Onze eeredienst
Kuyper, Abraham, 1837-1920
gelijk die onder ons vaak verstaan wordt, is zulk een bekeerling niet zelden geheel onvatbaar. Deze korte uitweiding kon hier niet gemist worden, omdat nog maar al te zeer verzuimd is, in het Liturgische met den volksaard van Oosterling en Westerling afzonderlijk en onderscheidenlijk te rekenen. Dit leidt er dan toe, dat in onze Zendingsstations vaak formules ge- bezigd worden die daar niet thuis hooren, of ook dat de missionaire predikanten, dit zelve gevoelende, elk op eigen gelegenheid te werk gaan en juist daardoor dit subjectieve en onvaste in den Eeredienst brengen, wat vooral bij den Oosterling uiterst schadelijk pleegt te werken. Vastheid in den vorm imponeert hem nog veel meer dan ons. De Roomsche missie heeft dit zeer stellig in haar voordeel, en ongetwijfeld zouden onze kerken een nuttig en goed werk doen, zoo ze althans een aanvang maakten met het onderzoek, om tot een ge- schikte Liturgie voor onze statics te komen. Ook in den Catechis- mus die ginds gelden zal, moet de tegenstelling met den Islam en met het Paganisme een veel breeder plaats bekleeden. Onze Heidelberger geeft de tegenstellingen uit de 16e eeuw in Europa en schiet zelf voor ons te kort door het niet te berde brengen van de tegenstellingen van dezen tijd. Maar in geen geval kan men onder Mohamedanen en Heidenen in het Oosten volstaan met het catechiseeren over tegen stellingen, die zij nooit gekend hebben, uit een tijd dien ze niet mee doorleefden, en uit een milieu waarin ze zich niet thuis gevoelen. Voor hen moet Catechismus en Liturgie zich aansluiten aan hun toestand en de godsdienstige vraagstukken te berde brengen die hen bezig houden. Gemakkelijk zal 't niet zijn om hiertoe te geraken, daar de kerken hier te lande de toestanden ginds zoo weinig kennen. Zelfs zou 't niet anders kunnen, of de leiding van dezen arbeid zou van onzen Oost moeten uitgaan. Maar zooveel lijdt dan toch geen tegenspraak dat hier een groot en zeer ernstig werk op voorbereiding en afdoening wacht, en dat onze kerken haar roeping niet verstaan zouden, zoo ze maar steeds berustten in den eisch, dat onze Catechismus en onze Liturgie ook voor onzen Oost moeten blijven gelden. Maar ook onder ons zijn we op verre na niet, waar we wezen moeten; iets wat vooral bij de zoogenaamde ,,aanneming" uitkomt. Reeds het gebruik van dit woord ,,aanneming" toont, hoe weinig we het wezen der zaak wisten te grijpen. „ Aanneming" beduidt dan aanneming tot lidmaat, alsof er tusschen een lid en lidmaat een principieel ver- schil ware aan te wijzen. Elk lid van uw lichaam is een van uw ledematen, en elk stuk dat tot uwe ledematen behoort, is een lid van DE OVERGANG VAN DEN HEILIGEN DOOP TOT MET HEILIG AVONDMAAL. 421 uw lichaam. Deze twee uitdrukkingen laten geen principled onderscheid toe. Men bedoelt er mee te zeggen dat lid is ieder gedoopte, en lid- maat alleen hij, die is toegelaten tot het H. Avondmaal. Een onder- scheiding, die men onder de Engelsche Nonconformisten zelfs zoover drijft, dat een kerk, naar haar zielental gevraagd, alleen opgeeft de toegelatenen tot het H. Avondmaal. Vandaar de zoo lage cijfers, die gemeenlijk door deze kerken worden opgegeven. Een kerk waartoe, wat het zielenaantal aangaat, millioenen behooren, geeft dan aan dat ze bestaat uit twee a driehonderdduizend ,,members". Al de overigen zijn dan nog geen ,,members", en behooren nog niet tot de kerk, zoodat voor hen de kerk nog niet anders is dan een opleidings- en opvoe- dingsschool, om ze straks leden of lidmaten van de kerk te doen worden. Ook in Amerika is dit stelsel doorgedrongen, en zoo het Baptisme als het Methodisme heeft dit stelsel bij de Anglo-Saxers in de hand gewerkt. In Duitschland was 't het Pietisme, vooral onder Spener, dat tot gelijke uitkomst geleid heeft. De aldus ontstane be- weging nu heeft ook onder ons doorgewerkt, en won steeds meer veld hoe meer de rechte opvatting van den Doop onder ons te loor ging; en zoo is men toen gaan spreken van ,,aanneming" alsof een gedoopte in onze kerk eerst door zijn ,,aanneming" een lid van deze kerk werd. Geheel nu ging dit niet, waar in de Dankzegging bij den Doop zoo uitdrukkelijk beleden werd : ,,en alzoo tot kinderen aange- nomen hebt en ons dat nu in den Heiligen Doop bezegelt en be- krachtigt", en in de eerste vraag van de ouders werd afgevergd de belijdenis: ,,0f gij niet bekent dat deze kinderen in Christus geheiligd zijn, en alzoo als zijn lidmaten behooren gedoopt te worden?" Men kon dus niet ontkennen, dat het gedoopte kind reeds tot de kerk als een lid van die kerk behoorde. Hierin wreekte zich, gelijk ons nader blijken zal, de volkskerk, die maakte dat men aan een Doop, die toch immerwerd toebediend aan al wat in het Doophuis gebracht werd, nauwelijks meer hechtte. Zulk een ge doopte, maar nog niet ,,aangenomene" gold dan als een wilde, die 422 DE OVERGANQ VAN DEN HEILIGEN DOOP TOT MET HEILIG AVONDMAAL. eerst op later jaren door het doen van belijdenis aanzoek deed om als lid in de kerk te worden opgenomen. De kerk nam zulk een belijder dan aan, zoo werd hij aangenomen, en zoo eerst werd hij geacht tot het lichaam der kerk te behooren en er een lidmaat van te zijn. Met geheel dit spreken van ,,aanneming" en met heel dit onderscheid tusschen leden en lidmaten zal daarom eens voor goed te breken zijn. Wat bedoeld werd, is niet anders dan het doen van belijdenis, en het op grond van die belijdenis toegelaten worden tot het H. Avondmaal. XCIX. De overgang van den heiligen Doop tot het heilig Avondmaal. (Vervolg) Dat er tusschen Doop en Avondmaal een overgang moet zijn, zoo de Doop aan het jonge, nog onbewuste kindeke istoebediend, spreekt vanzelf. Naar den Doop kan men gedragen worden, tot het Avond maal gaat men in eigen persoon zelf. Eer de kerk den toegang tot het Avondmaal kan toelaten, dient alzoo gebleken te zijn, of uit het gedoopte kindeke een belijder is opgegroeid. Dit moet op de een of andere wijze geconstateerd worden, en het is uit de zucht om dit te constateeren, dat het Vormsel opgekomen is. Een gebruik dat op zich-zelf niet is af te keuren, en waaraan zelfs een element van waar- heid voor het kerkelijk leven ten grondslag ligt, maar dat we weigeren als Sacrament te eeren, reeds hierom overmits de uitdrukkelijke instel- ling van het Hoofd der kerk hier ten eenenmale ontbreekt. Bij den Doop handelen we ingevolge het Doopbevel : ,,Gaat heen, onderwijst alle volken, ze doopende" ; en bij het Avondmaal gehoorzamen we aan de ordinantie des Heeren : ,,Doet dit te mijner gedachtenis"; maar voor wat het Vormsel bedoelt, ontbreekt elk daarmee gelijk te stellen bevel van Christus. Hetzelfde geldt ten aanzien van het element en de beteekenende zaak. Het element bij den Doop is het water, bij het Avondmaal brood en wijn, doch voor het Vormsel is door Christus geen element aangewezen. Men bezigt de olie ter zalving, maardeze aanwending berust op eigen vinding. En wat van het element of teeken geldt, geldt evenzoo van de be- teekende zaak. Bij den Doop spreekt in het teeken de afwassching der zonde, en bij het Avondmaal spreekt in brood en wijn het lichaam en bloed des Heeren ; doch ook te dezen opzichte laat het Vormsel DE OVERGANG VAN DEN HEILIGEN DOOP TOT HET HEILIG AVONDMAAL. 423 in den steek. Nu kan men natuurlijk het begrip van Sacrament wel zoo wijzigen en uitbreiden, dat ook het Vormsel en tal van andere plechtigheden er onder kunnen begrepen worden, maar dan gaat de waardij van het Sacrament verloren en glijdt dit, eenmaal van de uit- drukkelijke instelling door Christus losgemaakt, ongemerkt over in een kerkelijke plechtigheid, die door menschen is ingesteld en geen andere dan liturgische beteekenis kan bezitten. Van Roomsche zijde zoekt men nu in het Vormsel de beteekenis te leggen, dat door dit Sacra ment de bijzondere genade wordt meegedeeld, die den belijder in staat stelt moedig te alien tijde in zijn belijdenis te volharden en er desnoods druk en vervolging voor te ondergaan, en juist deze aan het Vormsel toegediende beteekenis toont waaraan het zijn oorsprong dankt. Zoo dikwijls in de oude Christelijke Kerk op tijden van bittere vervolging jaren van dulding volgden, nam gemeenlijk het aantal Christenen zeer sterk toe. Juist dit echter bracht gevaar van naam- belijdenis met zich. Men Het dan zijn kinderen wel doopen, maar in de opvoeding werd het Christelijk element verzuimd en er volgde veelal een leven op midden in de wereld, eer voor de wereld dan voor Christus. Dit duurde dan tot weer wolken aan den gezichtseinder zichtbaar werden en nieuwe vervolging van verre dreigde. Dan toch rees de vraag, of het verzwakte en verslapte geslacht van geloovigen bij zulk een vervolging wel stand zou houden. En zoo kwamvanzelf de behoefte op, om vooral de jongeren, die na hun Doop vaak af- zwierven, door een nieuwen handslag, door een nieuwe acte sterker dan dusver aan de kerk te verbinden en hen op de dreigende vervol ging voor te bereiden. Zoo verkreeg de bijzondere sterking van het geloof tegen vervolging een hoog-ernstige beteekenis, en zoo verklaart het zich, dat door deze behoefte de instelling van een nieuw Sacra ment in het leven is geroepen. Opmerkelijk is het nu, dat in de 19e eeuw, en zelfs reeds op het eind der 16e eeuw, soortgelijke gang van denkbeelden ook in de Protestantsche kerken opkwam en doorwerkte. Met name de Gere- formeerde kerken hadden, om het pseudo-Sacrament van het Vormsel af te schaffen, den overgang van Doop naar Avondmaal zoo zacht en onmerkbaar gemaakt als 't slechts kon. Er werd gecatechiseerd. Als dit ten einde liep, werd door een predikant en een ouderling beoor- deeld of nu de gecatechiseerde persoon ten Avondmaal kon worden toegelaten, en nadat deze toelating nader bezegeld was, stond de toezegging tot den Heiligen Disch open. Van een liturgisch inge- richten dienst was hierbij geen sprake, geen Formulier werd ingevoerd, 424 DE OVERGANG VAN DEN HEILIGEN DOOP TOT HET HEILIG AVONDMAAL. en het Hep alles onder den gewonen Dienst door, soms bijnaonmerk- baar. Dit deerde nu niet in de bloeiperiode der Hervorming, toen het kerkelijk leven in heel Europa uiterst opgewekt was, en een ieder zeer wel wist dat het oogenblik kon komen, waarop men voor zijn geloof zou hebben te lijden. Onder jongen en ouden was men toen zeer wel op de hoogte van zijn belijdenis. De Catechismuswasin breeden kring gemeengoed en men voelde zich als leden der kerk een. Reeds op het einde der 17e eeuw daarentegen daalde de ernst en de bezie- ling van dit kerkelijk leven. Men nam de moeite niet om zich op de hoogte van zijn belijdenis te stellen. Het verliep alles steeds meer in doode formaliteit. En vooral het geestelijk leven leed schade. Metho- disten, Pietisten en Baptisten maakten hiervan gebruik om zieltjes te winnen, en wat meer zegt, ze deden aan de ernstige voorgangers en leidslieden der kerk verstaan, dat het hoog tijd werd in de groote volkskerken nieuw leven te wekken. Die drang bleek al spoedig onweerstaanbaar. De mannen der kerk zagen het voor oogen, hoe 't op eigen akker alles verdorde en hoe juist het Methodisme en Pietisme er in slaagden een meer bezield leven gaande te houden. Dit kon zoo niet blijven. En zoo kwam men almeer tot de overtuiging, dat we wel niet het Sacrament van het Vormsel, maar dan toch een eenigs- zins aangrijpende acte noodig hadden om tusschen Doop en Avond- maal een roepstem ter geestelijke opwekking tot het jonge geslachtte doen uitgaan. In Engeland nam deze acte het eerst vaster vorm aan. Ook in Duitschland vond dit streven instemming, onder dennaamvan Konfirmation, en het is door het overplanten van deze beweging ook binnen de grenzen onzer kerken, dat wij pogingen van gelijken aard ook hiertelande zagen aangewend. Te eerder zelfs ging men dien weg op, naardien de belijdenis van den Doop ook ten onzent allengs zoo meer verliep. Tegen den aard van onze belijdenis in, was men toch hier te lande tot een volks- kerk gekomen. De Gereformeerde kerk was de heerschende en gaf velerlei voordeel. Vandaar dat ook zij die van verre stonden en niets voor onze belijdenis gevoelden, toch hun kinderen in onze kerken wilden gedoopt hebben. Kleine groepjes bleven zich afzonderen in de Remonstrantsche en Doopsgezinde fractie, maar voor het overige ging alles wat niet Roomsch bleef, van lieverlede tot onze kerken over. Gevolg hiervan was, dat het kerkbegrip het Verbond niet meer dekte, en het geheiligd zijn in zijn ouders steeds meer verviel. Zoodoende kon men niet meer onderstellen, dat het te doopen kind wederge- boren was. Het kwam steeds meer op een lijn te staan met een DE OVERGANG VAN DEN HEILIGEN DOOP TOT HET HEILIG AVONDMAAL. 425 kind uit Heidensche ouders geboren. Zoo hield de Doop feitelijk op een Sacrament te zijn. Wij toch leerden niet met Rome en de Luther- schen, dat de Doop een wedergeboorte aanbracht. De Doop, losge- maakt van het geloof der ouders, en zelfs niets bezegelende werd zoo almeer verlaagd tot een plechtigheid, waarbij de belofte der ouders om het kind in de kerkleer op te voeden en Godzaliglijk te leiden, hoofdzaak werd. Daardoor kwam het er dan op aan om te zijner tijd te constateeren of de belofte gehouden was, en of het opgewassen kind nu dan ook als volleerd en tot belijdenis bekwaam tot het H. Avondmaal kon worden toegelaten. Wie minder uitwendig, meer geestelijk de zaak aanvatte, mengde hierin het element van de be- keering en drong er op aan, dat het doen van belijdenis, of de ,,aan- neming", gelijk men het algemeen noemde, niet zou plaats hebben tenzij de persoon dien het gold, ook persoonlijk tot bekeering was gekomen. Vandaar toen het uitstel. Eerst tot 20 en 24 jaar, en toen almeer al later, zoodat er zelfs streken in het Noorden van ons land zijn, waar men de toelating tot het Avondmaal steeds verder verschoof, met de droeve uitkomst dat er meer dan een vergrijsde en stierf, zonder ooit den Dood des Heeren aan Zijn Disch herdacht te hebben. Nu lag aan deze opvatting zeer zeker een element van waarheid ten grondslag. Wedergeboorte en bekeering zijn onderscheiden. De eerste gaat aan de laatste vooraf, en de laatste wordt uit de eerste geboren. Een kindeke uit geloovige ouders geboren, is wel heilig in Christus, en mag ondersteld worden het zaad des geloofs in zich te dra- gen, maar dit zaad is in een klein kindeke nog niet ontkiemd. Van bekeering is bij een kind dat aan de borst zijner moeder ligt, nog geen sprake. Eerst later komt het oogenblik, dat zulk een kind, tot zelfbewustheid gerijpt, voor zich persoonlijk zijn dood in zonde gevoelt, in Christus de verzoening aangrijpt, en zich van de wereld bekeert tot het Konink- rijk Gods. Deze levenskeus nu te bevorderen en ze op een bepaald oogenblik door een kerkelijke acte uit te lokken, heeft veel waardoor het zich aanbeveelt, en slaagde niet zelden volkomen. Het Metho- disme daarentegen stelde de bekeering ook van den gedoopte met de bekeering van een Heiden op een lijn. Wedergeboorte en bekeering vallen voor het Methodisme saam, en dit voerde weder tot de oude dwaling, om wie nog niet tot zulk een plechtige bekeering gekomen was, te beschouwen als staande buiten het Koninkrijk Gods. Daarnu zulk een bekeering het meest voorkwam bij dezulken die diep in zonde verdoold waren, en hoogst zelden zoo voorkwam bij wie stil zijn kerkelijk leven had meegeleefd en in Christelijke kringen was 426 DE OVERGANG VAN DEN HEILIGEN DOOP TOT HET HEILIG AVONDMAAL. opgevoed en gebleven, leidde dit er toe om de Kerk in twee deelen te splitsen : eenerzijds de breede massa der gedoopten, maar met be- keerden, die niet meetelden, en daartegenover een kleine kring van opgewekten en bekeerden, die zichzelven als de heiligen van de massa almeer afzonderden. Juist hierdoor echter ging de overgang van den Doop tot het Avondmaal al meer te loor. Ook bekeerden bleven, uit voorzichtigheid, van het Avondmaal vaak weg, en dit niet zelden doordien de Dienaar, die het bediende, h. i. zelf nog een onbekeerde was. De gewoonte om tot het Avondmaal op te gaan, raakte in breeden kring almeer in onbruik. En het eind was, dat de Doop nauwelijks meer meetelde en dat het Avondmaal eer gemeden dan gezocht werd. Zoodat in het eind geheel het Sacrament zijn betee- kenis en waardij verloor. C. De overgang van den heiligen Doop tot bet heilig Avondmaal. ( Vervolg). Er was nog slechts een eeuw na de nationale Synode van Dordrecht verloopen, toen de innerlijke leugen die elke volkskerk uiteenrafelt, een geestelijke reactie in het leven had geroepen. Werumeus van Zuidlaren, in zijn nHet bescheiden deel van 't hedendaagsche Christen dom", spreekt het onverholen uit, dat het grooter deel der kerkleden van het waarachtig geloof vervreemd is, en hij noemt dezen ,,burger- lijke schijngeloovigen". Dezen, zegt hij, moet ge niet verwarren met de ,,openbaarlijke Godloozen". Keen, onder de ,,borgerlijke mond-, naam- of schijngeloovigen, verstaat hij de brave, fatsoenlijke klasse der maatschappij, die zelfs kerksch is, en den godsdienst op prijs stelt. Hiertoe hooren, zegt hij, niet ,,de hoereerders, noch de afgodendienaars, noch de gierigaards noch de dronkaards, noch de lasteraars". Van dezen toch staat 't vast, dat ze het Koninkrijk Gods niet zullen be- erven. Met zijn ,,schijngeloovigen" daarentegen bedoelt hij dezulken, die op een burgerlijk onberispelijk gedrag nauwgezet prijs stellen, en voorts ,,zekere uitwendige godsdienstigheid voor de ware Goddelijk- heid houden". Hij spreekt het uit, dat hij op het oog heeft die dui- zenden en duizenden, die ,,wel waarlijk in God gelooven, bekennen dat ze zondige menschen zijn, gelooven dat Jezus voor hen gestorven is, en op Hem betrouwen, hopen op Gods ontferming, een goed hart DE OVERGANG VAN DEN HEILIGEN DOOP TOT HET HEILIG AVONDMAAL. 427 bezitten, God bidden, goede voornemens koesteren, hun beroep vlijtig waarnemen en wel liefhebbers der vroomheid zijn, maar van geen al te groote preciesheid, daar men in de wereld zoo nauw niet leven kan". In de massale kerk scheidt hij alzoo vooreerst af alien die een ergerlijk leven leiden, maar ook in de tweede plaats alle dezulken, die wel burgerlijk een onbesproken gedrag leiden, en zelfs den indruk maken van vroom te zijn, maar bij wie de vroomheid het geestelijk gevoel mist, en die daarom als schijn-, mond- en naamgeloovigen, met al hun drogredenen, nog verre van het Koninkrijk Gods staan. Doch ook wat dan overblijft, mag nog allerminst geacht worden reeds aan het leven deel te hebben. Veeleer toch moeten ook nu weer de ,,bekommerden" van de ,,waarlijk geloovigen" onderscheiden worden. De ,,bekommerden" mogen echter, en hier legt hij nadruk op, niet verward worden met de ,,nabijgekomen schijngeloovigen", die wel toestemmen, maar het bij die uitwendige toestemming laten. Hun ,,schijn" van geloof is iets sterker, maar in hun hart zijn ze nog ,,natuurlingen". ,,Bekommerden daarentegen zijn dezulken, die waarlijk door 's Heeren geest begonnen ontdekt te worden". Doch ook hier moet men weer voorzichtig zijn en de ,,verlegenen" niet met de ,,be- kommerden" op een lijn stellen. Ook de ,,in hun conscientie over- tuigden" zijn nog de ware bekommerden niet, evenmin als zij, die slechts ,,klagen om te klagen", of onder wat vorm ook een schijnbe- kommerdheid uitgeven, waar geen waarheid achter zit. En eerst na die ^bekommerden" komen dan de wezenlijk ,,begenadigden", die wGods volk" zijn, maar ook op hun beurt weer in velerlei graden uiteenvallen. Reeds destijds hielden, naar Werumeus in zijn voorrede mededeelt, deze weinige kerkleden die tot Gods volk behoorden, ,,hun gezette en verquickelijke bijeenkomsten". Dit bijeenkomen als vroom gezelschap keurt Werumeus goed, en zegt dat hij ze zelf ,,meermalen met geen gering genoegen bijwoonde en alzoo ooggetuige was, dat alles naar Gods wil ingericht was". In deze bijeenkomsten voerden dan enkelen meer regelmatig het woord, die hij ,,oefenaars" noemt, en van wie hij betuigt, dat ze de Leeraars niet uit, maar in de hand werkten". De toestand die zich hierin afteekent, was alzoo deze: Het Verbond was losgelaten, aan den Doop der kinderen werd geen waarde meer gehecht, want hun geboorte uit leden der kerk kon ze niet als lid- maten van Christus doen voorkomen. Aan het Avondmaal namen juist zij 't meest deel die er geen aanspraak op hadden, en de bekeerde zielen bleven er van weg. En feitelijk was er in een Gemeente van eenige duizenden zielen slechts een zeer kleine groep van waarachtig 428 DE OVERGANG VAN DEN HE1LIGEN DOOP TOT HET HEILIG AVONDMAAL. geloovigen, die hun eigen conventikelen hielden en elkaar onderling als geloovigen erkenden. Men weet waarop dit alles uitliep. De scheiding en onderscheiding nam steeds in aantal toe. Men had de openbare goddeloozen, die men slechts zelden met de tucht aandorst; men had de ,,natuurlingen", die zoo goed als van niets wisten; men had de ,,burgerlijke schijnge- loovigen", die vroom deden maar 't niet waren; men had de ,,nabij- gekomen schijngeloovigen" ; men had de ,,tijdgeloovigen"; men had de ,,in hun conscientie overtuigden" ; men had de ,,klagers", die in 't klagen lust hadden, maar niet verder kwamen; men had de ,,bekom- merden", en dezen weer in allerlei graad , en eindelijk had men ,,Gods volk", en ook dat volk weer in onderscheiden gestalten. Nu kan men zeer zeker met deernis op deze eindelooze indeelingen neer- zien, mits men nimmer vergete, dat de volkskerk door haar onhoud- bare positie hiertoe dwong. De zaak was toch deze, dat de volkskerk als zoodanig het vormen van een kerkelijk oordeel onmogelijk maakte, en dat juist hierdoor het onderwerpelijk oordeel der enkele personen te voorschijn werd geroepen. De kerk was in haar vorm van volks kerk tot het vormen van een oordeel over de leden der kerk buiten staat en liet Gods water over Gods akker loopen. Dat kon niet vol- doen. Hier tegen moest verzet opkomen. Juist de meest bezielde leden der kerk moesten zich aan zulk een toestand voortdurend erge- ren, en het niet uit te roeien besef, dat de kerk van Christus toch een heilig karakter moest dragen, noopte er toen toe, om zelf te gaan oordeelen. Dat eigen oordeel nu kon niet anders dan over de enkele personen gaan, en dat persoonlijk oordeel verliep vanzelf in een gees- telijke keuring, die steeds scherper en nauwer werd, en juist hierdoor werd dan weer de hoogheidsinbeelding bij de enkele geloovigen be- vorderd, die zich het recht aanmatigden om als geestelijke keurders op te treden. In wat doolwegen dit geestelijk keuren dan ook moge verloopen DE OVERGANG VAN DEN HEILIGEN DOOP TOT MET HEILIG AVONDMAAL. 429 zijn, te ontkennen valt het niet, dat het deze keurders en deze gezel- schappen zijn geweest, die bij 't algemeen verval der Volkskerk, een kern in de kerk hebben afgezonderd, waarin de belijdenis van het Evangelic en de geestelijke kracht der Godzaligheid stand hield, ook toen op het eind der 18e eeuw de afval zelfs onder de Leeraars on- gelooflijke vorderingen maakte. Het is uit deze kern, dat later de Separatie is voortgekomen, met name in Groningen, waar Werumeus te Zuidlaren geleeraard heeft, en ook de ,,Vrienden der Waarheid", die na 1839 nog bleven, zijn meest uit deze gezelschappen opgekomen, ook al heerschte bij hen een meer voorwerpelijke toon. Het was onder de Gereformeerden hier te lande een bijna gelijke beweging als onder de Pietisten in Duitschland. In beide landen bleek de kerk steeds minder bekwaam, om zich als kerk bij haar geestelijk karakter te houden, en toen zijn het deze gezelschappen en conventikelen geweest, die de taak der kerk overnamen, en poogden te vormen wat men noemde een ecclesiola in ecclesia, d. i. een verborgen kerk in de publieke kerk. Klein was in beide landen het aantal Leeraars, dat zich aan deze geestelijke beweging aansloot. Werumeus deed dit, en verscheen in de bijeenkomsten en gezelschappen, ja, nam er zelf deel aan. Maar toch kon het moeilijk anders, of de predikanten moesten zich door deze beweging in hun positie als Leeraars der Gemeente aangetast gevoelen. Niet de Kerkeraad leidde nu de Gemeente, maar het ,,Ge- zelschap". De Leeraar moest door het gezelschap gekeurd en goed- bevonden worden, of hij verspeelde alle geestelijk crediet. Niet de dienst in de kerk, als de Leeraar het woord verkondigde, maar het ,,Gezelschap" waarin de oefenaar sprak, was de eigenlijke samenkomst, die geestelijk sterken en opbouwen moest. Kerkeraad en Leeraar waren feitelijk op zij gezet, en zoo het geestelijk oordeel als het geeste lijk werk was ten slotte geheel aan het ,,Gezelschap" overgegaan. Enkele zachtzinnige, geestelijk-aangelegde predikanten uitgezonderd, namen uit dien hoofde de Leeraars almeer een vijandige positie tegenover deze Gezelschappen in, en deze Gezelschappen tegenover de Leeraars. Dit werkte de afwijking van de leer bij de predikanten in de hand. Bij het geestelijk deel der Gemeente geen steun meer vindende wierpen zij zich op het afgeweken deel der Gemeente, zochten althans dit deel, dat het grootste was, aan zich te trekken, en gaven dezen afwijkenden leden ten genoegen steeds meer van de waarheid prijs. Dit heeft toen den achteruitgang van het kerkelijk leven op onge- 430 DE OVERGANG VAN DEN HEILIGEN DOOP TOT HET HEILIG AVONDMAAL. looflijke wijze in de hand gewerkt. Steeds verder daalden en Leeraar en Gemeente van de orthodoxe belijdenis der vaderen af. De aloude Christelijke usantien van het leven werden prijs gegeven. Ratio- nalisme en Supra-naturalisme deelden onder zich heel het kerkelijk terrein. Burgerlijke braafheid verving het Evangelisch ideaal. Steeds kleiner werd het verschil tusschen de brave wereld en de kerk van Christus. Zoo verliep men over de Groningers in het Modernisme. En ten slotte kon het niet anders, of de geestelijke kern der Ge meente, die nog in onderscheiden deelen van het land stand hield, moest voor het ontheiligd karakter der officieele kerk steeds meer een open oog krijgen. De kerk loste zich geestelijk op en verviel in steeds schreiender machteloosheid. Uit dien toestand nu is toen de vraag opgekomen, of men, door van het afleggen van belijdenis en het toe- gelaten worden tot het H. Avondmaal, meer werk te maken, de kerken niet eenigszins uit haar smaad zou kunnen opheffen ; en het is de poging om hiertoe te geraken, dat toen de plechtige viering van wat men de aanneming noemde, is opgekomen, straks door de lidmaten- catechisatie gevolgd. CI. De overgang van den heiligen Doop tot het heilig Avondmaal. (Vervolg). Hoe eenzijdig ook het karakter moge geweest zijn, dat van meetaf aan deze geestelijke actie uit den boezem der Gemeente eigen was, toch oefende ze tenslotte op de kerk in haar geheel genomen en op de Dienaren des Woords een niet ongewenschten invloed uit. Minder nog in de 18e eeuw, toen predikantentrots zich in den regel tegenover deze geestelijke actie maar al te zeer afsloot, vooral zoolang de jaren van onzen voorspoed aanhielden. Doch geheel anders werd dit in de jaren van de Fransche overheersching, zoowel onder de leiding der Revolutiehelden als onder Napoleon. Dank zij dezen noodstand vond toen de Reveil hier een ontvankelijken bodem. Een andere geest werd wakker. Allengs kwam de Zondagsschool op. En met name de Cate- chisatie begon meer algemeen de aandacht te trekken, straks door lidmaten-catechisatien en Bijbellezingen gevolgd te worden. Oorspronkelijk had de catechisatie ten onzent niet die breede be- teekenis gehad, die ze thans al meer aanneemt. Dit was uit drieerlei DE OVERGANG VAN DEN HEILIGEN DOOP TOT HET HEILIG AVONDMAAL. 431 te verklaren : 1°. uit de meerdere zorg door de ouders aan de gods- dienstige opleiding van hun kinderen besteed, 2°. uit de breedere be- teekenis van de religie in het gewone burgerleven, en 3°. uit de hulpe die de School voor de godsdienstige opleiding bood. Over elk dezer drie een kort woord. Bij den Doop van 't kind werd aan den Doopvader of aandebeide Doopouders afgevraagd, of ze beloofden het gedoopte kind in de ware religie te zullen ,,onderwijzen of te doen en te helpen onderwijzen". Duidelijk staat hier alzoo het eigen onderricht der ouders op den voorgrond, en zulks geheel conform hetgeen aan de ouders in Israel was opgelegd. Denk slechts aan de betuiging van Asaf in Psalm 78 : ,,De Heere heeft een getuigenis opgericht in Jacob en een wet gesteld in Israel, die Hij onzen vaderen geboden heeft, dat zij ze hunnen kinderen zouden bekend maken, opdat het navolgende geslacht die weten zoude, de kinderen die geboren zouden worden, en zouden opstaan en vertellen ze hun kinderen." Zelfs is dit de natuurlijke wijze van opvoeding. Het kind is juist in de jongere jaren hetmeest ontvankelijk voor indrukken van religieusen aard. Het is aan moeders schoot, dat het jonge kind leert nederknielen en zijn eerste gebedje stamelen. In het Christelijk gezin wordt na den disch en voor het naar bed gaan Gods Woord gelezen. Van jongsaf alzoo wordt de jongen en het meisje onder het opgroeien met de Bijbelsche geschie- denis bekend. Het leert Kinderliedjes, straks Psalmverzen van buiten. En de godsdienstige atmosfeer die in heel het gezin heerscht, leidt den geest van het gedoopte kroost in zijn vorming en ontwikkeling. Meer dan eens bleek dan ook, hoe voor kinderen uit een goedgeordend Christelijk gezin alle catechisatie zoo goed als overbodig was, zoodat het metterdaad blijven kon bij wat de derde Doopvraag als denmeest natuurlijken toestand onderstelt, t.w. dat de ouders zelvenhun gedoopt kind in de Christelijke waarheid onderwijzen. In de tweede plaats verlieze men niet uit het oog, dat in den bloei- tijd onzer Kerken de Religie in heel het leven op den voorgrond stond. De tot zoo duren prijs gekochte vrijheid van Religie kon nog zoo licht in gevaar komen, en telkens stond men bloot aan het opkomen van nieuwe dwalingen. Vandaar dat de godsdienstige vraagstukken destijds hoofd en hart vervulden. leder sprak er over. In alle gezelschap waren deze vragen aan de orde. Op wandelingen en in detrekschuit werden de ingewikkelde problemen van het Remonstrantisme gedurig te berde gebracht. leder koos partij. Men maakte zich vertrouwd met de argumenten voor en tegen, om bij het gesprek niet met den 432 DE OVERQANG VAN DEN HEILIGEN DOOP TOT HE T HEILIG AVONDMAAL. mond vol tanden te zitten. Het publieke leven was maatschappelijk nog minder ontwikkeld en bleef meest nog in den kerkelijken plooi. Dit hield de belangstelling levendig, maakte dat ook de kinderen vanzelf in de religieuse vragen van den dag werden ingewijd. Men kon er zich niet buiten houden. Zelfs in de letterkunde werd 't religieuse geding gemengd. Bijbelsche namen en termen waren aller ge- meengoed. En zoo doende werd vanzelf een toestand geboren, waarin het kind zijn huislijke godsdienstige opvoeding in harmonic vond met wat hem opwachtte in het publieke leven. Wat dan nog faalde, vulde in de derde plaats het Schoolonderwijs aan. Vergeleken met ons tegenwoordig Schoolonderwijs moge het toenmaals gegeven onderricht nog vrij laag hebben gestaan, maar het had dit dan toch voor, dat al hetgeen op de religie betrekking had, er een zeer aanmerkelijke plaats bij innam. Niet alleen de H. Schrift, maar ook de catechisatie was bij dit onderwijs ingevoerd. Men leerde er psalmverzen, bijbelteksten en Catechismusantwoorden van buiten, en ook op de school kreeg het kind alzoo geen anderen indruk, dan dat de religie buitenshuis even breede plaats innam als binnenshuis. Er was verschil tusschen de huislijke opvoeding en het Schoolonderwijs, maar de atmosfeer die 't kind hier leerde inademen, bleef een. En al moge in de dagen van Van Alphen de oude, wel wat al te memoriale methode, reeds door een meer op de ziel werkendemethode vervangen zijn geworden, toch was er zelfs in de eerste kwarteeuw die van 1800 — 1825 verliep, nog moeilijk een kinderschool te vinden, waar niet gebeden en niet van de Christelijke religie gehandeld werd. Zelfs de scholen die de Maatschappij tot Nut van het algemeen opende, bleven aanvankelijk aan de oude gewoonte getrouw. Dit alles nu saamgenomen, had vanzelf tengevolge, dat de catechi satie oudtijds die breede plaats, die ze later veroverde, in het kerkelijk leven niet kon innemen. Men begon met de catechisatie later, ze Hep spoediger af en droeg meer het karakter van aanvulling en repe- titie van lidmaten. Catechisatie hield men toen ganschelijk niet. En als de tijd gekomen was, deed men publiek belijdenis en zag zich den toegang tot het H. Avondmaal ontsloten. Over het algemeen was de kennis van de religieuse dingen dan ook voldoende, en gevallen gelijk nu herhaal- delijk zich voordoen, dat zelfs kinderen uit beschaafde gezinnen geheel vreemdeling in de H. Schrift zijn en zelfs de feiten van Jezus leven niet kennen, kwamen destijds niet voor, ja konden niet voorkomen. Moeite gaven toentertijd alleen de groote steden, waarin men toen evenals nu een niet zoo kleine verwilderde massa vond, bij wie de DE OVERGANG VAN DEN HEILIGEN DOOP TOT HET HEILIG AVONDMAAL. 433 Christelijke opvoeding geheel verwaarloosd was, het ter kerke gaan was afgeschaft en het schoolgaan tot de zeldzaamheden behoorde. Aan deze klasse van stedelingen werd dan ook weinig gedaan. Vluchtig ontvingen ze zeer korten tijd onderricht, werden dan toegelaten en begonnen zoo destijds die van alle geestelijke kennis beroofde massa te vormen, die thans in het Socialisme aan het woord kwam. De kerk stond er machteloos tegenover. Het aantal predikanten was te gering om de zaak door huisbezoek of hoe dan ook ernstiger aan te vatten, en men liet het gaan. Diakenen deden wat ze konden, maar de pre dikanten die nog de breede burgerij op hun hand hadden, lieten zich in hoofdzaak met de meer gegoeden en met de kleine burgerij in. De armere klassen verwilderden zienderoogen. Hiervan nu begon men het ongeoorloofde en gevaarlijke in de dagen van den Reveil in te zien. Ook onder de predikanten kwam zekere opwekking, en met het dubbele doel, eenerzijds om tegenover de ge- zelschappen hun geestelijk gezag te handhaven, en anderzijds om in den aan het licht gebrachten nood te voorzien, is toen in de 19e eeuw de catechisatie veel meer dan eertijds op den voorgrond getreden, deels doordien de predikanten er veel meer uren per week aan besteedden, en deels door de aanstelling van catechiseermeesters. De Groninger richting toonde ook hierin haar practischen zin, dat ze zich vooral op de catechisatie wierp en er veel werk van maakte. De Zondags- school kwam uit dezelfde Reveilbeweging op. Extra-catechisatie de laatste weken v66r de dusgenaamde ,,aanneming" poogde zelfs aan het belijdenis-doen een meer geestelijke beteekenis te geven. De Ge- meente toonde dit op prijs te stellen, door den predikant na afloop met geschenken te vereeren. En ook de lidmaten-catechisatie kwam in zwang. Te betreuren was 't alleen, dat de sociale ontwikkeling van het leven tegen dit kerkelijk streven op hoogst bedenkelijke wijze inging. le school werd neutraal en verloor gebed en bijbel. De fabriek lokte vader, moeder en kinderen uit het gezin en bedierf het huislijk leven. De hooge graad waartoe zich het sociale leven ontwikkelde, eischte meer schooluren en thuis almeer schoolwerk. Er was geen tijd meer om veel aan de religie te doen. Hoogstens een paar jaren kon men enkele maanden de jongelui op de catechisatie krijgen, en daar de meesten op die catechisatie kwamen zonder thuis ook maar eenigszins onderlegd te zijn, kwam men weinig verder dan tot het opleggen van een dun vernisje en was na het afleggen van de belij- denis dit vernisje er even spoedig af. Hierbij kwam dat de gods- 28 434 DE OVERGANG VAN DEN HEILIGEN DOOP TOT HET HEILIG AVONDMAAL. dienstige vraagstukken uit het publieke leven almeer warden terugge- drongen en dat wel op de Hoogescholen nu ook college werd gegeven in het catechiseeren, maar op zoo weinig degelijke en wetenschappe- lijk gefundeerde wijze, dat deze colleges, slecht bezocht, gemeenlijk geen 't minste nut afwierpen, en elk predikant, in zijn Gemeente komende, zelf maar zien moest hoe hij zich redde. De een deed het zus, de ander zoo. Er zat geen methode in. Het onderwijs kwam niet vooruit. Vragenboekjes beheerschten den toestand. Bijbelsche geschiedenis werd almeer hoofdzaak. De te belijden waarheid werd al geringer. En van geestelijke openbaring viel steeds minder te merken. Het werd historic plus zedeleer. En het eigenlijke Christe- lijke karakter van het onderwijs, laat staan het gereformeerde, daalde steeds meer. Wel werd vooral voor catechisanten het Kort Begrip veel gebruikt, maar zonder dat dit het hart der catechisanten treffen kon. En al moest het dan ook geloofd, dat de catechisatie zooveel breeder plaats dan vroeger in het leven innam, toch ontwaarde men al spoedig, dat ook de catechisatie onmachtig was om, met name in de groote steden, de verregaande onwetendheid te stuiten, en ook maar op eenigszins voldoende wijze de Christelijke opvoeding te geven, die bij den Doop werd toegezegd. Men knikte bij het beantwoorden der Doopvragen van ja, maar als men weer thuis was, hadden verreweg de meesten geen den minsten indruk meer van de zware verantwoor- delijkheid, die ze bij den Doop op zich hadden genomen. CII. De overgang van den heiligen Doop tot het beilig Avondmaal. ( Vervolg). Zoo had de afsterving van het Geloof in de volkskerk de actie der Opwekking in de Gezelschappen te voorschijn geroepen ; deze geestelijke actie in de Gezelschappen had de Dienaren des Woords eerst verbitterd, omdat ze zich aangerand gevoelden in hun ambtelijke waardigheid ; toen onder de tegenspoeden der Fransche onderdrukking meer aangetrokken ; en niet in het minst onder den invloed van den Reveil waren de besten hunner allengs in die mate met de Opwekking verzoend, dat zij zelven door de Zondagsschool en de catechisatie, straks ook door het steunen van de Jongelingsbonden, deze geestelijke beweging poogden te bevorderen. Doch hoeveel goeds hierin ook DE OVERGANQ VAN DEN HEILIGEN DOOP TOT MET HEILIG AVONDMAAL. 435 sprak, toch bracht dit leggen van alien nadruk op de catechisatie ook weer zijn gevaar met zich, het gevaar namelijk, dat men in het gezin en op de school het te veel op de catechisaties Het aankomen. Ge- zond is de toestand eerst dan, zoo gezin, school en kerk saamwerken. De catechisatie bepaalt zich tot een uur in de week ; laat men het daarop aankomen, dan neemt de religie in het jeugdige leven zoo goed als geen plaats in. Op die catechisatie zijn er dan velen saam, soms tot 40 en meer, en kan er alzoo van eenigszins individueele behandeling geen sprake zijn. En ook maakt het bijeenzijn van zoo- velen en het overhooren van zoovelen, dat de catechisatie zoo licht een veel te machinaal karakter aanneemt, en zoo zelden een toon toelaat die een geestelijke snaar in het hart doet trillen. De kerk doet daarom stellig verkeerd, zoo zij eenzijdig op de catechisatie gaat leunen. Veeleer moet op alle manier de Gemeente bewerkt worden, om in het gezin wederom, gelijk van ouds, de geestelijke opvoeding der jeugd ter hand te doen nemen. In de tweede plaats moet er op aangestuurd, dat geen kind uit een Christelijk gezin anders dan op een Christelijke school ga. En aan die twee factoren moet zich dan de catechisatie aansluiten. Gelukt het daartoe te geraken, dan zal vanzelf de duur der catechisatie een veel kortere kunnen zijn. Nu duurt de catechisatie niet zelden van het 8e tot het 18e jaar; iets wat alleen doeltreffend kon wezen, zoo de catechisatie in tien op elkaar volgende klassen ware ingedeeld, zoodat er een gestaag proces in het onderwijs kon plaats hebben. Doch dit juist is niet het geval. Gemeenlijk wordt niet anders ingedeeld dan in de kleintjes en de grooten. Wordt nu voor elk van die twee groepen vijf jaargenomen, dan vallen telken jare de nieuwaangekomenen in, en moet 6f terwille van die nieuwelingen nogmaals van voren af aan worden begonnen, of vallen de nieuwelingen midden in de behandelde stof in, wat de geesten verwart. 