Mnemosyne: Bibliotheca Classica Batava
Ernst Julius Kiehl , Carel Gabriel Cobet , Hendrik Willem van der Mey, Jan Leeuwen , Carl Wilhelm Vollgraff, Bernhard Abraham van Groningen , Willem Jacob Verdenius , IngentaConnect (Online service)
Ik hood deze verdeeliug voor allerongelukkigst gekozen; want boe aannemeiyk zij ook schijne voor het werk van A^usus, voor de schriden, van welke deze zicb bediend heed, is zij eene verbrokkeling, die op hare beurt we£r oorzaak is van een omslagtig en gerekt betoog. Zoo komen Sallustius, Cabsar en DiODonus in Cap. I en II voor; Asinus Pollio, OcTAviAimft en SuBTOHiiis in Cap. II en III; Mepos, Cigbro, Livids, Vbl^ Dig,l,z.cbyG0(^IC Uius, Valbhius Maxihus. Fbontinub, Flobejs en Pldtabcbde in Cap. I, II en 111; ja lelb wordt Cicero't Levem van den laat- ste Toor eea Uein gedeelle in Cap. II, Toor bet orerlge in Cap. III behandeld. Rdcent men hierbij dc^ dit, dat in § 2 van Cap. I en in § 1 van Cap. II eene opsommiog plaats beeft van de bekende en van onbekende bronnea voor bet door Afpiahus bescbrevene tijdvak, dat vervolgens deze bronnen we£r boops gewijze in de §§ worden opgenoentd en nagegaan, telkens met eene Boort van voorafspraak of kleine inleiding, dan zai men zich eenigermate een denkbeeld kun-nen vormen van bet breedvoerige en langwijlige van bet ge. Kuostmitiger, niet doelmatiger noem ik de versnippering van bet betoog defrie «t auctortlate in de volgende Capita: IV. Quid et quantum A. e fontibus «ui< detwntil? tive de tatum et indole Ubrorum de Bellis Civilius. V. De Appi<Mi iudieio historico. VI. Qua euro ac diligenlia A. in historia amicribenda oer-eatut ettt Vn. De Appiani fide et va-itate (p. 7B— 127). Hoe toch zou, anders dan ten koste eener verbreking van beten ten naauwste verbonden is, eene bescbouwing over >iu> ■dicium bistoricum " te scbeiden zijn van eene juiste waarde- ring van >>cura ac diligenlia"; boe vooral deze mogelijk, zonder te treden op bet gebied van ifides et Veritas"; boe einde* lijk buiten dit altes om >Datura et indoles" volledig en naar waarbeid le bescbrijven? Dat bij zulk een versnjpperen de bondigheid van redenering niet weinig lijdt, en ook bier be- knoptfaeid van voorstelUng ten offer gebragt is, springt van zetr in bet cog. Is nu dit andere deel van bet onderzoek af- gdoopen en bet eindvonuis, welk dan ook, over ippuNus uit- gesproken, dan oatvangen wij tot loegift Gap. VIII. De ova- tiotiibut in Appiani Ubris de Bellis Civilibus obvat, een op zich zeir niets beteekenend aanbangsel van nog geea 3 bladzijden, welks zonderliiig begin: >Appianas bomines non lantnm agen- ■tes, sed loquentes in bisLoriam suam induxit", bij den iezer onnillekeur Ig den indruk machen, als bad de S. een zijdeling-schen blik op Babrius c. s. gevrorpen. Intusscben wordt d^ze ApPUNI in BBLLIS GIVILDS. 1877 indruk spoedig uitgewischt, en de zaak eeaigzins opgehelderd door: "Airert enim perplures' oratiooes a SuUa, a Caesare, a Pompeio, — ad hostes, ad milites, — ad Tiros modo dictos, ad nullum non habitas." Uet laatste is ten minste geheel nieuw, zelfs voor de uitTerkorenen, bedoeld bij het: (Haud scredo, faodie multos fore, qui nesciant, has orationes non eo mode, quo Appianus velit, habilas esse." lu ernsl. door die redevoeringen niet, gelijk met sommige geschied is, in het overige deel der Terbaudeling te bespreken, maar ze buitett dadelljk verband le slellen met broonen en feilen, door ze afte zonderen van de algemeene bescbouwing over fides et verelas," beeft de S. een^ ergen misslag begaan, dien bij toch even gemakkelijk had kuimea, als volstrekt moelen ver Mijden. Eine verdeeling, welke niet den vorm alleen betreff, maar op bet ganscbe wezen van jhet boek een' zoo ongunstigen in- vloed beeft uitgeoefend, mag gewis niet bescbouwd worden als eene zaak van ondei^eschikt belang. Naar mijn inzien bad de S. de naluurlijke splitsiog van zijn ooderwerp in S faoofd- afdedingen, I. Foates, II. Fides et aucloritat, moelen volgen, een dan verder oro geene fioeken ran Appunus, om geene scbetding in Capita zicb moeten bekreunen, zoodat bet onderzoek naar eene bron, eenmaal begonnen, tevens doorgezet en geendigd was geworden. Docb ook buiten de gebreken, welke men kan aanmerken als voortgevloeid uit de door Dr. W, gekozene verdeeling, lijdt zlju onderzoek nog aan menig ander euvel, dat door geen' stalen vlijt wordt vergoed. Ik zal mijQ oordeel niet zamenvatten, eer wij zijDe gangen bebben nage-gaan. Dan kan men bet toetsea aan eigene ondervinding. Het eerste Caput zal ik vrij geregeld do "orkiopen, de andere niet uit het oog verliezen. § 1. De Appiano out rerwn scriptore aut compilatore (bl. 1, 2). Naar het opschrift le oordeelen, schijnt men bier een urtsptw Trpirepov aan te trelTen, en zou men deze § aan het slot, niet aan bet begin van bet onderzoek verwachten. Uit" "Van deien vrij uldumen comparatiTOt yon permaitus kaml bl, 48 i hel nenlmm perplvra Toor." 3vGoo(^lc 156 S. A. WimtB, DB PiDB BT FoflTIBUS den inhoud bUjkt enovnA, dat de S. slechts namen en gevoe- lens van geleerden wilde opgeven, door weihe Appums, al of Diet, als iccompilator niUliua iudicii ac plagiarius" beschouwd is. Met enkelen hunner denkt de S. reel gaostiger over hem; immers — ■Quid, quod Wyttenbacbius eum optimis historic ■cis, veluti Thucydidi, Livio et similibus, nee adiungendam ■nee tonge postponendum iudicatT" een iquid, quod," waar- mefi juist Wtttbnbacb zelf mogelijk bel minst zou ingenomen K^D. Ik maak bet op oit zijn: >Faci]es hortor, ne auctori- >tati nimium Iribuant. neque vel mihi vel eniquam alii sim- ■pliciter affirmanti credant." En dit scbreef hij nog wel, Toor dat bij oyer bet gescbrift mp) rxlSav iyuytji zijn ge- Toelen mededeelde, een gescbrift. omtrent hetwelk vennoede- lyk zljne studie grondiger, zijD blik juister, zijn oordeel meer gescherpt was dan omtrent de 'ivroplxi van App unos. Dan, boe Tcr Dr. W.'s bewondering gå van bet "gezag," zai straks düdelijker blljken. Vertoeven wlj ihans een oogenblik Mj bet Leven van Appionus, betwelk midden in deze § bescbreven wordt, nadat de S. op bet moeijelijke van zijn* arbeid gewezen heeft, verzoekende dat men niet meer van hem wil vergen, iquam in tanta rerum farragine praestare queat." Daar-voor was blJ trouwens. zoo maar faet In magnit voltasse bier geldig is, door bet Ultra potse reeds genaarfaorgd. Over Appionus dan lezen wij bet volgende: >0e persona atqne Vila »Appiani nihil aliud compertum bahemus praeter pauca ea, «quae in fineprooemii, operi sue praemissi (Praef. IS), ipse de se scripsit. Vixit igitor Appianus imperante Traiano sc Hadriano, sed prodaxit etiam viiam usque in Antonini Pii imperium. quo regnanle hislorias suas edidil." — Niels minder, maar ook niets meer, bebalve eene verwljzing op ScnwBitiHSD-SBR-'s Opusc. Acad, II. p. 9 sq. en EeoBR's Examen eriligue p. 243 sq, Mant dit levensberigt meer door zlJne korlheid nit dan door juistheid, terens is bet een merkwaardig voorbeeld van onfaandige navolging. Dat in een werk, waarin uitspraak gedaaii wordl over de > fides et aucloritas" van een' ge- schiedschrijver, op diens leveusomstandigheden behoort gelet te worden, zal wel niemand onlkennen; wat echter een berigt beteekent als het boveri vermelde, zal niemand begrijpen. Al Afpiari in Bblus Civil^bus. 189 mogea. Hooren wij den S. zelven : Neque tiracchorum orationes, quas Plutarchas saepius citat, neque Cai de fralre scriptuni potem Comeliae ad Caium epistolas novisse ridetur Appianus. Nihil enim eomm, quae ille ex iis affert, apud Appianum legitur. Constat quidem, orationes illas eollectas fuiase et monumenta Gracchorum manus Plinii aetata adhuc exstilisse, sed nihil probat, illas Appiano ad manum fuisse." Het kan verem schijnen, dat PLUTAaeuus hier zoo in het spel komi, J. A. WUKNB, DR PINDET POHTIBDS dat hi] bijDa aU helper optreedt ; doch die het door den 8. trouw aangeliaalde boekje van Hkbrsn wil naslaan, de fontl. Plutarchi ed. 1820, zai bevindeQ, dat Hbkrer bl. 152 vtg. omtrent Pldtakchub bevestigt, wat Dr. W. ten opzigte Tan Af- puus ontkent. Op dezen verwijst erenwel Hbbbh ten on- regte, als gewaagde hij van eene Verzameling van genoemde redevoeringen, Haar Hbbsbk is daar gebeel aan bet dwalen : want ^nTABCBus z^l Mk niet, dat htj die redevoeringen zel- ven gekend, or zicb van znlk eene verzameling bediend heed voor hetgeen hij er uit mededeelt, en de door Hbbhbk aange- haalde plaats (Vit. C. Gracchi XIII), die bewtfzen moet, dat pLtrARCHos de imirriKici van Cobhblu heeft gelezen, bewljst juist bet tegendee). Als men dus met eigen oogen ziet, dat Hebrbk mvito Plutarcha zoo schrijfl, wat heeft men dan de hnlp van NiTzsch in te roepen, en le verzekeren: iPlatar- ■cbum easdem (epiBtotas) hand novisse, invito Heereno, af- iSrniat Nitzschius {die Gracchen, p. 4tilt) "? Nog onbegrijpe- lijker is bet, hoe door een gevoelen van Nitzsch over Plutar- CHus, hetw elk ieder voor zicb zelf terslond moet opvatten, eene meening omtrent Affianus in waarschieden kan nin- nen. Immers verneemt men : iQuum enim Nitzschius quamvia disseuliente Heereno inre dubilet, an Plutarchus eas (oratio- ■ nes) revera viderit, eo verisiniilius videtur, Appianum pauca ■ ilia, quae e Tiberii oratione apud eum inveniuntur (c. 9, 11), •aliunde coleggisse." Wat eindelijk bet (ii^Khv van Caids be- treft, door Pldtabchhs vermeld (Vi(. Ti. Gr. VIU), bet schijnt den S. zeker, dat bet aan Appi&ids onbekend was. De reden is ook bier: >Qaum id, qnod Platarcbus e Cai scripto ban- ■sit, apud Appianum Trustra quaeratur, neqne hoc opus ei ■innotuisse statuimus." Op gelijken grond wordt aan de Annales van C. Fahnidb eene plaals onder Appi&ittrs' bronnen ontzegd. Wat de S. buitendien over Fahnius aanteekent, is een nittreksel uit Hbbreh's werkje (bl. 135 vlg.), bijna met dezeirde woorden. ad — lu^tie niet Ungerzonderd. Gevroonlijk is hij bet dan ook met Hebren eens, zoo namelljk, dat hij niet alleen diens methode getronw volgt, maar dikwljls zijne woorden, eea' enkelen keer zelfs zljne fouteu overneemt. Wat Ubehen gezegd heeft, (reedt veelal op den Toorgrond, geldl ook wel voor bewijs, is in elk geval van groot gezag. Na Hberbk komt Krause, Vill. et fragm. hittor. Rom., een bij kritische nasporingen even oozekere gids. Bei den deelen broederlijk de eer van de bouwstoffen voor Rcri-Liit9 geleverd te bebben. Seqnatur Rutilii Bnfi. probitate et calamitate sua notissimi, Marianis temporibus innocui in exitium acti, historia Roma'na, Graece conscripta. An hoc tiro ab urbis origine bistorias inceperit Ruttlius, iure diibi. Luther (Heeren, Lachmann de fonlt. Liv. II. p. 27. Contra-irium existimat Krause, p. 228.); sed eum Gracoborum turbus ac Harii incepta complexum esse constat. Vir fuit non esset, sed omois aevi optimus (Veil. Pat. II. 13. Gf. stamen Krause, p. 229.) idemque doctissimus, Sloicus, et ut cerebant virtutes omittamus, scriptor fide dignissimus, quem "Plutarchus, quamquam ipse non optimus iudex, veracem ac probum vocal historicum, nisi quod Mario infestus fuerit." Nu leze men Hebrbn bl. 13B, dan zM men daar Vbllbius wel niet aangehaald, over de braafheid en bet ongeluk van Rmi-LIDS op die wljze niet gesproken Over PmiiRcHus zoo ongunstig niet geordnete zien, die volgens Hgereh iplurimum ei "Iribuit", volgens Dr. W., 4 regels lager, seidem plurimum tribuit"; — maar slaat men bet werk van Kradss op, dan zal men door middel van bl. 228 vlg. al deze gapihgen voor-treffelijk kunnen aanvuUen, en nog wel lets vinden, dat de S. oamiddeltjk daarna heeft te pas gebragt. Al wie zoo te werk gaat, kan zeker binnen korten tijd een boek zamenstellen, maar bouvTt Diet op, brengt de wetenschap geene schrede voorait. RuTiLius wordt door Appixnds, die anders zijne bronnen vrij geheim houdt, ^^ns als zegsman genoemd, de reb. Hisp. LXXXVIII, waar bij bet beleg van Numanlia beschrijll. Ro- TiLius verdiende dus meer dan vele anderen, aan welke Apfia- iius mogelijk tels , maar ook mogelijk niets te danken Iteeft , Dr. W. *s opmerkzaamheid , die io dit geval ten minste scbijnt begrepen te hebben , dat men bij het zoeken van de bronnen voor de Bella Civilia niet de ongerijmde stelling moet aankle- ven , dat Appianus Aiir geene Commentarii gebniikt heeft , van welke hij zich elders lieelt bediend. Doch in 4 regels loopt de gansche zaak bij hem af, kort derhalve, maar wonderlijk 3vGoO(^lc 16X J. A. WuntB, DK FiDi bt Fontibus tareas. >Uti btno cam atiqoa Ten specie coodadere licet. ^AppiaQum et in Graccborum el in Harii historia quaedam ex «eo hausisse, ita aagetur baec sospicio, quoniam Appianum, >uti Rutilium , Hario nonnibil infestum cognoTimua , quod KinfrsL patebit," Zoo gal daa later blijken, wat wij nu reeds weten! . Voegt men bij de genoemde scbrijvers Nkks en Siskhiu, bieronder te Termelden, dan beeft men, wat bet tijdperk der fiaiccm betreft , alle fontei bijeen , welke, naar aanleiding van Plotabcbds, Yoor Pldtabcbus Hubek, naar aanleiding van Hh- RKH, Yoor AppiANns Dr. W. opgteft. Toch is bet waar, dat de laatste , hiermede niet geheel tevreden , A»unus te gim- slig jegens de beide braeders gestemd acbt , om niet ook an- dere , liun zeer loegedane schrijvers geraadpleegd te hebben. Bij betoigt dat meer dan ees, b. t. bl. 14, waar bij aau- tnerkt, dat Linus daartoe niet meet gebragt wmrdeD. Maar vrie Tennoedelijk din? Daarotntrent wordt niet de minste gis- sing gewaagd. Lag bet dan zd6 ver van de band, een' ge- Bcbiedscbrijver op te sporen, die toen gdeefd, die zelfs tot de iatnilie der Gracchi behoord heeft P Hij dnnkt, GBLuoa N.A.U. 13 gaf toch wel eenigzins te kenoen, dat bet P.Sem- pnmius Atellio kan geweest zijn, weleer Tribunus militum Toor Nutnantia, even als Rtiiuus. Te bewijien is bet zeker niet, maar op hem te verwijzeo dnizendmaal meer gepast, dan bet voegzaam scfaijnt in een kritiscb ondenoek, dat men onge- vergd op zich neemt, te zeggen, dat men er volstrekt geen' lust in beeft ziilke onbekende bronoen op te sporen. -Qni- *nam bi (fontes) fuerint investigare, nihil iavat ", bl. 26. Maar — waarom bet verzwegeni* — over het gebeel mis ik in deze verhandeling dien kritiscb vorscbe uden blik, welken Lucas (L 404 xqq.) door bet volgeode beeld zoo joist en zoo schotni ons beschrijit: namque canes nt moattvagae persaepe ferai Baribus inveninnl intectas fronde quietes, cum semel institernnt vestigia certa viai; sic alid ex alio per te tute ipse videre talibus in rebus poleris, caecasque lalebras insinaare omnis et verum protrahere inde. ApPIASI in BILLIS CLVILIBDS. - 163 Dil aileen is de v/eg om bronnen op le sporen, ddt alleeb om te vinden. Die daartoe geene kans ziet, geene opwdcking gevoelt, hij wage zich ntet op dit moeijelijk veld der kri- tiek, maar vermeije zich IJever in lusliger oorden. Vooral moet bet er se ^sum videre in regel ^n uitzondering. zija. Aan deze lex Lucretia heeft Dr. W. zich zwaar vet^repent Schweinhändler, Hbbrsh, EetiBB, NiTZSGH, Lad, Bkbnbardt, Khaus, ja ook Krausi, mogea en kunnen ons voorlicbten; — -waarom niet? dikwijls zien ivij dan zoo veel le beter; — maar hun licht moet ons de oogen oiet in die mate verlinden, — en wanneer wij er le digt bijloopen. gebeurt dit ras, — dat wij ten laatste bijoopen. gebeurt dit ras, — dat wij ten laatste bijoopen. gebeurt dit ras, — dat wij ten laatste bijoopen. gij kent den weg: want gij zijt er meer geweest; ik dnrf mij best op u verlaten". Neen, overal en bier vooral, eigen onderzoek en zetfslandigheid; geen. gezag, geea lUn-ig t<px. % 5. >Pervettimas ad L. Corn. Sisennam ". Hetgeen terstond daarop volgt, is weder, om bet bij bet regte woord te noemen, zamengeflanst uit Hbbbbn (bl. 154) en Kbidsb (hi. 301). Over ^^ne font van Hbbrbn is evenwelde S. gelukkig beengefangen. Geden, dat namelijk de Bistoriae vaa Si^flNA zouden begonnen zijn >ab urbe a Gallis capta". Kraueb lieeft zich buiten schot werden te houden. Vergis ik mij niet, dan ver- raadt bet fragment nil het eersle Boek bij NoKttrs i. v. prott- nus eene gebeurtents, die met den Harsischen oorlog in ver- band staat, en behoore de op vroegeren lijd doelende plaat- sen, bij Servids Aen. I. 242, XI. 516 en Nohius i, v. iuxHm, tot Si&knna's prooemium. Intusscben heeft Hebbbr, eenigzins buiten zijne schiild, den S., omdat hij niet uit e^en oogen zag, eene leelijke poets gespeeld. iNeque Plntarcbas [LucuU. I. Cf. Heeren. eundem nicht, schrijft Dr. W. Had hij evenwel zelf de woorden van Plutargods gelezen, dan zou' bet hem mogelijk gelezen zijn, dat Hbbrbn zich vergist beeft en SisBflHA door Plutargbus niet geciteerd wordt. Haar bet loopt nog erger. HasaBN beeft zijne vergissing weldra ontdekt en hi. ltS7 in eene noot bet gezegde berroepen, met belofte, dat bij elders zou aantoonen, dal Pldtarchus in aodere Levetts Si- J. A. WILKINB, DB FiDB ET FoNTlBUS ffiKNA'f Bittoriae geraadpleegd bad, eene belofte, welke hij nietans niet is aagekomen, denkelijk Tvel d^rom, dal Sisbhna nergetu door pLrriHCHns wordt aanf^ehaald en Hkbbbh zelden dieper doordringt. Wal doet nu Dr. W.P Beide bladiijden vau HiBRBN vermeldt hij naast elkander, en neemt de foat over, doch laat zich aan de verbeteriog niet gelegen liggeo! Wat bij er ten taatste  nee nomioat, nee adhibuisse videtur". Hel een is juist, bet andere welligt onbewijsbaar, maar door siquideiii e duobus Sisennae fragmenlis nihil apud eum reperitur" zeker niet bewezen. Van Sisbhna tocb hebben Krause en Born meer dan 120 rragmenlen verzameld, ofscboon de meeste weinig waarde hebben. Wat is dus (duo"? Be twee, welke de S. aan- baalt, als le viuden bij Cicbro de IHv. I. 44 en Tacitus Eist. III. Kl? Din — geen woord meer over Sisbhna. Tans is de beurt aan Valerius Ainsen Q. Claus Qda- DRiGARins, >quoruni operibus Appianum itsum esse nullo in- odicio coUigi potest". Is bet niet, ats lazen wij een boek >de fontibuB, qiiibus Appianus usus et quibus non usus esse vi- delar"? Tot opheldering dient : rNam neuter usquani.' in ■ eiiis Hbris nominatnr, nee fragmenta, qae ex eornm anna- ilibus seAata sunt, ad coitationem adhiberi possunt". En biermede schijot voor de (ten minste) 75 Ubri annales van Valbbios het pleit voldongen. Wat Claudius betreft, diens fragmenten sad cottationem adhibere" zal iedereen uit bet vol- gende voorbeeld luoeten begrijpen dat onmogelijk is. >-Sic Qua- drigarius in quodam fragmento, auclore Popma ad helium *sociale perlinenle (Kraase, p. 260, S61.) exemplum fldei duo- ■ rum servorum ex urbe Grumento erga domiaam suam nar- rat, quodAppiano, licet Grumenti ohsidionem attingat (c.41), xincognitUD) est". Sie\ Haar beet dat kritiek? Had de S. dan liever Appiands de reb. Syr, XLII met Lmos XXXVIII. 25 vergeleken, waar de getuigenis van Claudius wordt oggeven onitrent de overwinning van den Consul Ch. Manlius q> de Gallograeci. Het zou hem gebleken ztjn, dat Appiands Ak&r niet met Claudius overeenstemt, maar met Livius, even als in de opgave van bet aanlal gesneuveldeo, bij gelegenbeid dat APPIA in Bellis Civilis. 16S Maklius de Tectosagi tot aan dea Halys n&zelle, beCweik beU den op 8000 begrooten. Zie Litids 1. I. 27. Of nu Livtcs bier uit dezelfde brou als Apfunce, venuoedelijk bet XXII^Boek van PoLTBius, daa of deze all geneo geput heeft, is eene an-dere vraag. E^ne plaals van Appiarus hebben wij ten ininste gevonden, die aan Claudius met ontleend is. Zoo kunnen er meer zijn, ook in bet h Boek der Bella Civilis. Appiahus* wijgen over zaken, die Claudius beeft opgeteekend, zoo ats bet gebeurde met de slaveo uit firnmentuui, bewijst op zick zelf niets. Mogt men met Gibsbbebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebebeb Vig., als Tvaar aannemcn, dat de Claudius, door wien de in bet Grieksch gescbreveoe Jnnales vaa Aciucs zoo goed gebruikt zijn, dat hij ze als bet ware vertaald heeft, — dus meen ik de gezegden van Lirius XXV. 39. 12 en XXXV. 14. S vereeoigd te moeten verklaren, — mogt men aaane-men, dat die Claudius geen andere is dan Qdadrigamus, als-daa zou uit eene vergelijking van laatstgenoemde plaats. van LiTios met Appuims de reb. Syr. X (vgl. Scewbigh^uskr jdd-nott. III. p. 173.) zijn af te leiden, dat QuADtuflARtus aan Appia-KDs v/il bekend is geweest. Op zuike vermoedens valt even-vrel niet te bouwea, ofschoon hij, die zorgvotdig bronnen na-spoort, naar mijn oordeel, ze niet geheel over bet hoofd mag zien. De naam van Clamtus gaf verder den S. aanleidiDg om melding te maken van Paulus Claudius. Gaarne beken ik, dat het tot geene zekerhdd kan gebragt warden, wte door deze vatscbe benaming wordt aangeduid; maar btjna even onmoge lijk acht ik het, zicb zulk een onderzoek gemakkelijker te ma-ken dan door te schrijven : CensuerUDt quidem Vossitis et xSchweigliaeuserus, Paulum Claudium, qui ab Appiano in rebus Gallicis fr. 3 laudatur, eundem esse ac Quadrigariaui; used quominiis iis assentiamur, prohibet cum Quadrigarii praenomen Quinlus, turn Krausii auctoritas, turn vero alio-rum in alia omnia discedentium opiaiones (Lachm. 11. not. 4, Erause.)". Zou die Krausii auclorilas" toevallig in het midden gelalen zljaf Mij heell Dr. W.'s resultaat zoo wei-nig bevredigd, dat ik zelf een onderzoek heb iugestetd, bij faetwelk zich Claudius Pollio als de waarschijnljk bedoeldc Persoon heefl voorgedaap K Doch al verwetet men deze gis- aag, zoo mea mij slechls toegeeft, dat AppiAinis geene Histo^ riae of Annalet, maar eene Centura temporum van dien Cuu- oiDS of Clodius gebnukt heeft (Pldtahchus Vit. Num. I.), dao wordt daardoor, beboudens de kracht der meesle voorbeeldeD, -Tveike de S. bl. 104 vig. bijbrengt, vrij wat afgedongea op de g^rondheid van zljn bewereo : >Appianuni tempora oeqna- ■quam curaese, eum perquam socordem fuisse niti<Hiis anno- ■rum ". Voor bet overige bad ApnAinis, wat hi] nu aan Clak- BIII8 zegt Terschuldigd te zijn, van (Uifiu kunnen verDemea, de bell. Gall. I. 12. S, 7. De getnigenu van PLuriRtaiK is van meer belang, ook ler waardering van Ciausicb' gescbrift Dat Bebrbh's >gezag" bij den S. zwaar, zeer zwaar weegt. zoodat bij somwijlen onder bet gewigt er van scbijnt gebukt te gaan, is on herhaaldelijk gebleken; maar wie zon gedacht hebben. dat AppiAints bet werk van Ldcullus Over dm Marii tehen oorlog denkelijk niet gebraikt beeft, omdat, volgeas Hbbrih, ook PLDTARCHra daarult niet veel out heeft kunneo trekken? En tocb, bl. 6 en 7 van Dr. W.'s boek staat: *Iq- certum est, nam Appiaoo Luculli bistoria belli Harsici, firae* ■ce compDsita, profueril, quod tamen oon credibile, quam >teste Heereno Deque Plularcbus multa ex ea in saos usdscod- •vertere potuerit". — Hetgeen vervolgens ten aanzien van de Asmaiet van Hobtbrsids wordt aangemerkt, is zeer gegnwd; maar faet komt niet uit, de reden te veel in het daister ligt. lAddo Hortensii •annates, quos Velleius Pat. de bello sociali relulisse ait (II. ■ 16), quorumque tamen Appianum immemorem vel inscinm ■fuisse opinor, quutu Hinatii Magi fortium facinoram in bell Sociali exponendo ne verbo quidem meminerit. Om dit quom te begrüßen en te beamen, beboort men te werden, dat Vblluus, trotsch op zijn' datas" Hinatius Magius, aan HoKTBDsnis zljne dankbare hulde brengt door te getuigen: "Cu- Digitized by Google Appiaki in BiLus CiviLiDiis. 167 Ius de virtuLibus cum alii, turn mazime dilucideque Q. Hor- tensius in aoQalibus suis retulit". Voegt men er blj^ dat Appunus Diet eens den tiaam van Minatias noemt, ddn zai melt' geneigd zijn met dea S. te getooven, dat de Annates van Ld- COLLCS order de broanen van Appiakhs niet moeten geteld wot* Hen. Maar moeelen ztj dan vermeld zijn f Te regt beschouwt Dr. W. de vraag, of ook Sulla's Ge- denkschriflm gebruikt zijD, als genigliger. Hij bebandelt haar dan ook uitvoeriger, maar zeker niet beler. Op den voet zal ik bem bier ntet volgea, en alleeu Termelden, dat hi), hoewel Appiands eokele keeren bijzonderheden omtrent Sulla mededeelt, die wij bij andere scbri)verg vergeeb ze^eo, eo jegens Sulla genegenheid betoont, er nog al toe overbbit om de vraag ontkenoend te beantwoordea. Op welke gronden? Vooreerst daarop, dat Awiahus (c, 105), V van Sulla's dood sprekeode, geen gewag maakt van zijne Commenlarii, zoo als Plutarchus zutks doet. Verdienen dergelijke redenen eene wederlegging, bijzonder wanneer eeo scbrtjver zich zoo weinig gelljk blijft, dat hlJ later (bl. 27) uit dezelfde plaatsen afleidl, dat zij uit ^ae bron afkomstig zijn? En welk licht is den S. er uit opgegaau, dat het bij Sulla gemiste kenteeken bij Idba voorkomt {B. C. II. 101), wel niet bij bet berigt van zijn' dood, maar van zijn' dood te Rome? Immers zelfs geen schemerlicbt, zoodat htj bl. 11 de verklariog aHegt: Elis lu- bam se novisse indicat Appiauus, num eum adhibuerit baud decernit. — Itaque baud diudicare possumus, utrum Nepo- tis vitam Graccborum, an lubae bistorias, SuUana tempora compreheadeotes. — adierit necne". Een sterker bewijs Toor zijne meening vindt eveuwel de S. daario, dat bij Ap- PUNus van al hetgeen Plutarchds aan Sulla ontleend beeft niets te Lezen staat; een bewijs, dat dan alleen van eenige kracbt kan zijn, wanneer Sulla's vrij trouwe volgeling Plu-TABCHus dezelfde zaak anderi verbaalt, en nog slecbts in zoo verre, dat wij dan mogen besloiten. dat ddir Sulla door Ap-piAHUS niet gevolgd schijnt. De twee plaatsen, welke de S. Opgeeft, Plut. Sull. XXVII en XXVIU, App. B. C. I. 82 en 87, komen mij voor hiertoe te behooren. en bet berigt over de nederlaag van Norbanus (Afp. I. 84) koD er nog wel bij. Dig,l,z.cbyG0(^IC 168 J. A. VfitssE, DB Fide bt Fontibus Uit bet aangevoerde maakt eindelijk de S. als slolsom op: Quapropter mecum reputans, argumentis supra allatis hod Uuilain vim inesse. ut ab omoi obiectione immunia siDl, haudguaquam pro certo afjirmare ausim, AppiaDO Sullae commentarios ad nianum fuitise". Hadden wij bier met eeo' schriJTer uit de oadbeid le doen, wat zouden die loscitantes" or xloniiilaDles librarii" we^r te lijden hebbeo 1 Het was dan uitgemaakt, dat door hunne achteloosheid >haudquaqnam" y66t ipro cerlo" was ingeschnven, terwl}! bel achter >coin- mentarios" beboorde te staan. Men zou zicb daarbtf met re- den kunnen beroepen niet alleen op § 10, waar Sdlla's naam onder de Bauctores" van Appiands niet Dig.l,z.cbyG0(^IC 168 J. A. VfitssE, DB Fide bt Fontibus Uit bet aangevoerde maakt eindelijk de S. als slolsom op: "Quapropter mecum reputans, argumentis supra allatis hod ■Uuilain vim inesse. ut ab omoi obiectione immunia siDl, »haudguaquam pro certo afjirmare ausim, AppiaDO Sullae •commentarios ad nianum fuitise". Hadden wij bier met eeo' schriJTer uit de oadbeid le doen, wat zouden die loscitantes" or xloniiilaDles librarii" we^r te lijden hebbeo 1 Het was Gelzen wordt, maar Toorat op betgeen de S. 5 bladz. verder zegt, om zljne gis- sing, dat Appianus heel reel uit Pobiddkius beeft overgeDomen, waarscbljnlijker te maken : >Deiiique et boe nonoibil apud >me valel, quod Appianus in historia certaminum Marii Sul- laeque admodum a Plutarcho difiert, bic vero Sullae commentarios, qmbus Appianus non usum esse pulo, masime * ducem sibi praeeuntem babuil". Nu gaal die beschuldiging Diet op, en is er aan geen' >lapsus calami" van een' afschry- ver, maar aan een' ilapsus memoriae" bi} den S. te denken. Sulla's Gedenkfchriften, als bron van Affiahus, schljnea mij toe wel le verdienen, dat wij er eenige oogenbUkken bij stiU slaan, ook omdat bij dit onderzoek bet verkeerde van Dr. W.'s melhode zicb duidelijk openbaart. Bljzonder bedoel ik het bo- ven (bl. 161.) aangewezen euvel, dat, ofscbooo niet overal, toch meer dan eens, en bier voornamelijk zicb voordoel. De Bella Civiiia beeft hi) te veel bescbouwd als een werk op zich zelf, en afgescheiden van de overige afdeelingea der Romanae Hisloriae, Van de eersten had bij zicb vooi^nomen de bronnen op te sporen; al het andere lag builen zijne taak. Ja, het lag ook daarbuilen, voor zoo verre die deelen der Bisle- riae zelven niet beboefden onderzocht te worden; het lag niel daarbaiten, yoor zoo verre zij regtstreeks bronnen noemden en zljdeliogs bronnen verrieden. E^n van beiden, 61 men moet aannemen, dat AppiANts voor elk ooderdeel van zljn werk, bebaive de daarop uitsluitend betrekkelijke Gescbrirten, lelkens andere scbrijvers beeft geraadpleegd, of hij heeft zich Appiani in Bblus Civiliis. 169 overal van dezelfde bronneii bediend, zoo laiig en zoo dik wijts ztj hem dienen konden. Het eersle le voorondersLellen is even ongerijmd als bet laatste natuurlijk. Maar dan moet er bij het nagaan van de bronnen voor de Bella dvilia ook eei) blik geslagen worden op andere scbriften van Appianus. Gesleld, hij heefl gebruik gemaakt van de Commenlarii van Sulla, kan er dan scbijn van grond beslaan, dat hij ze b. v. wel voor den eersten Mitbräuchen oorlog zou gebruikt hebben, maar niet bij het verhaal van helgeen in Italie zeif tus-schen de partijen van Sulla en Mabids heeft ptaats gebad; at omgekeerd? Eene tweede foul van Dr. W. doet zich. iosgeldijks niel doorgaans, maar onder anderen ook bij. Sulla voor, dat hij namelijk te sterk zich laat medeslepen door bet dwaal-begrip, alsof een scbrijver, die tdl zekere bron put, deze bron bijna ui'fput. Anders kan ik het (en minste niet verkla-ren, boe het komt, dat ik meermalen aan twee Schrijvtirs,i die geene tegenstrijdige berigten, maar juist niet dezelfde bijzonderheden geven, op dezen grond dezelfde bron ontzegd zte. Van daar dan de redenering: Plutabchus heeft in het Leven va Sulla nagenoeg een uittreksel geleverd uit diens Gedmk-schriften; (een niet geheel verwerpelijk gevoelen van Hebrekbt. 182, docb met l)ehoe(Izaamheid toe te passen;) nu treffen wij wel bij App Ich plaatsen aan, die met de getuigenissen van Plutabchus tamelijk strooken, docb deze vermeldt daarbij veel, dat men bij genen niet leest of door iets aiiders vervan-gen vindt; dus heeft Appianus Sulla's Commenlarii niet gekend. Die 24^5 redeneert, moet onjuiste resultaten verkrijgen, vooral waer hij twee schrijvers in vei^elijking brengt, wier plannen zoo uiteenloopen, dat de een verpligt is zclfs in kleine bijzonderheden le treden, de ander, wat niet van algemeene strekking is. vermijdt. Nach mijn gevoelen zijn er wel delegijk kenmerken, die ous bet regt scbenken om Sulla's Commenlarii oder Appiahus' bronnen (e rangschikken; doch om zulk een onderzoek meer dan te beginnen, ten einde mijne meening niet onbewezen te laten, acht ik geenszins van mijne taak. Yau de vier plaat-sen, die zich bij een vergelijking al heel spoedig aan mij voordeden, zai het genoeg zijn twee Ic noemen. Vooreerst 170 J. A. WUNDB, M Fids bt Fohtibus verwijs ik dao naar Plutabchus Vil. SuU. XIX en Appianus de Mil. Milhrid, XLV. Beiden zija het daar over bet aantal ge-BDeavelden bij Ghaeronea aan de zijde van Milhrid in da( opzigt eens, dat er siechls een overschot van 10,000 man naar GhalciB ontkomen is. tA6pm /livei tiiri rovoirav fi,ufi£St», zegt de een; de ander, ptufut ix Iv&ittut ttupiUtt*, terviijl wij bij Livnis épU. LXXXIII icaesis hostium centum millibtu" le zen. Daarop vervolgt pLDTAiicflDS : Appunus : *0 St £i!aa«« Xiyii rhvapag 'Pv/mIuv H •lie^xv ftip dm- Kxi iix iiri^tiTtiiffxi ruv aurov Sxvtlv 7rtvTexttiiex» &vSpei, Jm vrpeeriariiv, tlrx xai TOihay S" ctirruv lirxvii^iov. Xib Tfii T^f iaxipxv vctpa^f Haar dat verschilt tocb i&n man", boor ik ml] toeroepeo; ■derbalve vail aan Sdlla's geschrift op d£ie fdaats vanAnunos ■ niet te denken ". Ik voor mlj vind nog al reden om die geio\g- trekking niet aan te nemeo. Of beeft hel eenige waancbijn- lijkheid voor zich, te vooronderstellen, dat het een ander dan een Sdlla geweest is, die van z^n eigen volk, hetzij dan 12, betzij 13 man durfde te laten snenvelen, tegen 110,000 in de pan gehakte vljanden t Pldtahcbds heeft bet buitenspo- rige en onzianige van zulk eene o£^ve ingezien, en daarom zijn' zegsmao genoemd; Appuinis volgde slaa&cb. Een ander sou welligt gezwegen of b. v. 'trim ixtyoi gescbreven hebb^ ; maar om wilLekeurig 14 tot IB te verhoogen, als ware de zaak daarmefi gevonden, kon in niemaods brein opkoniea, nocb vao Appuinis zelven, noob van bem, dien men alsdan zou willea aannemen dat bij gevolgd bee ft. Kortom, ik gelöst, dat het verschil niet anders moet verklaard worden dan uil eene vergissing van Pldtakghus of Appudds, of wel uit eene schrijffoQt in een exemplar van Suua's Gedmkichriftm, dat door an hunner gebraikt is. Sulla tocb heeft die in het LatlJD gescbreven en zeer waarschjjnlljk zich van gelalmerken bij dergelljke opgaven bediend, en dan was voor een' afschrijver de verwisseliag van XIV en XV even goed mogelijk, als van zoo vele andere Dommers, b. v. van XV en XVI in h^l fragment van Cuudius bij Nonids i. t. grunge en bij Didwuirs I. p. 579. — Bet andere voorbeeld zoeke men bij Appuinis B. C. 1. S6, en vergeUjke bet met PmrARcaus Vit. Mar. XXXV, niet met Vit. Sull. VIII, tenzij om zich te overLuigen van het niet volstrekt doorgaan van HuRBn's straks genoemde stelling. Daar is itprake van den dwang, kort v66t Sdlla's vertrek naar Nola door Sitlpicius en de zijnen den ConsuU aangedaan, tot opbeffing der feriae, en Plutabghus stelt Sdua's eigen ver- faaal tegenover dat van anderen. De plaatsen zIJd mij ta laag, om hier over te nemen, maar sterker proeve van in het oog loopeode navolging is moelteUJk te leveren. Dr. W. heeft ze- gekend, doch tot een heel ander doel verbruikl. Eens name- lijk, bl. 7, dienen zij hem om aan te toonen, dat Appuhus, als eeue zaak op versthillende wijzen verbaaid wordt, die over- levering votgt, weike het meest ten gunste van Sulla is; laster, U. 119, om Appiaiiob' billykfaeid en onpartijdigbeid in het nitspreken van zljn oordeel te staven I Wij bebben nu 3 %§ geregeld nagegaan, en genoeg gezien, om te vermoeden, wat de overige znllen opleveren. Ik ver- lang evenwel de beschnldiging te onlgaan, als had ik mfj met een paar woorden van den verderen iaboud van bet boek afge- maakt, en zai daarom nog en kele punten van dit en van de ovetige Capitä in befaandeling nemen. In § 4 toont de S. aan, dat Appianus de Historiae van Sal-LU8IIUS niet scbljat gebraikt te hebben, en bewijst in dezdfde § van Caput II het tegendeet, wat den Catilma betrell. Hier is hij veel beler geslaagd. Dit neemt niet weg, dat wij nog wel eens op zouderlinge redeneringen stuiten. Hij altbans is heeft ongetwjöde, wat bet voigende beteekent, bl. 43 8. f. apPANns heeft ongetwjöde nit Salldstius' CalUina geput. Haar of hij het regtstreeks nit SALLCsrnjs heefl , of uit dezelfde bronnen , beslis ik niet. Tocb beken ik (confiteor) , dat ,ik liever bet eerste met Wilhahs (de fotut. Dion. Cass. p. 27), dan het laat&te met Haobn (ufr. R^fm. Gesch. p. 18, al.) ge- loof, oTschoon. Uagin op eene andere plaats (p. 298) zich geenszins schijnt gelijk te blijven ". Van & K dnrf ik niet beslissen, of de inhoud, op welken ik J. A. WlJ.>B, DE PlDB BT FOSTIBUS reeds een paar matei gewezen heb, dan wel faet opscbrifl oti- gelukkiger mag heelen : Quaerilur, utrum A. Slrabonem, an Potidonium, an Oppium, lubamnean Fenestel- lam contulerit. Bij Posidohius krijgen wij wc6r le doen met eehe >virorum auctoritas", die in de 'laroplai van PosipoNius Gene broo van Appiands meenea oatdekt te hebben. eene vol- geos den S. (bl. 22) zoo rtjke bron, lUt alius alia ex eo (fon- >te) desumere potaerit ". De S. bad ecbter bierbij niet zoo karig moeten zijn met zijn licht: want wiJ krijgen van dien rljkdom bijna niels te zien. Zoo Hsbrsn bl. 158 vlgg. wat duister vtas op dit punt, de Fragmenta historieorum Grae- corum van Miller, 3« Deel ', zonden zeker groote dienst ge- daan hebben. Nu komt men zelfs den litel van Posuwmus' werk niet le weten. Ook is de S. bl. 11 eenigzins in legeu-spraak met zich zetren: want terwel hij, gelijk wij boven zagen, bet gebruik van de Commenlarii van Sulu. door AmA.- NU8 voor oDwaarscbijnliJk houdt, vooral om bet verscbil in de gescbiedenis van Sulla en Hariub bij Pldtahgbus en Awi&neb,acht bij bet bijzonder om ditzelfde verscbil waarscbijnlljk, dat de laatste de toch ook aan Plutabchus bekende 'laropixt van PosiDONios w^l gebruikt heeft. EiDdelijk geeR hij £6ne plaats op, waar'zij verschilten. Hogelijk zijn er van deze soort meer. Dit is ten minsle opmerkelijk en bij bronnenstudie niet te verwaarloozen, dal bij Posioonios Albene's laatste liran Atkenio heel en tot de Peripatetische school behoort (Atbbn. V. p. 211 D), ApHinis, in overeostemming met alle andere schreiber, bem den naam van Aritiio en een' zetel in den lasthoF van Epicurus geeft. Wat ik daar even opmerkte, dat de S. in zijn verloog over Sallustius beler geslaagd is dan elders, ditzelfde komt mij voor bij Livius bet geval te zijn, § 6 van Caput I en in § 5 der beide volgende Capita, al kan ik uij met zijn' redeneer-Irani niet vereenigen. Ik twijfel dan ook niet, of hij scbreef met zekere opgeweklbeid aan bet einde van g K: >>Polius pro- peremus ad scriptores, qui aut integri in manibus sunt, ant "quorum sallem plura fragmenta temporibus superfuerunt. Quibus Gonferendis et lutius decernendi el indicium'' nostrum apPIAM in BELLIS CIVILIBUS. 175. largumenlis idoDeis slabilieodi copia erit". Maar evenzeer beeft mij de lezing van zijn boek overtuigd, dal betgeen hij die woorden doet voorafgaan, in volstrekt subjectivett zin en >n concrelo moet worden opgevat: xEodem modo pergentes plures hisloric os, quorum opera noo amplius supersunt, afferre apoleramus, sed a tali disquisitioae abstineamug, quippe quae nihil lucri pariat, nisi forte quis coniecturarum, quas proluius, unam alteram vere ad certius quid statuendum nonoibil uprodesse existimare vetit ". Voor bet overige zou bij de Epitomae van Livius, Flobus beler op zijne plaats geweest zijn, dan bij nu is in § 8 bij OionoRus en Valebius fliAxiinis, te meer daar de S. zelf getuigt: iqueni (Livium) Florum, ni^i anicum, saltern primarium ducein sibi elegisse cons(at",-GD der meaning is toegedaan, dat, zoo dikwijis als Flobus en Appumcs bijna woordelijk {-ad verbum fere") hetzelfde zeggen, bel Hen bet verbaalde aan Livius te danken bebben (bl. 38). S 7, Jpjnanum quid e Fronlino, e Cicerone, e Vctleio Pa lerculo depromisse negamus, bad zonder eenige scbade voor Appiakus' en voor de wetenschap kunneo wegblijven. Of moes- ten wij daaruit leeren : >Ex nullo eorum perpetua bistoria temporum illorum, quos describit Appianus, colligi potuit"? Of zou een lezer van Dr. W.'s boek noodig liebben (e weten: Constat FroDtinum opus, Stralegemalicftn titulo insignitum, ■ compegisse, quod bellorum civilium rationem babet", vooral op grond, dat BanR StrategematicSn voor den naren tile boudt? — Maar als ik Cap. II § 4, onder bet opscbrift :.Y. Frontinvm haud inspexisse videlur. — Negue a Cicerone eum pepettdisse arbitror relt., zie aanvangen met de verzekeriog : Inter scriplores, qui eandem maleriam alque Appiani librum ■ secundum Iractaverunt (I*) quique hodie in omnium manibus >sunt, baud iusignem locum occupat Frontinus", dan begrijp ik de strekking van die aanmerking even veel of even weinig, als mij bet doel, waarmede Fhontinus voor de derde maal Ten tooneele verschiffnt in Cap. Ill § 4, duideiijk wordL door de bewering (bl. 39): Apianum Fronlinum inspexisse mibi pacctum probabile videlur, tum quod hunc Livio praeferre insanienUs erat, turn vero quia nulla vestigia consensus Fronli num inter et Appianum exstant". Het laatsle argument J. A. WUNDB, Dl FDB BT FONTIBDS heeft evcDwel iets oogemeen pittigs. Alleen zou het mogelijk laniorit menlis geweest zijn, niet in 3 §§, met opeeostapeling Tan voorbeeldeo, over schrijvers voort te praten, die niets met Appuncs gemeen hebben. Immers deie uitkomst wordl lelkeos door Dr. W. verkregen. Slechts roor Cicrho's Philippicae wordt eene uitzonderiog gemaakt, als die zeer zeker door Appuros gekend, doch zeer weioig gebniikt zijn. Zoo heeft Eowr (I, 1. bl. 253) gezegd, en de S. toont het b). 68 door Mn voorheeld nader aan. § 8 begint met: "Uttimi scriptores, quae Appianus in auxilium advocare potuit, buhI: Diodorus S., Valerius M., Pla- archus, Fiorus". De conclusie valt uit in ookennenden zin; voor Plutabcbds eerst in % 9. Allen komeo in bet toI- geode Caput weder ter sprake; de drie laatsten ook in Cap. III. Ik zal alleen doen zien, welk bet deel is van Valkbics, >e quo A. in lania huins scriptoria brevitate malta desomftre tnetpiit". Stemmen zij overeat, dan bebbeo zy >ex iisdem ■seriptis" geput, b). 2Sl. Cap. U § 6 bl. 61 worden deze ■eadem scripta" verminderd lot -lutus idemque Tons, Livius", op gezag van WilmahsI Cap. UI § 3 bl. 66 en 67 veruemen' wlj: > Nobis existimantibus, Appianum mode ad Liviom con- ■fngisse, modo ei alios praetulisse, praesto sunt Livii asse- ■clae, Valerius H. et Fiorus". Elier had dus de S. heel ge- past kunnen berigten, wat hlj bl. 1 in het al Gemen bekent; His cognitis, quivis intellexerit, me duce certo destitutam •tanquam in man turbido et procelloso hue ilhic iactari". Eindelijk tracht Dr. W. in § 9, gelijk in Cap. II § 6 en Cap. III § 6 en Cap. III § & t door het hljeenbrengen en vei^elljken van vele plaatBen, Appiahus voor te stellen als gebeel onafhankeUjk van ^OTARCHns. Daarover kan ik hier niet uitweiden. HiJ noemt zijne voorbeelden isedulo collata", en dit moet iedereen hem toestemmen. Haar dat hij van het verschit of de gelijkheid der verhalen bij PicTARCHns en Ap^iahus ter opsporing hnoner bronneo weinig partlj heeft getrokken, is odb vooral bij de Gracchi en bij Solla gebleken, en komt ook elders duidelljk uit. Vrij zonderling mag levens de wijziging beeten, welke zeker gevoelen van den S. gedurende zijn onderzoek Bchijntondergaan te hebben. In deze % namelijk wordt bl. 28 ver- Appiani in Bbllis CivilAus. 17K zekerd: "Appianum legens dicas, te testem oculatum democratiae favenlem audire; in Plutarcho vero aristocratiae pro- -pognatoreiu te agDoscere pulaveris", alles Tolgens Nuzsch bl. 443. Darentegen wordt bl. 118 en 119 opgemerkl: -Appiaam si legis, illadmox ia ocnlos incurrit, praecuntes earn sibi non unice habaisse scriptores, qui de Gracchis eorumque inceptis magnifice sentirent". Nogtbans jsAppukus niet zoo partijdig, als Di(moRus of Livioii. Etsi igitar aptimalium parutibus favisse videlur", luidt ten laatste de conclusie, "et ea facile credidisse, quae a nobilios annalium scriptoribus de adversariis scripta erant, veritatem aunquam sciens inflexit." Daar ik den gang van Dr. W.'s onderzoek zoo getrouw monge gevolgd beb, scbijnt mij eene herhalkig van belgeen hij in § 10 opgeeft, als zijne resultaten omtrent de bronnen van bet I^ Boek, even natteloos, als bet onnoodig is, bet wei-nige, dat hij lot zijne verontschuldigiog in bet midden brengt, le wederleggen. 't Is 'wal waar, in dat Boek noemt Appiakdb geen enkele zijner bronnen, en vast is derhalve de grond, waarop men staat, volstrekt niet; maar al ware het anders, toch zou noch kon de S. geslaagd zijo bij die wijze van naverischen en navolgen. In Asmius Pollio en Octaturus Auflusius Tus beeft bij daarvan voldoende proeven geleverd. Ook dit wil ik bewljzen. In het 11^ Boek zal dan Appianus, volgens zijoe eigene ge- tuigenis, de Bioriae van Asinius Pollio gebniikt bebben, en vermoedelijk ook in de 3 overige Boeken. Daarop valt niets af te dingen. Werkelljk wordt, gelijk Dr. W. bl. 31 beeft willen zeggen, Asimns door Applwos B. C. II. 70 bedeld, U. 82 als saaetor" vermeld. Uit deze zekerbeid weet ecbter de S. niet het minste voordeel te trekken ; maar met de eene band klemt bij zicfa aan Thombcke, met de andere aaa Sgbweig- hSusbr vast, en geeft alle zelfslandigbeid prijs. Slecbts dd^in 'iaat bij hen los, dat hi] niel aanteekent, dat het door Appuhus (c. 82} verbaalde ook bij pLUTABcnus Vif. Pomp. LXXII voor- komt, insgelijks met aanhaling van Poluo. Ja, wat meer is, bt. $4 geeft hij beide plaatsen op, als >loci, in quibiu exi-  dan alen glippen; zoo werpt men weg, wat men anders gretig zekl, als men de ooalhaDkelijkbeid van Appunus ten upzigte van Pldtabcbus wil handhaven. Ik sprak van vaslklemen. Wat namelijk Dr. W. bl. 30 I. pen. tot bl. 31 I. 7 onB te lezen geeft, vindt men, naluurlijk met uitzondering van lopi- natiir Thorbecke" en van deo overgang mtut est", blj Tbor- BECKB bl. 119 en blj ScnwsiGHilrsBR III bl. 765 woordeiyk te- rug. Geen zweem is er van eigen onderzoek, tenzlj bet on- durzoek moge beeten le scbrijven: •Quod non omnia, auclo- ■re Asinio apud alios scriptores relata, (A.) ex eo desum- ■sit, nihil contra meam senteniam pagnat", waarop eene mededeeling volgt, dat Asinius ook Brievm gescbreven beeft aan aanzielijke'inanneo, o. a. aan Ciccao en Plancus, maar dat wij niet weten, of die Brieven door Afpianus zijn ingezien. £n liiermede is de zaak van Pollio's Historiae, als bron van AppiAflus' lie Boek, afgedaan, terwijl bet lichl, dat. Cap. Ill § 2 bl. 60 over de overige Boeken ontsloken wordt, zoo mo- gelijk. nog duislerder brandt. Neen, Asinius Follio is niet ftehandeld, maar mt>hande)d. 