De zeden der wilden van Amerika [microform] : zynde een nieuwe uitvoerige en zeer kurieuse beschryving van derzelver oorsprong, godsdienst, manier von oorlogen, huwelyken, opvoeding, oeffeningen, feesten, danzeryen, begravenissen, en andere zeldzame gewoonten, tegen de zeden der oudste volkeren vergeleken, en met getuigenissen uit de oudste grieksche en andere schryveren getoetst en bevestigt
Lafitau, Joseph François, 1681-1746
diergelykegelegenen aangen, die konden verbrechen en yätben-hun woorden na hun believen in den lals halten, in gevolge van teniflen, deze vryheid, die hun lo aangeboren fchynt, dat xy alle onafhan- diciyio kelyk van den ander schynen to zyn, en dat men zou gcloven dat hun Iloofden maar cen gezag zonder dwang hebben, en dat enigcr Kebben. Maten van de dadelyke wil van änder menlch af hangt. »•« ver- Maar ik ben vervolgens ontrent dit ftuk uit den droom gchol- 'pen, door het geene 'er in de Zendelingfchap van de Huronnen van Loretto gebeurde ; want eenige zwarigheid ontftiian zynde over ten Wilden, die men weg wilde jagen om dat hy tcgen een zak had aangega An, waar toe zich het dorp plec'htiglyk verbon- den had, en waar van het verband in zulke Kysjes beleidend, als die men oplleekt om ten oorlog te trekken; vermaande een cud Man den Zendling dat hy ftyf by zyn ftuk zou l)ly ven ftaan » zeggen- dc, dat men den fchuldigen noon eenadiglyk handeUle, en dat het van onheuglyke tydcn af cen Wet by hen was, dat het Dorp recht had om dien gcnen te doen fterven, die na dat hy het Rysje opgeftokcn had j de beloften van zyn verbintenis niet na quam. Schon dezc Wet hedendaags na den letter niet nagekomen word, zyn 'er evenwel noch verfcheyde verlFche Voorbeelden van geflrenghcid, en men heeft dikwils genocg gezien dat Veldover-ften met koelen mocde En zonder rechtspleggegen gemene Soldaten den kop iniloegen, die tegen hun willten Oorlog getrokken waren, of die onderweeg gedeferteert waren, verlatenden de party daar zich in hadden laten infchryven. Deze wyze van verbinteniffen aan te gaan; met zich onderling cenig teken en pand van het gegeven woord te laugen, was byde Barbaren niet alleen bekent, maar van hen tot de Grieken en Ro-meynen overgegan, en noch lang genoeg na de bloeiendc ceuwen van het gcmenc bell tot de latere keyzers toe in stand geblevcn. Deze tekens noemde men Teffera, en waren kleinc ftukken hout, van bcyde de kanten glad, waarop men cyffers of figuren zette, na. "het geen men vertonen of betekenen wilde. De keurlykfte en die van ae eerwaardigfte Oudhcid waren die gene die men Hofp'ttalcs noemde, om dat zy tot een teken van gallvryheid gegeven waren, wiens rechtcn onfchentbaar en allerheiligil waren, en tot de nako-melingen overging En de gefall van clkander afcheyd nemende, deelden het teken, en bewaarden er zorgvuldig de stukken van, om ze te kunnen aan ell mader voegen, als zy by geval malkander weer ontmoeten, de gene die dezc tekens verflinig geforden of aan stukken braken, wierden gcoordeelt de gezwore trouw te verbreken-, zy stonden voor cerloos te boek, en aide granifchap der Goden v/aardig te zyn. Van de partikulieren ginge'n deze Zinnebeelden tot de Genoot-chappen over, en dereden zonden ze aan andcre fteden hare Eontgenoten, om een zeker pand van haar verbond te zyn. hi de Krygskunft waren 'cr van verfcheyde soorten, want behalten den Standaart, die men ook Teffera noemde, noemde men met den zelfden naam het teken van de infchryving, de order of het woord dat zy in het leger van den Veldoverften gingen halen. Man'cr oiii den Ootlig teilen van den Ootlig teilen van den Vereinigten gingen halten; men nocmde dus de Verbinten voor de belening der Troepen, 't zy datmen die in geld of in leVcnsmiddelen moell betalen van de vortecken op den gev.etten ty. d vertoonde, waren de Krygskafliers en l'ommilären van den leeftochten genootzaakt zulke en zo vcel za-ken te Icvcren, als zy betekenden. Men had het zelfde ^ebruik in de iitdelingen die de Keyzers aun het Volk den, en Iner van daan komcn de vcrlchillenden betekeniflen die men in de Schryvers vind, of de bywoorden die by het woord TeJJera gcvoegt y.yn, als Nmnmariu, Frumentaria en andere, die haar gebruik en de uitlcgging die men 'er van maakt betekenden, dewelke door hr t bywoord zclfs bepaalt word. Men ziet noch de gcdaante van deze Tckcns op de Medailjes der Kcyzercn en op eenige antiken. VYFDE IIOOFTSTUK. DE Oorlog word in een Raads-hut, daar het ganze dorp vergadert, gelykik elders uitgelegt heb, gezonf;en » en de V'cldoverlte recht het gartmaal aan. Ilet zondcrlinglle dat 'er in dut foort van seest is, is dat de honden, die men in den ketel leekt, daar het voornaamfte voorwerp van de oiferande uitmaken; waar ondcr zy of aan spraken doen aan Areskoui den Krysgod, aan den groten Gecft en den Hemel, of aan de 2on j die zy bidden dat hunne paden mag vcrlichten en hun de zege over hun vyanden docn beh:len en hen gezond weer in hun Vaderland leveren. VYFDE IIOOFTSTUK. DE Oorlog word in een Raads-hut, daar het ganze dorp vergadert, gelykik elders uitgelegt heb, gezonf;en » en de V'cldoverlte recht het gartmaal aan. Ilet zondcrlinglle dat 'er in dut foort van seest is, is dat de honden, die men in den ketel leekt, daar het voornaamfte voorwerp van de oiferande uitmaken; waar ondcr zy of aan spraken doen aan Areskoui den Krysgod, aan den groten Gecft en den Hemel, of aan de 2on j die zy bidden dat hunne paden mag vcrlichten en hun de zege over hun vyanden docn beh:len en hen gezond weer in hun Vaderland leveren. VYFDE IIOOFTSTUK. DE Oorlog word in een Raads-hut, daar het ganze dorp vergadert, gelykik elders uitgelegt heb, gezonf;en » en de V'cldoverlte recht het gartmaal aan. Ilet zondcrlinglle dat 'er in dut foort van seest is, is dat de honden, die men in den ketel leekt, daar het voornaamfte voorwerp van Thracien God Mars ter een plecgden, waar in zy Honden tot een Offer flachten. Maar ver dat het een Geeft van Godsvrucht zou zyn, die de zicl van de/.e Oi'crandcn is, is het ecr een Geeft van razerny en dolheid. Want hun gedachten op Jiet gezicht van dit gerecht vcrhit wordende, bezüglich zy zich in dat zy het vleefch hunner vyanden verllinden, gelyk zy naderhand in hun bederen zeggen j en zy hcbben geen groter vermaak als de verachting die zy 'er van hebben te betui-Lcn, door de gelykenis die zy tuflchen hen en de honden makcn; in der daad zy geven geen anderen naam aan hunne Slaven. De Krygslieden verfchynen in deze Vergadcring op een afgryfältig en wonderer manier, die bequaam is om fchrik aan te j igtn » befchildert, en met hun wapenen opgefchikt. De Veldoer, die de Byl opfteckt, hceft de troni, de schulden en de bortet houten zwart gemaakt. Hy is gewapent, zo wcl als een of twee Raadslieden die hynevens hem hoeft ftaan, met zyn vrouvv en kinden » die met hun befce cieraad opgefchikt zyn. De Ovilte eenigen tyd gezongen hebbende, verheft vervolgens zyn stem, en zegt tegen alle de omstanders dat hy dit seest aan den Orlogs God offert, en zich vervolgens tot hem rechtende. „ Ik 5, rocp u aan, zegt hy, op dat gy my in I'm undernememung begun, I'gigt, dat gy medely den met my en myn gantfche familie hebt; 5, k roep ook alle goede en quadeGeeften aan, alle die in deluchr, op dcr aardc, en onder de aarde zyn, op dat zy my en die van i inyn noemde zy dat men deie kafliers en, 0 veel za-le gebruik n liier van Schryvers roegt v.yn, mile en de door hft to van de-antiken. le dorp veri;en, en de 2 dat 'er in n den ketel le uitmaken;rysgod, aan; zy bidden lun vyanden veren. de Lacede-ilars ter eren Maar vericl van de/.e Jieid. Want wordend, verllinden, eben geen en te betu-iden makcnj ven. En afgryf- "chrik aan te De Veld, unders en de , zo wcl :ils n, met zyn |iikt zyn. De volgens v.yn :eft aan den ende. " Ik iming bcgim- .milie hebt; in delucht, en die van myn VAN A M E R I K A. HL.BOEKi. m „ myn aanhang behorfen, en dat wy na cen'gelukkige reyze weer „ in ons land mogen keren. " Al de omstanders antwoorden bo\ ho\ en herhalen dezc tbejuichingen op alle dc wenflchcn en geben den die hy doet. Eindelykt /be ft de Overfte den zang aan en begint den dans jdt- honront, ilaande met zyn moker tegen een van de pylaren van de hut aan, en zy antwoorden hem alle door hun h^t hd terwyl hy danll. Leder van de gene die het rysje opfleken ilaat op zyn beurt ook op den paal, en danil op dezelfde wyze. Dit is een openbare verklaring van de verbintenis die zy voorheen in 't vernolen aangegaan hebben. Dan bied men opentlyk de hondekoppen, die men in de ketel gedoken heeft, aan de aanzienlykfte helden aan, om door dit teken van achcing Iiun moed op te wekken. Dan danilen zy ook hun faty rfchen dans, en werpen afch op het hooft van die gene, diezy willen aanmoedigen, of ook wel op die, dienzyenig verwyt willen doen dac hy zich niet wel in enige gelcgenhedagen had, daar hy minder dapperheid had laten olyken, als men zich van hem beloofc had. Zommige, met hun wapens fchermen-de, maken ook Den fchyn van iemand der omilanderen te willen treffen, als of zy door deze gebaren zeggen wilden, dat zy dus verfcheyde Jiunner vyanden om hals ebracht hebben. Maar het is gegen anderen georlooft, als die 'zich reeds door enige heerlyke daad hebben beroemc gemakt, en bewyzen van dapperheid kunnen tonen, dit te doen; noch moeten zy op ftaande voet een gehenk aan dien genen geven, dien zy deze foort van fmaad, met zy veel vryheid te gebruiken, hebben aangedaan, by gebrek viin'c welke deze recht zou hebben in 't openbaar te iii£: ii iiegen, zeggende dat zy maar bloodaarts zyn, die nooit de kouragie hebben gehad om iemand leed te doen, 't geen hen met Schumt zu bedekken. Daar ftaat ook aan te merkenj dat eder zyn byzonder bedeknen, dat geen niemand in zyn tegenwoordig zou durven zingen, niet alleen in diergelyke plechtigheden, maar zelfs in 't byzonder, zonder zich bloot te ftellen om hem een afront aan te doen, en 'er weer een van zyn kant te ontfangen. De Oorlog on the other side, that the bestemde tyd om te ver-trekken nadert, en word by na alle nachten gezongen. Men word met ernst verbittert, wanneer men de mon(iprovilie begint op te doen, 't geen zy Jagotonkariagon, dat is te zeggen den hongersnood noemen, 't zy om dat zy dezen voorraad tegen den honger op doen, waar aan zy in hun lange tochten blootgeftelt zyn, 't zyom dat de krygsknechten door lang vaften zich daar toe bereyden, om, zeggen zy, te beter in ftaat te zyn om door deze toebereyding den honger uit te ftaan, die hun onvermydelyk voorkomt, en om te beproeven hoe lang zy dien kunnen verduren. Wel is het waar da zy roiflchien hedendaags geen andere reden voor dit ftrenge vaften he Bben, maar het blyktklaar dat het by hun cudstyds een godvruchtige plechtigheid wxs, met het zelfde inzicht als de offe-randen ingeftelt. Hindelyk, wanneer de tyd verlopen is, iirnnen die gene, die in begint den dans Achonrout. Vremde plcch-ligheden op dit fecll. J94. Camttt N.M.J. U Chime, tOM.X.p- Vetfje- lykin, hiiT van inct dc (-)iul- licidt linmer. It:a:i. 6, I J. 23A. ZEDEN DER WILDEN het dorp blyveti) van hun vrienden t die vertrekken moeten, af- fcheyd. Leder will een pant van hun onderlinge vrindschap hebben. Zy verwilfelen van rok, van deken of enig ander nuisraad. Een krygkecht eer hy uit het dorp trekt word dikwils mcer als twin-tig of dertig maal geplunderert, na mate van de achting waar in hy by de zynen is, of na het getal van vrinden dat hy heeft, zyndp 'er niet yvert om hem tckens van zyn achting te gven, en die hec zich niet tot eer rekent lets te bezitten dat ncm loegekomen heefc. De Schryvcr van de nieuwc gcdenkfchriften van China, die met 20 veel aartigheid en bevalligheid gefchreven zyn > geeft ons ccn heerlyk voorbeelt van eendiergelvke beleefcheid in de Chinezenje-gens dc Overheden > die in Een Itad of Provincia hun tyd met lof ugedient hebbende genoodzaakt zyn na een ander over te gann. J, Want zur de Mandar op het punt van zyn vertrek, „ gaan al de inwoonders op de herewegen ilaan» en rangeren zich 9> nier en daar van de poort van de (lad af, waar door hy komcn „ moet, tot twe of drie mylen ver: men liet over al fchoon verlakte tafels, met fatyn overtrokken, en met konfituren likcurs en Th6 bcladen. leder houd men tegen zyn dank op den weg standen, men dwingt hem te^aan zitten, te eten en te drinken, wat het aardigfte is j is dat een iecs wil hebben dat hem tobehoort. De een trekt hem de laarzen uit, de andcrc ncemt 5, hem zyn muts, de derde zyn rok af, maar men geeft hem ter- „ zelfder tyd een andercn in de plaats, en eer hy V van dezen troep „ verloft is heeft by dikwils al dertigderly verfcheyde parcn. Laar- „ fen aan gehad. Deze voorbeelden van wederzydfche beleeftheid vond men in dc Oudheid niet alleen onder medeburgers, maar zelfs onder vy- anden. Glaukus en Diomedes, fiaandc op Jiet punt om elkandcr aan te vallen, en de verbinteniflen kenbaar wordende die hun vallen door de rechtcn van gaftvryheid hadden gemaakt, hernieu- wen het oud verbond, en willcnde elkander telcens van hun ach- tig gcven, verwiffelen zy op het llagvcld onderling van -wapenen, voor dat zy elders tckens van hun dapperheid tegen Vyanden giii' gen gcven* die hun niet zo na beftonaen. ZESDE HOOFTSTUK. W'rtrck Irtr Kry^s- OP den dag van hun vcrtrek vergaderen al!e de ICrygslieden, op hun bell uitgedoft en met alle llukken gewapent, in dc Hut van den Overften van de Party, die altyd vol;^cns gev.contc zwart gemaakt en gewapent is. Onderwylcn trekken de Vrouwen, met hun bagagie beladen, voor uit, en wachten hen op een zelie- re diftantic van het dorp in. Wanneer zy alle by een zyn, doct de Overfte een korte aanspraak en gaat voor aan, zirgcndc allceii het doods-lied in name van alle dc anderen, die hem op een ity een aan een volgen, zonder een woord te sprocken. Buiten de pa- illade gekomen zynde,  Een r als twin- aar in hy zyndp 'er te gcvcn, em loegc- a, die met ift ons ccn :hinexenie- yd met lof er te gaan. trek Itaat, percn zich r hy komen fchoon ver- ren, likcurs ap den weg te cirinken, )cn dat hem ridcrc nccmt :ft hem ter- dezen troep : parcn.laar- hebben, of fchieten een pyl in de lucht, en de OvcrAc gaat onder ^c marchcrcn al voorc met xingen, tot dat hy uit het gexicht van Jict dorp is. A lie dagen doet hy het zelfde, en milt nooit alle morgen als hy van legerplaats verandert zyn dood-lied te zingen, tot dat hy ten cnemaal buiten gevaar en zeifs weerom in zyn dorp gekcert isi daar hy v Explicit is een nieuw feell aan te rechten, om den Geed te hedanken, die hem in zyn onderen emenden beginnend, en wer te huis gebrachte heeft, verlofendem hem van alle gevaren. De Krygüeden gekommen zu den daar de Vrouven hen inwachten 1 leggen alle cieraad af, en ruften zich toe als reizigers, lleN Icnde hun Vrouwen of Bloedvindinnen alles ter hand wat zy niet nodig hebben, en beladend zich zo weinig als 'c mooglyk is. De Irokonenen en de Iluronnen nocmen den Ooilog Ondoutageten en Gaskenrbagelt. Het ilot woord Gagetton dat in de za-menilelling dezer beyde woorden gevonden word, en dat dragen betekend, geeft te kennen dat men daar in eertyds iets drocg, dat 'cr zodanig een zinnebcclt van was, daar de gantlche Oorlog zyn benoeming van had gekengen. Het woord Ondouta betckent de zachte dons die men uit de airen van het moerasricd haalc, en betekent ook de plant in 't geheel' waar van zich bedienen omde mattenj wairop zy zich bedienen omde mattenj wairop zy flapen, van te niakens zo dat het fchynt dat zy dit woord voor den Oorlog eigentlyk bewaart hadden, om dat ieder oorlogsmanin dezefoort van tochten zyn bed of mat met zich droeg In der Daad de mat is noch hedendaags het zinnebceld dat zy in hun beeldsprakigc fchilderyen vertonen, om het getal hunner veld-tochten uit te drukken. Wat het woord Gaskenrba aangaat, dat is zo oud, dat 'er de Wilden zelfs de betckenis niet meer van weten. Maar nademaal het dwaas zou zyn tezoeken waar een woord van afgeleyd word, daar de inboorlingen zelfs verlegen inflaani is het my genoeg te zeggen, dat al wat de Wilden op liun krygs-tochten mce drngen in hun wapens beftaat, in enig huisraad dat zy in 'tvcld nodig hebben > en in enig voorraad van med, zodanig, als ik't uitgelcgt licb, toebereid. Hun aanvallende en verwerende wapens waren en zyn noch ten deelfde waar van men zich by na ovcral in de eerlle tyden bedient het schietgewer uitgevonden het, dat men het schietgewer uitgevonden het, dat men hun door een Hecht overleg medegelteft; te weten de boog en pyl, waar van men de eerde vinding aan de Cretenzcrs toefchryft i de werp-spies, de moker of knods, het i'chilc, het harnas, en de Jielmet. Hun bogen zyn van rood cedren-hout gemaakt, of van een an-der zeer hout dat in het vuur noch meer verhart is. Zy zyn recht, en by na zo lang als zelfs; hun pylcn zyn van riet gemaakt, en met veren van enigen groten vogel verzien, en ioplaats van een yzeren punt plakken. Ly daar met een zeer fterke vislym ILL E E L.'N fcher- Ectcke< iiisvau hec woord Ondouta daar zy denoor- loj* mec uiidruk : ken. Wa- pens der WJU den. yj6 Z i: DEN D i: K W 1 L D E N Dcmee* lie Ku> ruiliilclic Nuiitn virgilii- ^triiluur pyleii. kcrot wapt-n- Him iciiiiklci! Hirnaf- leu. Zcdert daide VVildtn nictdc turupe- aucu hundcl gcUic- vtii licb- bci), gc- bruikcii zevuur- rucis. Frezier, till I oj/a- jL'.-.i/j yi/iT Ml S.;d.p. 7 b,.- let, LmrvJ. II. (/..I. J-9^S. t.l. Schriftender derjenigen, der jeden verfcheide hoeken uitgchakt tyn, om de wonde noch gevarlykcr te maken. Do miele Caraibilche Natien vergiftigen die j 20 dat de minstere (jüchtige) daar van doodlyk is. Ik heb niet gehoort dac enige Natie van het Noordclyk Amerika het geheim ijcwcten ol* hct gebruik gthad het ona 7,c te vergiftigen. Met deic pylcn vullcn /,y iiun i>> Iko-ker, die van een boomfchors gemakt en met ccn locbcrcjd kcr overtrokkcn en vercicrt is. Zummige \ olkcren in plaais van pyl-kokcrs llckcn hun pylen in het hair, gel^'k ccrtyds dc Ethiopicrs dcden. De mokcr of wapcnknods dicnc hun tc gclyk voor degen en kodii. /y is Van een wortel van een boom of van een ander zerhart hout gcmaikt, tvve of dcrdehalf voce Ian;, aan de kantcn gelchiafc, en loopt aan hct ent breed of rond tec ter dikte v.;n een vuill. Men fiet Vr van verfchcyde foorten. Hun fchilden waren van bie/enoi fchorilln, met een of mecr toebeicide vellen beklccd, daar zyn 'cr die maar van iccr dik leer zyn. 2y hadden 'tr van allerly grootte en van allerly gcdaan-tens. Hun hamafren waren 00k een xamcnwcefzcl van hout of klcinc rickd-ftokjes; op een zekerc lengte gefnedenj va!t tegcn elkander fluitende, heel netjes met kleinc koortjes van harte t'f gcytcvel gemaakt, doorweven en doorregen. Zy hadden dy-en arm-platen van dezelfde ftof. Dexe harnalfen konden de proces van pylcn, die met been of fifteen gewapent vraren, uitlaan, ma;u- zy zouden de vzerc punten nict hebben kunnen werftaan. Ik weet nict datze in Amerika elders als in het Noordelyke decl in gebruik zyn. Zedert dat de Europeanen met de Wilden handel gedrevnen heben in vuur-roers, kruid en loot, heben de gene, die dit kry-gen kunnen, byna hun andere wapens laten varen, voor al die tot verwering des ligchams dienden, nademaal de/.e hen nict tegen en mufquet kogel kunnende befchucten, nergens toe dienen als cut ballail. De vcrafgclegenlle Volkeren, en die zo gclukkig zyn dat zon ons niet kennen, gcbruikenzc milfchien noch. Zy bedienen zich niet graag v.in onze degens op de manicr als wy doen, maar zy ftekenze aan 't end van de ilokken, die /y met kacht gelykdc fpieflen werpen, of die zy als lanilcn of cipontons handelen. De Volkeren van Chile hebben ilingers, en zyn op de jachtzeer behendig in het w Erpen van korden, waar me zy de dicren verflrikken, ik weet niet of zy er zich in den llryd van bedienden, gelyk ccrtyds de kampvechtcrs, die Re/iiarii genoemc wierden diezcinde gevechten van de renbaan gebruikten. Thevet sprecht ook van een ander sofort van w.ipens, die de Patagonsof Reuzen, diedicht by de Zuidlanden wonen opeen Eyland aan een hoek van Amerika, gebruiken. „Het zyn, zegt hy, zekere grote en zware kogels, die uit een „ zeer klare myn gehaalt zyn : deze kogels zyn,e;ants rond, dcze „ maken zy aan een touw dat van pezen der dieren gemaakc is, vaft. 5, Dit M Dit fkg van apens laten zy nooit te huis > 't zy dat zy ter jachc of ten Arydc irekken, te meer om dat zy in dit kunilje zo crvarcn /vn, dac ze up de lengte van hun touw niets zullen mir<fen te rakcn. Ook werpcn /y le wel uic de hand zondcr die vaA te houden, en clan /vn/.e nici eens bekommcrt op vyfendcr< tig of veertig 1( hrcdcn daar /y opgemikt hebbcn te ireHcn, en n een hccll meet \\ d moeielykz.yii om 't leven te brcngcn, enwcl „ liarde beendercn hebl)in, 7.0 deze kogel hem die nict kncull en „ aan llukken ilaat : wanncer zy het gedood hebben » drugcn zy „ hct op hun fchoudcrs na hun Iluttcn :' was al zu guod met een „ loode kogel uit een vuur-roer getroffen te zyn. Onder 'gctal van do wapens meet men den lUndaartHcllentdlcn (Ic krygslicden dragen om zich tc onderfcheyden. 't Is een ronde Ichors, waarop de wapens van de Naticof enig ander kcnlyk tc- ken gefchildert is, en die aan ^en langen ftaak gdyk dc anderc ilan* daarden, die men in onze legcrs gebruikt, vait gcmaakc is. A C H T S T E H O O F T S T U K. Mein een zonderling vermaak het ik het gedicht van Apollonius van Rhodus over den tocht der Argonauten gelzcn, om de volmuakte overden konferenkommen die ik door het ganz furchtenden der Oudheid en de Ulurbaren van den tegenden tyd in hun reizenden en krygstochten vind. Herkulcs en Jazon, Kaftor en Pollux, Zetlics en Kalais, Orfeus en Mopfus, alle deze andere halve Goden die zich onderiTclyk hebben gemacht, en die men al te licht wierook Jieeft tocgezwaait, worden zu wol door een troep arme en elendige Wilden vertoont, dat ik my vcrbeelde met eige ogen deze bcroemde winnaars van hct guide Vlics tc zicn ) maar de7.e gelykenis brcngt een grotcn afflag in hct dcnk-be elt dat ik my van nun rocm gemacht had, en ikfchaam my voor de grootile Koningen en Vorllen van de Wreld dat zy zich toe er gerckent hebben, wanncer ik daar by verglekten wird. Hetberoemde Schip Argo, dat cenfteen die aan cen koordc van wortels van Laurier gemaakt, vait is, tot anker heft, waar aan het gewicht van Ilerkulcs allcen tot ballaft dient, dat de Argonauten door de Lybifche zanden twaaif dagcn en twaaif nachtcn lang op hun schouders dragen. hecft nictsdat het van een praauw often hoogften van een iloep onderfcheyd. Deze Ilerkulcs zelfs, die by de andcrenop dc rocibankcn gaat zitten en een riem in de hand neemt, die diep in hct bofch loopt om een riem van een kleinen dennenboom. Na dat de zyne gcbro-ken waS) te maken, die t'elkens als men aan land treed om in hutten te ikpen, op ftrand onder den bloten hcmel op een bed van blaren of takengaat leggent is in alle delcn een Wildman cnnicts mccr. Ik zou de gelykenis verder kunncn voortzetten, maar zy zal van zelfs taftelyk genoeg. worden door de toepalTmg van dc omftandig- heden die ik zal gaan vcrhalen, zo iemand de moeitc wil nemcn om die met het dicht te vergelyken. II. D EEL. N X D6 I. v. 'yfi & 2.K. 166. y./.»» l.t. 398 ZEDEN DER WILDEH Hun tochten, Demee- Ik loch- lender Wildtn gefchie- denie waier. Voor- delige legging der Iro- koizea. DeFe- niciers llaan vuor de De meefte reyzen der "WiWen gefchieden te wacer, cmh hct ge- mak van de Meiren en de Kiviwen , die Amerika zodatugdoorlny- den ) dat 'er byna geen plaaes is , daar het -water nist door loopc. De Rivieren van Emropa zyn beken in vergclyking van die van de nieuwe "Wereld. In Zuid-Amerika zyn de Rivicr der Amazonen » de Orenoko , de Rivier de la Plata hele zeen , om hun gmwelyke breette en Icngte. In Noordcr-Amerika heeft men Meiren vanzoet water, die Eb en Vloed hebben, en waarvan'erzommige vyfhon* dert mylen in den orotrek bcilaan. Byna alle deze Meiren hebben gemeenichap met elkander, en wannecr men op de hoogce vanhec land is gekomen , tegen den groten vloed St. Laurens opvarende , vind men fchone Rivieren die in de Millifippy lopen , dewelke by- na altyd Noord en Zuid lopende , Noorder-Amerika in twee gely- ke delen fchynt te fnyden , om in ^haar fchooc een menigte van fchone Rivieren te ontfangen, die van beydeoevers zich daar natoe begeven, en waar van hy de fchatting aan de zcegaat overbren* gen, zich in de golf van Mcxiko uitftortende. De legging der Irokeizen is noch voordeliger als die van de andere Volkeren van het Ooftelykc deel; want van de eene kanten vloed St. Laurens in hun buurt hebbende, by den i>eroemden waterval van Niagara, en van de andere kant de Ohio, of de schon River die in de Miffifippy valt, zyn zy wel gelegen om overal na t Ooften en 't Weften te varen, den loop van deze twee rivieren volgende. De wyzc waar op het land doorfneden is tot verdeling der wa-teren die hct vrucntbaar maken moeten » heeft de ständige vrucntbaar maken moeten » heeft de ständige vrucntbaar, byna zo dra als 'cr menfchen waren, noodzakelyk geroaakt. Maar deze kunfl: die in de laatHe tyden loc zo hoge volmaakeheid gebracht is, was eenige eeuwen lang in zeer cnge palen beiloten; en schoon de Ark, waar van God zelfs de maat en proportien gegeven had, en die zeer groot moet geweft zyn, als men acht gegeven wäre in moeft, reeds in de tyden van den Zondvloed aenkbeelden tot het bouwen van fchepen had kunnen geven, in der daad van een gants andere gedaante, maar die veel hadden kunnen houden, moet men evenwel bekennen, dat zelfs langen tyd na  arbeyd aanwenden, om met meer veiligheid te varen. Schoon men de Feniciers of de Egyptenaren de eer gceft van de cci'ftc uitvinders van de fcheepsvaart gew«eic te zyn, geioof ik dat wen VAN A 1V4 E, R I K A,. III. BOEK. 351^ men xcggcn kan dat de heginflllen over al daar 'er mennblip^i zyn byna de /elfde geweeft /yn, en dat dcze beginirelen niet zeer aan- meikelyk warcn. 't Is zelfs yicer •waarfchynlyk dat voor dat de Fe- niciers de iinderen; biier qntrent ovcrtroflcn hebben, de inwoonders van de Eylanden vaiv de Egeefche zee , en de zee-kuften van Pclo- ponnefus begonnen li»dden daar vele zaken in te verbetcrcn- Hct Lyland Kreta was beroemt voor den groten koophandel van Tyrus en hyclon. Jupiter had Europa , dochter van Agenor ge- fohaakt, en zyne kindisreQ. kadden lang de Middelandfche zee bcr heerfcht. * Minos had aelfs eenige plaatzen in Fenicien veroycrt, en zich daar ter neer gellaggn. Dedalus en Ikarus hidden ten ty- de van Minos de zeylcn en maften uitgevonden. Jazon, zo ais zommige xeggen, was de eerfte die de lajjge yaar- tuigen uitvond , in plaats dat zy voorhecn ecn ronde figuur had- den , gelyke zekere kleipp fchuitea , waar van men zich noch op den Eufi'aat en denTyger bedient. Herodotus befchjfyfc deze yon- de fchuiten, waar mee men den Eufraat af/.aktc/ Maar zonder tot zulke duillere tyden op te Ulinjmcn « hct is ze- ker dat men zich langen tyd in, de dric dclen va?i dc bekcnde we- reld van geen andere bedient heefs , al? die gene die. noch l^eden- daags in Amerika in gebrujk zyn , d4t is te xcggei> de Praauwen en Canoo$. N E G E N D E H O O F T S T U K. .' DE Pyrogen waren en zyn noch hedendaags uitgehqJde bomenj waar me^ Virgilius meende dat de Scheepsv:»3<:t begonnen had , gelyk hy het door die Vers uitdrukt. Ttittc Alms prlmum fluvii finfere cavatas. ,. , ; ' Men gebruikte daar alle foorten van licht hout toe. De Egypte- narenj de Arabieren en de Indianen, m^akten 'er van biezen , dat is te zeggen van dat riet, waar van Diodorus uit Sicilien* SoUnus en Piinius fpreken, dat zo vervaarlyk hoog en dik wqrd. De Kanoos waren van twee foQrt^n, fommige wwen van tienen ^emaakt, en met vellen pvertrolyken ; iodanig warei) die der Lu- litanicrs, en van de Volkeren van Groot-Bfittapje op den Oceaan9 van de Vcneten of Venetianen op''t Adriatifch nicer , der Allyriers op den Tiger en den Eufraat ; der Ethiopicrs op den Nyl > enz. Andere waren van de papier f^^tit of fchorflen gema^kt, gelyk die der Egyptenaren en verfcijeyde Volkerep daw ontrent. L,ukanus heeft heerlyk deze kjeiije fchuifij^s ipi de volgcnde Verzen befchre- uitvin- dert der fcheeps* vanrt bekent FilLiU (jyrald. de Navi' giii i^e. Htrodut. lib.x.H, 194- De Py- rogen of Praau- wen. Ctorg. li W.136. Diodor. Sic. lib t. p. y^.Sf tin. Cap, 6j.PliM. 2.  Fidoris pattens tumidum fupetrnatam amnem. Sic Venetm Jiagnante pado, fujoque Britannus Navigat Oceano. Sic turn tenet omnia Nilus Confer itur Bibula Memphitis Cymba Fapyro. De Schry vers gevouen aan deze schuitjes de bjmamcn van Suti/es eh F/icati/es, om dat /,y aan malkandcr moeilen genaait worden, ter oorzaak van de ftof daar zy van gemaakc wierden » en dat 'er waren die tot een konnen gevouwen worden, zo dat men ze gemaklyk dragen kon. De Ethiopers, op het getuigenis van * Plinius, hadden 'er van dit flag, die zy met Jiun overige bagagie inpakten, en droegen, wanneer zy aan de Katarakten V van den Nyl gekommen waren. De Eskimenzers, en enige andere Volkeren van 't Noorden heben ons het maakzel en de gedaante van die bewaart, die zy gebrücken, dewelke 00k van de twee foorten zyn. De eerfte zyn maar vooreen perfoon, zy zyn van twaalf tot vyftien of zeftien voeten lang, gants plat, en van gedaante als een wevers schließt. Zy zyn zo wei van boven als van onderen gants met vellen bedekt, en liebben maar een gat in 't midden, daar de Wildeman halver lyf in gaat zitten. Hy luit deze opening als een zak dicht om zyn middel toe, als met een gordel, en wanneer hy rontomzyn lyf een kafak heeft gedagen, en die zo gefchikt dat er niets als het afanzicht bloot blyft, lykencn de kano En de roejer maar uit een fluk te zyn, en daar zou geen dnippel water in konnen komen. Zy lieftieren de kano met een dubbelen riem, die aan weerskanten als een palet gemaakt is. Zy regeren die van bcyde de zyden met 10 veel behendigheid en vaardigheid, dat de kano lan|^ het water fchynt te glyden, en den wind te willcn voorby rennen. hen werpfpies die zy aan de kanten van de kano met een langc koort ; vail ftiaken, dient hun om de vilFchen te treft'en, die zy raauw ' etcn, en nademaal zy niet voor 't water vrezen, en zelfs pleilir fcheppen om hun kano 'c onderfte boven te keren, en twee of drie- maaij achter malkander om te buitelen, fchynt het dat zy zonder vices l^ Rige tochren kunnen ondernemen, als zy maar verzekerc kinnen zyn dat de vifch hun niet ontbreken zal. Han undere kanoos zyn van het ordinare maakzel. De kiel is van hôt ien van hôt in elkander gedrevene {lukken, die men vervolens van t eene end tot ander met vellen van zcchonden, die wel genaait zyn gelyk de eerft genoemdc, bedekt. Zy zyn zo lang als grote Praauwen, eh kurtneh vyftig of zeftig perfonen bergen. Als het still is bestiert men ze met riemen, maar als de wind goed is zetten zy er een mait met lere zcylen op. Plinius lib. f. cap. 9. Navis Plicatiiis, qux fafta ex corio cotnpticata circumfcrtur ad trajiciciidos artes. Idem, Ubr. 10. cap. 19. Ibi iflthiopicx convcniunt naves : namquc eas plicatties humeres  men veriran zcehonden, die lekt. Zy zyn zoo eftig perfonen bsr- maar als de wind ). De : corio complicata dr- ives : namque eas pli* eft. --•5 1 " V A N A M E R I K A. I I I. B O E K. 401 De Incjianen van Peru hebben een andere zeer zonderlinge foort van lere fcliuitjes, die ^y Baizen noemen, "waar van Vader Feuil- Ice en de Hccr Frezier ons de afbeelding in hunne reyzen na de Zuid-zec gegeven hebben. Het bcltaat in twee fooftcn van fchuiten, als de kanoos gemaakt, en uit vellen van /ieewolvcn die welgenaait zyn en vaftlluiten, zo dat zy water- dichc zyn. Men vult deie fchuitjes met wind , door 't niiddei van een pyp die icdcr heeft, waar van men de opening zorgvuldig tocftopc, na ze als een bal opgeblazen te iiebben. Ver- volgens niaakt men ze aan malkander vail , zodiuiig evenwel dat hetvoorfte nader aan malkander is als het achterfte , door 't li. id- del van een houtcn raam , uit ilaken die twee duimen breed zyn beftaandc, daar zy met kabels van darmen vaft aan gemaakt zyn. De ftakcn van den raam zyn zo gefchikt , dat de langfte van de voor tot dc achterile^en loopt , en voor kiel dient ; de andere lo- pen van bakboort tot' lluurboorc, dat is te zeggen van de eene zy- de tot de andere. Op dezen raam fpannen zy een groot vel j uit verfcheyde andere aan malkander genaaide beltaande , waar van men de enden aan de vicr hoeken van den raam vale maakt. De gene die op dit foorc van vaartuigen varen, gaan op dit vel zittenj en roeien met een pagaai of dubbelen riem, gelyk die van de klei- ne Eskimenzer kanoos, waar van wy zo even gclproken hebben. Zo de wind goed is zetten zy er een kleip ztyl op, en om de lucht die verdwynen zou kunnen, te vervull, zyn er altyd voor op twee darmen 5 die aan de (^>eningen der blaasbalken vart zyn, waar me6 men ze in tyd van nood kan opblazen. Zy hebben een byzondere manier om de blaaden te tiaajen > men fteekt de beyde wellen met een els of een graat door, en door de gaten trekt men of graten of ftukjes hout, over de welke men van de een tot de ander kruislings van onder en van boven natte darmen legt, om cer de gaten, waar door de lucht zou kunnen komen, toe te lluiten. Daar worden Balzen gemaakt, na dat de Heer Frezier getuigtj waar op men tot twaalf en een half. * quinten laaden kan. Thomas Candish heeft van de Balzen willen spreken, wanneer hy van een Natie in de 2jiderzee gele^en, ontrent op 23 graden Zuiderbreette, verhaft, dat zy een ioort vanlerc kanoos hebben, die zich door 'c middel van twee opgefpanne blazen boven water houd. Maar de figuur die men 'er van gegeven hecft in de verzammeling der Reyzcn na de West-Indien van Theodorus de Bry en zyne erven » verfchilt veel van die gene, die anderen, welke er van gefproken hebben, ons geven, en is heiel anders als zy be-Jioort te zyn, men hoeft 'er maar een oog op te ilaan om te zien dat zy gants uit 't hooft gemaakt is. De Spaanfche Celiiberiers gebruikten ten tyden van Julius Ce- far diergelyke fchuitjes, gelyk hy zelfs in zynGedenkfchViften ver- haalt. Zyn zaken hem genoodzaakt hebbende om uit Italien na Spanje te trekken,daar zich alles voorPompejus verklaardejfcheel- de het weinig of zyn gantfche leger was tuffchen de Segra en de Cin- * Quintaal is ccn gcwicht van hondert pondc. Catzen. Frezier , dciatuer dit Snd. ^ I cj,. FcuilUf, Juurnal dejOb- fcrvati- •JfJ ^c, torn x,f. ladjf 0<f(.V. fart. 8. De Soaan- JcheCel- tiberiers gebruik- ten die alten tydeii 401 ZEDEN DER WILD EN vanCe- zar. Ccfardt Bella Civ. lib. I. P. ^vril Voyii'[e eC Orient , t:V. I. p. 36- ylcofta , iltft.nat. clelnd. Cincaomgekomen, die door het fmelten der fneuw overgleich, zu debrücken, de bruggen die lys over deze rivieren gellagen had, weg Ikepten, en hem hier door alle middelen om het te doen beftaan benamen. Het lichte voetvolk der Lufianicrs en der Cieldberiers, dut het land in den grond kende, en gewon was de rivieren overte trekken op opgeblaze bokke-buiden, die zu altydin den oorlog met zich hervorverden, matteden zyne troepen af, en lieten nic-mand van zyn goldaten ongellraft van de anderen afwyken. In deze vcvlegenhcid bedacht hy een lift, waar door hy de verwachting zyner vyanden bedroog, die zich reeds een volkome zege belooiden. Hy liet door zyne Soldaten Kanoos maken, waar van hy dc gcdaante en het gebruik in Zyn tocht op de Britannische Eyhmen- den geluche, geluche, geluche, hv gedacht, en de rest van reisjes  overte varen; maar, in plaats van bokke-huiden, bedient men zick van droge, leeg gemaakte en wel toegcftopte kaauwocrden, daar geen water in kan komeli. 