None
None
Digitized by Google 88 ik alles in gereedheid liet breugen tot voortzetting mijner reis in den loop van den volgenden morgen. Even als Koor bestaat Tijoor (niet Tijoor of Towa, een bi) de bewoners onbekende naam) uit lioog, meestal steil uit zee oprijzend berg- land, doch van minder weelderig aanzien, uithofde de tal- rijke schraal begroeide plekken, die tusschen het hoogere geboomte uitkomen. De voorheuvels der oostzijde zijn veelal met gras en alleen staande Loria-boomen (Diospyros spec.) begroeid, de overblijfselen van het door menschenhanden vernielde bosch. Behalve kalk be vat het eiland ook roode leem en blaauwe klei, welke laatste tot het vervaardigen van potten gebezigd wordt. Yeilige ankerplaatsen mist men ook op Tijoor. Het kleine, eenige mijlen oostwaarts liggende eiland Geran wordt ter wille der vele daar levende zeeschildpadden vaak door Papoes bezocht, met wie de Tijooreezen in voortdurende vijand- schap leven. Deze laatsten, slechts een Digitized by Google 88 ik alles in gereedheid liet breugen tot voortzetting mijner reis in den loop van den volgenden morgen. Even als Koor bestaat Tijoor (niet Tejoor of Towa, een bi) de bewoners onbekende naam) uit lioog, meestal steil uit zee oprijzend berg- land, doch van minder weelderig aanzien, uithofde de tal- rijke schraal begroeide plekken, die tusschen het hoogere geboomte uitkomen. De voorheuvels der oostzijde zijn veelal met gras en alleen staande Loria-boomen (Diospyros spec.) begroeid, de overblijfsel Honderstag, aan het strand Wonenden zielen, zijn Mohammedanen en beweren insgelijks van Banda afkomstig te zijn. Zij voeden en houden zich op gelijke vvijze bezig als de bewoners van Koor en hebben even als deze slechts duistere begrippen van den Islam. Hun bescheringod, in wien zij een grooter vertrouwen stellen dan in den profeet, is een kolossale Anggar (Eicus spec.), die door de voorouders der tegenwoordige bevolking als kleine plant herwaarts is overgebragt. Hij staat niet ver van het strand, een kwartmijl beoosten Roeinahloessie. Aan de zuidkust van het eiland leven nog eenige Kooreesche huisgezinnen en enkele Gorammers, die zich met den handel en met het maken van prauwen bezig houden. Tijoor en Koor zijn beide volgens het zeggen der bewoners voor mijne komst nimmer door een Europeesch reiziger bezocht. O Inderdaad zijn de betrekkingen dezer beide eilanden tot het Nederlandsch gezag sedert ruim eene eeuw afgebroken. Uit het doorwrochte rapport der eommissarissen van GraalF en Meylan over den Molukschen. Van natuur producteu ontbreken eenige, die op Kei t'liuis beliooren, terwijl andere voorkomen, die aan Ceram eigen zijn; zoo wordt Pteropus argentatus door Pteropus moluccensis en Sus Papuensis door een een efien zwartkleurig varken (Sus Cera-mensis) vervangen. Cuscus maculatus, eenige vleermuizen, ratten en wilde varkens zijn de eenige op Tijoor levende zogdieren. Onder de vogels, die insgelijks tot weinige soorten beliooren, is bijzonder menigvuldig de Ptilop. prasinorhous en de Carpopli. myristicivora, terwijl de Ptilop. aurantiventris niet meer voorkomt. Ook een graauwe Monarclia met roestkleurigen buik is vrij algemeen, even als Carpoph. luctuosa, Nectarinia zenobia en Graucalus’ melanops. Van Glareol. grallaria verkreeg ik slechts een exemplar. Uit de overige klassen kon ik niets verzamelen. Archipel blijkt evenwel, dat de 0. I. Compagnie in vroegere jaren her- liaaldelijk expedition naar Tewer en Kower zond, om de notemuskaat- boomen te vernielen. (Tijdachr. voor Neert. Indie, 1856, I. bl. 19‘2) Ook de vaardigheid der bewoners in het pottebakken wordt reeds vermeld door Valentijn {Banda, bl. 38). R. A. Digitized by Google X. DE WATOEBELLA-EILANDEN. In den morgenstond van den 5 den September liet ik het ankerligten, om naar de zeer nabij liggende Watoebella-(niet Mata-bella) Groep te stevenen. Langs de beide eilandjes Baam zeilende, zij verbonden zijn door eene zandbank, die ook bij vloed gedeeltelijk droog blijft. Op de kart van Gregory, die ten onregte Baar voor Baam schrijffc, staat deze bank niet aangeteekend. De eilanden zijn rotsachtig, met houtgewas begroeid en onbewoond. Bij hevigen oostenwind tegen een zwaar om de zuid loopenden stroom opwerkende, naderden wij ten tien uur de kust van Kassiewoei (Kassoewie bij Gregory) en ankerden een half uur later even benoorden het dorp Temmer-Timor, dat door een ver in zee uitstekend rif tegen hooge zee beveiligd is. In den vooravond bragt ik een bezoek aan het op het strand liggend dorp en werd door het hoofd en de oudsten des volks zeer heusch ontvangen, eene omstandigheid, waarop ik niet voorbereid was, aangezien men mij te Amboina de Watoe-bella’s als ongena Aakbär. had afgeschilderd wegens de woestheid der bevolking. Allen waren op de Makassaarsche wijze gekleed en noemden zich, zeker om mij te behagen, orang-seranie (Christenen). Na eenigen tijd gekeuveld te hebben, waarbij een siuds jaren hier gevestigde Boeginees voor tolk diende, keerde ik, door de hoofden vergezeld, naar boord terug. De inlander kennt geen algemeinen naam voor deze uit zes eilanden bestanden. Wil men er een bezigen, dann dient men niet Matabella, maar Wattebella te schriven, daar dit de naam is van het tweede eiland in grootte. Ook de naam Korsair is ten eenenmale onbekend. Kassiewoei is als ware het een uit zee oprijzende bergrug. Tegenover onze ligplaats strekte zich een kleine vlakte tot achter het dorp uit, die in den regentijd door een tal van beekjes besproeid wordt. Het eiland is weelderig begroeid en heeft overvloed van kokos- en sago palmen. Yier dorpen liggen er op, namelijk Temmer- (niet Tennemer-) Barat aan de west- en Temmer-Timor, Oetto en Amar aan de oostkust. De beide laatste maken bij Gregory en dorp uit, onder den geheel onjuisten naam Oettaomar. Al deze dorpen liggen aan zee en bevatten hoogstens een dertigtal meest zeer bouwvallige en door een steenen ringmuur omsloten huizen. Het eiland Wattebella is even bergachtig als Kassiewoei. Men vindt daarop de dorpen Watamanoa, Kilwat ir en Kilsoa, welk laatste bij Gregory verkeerdelijk Kalissa genoeind is. De eilandjes Ingar en Koerkap (niet Koekoor) zijn laag (*)  er naar vroeg, werd mij geantwoord, dat zij van ouds op deze eilanden gewoond hadden. De maat- schappelijke toestand is treurig; moord en roof zijn aan de orde van den dag. Dewijl deze eilanden nimmer door eenig reizend ambtenaar bezocht worden, zal hierin vooreerst geene verandering komen. Ieder dorp is onafhankelijk en staat onder liet bestunr van een Radja, Majoor of Kapitan. Tniubouw en vischvangst zijn de voornaamste bezigheden der inwoners; bij de laatste gebruiken zij een uit gaba-gaba (de bladsteel van den sagopalm) gemaakt vlot van twaalf voet lengte en anderhalven voet breedte. Dit onbegrijpelijk ligt toestel met zeer weinig diepgang wordt door een langen staak pijlsnel over het stille zeevlak voortgestuwd; tot op de ondiepste plaatsen kan men er de visschen mede vervolgen. Nagenoeg in’t midden is een vierkante bak, insgelijks van gaba-gaba, tot berging der visschen, die met de lans gestoken worden. De vrouwen en kinderen houden zich onledig met het zoeken van schelpen en andere weekdieren op de bij ebbe tot ver in zee droogvallende koraalbanken, die de eilanden, vooral aan de binnenzijde, om-zoomen. De vervaardiging van aardewerk is hier onbekend. Het bevolkingcijfer kan op 1500 zielen geschat worden, waarvan 1100 op Kassiewoei en 400 op Watoebella komen. Ankerplaatsen voor grootere vaartuigen vindt men alleen op Kassiewoei, te Temmer-Timor voor den west- en te Temmer-Barat voor den oost-moesson; Watoebella bezit er geen enkele. Mijn vierdaagsch verblijf op het eerste eiland leverde voor mijne verzameling uit den aard der zaak weinig belangrijks op, want ook. Hier vond ik onder de landdieren nagenoeg dezelfde soorten terug, die ik reeds elders had aangetroffen. De klasse der vogels is daaronder de rijkste aan soorten, terwijl zoogdieren, repti- lien en insecten slechts in gering aantal worden aangetroffen. Yerbazend groot daarentegen is de in zee huizende dieren- wereld, doch zij zal van de kusten van Celebes totaanNieuw- Guinea naauwelijks eenige soorten opleveren, die niet overal Digitized by Google 93 in de Moluksche Zee gevonden worden. Merkwaardig is het geisoleerde voorkomen op de beide groote eilanden eener Viverra (de Lako der inboorlingen), die noch op de Goram-Groep, noch op Tijoor gevonden wordt. Welligt is zij identisch met die, welke op Ceram leeft. Niet minder zonderling is het ontbreken van Cuscus-soorten, de meest algemeene zoogdieren op de omliggende eilanden. Daar ik een verblijf van vier dagen voldoende beschouwde tot bereiking van het mij voorgeschreven doel, vervolgde ik in den vroegen ochtend van den 9 den mijn reistogt verder noord- waarts naar het nabijliggende Manawoka, het Manawoka der kaarten. Met zonsopgang was ik nabij Poeloe-Jngar, het noord- delijkste der Watoebella-Eilanden en ontwaardde dat Ingar en Watoebella niet door een bank aan elkander verbonden zijn, zooals op de kart van Gregory is aangegeven, doch door een diep vaarwater gescheiden zijn. Digitized by Google XI. DE GORAM-EILANDEN. Nabij den zuidhoek van Manawoka werden wij door een hevige bui overvallen en waren daardoor eerst tegen den middag met ebbe vlak onder de kust; wij passeerden een klein dorp, waarvan de bewoners druk in de weer waren met de vangst van allerhande zeedieren op de droogliggende banken; een half uur later lieten wij het anker voor de kampong Enlomin. Dit dorp ligt op het strand eener zeer flaauwe bogt, omgeven door een steil u It zee oprijzend gebergte. Op dit laatste ziet men hier en daar kale rotswanden tusschen het donkere woud uit-komen; een natuurtafereel, waarij het schamele dorp in het niet verdwijnt. Daar mijne ligplaats, wat veiligheid betrof, tamelijk onvol-doende was, liet ik in den volgenden morgen het anker ligten en eene mijl verder opwerken tot voor de kampong Loko, waar ik vrij wel voor oostenwinden beveiligd was en mijn vaartuig aan den wal vastmeerde. Met het plan hier eenige dagen te vertoe-ven, begaf ik mij naar het vlak tegenover mijne ligplaats aan bet strand gebouwde dorp, om met het hoofd schikkingen te maken tot huisvesting van mijn personeel. Daarin geslaagd zijnde, liet ik alle benoodigdheden strandwaarts brengen e7i maakte onverwijld een begin met de werkzaamheden. Digitized by Google Digitized by Google Lokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokokok Toppen, de Watoelolololle endeWot- toer, die beide op eene hoogte van 900 voet kunnen geschat worden. De eerstgenoemde berg verheft zich nabij de kampong Loko in het zuiden van het eiland; hij is kenbaar aan zijne tafelvormige kruin, waarop volgens het zeggen der inboorlingeu een meertje gevonden wordt ; de andere ligt in het noorderdeel des eilands nabij het dorp Tere. De grond is overal rotsachtig en met zulk een dunne humus-laag overdekt, dat men verbaasd staat over den krachtigen plantengroei, die het eiland met een groen kleed overdekt, waaronder, een tal van klapperbooinen, die het oosterstrand als een gordel omzoomen. Stroomend water vindt men slechts in den regentijd. De beide binnenwaarts gekeerde oevers van het zuiverdriehoekige eiland zien wij ook hier weder omboord met koraal-riffen, die bij ebbe grootendeels droogvallen. De derde naar buiten en alzoo naar de Banda-Zee gekeerde zijde valt daaren-tegen steil in diep water af. Geschikte aukerplaatsen voor schepen vindt men slechts voor de dorpen Loko en Tere, en dit alleen nog maar gedurende een gedeelte van het jaar. Het eiland, dat geheel en al onder oppergezag staat van den Rindja van Amar, bevat de volgende, alle op de noordkust gelegen dorpen: Amar, Aruou, Maiwoka, Sigsig, Tere, Enlomin, Sigai, Loko en Siggaro; het heeft Nagen 1000 inwoners. Toen ik den 16den September met mijn onderzoek gereed was, verwittigde ik den Radja van Ondoor op Goram van mijne aan-staande komst en stak den volgenden morgen derwaarts over. Met gunstigen wind flink doorzeilende, waren wij reeds na verloop van een paar uren onder den wal van Goram. Ruim een mijl of drie van den wal zag ik reeds eenige prauwen, die onder muziek en zang met de Hollandsche vlag in top naderden De hoofden hadden mijn brief van den vorigen daggelezen en haastten zich thans mij op te wacbten. Wars van diergelijke plegtigheden, al waren zij ook een bewijs, dat ik mij weder in eene meer geregelde maatschappij'zou bevinden, bedankteikde hoofden voor hunne goede gezindheid, vervolgde de reis en wam om 11 uur ter reede van Ondoor. Naanwelijks had ik bei anker doen vallen, of het bleek dat de vlak er naast lig gende reede van Kataloka beter beveiligd was voor de toen heer-schende zuidewinden, waarom ik zonder tijdverlies derwaarts verzeilde. Door den Radja bij zonder heusch ontvangen, liet ik onmiddelijk het gouvernementshuis voor mij en een er naast staat leeg afdak voor mijn volk in bewoonbaren staat brengen. Den volgenden ochtend begaf ik mij naar den wal. Doch kreegonder het van boord gaan eene zoo emstige wond aan den voet, dat ik gedurende mijn verblijf op het eiland aan huis gekluisterd bleef. Door den Regent trouw in mijne onderzoekingen bijge-staan, liet ik nog denzelfden dag een begin maken met de werk-zaamheden en daarmede voortgaan tot het einde der maand. Vriendelijk is de indrak, dien Gorman op den aanschouwer maakt. Het is nagenoeg geheel bergland; hoewel zonder uitstekende kan dit gebergte gemiddeld op 800 voet geschat worden; het bereikt op geen eukel punt het strand, maar is daar van gescheiden door eene min of meer smalle vlakte, waarover men met gemak in anderhalven dag rondom het eiland kan gan. Op dezen gordel, het eenige bewoende gedeelte, ontwaat men eene aaneenschakeling van dorpen, die onder een tal van Gööen moesson water afvoeren. Niet minder schoon dan het gezigt op het land is dat op de zee, waar Manawoka mot zijne beide bergtoppen en het lage Soeroe- akkie zich in hunne geheele lengte voor het oog van den aanschouwer vertoonen. Van de Ceram-Laut-Eilanden is slechts Gono zigtbaar en daarachter bij heldere lucht aan de noord- westerkim het hooge gebergte van Oost-Ceram, de Salagor en Terie, zooals dit in de laatste helft der maand het geval was. J)e veiligste ankerplaatsen voor schepen vindt men gedurende den westmoesson in de baai van Kailakat en in den oostmoesson op de door twee zandbanken beveiligde reeden van Kataloka en Ondoor, wier ligging door Gregory te zuidelijk is ge- plaatst. Kleine inlandsche vaartuigen kunnen overal onder de kust ankeren. Goram is thans verdeeld in de volgende vier districten: Kenalie, Loemadang, Ainikke en Kailakat, waarvan de twee eerste aan de west-, de laatste aan de oostzijde liggen. Ieder dezer districten bevat een zestal dorpen en staat onder bestuur vai een hoofd; voor Kenalie is zntks de Radja van Kataloka, voor i Loemadang de Orangkaja van Ondoor, voor Kailakat de Radja van Kailakat en voor Ainikke de Radja van Manawoka. Verder wordt in ieder dorp het gezag door Orangtoea’s gehand- haafd. Al deze hoofden worden van regeringswege aangesteld door den resident van Banda, onder wiens ressort niet alleen *de Goram-Eilanden behoore, maar ook al de groepen, die wij van Aroe af liebben leeren kennen. De bevolking van Goram wordt door de hoofden en oudsten op 3200 zielen geschat. Het derde en laatste eiland der groep, dat ik wegens mijne ongesteldheid niet zelf kon bezoeken, heet Soeroeakkie; op de kaarten (met uitzondering nogtans van die in den atlas van Melvill) komt Dit ordonné de geheel onjuiste namen Salawako en Polo Pandjang voor. Op 't oog is het vlak met een slechts weinig merkbareu heuvelrug in het middengedeelte. Daar het door een breede koraalbank orazoomd is, vindt men nergens eene veilige ankerplaats; zelfs kleiue inlandsche vaartuigen kuunen het strand slechts op weinig plaatsen naderen. De beide dorpen, die men op het eiland aantreffc, zijn Magat op de west- en Soeroeakkie op de oostkust tegenover Ondoor, van waar men de huizen bij ebbe duidelijk zien kan. Beide worden bestuurd door Orang- kaja’s onder het oppergezag van den Radja van Manawoka. Het bevolkingscijfer moet, zooals mij werd opgegeven, 300 zielen bedragen. De bevolking der groep stamt volgens overlevering van Oost-Ceram, met welks bewoners zij tronwens ook de meeste ge-lijkenis heeft in kleur en ligkem, sedert geruimen tijd belijdt zij den Islam, zonder echter met die leer te dweepen, zooals de vele moskeeen, die men in de dorpen vindt, zouden doen denken. Zeden en gewoonten zijn overst algemeen dezelfde als die der Mohammedansche bevolking op Ceram en Amboina. De Gorammer is minder traag van aard dan eenige volkstam in dit gedeelte van den Molukschen Archipel, doch ligt geraakt en hoogst twistziek, welke gebreken dikwerf tot vinnige vechtpartijen leiden. Yooral tusschen sommige hoofden bestaat er haat en nijd in groote mate en zeker zou het tijdens mijn verblijf te Kataloka tot een bloedige vechtpartij gekomen zijn, tusschen de bewoners van dezen kampong en die van Ondoor, bijaldien ik de zaak niet niet nijd bij tijds door mijne tusschenkomst had bijgelegd. Ook tusschen de lagere hoofden, die onder denzelfden regent staan en tot een district behoore, is weinig verstandhouding; dit zal dan ook de reden zijn, waarom in die dorpen, waarom in die dorpen, waarom in die höheren, aan ieder houden, aan ieder hunden, de Imam er onder begrepen, een afzonderlijk gedeelte is toegewezen, dat door een muur van de andere is aegscheiden. De ligt en los gebouwde huizeu staan op paleu en zien er, voorzoover mijue waarneming reikt, vuil en bouwvallig uit. Op den drempel der westerdeur van het gonvemementshuis te Ondoor ligt een soortgeiijke steen als die, welken ik te Koorzag, en waarvan ik vroeger eene beschrijving gaf. De landbouw, die zich tot de reeds dikwerf genoemde tuinplan-ten, rijst daaronder begrepen, bepaalt, wordt vlijtig beoefend. Een groot gedeelte van het product wordt uitgevoerd naar Oost- Ceram en daar verruild tegen gedroodjes, gezouten visch en sagobroodjes, waaraan de Gorammers gebrek liebben. De nijverheid beperkt zich tot het weven van zoogenaamde Goramsche kleedjes, tot het inaken van met schelpen en ge- kleurde bladeren versierde kistjes en tot de vervaardiging van kapmessen. De hoofdbezigheid der bevolking is evenwel handel en zeevaart, waarin zij dan ook zeer bedreven is. In alle deelen van den Molukschen Archipel ontmoet men Goramsche koop- lieden, die voornamelijk handel drijven in tripang, paarlemoer- schelpen, vogelnestjes, sago, kleedjes en kistjes. De lompe vaartuigen, waarvan zij zich algemeen bedienen, koopt de in den scheepsbouw onbedreven Gorammer op Kei. De fauna der groep heeft als een gevolg harer ligging veel overeenkomst met die van Ceram. Echter wijkt zij in verschillende vormen daar weder van af en bezit eenige diersoorten, die op Nieuw-Guinea te huis behooren, doch op ge En der nabij gelegen eilanden voorkomen, zoals de Cacatua galerita. De verschiedenen het der zoogdieren is gering en bepalt zich tot eenige vleermügen, waaronder twee soorten van Pteropus (Phanik in de landtaal), tot den Cuscus orientalis (Kiedo), het wilde varken (Booi), ratten, muizen, walvisschen, potvisschen (Physeter) en dojongs (Halicore). De Pteropi en de Cuscus orientalis zijn zeer mij bezochte eilanden aangetroffen, doch wel op het ver- wijderde Nieuw-Guinea; daarentegen ontbreekt op Goram de Cuscus maculatus, die algemeen over het naburige Ceram, de Kei- en Aroe-Eilanden verspreid is. Den Kiedo vangen de inlanders dikwijls levend door middel van de sterk klevende hars van een Artocarpus. Herten zijn er niet. Het hier levende wilde varken, dat in menigte voorkomt, is dat van Ceram (Sus Ceramensis). Van de cetaceeen houdt de Physeter zich vooral gaame in de zee tusschen de eilanden op. Niet onbelangrijk is de hoeveelheid bamsteen, die men jaarlijks opgaart. Onder de Vogels vond ik weder een groot gedeelte der reeds elders waargenomen soorten terug. Nieuw voor de verzameling was de Tinnanculus Moluccensis, een van Ceram tot Noord- Celebes zeer algemeene roofvogel. Alcedo Moluccensis (de Assalbaal), Tamysiptera dea (de Sinilbai), Ptilopus viridis (de Gahoe), een Chrysococcyx (Sallaw) en Psittacus macrorhynchus (Goerah), alien oude kennissen van Ceram en Amboina, trof ik voor ’t eerst hier weder aan. Daar ik Eclect. Linnaei en polychlorus, Geoffroyns rhodops, Coriphil. placentis, Lorius ruber en Trichogl. nigrogularis op de groep vond, dacht ik ook de eveneens op Ceram te huis behoorende Lorins domicella en Cacat. Moluc censis te zullen zien, doch werd in mijne verwachting bedrogen. Beide soorten leven hier niet, daarentegen wel de Cacat. galeri- culata, die even als de Cacat. orientalis een bewoner is van Nieuw-Guinea en Noord-Australia en nergens in de buurt der groep huist. Ik verkreeg daarvan verschillende exemplaren, doch die nagenoeg alle hun schoon wüt kleed sterk bevuild hadden met hars uit de vruchten van den Artocarpus, die zij gaame eten. Deze vogel wordt op Goram en Manawoka gevonden, doch niet op Soeroeakkie. Onder de kleinere vogels vindt men vooral in de nabijheid der dorpen in menigte de Nectarinia Aspasia (Oessoegil) ende Rhipid. superciliaris (Kidoep), welke laatste zich bij voorkeur in de nabijheid der huizen ophoudt en tot midden in den nacht zijn zang laat hooren. Maleo’s (Megapodius) zijn hier insgelijks, doch niet in groot aantal. Dit is ook het geval met de strand- en watervogels, waar- van ik slechts weinige, reeds elders waargenomen soorten te zien kreeg, zooals de Rallus striatus (Galegessief) en de Den- drocygna arcu At (Bebeka). De andere diersoorten, waarmede het evenzoo gesteld is, als op de door inij bezochte kleinere eilanden, ga ik met stilzwijgen voorbij. Na den afloop van het onderzoek op Goram had ik aan den mij opgedragen last voldaan. Derhalve scheepte ik mij den Isten October te Kataloka in en aanvaardde nog in den avond van denzelfden dag de terugreis naar Amboina, waar ik in den ochtend van denzelfden dag de terugreis naar Amboina, was ik in den ochtend van denzelfden dag de reis voorgekomen. Digitized by GoogI BIJLAGEX. Digitized by GoogI BIJLAGEX. Digitized by Google A. VERGELIJKENDE WOORDENLIJST VAN DE TONGVALLEN DER ZUIDOOSTEREILANDEN. Aroe-Eilanden. (Wammer, Wattelei, Wönembai, Trangen.) Hoogstwaarschijnlijk werd vroeger slechts eene taal op de groep gesproken, die men als de stamtaal beschouwen kan der beide thans nog in zwang zijnnde hoofddialecten. Uit deze twee hoofd- dialecten zijn na verloop van tijd weder andere dialecten voort- gekomen, die onderling nog al aanmerkelijk verschillen. Als proef der beide hoofddialecten dient voor de eene de woorden- reeks van Wönembai, en voor de andere die van Wammer, Wattelei, en Trangen. Op pag. 565 van deel XIV van het Tijel¬ se hr if voor Indische taal -, land- en volkenkunde vindt men eene keurige, door den heer van Eybergen zamengestelde woordenlijst der tongvallen van Wokam en Oedjier, voorafgegaan door eenige aanteekeniugen, naar welk stuk ik verwijs, daar dit met mijne lijsten een geheel uitmaakt. Kei-Eilanden Eene bijvoeging der door mij aldaar opgemaakte woorden lijst bij de volgende kwam mij onnoodig voor, dewijl de Digitized by Google Lieer van Eybergen in ziju zooeven venneld opstel ook eene lijst geeft van de beide op deze groep gesproken dialecten, welke lijst op eenige weinige nitzonderingen na geheel overreenkomt met de mijne, die minder volledig is. Kooit. De geringe blijvend op bet eiland gevestigde bevolking stamt af van uitgeweken Bandaneezen; derlialve heeft hun dialect. veel overreenkomst met dat van Eli-Ellat (zie de woordenlijst van den heer van Eybergen), waar de bevolking denzelfden oorsprong heeft. TlJOOlt en Watoebella. Van de op beide eilanden in zwaug zijnde dialecten is bestätig der opgeteekende woorden te geriug om daaruit eenige gevolg-trekking te kunnen maken. Beide verschillen nog al aan-merkelijk zoowel onderling als met de naburige dialecten. Zoo als men inij berigt heeft, bestaat er verschil tusschen bet dialect van Kassoevvie en dat van Watoebella. Als een bewijs van de vroegere eenvoudigheid der bewijs van Watoebella en Goram strekt de bijzonderheid, dat zij geene woorden hadden, om de begrippen // rijk» en »arm» uit te drukken, zoodat men in lateren tijd bij meer ontwikkelden maatschappelijken toestand uit het Maleisch heeft overgenomen voor rijk het woord soedagar (koopman; in ’t oog der bevolking iemand, die eenen schat van goederen bezit) en voor arm de uitdrukking Jcassian. Goram-Groep. Op de 'geheele groep, waartoe ook Soeroeakkie en Manawoka behoore, wordt slechts een dialect gesproken, overeenkomende met den tongval der Ceram-Laut-eilanders. Opmerkelijk is het, dat daarin nageno Geg alle werkwoorden met de letter t beginnen en dat de namen der ligkeamende alle op nen eindigen. Digitized by Google Om de uitspraak der in de lijst opgeteekeende woorden aan te wijzen, is gebruik gemaakt van de accenten der fransche taal boven de e, e, e, en van de teekens w om aan toonen dat eene lettergreep kort en dat zij lang is. De letter g wordt zaclit uitgesproken zooals in ’t Hoogduitsch. Digitized by Google Wammer. Wattelei. Wonembal. Trangan. Koor. Tijoor. Wattelei. Goram. S 5 5P S -JO fl Is l“l£ c o = is §>-g I lllll 8 S| S i § 3 >g S S 2 o.2, .. JOS as Ip 3 ® I 1 §.1 8 «e £ £,3 „d as d J gl 8 s jy t 3CS *-4 © *■« >s £ *» Sp J s S o -5 5 i « i S -§ J2.2, S> 3 -S c« d m .s 9 I O - § 5 MS s 3 3.S d a- £ ^ bC J! 1 s | o o £ d ^ ^So S ^5* ^ ✓© © rt 'T ^,^d*- « -g &-g J3 ^ ss 3 | §|| O fl g. [=. * es 5 % g o ^ ,2s 08 508 >© © « » *9 bo P :d» S© J 3 §,S1i s> « g> I .S o S g 5- 8 ^ ■§ 8 3 SxS S -J» 5 yos g.« 'd J cS <—j I?.£ rd j£ .s a. 55 P O ^08 *55 ^4 0 ,p d* bp be J§ be * .g f-t CS ce £ bo d d 1 — 1 d d 2 ce «e g ss ~d 3 .S ^4 ^4 5 co s ^ o ^4 ce bo ^ .d, ce ce ce 'd ^4 ^4 rd © 2 3 * 1 18 3 §><3 S § 1 ^ *? ^ t S j 111 § s 1 **s ^ O ^ Digitized by Google Tan A nini nean niening nean nipan natoe — niasionin Tong kabellerdie kabela kabeller kab&la — — — &loitin Band liemeidi liraam limang limei liman pre — imahnin Voel ebei abei ebang ebei jain t&li& — nienin Wammer. Wattelei*. Wonoembai. Trangan. Koor. Tijoor. Watoebella. Goram. 109 ft f-( 2 o 03 a pC o '5 S X S S o ^ ° 2 _Q K ai cS 5 . — CO i 8 s ✓§ O a :o; o "«*.§ 8 p* a -a 03 A M & HO «S a )G3 a 03 © «§?2 pjo ce co o a bo a 3 I 1 I £ I 03 £ ^3 § * 8 1 a a o£ £ I I >D is •a 03 cS M O 5«5 O) | 2 § & s sill o.ft .a 5 cd a o 15 o 03 C3 r*A p* *H 03 O a | | j j Jj 1 *1 a CO 8 03 I O a | | j j Jj 1 *1 a CO 8 03 I O a 1 1 ^ 0 s 1 1 rfS J* a £ £ 03 O £ 03 o > $! .2 03 So ^ ✓03 03 o 03 8 i| «3 s 03 hO ✓03 •r* 03 03 O Sd I 1 03 03 ^ O O bo 4s *2 *W p^ 8 a ^ I % 'f** ^ -m « g 8 8 jS, S.§ T3 "5 S a o o /a* a. a 03 cc 3 p^ /S* 03 35 o ^ 03 o p 24 ft 03 _ 8 2 8 © a £ «S bo 03 O pfi o p^ 03 & 03 §3 :S OS pQ 03 ■fi  — — eioeboei Dag mera meier& mera fi$t-feet — — oololla Nacht fidie  Koor. Tijoor. Wattebella. Goram. Ill d >03 O 03 eg JM 03 O dO *8 d 03 O m y> eg 03 eg &•§ '-P bo g id d O £ So d eg 03 O ’33 VI 03 O gala men "1 % 'I odd eg d eg • C S ^ d S3 ^ fl d (U C 3 SH o bo be db bo db yn* ’-C, Cfj -M 03 52 IS -mo 6 ® rd O a> ,24 t* "S s 03 O rd £ 03 o g 03 o 03 db o © I I jg * |'5 Sb.3 03 s d g 3 J ’■§ • 5 :h .o g ’03 13 <3-> i S ✓-> e * _ d3 g & d O ns rd 0) 03 a a eg 3 IS S J 8 o d •J*!* 2S 03 o 5? o r*i O o d 03 ns a ns s § 03 ^ *S o o d n3 eg ; 5" § rd -d. d « 2 rrt eg *C ✓S -* ?03 21 * 7 : /4) as fe 2,-* S3 d : d °2 :03 ✓(!> ^ ai* s o § ✓03 • r-» rS • rH d 8 Ji&l CQ •nL, 03 ‘S3 ns F d >03 d « 03 q=3 d o o X8 e _ -IP d «H efi C3 n3 03 d 5® ,—1 O d 03 langa 03 nS 8 rJ4 1 *o 03 (v, s •§ "g O d 303 H M *C 5C r* 03 kD 03 ^03 30S be d # 03 o3 ^ kj « S & :=, r—4 nS II 3 o .3 kS I 0 o r O 03 O bo >03 o np a; o be 03 L_J p 03 o r* O IS 'o ,£ o . . r* 03 ’S d S . _, • <—1 ^t-t <t> id? 03 •g» rs ° 03 ; in, ^ ‘52 ns CO r Q3 O o g .~e .2L a ns £ 03 .1 03 f o d w §3 303 *8 03 d kO d 08 •s-a * O 03 d 50 03 ill g o o ^ ^ ^ d 03 o 03 d •S * rJD 03 03 03 . r-t ‘S3 >03 >Cg ’ Zh 303 2 d id Is id ✓03 Id, ^03 ✓03 ns 03 J3 » *03 » d ns o d i5 ■5* S 3 2 C 1 - O •X * ^ $ 8 Sj 'S 8 ^ Digitized by Google Koud djewar djiweroen djewor djeor — — riedin Wattelei Wonoembai. Trangan. Koor. Tijoor. Watoebella. 112 2 _o 22 Si* cd 2 ’S cd to S ee TO ■—i f —h a 5 be o •.2 r-H +=> 7~j bO be, 4 s P 1 — 1 § & bO l5S § *3 d <D 1.2 $ 1 IS 1 1 <3 a 'i 1 1 H3 1 s p2 'd • pH H3 <D CO raoe cd § h* ’5 © 0 pO a s pQ 1 So? * «S o o,® c *h cd f d *-< 2 S S3 2 % 9 2 g O) Cd Cd 3 ^3* • pH ©3 .3 8 3 M efi ©3 QJ fl M 'T 2 O *C 3 bO 5 *G g 3 •g 8 :© £. 2, 8 bD pC 'd ej ® P j) S TJ bO S ^ P I 2 :a; ce ©3 •g d 5 h >aj «fi •S <2 2 g .3 © cd 2 8 T3 n3 J S -s ^ | I •c | 'i > ® 2 § 3 ^ 5*45 <8 So bo a a >£ ;© ai ©3 'S S ; 5’ d 3 a ,® § -3 ?£ S> e „ g| s •3 g "o « 2 s-i 08 r cJ C v ® 2 a s 2 £ ©3 Q5 Id bo •3 -a H IP p 2 d -c o U =® : 2 * 08 3 S> : 2 d3 S ^5* 'C * S JS 2? ^ fei >* V. 1 pd •8 s S>° 11 % £ 1 i i l 1 1 l III! 3© 3© 03 © o CO H-» Fh 55 Hi © i 1 03 © be § fc d a d CD 4h bo d c3 Hi e3 EH desse M • rH g a © g o a moil kordai d -g rS fozefa nangii mfo 1° 44 nanga akoe kau jai kinaiij akana nai k © O 3© roea ◄ § w § o * co 52 co *© ✓© d § 'g ^3 44 © ‘5b A 03 r w t>o bo be d © a d d n© Fh 03 •8 -  d 43 C3 o P d «S be © 538 03 _ "T? h© ^rs '■p 03 be d 03 © d o «-a £ 44 03 d § § 3d >d ^ 2 44.ph ? d ^ 3 44 03 d © I *5 « « * §> I • S «" -2 v « « § 5 g s 5 =S> ^ S' S § a Digitized by Google Brie lasie lais lasie toloe Wammeb. WatteleI. Wokoembai. Tbakgan. Koob. Tjoor. W^toebella. 03 Q 03 a S 03 a ^ o ch m ' 03 ’ a *03 (H (H «4H «S «2 «S f-4 M £h 8 8 8 c3 e 8 g *0? *5? ^3 '8 S 0 $ g 2 •a * £*<§ ^ «+H 03 03 '03 o o o 03 o - C« s a C 1^3 f-t <d '<§ a 3 *—* •c 03 O 03 a oO *0? ■■§ § S$^S 09 Ss<8 §>t:s* K** K 2 ^ My N •'i > •S' « s 5 .'S 1 -' 5 JS jP* ^ Digitized by Google B. WEfiRKUNDlGE AANTEEKENINGEN, GETIOUDEN GEDURENDB 1)E REIS NAAR DE ZUIDOOSTEREILANDEN IN 1SG5. Januarij. Dan dier maand kwam ik te Dobo. Februarij. Da weergesteldheid kenmerkte zich vooral door hevige Noordwestenwinden, die dag en nacht nagenoeg onophou- delijk aanhieldsn. De laclit was in de eerste helffc der maand meestal helder, doch in de tweede dikwerf betrokken; zware stortregens vielen vooral op de meer oostwaarts van Wamraer gelegen eilanden. Het getal regendagen was lien en dat der dagen, waarop onweersbuijen neersloegen, vier. De heerschende wolkenvorm was Cumulus en Strato-cumulus. De laagste stand van den thermometer binnenshuis was gemiddeld 78°, de lioogste 89°. De barometer (Amerika) wisselde af tusschen 75.9 en 76.1 Maart. Ook gedurende de eerste helft dezer maand bleef de Noordwestenwind, behalve op enkele stille dagen, met dezelfde heviglieid doorstaan, nu en dan bij overigens heldere lucht in Westenwind overslaande. Gelieel anders was het in de tweede helft. Behalve de vier laatste dagen der maand, Digitized by Google 116 waarop de Noordwestenwind op nieuw, ofschoon minder hevig, doorkwam, woeijen er bij zwaar betrokken lucht Oosten- en Zuidoostenwinden, verzeld van regeh en enkele malen ook van donderbuijen. Ook de Westenwind, die na den 28sten doorkwam, voerde regen aan, zoodat het getal regendagen tot op veerlien klom. De stand van barometer en thermometer was iets lager dan die der vorige maand. April. De weersgesteldheid kenmerkte zich door het bij-zonder vroeg invallen van den Oostenwesen, guurheid en veel regen. Tot den 8sten wisselde flaauwe Westen- met Oostenwind af, doch van dien datum tot den 28st en begon eene stevige Z Osterbries zonder opholden flinken door te staan. Slechts tegen het einde der maand begon de wind te verflaauwen en was het gedurende den nacht en in de morgenuren stil. Het regende een en homily dagen achtereen, waaronder slechts eene don- derbui op den 3 den, kwamen alle uit het Oosten. De stand van barometer en thermometer was bij zonder laag; de eerste ging gedurende verscheiden dagen terug tot op 75.7. Gevallen van tusschenpoozende koortsen, een gewoon verschijnsel in deze maand, den zich voor. Mei was een regenmaand in de voile beteekenis des woords, wand van de 31 dagen viel er alleen op den 24sten e n 25sten gegen regen. Er kwamen vijf donderbuijen, doch zij waren niet hevig. De wind, die veel met stilte afwisselde, was meestal Noordoost en woei nu en dan vrij hevig; de nachten waren meestentijds stil. Er viel een opmerkelijk zware dauw en de ochtenduren waren vooral in de eerste helft der maand bij zonder koel; even voor zonspgang stond de thermometer op 69° Fahr. De barometer hiel zich tusschen 75.7 en 76. De lucht was meestal betrokken; Cumuli, Cumuli-stratus en Stratus waren de meest voorkomende wolkenvormen. Van den 11 den 10 den 14den Mei werden geen vallende sterren waar- genomen. Junij. Ook deze maand was vrij regenachtig; het getal regendagen beliep ackt en tivintig. De regen was echter noort van langen duur en wisselde met drooge tusschenpoozen af. De donder liet zich slechts eens hooren, namelijk op den 7den. D e wind woei gewoonlijk uit het Zu Idem osten met vlagen, dieses vrij hevig waren. Op de regenvrije dagen was het zwerkhelder met Cirri en Cumuli. Te Maikoor was het dan vrij het (89° Fahr. in de schaduw), een gevolg van den stand der huizen ophet kale zeestrand. De barometer stond gemiddeld hoog en teekende zelfs op den 14den 76.2, een zeldzaam verschijusel in Indie. 