Onze eeredienst
Kuyper, Abraham, 1837-1920
CO CM CM O) O in CO iSx&isxbxSSK m Presented to the LIBRARY of the UNIVERSITY OF TORONTO by the INSTITUTE FOR CHRISTIAN STUDIES ™m I mam msm m ONZE EEREDIENST ONZE EEREDIENST DOOR Dr. A. KUYPER KAMPEN — J. H. KOK — 1911 VOORWOORD Toen ik in full 1901 in Staatsdienst werd geroepen, zag ik mij tot mijn leedwezen verplicht, de onderscheidene reeksen, die ik in de Heraut onderhanden had, af te breken. Hieronder behoorde ook een reeks die ten titel droeg: Onze Eeredienst, waarvan toentertijd ruim zeventig artikelen verschenen waren. Na mijn aftreden als minister ontving ik van onderschei dene zijden aanzoek, om deze reeks zoo mogelijk af te maken. In de Heraut kon ik hieraan niet voldoen, daar Prof. Dr. H. H. Kuyper de dusgenaamde leaders in dit weekblad voor goed van mij had overgeno- men, en ik hem liever niet in zijn geregelden gang stoorde. Ik heb daarom den rusttijd, die een ernstige keelongesteldheid mij in het voor- jaar bracht, gemeend niet beter te kannen gebruiken, dan om dit onder- werp buiten de Heraut af te handelen. Er ontbrak nog aan de Liturgie van de Bediening des Doops, over de toelating tot het H. Avondmaal, van de Bediening des H. Avondmaals, over den Ban en de Wederop- neming, over de Bevestiging in het Ambt en van de Bevestiging in het Huwelijk. Deze zes onderwerpen zijn hierom in een vijftigtal nieuwe artikelen aan hetgeen verschenen was toegevoegd. Het geheel verschijnt thans in afzonderlijke uitgave en komt hiermee onder het bereik ook van hen die geen lezers van de Heraut waren, terwijl ook den lezers van de Heraut thans deze, tienjaren onafgewerkt gebleven reeks, in voltooiden vorm wordt aangeboden. 's Gravenhage, 1 Augustus 1911. KUYPER. ONZE EEREDIENST. Herleving van liturgisch besef. Stellig is het geen overtolligheid te achten, dat ook over onzen Eeredienst nader de gedachte ga. Jarenlang heerschte op dit punt grenzenlooze verwarring, zoo sterk dat onregel op dit terrein de eenige nog grijpbare regel was geworden. En sinds het kerkelijk leven voor een deel uit de wildernis weer op begane paden overging, is wel veler opmerkzaamheid als vanzelf ook op allerlei liturgische vragen gevestigd geworden, en openbaart zich meerder drang naar vasten ,,leiddraad", maar wie waande dat daarom het chaotische reeds ganschelijk achter ons lag, zou toonen van tweeen een, of de practisch-kerkelijke toestanden niet te kennen, of wel liturgische denk- beelden te huldigen, die met het wezen zelf der Liturgie in strijd zijn. Gunne men daarom ook ons, in dit niet zoo onbelangrijk vraagstuk tot nieuwe gedachtenwisseling op te wekken. In de practijk komen de liturgische vraagstukken meest als losse, op zichzelf staande vragen op, en wat zoo broodnoodig is, is juist helder inzicht in de eenheid van gedachte, die al deze losse detailpunten beheerschen moet. Het denkbeeld zelf van een Liturgie was geheel teloorgegaan, en niet dan langzamerhand komt het weer op. Dit gevoelt men het sterkst aan het Formatter van den heiligen Doop. De tijd ligt nog zoo verre niet achter ons, dat dit Formatter door den dienstdoenden predikant meest of geheel weggelaten, of derwijs verminkt, bekort, aangevuld, gewijzigd en veranderd werd, dat het wel een cacographie leek, die de prediker geroepen was, vaak op den tast af te verbeteren. HERLEVING VAN LITURGISCH BESEF. Kerken nu waarin zoo lets zelfs met het Formulier van den heiligen Doop mogelijk is, zijn blijkbaar aan alle liturgische gedachte vervreemd, zoowel voor wat aangaat den Dienaar die zich zulke vrijheden ver- oorlooft, als voor wat betreft de Gemeente die ze duldt. Doch juist in zake dit Formulier kwam dan ook het keerpunt. Vele ouders, die van Liturgie verstand noch begrip hadden, namen er toch geen genoegen mede, dat bij den Doop van hun kind de waarheid Gods uit het Formulier werd uitgelicht. Dat de prediker hier of daar een zinsnede oversloeg, of ook de dankzegging verving door een dankgebed van eigen formatie, deerde hen zoo niet, maar wel schokte het hen, als in de vragen, of in de uiteenzetting van den heiligen Doop veranderingen werden aangebracht, die het wezen zelf van den heiligen Doop raakten. Daarmee werd Gods waarheid gebroken, het Sacrament geschaad, en zoo ook aan hun kind onthouden datgene waarop hun kind, of wil men, de vader voor zijn kind recht had. Vooral Dr. Kohlbrugge ried dan ook aan, dat de ouders, alvorens den Doop voor hun kindeke te zoeken, vooraf bij den Dienaar desWoords zich informeeren zouden, of hij gewoon, of althans bereid was, het voile Formulier te lezen ; iets wat hij zoo sterk trok, dat z. i. ook de ver- melding der voorafschaduwing van den heiligen Doop in den Zondvloed en in den doorgang van Israel door de Roode Zee niet mocht worden uitgelaten. Deze raad kwam bij Dr. Kohlbrugge, gelijk vanzelf spreekt, voort uit liturgischen drang, en ging reeds als zoodanig verder dan de drang, die bij de ouders zelven was opgekomen. Een langen tijd leefde men dan ook voort in dezen toestand, dat er tweeerlei oppositie tegen het eigendunkelijk omspringen met het Formulier viel waar te nemen. Eenerzijds van de volgelingen van Dr. Kohlbrugge, die den eisch stelden, dat heel het Formulier, onverminkt en ongewijzigd, van den kansel zou worden afgelezen. En anderzijds van de volgelingen van a Brakel, die er geen de minste captie op maakten, dat de dankzegging wegbleef, en een enkele zinsnee die te sterk op de wedergeboorte sloeg, verzacht werd, maar die den eisch lieten gelden, dat de belijdenis der waarheid in de toelichting en in de vragen niet zou worden aangetast. Dit tweeledig protest tegen de liturgische willekeur in zake den heiligen Doop heeft toen allengs het goede gevolg gehad, dat de Dienaren des Woords van hun eigendunkelijk verhaspelen van het Doopsformulier allengs aflieten, en zich naar den duidelijk verklaarden wensch van de geloovige ouders begonnen te schikken. In betrekkelijk korten tijd zelfs nam die terugkeer naar de oude paden HERLEVING VAN LITURGISCH BESEF. derwijze toe, dat het voile gebruik van het Doopsformulier kenmerk werd, waaraan ge den werkelijk orthodoxen predikant kondt onderkennen. Ook schrijver dezes heeft deze wisseling mee doorleefd. Toen hij in 1863 als predikant optrad, wist hij nog niet beter te doen, dan het voorbeeld zijner oudere collega's te volgen, en v66r zijn eerste Doopsbediening, met blauw potlood in het Doopsformulier allerlei passages door te schrappen, en op allerlei punten den tekst gansch willekeurig te veranderen. Dit deed een ieder in die dagen, en ook hij volgde den stroom. Eerst de studie, die hij voor eenige hoofdstukken in de Kerkgeschiedenis van Moll juist over de Liturgie had te schrijven, ontdekte hem het onge- oorloofde van zulk grillig bedrijf, en bewoog hem, reeds eer hij met Dr. Kohlbrugge in aanraking kwam, het Doopsformulier voortaan voluitte lezen. Door Dr. Kohlbrugge in zijn overtuiging gesterkt, heeft hij toen in allerlei kring het voluit lezen van het Doopsformulier bevorderd, eerst door in de vroegere Heraut, toen door in het Zondagsbladvan de Standaard, en later door in de nieuwe Heraut, aldoor het onverminkt gebruik van het Doopsformulier als stelligen liturgischen eisch aan de- kerken op het hart te binden. En thans, nu de vorige eeuw ten einde Hep, mag met zeker gevoel van dankbaarheid geconstateerd worden, dat althans in de opnieuw ngere- formeerde" kerken, aan vroegere willekeur paal en perk is gesteld, en het aflezen van het geheele, onverkorte en onveranderde Formatter om den heiligen Doop te bedienen, zoogoed als feitelijk algemeen geldende regel is geworden. Op deze korte historic moest in de eerste plaats hier de aandacht gevestigd worden, omdat metterdaad de weeroplevingyan de liturgische ge- dachte in onze kerken van het gebruik van het Doopsformulier is uitgegaan. Duizenden bij duizenden die op elk ander punt van den Eeredienst nog voor elk liturgisch gevoel stomp zijn, hebben in de zaak van den heiligen Doop gevoeld, dat de kerk als kerk rechten had, waaraan de Dienaar des Woords zich niet mocht vergrijpen. En al is hiermee het liturgisch pleit nog volstrekt niet gewonnen, er is hier mee dan toch een uitgangspunt gegeven, van waaruit de weerop- trekking van het liturgisch gebouw kan ondernomen worden. Juist toch in dit nog onontwikkelde, maar toch diep gewortelde besef der ouders, dat bij den Doop van hun kind de Dienaar geen vrij man was, om te doen wat hem geviel, maar dat hij bij dat Sacrament hun recht en dat van hun kind te eerbiedigen had, ligt het eenig juiste beginsel, waaruit alle Liturgie opkomt. 10 HERLEVING VAN LITURGISCH BESEF. Alle Liturgie toch gaat uit van de grondgedachte, dat de kerk over den Dienaar en niet de Dienaar over de kerk heeft te beschikken, voor wat aangaat de wijze, waarop het heilige in de vergadering der geloovigen zal bediend worden. Een spreker, een redenaar, een meetinghouder huurt een zaal, en richt zijn spreken, zijn redevoering, zijn meeting in gelijk hem goed dunkt, en wie onder zijn gehoor komt is gehouden zich naar hem te voegen. Immers wien dit niet gevalt, kan wegblijven, of heengaan. Een dokter, die spreekuur geeft, kan zijn wijze van doen, en van onderzoeken, en van behandelen, en van recepteeren, geheel naar eigen goedvinden inrichten. Zijn huis is zijns, en wie niet bij hem aankloppen wil, gaat elders. Zoo ook doet een advocaat, een notaris, een schoolhouder, een winkelier, een kantoorhouder en zooveel meer, overmits deze alien zelf hun zaak, hun bedrijf, hun kantoor regelen, en niemand gehouden of verplicht is, juist bij hen aan te kloppen. Maar zoo staat het in de Gereformeerde kerken niet, en men kan er bijvoegen, evenmin in de meeste andere formation van Christus' kerk. Alleen in Amerika, en in sommige vrije kerkjes ten onzent, springt men op soortgelijke wijze met de kerk om. In Amerika is het, vooral in de grootere steden, iets gansch ge- woons, dat een predikant op eigen gelegenheid een kerk opent, lokt wie tot hem wil komen, en uit de giften die inkomen, zijn kerk in stand houdt. Zulk een kerk dan is letterlijk een predikantsbedrijf, en zonder eenige confessie, zonder band aan andere kerken. Niets dan een kring die zich om een talentvol spreker verzameld heeft. Juist zooals men het hier en daar soms ook ten onzent op kleine schaal kon waarnemen, dat een oefenaar of bemoeilijkt predikant, geheel op eigen gelegenheid een zaal huurde, of een huis kocht en tot een kerk verbouwde, en daar geregeld des Zondags in voorging. En natuurlijk in zulke ,,kerkjes" is de prediker het een en al. De kerk is zijn zaak, zijn bedrijf. Het gaat alles van hem uit, hij regelt het alles naar eigen goeddunken. En in zulke kerkjes heeft alzoo niemand aanmerking te maken. Wie er niet meer zijn wil, blijft er weg, Maar heel anders staat het uiteraard in een wezenlijke kerk ge- schapen, d. i. in de vergadering der geloovigen, die opkwam uit een historisch verleden, dat tot op den grooten Pinksterdag te Jeruzalem teruggaat. Daar toch heeft men met een kerk te doen, die haar wortel in HERLEVING VAN LITURGISCH BESEF. 11 een verleden van achttien eeuwen uitslaat, en waarin de tijdelijke Dienaar slechts voor zeker aantal jaren verschijnt ten einde zijn heiligen Dienst te verrichten, om straks dienzelfden Dienst onder de bediening van zijn opvolger te laten voortgaan. Dan is niet hij het, die de kerk schept of schiep, maar de kerk was er lang v66r hem. Hij was in de kerk geboren, hij trad er in op, en had alzoo in te gaan in de levensvormen, die zich in die kerk, door den loop der eeuwen, ontwikkeld hadden. Dan is die kerk er niet om hem, maar hij is er om die kerk, en gelijk hij, naar uitwijzen van het Woord zijn rechten desnoods tegen- over die kerk kan doen gelden, zoo heeft en behoudt ook die kerk rechten tegenover hem. Het is die kerk die in ,,de vergadering der geloovigen" saamkomt, het is haar eeredienst die daar bediend moet worden, en zij is het ook die er de predikatie des Woords en de bediening van het Sacrament komt zoeken. Het is in beginsel hetzelfde onderscheid als tusschen een vrijbuiter en een officier bij de geregelde troepen. De vrijbuiter te land of ter zee treedt op voor eigen risico, gaat waarheen hij wil, vuurt als hij vuren, en kampeert als hij kampeeren wil. Hij is aan niemand rekenschap schuldig. Hij is zich zelf ten wet. De officier bij de geregelde troepen daarentegen komt in een be- staand kader in. Hij vindt een leger, dat leeft onder ordinantien, die golden eer zijn naam nog genoemd werd. En uit dien hoofde is stellige eisch van zijn optreden, dat hij zich conformeere aan wat als orde van dienst bij het leger geldt. En dit nu heeft de eenvoudige geloovige niet aanstonds in de andere stukken van den Dienst, maar wel bij het Sacrament van den heiligen Doop gevoeld. Hij zou het nog niet zoo gevoeld hebben bij den Doop van be- jaarden ; maar hij voelde het wel sterk en diep nu het den Doop der kleine kinderen gold. Die kinderkens waren nog onbewust van wat er met hen gebeurde. Aan die kinderkens mocht in niets worden te kort gedaan. En daarom het voile Formatter, dat voor den kinderdoop was ingesteld, behoorde elk Bedienaar van het Sacrament bij elken doop die bediend stond te worden, onverkort en onverminkt te lezen. Immers de Doop was niet iets tusschen hun kind en den Dienaar, maar tusschen het kind en zijnGod. 12 DE VERGADERING DER GELOOVIGEN. II. De vergadering der geloovigen. Het beginsel waaruit voor ons het goed en deugdelijk recht der liturgische gebondenheid opkomt, ligt, gelijk we zagen, in het karakter van ,,vergadering" , dat elke samenkomst der geloovigen draagt. Toen Isaac Da Costa in zijn dagen des morgens open hof bij zijn huislijke godsdienstoefeningen hield, en elk belangstellend hoorder werd toegelaten, was Da Costa vrij man, om deze samenkomsten in te richten, gelijk hem goed dacht. Die samenkomsten toch hield hij als gastheer. Hij kon als hoofd des huizes todaten of buitensluiten wie hem geviel of misviel. Het stond hem vrij zijn Bijbel hardop in het Hebreeuwsch of in het Nederlandsch te lezen. Hij kon hardop of zachtkens lezen. Hij kon een gebed laten voorafgaan of volgen. Hij kon laten zingen of niet laten zingen, en zoo hij zong, psalmen of gezangen kiezen of Engelsche hymnen of zangen van Cesar Malan in het Fransch. Hij kon een aalmoes voor de armen vragen of niet. Hij kon vroeg of laat beginnen. Hij kon lang of kort lezen. Hij kon het doen in zijn kamerjapon of in deftig gewaad. Hij kon staande of zittende ageeren. Kortom, hij was als gezinshoofd en gastheer volmaakt vrij, om alle ding te regelen of niet te regelen, en in elk geval te doen naar eigen goedvinden. En in die positie verkeerde Da Costa, omdat er te zijnen huize geen nvergadering" werd gehouden, maar een bijeenkomst, of zelfs dat niet eens, maar enkel een geestelijke instuif. Hetverschil tusschen die twee ontsnapt velen wel, maar is toch duidelijk. Een vergadering is het in een zaal of vertrek opkomen van de leden van eenzelfde corporatie, college, vereeniging, genootschap of gilde, doch altoos daaraan te herkennen, dat vooraf vast moet staan, wie er wel en wie er niet toe hooren, en dat wie er toe hooren, verschijnen, niet omdat een ander het hun toestaat, maar omdat ze er recht op hebben, en het hun zelfs ten plicht is. Bij een college noemt men het ook wel zitting, omdat men dan zelf zit, en anderen voor zich kan laten verschijnen. Met name de rechtbank houdt zittingen, geen vergaderingen. En van de rechtbank is dit begrip van zittingen overgegaan op de parlementen, op gemeenteraden, op kerkeraden enz., ook al loopt daarvoor ook nog het woord ,,vergadering". Men kan zoowel spreken van een kerkeraadsvergadering als van een DE VERGADERING DER GELOOVIGEN. T3 zitting van den kerkeraad, en zoo ook evengoed van vergadering van den gemeenteraad, als van een zitting van den gemeenteraad, al is bij den kerkeraad de naam ,,vergadering" veel meer in gebruik. Doch dit verschil tusschen vergadering en zitting nu daargelaten, kleeft aan deze soort gemeenschappelijke besprekingen en handelingen altoos het karakter van het vooraf bepaalde en vaststaande. Zoowel een ,,vergadering" als een ,,zitting" veronderstelt dat het college of de corporatie besta ; dat het uitgemaakt zij wie er toe behooren ; dat vooraf vaststa wie recht van advies en recht van keurstem hebben ; dat bepaald zij wie al dan niet als werkende leden optreden ; en dat er een bestuur zij, dat saamroepe en leide. Dit is alzoo heel iets anders dan een losse bijeenkomst, een meeting of een lezing. Al zulk soort losse samenkomsten toch gaan niet van een bestuur uit, maar van een die zich opwerpt. Men plaatst dan een advertentie, of ook zendt uitnoodigingen rond. Wie komen wil komt. En als de samenkomst afliep, is het weer uit. In die soort samenkomsten heeft alzoo de man, of de zichzelf opwerpende commissie, het volstrekte recht, om het alles in te richten naar eigen goedvinden. Juist omdat wie oproept niemand dwingen kan, en niemand gehouden is zich aan de oproeping te storen, kan men het aanleggen zooals men wil. Slechts worde hier ter loops de opmerking ingevlochten, dat eigenlijk geen spraakgebruik zoo slecht en zoo verkeerd is, als wanneer eenige heeren die zich opwerpen, den naam aannemen van commissie. Zoo hoort men telkens dat zich een commissie gevormd heeft voor de aan- bieding van een huldeblijk aan Vorstin of Keizer, dat zich een commissie gevormd heeft van advies, dat zich een commissie gevormd heeft om een ongelukkige te helpen, en zooveel meer. Welnu voor al zulke ,,klompjes menschen", gelijk men in Transvaal zou zeggen, is de naam van commissie contrabande. Het woord commissie toch houdt juist omgekeerd in, dat ge niet uzelven opwerpt, noch ook uit eigen beweging optreedt, maar optreedt als gelast en gecommitteerd door een persoon of corporatie die daartoe autoriteit bezat. Zelfs als de burgemeester eenige personen uitnoodigt, om zich als commissie te vereenigen, heeft dit met de natuur en het werk van een commissie niets gemeen, omdat de burgemeester ten deze geen autoriteit bezit, en niet een last oplegt, maar verzoekt. Niemand zal dan ook van personen die zichzelven opwerpen zeggen, 14 DE VERGADERING DER GELOOVIGEN. dat ze gecommitteerden zijn, omdat men nog zeer wel gevoelt, hoe ge alleen gecommitteerd kunt worden door een ander, en wel alleen door iemand die hiertoe gezag en autoriteit heeft. Een koning kan een commissie benoemen, een college kan een commissie benoemen, een corporatie of vereeniging kan een commissie benoemen, maar eenige heeren, die zelven saa*m een commissie gaan vormen, verstaan zelven het woord niet. Commissie komt van committere, een Latijnsch woord, saamgesteld uit con en mittere, dat wel eerst in de Decretalen ons woord com- missio, in den zin van het Duitsche Ausschuss vormde, maar toch door mittere, d. i. zenden, het begrip van last in zich sluit. Doch deze engere beteekenis van het woord commissie nu daarge- laten, vast staat dan toch, dat een vergadering en een bijeenkomst niet hetzelfde zijn, en dat bij een vergadering altoos te denken is aan een college of corporatie, waarvan de leden op een rol staan, zoo dat ze naar vasten regel, door een aangewezen bestuur, kunnen worden op- geroepen, om saam te handelen, saa"m te beraadslagen of saam te besluiten. De geheele liturgische quaestie hangt, onder dit gezichtspunt, alzbo aan deze hoofdvraag : Is wat wij noemen ,,kerkhouden" te beschouwen als een losse bijeenkomst, of wel als de vergadering van een vaste corporatie ? Ook het eerste is zeer zeker op godsdienstig gebied denkbaar. Herhaaldelijk kwamen ook hier te lande, uit Engeland vooral, mannen over, die in de courant bekend maakten, dat ze op dat en dat uur, in dat en dat gebouw, een godsdienstige samenkomst wenschten te houden. Of ook, ze logeerden bij een gastheer, die groote salons tot zijn beschikking had, en lieten dan door dien gastheer invitatien rondzenden. Ook dan werd er gelezen, gezongen, gebeden, gesproken. Soms zelfs gecollecteerd. Kortom, het leek in alles veel op kerkhouden. En toch was het dat niet. Het was niets dan een losse saamkomst. Maar zoo is onze openbare godsdienstoefening niet. Wat des Zondags in de kerkgebouwen plaats grijpt, is niet een ver- huren aan dezen of dien prediker van het gebouw, opdat hij daarin naar goedvinden te werk ga ; maar zeer bepaaldelijk een bijeenkomen van de Gemeente in haar wettige saamvergadering. Alleen het te groote aantal der leden maakt dat men in grootere steden op hetzelfde uur in meer dan een zaal of gebouw vergadert. Op een dorp of in een kleine stad behoeft dat niet. Daar kan de geheele Ge meente in een gebouw saamkomen, en is dus slechts eene vergadering. DE VERGADERING DER GELOOVIGEN. 15 Maar of men in een of in meer gebouwen saamkomt, dit verandert in niets het karakter der vergadering. Immers deze kenteekenen blijven : lo. dat er is een corporatie, genaamd : de Gemeente of de plaatselijke kerk ; 2o. dat op de rol te vinden is, wie al dan niet tot deze corporatie behooren; 3o. dat deze corporatie aan haar hoofd heeft een wettig bestuur ; 4o. dat deze corporatie en dit bestuur leven onder een vaste regeling of kerkorde ; 5o. dat de oproeping voor de saamkomst der Gemeente van het be stuur uitgaat ; en 60. dat wel de vergadering in het openbaar wordt gehouden, zoodat ook niet-leden als toehoorders binnen kunnen komen, maar zoo dat toch alleen de leden deel erlangen aan wat in die ver gadering rechtens aan de leden toekomt. Zoo b. v. in zake het Sa crament van den Doop en het Sacrament van het Avondmaal. We verzoeken onzen lezers dan ook dit karakter van de openbare godsdienstoefeningen in onze Gereformeerde kerken zich wel in het geheugen te willen prenten. Alleen wie dit karakter onzer godsdienstoefeningen helder inziet, kan hier meespreken. Wie voor dit karakter geen oog heeft, vat niet waar de quaestie over loopt. Juist daarom echter moet hierover nog meer gezegd. Allicht toch zal iemand de opmerking maken, dat het in de kerk toch heel anders toegaat, dan in een gewone vergadering van een vereeniging. Er is geen presentielijst. Er worden geen notulen gelezen. Er worden geen voorstellen gedaan. Men kan het woord niet krijgen. Er wordt niet gestemd. Alles heel anders dan gewoonlijk, en wat, zoo vraagt men, heeft dit samenkomen nu van een vergadering? Om dit te verstaan, moet men onderscheid maken tusschen tweeerlei soort vergaderingen die een corporatie houden kan. Een Senaat van een hoogeschool houdt ten eerste gewone Senaats- vergaderingen, waarin beraadslaagd en besloten wordt ; maar hij houdt ook publieke vergaderingen, van drieerlei aard : lo. voor de overdracht van het rectoraat ; 2o. voor de installatie van een nieuwen hoogleeraar ; en 3o. voor het doctoreeren van wie promoveeren wil. Welnu, ook in die publieke Senaatsvergaderingen merktmen bijna niets van de gewone bezigheden van een vergadering ; er geschieden heel andere dingen ; en veelal zelfs heeft slechts een er het woord. En toch stemt ieder toe, dat het desniettemin wel terdege ver- 16 HET KARAKTER VAN VERGADERING. gaderingen van den Senaat zijn, alleen maar publieke vergaderingen, niet om te beraadslagen, maar om te handelen. Dit komt ook bij andere corporation zoo voor. Een muziek- of zanggezelschap zal en gewone, en publieke ver gaderingen houden, en die publieke vergaderingen zullen het karakter dragen van uitvoeringen. Zoo is het met schermgezelschappen, met letterlievende genootschappen, kortom met allerlei corporation, die niet alleen in het afgetrokkene beraad slagen, maar uit haar aard ook tot publieke handeling geroepen zijn. En zoo nu ook is een kerk of Gemeente. Ook zij kan tweeerlei soort vergaderingen houden: lo. besloten vergaderingen om haar huishouding te regelen, leden voor het ambt aan te wijzen, geldelijke aangelegenheden af te doen, over ban of weeropneming te beslissen, en zooveel meer, en 2o. publieke ver gaderingen, om haar eeredienst tot uitvoering te brengen. Nu worden vooral in groote Gemeenten die besloten vergaderingen der leden zeer weinig gehouden (wat oorzaak van velerlei kwaad is), en daar- entegen die publieke vergaderingen telken Zondag meermalen, en boven- dien nog in de week. Ware dit anders, het verschil tusschen een besloten en publieke vergadering zou ook hier beter gevoeld worden. Toch is het ook zoo nog zeer wel te verstaan, dat onze gewone godsdienstoefeningen niets anders zijn, dan publieke vergaderingen, van de corporate genaamd: de Gemeente, waarvan de leden bekend zijn, en die, door den kerkeraad opgeroepen, onder leiding van een der leeraren als voorzitter, samen zijn, niet om te beraadslagen, maar om te handelen, d. i. om uitvoering te geven aan den eeredienst waartoe ze geroepen zijn ; en zulks wel onder toelating van het publiek, opdat die eeredienst zelf tevens middel van propaganda zij. III. Het karakter van vergadering. Het algemeene denkbeeld van ,,vergadering" is hier daarom door ons op den voorgrond geplaatst, overmits dit het meest bekende is; en dit vooral in een tijd als de onze, waarin schier in elk gezin, vader lid is van minstens vier, vijf vereenigingen, moeder lid van een naai- HET KARAKTER VAN VERGADERING. 17 krans, de jongedochters lid zijn van Zendings- en Zondagsschoolver- eenigingen, en de opgeschoten knapen vergaderen met hun jongelings- vereenigingen. In al dit saam vergaderen ligt lets kostelijks, omdat het altoos min of meer het individualisme, en daarmee het egoisme breekt, om het sociale, het gezellige of gezelschappelijke meer tot zijn recht te doen komen. Welnu, in aansluiting hiermee wilden we het voelbaar maken, hoe ook het kerkgaan het opgaan naar een vergadering is, waarin men als lid binnenkomt, en als lid medewerkt ; en te keer gaan de valsche en onware gedachte, alsof het kerkgaan was het opgaan naar zeker statig, plechtig gebouw, voor ieder op zijn eigen gelegenheid, om saam om den prediker zich te verzamelen, en zich voorts aan hem over te geven. Het denkbeeld van vergadering moest daarom weer onder ons opleven ; en in zoover hadden we er zelfs niets tegen, dat men onder het lezen dezer artikelen, zich de saamgekomenen in het kerkgebouw een oogen- blik dacht als een gewone ledenvergadering, met de opzieners zoo leerende als regeerende als bestuur of moderamen, en den dienstdoenden Dienaar als voorzitter. Hierop is natuurlijk af te dingen, en vrome zin zou al spoedig terecht klagen, dat op die wijs scherven van de heilige schaal afsprongen, want dat vergadering in de kerk houden nog geen godsdienstoefening was. Nu, men zal dan ook bij onze verdere uiteenzetting zien, hoe volkomen we het hiermede eens zijn. Alleen maar, omdat er nog een ander, geheel onderscheiden element bij komt, waardoor deze ,,vergaderingen der geloovigen", een geheel eigenaardig karakter erlangen, daarom mag toch de grondtrek van vergadering er niet aan ontnomen worden. Van oudsher was de naam van ,,vergadering der geloovigen" voor onze godsdienstoefeningen in gebruik, en ook waar later het woord ,,vergadering", op den achtergrond geraakte, kwam er toch de uit- drukking van ,,samenkomst der gemeente" voor in de plaats, welke manier van zeggen zich aansloot aan Hebr. 10 : 25, waar de heilige apostel spreekt van »onderlinge bijeenkomsten" Een ,,onderlinge bijeenkomst" nu is niet het opgaan naar een lezing of mondelinge voordracht, maar een samenkomst, waar men heengaat om bij elkaar te zijn. Daarom heet ze onderlinge bijeenkomst, d. i. een bijeenkomst waarin het om elkanders bijzijn te doen is. En ook onze Heidelbergsche Catechismus verstaat het niet anders, waar hij bij het antwoord over het Sabbatsgebod, niet spreekt van een 2 18 HET KARAKTER VAN VERGADERING. naarstiglijk komen tot het Huis Gods, of onder de predikatie, of tot den eeredienst, maar van een ,,naarstiglijk komen totde Gemeente". Het is de Gemeente die vergadert, en in die vergadering der Gemeente gaat men als lid dier Gemeente op. Hiermede hangt het dan ook saam, dat wij, Gereformeerden, zoo weinig aan het gebouw als gebouw hechten. Kan de Gemeente, kunnen de geloovigen in een daarvoor ingericht, deftig, luchtig gebouw saamkomen, des te beter. Maar de vergadering als vergadering hangt van 't gebouw niet af. Is er geen gebouw beschikbaar, dan vergadert de Gemeente in de open lucht, gelijk onze vaderen het deden bij hun ,,hagepreeken". Is het daarvoor te koud, dan huurt men een zaal. En kan men geen zaal krijgen, dan komt men bijeen in een stal, of fabrieksgebouw, of manege. Waarvoor die zaal of die localiteit anders gebruikt wordt, doet er niet toe. Reeds in den apostolischen tijd lezen we, dat de Gemeente ten huize van de particuliere personen bijeenkwam Niet anders was het in het begin der Reformatie. Juist zoo begon men in 1834. En in 1886 sloeg men geen anderen weg in. Juist dat los zijn van het gebouw karakteriseert dan ook de bij- eenkomst als een vergadering, die gemaakt en bepaald wordt, niet door muren of door banken, of door een orgel met een preekstoel, maar die gemaakt en bepaald wordt door de aanwezigheid van de leden der Gemeente. Veelal beriep men zich zelfs, om dat karakter onzer godsdienst- oefeningen aan te bevelen, niet op den heiligen dienst in Tabernakel en Tempel, maar op de Kahal of groote volksvergadering in Israel, waar elk volwassen Israeliet kon opkomen. Al stemmen we dan ook volkomen toe, dat de ,,vergadering der geloovigen" daarom toch altoos een eigenaardig karakter draagt, en deswege volstrekt niet met elke gewone vergadering op een lijn mag gesteld worden, toch staat het van den anderen kant vast, dat de grondtrek, het grondkarakter van elke wettige, ordelijke vergadering ook bij onze godsdienstoefeningen moet doorgaan. Uit dit grondkarakter nu volgt het vanzelf, met noodzakelijkheid, dat hij die deze vergadering leidt, dit niet kan en niet mag doen naar willekeur, of naar eigen grillig inzicht, maar dat hij, met de geheele vergadering, onderworpen is aan die algemeene regelen, waaronder de vergadering, of in casu, de Gemeente leeft, en haar leven tot uiting wil doen komen. En dit nu is voor geheel de liturgische quaestie, of wil men, voor MET KARAKTER VAN VERGADERING. 19 het vraagstuk van den Eeredienst, waarover we handelen, wel bezien; de beslissende quaestie. Immers, waar de Dienaar des Woords vrij is, om geheel naar eigen goedvinden te werk te gaan, daar is geen Liturgie. En omgekeerd waar zijn vrijheid ten deze beperkt is, ontstaat de Liturgie, d. i. zekere vaste vorm voor den eeredienst, waaraan ook hij gebonden is, vanzelf. Doch hiermede is dit eerste punt dan nu ook afgehandeld. De grondtrek van vergadering staat nu vast, en reeds hiermede is het wezen der Liturgie gehandhaafd. Is toch de samenkomst der Gemeente een onderlinge bijeenkomst, d.i. een vergadering van de leden der Gemeente, dan verschijnen de leden der Gemeente daar niet rechtloos, zoodat alleen de Dienaar zeggingschap en meesterschap en recht van beslissing zou hebben ; maar dan komt men saam onder zekeren regel, onder zekere ordening, en moet het in de vergadering naar dien regel en naar die ordening toegaan. Geheel afgezien van de vraag, of de ordenende en regeerende macht ten deze den Dienaar veel beperkt en in weinig vrijlaat, of in zoogoed als niets beperkt en in schier alles vrijlaat, doet naar dat beginsel als zoodanig niets af of toe. Ook onder onze gewone vergaderingen zijn er, die een streng huis- houdelijk reglement hebben, waarin den voorzitter van stukje tot beetje wordt voorgeschreven, hoe hij zich te gedragen heeft ; weer andere die een slap reglement hebben, dat den voorzitter veel vrijheid laat; en nog andere, die zelfs geen huishoudelijk reglement bezitten, en den voor zitter derhalve in alles vrij laten begaan. Maar het beginsel blijft bij dit alles onaangetast. Wil een vergadering, die dusver geen huishoudelijk reglement had, er morgen een maken, dan doet ze het, en bindt den voorzitter. Of ook wil een vergadering, die in haar huishoudelijk reglement dusver den voorzitter veel vrijheid liet, morgen aan den dag die vrijheid inperken, dan is er niets, dat haar dit belet. Een vrijgelaten voorzitter oefent alzoo deze zijn vrije beschikking uit, niet uit eigen hoofde, niet krachtens eigen machtsvolheid, maar altoos onder uitgesproken of stilzwijgend goedvinden der vergadering ; en het staat aan de vergadering, en niet aan hem, om te bepalen, in hoeverre deze zijn vrijheid van beweging blijven zal wat ze dusver was, of allengs zal worden verminderd. Toegepast op ons onderwerp beteekent dit derhalve, dat er drieerlei soort kerken zijn. Kerken die den Dienaar bij den eeredienst ganschelijk niet binden; kerken die hem ten deele binden, en ten deele vrij laten; en 20 HET KARAKTER VAN VERGADERING. zoo ook kerken, die alles haarfijn omtrent den eeredienst voorschrijveru Maar alle deze drie soorten van kerken staan desniettemin in beginsel gelijk, inzooverre de toestand, gelijk die geschapen werd, en in zijn voortbestaan geduld word, afhangt van het goedvinden der Gemeente, en het de Gemeente is, die het recht en de bevoegdheid bleef bezitten, om in den bestaanden toestand wijziging te brengen. Wil een kerk die nu een Dienaar in alles bindt, hem voortaan vrijer maken, dan geschiedt het alzoo. Wil een kerk die hem in het eene wel, en in het andere niet bond, hierin wijziging of onderscheiding aanbrengen, dan doet ze het desgelijks. En ook, wil een kerk, die dusver een dienaar in alles vrij liet, hem voortaan ten deele binden, dan wordt die band aangelegd. Want wel kan een Dienaar door zijn kerkeraad gesteund, het recht der Gemeente ten deze weerstaan, maar dan randt hij, en met hem de kerkeraad, het algemeen priesterschap der geloovigen aan, en zal de Gemeente den kerkeraad anders moeten saamstellen. En is het dat de kerkeraad door strenge cooptatie ook dit verzet breekt, dan kan een Gemeente wel gedwarsboomd worden, maartoch nooit naar recht, en nooit anders dan met verkrachting van het gemeen- tewezen; en dan hangt het van op zichzelf onberekenbare gegevens af, of een Gemeente in staat zal blijken tegenover dezen clericalen tegenstand haar van Christus ontvangen rechten en vrijheden al dan niet te handhaven. Ook zonder op iets anders te zien, dan op het karakter van een ,,vergadering" als zoodanig, is derhalve het uitgangspunt voor het liturgisch karakter van den eeredienst hiermede reeds gevonden. Is de godsdienstoefening het houden van ween onderlinge bijeen- komst", en alzoo een ,,vergadering" van gemeenteleden, dan staat het hiermede tevens vast, dat er voor de wijze, waarop de Dienst in het heilige zal toegaan, zekere regel moet gesteld worden, zoodra de Ge meente zelve dit verlangt. Doch hiermede is nog niets dan het uitgangspunt gewonnen. Er komen toch bij den eeredienst nog gansch andere factoren in het spel, die aan deze soort vergaderingen der Gemeente een geheel bijzonder en eigenaardig karakter leenen. SAAMKOMEN MET GOD ALS VERZOENDE QEMEENTE. 21 IV. Saamkomen met God als verzoende Gemeente. En dan zij er in de eerste plaats op gewezen, dat de Gemeente in haar vergaderingen niet alleen zelve vergadert, maar er ook een samen- komen met haar God zoekt. Onder het Oude Testament heette de Tabernakel ,,de Tente der samenkomst" de Ohel Moeed, en hiermee drukt de Schrift uit, niet dat al het volk in die Tente samenkwam. Daartoe toch was die Tente veel, veel te klein. Maar wel, en heel anders, dat in deze Tente God samenkwam met zijn volk. God woonde symbolisch-reeel boven het Verzoendeksel in het Heilige der heiligen. Waar de Tabernakel stond, was de plaatse zijner ruste, en nu was het de Hoogepriester, die, als aan het hoofd van het volk, en in naam van dat volk, tot God in het heiligdom naderde, om haar God tegemoet te treden, en met Jehova saam te komen. Die hooge, heilige gedachte nu is niet een voorbijgaand denkbeeld. Alle godsdienst, alle echte religie is een zoeken van de gemeen- schap des Heeren HEEREN. Zoo is het voor een ieder persoonlijk, en zoo is het ook voor de Gemeente als geheel genomen. Voor u zelf in uw eigen hart waakt het dieper religieus gevoel dan pas op, als ge iets ontwaren moogt van de zalige nabijheid des Heeren, en het ,,nabij God te zijn" aan u en in u verwezenlijkt wordt. Een God van verre beweegt het vrome gemoed niet, en zalig noemt daarom de Psalmist ,,dien God heeft verkoren en doet naderen". En juist ditzelfde nu, geldt evenzoo voor de Gemeente. Ook de Gemeente leeft slechts in die oogenblikken geestelijk op, als ze saam, als Gemeente, de nabijheid van haar God ontwaart, en de tegenwoordigheid van den Heilige ontdekken mag, d. i. wanneer ze in haar saamvergaderingen tevens samenkomt met haar God. Een ,,samenkomen van de Gemeente met haar God" is alzoo de hoogste opvatting, die men zich van onze godsdienstoefeningen vormen kan. Alle zonde, alle zondige existentie, alle verkeer in een zondige wereld, alle nawerking van vroegere zonde, en alle inwerking op ons hart van een aan God ontzonken demonenwereld, werkt scheidend, en stelttus- schen God en onze ziel een ledige ruimte in. Vandaar de persoonlijke behoefte, om in de eenzaamheid en in het 22 SAAMKOMEN MET GOD ALS VERZOENDE GEMEENTE. eenzame gebed gedurig weer door die ledige ruimte been te breken, en zijn God weer na aan zijn hart te voelen. Maar vandaar ook de gemeenschappelijke behoefte, om saam met anderen de nabijheid des Heeren te zoeken. Zoo is het in ons huislijk gebed met ons huisgezin, zoo is het bij bruiloft en begrafenis met heel de familie, zoo is het bij stichtingen en instellingen. Als men saam zich voor God gesteld, en niet slechts woorden gepreveld, maar in het wezenlijk gebed de ge- meenschap met zijn God weer saam gevoeld heeft, is voor aller besef het saamleven in huis, het saamleven in de familie, en het saam arbeiden aan inrichting of instelling weer krachtiglijk geheiligd. En zoo nu ook moet de ,,gemeente van Christus" gedurig weer voor God verschijnen, gedurig weer zijn aangezicht zoeken, gedurig weer zijn heilige ontmoeting tegengaan, en waar dit doel mag bereikt worden, vormt de plaats waar men saamvergadert zich metterdaad tot een Tente der samenkomst, tot een Tabernakel des Heeren, tot een Tempel Gods. Ja, sterker nog. Voor de gemeente des levenden Gods, is dit saam ontmoeten van haar God, niet enkel, evenals voor het huisgezin, voor een familie, voor een stichting, voor een instelling, geraden, gewenscht en heiligend, maar zelfs in den meest volstrekten zin, onmisbaar en noodzakelijk. De gemeente van Christus is een heilige gemeente. Ze verkeert nog wel in de wereld, maar ze is niet van die wereld. Ze draagt op aarde de pelgrimsgestalte. Vreemdeling hier beneden te zijn is haar wachtwoord, het Vaderhuis niet hier op aarde, maar bij God. Ze is zoekende het vaderland dat boven is, ze trekt op naar het Jeruzalem, waarvan het geloofsoog nog pas van verre de kimmen ziet. Voor haar optreden zijn daarom altoos twee dingen noodig. Eerste vereischte is, dat de leden der Gemeente vergaderen en bijeen- komen, want door stad of dorp komen ze niet als gemeente van Christus uit. Als Gemeente, als eenheid, als saamhangend geheel, ziet ge haar alleen als ze vergaderd is. Een tweede vereischte is, dat deze vergaderde Gemeente den band met de wereld losmake, en den band met haar God werken en trekken doe. Ge hebt dit zelf wel ondervonden. Ga ter kerke op, maar zoo dat ge er nederzit zonder band aan de Gemeente te gevoelen, alleen in eigen gepeinzen verzonken, en onder- wijl allerlei wereldsche dingen u door het hoofd spelende, zoodat er van het ervaren van Gods gemeenschap geen sprake voor u is, dan laat het u onbevredigd, het is al ijdel, doelloos werk geweest, en ge SAAMKOMEN MET GOD ALS VERZOENDE GEMEENTE. 23 treedt straks uw eigen woning weer binnen ondankbaar, schier wrevelig en onvoldaan. Uit sleur, als vormendienaar, als slaafsche meelooper zijt ge in de kerk geweest, maar een realiteit, een zielsgenieting, een sterking voor uw hart was het u niet. Maar ook, laat het omgekeerd zijn, dat aan de plaatse des gebeds de liefde voor de broederen in uw hart trilde, en gij de wereldsche dingen van u kondt zetten, een optrekking der ziel naar boven hadt, en onder gebed en lofzang, onder vermaan en prediking van uzelven werdt losgemaakt, en in de gemeenschap en in de ontmoeting van uw God ingeleid, zoodat uw hart dronk uit de voile beek, die de ziel geestelijk in liefde dronken maakt, dan, ja, was er weelde en genieten, bracht het opgaan u in verrukking, voeldet ge u gesticht en gesterkt, en trilde u heel den dag daarna de toon van lof en liefde door het hart. Welnu, dit is daaruit te verklaren, dat alleen in dit laatste geval uw opgaan naar de vergadering der geloovigen aan haar doel beantwoord heeft, en was wat het moest zijn : ,,Een samenkomen met de gemeente Christi, om saam met haar, het Eeuwige Wezen te ontmoeten". De uitkomst toont dan ook, dat voorgangers, die de godsdienst- oefening zoo weten te leiden, dat ze zulk een uitwerking heeft, zelf zich gelukkig gevoelen en de Gemeente rijk maken. En ook omgekeerd, dat predikers en voorgangers, die dit hooge, schoone doel uit het oog verliezen, knechtelijk werk verrichten en ge- meentelijk de Gemeente verarmen laten. Het kan niet gedurig genoeg herhaald: Godsdienst is gemeenschap met den levenden God hebben. Die gemeenschap wordt, we zeggen niet het diepst, maar toch het weelderigst ,,met alle heiligen saam" genoten. En alle godsdienstoefening moet zich ten doel stellen, de opgekomen Gemeente die gemeenschap met haar God te doen smaken. Anders moge er geleerdheid, er moge diepzinnigheid, er moge straf- fende ernst zijn, maar godsdienst, en alzoo godsdienstoefening is er niet. Godsdienstoefening beduidt niet oefening in den godsdienst, maar uitoefening van godsdienst, en die nu was er niet, als de Gemeente niet onder de gemeenschap met haar God is gebracht. Een voorganger die zich telkens weer de vraag stelt, hoe hij dat doel : ,,Het brengen van de Gemeente in de gemeenschapsoefening met haar God", bereiken zal, en hierin slaagt, is als Aaron, wien de heilige zalfolie tot in den kleederzoom afdruppelt. Wie dit uit het oog verliest, blijft zelf dor, en kan de Gemeente niet sappig maken. 24 SAAMKOMEN MET GOD ALS VERZOENDE GEMEENTE. Vatten we nu beide condition saam: lo. dat er een saamvergadering van de Gemeente moet wezen; en 2o. dat de saamvergaderde Gemeente tot de ontmoeting met haar God moet worden geleid, dan is hiermede reeds een tweeledige liturgische eisch gesteld. Immers, dan gelden hier vooreerst alle regelen, die het houden van een vergadering beheerschen. Maar ook in de tweede plaats alle regelen, die te stellen zijn, voor de ontmoeting van de gemeente met haar God. Beide condition beperken alzoo de willekeur waarin de voorganger zich zou kunnen verloopen. De voorganger is niet vrij, om te han- delen, gelijk hij wil. Maar moet hij alzoo te werk gaan, dat ten eerste het denkbeeld van de saamvergadering der Gemeente, en ten tweede aldus, dat het denkbeeld van de ontmoeting der Gemeente met haar God, tot zijn recht kome. Reeds zoo is derhalve een dubbele bron ontsloten, waaruit de li turgische kracht vloeit. Laat ons er thans nog een derde conditie, die het geheel afsluit, aan mogen toevoegen. Die derde conditie ligt in het: »Verzoend zijn der Gemeente". Zij die opkomen voor de plaatse des gebeds zijn lieden met allerlei geestelijk gebrek behept. Vaak slap in het geloof, zwak in de liefde, traag in het bewustzijn. Ze komen aan de plaatse des gebeds uit de wereld, met de onzalige fontein der opwoelende zonde in hun eigen hart. Ze brengen met zich de herinnering van allerlei tekortkoming. Hoe geestelijker ze staan, des te sterker is de zelfaanklacht. Ze heeten ,,heiligen", maar ze vragen zich onwillekeurig af, hoe het mogelijk is, dat men hen onder de ,,heiligen" rekent. En toch is wat daar saamvergadert ,,een gemeente van heiligen". Zie het maar hoe de apostel elke kerk aan wie hij schrijft altoos toe- spreekt, als de geroepen heiligen die te Corinthe, de heiligen die te Efeze, die te Colosse, die te Thessalonica zijn. Als ze dat ook niet waren, waardoor zoudt ge ze dan van de wereld onderscheiden ? Waarom zouden ze dan hier saam de Gemeente uit- maken ? Als ze met de lieden der wereld gelijk stonden, en eender als zij waren, wat anders dan zelfverheffing en verachting van anderen zou het dan zijn, indien ze zich nochtans als ,,heilige gemeente" bijeenvoegden? Hier is alzoo schijnbare tegenstrijdigheid. Tegenstrijdigheid tusschen den geestelijken adelbrief waarmee ze opgaan, en het gemis aan adel in het hart waarover ze ti;euren. Ze klagen zich zelven aan, en God spreekt ze vrij. SAAMKOMEN MET GOD ALS VERZOENDE GEMEENTE. 25 En of de wereld ze al lastert, en satan al tegen Gods uitverkorenen roept, het feit blijft nochtans, dat ze als de gemeente des Heeren, als de heilige gemeente des levenden Gods, moeten samenkomen. Die tegenstrijdigheid nu, die tegenstelling kan alleen overwonnen worden door den Naam van Christus. Buiten Christus gerekend, zijn er geen heiligen, is er geen Gemeente, en is alzoo een saamvergadering der Gemeente ondenkbaar. En voorts, buiten Christus genomen, is er geen vereering van en geen gemeenschap met God. Zoo ge den Naam van Christus, zijn vleeschwording, zijn ingaan in het heiligdom daarboven, zijn gemeenschap met zijn verlosten vergeet, is zoomin het bestaan van een Gemeente, als haar saamvergadering, en haar ontmoeting met het eeuwige Wezen denkbaar. Maar treedt die Naam van Christus tusschenbeide; zijn de leden der Gemeente in Hem ingelijfd, onder Hem als aller hoofd vereenigd, in Hem gerecht- vaardigd, in Hem verzoend, in Hem geheiligd; en is het Lam Gods het offer der Verzoening, waarmee ze hun God mogen naderen; dan is er en de Gemeente der heiligen, en haar saamvergadering, en haar toe- gang en toeleiding tot haar God. Uit dien hoofde nu komt als derde bestanddeel in de godsdienst-uit- oefening der Gemeente altoos de Christus in. De Gemeente komt saam als alleen in Hem een. De Gemeente vergadert onder de besprenging met zijn heilig zoenbloed. De Ge meente gaat niet zelf tot God, maar wordt door haar eenigen Hooge- priester tot den Vader geleid. En dit alles grijpt plaats niet zichtbaar voor het zienlijk oog, maar als in een mysterie, voor het oog des geloofs. Vandaar dat een dienst in het Heilige, die buiten Christus omgaat, waarbij de Hoogepriester onzer belijdenis niet invloeit in de actie, en die de Gemeente niet haar ingelijfd zijn in Christus doet gevoelen, nooit tot de ware, de voile, de rijke ontmoeting met haar God leiden kan. En zoo wordt dan aan de twee gestelde condition nog deze derde conditie toegevoegd, dat de godsdienstuitoefening der Gemeente, moet zijn, niet alleen 1°. een saamvergadering der Gemeente ; en 2°. een ont moeting tusschen de saamvergaderde Gemeente en haar God ; maar ook 3°. een saamvergadering onderling en een ontmoeting van het Eeuwige Wezen onder de besprenging van het bloed Christi. Dit zijn dan de drie condition, waaraan ons dusgenaamd kerkgaan beantwoorden moet. Het zijn deze condition, die de vrijheid van den voorganger inperken. Hij mag den dienst bij Gods altaar niet z66 26 UITOEFENING VAN GODSDIENST. inrichten gelijk hem dit gevalt, maar hij moet dien doen gaan en loopen, zooals deze drie conditien het eischen. En in deze drie conditien wortelt daarom alle Liturgie. V. Uitoefening van Godsdienst. Godsdienstoefenlng bedoelt niet iemand in den godsdienst te oefenen, maar duidt aan dat de verzamelde Gemeente haar godsdienst uitoefent. Voor deze gewichtige stelling vragen we de voile aandacht, die ze verdient, omdat zoovelen er geheel aan ontwend zijn. Nog altoos toch waant meer dan een, dat het eigenlijke doel van van het kerkhouden is, aan een opgekomen gehoor den Bijbel uit te leggen, en naar aanleiding van dat gesprokene de hoorders te vermanen of te vertroosten. Wat onderscheid er bestaat tusschen een Bijbellezing, een Bijbel- bespreking enz., en een godsdienstoefening verstaan dezulken dan ook ganschelijk niet ; en in zijn verlegenheid waant men dan allicht, dat het reeds een godsdienstoefening is, als de predikant een of twee verzen, en een Bijbellezing, als hij een heel kapittel bespreekt. Zelfs het onderscheid tusschen een catechisatie en predikatie raakt op die wijze zoek ; en het eenig onderscheid dat tusschen die beide nog gevoeld wordt, is dat men op de catechisatie vraagt en antwoorden inwacht, terwijl bij de predikatie de predikant alleen het woord heeft. Doch ook dat onderscheid houdt geen steek, want ook op de lidmaten- catechisatie is de voorganger niet zelden gewoon, alleen het woord te voeren. Op gevorderden leeftijd is men liefst niet ondervraagd. Lid- maten-catechisatie waar men de lidmaten nog telkens in verhoor nam, liepen vaak leeg. En neemt men nu zulk een Lidmaten-catechisatie, dan komt het er toch feitelijk op neer, dat men ook daar bidt, ook daar zingt, ook daar den Bijbel uitlegt, en ook daar een woord van vermaan spreekt. Alleen is de kring meest kleiner, de vorm van het spreken minder plechtig, en vergadert men in den regel niet in het kerkgebouw. En neemt men de dusgenoemde Oefening, dan was deze oorspronkelijk zeker verre van de predikatie afwijkend, maar ook zij is ten slotte bijna geheel hetzelfde geworden, als wat voor velen een predikatie is. UITOEFENING VAN GODSDIENST. 27 Oorspronkelijk bedoelde men met die oefeningen of gezelschappen, onderlinge bijeenkomsten van enkele meer gevorderde Christenen, die door onderlinge saamspreking, en door mededeelingen uit hun geestelijk leven, onderlinge stichting wilden bevorderen. Soms was er dan een die bijzonder de gave had om indrukwekkend en op aangrijpende wijze een woord tot stichting te kunnen spreken. Van lieverlee hield dan die oefenaar alleen het woord. Zoo breidde de kring zich uit. Meerderen kwamen toeloopen. En ten slotte zag niemand er meer verschil in, of er een predikant op den kansel stond of een oefenaar voor het voorlezersbankje. Eindelijk liet men den oefenaar dan ook maar op den kansel klimmen. 