Maritime geography and statistics ..
Tuckey, James Hingston, 1776-1816
E350 AARDROKSKUNDE. Yooa - - Mawens-haven, en aaa de Noojdzijde Munkefided, De rivier Peifa schpfdt Rusfisch en Zweedgch Lap- land van elkanderen. SPITSBERGEN. « Censegraam seat en Noorden yan Lapland, an engores soo mij van desselfs sierfte punt, de Noordkaap, liggen de eilanden van Spitsbergen, wekke Rusisnd onder deszdfs Enropectthe laaden berckked heeft. Zij. ftrelkken zich in de Wszee wit, van 76° 30 tot 8° 9’ N. Br. en van 9° go’ tot 31° 50° O. L. en beftaan wit drie grocte en eenige kleinere cilsbden. De Nederlamdera; die ae in 1996 het cerfie zagen, noemden sa Spitsbere @en., naar kum yvéorkemen, hetwelk dat wan naakte hergen is, met rotige picken bowen op dezive, waarvan de hoogite, de swarte pont genoend, gich 4go0 yoet boven:hbet matenpas der zee vetheft. Zangs de- minst vedhevenc deden sijn er onteagge- dike rotskrokken veriprexd,. die men in den cerfen epflag door Vulkenen~ witgewonpen zou achten; gosar, hij nedese overweging, icbijut haar woorko- qnen. cerder can gowtsocht der geweldige firocmen, preike de f{oieltende fheeuw. voortbrengt.' Bergeon @ kunprn sin er uit verichillatde zelf{temtigheden se mengriteld, voornamclijk uit end grijsachtig zwarte em digte foort van graniet, ook wel eens uit eene ligt grijze en geelachtige, en fomtijds is de fteen gradend, als marmer, De dekende dioica zin {zer, ftcenkool en yee oo a7] Sad De | ss ZEEsWAABT 2¥ KOOPRANDEL. ‘e51 dieren zijn IJebeeren, witte Landbeaen, Votan a Rebdicste. : Be inghe wosien -guangtt dit onthesbtrg- xan: dead im Stpember te: whoa, on over. ine-p ums Newt Zand en Siterle wowiken. Be ec bemivopsl: Ae, tet Neldhocn, car ta lt najear “02h + Siependikt " Hee: soemerieigéen Sum op: Splesbergen sagt wes vith, of -vam het midden van Junl for den säveng vam Augéhus, an die Kore ow fut trvens' Louté en Herlet ital; wnt de piatiten dope: quedueende. bevacive: wit, en -bteeljed oi dragen vructt. diet gevdgelte tedt efeten, -en -brouit ge ult, ean en inne der retkn, weit de Zon beichr. Nk ss Stender’. reide’..op dé" viekem eh geficijen: De gh fnokeend Ghouge fort ect qroow faded ven & teergen ‘af, cn vange tec ‘fs uit de basin, well dan vol: wisth iki.. Ny den afloop der aie Bowl. awcken,: iemameceat:de witner ctwtidéditik zim dtu. tiend, giudad, ch tereie Gs:nantet: tot. din fiat Wih verftijving terug, De° daapkided, cegt’ ith,. te ay" Soma: pecan wel iniée ; met aed a Satis Donk wrtodin, iets i Alaptotaa cook. boee Shin. In September, October en November, waait en fheeuwt bet fterk. In January is de kou- Ge Op hile hooglte ; inet Stdog weet’, efne heldere Jucht zonder eenig wolkje, flappen wind en geheel P4 {til- Ny \ \ 1942, ‘AARDRIJKSKUNDE VbdR-' fejlte..: Februasiy, Maarten April,. geven. ‘fnetaw en migt, met fterkén wiad uis het’ Neorden tn: N. QO.. Qostelijke ftroomen brengen a) Gnifrone 2am » jnzenderucid dennen.. | ry --Ey zig hier vericheldene bain 4} goede: anker- olen maar. dergelvcr:: efeonederiike: befchriving zou voor de graote sheerderheid: onze¥ lezers even “vervelead. als. omnut”zijn.. Hietém. bepalen wij ons bij die gene, welke de Walvischvangers en. Rus& Sche - Robbenflagets - het. meeste plegen te bezocken. (De Amfterdammers, Rearterdammers, Middelburgers @n Denen, plagten: san de Moauritsbesi, op den Westelijken ‘ocver. der: cilsnden,'en bijkans 80° N. Bt. loodfen te hebbeni, -welkk: er bet: dusgencemde ‘omerenburg vornden..- Die -hbutten bevatteden keels,-.om tray te.kokeny en: meer ander gereed> Schap In 3633.eten dé, Nederlandets-aldaar ecui- @ :-liedep achter, weilken, men bewogon fad, om or ‘te -ovenwinteren. In -63q: werden die lixien door andere rijwilligers' vervangen, doch degen. worftel” Arn den winter pict. deor.. Hunne. aanttckeningen soperts den jammer, dien zij et doorfenden, ‘reik- en, 49%, den 96 Februar 1694 (%).: >; Jen. Zuiden yey Mapritsbasi, ap ongemeiner. mn ;wingt men de -Magualane’sbaaj, welker ewer berg schtigis is 5 &D: welke roots, vioosen ican Gevstren. e ty ee td Vem amo) zie den Ailes | may “befibe. » vas, spite bergen ’ pag. 230 Ar’ " ec seen fess ot e fa + < ZEEVAART tx KOOPHANDEL. 493 Veader ten Zuiden’ heeft men Groedheven en Kiok- basi. Hier, en aan het Voorlénd en Kruis, heeft ene in 1746 te Aschangol opgerigte Compegui Joodfen deer bouwen, voor de Meden, die men ded zomere derwaerts zond, om huiden van wirte beo sen, vosien en seadiesen, zechondenvelien en traan, walrustanden, vederen. van dometpnden en sancese geevogels, op te zamelen. Echignn tid lang werden er joarlikks, of om de twee jar, 5 af 6 kleine fichepen derwsates gezoaden, om de iieden, dic ex <overwinterden, door anderente den vervangen 3 maar in 3780 begon men, in plests der kleine fthepan, €en van 100 ton te zenden, dat jeariiks in Julij of Augustus op Sdieretburg eatikomt. “| De Zeven Zusters zi eene eilanden-groep, boven det N: O. uiseiside van Spisshergen, eh,. onder Gile aot dus ver obtiekte landen. de -nasste aan de Pook . Het: Beeren-elland der Nederienders, det de Ea- 'gelichen Cherry ciland nocmten, ligt tusichien het (Noordelike - uisciudit wan Lapiant en Spicshergan, det is 15. miji lang, en vol feile heuvela, Nevens Watervogels houden er zids Zeoktoniien en Beeren op, ven swells er cen.in 1596 aeet bet volk van Rapids map veel te dorm ge fn Ce et Ten Z. W. wan bet Bowron clin en veel ver- der var hetzelve, dan Willoughby’s eiland, ligt Jan "Maljen land, dos naar jan yakosz. mat genoemd, die hetzelve in 1614 ontdekte. en “hooge berg op betaelve draagt naar Ueszclfs’ bewoners den naam van Ps Bee \ e4g [ARC KDRYGSKUNDE’ vodt™ * 7 Beisenberg. ‘Bien: Gaderer Rekdiewn,. en veel  Kier deobeimhdabns.: Her: netke wae6y ge’ WN. Br. tot 66° 44’, en van: gor. L.-wt age wy for me sha. la! gus a ~~ 4@9" as[tet slave valine ) C2). ie yond sep wagons her Nedgandichebeigd dn $614 = "1614 fegen de. Engélfche fteande gehouden, toen ‘dezen beweerdén, > dat splerges” reeds 00s ‘Wiytovoniy ‘ontdekt was. a - a ee rg -— - ZEEVAART -2a KOGUHANDEL. agg eo’. Het is: genoegzaam cirond van gedmnte, enven de Ooersijde tot de Weernliis. ae oof hag, cate wat 1405  gefchiednis we meldt..55 ds dat jaar,” segt do Abe onommike,! go Weesde min., dat het eiland in tekken zoe sar den gefolgurd, zoe menigvnldig : ween de &hokies, dic: deagelfs Vulkaniach wune' gdonbeagt. | iiezolid werde door cen dikien zvaveligentosk voer op :Zse zynde fchepen wollireke enzigtboar.gemeskt, ‘en of het ciland liep men govsar ven daardvor vecthilee td wor avorden. De mist, tvelke zich - ten dien tijdd oven gansch Europa verfpreidde, werd als een‘ gewfocht van dien damp aangemerkt. Er kwam van-den boe dem der zee ‘eene vréesfelijk holle dining en roering in- het waiter op. De Skeptad Jokul ‘braakte een fiefelifken fstroom van viocibaar vufr, -:welke zes wreken aanhield, ‘tot.aan zee de lengte vatr-go miff had, go miji breed, etr aan zijne kanten ‘regtitandig eusichen de 8o-en: too ‘voet hoog was. Hij drooge de twaalf beken tat, en vulde üirgebreide valleijen, zao dat de geheele opperviakte van dat oord in cen ftaat van brandende viocibaarheid was,-en aan cen onmetelijk meer van gefmolten metaal geleek.” Het inwendige vnir heeft een groot santal opene fpleten en holen inden grond voortgebragt, en de entelbare cheete btomsien doen ontfpringen, die de iawohers <decls tot Medicinaal gebruik bezigen, en. detis'-om bunne: fplis zonder vuiir te koken. De veriuaardite. is die-van Geyler, nabij Skalholr, wels ker: nabijheid men aan cen geraas, als. det :van eenent: giootn: waterval,.bemerkt. Dezelve drift dagelijks’ eraige nialen bij. Uit de ständigen van ler. koper- en izer-erts, welke meh: er boyen op desi grond gevonden heeft, Jaat het zich opmaken, dat er mijnen van die meta- len zing en Island is zeer rijk in andere delfitofen, als zwavel, puimfteen, onyx, porphier, jaspis, karbonkel, agaat, calcedon, bergkristal, bet verthaarde kalkachtige spath, of Wslandfche gigs, welks tecug- kaatfing dubbel is, eenige verfcheidenheden van pot- aarde, porfelcinaarde, kalkfteen, enz. Er zijn in de kust cen aantal diepe golven vol eilanden, en viseh, seevogels, en zdogdieren van het Robbengeflacht, als de Phoca Vitulina, Leposina, Barbata, enz. Rivieren, of liewer fnel stroo- mende beken, zijn van Zalmfoorten wel voorzien. De lucht van sland is min koud, dan desszdfs naam kan fchinen aan te: duiden, maar het weder ; ia (*) Er fs over den oorfprong der Bathiten ondes de Geleerden veel gecwist, Sommigen hebben ze nit kristalische water afgeleid. Anderen hebben ze voor eene foort van Lava gehouden; de hedendaag fche Natuurkenners schijnen over te hellen, om de formering der Bafalten 2an eene veréende werking van vuur en water toe ré fcbrijvert. De aanmerkelijkite Befattveiden zijn de Giant’s Caufewsy op lerlend on ene: der Hebriden, Staff gehecten, ¢ i) ass ARKBERYASRUNDE: véon io cr {teals zebr weramderifk. De wee bigft op een kleinen afltand ven de oevers meestal open, en men zi naby dé Westkust fteals’ zeer weinig js, nict ‘eguniahade: de nabijieit: cow Groenland, wtle Oostiost, vie Boofe van het vase js, dst zich aldaar wot diep in ‘zee ophoopt, gansvch onge naskbear ie. Ann de Oostkust van /fotand {irik bet driffis zich wiet werder © Ten Zuiden ville, dam Bernflord op 64° 96' N. Br. Noordewinden zi et de heerichende. De uftersten van koode en warmete zim er 35° bemeden hätte yriespunt en 70°. Som tors formt het er in Jatwarl geweldig uit het N. W. @ wordm -@.diarbi) groote ijsbergen in de basien des Neonikwat op gedrevein, welke er koue es aanbreagen, eri den. ‘Wiiéir veriengen. Met dat fie komen er ganiche kadden was Deeren aan, die grevte. verweestingen.. onder’ de Schapen aanregten ; maar welhaass verdelgd worden, daar het Landsbee wind 10 Dollass- voor élken gedooden Beer betaslt, en tevens: de hui’ koopt. Donder hoort men ef zelden, en nooit, dan des Winters en in de nabij- heid der Vuurbergen. Het Noorderlicht {chijat er dikwijs er zder Rerk: Ofiehoon het llund'thens entel dwergwitgen en beit- ken voortbrengt, trogtmns is er-geen twiffel aan, of - het was oudtijds wel met hout bezet. Want men vindte er, in de moerasfen, wortels en stammen van ‘groote boomen, inzonderbeid berken; en men treft er, vooral.in de bergen, groote hoeveclhedes van ccne delfftof aap, welke uit volkomes:.  inwonezs brandfiof wesichett ¢ waervan ha gebygh, Zuidwaapts :xaw deor tust en heemiat woads yerhol- pen.’ Aan de Nooriknust vide mem gemecnlik cq exerviosd van. dtijfheut, vosenamelik deanen » wir gpn. en Sinden. Veigines de JJjslandithe joexbochen senide mes op het eilsnd oudtijds met voorial -tay, we; muar die pranh.kome er niet meer tot-ripheids a, bet rgp worden vam rogge, hever an gesst is. £00 wisieivallig, dat de lançloouw af sich bikane ah kel toc bet. mesten. van: enttigé weid- en hoi- lendes bopask. Men rekeat, det er op het ciland drig horny derd tuinen sigs, waar men sacdappele, kool, Wor ttis en rapehn eeelt, maar geeeie vrachtboomen, ‘hick ook genoemd. De nutigfile planten, weike est het Gland cigen zim, befiaan in ceniy lepelbied, en der voortrefitliite lslamifebe mos. Wharichijalik: hetk men. de togenwoordige wasgheid van den plantesigrets aan de toenenende koude w witeh, en wonlt dest door het asngreeijemic ijs. tusfdhen dit cilend ct de Oostkust vas Grienband. weroorsaskt, langs vilke Jeacfte de zee,: volzoms dé Janebocken, yoormeals ge gscegzaam kon worden bevaren. Het wild gedierte van IJsland befteat uit Noord- pools- of, witte Vostan; en brulne of blasuwe 5 voorts wilde Karten, Ratten en Muizer, ‘Het: tamme'get dierte uit Rendferen, Paarden, Rundvee, Schapér, Gciren, Honden en.Katten. ‘De ze laatte ken? nen er evenzeer wit. Nooryegep aangcbragt zijn ge- wor- qo. AARDRIKSKUNDE voor. worden (*) , als de Rendieren, dieer even {chieltjk ver< menigvuldigd zig. De Pasrden-vallen erklein, maar zijn grof van gebeente, en tegen proote vermocijenis bes ftand. Zij zijm het eenlge middel, om te lande te reizen, daar het gebrek aan wegen het gebruik van rijruig onmogelijk maakt. Het .Rundvee is er ook klein en van horens ontbloot, welke de Schapen er heb« ben. Van deze telde men er, In 1810, 225,000 ftuks , met en benevens 30,000 ftuks Rundvee, en en 27,000 Paarden. Geiten vindt men er voormame< lijk in het Noorden. ‘Zwijnen zim ‘er niet. Men heeft er drie foorten van Honden, survon’s IJslandfchen | of Herdershond , en twee verfcheidenheden van Deen- fche Doggen. Om de duurte van het Koren voede their er flechts cenige weinige gemeene hoenderen. Her wilde gevogelte, dst men er om deszelfs vederen of. vieesch vangt, beftaat in Zwanen, wilde Ganzen, Eenden en andere Watervogels, Houtfneppen , Berg- “hhoenders , enz. De Donseend nestelt er in klippen aan de kust, en haar dons wordt er zorgvuldig opgeza- meld, maar er [taat eene zwere ftraf op het dooden yoni den vogel, Hij vertrekt in het najear, zonder . dat (*) Om de vermenigvaldiging der ratcen en muizen te miaderen, ten welken einde men de jonge katjes, in plaats van ze om te brengen , fandwaarts in kan heb- ben laten loopen, dat men hieromftreeks ook behoor- de te doen, in plaacs van ftechts gebeden om vermine dering van het ongédierre xan te hefftn, ZEEVAART an KOOPHANDEL. sg1 tht men weet waarheen. - De ‘JJslandfche valken worden boven’ de andere Europeefche tot de jagt gefchikt geacht, en men plagt daarvan voorheen ¢en groot aantal’ aan den Opperjagermeester van het Deenfche hof toe te Zenden; maar thans wordt die {chatting niet langer gevordetd. Behalte de vernielehde unterkingen van aardbé- virgen, en het vuurbrakch der Vufkanen, heben de [Jslanders het affcheuren van rotsbrokken van hunhe bergen, en fneuwvallen te vreezen. Als het in den zomer fterk regent, spolte de klei weg, welke de rotsbrokken aan de bergen vasthechtte, en ‘forten deze in de yalletien neder, waar zij ecne ijé- felijke verwoesting aanrigten. De yoornaamfte krankheden, -twaaraan’ de IJslanders onderhevig zijn, bé- flaan in sinkingkoorts, picuris, buikloop, me- Jaatschheid en hypochondrie. Hun voedfef beftrtt perhidetilik: uit gedroogde of: verfche visch’, melk, kaas,‘wrongel en brood. Als 2zij zich vergastet, eten ‘ziy vwidesch in melk géftoff, gerookt viceschi, brij ‘van tarwen of getstenmect:, niclk, of karnemelt’, en -gezauterie boter. De vwasten onderhouden ‘Zij zoo ftriktelijk, dat zij alsdan niet fiechts geen vieesch a Anroeren, maar den naam daarvan zelfg Riet noemen. Humne’ voornaariifte drink is vr§ dra- gelijk: bier, dat’elk voor ’ ich ‘zelven brouwt, ef een drank, ‘die’ zij door gistirig uit melk bereiden. De hoogere klsfen hebben zich, eenige jaren gele- den’, aan “het gebruik van, fuikeg 5 thee, kofiij » wijn, brandewijn, enz. begonnen te gewennen. Q De eas «6 AARDRYUKSKUNDE voor _ De Valanders vergardigen selven bijkans 1 bet gereedichap, dat zij noodig hebben, en -verwerken al bupne wol aan cea grof dogk, dat 2ij wadmer noemen, of aan kaufen, hand{chognen, lijfrokken, fpreijen, cuz. Mans. ca wroywea peide howden zich des Winters met het vervagrdigen dgarven one edig. Zoo haast het veen antdooid is, begint men tucf re ftekep, en, als het doojwater van de wri- landen afgeloopen is, worden zij van het dojwater van de wri- landen afgeloopen is, worden zij van het dgarep zamsygefpoelde ftroo en ander. ontuig geruiverd, dat anders de zonneftralen belesten zpu in den grond te dringen, on het mitbotten van het gres te bé- yorderen. Vervolgens wordt er cone dunne hag mest over het land gefpreid, daarmede is de veld- arbeid tot aan het hooimaajjen en oogften afgeloo- pen, dat gemeenlijk in het midden van Julij begint, en.tot aan September voortduurt. De vis{cherij houdt inzonderheid de bewoners der Zuid- en Westkust onledig. ‘Men vangt voornd- melijk Kabelja Auw (*) en Haring, maar ook Noord- Che Haaijen, om er traan van te halen, en kleirie Walvisfchen en Zechonden, welke athe gelgktijdig met (*}. Hierven maakt men. Stokviseh,-even als ia Noorwegen » waar mer bet, vee met de koppen voe- dert. De Kabeljasow is er even overvtoedig, als. ap de banken van Terre nenve. In Junij en Julij komea er Haringfehoten aan. Men bezigt tot de gézamenlij- ke vistcherij ongeveer 2000 fchulten. ZEEVAART en KOOPHANDEL. 944 Mét de Beeren op het ijs aankomen. Een ded van ‘de visch wordt, ma gedroog te zijn, fijn geftampt en dient des Winters tot voeder voor het vee. Mat Vanet geen visch genoeg, om er voorts handel me de te drijwen, uit hoofde van het gebrekkige van d® visichersbooten en netten;en om dat er geen geld is, om reederijen aan te leggen. Met betrekking tot de regering is TJsland verdectd in vier kwartieren, of ambten, die den maam def vier hoofdwinden voeren. Dezelve zim wederom gezamenlijk in achten Sys/els of districten vere deeld, en deze in dusgenoemde Hreppars. Het ciland wordt door een Groot Baljuw beftuurd, did tevens Baljuw van het Zifdelifke vierende! is. De Grie andere vierendeclen hebben afzonderlijke Baljuwen. De wetten ftemmen met het Noordfche wer: boek overeen; ef men appelleerr tot het opperftd gerectshof van Koppenhagen. Geregeld krijesvolk is er op het etland nict. Lsland wordt oudtiids meer dan 100,000 Inwo- Lsland wordt oudtiids meer dan 100,000 Inwo- Lsland Mens gezegt te hebben gehad. In 1810 werd dé. bevolking op 47,000 zielen gefthat, dat, het geheele eiland over gerckend, 33 voor elke vierkdnte mij] is, of, als men enkel de bewoonbare degen in anmerking necmt, 102 of 104 voor ene mijf. Vulkanische en andere vemielingeen, Epidemischeziekten, maar inzonderheid het Monopolische fiel- van Koophandel, dat de menfchen arm houdty en van huwelijken affcbrikt, worden ale de corzes ken van het afnemen der bevolking opgegeven. De. opbrengten aan den ‘Staat bedragen er ongeveer 30,000 Rijksdalers, en worden -gerekend aan de kosten van beftuur en verdere inrigten befteten te worden; zoo dat de inkomften van den Koning’ van Denemarken. als Souverein zich tot de opbrengst van den Tol bepalen, welke op een wei nig meer dan 6000 Rijksdaalders. berekend wordt. De -Staatsgemeinen schap tusfchen Denemarken en Ifs-land wordt door Pakctbooten onderhouden, welke tweemaal in het jaar derwaarts varen en van: daar terug komen. .. VWsland heeft niets, dat den naam van Stad, en naauwelijxs iets, dat dien van..Dorp, verdient. Da Lendels compagnie van het oude Monopolifche selfel mogt langs. vijf en twintig. havens goederen invoeren, en had in.elke dier havens drie of vier Compagnies huizen. In 1787 werden er aan zes dier havens bijzondere voorregten verleend, en zijn genoegzaam bevolkt worden, den rang van Steden erlangen. Derzelver namen zijn Reikiavik, Westmanria, Grennefeld, Haford, Eyaford en Eskefford. Reikiavik wordt thans als de hoofdplaats des eilands befchouwd, en heeft 500. inwoners, welker huizen van hout zijn dat met ‘Teer en Feode kie her) Bij de befchouwing van den Deenfchen Koop-handel in het algemeen, zal er ook over den Islandfehen, en ‘de Scheepvaart oP die havens, » Behandeld worden. —_ ZEEVAART un KOOPHANDEL. gevossd is. De kerk en het gevangenhuis zijn ab. keen van freen. De haven wordt door cenige kick neelanden gedekt, welke dezelve veilig maken. Skalholt, in Aardrijskundige boeken de Aosfd-fad genoemd, waarfchinlijk om dat cen der twee Bisfchoppen aldaar woont, beftaat flechts uit het huis van dien Kerkvoogd, de kerk en eenige weie nige houten hutten. Elders ztin de woningen, zelfs der gegoed{te IJslanders, alomme atmzalige loodfen van turf, zonder ven{ters; en de hotten van het gemeene volkje zijn zulke ellendige spetonken, dat het wonderbaar fchijnt, dat eenig wezery van menfcheljk maakfel er in leven blijven cn ademhalen kan. De Westmanna eHanden zijn eene groep, welke vwaalf mijl van de Zuidkust af ligt. Een derzel-ve, Heimaly gcheeten, is bewoond, en deszelfs bewoners leven voornamelijk van de Watervogels, die de bevolking der overige ecilandjes uitmaken. GROEN‘LAN D. De Kronen van Denemarken bezüglich insgelijk. het eigenlijk ‘tot Amerika behoorende Groenland, dat intusfchen fteeds.als een lend op zich zelf befchouwd kan worden, ‘al is‘het ook door geene zoodanige Straat van het vaste land des gezegden werelddeels afgefcheiden; als welker aanwezen voormaals. ftaans de gehouden werd, -maar-thans al meer en meer betwijfeld, wordt. Van die straat gewagen de sigeniike Groenlenders, vwolgens de berigtgn der Kur vopeefche inwonerg, die het land wit Denemarken en, van elders optving, leng na dat de voormaals uit TJsland derwaarts verhuisde Noorfche bevolking der-wijze verdwenen was, ala in het tweede gedeelte dep Inleiding is vermeld, Van dezelfde Straat gewnage den de Nederlendfche Walvischvangers, die de-Oeste kauft van het land van Groenland tuafchen 70° en 76° N. Br. plagten te bezoeken, en daarean den naem van Gale Hamkes land gaven. Zij vonden aldaar op 70° eene die inijding in den over, ter w Jede van 25 uur, welke zij voor den mond van cenedoor- loopende Scraat bielden, dic in Stragt Davis fchecy uit te komen, om dat zij aan de Ostkuat ceniga Walvischen van bet aan die Seraat eigene flag aan- trofien, waeronder er waren,. dic harpoenen va Weastelijke Groenlenders ia den rug. hadden, Intusichen kent men de Westkust yan Greenland tot op 72° N. Br. genoeggzaam, om te kunncn vera zekeren, dat er aldaar gecne zoodanige Straat uit- komt. De verlenging de Kust, Noosdweaarts aan, in de Baffinsbaai op, is nog niet genoegzaam bezig- tigd, Na parRrin, die tac 78° doondgayg, heeft niemand gulka verder kunnen deen, dap tot 7a°; bitgezonderd de jongfte Ontdekkingexeisignrs, wice teak intusichen hee Kugt-oppemen ter zijde ajct was. Tevens wordt Gale Hemkes land a meer en meer ongenaakbaer, en heeft men van den Zackant geen _fhader anderzgek naar de opening ig deszelfa Kust _ "uae ZEEVAART zn KOOPHANDEL. see leimnen: doen (*), en van den landhant heeft niemand het nog ondernomen. De Ewropeefche bewoners der Westkust vergenoegen zich giet mia de inboorliz- gen bibun gezegde berigt voegen, dat hat land tot op 26° bewoond wordt; wearuie bligkt, dat de laasiten met de Eskimaux ten Noorden van Beffins beai, dis veel hooger wonen, geene gemeenithap hebben ; off- schoon 2ij toe hetzelfde meafehengeflacht behooren. De certe Noorfche volkplanting op Groenland was in cen Ooster en in een Wester deel, of Oftro- Veftrebug, vancen gefcheiden. In het Oosterdeet tegen twee fteden, Garda, waar de Bisfchop zi'n verblijf hield, en Hrattalid, twaelf Kerken en rwee Klösters. In het Westerdeel vier Kesken en hon- Gerd Boerderijen. Intusfchen heeft die verdeeling eine groote Geographische dwalmg verwekt. Men begreep, dat het Oosterdeet der Volkplanting san de Kust tegen over Island lag; mar het is uitden weg, dien Het aldsar fteeds sangroefjende vaste js belee zuiks, Hupson zag het gezegde land op 73°. Dz Pa-ezs meende op 74° 20 niét ver van hetzelve sf te zijn geweest, en rekende, dat de-Kent aldaar op 15° to’ W. L, lag, De Nederlanders, zegt bij, gaven aap: heer gedeelte, dat zij op 72° N. Br. zagen, 18° 14° W. L. In 1788 wordt een Deensch (chip gezegd de Kust op 2° go’ ten QOosten van Kaap Vaarwel te heb-ben gezien En men verzerkert, dat het tot op 65° N, Br. liggenge gedeelee bij helder weder van de toppen der Jsfandfche bergen zigtbaar Is. AARDRIJKSKUNDE ‘voor <!.° 7 disn tien.van Noorwegen en Island derwdarts rei’ zende infloeg, genoegzaam bewegen, dat het dus gex noemde Oosterdeel het Zuidelijkfte gedecite der Weste kust befloeg; en bier-alleen grijpt ér gedurende eeni- ge zomerweken dat heerlijke groen plaats, dat de Yslanders bewoog, om het land met den naam van Groenland te beftempelen, Daarenboven heeft de tegenwoordige Europeefche Volkplanting de onder-fcheidene ligging der beide deelen van de vorige opgefpoord, en aan de Z; W. Kust de puinhoopen van zeen Kerken gevomden, en, voorbij eene tusichenruimte zonder zulke overbiijflelen, er wederom an-dere, en weinig ten Nogrden van de Verwoestings-Kaap, -aangetrofien. Tusfchen 42418 en 1§76 {chijnt Groenland voor de oogen van Europa genoegzaam verborgen te zijn geweest. In het längst genommen jaar bragt FROBISHER vandaar fleenen metgoudftof in Engeland, en gaf hij aan het land den voorgemelden naam, en Koning ELISABETH dien van Meta incognita, of Onbekende Wereldgrens. Men beflot. er eene Volkplanting wer vestige ; -maar het verongelukken der fchepen met -kouwttoffen ; : welke..men in 1578 derwaarts zond, Geed het ohtwerp in duipen vallen. Van drie volgende.-fogten der. Denen naar Groenland is er reeds gewangd. Fernburg op 67° 10’. De drie Hernhutiche Nieuw Hernhut nabij Goede haven, Lichtenfels op 63° en Lichtenau vijf uur ten N. O. van Groenlands ufterte Zuidpunt Kaap Vaarwel. In het Noorder Superintendentichap zijn elf Stichtingen van Zendelingen, als twee op het eiland Kroonprins en nog een ander, Egedesminde op 68° 20°, Jakobsbaven op 68° 40°, Cheistiaans haven op 68° 50°, Klaus haven en Godhaab op 69° 10’, Fortuinbaai op het eiland Disco, acht wijl Noorddelijker, Rutters bank op 70° 20’, Umanak op 72°, Uppenavik op 722 30’. Groenland, voor zoo ver het bekend is, besteht uit eene verceniging van rotfige bergen, welker toppen.euw en ijs bedekt zijn. De hoogfte aan, de Westkust, yormt dre pieken, welke men. Mevishborens noemt,.en 40 wor ver ken zien. Debergen zijn van. graniec, cene leemachtige foort van fren. en eene gekleurde, waarvan de inboorliagen ‘woor. aich lampon, ketels en ander gereedichap, maken. Men heeft in de bergen sporen van metalen entiekt. en Albast aangetrofien. Mien heeft er ook einem delftof. van: den nam van. Cryolite gevone - Aen. de Zuidpunt, welke zeven Graden ver in de gematigde luchtitreck. infchict,.en daaromftrecks, begint. de some aan bet einde vm. Mei, om dm aanvang van September. Dit jaar. getijde- z0u. er asngonaam 250, bijaldien geese dikke mist er de incht. vendoniende, en de-werking der aonnefiraiex verhindesde. Bij. bet naderen van den winter storm het er. dikwiis geweldig, maar gedu- vende de grootite houde,.welke in Februarij en Maare plaats grijpt, is het er doorgaans. {tif, Donder en regen ain er ongewoon. Het Noorderlicht fchiint ex dikwijls en aeer ftcrk. De Vloed worde er in de bagijen fomtijids 28 voet hoog gesegd to kitmmen. Idem cindam Omastok, op 60° N. By., bevat cene warme bron. die. altijd springt. - De grond is er over het algemeen klei met zand werarengd. Noordwaarts gan beftaar het plantsewas enkel uit verfchillende foorten.vap Mos., maaraan den Zuidkant vinds men klieme Jeneverboomen, Wilgen en Berken, tusichen de 6.en 9. woet hoog, en voorts eenige beziedmgende firuiken, wilde Ansetia, Zu- ring, Keinevaas, Roaemariin, Lepelblad, en eeni- gn andere mikdelen tegen: da icheurhwik, mitsgedera: eqpige gmsfoorten. De Zendlingm hebhen er turwe- wilkea bonwen, mast, nadat de balm tot eenign hoogee geklommen ie, verjore hij feeds en Gerft. Reter zijn aij meat kool, rapen ca radizen, gefleagi. Er zijn in de knst een ssmtal golven vol eilandem en wel yoorsicn van visch, insonderheid Kabel- jasuw, Heilbot en Haring. Op de klippen oute hhouden er zich eeniga foorten van Robben, en cone ontelbere menigte van Zesvogela, wastonder de D Conscend. De rivieren zgn ce over het algemecs klein, en bevriexen des winters, zoo wel als de bronnen; de voornoemde warme bron echter uitge gonderd. Vericheidene beken droogen er des zo- mets op. De grootere veriehaffen Zalm en Stear- krabben. De.voosnaamfle brand{tof beste er uit hout, dat de zecftroomen naar de oevers voercn. Het zcewater, dat bij hooge vioeden in de -kloven der rotfen ftean blift, em er uitdampe, leat er eon bezinkfel van zeenout acheter, dat in de behoefte des inwopers voorzict. Het viervoetig gedierte beste op Groenland uit witte Beeren, witte en grijze Voslen, witte Hazen, Wolves. en Honden,.van welke lsatfte de inboor- Magen zich voor hunne fleden, en foms ook tot spijs, bedienen. Rendieren zijn er ook vrij ovcr- vioedig, maar de Groenlanders nemen de mocite niet van ze te temmen. De bevolking bedroeg, in 1805, ongeveer Sooo. Europeische Volkplantelingen, en icoo in derzelver mid- eyo -AARORIJSKUNDE voor.. amiidden gevestigde inboorlingen. De overige, die: nog fiegen een zwervend leiden, worden door: CRANTZ, in deszelfs Historie vax Groenland, Op 7000 zielen begroot. Derzelver getel is groote- lijks door de kinderziekte verminderd, welke er in 1772 uit Koppenhagen werd aangebragst. - Nopens de verdere Eskimaux ten Noorden van Baffins baai, en de. roode fneenw, welke aldaar valt, heefc men nog geene genoegzaam echte berigten (*). Over den Koophandel en de Scheepvaare tusfchen Groenland en Denemarken zal er terzelf— der plaatfe, als over die van [Jsland, mocten wor. den gehandeld.. ZWEEDSCH LAPLAND en NQOOBRBWEGEN. Langs de kusten van deze landen zeilende, aan- fchouwt men in het verfchiet eene ontzaggelijke ke- ten van bergen, in de verfcheidenheid van welker zonderlinge vormen de natur al hare grilligheid schijnt te hebben uitgeput. Verfcheidene derzelve zim geweldig gro ote rotskompen aan de kust, welke van water omgeven zijn, en welker toppen 2@ Uren. _ (*) Met ongeduld ziet men‘het Fouraga/ van Kapitein Ross te gemoet; maar nog nuttiger schijnen nieuwe Landreizen naar de Amerikeanfche boorden der IJszee, Waarvan HEARN €n MAC~- KENZIE nog flechts zulk een klein deel bezigtigd ‘hebben. Al deze. eilanden en bergen hebben tot gronditof gneiss, in geregeld, maar aan de. Qostzijde groote lijks nederwaarts ‘heliende; beddingen, welke allen grond voor de ondessteliing geven, dat de. bergen hun tegenwoordig. maakfel aan eenen regtstandig -van onderen -op komenden schok te danken hebben, die ze opwaarts dreef, of de vaste deelen tusichén beie den op de plekken, welke thans baaijen en zeeare men, of fords, vormen, deed wegzinken. Op eenige weinige plekken. nabij de kust. treft men moerasfige ftreken aan, onder welker:' voozen oppergrond er, nog 3o voet boven het tegenwoordig waterpas der zee, eene bedding van zand, gebrokene zeeplen en zeeplanten gt. Deze maakt bet waarfchinlik, dat die ftreken oudtijds onder water lagen,.en door den gezegden fchok al mede opwaarts geheven.weye den. - : oe Van die bergen hebben cenige op hunne toppen ijsbeddingen, waarvan cr nu.cn dan ontzaggelijke Klompen.;afbreken, en, in het nederft Van der bergen hebben cenige op hunne toppen ijsbeddingen, waarvan cr nu.cn dan ontzaggelijke Klompen.;afbreken, en, in het nederft Van der bergen hebben cenige op hunne toppen ijsbeddingen, waarvan cr nu.cn dan ontzaggelijke Klompen.;afbreken, en, in het nederft Van der bergen hebben cenige op hunne toppen ijsbeddingen, waarvan cr nu.cn dan ontzaggelijke Klompen.;afbreken, en, in het nederft Van der bergen hebben cenige op hunne toppen ijsbeddingen, waarvan cr nu.cn dan ontzaggelijke orten groote brokken van de rotfen (cheurende en mede Qepende, -beneden, geduchte. verwoestingen aanrigten.. In 1266 kwam er zoodanig een klomp in den Langefiord nedes, welke 19 mijl lang, 9. mijl breed, en, 60 Vas “aggARDRIESKUNDE vooe Gadem diep is. De titwerking van dien val Wad vod seweldig, dat ‘het water van den flord {thich- tig om hoog rees, en huizen weg vaagde, welRe 200 fchreden van den wal af stonden. Andére cilanden, Vars geheeten, zijn laqg, en dij yoorkeus het verblijf van de Zeemeeuwen, welker eleren onder de leversmiddeled der Noorwegers eene zoo adnmerkedijfke plasts beflaan, dat het bezit van tene eijer-var er even belanerfk {chiine, als dar vari een grooten tarwenakker in vruchtbaarder oorden. Maar fommige Zeevogels verklezen daront de hooge en ezemaine rfotfige eilanden der Noordfche kust. Overigens zijn die celanden, selfs geherl. Duidwuarts aan, gansch ontbloot van boomgewas, waarvoor de zeelucht ongunftic is. Ook op het waste land vindt men ten Noorden van 65° gegené aruchtboomen, en fiechts eenige bezieftrufken. Ja ten Noorden van 67° sroeijen er geene Novorfche Sparren, maar flechts Schorfche dennen en berken. Men heeft tevens opgemerkt,' dat de Western-flord op’ 65° - de Noordelijke grenspaal van het rijk des esters is. Binnen de eilanden loopen er in het vaste land Mepe- zeearmen op, fommige wel 15 of 20 uren gaans ver, welke, op tien uur van hunnen mond, ‘tusfchen de goo en 400 vaden diepte hebben. In dezelfiords, en binnen de eilanden liggen de schpen: tegen alle -winden beveiligd; en daar, waar de diepte der fiords voor de kabels te groot is, vin er ten  weder gevoren wordt, Eer hoogte van twee vadem boven water, Heeren ti gm in de sotien geklonken, waarean de fchepen zich kunnm vast maken. Zelfs aan het Noorder titemnde wan Finmarken bevriezén die Fiords nimmer, dat ze- ker cen gevolg van de geftadige beweeing des waters door de fterke stromem is. De Scoom, welke uit de Oosteee komt, zich met sien der Noordzeige vereenigende, en om Keap Lin-dGeanes henen loopende, vervolgt als weg Noord-wearts sn jangs de Kust, tot zeifs voorbij de Noord-kasp. Vervolgens fteekt hij, akthans gudecleelfk, de lisee in (*). Tuschen de Noordche cilenen fs hij zeer fterk, en loope door de engen, met af & deift der fielfte rivier. Als hij nu in nasuwe en kn- inhammen de Ebbe ontmoct, verwekken de tegen elkander in loopende krechten dreaikolken, van welke ge Maalftroom agnde Nordlandiche Kat de voornaam fie is. Deszelfs kolk fleept alles weg, wat onder deszelis bereik komt, en verplettert het tegen den bodem. Hi woodt het meeste, als het gedurende de Ebbe feerk vic het N. W. wanit; en dan evensart zim gesaas dat der grootfte watcrvalien. In den 20 mer, als deze winden zeldzaam en flap zip, is de Dat men hem ean de Westkust van Spitsberegen wedervind,, is reeds opgemarkt. Maalftroom weigte vreezen, en telkens, als het ‘getiide zich | wendt, is hij ongeveer.een half uur zoo Stil,..dat ‘men..hom zonder {throom!.ia eene boot kan bevaren..~’De' Saltenfröm,.adn den mond des Saltenfiords, is. foortgelijk cen ‘draakolk, en wordt door de Nooren zelfs boven den. Maalftroom gevaar- lijk geacht. Met de verfcheidenheld, en den oinuitputeelizken oF Overs “vloed van visch, waarmee de Natuur alde golven van Noorwegen vult, nog niet te vreden, beweren deinwo yers, dater zich in hysme zee éenige gedrochten van de -huitengenenen grootte en gedainte ophouden. Hiertoe behoore de: Kraken, welke eenige mijlen in deh omtrek hebben, en welker rug. gemeenlijk derwijze Met -wratten en zeeplanten’ bedekt is, dat een Noor- Ache Bisfchop, een dezer dieren voor cen.mieuwelings -opgekomen eiland houdende, er bezit van mam, .door de Mis op deszelfs rug te zingen.. De Zeeflang -heft eene lengye van ongeveer..100 vadem, en de dikte van eene ton. -Men ziet er ook meermalen Mannetjes en wijfjes Meerminnen ap het: water {pe- Jen. Als men het overdrevene wan de vérhalen nopens Seze, dieren affcheidt,-zal men waarfehipilijk vinden, fat-de Kraken begründen Walvisichen zijn, de Zee -flangen g groote Polypusfen, en de Meerminnen wan- _ch apene forten van het Römische gefangen. De geringe affland, der Laplandsche bergen van Zee vbelet de daarvan afkomende beken zicl onderling te vormen, welke vervolgens eene aanmerkelijkke Jengte. Lands afloopen. Het-blijven dus, tot dat zij in zee vallen, enkel fielftroomende beken. De aanmerkelijkfte rivieren aan de Westkust van Noorwegen zijn de Namfen, welke zich op ongeveer 643° N. Br. in den Namfen-fiord ontlast, en langs welke men veel dennen timmerhout naar den zeekant woert, om buiten ’s lands verzonden te worden; de Guul en de Orkedal, welke beide in den langen fiord van Drontheim vallen. De rivieren der Zuidkust zullen bij dezer befchrijving vermeld worden. Nopens de Noordkust van Zweedsch Lapland hebben wij flechts weinige bijzonderheden kunnen opfosten. De Warangerbaai is een diepe Golf ten Wesen dier Peife, welke Rusfisch en Zweedsch Lapland vaneen fcheidt. Tegen over de Noordpunt dier baai ligt Wardoe, een eiland, met het gehucht Wardoe-huus, alwaar er een Kapitein met go man in bezetting plagt te liggen. De rivier Tana werpt zich {nel{troomend in eene golf, en heeft een zalmvisfcherij van anbelang, welke in het voorjaar-anvangt, en na het midden van den zomer afloopt. Mageroe, of Klippen-eiland, waarop de Noordkeap ligt (*), wordt door de Mageroe- zeeingte van den vasten wal gefcheiden. De Kaap is een ijstelijke granietklomp, die zich ver.in zee uitftrekt, en, voor al de woede der golven blootgefteld, geltadig af- kruis (*) Welk vermaard uitelnde van Etropa dezen naam in 1556 van BURROUGHS ontving. R 658 - AARDRIJKSK UNDE. voor kruimelt.,, Hier,” zegt de vernuftige reiziger Ärzt, is giles eenzaam. Alles is er vor einverlässige reiziger. Alles is er vervelend, en flaat den geist neder. Geen fchaduwrifk bosch verfiere er den kruin der bergen. Het gezang der vogelen, dat gelfs de wou- den van Lapland verlevendigt, wordt ep dit tooneel van verwoesting miet langer gehoord. De ruwheid der denkergrijze rots wordt door geene enkele fstruik aan Ket oog onttegen. De eenige muszijk is het luide geklots der baren, die eeuwig en eindeloos de ongure kippen-beftormen, welke haar het hoofd bieden. De Noorderzon, des middernachts, op den afftand van vijf harer middellijnen, langs den Horizon des onme- telijken oceaans kruipende, vormt het groote verfielen. dat het groot{che tafereel den verbaasden befchouwer | aanbiedt. Men herinnert zich aldaar de onophoude- like zorgen en pogingen der steeds met kommer bezette ftervelingen flechts als een droom. De verichlende vormen en werkkrachten der bezielde natur worden er vergeten; en de aarde enkel in hare grondftoffen, en als een deel des grooten. zonneftelfels, beschouwd.” Van daar Zuidwaarts can beftäden de merkwaar-digfte eilanden en bergen langs de kust wit het Noorder Fugloe, of de Huygensrots der Engelfchen; eene klip, welke van alle ander eiland afcefchel-den licht, en uit het water ter hoogte van 2000 ‘voet fteil opwaarts rijst. Arenoe en Yanoe zin nog hooger. De beide Pieken yan het Jaatfte vere heften zich tot gooo voet. Ringvadfoe is een vrij uite cone oe lle Se em A wa dee 8 ZEEVAART zen KOOPHANDEL. es geltrekt en zeer hoog etland. De Storhorn, ten Zu den van Tromfoe » is cene vreesfelijk fteil oprijzen- de rots, welke in ont2aggelijke grootte alles over. treft, wat haar ommungt. Senjen, een groot e- land, door de Gryfond van het vaste land afge- fcheiden, bereikt aan de Noordzijde de hoogte van eene Alppiek. Faxefieldt, op het vaste land, is cen gedrochtelijke op zich zelven ftaande berg, en een der hoogfte aan gene zijde van den Poolkring. Hi Tyst bijkans regtstandig van den voet tot aan den top, welke 4000 voet hoog is. De Lofodden eilanden zijn eene lange bergketen, welke door den grooten, en wegens zijne kahele jaauwvisfcherij beroemden, Westford (*) van het vaste land afgefcheiden wordt. Hindoe is het grootfte dier eilanden, en Vaagoe het middelpunt, waar -” (*) Dit is genoegraam de eenige plek aan de Noorfche kust, welke de kabeljaauw niet vroeger of later yoor genigen tijd heeft opgchouden te bezoeken. De West- ford heeft daarentegen hare vermaardheid, fints de re- regering val) HAROLD HAARFAGER, in de negende eeuw, onafgebroken behouden. Dit spruit denkelijk uit -” (*) Dit fpruit denkelijk uit -” de ffilre der plaats, über hoofde van welke de visch, die, als hin kuie fchiet, rust noodig heeft, zich alsdan den waarts begeft. Hij verzamele bi} miljoenen op twee of dric banken, tusfchen Jamuarij en April, en kegg vervolgens naar den Ocean terug. Voormaals vingen de Nordlanders hem enkel met lijnen, maar thans ge- bruiken zij algemeen netten. R 2 ™ ™ 2060 AARDRIUKSKUNDE voor waar de vischbooten zamenkomen. Stegen heeft op zich drie ontzaggelijke pieken, 2000 voet hoog, en door een natuurlijken muur van rotfen vereenigd. Het Zuider Fugle en Landegode fügen boven hunne naburen uit, als twee hondftanden uit de andere, en er förnten aan de zijden van Fugle twee watervallen nederwaarts van eene hoogte van Ieoo voet. Na genoeg regt tegen over deze ber- gen ligt op het vaste land de Kunnen, een ge- weldig groot voorgebergte, dat bijkans regtftandig uit zee tot de hoogte van 1000 voet opklimt, en, uitgezonderd eenige weinige plekken, aan den voet viiet zoo veel uitloopt, dat er langs denzelven een mensch kan wandelen. Landwaarts in wordt het al hooger en hooger, tot dat het, 4 mijl van zee, zime groot{te hoogte van 4000 voet bereikt. Eene van deszelfs fteile zijden is tot aan het water toc met ijs bedekt. Rodoe, eeuige weinige mijlen voorbfj den Pool- kring, maakt met zijne hooge rotstoppen de ver- tooning van cen groen Gothifchen bouwval, wel- ke zich op een groenenden grond verheft, en is een der treffendfte voorwerpen van het Noorden. Tranoe, waarover de Poolkring henen loopt, bevat Vier onzaggelijke pieken. Lovunnen,een der bui-tenfte eilanden, is eene zonderling eenzame klip, [ waarop er zich eene oritelbare thenigte Zeevogels onthoudt, welke men om hunne vederen vervolgt. Dunnoe beftaat boven aan uit twee naakte horens. Vegoe heeft ook twee zonderlinge fteile toppen, die ZEEVAART en KOOPHANDEL. 61 die 2000 voet hoog zijn; en er ftaan op den Alften zeven pieken, de seven Zwusters genoemd, en ver boven de grenslinie van eeuwige fneeuw verheven, daar zij meer dan 4ooo voet hoog zijn. Torgehoete ten is eene groote piramide, welke ter hoog. van 2000 voet hoog zijn. Torgehoete ten is eene groote piramide, welke ter hoog. van 2000 voet hoog. 