Algemene konst en letterbode
None
In der Nachricht der deinzelnem gefchiedenen gefchiedenen by der dehnenden der Loges van Broederen Vrye Metzaren, in der er der Loges van Broederen Vrye Metzaren, zu der Amsterdam by der H. W. W. Holtrop, Mr. A. H. de Melan, Prof. J. K. N. Enn, en voort by zu denken menfchenvrienden, daar en einer zu denken, tot Leden Correspondementen des Instituts, op eine het Beltur hoogstverende wyze heben lassen. Eine algemeine Vergaderingen en in dezelfach een openbar Examen der kweckelinen, wordt volgens het Reglement, jaarlyks gehörenden. Programme Reglement en Curfus of Plan van onderrigt, worden alle ganzen offenen in het Inhtuur, ten huize van den ersten Ondervvyzer aan hetzelve, den Heer J. van Wyk Rz, op den Oudezyds Voorburgwal by de Sto61iteeg N°. 66. te A-rtfter J m. Het is to hopen, dat het dezc menschlievmde Inrtgting aan geene genoegzmie byuragen ter in'iandhouding en ter uitbreiding moge ombieken; doch wie kan daar voor beducht zyn by eene Natie als de Hollan ifche * overal, waar zy niet miskend wordt, wegens wclduiigheid en menschlievendheid bcroemd ; terwyl de Blinden het gemis des gezi^rs in dit Inltiruut leeren vcrgeten, en elk in hetzelve een aangenaam uitzigt op anraerkelyke vermindering van Icdiggang, armoede, bedelary door en metBlinden, voor zich geopend ziet. NIEUW-UITGEKOMEN BOEKEN f AK A BE M ISCHB EN ANDER SCHRIFTEN. T Akadfm Les Végales de Médicos Jurados. Disputativo Jurado. Lit 4r aria de M. T. Ciceroni, s or at tone: pro Auh Curio, qui a pris, quam praefiae Hknr. W ilh. Iydkman, y. — ad pubiicam. Disceptativo. Pro Jacoius van Assen, Harlinga-Friftus, julctor. ad d. r% Octobris 1809. Na vyf jaren aan de Frankel HooqefchonI te bebben door-gebragr, wilde de Hr. van Assen, voornemens 00k de Leid-fche te bezoeken, vooraf eene proeve geven zyner gemaakte vorderingen en bepaalde zich tot een under werp, dat op Letterkunde en Reg:sgeh erdheid tevens betrekking heeft, te weten tor deze redevoering van CiCEao; en, blykens net vonr oms lipgerd ftuk, is hy, die by een goeden aanlrg, leermees-tert mogt aantrefFeo als Wassenbergh en Ttdeman, in deze Zyne eerfte proeve uitftekend gellaagdi Wy zullen, zoo veel het betek van dit blad roelaat, van deze verhandeling verfog doen. De vernandeling is in drie hoofddeelen gefplitst. L p. In deze zet v. A. zeer naauwkeurig de ge- beurtenisfen uit een, welke tot de befcbuldiging en verdedi- ging van Cluentius door Cicero aanleiding bebben gegeven ; en ftelt het karakter van den ondeugeuden Op pi aniens > van de van alle menfchelyk en moederlyk gevoel geneel ontaloote Sasfia j van andere in deze redevoering voorkomende perfo- nen in een treffend lichr; wy zullen den Schryver hierin niet volgen, maar verwyzen den lezer naar het ftuk zelve, alleen aanmerkende, dat dit Argument um met belangryke aanmer- kingen doorvlochten is; b. v. p. 2. not (b) wordt het ge- boortejaar van Cluentius tot het jaar 650 van Rome gebragt, volgens bet begin van bet vyfde hoofddeel van Cicero's rede* voering, waar Cluentius gezegd wordt 15 jaren oud zynde Z>nen Vader te hebben verloren coder het Confulaat van Sylla, en Pompejus, d. i. A°. 665. U. C, en hieruit bewyst van A. met een, dat Cluentius 38 jaren oud was, toen by aan* geklaagd werd, daar Cicero drie jaren ouder dan Cluentius zjnde, ten tyde van deze verdediging den ouderdom van 41 jaren had bereikt; vergel. p. 15. not. (v) op p. 16. Ver- Volgfuis vindt men eene naauwkeurige opgaaf van de door Op~ fianions g^pleejzde misdaden, waarby met e'e'n her geflacbt Vd«. Oppianicu* > en van eene zyner vrouwen Magia opge- helderj uordt ; z. p. 4 en 5. not. ( h ; vergel. met co Ein* deJyk verdient a.le^ins melding de gisfug, dat de Praetor, on- der w»ens jurisd cue de misdaad van vergifuging, en voor wiens reerhank Cicero deze redevoering hield, was Q. Vsi* cpnius Nafo, waar auderen tviee perfoueo van m«Ken, z. p. J 6. (X) II. P. la— 49. In de tweede plaats volgt de outleding def redevoering zeive. Ten eer leir v. A. de pumen van befühliging opt door Jlttius tegen Cluentius aat geroerd, en geefr vervo'gens den mhoud van die mt tsterO' k van Rcu jneiofche welfprekendbeid, de wederleggirg van Cicero, bepevena vele andere jgaariu voorkomende zaken. Zter voidead Digitized by Google Id &ns hierin hot vermifr en ftaauvrkettrighcid tan den Schryver, daar wy de moeijelykheld van zuJk eene opgaaf ge?oelen. Oak hier vonden wy goede aanmerkingen, als b. v. p. 34 (ah.) daar uitsius vao omkooping Ciuentius, als Eeues zvnde, niet mogt befchuldigen, (vergcl. p. 11 en 18 Digitized by Google Cap. IV. en vooral p. 13a en volgg. *oo maakt hy de misdaad van vergiftiging tot het hoofdpunt zyner befchuldiging; hoewel hy. op deze Diet kunnende nandringeo, onder dit voorwendfel Cluentius door andere befcbuldigintjen by de Rcgtcrs verdacht en gehaat zoekt te maken; by deze gelegenbeid merkt v. A. op bet voetfpoor van zynen voortreftelyken leermeester Ttdeman (in dcszeifs diss, inaug. de rebus judic. non res* cind, p. 108 fqq. ) in het breed aan, dat aan den befchnldigen dikwyis gcbeel andere dingen werden te last gelegd, dan by het opzetten der zaak waren aangegeveo. fte, misfehlen in fomraige opzigten a) te oitgebreid; deceive pat van p. 50 — 164 of tot het eiode van deze verhandelung. Dezelve be vat ophelderende aanmerkingen volgens de erde der. capita der redevoering van Cicero, deels van let-terkuDdigen, deels van reutsgeleerdeo inhoud. Wy zullen de Yoornaamfte aanhalen. De eerfte is p. 50 en volgg. op de woorden am mum adolescent is caet. (c. 5) brengt A*eenige plaatfen by over de Joshe/d en andere gebreken aan de jongeJingfchap eigen, en maakrTvervotgens gewag van de wetten en inrigtingen hieromtrent by de Spartanen, A theierfers en Romeinen geroaakf. Na p. 52 (op cap. 5 nubit genero foerus — en cap. 6 at illam ipfam uoctem —) toge Icbryvers over de Huwelyklekten, augeben, en de woorden van Cicero met Ovidius, Met am. VI. 428 te hebben vergeleken, beweert van A., met den geleerden OR Rhoer dat een huwelyk tusfchen schooner zoon, hoewel door de wetten niet uitdrnkkelyk verboden 9 jeeds van ouds by de Romeinen moribus ongeoorloof, was, tegeo bet gevoelen?m Hcineccius. P. 55 widers de woor-den: non par set es dent que caet* (c. 7; uir Eurip Hi poL 417 en 1074, d's anderzms feboon opgchelderd. P. 57 en vogg. vindt men tot ui< legging van cap. % facile intelligo east, eenige plaatfen van Griekfche Schryvers oeirekkelje Je an Ouders verfcbuldigde dankbaarheid en eerbied; en het en ander van het geen hieromtreni in de Atenfche en Romeinfche wetten was vagtgeftelci, kortelyk aangevoerd. 64. over de bekende plaas Mi left am mtdierem (c. 11) il tene breede aanteekening, wente over de Itraf bandelt, cp het afdryveu der rrucht geftelu, en de Schrwer oeemt het ge*oelen aan, dat deceive juris extraordinarii geweert zy. Maar dit verflag zoude te breed uitluopen, indien wy deo in* hood van aile de aanteekenuigen , wdk,e vooruaiM|| onze Bs Digitized by Google C 3« ) oambcht Tiebben getrokken , wilJen opgeven ; daar de joist- held en de naauwkeurigheid , welke in dezelve doorga;,nde heerscnt, onze keuze moeijelyk maakt; wy vergenoe^en ons dan met de volgende flechts aanteftippen. O^der de Reeisee- leerde dan munten uit, b. v. over de Lex Cornelia de falfo p. 74 en volgg. — eene fcleine digre^lie over ce Lex PIae~ toria (gewoonlylc Laetoria genoemd) p. 79 en volge. — over de UixfFen van de calumnia p. 93 eo vn!«g. — over het crimen tnajestatis p. ici en vo'l-s. — over den p. 107 en vnigi'. — eene beian^nke rwnmeifcirp over de moeijcl>ke plsais in cap. 41: hie profertur quod ju~ dictum apptllari non oportet caet. doer den Hoog.»eeraar Tv/ulman *an o>jn Sc;ryver nu^ecJceld p. iiGen voige. — over de, Lex fempronia de judiciis carruptis p. 132 en volpg. — eu uncyl)k e> ne ui gebreide aantt-ekening over de quaestio J'ervorum domesiica in net byzonder op net d or Cicero vtrnandeide geval tcegepast p. 157 en volgg. Behaive de bovengenoemde zyn hier ook nog vcle letterkundige aan- merkingen, welke van 'sSchryvers goeden fmaak en belezen- beiJ getuigen ; men zie p. 88 en volgg. — p. 129 en volgg. — p. 144 en volgg. — p. 150 en volgg. — Wy eindigen oa kort verflag met te melden, dat dit Stuk* 200 aii wy onderrigt zyn, mci vtel lof verdedigd is; dat bet* zelve zich door tei>' goeden zuiveren Latynfcnen ftyl aanbe- veelt; en dat 'er onder de achter de Vernandeling geplaatfts 7'hefes , vertcheidene ^elukki? gekozen en nieuw zyn. Wy u-eulcben den Kr. van Assen ty J , moed en kracnten, om by het einde van zync A^iJemilcne loepbaan, de Geleerde Wereld met eea tweede voortbrei gfel van zyne vlyt te be- fctieuken. Becordeeling van Vaderlandsche Geschriften, IN BISTENLANDSCHE JoURNALEN. Specimen hermeneutico théologique de appellation Oicu tou d’épuroui J’f«s fi Meiii m profesfus est, quod praf. J< D. JJeringa, publ. exam. fubm. au&or Wes- Sel. Sckolten. — Traj. ad Rh. 1809. 221 pag. 8 rnaj. „ Wy htbbcn in ons tydicbrift reejs meerdere Verhandlingen aangekordig, wnar mede Heringa's Leerlingen am het einde van hunne Akademifche loopbaan, hunne viyt en hunne verkregene kundigheden bewezen. Ook deze verdienc snet lof vermeld te worden. Offchoon ook de bier voorge- dragene verklaring, gelyk de Scbryver zelf erkenr, over het elgemeen Diet nieuw is, is zy hier toch op nieuw gefraafdt frerfcbcidett Plaatfcn, waaria die uiidrukking voorkomt, wo*. - den C tr ) jjen naaowfcenrtyer o»?rwr?Ken' en goed toepefieht, en tett Ja-iifte warden de verklurir.tien « die andere Geleerden gegeven hebben, zorggldig en befchvidenlyk beoordeeld." enz. en*. „Ds Schryver loom ovenl eene goede belerenheid, welke men zerdcii by een j>ng Schryver zoo uitpebreid vindt. Of> ▼ele plaatfen is de Schryver "wanrlylc verfcw Sfend met het aantalen van werken. Volgei s deze prèeve, mogen ivy or.s in het vervolg meer vnn den Schrver biloven. 0 fc de goede orde, waarin alles verh'Held :s, verdient iof " jliig. Liter. Zcit. Sept. 1809. N°. 348, Her zelfde Specimen — elders. „ Eene Vein ndtliig, u-elke zich aanpryst door den be-daardtn en vasun tred de onderzoeks, door kur de der raalen, en vnn bet bybeisch spreekgebruik, en door uitlegkur de, door orde en raauwkeurigheid, door  Händler roch heft, heft opfchrift: Episcopus Pauli ad Phoenem exegefis. Dar fum müden ami de echteid des briers getwächtigt, niet wederlegend. Even zoo min laat zicn de Schryver in mei het onderzuke der gronden, op welke eenige Uirleggers bowee heben, drit das brief na den 2den Br. van Paul us aan Timotheus, of in de tweede gevmgen-schap van P. gefchreven zy." enz. — Voons is de comment arius aat mi^er uiigevallen, en juist niet toegerust mer philologische opheldering; de aanbalin^en der plaatfen uit fe&fifche Schryvers zyn niet alryd oaauwkeurig uenoeg opgeven. Het 2de Iloifdft, p. 60-119 handelt: de eleganti dictionis et vi fermonis hac in epistola conspicuis. i$*Of niet de Server fom*ylen in eukele woorden en plaat- fen meer gezocht hebbe, dan dadeiyk da.irin ligr, willen wy pice ondeTzoeken. Over \ gchcel houden wy dil gedceite des ueiks 1 Digitized by Google C »• 3 voor het best geflaagde: ook zyn hier tenia doeknatk re vergelyk.ngen met plaa.fen en oirdrntkingen oude Schry.ers bygebraet. He. ?de Hoofdft. bl 120 en vX tZ ft be. opfchrift: * ^ Chrift\netitiat atet tultum promovendum dot Hut:" enz. — . nj. a^j f v fchrift fcniet ook d-arin by andere te kort, d'at deszelfs SchYvT «5L!r £D£B "^'"v ""S "2? de Li.era.our Hy ad Phtlem. m Oputc. var. argum. p. i7, & 1 E c kTd'.f G- S^^101". L-pf. 1780. »•. geoeel oiet ge- kfiud te nebben. Meer nog be.reemdde het ons, da. p. F<; • ft. of p. 30. het /pec. herm. van J. J. Scholtsn dt diver C fg'i/.nc.x*,,,, welk ook le tWA/ in ,«£ ^Sa- lt, en waar m P. 15S de pUats .4. 7. opze.telyk behandeld ? «ngehaald wordt. De L^yWe ffht^Z ».n, ate de druk, naauwkeurig. Tot de drpkfeileo wi*°n ^°ci'*7! chryfixthomu, , fytthema. Twee der by- dicretum de hemmum forte fetici vel inle ici hsmiei-n Wiooeren aaa de verlle.ei t*«t, * aefoluto £1 delretaT' JV. Leipz. Lit. Zeit. aldaar. jtntteme Cattorit at que chemica cast or ei snaNBt tjusque tn medtctna mfiu, *u,tore A. C. Bonn, Med Eoa. ,t06. m p.u>. g- met 4 P|s(en. „ Het volledigite en ronr.reffolykfte Werk, dat lot heden over d.t onder»erp in '1 licht verfchenen is Vooral onder- fche.di zrch bet Cbemiicb gedeel.e, z„o wei door »olledish"d jn da gefchiedkundige opgare der fcheikundige oploiflnaen van het Be,ergeil, als door eige.,e pelangryke rroevcn en d. *nTJTkken,- refu"a'e0' Seer ^ordeelij." e!,8 enz! &.H,P ™-nP,-leD' d!P ?T KOed g^"*kend en gegrawerd zyn J™ »TL de.maui,e'^ B^chtsdeelen , en de ,er afzondei SbeeL^Wa,",g ' ^°«de deelen treffeiyk <A14. St. ti. f. i:pj ff. Orenden der Iferktuigkunde , ep cent Wiskuudiee w. « in tien eoeken, do./p.TAN Campen?' e?d". 3>1 »oS Ji Lee,,n:t*,er de Wiakonde eoz. TeX«y. den \%c%. ?04 W. «r. %». fmstuajlig Leer feet, ftrSJ; arss. *Per z8u.:pben (nu "°8- DeHoliapaer* iwbbeo sicb (teed, byzooder op de beSefening der Digitized by Google ( »9 3 der Wiskonst toegfclegd, welke voot dat kleroe Vofk mper dan vi or eenig auder behoefte was. Zyn uttgeftrekte handd en fcheepvaart door alle deelen der wereld ; zyn kleine , den Zee ontrukte, grond; syne bolwerken regen bet mdfingert de* vreesfelykften aller elemenren; zyn kunstvfyt en Indus* trie, — met *en woord, aHes, wat de grondflag uitmakea moest van zyne in- en uitwendige welvaart, ntodkte de Ne- derlanders reeds vroeg op de beoefening en aanwending der Maihematifche Wetenfcbappen opmerkzaam. Van daar is ook nog deeds die fhidie aldaar in vollen bloei, en verfchynen 'er r.og lelkens Meetkundige Werkeo , waarvan wy hier eett paar nienwe aankondigen. De Auteor van Nr. i. die rich reeds door verfcheideti Meetkundige Schrifren in de Halle de la Lande te takt gefordert, het doch de grond begnügen, zu de das grond begnügen, en op de eenvoudige werktuigen zeigt selbst zu den wenden. Der werde hv daar door die genea zermalnde Landgeoooten, die me deBeginigen der Meet kunst van wylen den beroemden Steenftra genoegzaam bekend zu, eerl Leerboek in de hard geeft, door weiks beoefening zu Cteedi roer konnen vorderen, vermydt by tevens alien onderwys, von wek der Aoalytifche berekening, of de regelen der hoo$ere MeChanica, gelyk hjar onder ons Kaestnsi en anderen bebandelden, konde onderworpen worden. In het eerfie Boek worden de algeme Eine größte begin feleil der Mecha in 41 Voorftellen, doch niet als meesie duidelykheid, vooral in opzigte der verfügenden förderungen behandelt. Zoo is, b. v. het 3efte Voorftellen, over de wet der verfügende beweggehängen van vallende ligkeiten, minder duidelyk, als by eenige nieuwe Meetkundige in en boiten Duittchland. In het tweeje BjekyM tnt. Außes met vele kunde van zäcken; tnaar dikwyls worden oder by den Lezer kundigheden onderfteld, welke niet ieder in die mate bezit, a>s de geleerde Schry ver zicb op dat oogea-bi'k, toen by, vooral de drie laatfte Boeken, fchreef, voor-ftelde. Die reeds eene grovdife voorbereidende kunde medeltrergr, kan in dir Jnndboek merigen kring zyner ken n is uit-breiden. Met genoegen zien wy, dat de Schryver met do nicuwfte vorderingen der Theoretisch- praktifche Werktiig-kunde volkomen bekend is, en de voornaamfte refultaten derzelve in zyn Werk toegepast heeft. Druk, papier en de schoon gegravererde platen; hoedaoigbeden, welke men buiten-dlen aan Hollandfcbe Werken gewoon is, verbeffen de waac-de van Dit Werk nog meer. Nr. 2. is eigenlyk voor de Militaire School te Zutphen be* flemd. Htt plan is in 't algemeen gerigt op een vjlkomea tetrboek der \\ iskunde , waarby de beste en gewigtigfte Att- ibturs un gtondiLg gelegd worden. In hei ee.fte Stuk, dat C *S ) W met Repute aatmerkmgen verrykr, en rt ar d ,or in tec gewonn Aruhmeusch Onder*ys der H llandfche Leerh^ken van Rekenkunst, een Wbkundfce vurm gcbragt, weike in honderd en meer-tu >ke Rekenboekon ombreekr. — Het * S«uk behelst de.G&metrie, flreng ,0!Rens de Elen-rren van bfhanddd. S:<chi» hier 0r. d"ar heeft deSehr* ver zch verplaatiir.^n van Euclidifche voorftellen welko i« eyn onderwerp pasfen , ma-,r Pee e • U sktugen van de ftren« de Iniejdwg lot bet v>fJe Boek , 't *elk over de leer der Proportion hondr de fleer N. onzcc Prof. PflejDErf* betopf Her Gactidifche oVfiniikn in 't one. Volgens des Re cenfents inz.gt bthoort dir onderwerp nver in de hooco Re kenkunjt, dar in de elemental Genuine, en ^ febynf on! let veidienf rT .f L(?erb0t' VerhaPddd fe D* W I LSV- a P ^ e *>ze lot wiling dezes Werks aarj- gcrooedjgd te worden. a ° (^/#. Z,//*r. Zeit. Sept. 1809. N*. 268.) HANDEL en ZEEVAART, HUISHOUDKUNDE EN WAT DAAR TOE BETREKKING HEEFT. ^TZE» OH EniGTSI. OpMaandag den 8 van Louwm. 18 10, in Amfterdaa. BuiTENLANDSCHE. AtodceknbyHopc&Comp. « prCt. byHope&C. tf2 ,63 » / j ^ * Ic7^l dito dito nieuwe. . «,* W 5 prCt. . 82 J by H< pe & C ool i 4 A^t<rr van Oostenryk 5 prCt ^30! ' zond V gto4*prCt. . nfetgen. Wisfckws. ^* aito 4 prcu . a6 a 27 j Op London • nkx genot. — Parys, • 57 Bl It N ENLAN DSC HI* Nationale Schuldbricven a $ 1 dito Dometnen. 4 prCt. 67I a tfM • \ ^ ' ' ***** f,t0 viywifiii? » 5 pCt. 50 % si ftm^S.^ ' 3t*" Kon.Negot.vaniBor^pCt Losrcnten uft deheffingvan 98 a aiprCt. 36 » I Dito oi t de heffing van 1800. a 3 prCt. . 334 1 1 tflto x8oi. a 3| prCt. . 36 a 4 met oploop. prenrfc by Af- • • 89- a 1,0 rvcftrtptien Losb. na den Ag«o van de Bank. i»ai} prCt! STER- C }» ) STERRE- en WEERKUNDIGK WAARNEM1NGEN. * WEEkKUNDIGE W A ARNE MINGENf l8lO.< ME- I^ouwrn. f tkr. BUITEN HAARLEM* * 1 THER- 1 STREER 1 LDCHTSi 1 TRR. 1 WIND* 1 HEin. {"30. 2 1 3 < 30. 2 /30. ~\ 1 J? 1 - 1 J bctrokken. 1 f.o 3 j 4 <30. 3* '.10 4 1 4S 1 «• w. 47 I 2. Z. W. 40 \ ruin's; voormidd. betrokhui : verdcrs helder. fSO. 4 5 <3o. 4 | 1 3I 1 z. 0. 1 voormidd. bcwolkt; 38 j z. 0. t. a J omtrent heUcr ; 34 ' 0. z, 0,1 vcrdcfs bctrokken ; mist. d <3o 3 (-0. 3| 1 34 1 z. 3t Z. z. w. 4*4 I bctrokken. po s 1 7 < 35.24 (30. if 1 43 | z. w. 43 | w. z. w. 40 » z. w. bctrokken. 8 oi (30* 0 1 33 j 36 1 34 1 z. 0. 0* t. z. bctrokken ; naaridd. mistig. (.ay. 94 1 [ 33i 3« 1 37 J 4 z. 0. Za Z. 0. 4 1 M [ bctrokken; mistig. ■ GEBOORTE-, TROUW- en STERFLYSTEN. Het gerade der Dooden, gednrende de laatsverloopene WeeJrf ?s gewesr: fe ^mfisrdam \6g\ en te Haarlem 14 9 onda? w?ik3 lasrftcn 5 beneden de 13 Jaren. Haarlem. In 1809 zyn in deze Stad overleden 745 Per- fooeu ( waar onder geen enkele aan de Kinderziekte) en g> boren O78 Kindpren, waaronder 7 paar Tweelingen. V 0 0 & BEEL D VAN HOOGEN OUDERDOM* - Dezer dapen is te Huze, in het Departement van Giron- de9 overteden Antoine  Vrouw, met wie hy 78 juren was geweest, is ill den verleden jare geftorven, oud zynde 98 jaien. BEKENDMAKIN GEN. De Boekverkoopers BOHN en LOOSJES, te Haarlem y zullen volgens vorige Advertennen uirgeven: Eene volle en zeer naauwkeurige Befchryving van de LAN-DING der ENGELSCHEN in ZEELAND, zamengefteld en opgemaakt *i* *ene Perzameling van Stukken en j4 ante keningen, waarvan eene zeer refpeQaHe hand de re da&ie op zieh genomen Jheeft; voorzien van de noodsge Platen, ent; sullcnde binnen we nige dagen deswegeus een BERIGT gratis alomme te bekomen zyn. By dert Bdekverkooper A. LOOSJES Pz., te Haarlem, is van lie Per Geknmen en als um very n Jen: I A. F. HEM PEL Grondbeghtelen der Ontleedkunde. Nach het Hoogd. d »or Jb. VOSMAER, Meo. O &, met eene V*orrede van G. RAKKER, Med.D<a., Lec-tor &c. ifte Stuk, gr. 8°. a f 1 - 10- : Met nog 2 Stukken 9 welke in die jaar ftaan te volgenf Z'J die so'erk complet-r 7yn. II. A. LOOSJES Pz. De Vrouvr in de Pier Tydperkem haars Levent, Met Platen door R. Vinkeies 9 op Schryfmediaan, gr. 8*. a/*4-i8-: Dit Br*k kan aangem*rk« wnrden ate een pendant van De Man in de Pier Tydperken zyns Levens > waarvan nrg Fx-^mplaren te bekomm z>n. Ill A. LOOSJES Pz Lotgevallen van den HeereR EINOUD JAN van HOLSTFIS tot SCHERPEN/EEL, eene Ke+ derlandfche Gefchiedenis uit het la a tit van Euw. Deci, met Päten van R. Pinckles, gr. 8*. IV. GEORGE van WAARDESTEIN, egehen ein großes Königliches Holianjär, ade en laatfe Säuk, gr. %*. IV. DAN LOSIS, ALGEMEENE K O N S T- EN LETTER-BODE, VOOR HET JAAE 1810. N°. 3. Vrjdag den 19 van Louwmaand. BERIGTEN. VITLAN & SCHE. K openhagen* den z8 van Grasmaand I /. Hcderi overked hier Borge Rj briv.h, Prof. Emeritus bv de htergevestigde Univcrtireit eo Riddcr van de Dannebrog* Orde. Hy was in 1731 te Vtilby. op Funen gebofen; en ftudeerdc te Leipzig* waar hy in 1760 en vol gen* de jaren de ksfen van Crufius, GtlUrt* Ernestii Fit* cher* Rett enz. hoorde. Van daar begaf hy zicn over Holland naar Parys, waar hy voornameiyk Desguigncs en Anquetil vlytig bezocbt. Na zyne terugk< mst hitld by Philoibphifche Colkgien alhier; werd in 1767 bui- tengewoon Hoogleeraar in de Logic a en Metaphyfica ; verwierf in 1773 een gewoon Profesforaat ; en in tftj ftera en anting in het Confiftonum. Zyne Praenotio* net Philofiphica kwamen eerst in 1775 in het licht* daarna in 1783. AIs Lid der Koninklyke Com mis fie tot de verbeterde InHgting der Scholen, ftichrw hy veel nut. Hy had zich vele kosrbarc Platen, tot da Natuurlyke Historic behoorende, aangelchaft > en diar- enboven 5000 Portraiien, ©eestai van groot« en fich* . i Deku C tfog- Digitized by Google tin<?\viardige mnnnen; welke, benevens eene vonrrreffe- lyke Jiibliniheek, voora! van Theolnz.fche Philolb- philche VVerktn, door her Bombardementrin 1807 ver- loren geraakten. Sedert 1803 had hy wt.^cns zwakte en donfheiJ zyn ontftig genomen. Zyne Verhandeling over d?n omvang en den ouderdom der Wysbegeer* te, is in her Duitsch overpezet. Zyne Vertalng van Diogenes Lacrtius is thans op de Pers. :V;in «yn.*e- ring nngelaren vcrmogen -heeft by 600 Rhtl. aan Wal- kt-ndorphs Collegie en icoo Rh I. aan het Lasfenfche Rcisltipendium gemaakt. Hy laat den naam achter van eto edel Mensch , een* Vaderlandlic^cnd Burger en een*  Dezer dagen overleed bier, in den oder-dom van negentig jaren, de Abt Sigorgne, Korrespondent van de voormalige Akademie der Werenfchappen, afsmede van het Fransch Inftüut. Hy ttiogt ongetwied als de Aartsvader der Europische Geleerden worden 3angemerkt; tosfchen zyn terfte geierde voortbrengfel, het welk hy als cen jongmau van twintig ja-ren tegen den Careeiiaanfch' draakring uitgaf, elmsfchen zyn laatfte kort voor zyn dood in bet lichfc geftomen Werk: Effai de Chimie mecanique, ligt een-yd-vak van zeventig jaren. Hy was het 00k, die door Zyne Schriften het stoffel van de Franzen veld deed winnen. De voornaamfte zyner Werken Vol sender Let tifluthm Ncwtoniennes, Lettre d'un Officier de Cayaleric a M. rabbi t lueticau auuttr du Spectacle de la Nature; La lortadologie, ou let Inftkuiiom Leitres de la Maine en repmfe aux Lettres de la Maine; Le Philofophe Chretien; Det Oraifons funtbres du Dauphin, de Louis XV. &c. Het gehe ceven van dezen. cerwua'di^en Grys^ard, die rot aan zyn* dood een ongemeen fterk geheugen en alle- zyre ovcri^e z'elsvermo^ens nnverwakt mogt behouden, was a^n nutti>e hezi^heden en de uitoefening van Christelyke dyden toegewyd. Lei mo, den Sien van tflintcrmaand I, /. De aan-Vang van de vyfae Eeuw der Univerfiteit ter dezer plaarfe, den 4den dezer invallende, is met groote waar-digheid en ooder algemeene deelnemirg van de inwo-neren dezer Stad en van het geheele land gevierd georden. (*); fcelke ten onloochenbare bewyze ftrekt-hoe hoog de Saks de befchaving van den geest weet te waarderen, die uit deze Hooge School voortkwam 4 «n nog voortkomt. Lang had men tusfchen hoop en Vrets gedobberd, of deze gedenkwaardige Feestdagonge voorbygaan, daar de oo'logalle veugdeblyken en feestelykheid fcheen te zullen verbieden maar na het fluiten v*n den vrede met Oostenryk* gaf onze Monarch niet alleen vryheid, dit Jugend plegtatig te vieren, maar sehonk ter goed making der onkosteft op het Fests loopende aan de Univergien 3000 Daalders. De kortheid des tyds (Hechta verendi dagen) echter maakte het onmofcdyk, en Oofc de omstandigheden niet raadzaam, hierby zoo te work te gaan, aJs men anders mterchien gewild bad. Men besloot dus a m alle de Univerfiteiten van Duitschland 44 viering van f bet Eeuwfeest flechts aan te kondigen efel alleen de Vaderlandfche, te Wittenberg en Jena gevelastigd en riog de naburige dochter on/-er Univerfiteit, van her in ion vele opzigten nuauw met ons Vertonden Halle, daartoe bepaaldelyk uittcnoodigen, waar  moeten de byzunderheden wegens deizelfs viering voor alie bemu. närkenden der weteuicaippen bdangryk zyn. Red. Digitize C I* } van het gedfykte Prognima, door den Hofraad BbciC opgelleld, najuwelyks eenige dageo voor den 4,Jen gc- leed was. Uit vier faculen was een Commissie benoemd om de schikinui'n tot d;t Feest te brramen, belbande uit den Rcc. Maj>mf. Kuhn, ;Js Voorzitteti de Dom* heeren Tjttmann en Ekhakd en de Ilofraden Plat- NKu. en Wknk : tcrwyl den Luirenanr G"nera-»I voU Zastrow en den Vryheer von Werthbrn van Z. M. den Knning den veiveienden hst ootvingen, het Feest in zynen naam by te woncn. Op Zondag den 3^en ( daags te voren) werd het Feesr van de pred kftoclen aangekondigd, en hield de Hr. Prof, en Dr Zschiuner in de Univerfiteitskerk eene choone daartoe betrekkelyke predikatie9 die reeJs in druk her l;cht zier. Op dtzen d'jg verfchenen ook reeds de vreemde afgevaardigden < waaronder Men verfebeiden mannen van naam telde.'sAvonds was er een aanzienlyk gezelfchap by den Hr. Erhard byen, by welke gelegenheid dezeh e op een een zeer verrasiende wyze aan den Rector Magnificus eenen grroten me»afen Hbfifchen parabolifchen brandfpiegd als een gefchenk voor bet Natuurkundig Kabinet der Univerfiteit taf; wordende gedurende zyne korte dichterlyke aanfpraak de deuren eensklaps geopend, wanneer men dezen grooten hüften fpiegel (*J fraai en fterk verlicht zag. Ook trokken 'er op diefl dag eenige Kurasiiers en Hufaren binnen, om de maatregelen van orde, die genoraen waaren, te handhaven. *«Mor- * * (*) De Uirvinder van deze foort van Parabolifche Bwmd- fpieeels was Peter Hose (Grooivador des Rwren Erhard van *s Moeders zyde") die in den tyd van Frederik August II, en III. Hofmechanikus te Dresden, en alsWs- en NawurkuiH dipe met roem bekend was. Hy heefc (lecbts vier Stukken van zulk eene aanmerkelyke groorte gemaakt, waarvan er dria in het Konit.k!. Mar hem. Salon bewaa^d worden. De than aan de Univerfireit pefchonkene is, N*. IH. Hy is van Me- taa) twee ellen en u\ dm. hoog en aa duim is het brandpuot veruyderd. Het is in dezen zelfden Spiegel, dat Hdss gedu- rende de Zon- cklips van J748 in eenige fekonden een Hes- fifchen fmeiikroes tot dookergroen glas fmolt, hoew * El meer dan drfevieMe der Znnnefchyf door de Maan bedekt was. Zio Gehiers Phyficalifches Wortbuch j Th. S. 394. en an deren. Digitized by Google C 37 ) *sMorgens van den 4den, voor het aanbreken van den dag klonk reeds om vyf ure, nadat alle klokken o'er kerken waren geluid, van den toren der Thomaskerk, onder het gefchal der bazuinen, een fraai trtff.nd gez*ng van de goede Thomaner Broederfchap, beftaande in verfcheide koorzangen, door meer dan veertig ftera- men gezongen. Ten zes ure gefchiedde dit, na herhaald algemeen klokkengelui, ook van den Nicolaitoren, en om zeven ure werd ten derde male geluid. Van acht ure af kwam men in de Thomaskerk by-cen (♦). Ten tien ure ging de trein tuschen een bewegelvke hate of palier van het hier in garnizoen lig gend Regiment, onder het gelui van alle de klokken, en het gelui van de Muzyk - korpfen naar de Universitätkerk. Op den met zand gelykgemaakten weg trok de eerwaardige optogt langzaam en ttatig, zonder van de fchaar aanfehouwers gehinderd te worden, voort; de Hike onder het volk gaf by dit fchouwpel, dat inderdaad fehoon en hartverheffende was, eenen overdeelden indruk op alle gemoederen te kennen, en de erste zonneitraai, die men na verfcheide weken juist op dit tydftip door de wolken zag breken, viel op dui-zende vrolyke aangezig. ten. Vooral blonk de trein der hier studerende Jeugd uit; terwyl dezclve in zyn geheel uit byna iooo perfonen bestond. Vooraf gingen de regeringsperfonen, de plaatsbekjeders van Z. M., de geestelykheid, de afgevaardiglien uit onderfcheide corporatien, vreemde geleerden en enz. Daarop volgde in statelyke orde de Univerfiteit zelve; erst de Rector Magnificus met de Proiesforen en Doctoren der vier faculteiten, elk door hunnen Occanus geleid; voorts de Advokaten en enz. en eindelyk de Stunden, in eene bevallige orde gerangfehikt. De ftoet werden gefloten en geopnd door een detachement paar-denvolk, van muzykkoipfen begeleid, en Jeverde, zoo door de zilveren fchepters (f) de statuten, het ze- (*) Men koos hiertoe dirmaal de Nic hikerk niet, dewyl hier op denen van Wintermaand 1409 de akten der ftichiing werden afgelezen. C t ) Twee derzelve zyn wegens hunnen hongen ouderdnm merkwaardiff; want zy werden in 1409 ui( Praag berwaarts irebragt. Zy *yn met seer veel bevalligheid bearbeid en een fraai gedenkteeken van oude fmaak en Jtunst. C 3 gel 9 eo vaandels der Univerfiteit, donr ondeTfchef 'e perfewen stattig gedragen, als de aan zulk een* leesrr:ng voeg nde kleeuing, etn niet rain plegtjg dan prachng gezigt op. In het ruim der kerk warcn de roodige fchikkingea gemacht, oni dezen tloet te phaifcn Oaar gekomen bt-trad, na ecn'heeilik uitgevoercien Zang, Pröf. Tjtt- MAnn den kanfl-l * to bield over de woorden; Gy zyt het licht der wereld, de Jubelpredikatie, waarin by ue wetenfeh :ppen als de.grootrte weldaad van Gad aan het Qjenfchelyk gedachr voorltelde. Na het gebed werd *er eene Cantare (welker wot rden de Hr. ERHARoge- makt had) naar Muzvk uit een Deel van Haydn's Schepfung aangeheven; deze werd door de Jubelrede-voering van den Hr. Wenk vervangen; die over de vordischen handelige der mannen die federt het derds, jedem of der Leipziger Unverfiteur door, tous lesjn of gefchnften vermeernderd. Nach dem redevnng vor dem Deum, dat zoo wei door de vok tie als initrumentr. Ie muzyk voortreffelyk werd uitgevo. Ten twee ure was deze plegtigheid afgeo-pen. Vervolgtns werd 'er in de ruime concert- en dans-2aal, met t n p isfllyke chafinetten ter dezer gelegen, heerd prmkendc, een maalryd van.300 couverts gehou-den; w^drtoe, met uitzondering der ftuderende jeugd. Die afz-rderhk mede in een daartoe naar eisch van den Fetsrd =rg "met guirlandes, chafinetten enz. verfierd locaal, onthrafd werd, de voornaamrte perfonen, die in  een byzonderheid. verdieqt nog vermeld te worden, dat een Grysaard van 109 jaren, die cen geborcn Leipziger, maar thans te Gra wnonachtig, is, zich herwaarts heeft Iaten voeren, om voor de tweedemaal het Jubelfeest der Umverfiteit mede te vieren. Aan Verkingen wegens de ontbran-ding door zamenfersing van lucht voortgebragt; briefs gewyze mcdcgcduld door den I her J. A. de Luc an den Hr. Nicholson. In No. 89, van uw Recueil vond ik, tnyn Heer! het volgend Artikei: » Vraag wegeos de ont branding der Zwam door zaniengeperlte lucht («,)• In deze Vraag als (•) De vraag was van den volgenden inhoud: „ Onder de uitvindingen der bedendaagfche Natuurkunde is 'er misfchien (lechts eeo klein aantal, dat ftof tot zuike belangryke nafporingen kan opleveren, dan het Werktuig, fints korten tyd uugedacht, om branjbare ftoflfcn dour zamen-perfing der lucht aantefteken." „ Ik zag dezen kieloen toeftel by den Hr. Accom, welke er my de verwonderingwaard'ge uitwerkfelen va:i vertoonde, en gewone zwam en verfchilJende foonen van fungi deed entbranden. D?zelve beftaat in een klein pompj t, in welka bodem men de Jucht door eene füllen werking van den zuiger ver tikt, dien men 'er in nederdrukr, en de brandftof wordt in deze zamebgepakte lucht ont /token." Het zou voor de Natuurkonde byzunder van belaog zyn, de verandering te onderzoeken, weike de lucht by deze bo werking onderpaat, en te wet en, of net voortgebragte uit- werkfel aan eene mechanifche werkin? der lucht, da»i »an eei?e verandering van inhoud (capacifi 'j, uit bare (belle ver- dikking omiiaaude, zy toetefchryven. Ik ben en. En Ms mede het sttwoord, onderfiett men,* dat de on$* branding het uitwerkfel van de zamenperting der lucht zelve is; over deze thenrie neem ik de vryheid u eenU ge aanmerking. En mede te deelen. Door eenige omstandigheden by de bewerking kair men bewyzen, dat dit uitwe kfel niet door de swroen-perfing der lucht veroorzaakt wordt. Want het i& uitgenaakt, dat de lucht tot geene groote digtheid in feet werktuig pebragt wordt. Wanneer de eerfte (primitive) hoevelheid lucht, welke de holle cylinder op het oogenblik be vat, dat men den zuiger nederdrukt, gcheefdaarin bleef, moest de zuiger van zelfs naar boven ryzen, tot het punt, waarvan hy gekomen was (f), dat io het geheel niet gebeurt. Dus is er een groot gedeelte van die lucht by de hederdrukking ontfnapt; en dit is voor het uitwerkfel noodig; want indien de zuiger niet bykans den bodem der pomp bereikte, zou de entbraoding der Zwam geene phats Hebben; en bleef de lucht nicht haar geheel of grotenden in de buis, dan zu men den zuigtr 300 vene niet kunnen bien- gen. Dus is de verdikking der lucht niet de onmiddelyke oorzaak der cntbrardng; dcze is de verdikking van de onmiddelyke oorzaak der warmte, welke men ook warmte, maar in alle Natuurkundige Werken en oonde en nieuwere talcn vuurfiof genoemd wordt, of eenen dergelyken naam omvangen heeft. Men heeft dezdve altyd befchouwd als eene uitzetbarc vloei-ftof, en vatb4ar om eene groote kracht van uitzet-ting. En het antwoord van den Fir. Nicholson luidde als volgt: „Das ze reeds federt eeuigen i>d bdeende proef fchynt van de vermindering van den inhoud afiehangen, die door de oogenbiikkelyke verdikking veroorzaakt wordt. Volpens proefnemingen ym den Hr. Dalton, fchynt de verdikking. Die meisten de drukking des Daropkunds pe'yk ftaat eet.e vermecrnderjr va,n te-mperatur vocrt te breigen van meer dan «c* van Fabr., en indien u*y nu verondetftellen, dat deze verjrwerdertng plats heeft in de regte redec van de zimendrukking (en deze orden is waarfchvnlyk nog beotden zoo elk hut dadeiyk is) zuu eei>e zamenperli g van achten damp-kfin^en de temperauur van ontbranding voonbrengen." (t) fiehotiders den wederfond, aan de wryving tegeo de toetefebryvea, 4je yry aanmerkHvk is Red. am. Srit, ring te ontwSkkelen, als zy tot eene groefte JigtMgt* raakt is. Dit is de oorzaak van ons verfchynfel. Zy is het gevolg van eene dergelyke bewerkirfg, waar door meo en stuk yer doet gloeijen, er fnel met eenen hamer op flaande; en deze oorzaak is de verdikking van het vuur (>. Deze ftof kan even als de lucht zaroengeperst of veryld worden, door werktuiglyke middelen (f). Het gaat ook zoo in de lucht, die daarvao twee voorbcelden tevens oplevert. Ten zelf-den tyd, datde Ma nometer (Digtheids- meter) rystof zakt, door de verdikking of verdunning van de lucht in den oontvanger, klimt of d/alt de Thermometer in dezelf-de evenredigheid r door de verdikking of verdunning van het vrye vuur, met lucht vermengd. De beide irwerkfels worden gelykelyk vo Österbragt door vermeerndering of vermindering van de ruimte, waarin de vaste hoeveelheden der refpective vloeiftoffen bevat zjrt. Het eenig onderfcheid tusfchen beide gevallen is de doordringbaarheid der ligchamen ten opzigte der vloeiftoffen. De klokken, ondoordringbaar voor de lucht zjnde, kan men de verdunning of verdikking van de lucht, zoo langzaara men verkiest, bewerkftelligen zonder de uitwerkfelen te veranderen; rnaar gcene klokhebende, welker ftoffe ondoordringbaar voor het vuur is, vereiscbt de bewerking eene groote fnclheid. Indien betzelfde getal hamerflagen, dat fnel opeenvolgende een ftuk yzer gloeijend roaakt, by tusfchenpoozing gegeven werd; of indien de zuiger, die fnel tot den bo-dem van den cylinder ncdergedrukt, de ont branjing der Zwam voortbragt, langzaam werd nedergedrukt, 2ou men hetzelfde uitwerk fel nict bekomen ; omdat het verdikte vuur den tyd zou hebben, van doorde po- llen (*) Hoe zeer ons de benaming warmte ftof rerre rerre rekfesfelyk hier zou voorkomen, doet oezdve i.ums ter Zjke, en laten wy deze keuze voor rekeoing van den stelier. Red. 