan gd^kt de stad een Augias-stal en volgt er een reinigingsfeest om de vrucht- bare slib, waar de Egyptenaren zoo verlekkerd op z|jn, kw^t te raken. JV. Hoe er omgesprongen wordt met soldaten van verschiliende natiSn. Reeds meermalen, naar gelang er offenen ontbraken, was ik gedetacheerd geworden bij een afrikaansche of javaansche kompagnie. Die detachering duurde gewonlgk niet langer dan twee, drie weken, wanneer een collega in het hospital behandel werd of, verplaatst zijnde, nog niet vervangen was kunnen worden. De omgang met soldaten van verschlüden landaard was mg derhalve niet geheel vreemd. Al wat ik geleerd had bg de neger-kompagnie, bepaalde zich tot ; l®. te gewennen aan de eigenaardige lucht der zwarten ; 2®. de beteekenis en toepassing der woorden ))kakkaraba" en „kokkeroko'* (klein en groot) : »o jee papa!" en nog een paar uit- drukkingen ; 3®. de overtuiging dat de rekruten of nieuwelingen als apen en honden afgerigt moesten worden, om hen eerst tot mensch en daama tot soldaat te promoveren ; 4®. idem dat de gedresseerde, afgeexerceerde negers, die het maleisch reeds verstonden, zeer geschikte sujetten z^n en geen last hoegena And veroorzaken. Ik zie nog het kleine, kregele kompagnieskommandant je eeninspectie houden over die reuzen van zes enzes en een halve voet. Natuurlijk sprak hi) het afrikaansch niet, want er zijn z66 veel dialecten, dat de negers onderling elkander dikwgls niet verstaan. Maar toch wist hj zich te doen begrgpen. Byv.: de man heeffe het slot van zgn gewer niet schoon gemaakt. De kapitein wjst er zoo lang naar, tot dat de man zijn oogen er op heeft geslagen. Nu zegt de kapitein in het maleisch hit r a b a i, k o 1 1 o r" (niet goed, vuil); de man Iqiikt, om te toonen dat hit het gezien heeft. Be kapitein springt daama in de hoogte en geeffc in den sprong den Afrikaan een fikschen klap op het gezigt. De Afrikaan knikt nog eens, tot bewjs dat hj het nu goed begrjpt. — Ander voorbeeld: Er is geast op het appel de schoenen (of eenig ander equipementstuk) in de hand mede te brengen. Zeker rekruut heeffc niet geweten dat die schoenen gepoet St moeten zijn. Om het dit te beduiden, toont men hem een glimmenden schoen van zijn nevenman ; het verschilvalt den wildeman in het oog en hij slaakt een geluid, diep nicht den keel opgehaald, om dat te bevestigen. De officier slaat nn met den ongepoetsten schoen den man op zijn wang, en deze sa-lueert om te toonen dat hij geheel overtnigd is en de zaak niets duister meer voor hem heeft. — Die wijze van handelen is nu niet reglementair., want eigenlijk had de schuldig met arrest of strafpeloton moeten gestraffc worden ; maar hiermede wordt geen wilde tot nadenken gebragt ; — practica est multiplex. Daar de Afrika van het huisselg kleine leven houdt, en de javaansche vrouwen. noch van groofce mannen noch van zwarte huiden afkeerig zijn, is de kazeme van een afrikaansche kompagnie doorgaans het rijkste aan vrouwen en kinderen, en dientenvolge het levendigste in de vrjje uren. De buitengewone spraakzaamheid en luidmchtigheid van den Afrikaan draagt er bovendien nog toe bij, om zgn kazeme tot een bijenkorf te maken als er geen dienst is. Zal er echter een oflScier komen, dan verandert het tooneel; vrouwen en kinderen zijn als door een tooverslag verdwenen en hebben de wijk genomen naar de keuken; er heerscht dan meer orde en stilte dan ergens, en de netheid van het kwartier is onberispelijk. Een javaansche kompagnie vordert de minste zorgen. De Javaan is gedwee, proper en stipt in de uitoefening zgner dienst. Met een dubbel kader marcheert de dienst van zelf. Toch behoort er kennis van het javaansche karakter en eenige takt toe om niet on- willekeurig den jayaa-nschen Sedat te kwetsen; dikwels is de offizier Terpligt zich met zaken te bemoejen, waar hij in andere gewallen beter deed zich buiten te houden. Zoo zal huj gedurig lastig gewallen worden met beslechten, met het eronderzogen van geringe onverwenden, met klagten over ontrouw van soldatenvrouwen; hij is verpligt zich daaraan gelegen te laten liggen om onrust en wraakoefeningen voor te komen. Getroost hij zich de moeite om de zaak te onderzoeken, hoort huj geduldig de onzekere, weifelachtige en elkander we^rsprekende antwoorden der getuigen aan, dan zal er gewonlijk in zijn billijke uitspraak berust worden; zelfs al vindt hy zich verpligt den twistappel uit het kampement te verwenden. Er zijn verscheidene kapitäns die alle geschiktheid bezitten om Javanen te kommanderen, en bij een europesche kompagnie onbruik-baar zijn. Wat bij deze laatste gebrek aan veerkracht, aan doortas-ten zou zyn, kan in den omgang met de eerste vaak een goede hoedanigheid genoemd worden. Het is op dien grond van veel belang, dat de korps-chef een goede keus weet te doen. Korten t^d nadat ik bij een javaansche kompagnie geplaatst was, had de invoering van gezamenlijke menages plaats. Tot nu toe ont-vingen de inlanders hunne vivres gedeeltelijk in natura, gedeeltelijk in geld, en elk man moest voor zijn eigen potzorgen. Dit stelsel werden niettegenstaande zijn vele gebreken langen tijd gevolgd. Deongehunde soldaat rukte dikwijls nuchteren uit en werd ziek door gemis aan behoorl^ke verzorging; de losbandige, de opiumschuiver verspilde de middelen, tot instandhouding van zgn ligchaam bestemd, op een verkeerde wgs, enz. ; kortom bij legerorder waren de gezamenlijke van zgn ligchaam bestemd, op een verkeerde wgs, enz. ; kortom bij legerorder waren de gezamenlijke van zgn ligchaam bestemd, op een verkeerde wgs, enz. ; kortom bij legerorder waren de gezamenlijke van zgn ligchaam bestemd, op een verkeerde wgs, enz. ; kortom bij legerorder waren de gezamenlijke van zgn ligchaam bestemd, op een verkeerde wgs, enz. ; kortom bij legerorder waren de gezamenlijke van zgn ligchaam bestemd, op een verkeerde wgs, enz. ; kortom bij legerorder waren de gezamenlijke van zgn ligchaam bestemd, op een Like menages zonder onderscheid van landaard voorgeschreven. Dit viel volstrekt niet in den smaak der Javaantjes en deed bg voor- baat reeds gepruttel ontstaan. Toen nu op den eersten dag der maand voor het eten geslagen werd, weigerden de manschappen naar de keuken te gaan. Mgn kompagnies-kommandant, de kapitein MaOand, dien onwil voorzien hebbende, was dadelijk bg de hand, gelastte mij te doen aantreden en een bank buiten te laten brengen. Bijzonder kalm ging hj ^ c h er v a 1 op het een uiteinde der bank zitten en liet een portie eten v6<5r zich plaatsen. Vervolgens de mouwen opslaande, begon hg op de inlandfiche wjjze met de handen te eten.  dat dacht ik wel. Lekkeire ding (gedroogd vleesch)!" spreekt de kapitein, luid smakkende. ))Ik zal eten," roept nummer 66n. )>Haast u dan," antwoordt de kapitein, ))anders is alles op. — Laat hem maar weer gaan zitten, sergeant-majoor!" Nummer 6en is verpflicht in denzelfden bak zijn vingers te steken en zgn mond te vullen. Het valt hem verschrikkelgk moegelgk om den eersten beet door te krggen; zijn keel schjnt toe te zitten en het slikken' kost wanhopige verdraaijingen van het gezigt. Daar de kapitein hem nadoet en altgd doorbabbelt en dooreet, is de geheele kompagnie aan het lagchen geraakt. ))Nu een andere portie, en nummer twee," vervolgde de kapitein. Maar nummer twee wiede dadelijk eten, Nummer drie dan! — ook al honger! Allemaal honger! Regis uit de flank dan en naar de keuken." V, Een militaire type. De kapitein Mailand was een origmeel in den volsten zin van het woord. Hij behoorde tot die klasse van militairen, die in den regel soldats de fortune, enfants de giberne, troupiers en parvenus genoemd worden; een klasse bijna onbekend in een leger dat een reeks van jaren in staat van rust heeffe verkeerd, maar des te meer gewaardeerd in het indische waar praktische kundigheden soms meer noodig zijn dan theoretische; een klasse gevormd uit mannen die, niet geschraagd door een beschernd door familiebetrekkingen, naam of geboorte, van hun prilste jeugd op eigen wieken gedreven hebben en door eigen verdiensten zich boven hun stand wisten te verheffen. Kapitein Mailand las en schreef zelden, en dan nog langzaam en slecht. Teekende hj zijn naam onder een staat, rapport of brief, dan mogt de sergeant-majoor niet spreken; want eenmaal Onder het schirijven in de rede gevallen, kon hy niet voleindigen, maar moest op nieuw beginnen. Daarentegen beoat h|j een onbeperkt geheugen en kende alle reglementen, bepalingen en legerorders van buiten. Geen kompagnies-kommandant die zich minder in de kompagnie ophield, en geen kompagnie die beter in orde was dan de zijne. In het veld was niemand zoo op zijn plaats, bewoog niemand zich gemabkel, kon uitspreken. Toch had hy meermalen bewyzen gegeven van taktisch en strategisch te kunnen handelen en by gebrek aan elementaire kennis, veel gezond verstand, een helderen blik en een juiste opvatting te bezitten. Als onderofficier begreep hij bet strategisch gewigt van een bergpas; in een gevaarljken opstand bezette en verdedigde hij dien tot het uiterste tegen een groote overmagt, met het plan om zich als een tweede Leonidas op te offeren. Daar-door verkreeg hy de epauletten zonder een examen af te le^gen. Zyn diepe menschenkennis bleek uit den omgang met soldaten van allerlei natien. Met ieder sprak hi] niet slechts de taal (javaansch, madureesch, maleisch), maar hy wist den eigenaardigen toon en zang aan te slaan, en geheel in den geest van den inlanderte spreken. De gewone kwinkslagen, panton's (versjes, liedj waren hei niet onbekend en hij wist er op zijn tijd toe passen, ja nieuwe te maken en panton's te. improviseren. Met den inlander was hij zelf een inlandsch type. Dat de europesche soldat hätte evenveel genegenheid als achting toedroeg, was niet te verwonderen; zijne uitdrukkingen waren even soldatesque als duidelijk en afdoende. Met een enkel woord beschaamde hij den nalatige mäer, dan een ander met acht dagen provost: en moest hy straffen, dan hinderde een ander met acht dagen provost: en moest hy straffen, dan hinderde een ander. Vermogt hij in het veld den meest uit-geputte nog op te wekken, den ontmoedigde geestdriffc in te spreken, in het gamizoen was zijn tegenwoordigheid allien een middel tegen de verveling. De zieke in het hospital herleefde als kapitein Mailand hem aangsproken had. Een kwinkslag woog tegen tien recepten op. "Oh, kapitein, ik heb te veel kwik geslikt om ooit we^r goed voor de dienst te worden," klaagde een dyssenterist. "What! te veel!" antwoordt Mailand, y>ik heb eens z66 veel kwik gebruikt, dat mijn arm van zelf naar boven ging als het wedr ver-anderde." De lyder glimlachte, maar Mailand wilde hem doen lagchen en liet er op volgen. . Als gj nog niet zddveel op hebt, dat het glas waarop gij ademt in een spiegel verandert, dan beteekent 't nog niets." De officieren zochten het gezelschap van kapitein Mailand, niet-tenstände de ruwheid zyner manieren. Er was zoo veel karakte-ristieks, zoo veel treffends in zyn gesprek, dat het ieder boeide ; er scheen altjd geest en gevoel door, in hetgeen hij op luchtigen, vrol^ken toon vertelde ; en de menigvuldige avonturen, die hij in zyn langdurige indische loopbaan ondervonden had, werden door hem als verzonnen anekdotes opgedischt. De eigenaardige, vrije taal waarvan hy zich bediende, kwetste de ooren niet, en toch zouden dezelfde uit-drukkingen in den mond van een ander, ongepast, onwelvoegelijk geklonken hebben. De hoogste personaadjes onderhielden zich gaarne met hem, en kapitein Mailand kende geen verlegenheid, al sprak hy ook met een »ekselensje." Nu was hg onlangs in het huwelijk getreden met een lief, wel wat zwaarlijjvig Creedsch meisje, dat hij dadelk vier voorkinderen had geschonken — bijlagen van het huweljks-contract, zooals hij ze noemde — afkomstig van een natuurlyke verbindtenis met een inlandsche vrouw. In tegenwoordigheid zijner echtgenoot sprak hg nog dikw^ls over zgn trouwe Moentji; het ging hem z66 natuurlijk af, dat het voor niemand iets stuitends had; want hij bewees achting an Moentji nog na haar dood. ZJ had immers haar heer twee mälen het leven gered; eens toen hij gewond op het slagveld zou achtergelaten worden omdat men retireren moest; en de tweede maal toen hij door den doctor opgegeven was en Moentji hem een afkooksel van kruiden had ingegeven, door haar zelve gezocht en toe-bereid, waardoor hij in korten tyd volkomen genas. Komt ge met mij mede, zeide hij op het eerste avond-appel dat wj zamen hidden, ))mijn vrouw slagt van avond een speenvarkentje." Wat beduidde dit nu? — dat er muzijk gemaakt werd; want nabj zjn huis komende, klonk ons het air van ))grace" uit de ))Robert" in de ooren. De stem van mevrouw Mailand had niets van het geluid eens speenvarkens en de kapitein luisterde er gaarne naar, al gaf hy ook voor, dat er geen instrument boven de trom ging. FamiUe-geheimen kende hij niet ; hij vertelde aan iedereen dat hj onder de plak zjjner vrouw stond wat geldzaken betrof, en nu waarachtig begon te gelooven dat h|) nog eenmaal zonder beeren zou zyn. Hy kwam er rond voor uit, dat de geregelde levens^s hem nog moeite kostte, maar dat z^n ^rolpeneje" (wyfje) dagelgks minder reden van klagen had. Zeer goed bewust van zyn gebrekkige uitspraak van aitheemgche woorden, waarom hij-zelf het eerst lachte, was er niemand sterker dan hij. In het naspreken van het maleisch-hollandsch der samarang-sche sinjo's, en wat het zonderlingste was, hy kon die lieden met opene oogen voor den gek houden, zonder dat zy het hem kwalijk namen. VI. De sinja en de nonna. Geen plaats räker aan die vermengde bevolldung dan Samarang. Deze vormt daar bg uitzondering een stand, zich kenmerkende door tweeslachtigheid in taal, kleeding, zeden en gewoonten ; een stand waar de Europeaan zich boven verheven acht en waarvoor de inlan- der geen achting heeft ; een stand die met minachting op den in- boorling nederziet en zijn uiterste best doet om met den Europeaan gel^k gesteld te worden. De klenrling, in den wandel liplap of sinjo genoemd, heeft bet meestal aan zicb-zelf te danken wanneer h|j een lage plaats in de maatschappij inneemt. In geen land ter wereld geniet de klenr- ling meer vrjjheid, bestaat er zoo veel gelegenbeid om vooruit te komen, zijn alle betrekkingen zoo in zijn bereik als in onze kolonie. Staat hg in de vrge republik van Amerika's Vereinigde Staten gedurig bloot om opgevat en als slaaf verkocht te worden, Hgt hg in Bengalen onder de vooroordeelen van een europeescb volk dat bet niet aan nationalen trots ontbreekt, in Nederlandsch Indi§ wordt de kleurling als een vrye Nederlander behandelnd en hangt zgn maat- schapx)elgke positie geheel af van zgn individuele waarde. Het hoofdgebrek van den sinjo is luibeid en stompheid des gees- tes ; in geestontwikkeling staat hg dikwjjls nog bg den inlander achter. Daarbj geeft de ligtere kleur van zijn huid hem een valsch gevoel van waarde, even als de stamboom den bekrompen edelman. Hy vereenigt dus In zich de gebreken van den Kaukasusen en Maeder, zonder hunne goede eigenschappen te bezitten. De taal van den kleurling is in het hollandersch vertaald maleisch of een mengelmoses dier beide talen. En daar nu het maleisch arm is aan verbuigingen, woordvoegingen en kleine rededeelen, klinkt het maleisch-hollandsch al even zonderling in de ooren van een Hollander als de vermengde taal. In den regel is de sinjo zeer net op zijn Heeding  zyn van de christeljke zedeleer. Hij spreekt met verachting van den )orang Slam" (Islam, Mahomedanen), maar sympathiseert in zijn hart meer met de mahomedaansche gewoonten, vooral wat het artikel »vrouwen" betreft. Want hg bemint ))de meidens" (vrouwen) in het algemeen, en zal in een vertrouwelyk gesprek bekennen dat ))de meidens zyn eenigste liefhebber (liefhebberg) is". In het algemeen heeft de sinjo weinig roeping tot den soldaten-stand, ofschoon de uniform hem wel toelacht. Hij neemt echter gaame een jagtgeweer op den schouder om wilde varkens entggers te gaan schieten, maar bepaalt zich dan tot het dooden van eenige osschuldige boerong perkoetoet (tortelduiven) in en om den Kampong. De vrouwelijke kleurling, de nonna, heeft altyd schoon haar en Sprekende oogen; van haar veertiende tot haar twintigste jaar ziet zog er allerliefst uit; vardig in handwerken, met eenigen aanleg tot muz^k, verdiept zg zich ook liever niet in andere oefeningen dan in de taal der liefde, en in het dansen; daarin weet zij t dan ook vrij ver te brengen. Zelfe in europesche kleederdragt verraadt de blankste nonna zich door haar eigenaardigen gang; geen vrouw die zich zoo smaakvol weet te kleeden met de eenvoudige sarong-kabaja en door de ruime stof zoo duideljjk haar goed geevenredigde vormen en slanke taille kan laten doorschjjnen of gissen. Op meer gevorderden leeffcjjd openbaart zich bij de nonna groote liefde tot het spel, die zich gemakkelyk tot hartstogt ontwikkelt. Is het z66 ver gekomen, dan speelt zij even gaame met chinesche kaarten als met europesche, dan duldt haar fierheid als blanke (?) zelfs, om met inlandsche vrouwen te dobbelen. Europesche kinderen van beider kunne worden ook sin Jo en nonna genoemd; het gebruik heeft echter de benaming gewettig om met die woorden de klasse van menschen aan te duiden, die ik hierboven poogde te beschröven. Die daaruit nu de gevolgtrekking maakt, dat uit de vermenging der blanke en bruine menschenrassen slechts sinjo's en nonna's van het omschreven karakter geboren worden; die tot het besluit komt dat alle kleurlingen in de cathegorie der sinjo's en nonna's te huis behoore, die heeft niet begrepen. Maar misschien ligt de schuld aan mg; 't is welligt noodzakeljk om boven-staande regelen nog iets nader toe te lichten. Sinje's en nonna's stammen oorspronkelk af van Europeanen en inlanders, die voor een, twee, derde halve een wie een geleefd hebben. Onder elkander huwende, planten zij voort, vormen bijna een nieuw ras en nemen eigen taal en gewoonten aan, ontleend aan de primitive rassen en daarom slechts half oorspronkelk. Geplaatst tus-schen Europeanen, die zich niet met hunne vorming bemoejjen, en inlanders waarmede z g zich niet willen afgeven, bljven zij op een lagen trap van ontwikkeling staan of dalen van lieverlede weg op on. Kleurlingen, tegen van gemengd ras in het eerste, tweede, derde geslacht daarentegen, gaan den tegenovergestelden weg op oen zelven, door de plaats die zg in de indisehe of enropesche maatschappg innemen, dat van hen geen sprake kan zijn. Opvoe-ding, geestontwikkeling stellen hem gelgk met en vBBk boven den Volble Enropeaan. VII. Een soiree bij master Smitt. Kapitein Mailand zou mg in kennis brengen met master Smitt, een gn Le oudgaat van engelsche affcomst, getrouwd met een bniine nonna. Z^n huis stond open voor iedereen en werd druk bezocbt, echter zelden door europesche dames, die in bet algemeen bij me-vrouw rSmitt en hare bruine vriendinnen weinig sympathie opwekten. 