Dr. Herman Bavinck
Hepp, V. (Valentine), 1879-1950
En niemand kan haar beschuldigen. De kerken mogen zich dus tienmaal bedenken, eer zij de opleiding tot den dienst des Woords laten varen en aan eene particuliere vereeniging overlaten. — Met welk recht ook kan van de kerken geeischt worden, dat zij hare opleidingsschool sluiten, zoodra eene vereeniging haar de opleiding uit de handen wil nemen. Daargelaten de bevoegdheid eener parti- culiere vereeniging tot het stichten van eene Universiteit en bepaal- delijk tot het oprichten eener Theol. Faculteit, is toch volstrekt niet in te zien, waarom de kerken de opleiding terstond zouden moe- ten laten varen, zoodra het eene Vereeniging behaagt, haar ter hand te nemen. Voor een Gereformeerd mensch staan de kerken toch altijd veel hooger in rang en waarde, dan de deugdelijkste en groot- ste vereeniging. Voor het voortdurend bestaan der opleiding, voor het wetenschappelijk en het Gereformeerd karakter der school, voor het toezicht op het onderwijs, voor de voorziening in de finan- cieele behoeften, bieden de kerken veel sterker waarborgen dan de best georganiseerde vereeniging. Zelfs moet deze voor dat alles toch weer bij de kerken terecht komen. Eene Theol. faculteit is ten eenenmale onbestaanbaar, als de kerken voor hare candidaten de poorten sluiten. De Gereformeerde kerken hebben ten slotte geen Vereeniging van noode; maar eene Vereeniging voor Hooger Onderwijs op Geref.Grondsl. vermag niets buiten den steun der kerken. Daar komt nog bij, dat de kerken in elk geval veel meer recht en bevoegdheid hebben tot het oprichten van eene Theol. School, dan ee lirATe MISLUKTE POGINGEN IN ZAKE EENHEID VAN OPLEIDING. 253 eene particuliere vereeniging tot het stichten van een Theol. fac ul- teit. Immers niet aan eene vereeniging, maar aan de kerk zijn de woorden Gods toebetrouwd. Zij is de pilaar en vastigheid der waar- heid. Zij heeft de van God haar gegeven roeping, om het Woord te bedienen, om het uit te leggen, te verdedigen, te verbreiden en aan alle creaturen te prediken.” 1) Wel volgt daaruit niet, dat de wetenschappelijke beoefening der Theologie uit de institutaire kerk opkomt. Maar toch is deze in de werkelijkheid niet van de bediening des Woords te scheiden. Gelijk men ziet, zijn dit grootendeels argumenten, welke de broe- ders van de andere richting steeds tegenover zijn voorstellen plaat- sten. Zoover als zij gaat hij wel niet. Het is voor hem geen kwestie van beginsel, maar van opportuniteit. ,,De eisch is immers gansche- lijk niet, dat de Vrije Universiteit in beginsel, voor goed en ten allen tijde van het oprichten eener Theol. faculteit behoefde af te zien. Wie weet, wat in de toekomst gebeurt ? Het is mogelijk, dat de Vrije Universiteit z66 bloeien gaat, dat het geld toestroomt, dat de mannen, die voor het Hoogleeraars-ambt bekwaam zijn, in overvloed aanwezig zijn; dat alle katheders in de vier faculteiten bezet zijn, en dat de Vereeniging voor Hooger Onderwijs de op- richting eener Theol. faculteit niet meer uitstellen mag of kan. Het is ook mogelijk, dat de kerken zelve later van inzicht veran- deren, en in betere tijden eene Theol. faculteit, die van eene Ver- eeniging uitgaat, verre verkiezen boven eene Theol. School, die door haar zelven verzorgd wordt. Het is alles mogelijk. Maar zoover zijn wij nog niet. De Vrije Universiteit kan zelve thans, in haar eigen belang, niet beter doen, dan door de wetenschappelijke be- oefening der Theologie en de opleiding tot den dienst des Woords aan de kerken over te laten, en van hare School zich te bedienen als Theologische faculteit.’’ ?) Vergat hij hierbij niet geheel, dat van zijn voorstel het oordeel geldt, dat hij nog geen drie jaar geleden op de Synode van Middel- burg over zeker rapport uitsprak: ,,.In de tweede plaats vestigt uwe commissie er de aandacht op, dat de Gereformeerde Kerken 1) BI. 48, 49. 2) BI. 64. 254 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. het aloud Gereformeerde beginsel van vrije studie niet vernietigd willen zien. Nu wordt onder die vrije studie zeker niet verstaan het recht, dat elk, van wat herkomst, leven of opleiding ook, heb- ben zou, om door de kerken praeparatoir of peremptoir te worden geéxamineerd. Maar zeker ligt in dit beginsel van vrije studie wel opgesloten, dat de kerken niet behoeven te doen wat der kerken niet is; in casu niet de wetten zullen voorschrijven, die voor de opleiding van al haar aanstaande dienaren gelden zullen. Toch gaat het rapport hier geheel tegen in. Het beginsel van vrije studie wordt er in miskend en vernietigd. Aan de Theol. faculteit der Vrije Universiteit wordt alle vrijheid van beweging ontnomen” ? *) Kwam zijn voorstel tot verwerkelijking, dan zou het er met de ,,vrije stu- die’ nog hachelijker bijstaan. Die ware, voor hoe lang weet niemand, onmogelijk geworden. Maar nog op een ander punt weersprak hij zijn verleden. Vroeger had hij art. 2 der Statuten van de Vereeniging voor Hooger Onder- wijs op Gereformeerden grondslag met hand en tand verdedigd. Dit luidt: ,,De Vereeniging staat voor alle onderwijs, dat in hare scholen gegeven wordt, geheel en uitsluitend op den grondslag der Gereformeerde beginselen en erkent mitsdien als grondslag voor het onderwijs in de Godgeleerdheid de drie Formulieren van eenig- heid, gelijk die in den jare 1619” enz. Vooral over de door mij ge- cursiveerde woorden was men gevallen. Maar Ba vinck betoogde met klem hun juistheid. Zoo op de Synode van Middelburg. De- putaten hadden de uitdrukking ,,Gereformeerde beginselen” te algemeen gevonden, stelden weglating voor en wilden er voor in de plaats stellen: de Formulieren van Eenigheid. Doch Bavinck werpt tegen: ,,zulk eene opvatting, alsof alle Gereformeerde begin- selen voor alle wetenschap reeds in de formulieren zoude gefor- muleerd zijn, is met den aard eener belijdenis in strijd, miskent de catholiciteit der Gereformeerde beginselen voor heel het ter- rein der wetenschap en zou in de practijk de andere wetenschappen spoedig geheel van haar Gereformeerd karakter ontdoen.” En over het woord ,,mitsdien’” : Voorts wordt door de deputaten uit het woordeke mitsdien afgeleid, dat de formulieren lager zijn te stellen 1) Acta, bl. 125. MISLUKTE POGINGEN IN ZAKE EENHEID VAN OPLEIDING. 255 dan de Gereformeerde beginselen en naar deze zich regelen moeten, Maar dit volgt er evenmin uit, als wanneer uit de woorden van het bevestigingsformulier (dat gij van de gemeente en mitsdien van God geroepen zijt) wordt afgeleid, dat God ondergeschikt is aan de gemeente en de gemeente boven God word? geplaatst.” 1) Ip gelijken zin laat hij zich uit in zijn rapport over de Lohman-enquéte.? Hoe sterk valt daarom zijn verandering op, als hij enkele jaren daar- na in zijn brochure aangaande art. 2 verklaart - » Hoeveel zorg en leerdheid op niets anders dan op die onomschreven en voor veler- lei misverstand vatbare Geref. beginselen Tusten; en leidt krach- tens het woordeke »mitsdien” de verbindende kracht der Formu- Schriften,’’3) Vollediger ommezwaai ware wel niet denkbaar. Het laat zich begrijpen, dat deze brochure rumor in casa gaf, Voormalige tegenstanders van Bavinck juichten, vroegere medestanders stonden verbaasd. Kuyper wijdde er in De Heraut een lange artikelenreeks aan. Hij oppert daarin het bezwaar, dat het 2) Acta, bl, 127. *) Zie bl. 240 van dit boek. 3) BI. 12, 256 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. altijd zijn, dat er beiderzijds, d.i. van weerskanten geklaagd wordt : Gij eischt te veel van ons,” en dat er evenzoo aan beide kanten mannen opstaan, die erkennen ,,Het offer is groot, maar het kan en mag om het schoone doel.” Hier daarentegen is voldaanheid bij de eene richting en klimmende ongerustheid bij de andere.”” *) Had Kuyper indertijd voor het behoud der Theol. School ge- sproken, hij neemt hiervan nog geen woord terug. Hij houdt de ker- kelijke School nog steeds voor onmisbaar. Zoo de Universiteit ooit brand in de kerken deed ontstaan, moet zij als brandspuit dienst doen. Daarom behoort zij flink in orde te zijn. Maar uit haar on- misbaarheid mag nooit geconcludeerd tot een uitsluitend gebruik van zoodanige School. ,,Reeds het enkele beeld van de brandspuit is hier beslissend. Zoolang het gebouw van de fabriek er staat, heeft de brandspuit, die in geval van brand dienst moet doen, reden van bestaan. Maar niemand zal zeggen: Breek desnoods het ge- bouw zelf af en houd alleen de brandspuit over.” ?) Hij wil echter niet, dat men deze beeldspraak verder zal doortrekken. Hij wijst ook op de praktische gevolgen van de aanneming van het voorstel- Bavinck. De hoogleeraren van de Theol. faculteit worden op die manier een sta-in-den-weg. ,,Het slagen der eenheid zou alzoo wachten moeten op den dood of de pensionneering van den langst levenden onder de hoogleeraren. Maar juist dit ware, dunkt ons, noch voor hen noch voor de kerken eene aannemelijke, laat staan aangename positie. Voor hen niet, als ze elken morgen denken moesten: Ik leef nog, en sta daardoor aan de eenheid van opleiding in den weg. En voor de kerken niet, als ze op elke komende Synode concludeeren moesten: Het lukt nog niet, omdat die mannen nog niet stierven. Zoo zou men wachten op hun dood.” 3) Maar er komt nog iets bij. ,,.In het Voorstel van Dr. Bavinck is de mogelijkheid ondersteld, dat na verloop van zekeren tijd de beschikbare mannen en financién zoo overvloedig zouden aanwezig zijn, dat de Vrije Universiteit toch weer een eigen Theologische faculteit ging op- richten.” Dan zouden School en Faculteit weer naast elkander ko- 1) Jg. 1899, No. 1115 (7 Mei). 2) Jg. 1899, no. 1107 (12 Maart). 3) Jg. 1899, no. 1117 (21 Mei). MISLUKTE POGINGEN IN ZAKE EENHEID VAN OPLEIDING. 257 men te staan. ,,Doch waar blijft dan de eenheid van opleiding’’. 4) Op het onverwachtst breekt Kuyper deze serie af. Waarom ? Een nieuwe brochure van Bavinck, getiteld ,,Het Recht der kerken en de Vrijheid der Wetenschap’’, 2) was daarvan de oorzaak. Was Bavinck bevreesd, dat indien hij Kuyper eerst liet uitspreken, er voor hem, eer de Generale Synode te Groningen sa- menkwam, geen tijd zou overblijven om te weerleggen wat niet alleen door De Heraut, maar ook door andere kerkelijke bladen tegen zijn voorstel was ingebracht? Zijn jongste brochure draagt geheel het karakter van een apologie. Zij verschijnt onder het motto, dat de stemming van den schrijver op dat oogenblik typeert : ,,Ende en desespereert niet”. Dat hield hij vooral zichzelf in dien tijd ge- durig voor. Hij ontkent dan, dat er bij hem een principieele omme- keer zou hebben plaats gegrepen. En hierin heeft hij van zijn stand- punt ook eenigszins gelijk, indien men den nadruk legt op ,,prin- cipieel.”” Vroeger had hij reeds gezegd, dat de opleidingskwestie voor hem geen vraag was van beginsel, maar van praktijk.” *) Hij had er tegen getoornd, dat men van het instandhouden der kerke- lijke School een principe maakte. Echter zwijgt hij over de vraag, waarom hij dan op de Synode van Middelburg het schild had opgehe- ven ter bescherming van het ,,beginsel’’ der vrije studie. Het on- derhouden eener Theologische School was voor hem geen beginsel ge- weest, het eerbiedigen der vrije studie wel. Dat hij ten opzichte van art. 2 der Statuten van de Vereeniging voor Hooger Onderwijs veranderd was, loochent hij niet heelemaal. Wel merkt hij o.m. op, dat hij tegen de formuleering van art. 2 reeds lang bezwaar had voor de Synode van Middelburg en dit vooral in zijn zwaarte had »gevoeld tijdens de droeve geschiedenis aan de Vrije Universiteit, in welke ik onwillekeurig betrokken werd en die op de Jaarverga- dering te Leeuwarden 1896 tot een einde kwam’’. De verdediging van het woordeke mitsdien had hij als gevoelen der Commissie in het Rapport opgenomen, ,,en toen persoonlijk hoegenaamd geen roeping of verplichting gevoeld(e), om er tegen op te komen, wijl 1) Jg. 1899, no. 1118 (28 Mei). 2) Kampen, Ph. Zalsman, 1899. 3) Bl. 7. 258 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. er een gansch andere kwestie aan de orde was en het verband van de kerken met de Vereeniging toen toch niet nader kon geregeld wor- den.” 1) Deze argumentatie zal misschien op menigeen een vreem- den indruk maken. Maar ook hier komen we met beslistheid op voor Bavincks oprechtheid. Zoo was Bavinck nu eenmaal. Hij zat altijd vol bezwaren. Als hij er even overheen stapte, dan kon hij voor de opinie, die hem op dat moment overmeesterde, met zeggini kracht opkomen. Maar naderhand deden de grijnzende ‘koppen de; bezwaren hem telkens weer schrikken. Bavinck geeft toe, dat hij nu een anderen toon aanslaat dan in 1896. Hij verklaart dit uit de wijziging in de verhoudingen. Vroeger was er op de Theol. School veel aan te merken. Nu is Zij verbeterd. Men zou verwachten, dat zij in de liefde en waardeering rijzen zou. Het tegendeel is het geval. ,,Wij zijn in dit opzicht na 1896 niet vooruit, maar achteruit gegaan.” 7) ,,Tegen de borst moet een ie- der stuiten het door enkelen gehuldigde systeem, om de Theol. School door gebrek aan sympathie en aan geld te laten uitsterven.”*) Hij somt op, wat z.i. de voorstanders der Theol. School bij aanne- ming van zijn voorstel moeten prijsgeven. 4) Hij wijst op Universi- teiten, waarin de Theol. faculteit niet is opgenomen.*) Het is volgens hem niet juist, dat zijn voorstel aan de Vrije Universiteit de Theol. faculteit ontnemen wil. De Universiteit zou er voor in de plaats krijgen de Theologische School, die in al de rechten optreedt, welke een faculteit toekomen. *) Wie de hoogleeraren benoemt, beslist volstrekt niet over het wezen eener Universiteit.’) Als de Vereeniging eens professoren werden aangeboden, niet door Directeuren, maar van buiten af benoemd, onder de noodige waarborgen, zou zij zulk een aanbod afslaan? Doch ,,wij staan niet voor het geval, dat overheden, vorsten, rijke particulieren of machtige corporaties tot de Vereeniging met zulk een aanbod komen. Maar het zijn, indien MISLUKTE POGINGEN IN ZAKE EENHEID VAN OPLEIDING. 259 mijn voorstel eens aangenomen wierd, de Gereformeerde kerken in Nederland, die zich verstouten aan de Vereeniging zulk een aanbod te doen. Misschien”— hier laat Bavinck even een sarcastisch adertje leegvloeien —,,zou men nu bereid zijn, om van alle anderen zulk een aanbod aan te nemen, alleen van de kerken niet.) ,,Te zeggen, dat de Vereeniging voor Hooger Onderwijs of de Vrije Universiteit uit de kerk als organisme opkomt, kweekt blijkbaar spraakverwarring. Al ligt er een goede gedachte in, men mag toch niet vergeten, dat men dan evengoed kan zeggen, dat wanneer een tiental christenen saam een broodfabriek oprichten, deze brood- fabriek opkomt uit de kerk als organisme’’.*) ,,De verbinding van School en Universiteit moet het zegel drukken op de vereeniging der kerken in 1892. Indien wij tot die verbinding nu of in de naaste toekomst niet kunnen komen, dan zou de vereeniging in 1892 een fout zijn geweest en jammerlijk mislukt zijn.’’*) ,,Boven de Vereeni- ging voor Hooger Onderwijs staan toch volgens aller overtuiging de Gereformeerde kerken in Nederland.’’*) ,,In 1896 ging het om het recht en de vrijheid der Theologische wetenschap. Thans in 1899 schijnt het mij toe te gaan om het recht en de vrijheid der kerken.”’®) Hier heeft men Bavinck in zijn polemische scherpzinnigheid en scherpte. Het irenisch element had hij voor dit doel terug- gedrongen. Dat kwam een maand later in zijn briefwisseling met Kuyper en Rutgers weer naar voren. Eindigde Rutgers zijn stuk in De Bazuin: ,,ik zou wel wenschen, dat ieder eens inzage kon nemen van de brieven, die Prof. Bavinck en ik daarover ge- wisseld hebben, of getuige had kunnen zijn van onze samenspreking, toen hij in April 1.1. ter gelegenheid van eene vergadering voor de zending mij het genoegen deed bij mij te logeeren. 2) Bl. 31. 3) Bl. 39 v. 4) Bi. 41. 5) BI. 44. 260 DR BAVINCKS LEVENSLOOP. nemend dienst kan doen om maatregelen te nemen, die binnen niet al te langen tijd tot die beslissing kunnen leiden, ,,van harte hoop ik, dat ik nog vroeg genoeg uit de Pyreneen terugkom, om hiertoe mijnerzijds en in verbond met. u, krachtig mede te werken,” Bavinck repliceerde: ,,Laten wij deze vriendschappelijke polemiek beschouwen als een korte episode, die thans voorbij is en waarna de aandacht van de bijzaken weer naar de hoofdzaak kan heengeleid worden. Ik verblijd mij zeer over de slotwoorden van de brieven van Prof. Rutgers en Prof. Kuyper.... Het zal mij aangenaam zijn als ik met de broeders Kuyper en Rutgers zal mogen medewerken om beide partijen nader tot elkander te brengen’’4) Van weerszijden beijverde men zich alzoo om de hartelijke ver- standhouding te bewaren. Dat eenige persoonlijke wrijving met zijn Amsterdamsche collega’s de geruischloos werkende motor zou zijn geweest van Bavincks gewijzigde positie, kan dus veilig in het boek der legenden worden ingebundeld. Waar ik mij dan aan een andere psychologische constructie heb te wagen,daar moet dunkt mij dit het uitgangspunt zijn: Bavincks brandende begeerte naar eenheid van opleiding. Op welke manier die vereeniging tot stand kwam, was hem betrekkelijk onverschillig. Vooral wilde hij in dit verband van beginselen niet weten. Tot- nogtoe had hij de ervaring opgedaan, dat de meerderheid der vroegere Christelijke Gereformeerde broeders op het ongewijzigd behoud der Theol. School zeer gesteld was. Tot zulk een vereeniging met de Theol. faculteit, waarbij beide in dezelfde mate zelfstandig bleven, had hij hen in 1893 niet kunnen overhalen. Het zou vruchteloos zijn-in die richting nog verdere pogingen in het werk te stellen. Maar nu hij in Universiteitskringen een gevierd man was geworden en het vertrouwen bezat, bovenal aangemoedigd door de nauwe relaties met Kuyper en Rutgers rees bij hem de vraag: zou van dien kant niet nog meerder toegeven kunnen worden ver- wacht ? Dat hij met zooveel haast te werk ging en niet aan vooraf- gaand overleg met de Universiteit dacht, moet stellig eensdeels hierin worden gezocht, dat slechts iets meer dan een half jaar hem van de Synode van Groningen scheidde, anderdeels misschien daarin, 1) Heraut, jg. 1899, no. 1125 (16 Juli). MISLUKTE POGINGEN IN ZAKE EENHEID VAN OPLEIDING. 261 dat hij overrompeling verkoos boven langdurige bespreking, welke tot heden geen resultaat had opgeleverd. Mogelijk ook werkte de triumf van 1896 nog een weinig in hem na en overschatte hij eenigszins zijn persoonlijken invloed op de kerken. Immers alleen diende hij het voorstel in, geen zijner collega’s vroeg hij om onderteekening, hij verlangde zelfs niet, dat de curatoren der School het zouden overnemen, hij vond consult met de hoogleeraren der Vrije Universi- teit slechts half noodig. Daarbij onderschatte hij veler liefde tot de Theologische faculteit. Laat men deze factoren nu samenwerken, dan wordt, naar het mij voorkomt, Bavincks houding en handelwijze in 1899 vrijwel begrijpelijk. En 206 blijft ook zijn persoon volkomen intact. In de eerste zittingsweek der Synode te Groningen kwam het voorstel-B avinck reeds in behandeling. Hoe het in de kerken was ontvangen blijkt uit deze clausules uit het rapport der Commissie van praeadvies : ,, De kerken hebben in hare Provinciale vergaderingen voorzoover zij zich uitdrukkelijk over het voorstel uitspraken, wel geen van alle verklaard, dat de bedoelde poging niet tot een ge- wenscht resultaat zou kunnen leiden. Voor een groot deel spraken zij zich zelfs in dien zin uit, dat in de lijn of in den geest van het voorstel-B avinck eene ineensmelting van beide inrichtingen van onderwijs verkregen kon worden. Zelfs is, naar de agenda geoordeeld, door geen enkele Kerk uitgesproken, dat bovengenoemd voorstel, van kerkelijk standpunt uit beschouwd, en voor de kerken zelven onaannemelijk zou zijn. Maar sommige kerken oordeelden toch, dat het voorstel niet genoeg rekening hield met het universitair karakter, dat de Theol. opleiding naar haar inzien dragen moet, of dat de tijd voor ingrijpende maatregelen in deze zaak thans niet rijp was’. Wat echter voor de Commissie wel de doorslag gaf, formuleerde zij aldus: ,,Bovendien is gebleken, indien niet offi- cieel, dan toch officieus, zoowel in daden als in woorden, dat de Vereeniging voor Hooger Onderwijs bovenbedoeld voorstel voor zichzelf onaannemelijk achtte en in den geest of in den zin van dat voorstel aan geen ineensmelting der beide opleidings-scholen denken kon”. Hierbij stond de Commissie wel het sprekendst voor oogen de benoeming, kortgeleden aan de Vrije Universiteit geschied. Reeds lang was daar de behoefte aan een nieuwen hoogleeraar gevoeld. 262 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. Het lag in het voornemen Dr. H. H. Kuyper van Leeuwarden daarvoor te kiezen. Het voorstel-B avinck nu kon de Directeuren niet bewegen de benoeming voorloopig op te schorten. Dit wekte vanzelf naar buiten den indruk, dat zij in het voorstel, werd het aangenomen, niet konden treden. De Commissie was dan ook van meening, dat zij alle principieele discussie als onvruchtbaar ter zijde moest laten. Zij ontried zelfs de benoeming van deputaten voor deze zaak, omdat dit de gemoederen in spanning zou houden, de onrust der kerken zou bestendigen en het bestaan der Theol. School voortdurend onzeker zou doen zijn. 1) De Synode vereenigde zich hiermee. Met algemeene stemmen werd het rapport der Commsissie aangenomen. Het voorstel-B av inck kwam alzoo niet in be- handeling. Dat voelde Bavinck, schoon niet zoo bedoeld, als een pijnlijke slag. Hij reisde dienzelfden dag naar Kampen terug. Toen hij ’s avonds bij Dr. Nieuwhuis aanliep, was hij zeer bedroefd. Het synodale besluit had hem geheel terneer geslagen. Ter Synode verscheen hij niet meer. Hij berichtte ,,door drukke werkzaamheden verhinderd te zijn verder de Synode bij te wonen”, maar verklaarde zich bereid, ,zoodra de Synode dit wenschelijk acht, weder te komen.’’?) Niet onwaarschijnlijk sprak uit dit laatste nog de heimelijke hoop, dat de Synode nog eenigszins retireeren zou. Want dat was ook een trek in Bavinck, bij een volgende Synode zou het opnieuw blijken, dat hij niet. dadelijk kon gelooven, dat iets wat hij niet had verwacht, onherroepelijke werkelijkheid was. Zijn ,,Dagboek”’ bevat alleen de vermelding: ,,Synode. School bevestigd. Mijn voorstel niet in stemming. Ik bleef op syn. van Dinsd.-Vrijdagavond.... en ging toen weer werken thuis aan 4de deel Dogmatiek’’. In 1899 onderging Bavinck den hevigsten psychischen schok uit heel zijn leven. Uiterlijk mogen andere gebeurtenissen, vooral zijn vertrek naar Amsterdam, zijn levenslijn sterk hebben gewijzigd, innerlijk bracht het besluit der Groningsche Synode de grootste verandering in hem te weeg. De machtige bezieling verliet hem meer en meer, Het vuur van den geestdrift laaide niet meer zoo 1) Acta, bl. 19. 2) Acta, bl. 21. MISLUKTE POGINGEN IN ZAKE EENHEID VAN OPLEIDING. 263... hoog in hem op. Zijn welsprekendheid had niets van het bruisende meer, maar boeide voortaan door zakelijk betoog en opening van schoone perspectieven. In zijn verschijning kreeg hij iets mats, iets afwezigs, iets gedrukts. Zijn gestalte moge tot het einde toe Kaarsrecht zijn gebleven, zijn ziel boog zich veelal neder. Nooit had hij de dingen des levens licht opgenomen, maar nu maakte bepaald zwaartillendheid zich van hem meester. De oogenblikken van moedeloosheid waren niet ‘zeldzaam. Al klaagde hij-er nooit anderen over, hij kon toch niet verhoeden, dat men ze wel opmerkte. Hij werd steeds schuchterder zich over aktueele kwesties openlijk uit te spreken. Het besef van de relativiteit van alle ideeén en for- muleeringen zette hoelangs zoo meer een stempel op zijn werk. Een gebroken man is hij nooit geworden, aan Lebensverneinung heeft hij zich nooit overgegeven, tot op zijn sterfbed toe had hij het leven lief. En waar levensliefde is, ontbreekt de levenslust niet. Maar die levenslust sloot bij hem niet in intense levensvreugd. Hij had het leven lief, zooals zich dat in zijn bewustzijn en zijn ziel reflecteerde, vol schaduw en met weinig zon. Hij maakte den indruk van een teleurgestelde, maar niet van een gedesillusioneerde. In de kerk zong hij zelden of ooit mee. Alleen wanneer het vierde vers van den 138sten psalm werd opgegeven, kon hij niet zwijgen. Dan klonk het zachtkens uit zijn mond, als was hij bang, dat anderen het nog zouden hooren: »Als ik omringd door tegenspoed, Bezwijken moet, Schenkt Gij mij leven.” Natuurlijk voltrok die verandering, welke zijn leven in tweeén deelt, zich niet eensklaps. Ba vinck kende een overgangsperiode. Die periode was zijn verdrietelijkste tijd. Zij werd door zekere bitterheid gekenmerkt. Hij verbergde zijn malcontent-zijn niet. Ook viel het hem zwaar hun, die hem in 1899 niet gesteund had- den, te vergeven. Zoo had hij voor de synode o.a. zijn vriend uit zijn studententijd, Ds. J.D. van der Munnik trachten te bewegen zijn invloed aan te wenden om het voorstel te doen aannemen. Deze wilde dit echter niet beloven. Hij stond nog steeds op het standpunt, dat Bavinck in 1893 en 1896 innam en had diens 264 ‘DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. zwenking niet meegemaakt. Dit zei hij Bavinck ook ronduit en welke pogingen Bavinck ook aanwendde op zijn studeer- kamer, ja tot op de trap en aan de tafel toe, Ds. vander Mun- nik liet zich niet overhalen. Bavinck nam dit zijn vriend hoogst kwalijk en na de Synode was hij ongenaakbaar voor hem. Telkens informeerde deze bij Biesterveld of hij een onderhoud met Bavinck zou vragen. Maar deze adviseerde steeds om zich voor- alsnog op een afstand te houden, want dat zijn collega nog aller- minst gunstig was gestemd. En toen Bavinck in 1902 zijn in- augureele oratie aan de Vrije Universiteit had gehouden en van der Munnik ‘hem dienzelfden dag in een restaurant ontmoette en er zijn blijdschap over uitsprak, dat hij naar Amsterdam was gekomen, voegde Bavinck hem nog in kort afgebroken woorden toe: ,,Dat had in 99 al kunnen gebeuren!’’ Zoozeer zat 1899 hem nog dwars! Het behoeft niet gezegd, dat later de lucht opklaarde, de oude vriendschapsbanden weer trokken en de harmonie niet weer verbroken werd. Dit alles doet Bavinck echter van een nieuwen kant zien. Wie zou vermoed hebben, dat hij zoo lang bit- terheid kon voeden ? Dat Dr. Kuyper het bij hem verkorven had, spreekt vanzelf. Op 23 Januari hadden beiden een conferentie met elkander in hotel Pays-Bas te Utrecht. Een oogenblik stonden zij, volgens het ,,Dag- boek’’, fel tegenover elkander. Kuyper had, zoo meende Ba- vinck, tegen het voorstel geen enkel wezenlijk bezwaar. ,,Ik vroeg hem, waarom ’t niet zoo kan, als bijv. aan de theol. fac. der Amst. Stadsuniv., waar de meeste prof. door de Luth. en Doops- gez. kerken benoemd en ook bezoldigd worden. Het eenige, wat Dr. K. zei, was: dat ,,de eer en de waardigheid der Vrije Univ. niet. toeliet, *t voorstel aan te nemen’’. Waarop ik zei: de eer en waardigheid der Th. Sch. laat ook niet toe om zich te laten oprui- men.’ Nog meer liet Bavinck zich ontvallen, waarover echter thans beter kan gezwegen. In hetzelfde jaar was Bavinck aan de beurt om een rectorale rede te houden. Hij koos tot onderwerp: ,,Het Doctorenambt.” +) Had hij in zijn beide vorige oraties over de Katholiciteit van Chris- 1) G. Ph. Zalsman, Kampen 1899. MISLUKTE POGINGEN IN ZAKE EENHEID VAN OPLEIDING. 265 tendom en Kerk en de Algemeene Genade een actueele strekking gelegd en bedoelde hij daarmee tegen het separatisme te waarschu- wen, ook nu stond hem een Tendenz voor oogen, maar een geheel andere, een die door de opleidingskwestie werd beheerscht en fei- telijk gericht was tegen hen, die het ,,onaannemelijk’” over zijn voorstel op de Synode hadden uitgesproken. Eerst gaat hij na hoe de ambten zich in de kerk hebben ontwikkeld. 1) Daarna hoe de universiteiten en de doctoraten Zijn ontstaan. 7) Wanneer hij daar- in af en toe met de universiteiten en haar professoren een loopje neemt en b.v. herinnert aan het bekende ,,Harderwijk is eene stad van negotie, men verkoopt er blaauwbessen, bokkings en bullen van promotie” %) en het met von Hartmann ten kwade duidt, wanneer hoogleeraren doen, alsof de boekdrukkunst niet ware uitgevonden, *) dan heeft men zeker niet het recht, dit als Seiten- hiebe naar de Vrije Universiteit aan te merken. In dit deel staat Bavinck het sterkst. Hij geeft hier een nauwkeurig historisch onderzoek in frisschen trant. Maar als hij daarna tot het doctoren- ambt komt, opmerkt hoe dienaangaande onder de Gereformeerden te allen tijd verschil bestond, *) zijn sanctie eraan hecht, dat deze steeds beslister en duidelijker de doctoren met de professoren in de theologie vereenzelvigden, *) constateert, dat men hier wel niet te doen heeft met een kerkelijk ambt in engeren zin, omdat Kerk en School zijn onderscheiden 7), Heideggers gedachte als de reformatorische ijkt, waar deze zegt, dat de kerk de doctoren of zelf of door de pastores of door de overheid of door beide benoemt, °) dan springt eindelijk een handige viervoeter hem uit de mouw, wanneer hij concludeert : ,,Maar er is toch geen twijfel aan, dat de kerk tot het aanstellen van doctoren voor deze gewichtige werk- zaamheden de macht en de bevoegdheid bezit. Zij heeft in dit op- Do Bae). 266 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. zicht de eerste rechten en de oudste brieven. Zij behoeft niet af te wachten, of een ander het doet. Zij mag het doen altijd en overal. Indien zij zich terugtrekt en dit werk aan anderen overlaat, geschiedt dit vrijwillig, bij wijze van overeenkomst, in goed vertrouwen, nooit wijl zij er toe verplicht is of onbekwaam zou wezen om er zelve voor te zorgen. Ofschoon het doctorenambt tot dusver dan ook nog in een staat van wording verkeerde, heeft de kerk toch de roe- ping, om het verder te ontwikkelen en beter tot zijn recht te laten komen.” Door de doctoren ,,handhaaft zij haar recht en haar vrij- heid tegenover de wetenschap.” *) De idee der vrije. wetenschap daarentegen is afkomstig van Kant en Fichte4)-En hetxts; of hij hierbij even een schuinschen blik werpt naar de voorstan- ders der universitaire idee, niet om hen te beschuldigen, dat zij die vrijheid zoover doorvoeren als genoemde wijsgeeren, maar wel om hun te verstaan te geven, dat zij meer den Kantiaanschen dan den Gereformeerden kant houden. Een beetje stekelig voelen deze zinsneden uit het slot zijner rede aan: ,,Al is deze school geen uni- versiteit en al is de hoogste graad die hier wordt verleend, die van Candidaat in de Godgeleerdheid ; wij kunnen ons troosten met de gedachte, dat de wetenschap aan geen stand of klasse van menschen is gebonden, maar een vrije gave Gods is, en dat, wanneer er moet gekozen worden, naar het gevleugeld woord van mijn ambtgenoot Wielenga mannen zonder titels toch altijd nog beter zijn dan titels zonder mannen.’’) Meer nog echter dan deze rede gaven vele andere van zijn pu- blikaties blijk van zijn ontstemming. Hij, die in 1896 zich zoo be- ijverde om de leergeschillen tot de kleinste proporties te herlei- den, begint nu onderscheiden kwesties breed uit te meten. In ,,De Bazuin’, waarvan hij bij den aanvang van 1900 hoofdredacteur ge- worden was, heeft hij onder den titel ,,Quders of Getuigen’’ niet minder dan twintig artikelen noodig om de buitensporigheden te bestrijden, welke bij het bedienen van den vroegen doop wel voorkwamen, b.v. dat bij het voorlezen van het formulier de moe- 2) Bl. 65. 2) BI. 66. 3) Bl. 75. MISLUKTE POGINGEN IN ZAKE EENHEID VAN OPLEIDING. 267 der, indien aanwezig, niet genoemd werd. ") Kuyper schreef naar aanleiding daarvan: ,,Ons komt voor, dat Dr. B. zeker exces aan den eenen kant wilde tegengaan, doch nu oorzaak zal worden, dat het exces aan de andere zijde weer hand over hand toeneemt.?) Aan de vraag, of bij de orde des heils de wedergeboorte aan de roeping voorafgaat, gelijk Kuyper leerde, of omge- keerd de uitwendige roeping als regel véér de wedergeboorte komt, gelijk hijzelf voorstaat, wijdt hij niet minder dan veertig leaders.®) En ook zijn kortere stukken ademen dikwijls eenzelfden geest. Zij zijn ovefwegend polemisch. Zoo kan hij zijn achterdocht niet verbergen over de wijze van benoeming van Dr. H. H. K u yper en vraagt, waarom de datum waarop deze tot buitengewoon hoog- leeraar werd aangesteld verzwegen werd. Prof. Fabius deelt in zijn rectorale rede mede, dat de benoeming tot buitengewoon hoogleeraar op een vergissing berustte en er van meetaf een tot gewoon hoogleeraar werd bedoeld. Bavinck teekent met groote geheimzinnigheid aan: ,,Voor deze mededeeling zijn we dankbaar. Ze is leerrijk.’’*) Als er eenige afwijking te bespeuren valt tusschen de gevoelens, welke Mr. A. Anema neerlegde in zijn brochure over ,,Sociologie” en de denkbeelden van Dr. Kuyper, dan juicht hij dit zoo sterk als een blijk van zelfstandigheid toe, dat Mr. Anema zich verplicht acht daartegen in een ingezonden stuk te protesteeren en kenbaar te maken, dat hij Bavincks woorden- keus niet gelukkig acht. 5) Bij het telkens wederkeerende debat over de erkenning van de diploma’s der Theologische School ont- valt hem menige prikkelende opmerking. Noemde Dr. Bouwman in een referaat op den Theologischen Schooldag de formule 0p grondslag van de Gereformeerde beginselen” onvolledig, onduidelijk en onwetenschappelijk, Bavinck valt hem bij: ,,Schrijver dezes *) Van 31 Aug. 1900 tot 22 Febr. 1901. Deze werden afzonderlijk in boek- vorm uitgegeven bij Ph.Zalsman, Kampen, 1901, cf. de Recensie-artikelen van Dr. H. H. Kuyper, in de Heraut, jg. 1901, nos. 1224, 1225, 1226. 2) Heraut, jg. 1901, no. 1215 (14 Apr.). 3) Bazuin, van 29 Maart 190i tot 2 Mei 1902, welke later onder den titel ,,Roeping en Wedergeboorte” uitkwamen bij Ph. Zalsman, Kampen 1903. 4) Jg. 1901, no. 30 (27 Juli) en no. 45 (9 Nov.). 5) Jg. 1900, no. 41 (12 Oct.) en no. 43 (26 Oct.). 268 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. ziet geen kans het (nl. het betoog) te ontzenuwen. Eene weten- schap die gebouwd is op den grondslag der Gereformeerde begin- selen, zonder dat deze nader aangegeven en omschreven worden, rust op een zandgrond. 1) Trouwens, de Gereformeerde beginselen moesten het bij hem wel vaker ontgelden. Eigenaardig doet in dat verband de uitspraak aan, dat de kerk van Godswege de roeping heeft om ,,de Christelijke beginselen uit te spreken niet alleen die gelden voor kerk en theologie, maar ook die, welke behooren te gel- den op het breede terrein van heel het menschelijk leven.” *) Kon hij zich in die dagen tegenover vrienden weleens spottend uitlaten over het gebruik van de term ,,kerk als organisme” en merkte hij soms ondeugend op: ,,dat zijn een paar heeren in Amsterdam’, in ,,De Bazuin’” neemt hij de onderscheiding van kerk als organisme en als instituut wel over, maar geeft tevens te kennen, dat hij er praktisch niet mee opereeren kan. ,,Bij de kerk kunnen wij in onze gedachten wel een oogenblik abstraheeren van het instituut, waarin zij voor onze oogen optreedt. Maar dat is dan niets meer dan eene abstractie, die in de werkelijkheid niet voorkomt. Historisch heeft de kerk nooit zonder eenig instituut bestaan, bestaat zij er nog nooit zonder en kan zij er ook niet zonder bestaan. Niet enkel en uitsluitend als instituut, maar toch met instituut is zij terstond door God op aarde gesticht en tot op den huidigen dag bewaard.... Geheel verkeerd is het daarom, van de kerk als organisme en de kerk als instituut een zekere tegenstelling te maken, en de eerste zelfs hoog boven de laatste te plaatsen en tegen haar uit te spelen. Het instituut is juist de organisatie, de eenige, de noodzakelijke, de onmisbare organisatie van de zoogenaamde®) kerk als organisme. Deze laatste heeft geen aanwijsbaar adres*) dan juist in het instituut. Zij komt in geen vereeniging of corporatie van menschelijk goed- vinden, maar in het door God haar gegeven instituut tot open- baring.”®) Wanneer hij bij een andere gelegenheid de kerken er op wijst, dat het plicht is de tweede collecte voor de School te houden, *) Jg. 1901, no. 25 30 Aug.). 2) Jg. 1901, no. 33 (16 Aug.). ») Ik cursiveer. 4) Deze uitdrukking had Wielenga reeds védr hem gebezigd. 5) Jg. 1901, no. 34 (23 Aug.). MISLUKTE POGINGEN IN ZAKE EENHEID VAN OPLEIDING. 269 waartoe de Groninger Synode geadviseerd had, laat hij er onmid- dellijk op volgen: ,,Heel anders is het gelegen met de Vrije Universiteit. Deze staat buiten de Geref. kerken en heeft er als zoodanig niets mee te doen.’”1) Meer van dergelijke wrange uitlatingen waren er uit de Bazuins van dien tijd saam te lezen. Maar Wij meenen met deze te kunnen volstaan. Men leert hieruit de geesteshouding van Bavinck in die periode voldoende kennen. Ook buiten het kerkelijke leven neemt hij een “eenigszins malcontente positie in. Zoo openbaart hij zich als een verklaard tegenstander van alle subsidie voor onderwijs.?) Is deze voor het lager onderwijs reeds geaccepteerd en nemen gedane zaken geen keer, met hand en tand verzet hij zich tegen het subsidieeren der bijzondere gymnasia.3) Had hij tegen het eerste Unierapport overwegende bezwaren, de meeste daarvan handhaafde hij ook tegen het Gewijzigde Unie- rapport.*) Men moest, vond hij blijkens zijn ,, Dagboek”, ,,of principi- eel. voor Staatsgezindtescholen wezen Of voor ook materieel van den staat vrije scholen. Den Staat gebruiken als kassier, gaat niet.” Neen, Bavinck had het in dezen tijd voor zichzelf niet ge- makkelijk. Het liefst waren we dit deel van zijn leven maar over- gesprongen. Doch objectiviteit en eerlijkheid verboden dit. De pogingen tot toenadering, door Kuyper ondernomen, werden door Bavinck allerminst met applaus begroet. Kuyper gaf den raad om op de eerstvolgende Generale Synode met een plan van ineensmelting der beide inrichtingen te komen.5) Wielenga stelde daartegenover een anderen raad. ,,Zeker, die ,,ineensmelting”’ is lang mijn ideaal en mijn streven geweest. Doch ik gevoel mij ge- drongen te verklaren, dat ik langzamerhand te dezer zake van ge- voelen veranderd ben.... Naar mijn oordeel is ditmaal de raad van Dr. K. niet goed. Begint niet voor de zooveelste maal aan een nieuw plan van ineensmelting.... Laten Vereeniging en Kerken in dezen, elk vrij en zelfstandig haar gang gaan, opdat elk haar eigen School naar eigen aard en bestemming kan inrichten. Daartoe 1) Jg. 1900, no. 28 (13 Juli). 2) Jg. 1900, no. 4 (26 Jan.) 3) Jg. 1900, no. 28 (13 Juli). 4) Jg. 1900, no. 10 (9 Mrt.). 5) Heraut, jg. 1900, no. 1192 (4 Nov.). -270 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. is noodig natuurlijk, dat het contractueel verband, dat er tusschen gen.(oemde) Vereeniging en de Geref. kerken inzake de Theol. Facul- teit bestaat, verbroken wordt.’”*) Een niet bepaald verzoenend voorstel ! Tegenover eenige inzenders licht hij dit nader toe. Na al wat gepoogd en mislukt is moet z.i. elke vereeniging of ineensmelting der beide inrichtingen onvermijdelijk uitloopen op opdoeken, op- ruimen, verdwijnen der Theol. School voor eens en voor goed. En daaraan mag hij thans minder dan ooit medewerken. Bovendien vreest hij ,,de Maccoviaansche koers’’. ,, Nu reeds wordt in verschillen- de kringen geklaagd, dat het is, alsof er een kille wind van supra- lapsaristisch dogmatisme door de kerken vaart en dat nog wel gepaard vaak met een dialectisch verbondsfatalisme.”*) Nog hield Bavincek zich schuil. Niettemin, is hij het volkomen met zijn ambtgenoot eens, wat den raad van Kuyper betreft. Toen echter sommige classes op saamspreking aandrongen, verklaarde hij hiertegen geen bezwaar te hebben, doch met de bijvoeging : ,,In verwachting van ~ haar vruchtbaarheid kan men verschillen.”’*) Een paar weken later vermaant hij nog zich omtrent zulk een conferentie geen illusie te scheppen. Men behoeft volgens hem nog niet aan vlagen van moede- loosheid te lijden, als men meent, dat de kans van slagen niet grooter is dan voorheen. ,,Echter is het mogelijk, dat ons zeer aangename verrassingen zijn bereid. Misschien denkt Dr. Kuyper thans anders over het voorstel-Bavinck dan vdér de Synode van Groningen’. Misschien heeft hij een beter.*) Met die conferentie liep het echter spaak. Ze zou samenkomen op 28 Febr. te Kampen. Maar Kuyper was verhinderd. Daarom sprong ze af. Bavinck legde er nu den nadruk op, dat men van de zijde der Theol. School alle welwillendheid heeft betoond. Weer laat hij doorschemeren, dat hij elk nieuw plan een doodgeboren kindeke acht. ,, wee pogingen zijn er nu in hoofd- zaak om aan de gedeeldheid een einde te maken: nul. de Concept- acte van 1893 en het voorstel-Bavinck in 1899. Beide deze pogingen zijn mislukt. En het jammerlijke van deze historie is nu, dat er geen derde is.” Ook maakt hij er Kuyper een verwijt van, dat deze 1) Bazuin, jg. 1900, no. 47 (23 Nov.). 2) Jg. 1900, no. 51 (21 Dec.). 3) Jg. 1901, no. 3 (18 Jan.). 4) Jg. 1901, no. 5 (1 Febr.). MISLUKTE POGINGEN IN ZAKE EENHEID VAN OPLEIDING. 271 het standpunt inneemt : ,,noch van een prijsgeven van de Universi- taire, noch van een loslaten van de Seminaristische Opleiding kan 0.1. ooit sprake zijn.” Op die manier, oordeelt Bavinck blijft er van een plan tot ineensmelting niets over.) Hierop nu publiceerden de professoren van de V.U. twintig stellingen, die oorspronkelijk bestemd waren om op de Conferentie als basis van saamspreking te dienen. Op zulk een samenkomst werd nogmaals aangedrongen.?) Dit viel echter te Kampen niet in goede aarde. De hoogleeraren aldaar spraken hun bevreemding uit over deze publikatie; verklaarden, dat zij die stellingen niet konden aanvaarden als uitgangspunt of leiddraad bij de eventueel ce te houden besprekingen ; ontwierpen zelf nu elf Stellingen waarin ~ dit de leidende gedachte was, dat het voorstel-Bavinck van 1899 alles — gaf, wat Universiteit en Kerken beide van noode hadden.?) Geen wonder. dan ook, dat de conferentie, 2 April 1901 te Kampen gehouden, geen succes had. Inmiddels was Kuyper minister geworden en de katheder voor Dogmatiek aan de Vrije Universiteit vacant. Hierdoor veran- derde voor Bavinck veel. De volgende vergadering viel dan ook een beter lot ten deel. Ze had plaats den 10den September van dat jaar. Er werd eenstemmigheid bereikt. Nu moest echter de commissie van redactie bestaande uit de hoogleeraren Bavinck en H. H. Kuyper endepredikanten Littooy enB.van Schelven dit alles nog schriftelijk vastleggen. Na een respektabele reeks vergaderingen stond eindelijk het Concept-contract of het ,,Advies inzake de eenheid van opleiding’’ vast en werd het den kerken medegedeeld.*) Volgens dit advies zouden de Theologische School en de Theol. Faculteit vereenigd worden tot één inrichting. De hoogleeraren zouden een dubbele kwaliteit bezitten. Het initiatief der benoeming zou de eene maal van de Curatoren der kerken, de andere maal van de Directeuren der Vereeniging uitgaan. Bij even- tueele verschillen ligt de beslissing bij de Generale Synode. Hoewel Bavinck dit ,,Advies’”’ mede onderteekende, kondigt hij het niet met geestdrift aan. Door prof. Rutgers toch waren bezwa- 1) Jg. 1901, no. 10 (8 Mart.). 2) Heraut, jg. 1901, no. 1211 (17 Mrt.). 3) Bazuin, jg. 1910, no. 12 (23 Mrt.). 4) Heraut, jg. 1902, no. 1261 (2 Mrt.) en Bazuin, jg. 1902, no. 9 (28 Febr.). Ze DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. ren geopperd. Op 10 Sept. 1901, zoo zegt hij, werd onverwacht een grondslag gevonden. ,,Aan den avond van dien dag was er blijdschap in het hart, rees er een danktoon van de lippen en ging er een moedgevend bericht naar de pers. Die blijdschap is op de volgende vergaderingen vrij wat getemperd. Het indienen van allerlei amendementen nood- zaakte tot een schikken en plooien, dat op niemand een hartver- heffenden indruk maakte en het weinigje geestdrift aanmerkelijk bekoelen deed”. Hij doet vooral scherp uitkomen, dat dit stuk niet meer dan een advies is en dat de kerken volle vrijheid hebben ermee te handelen volgens hun overtuiging. En ook, dat de onderteekening der broederen alleen inhoudt, dat de eenheid der opleiding naar hun meening het best op de door hen voorgestelde wijze verkregen kan worden.) Als dit een aanbeveling van het ,,Advies’’ mag heeten, is het wel een zeer slappe. De professoren Noordtzij enLin d e- boom en Ds. P. J. W. Klaarhamer weigerden er hun naam aan te geven. De eerste riep zelfs allen, die zijn bezwaren deelden, den 9den April tot een samenkomst te Utrecht saam, waar de verwachting werd uitgesproken, dat de Kerken het concept contract zouden verwerpen. En, gelijk Bavinck later zelf bekent: ,Zelfs was ik tegenover de actie door mijn ambtgenoot Noordtzij op touw gezet, niet zoo onvriendelijk als anderen gezind.”"Bavinck zou zijn onderteekening handhaven, maar indien de kerken oor- deelden, dat de School zelfstandig moest blijven voortbestaan, was hem dat zeer wel.?) Intusschen werd er menige bedenking tegen het concept-contract aangevoerd. De predikanten J. Westerhuis en A. Litt ooy namen nu hun handteekening terug. Men drong er bij Bavinck op aan, dat hij met warmte en kracht het ,,Advies”’ zou verdedigen. Hij dacht er echter niet over. Wel bestaan er voor hem, zoo verantwoordt hij zich, geen afdoende redenen om op zijn stem terug te komen. Hij zou bijna geneigd zijn te zeggen, dat elk voorstel op zijn steun kan rekenen, dat broederlijke samenwoning en kerkelijken vrede ons schenkt. Voor zichzelf blijft hij de voorkeur geven aan zijn voorstel van 1899. Maar hij blijft er geenszins op staan als de kerken toonen er niet van gediend te zijn. Hij wenscht, dat er een einde kome ,,aan het ellendig en kleinzielig geknutsel, 1) Jg. 1902, no. 10 (7 Mrt.). 