Maritime geography and statistics ..
Tuckey, James Hingston, 1776-1816
ZEEVAART sw KOOPHANDEL. 383 ners, is er het middelpunt wan buitenlandichen bane del, en. voert ’s lands voortbrengfelen uit, welke. ip koren, hennep,-vlas, hop, was, honig, vee, ho? fer, kaas, boomvruchten en vederen, beftaan. In x807 had zij 147 branderijen en 6: brouwerijen. De uitgeftrektheid van haren handel is van de polic tieke gebeurtenisfen afhankelifk. In 1788 passeer- den er 118 fchepen van Rostock, onder Mecklens burgfche vlag, de Sond. In 1290 wel 9399: in 1796 daarentegen 1933 in, 1799 flechts 1373 in a8e0 wederom 278. Groote fchepen laden te Ware memunde gedegltelikk of geheel in ligters overs en die plaats, welke aan den linker oever der Ware maw ligt, heeft een” fort: tot verdediging van den mond der river. Van de Trebel tot voorbij Memel behoort de oever ‘der QOostzee tot de Pruisfifche heerfchappij, ne dat het gewezene Zweedfche, en naderhand Deen- che, Pommeren bij het Pruisfifche werd gevoegd, Bij den mond der. Trebel. En aan de kom, welke het: {chiereiland Dars vormt, liggen Damgarten en Barth, flechts voor fchepen, die beneden de 6 voet diep gaan,. genaakbaar. Verder ten Oosten vindt men het voormaals verfterkte, maar thans open lig- ginde, Stralfund, dat 10,000° inwoners heeft, ‘en eenen aahmerkelijken handel drijft. De witvoer be- flaat er m-korenbrandewijn, ftijfffel, linnens, wol- , eee Ty 984 - AARDRIJKSKUNDE voor len ftoffen, enz. Aan de Riak ligt de welgebouwde ftad Greifswald, welke eehe goede haven heeft. Nevens het eiland Rugen treft men Wolgast aan3 mevens het eiland Ufedom vindt men Lasfhan; aan den linker oever der Peene, Frezendorf; aan den regter oever Anclam, met 3000 inwoners en cenigen handel; voorts: aan den Ucker, die in het. Gros Haf valt, Uckermunde, met 1600 inwoners en tim- merwerven voor kleine {chepen. De. Oder befpoelt, 40 mijl van zijnen mond, de fterke vesting Stettin. Dezelve heeft 17,000 inwoners. Schepen van middelbare grootte kunnen tot haar doordringen. Groote schaffen zich te Swin- emunde ligters aan. De handel van Stettin is zer . aanmerkelijk. Men voert er schreppstimmerhout uit, vooral naar Engeland, boomvruchten (*) naar Russia, linnens wit Silefie, enz. De invoer beftaat er uit Engelfche manufacturen, zout, wija, brande- wijn en vrochten uit Frankrijk, Spanje en Portugal, lijnzaad uit Rusland, enz. Men had er in de laatfte jaren 160 Koopvaardijfchepen, van gezamen- lijkk rgcoo last, en met 100o Zeelieden bemend. Er zijn aanmerkelijke fabrieken van linnens » wollen ftoffen, zeep, olie, papier, looijerijen en branderijene De kleine ftad Dram, boven Stettin, heeft eene A*) Vooral appelen en peren, waarvan de jasrlijk- fche uitvoer tusfchen 1770 en 1776, ongeveer 1767 ton was, tusfchen 1777 en 1786 na genoeg 2053 ton, en 37 A*) Vooral appelen en peren, waarvan de jasrlijk- fche uitvoer tusfchen 1770 en 1786 na genoeg 2053 ton, en 37 A*) Vooral appelen en peren, waarvan de jasrlijk- fche uitvoer tusfchen 1770 en 1786 na genoeg 2053 ton, en 37 A*) Vooral appelen en peren, waarvan de jasrlijk- fche uitvoer tusfchen 1770 en 1786 na genoeg 2053 ton, en 37 A*) Vooral appelen en peren, waarvan de jasrlijk- fche uitvoer tusfchen 1770 en 1786 na genoeg 2053 ton, en 37 A*) Voor 14. ton tusfchen 1787’ en 1796. ZEEVAART ew KOOPHANDEL. 488 Jaarlikkfche linnenmarkt, en vah Politz, nabij den mond des Oders, worden er eenige duizend (chepels hop, voornamelijk naar Zweden uitgevoerd. De verdere Pommerfche havens zijn Camin, Trap- tow, Tornhaven, Langenhagen, Colberg, eene fter- ke vesting aan’ den mond der Perfante, Schulzenha- gen, Cafimirsburg, Coeslin, Rugenwalde, Stolpe- munde, Smollin san de Laipow, en Leba aan het ondiepe ziltige meertje van den naam van Lebe Zee. In Poolsch. Pruisfen verdient het dorp Hela, op het uiteinde van het lange fchiereiland, dat de baai van Putzig vormt, te worden opgemerkt, om dat de {chepen, die naar Dantzig willen, er loodfen nemen. Dantzig is eene zeer verfterkte ftad, van 49,000 inwoners, aan den Westclifken tak des Weichfels, 5 mijl van deszelfs mond, en aan den zamenloop van de kleine rivieren Motlau en Radaune, welke de haven der ftad vormen. Daarin geraken de siche pen langs het Neu-farwasfer, dat men gegraven het Neu-farwasfer, dat men gegraven het Neu- farwasfer, dat men gegraven het, daar het oude verftopt was. De ingang van dat vaarwater wordt door de forten Weichfel- munde en Westerfchantze verdedigt. De stad is met meer ftevigheid dan frasiheid bebouwd. De huizen, hebben gemeckenijk in de straten uitftekende voorpor- talen, en zin van g verdiepingen. De voornaamfte publieke gebouwen zijn het Arfenaal, cen Lyceum, een Kabinet voor de Natuurlijke historie, een Ster- Bb Te 386..: AARDRIJKSKUNDE voor rekundig’ obfcrvatorium, 12 Lutherfche, 2 Calvistifche en 7 Roomsch Catholieke Kerken. Er zijn groote pakhuizen voor het koren, dat er uit Polen wordt aangevoerd, 4 sheep-timmerwerven, fa- Brieken van goud en zilver galon, wollen ftoffen, Marokkijn Icder, falpeter, vitriol, ftaal, pot- asch, brandewijn en likeuren. Hiervan wordt er jaarlijks eene zeer groote hoeverlheid uitgevoerd, benevens veel bicr, mout, gerst, rogge, haver, erwten, timmerhout, paardenhaar, varkensborstels, huiden, vederen, wol, barnfteen, honig, was en Ennens. De invoer bcftaat voornamelijk uit Ene gelfche manufacturen, Londonfche.porter, Holland- fhe en Zweedfche haring, Brafilichout, china’s appelen, citrocnen, en andere vruchten, iood, engeveer 2 miljoen ponden Koffy, ene gelijke hoeveelheid ruwe fuiker, 13 miljoen ponden gera- . fmeerde, ongeveer 30,000 pond thee, 16,000 pond mdigo, 6583 pijpen Franfchen win, enz. In 1798 werd de uitvoer op 5,883,921 Duitfche kroonen begroot, en de invoer op flechtS 1,995,395 kroo- nen. Het getal der uit en itr loopende fchepen was In 1802: So§ binnen van, en sa6 uit. naar, LEngeland. Denemarken. ye poo Oostvricsiand, 960 tees 474 ee Nederianden. $66 ey 279 86 or aan ee ’ 42 eee psc, Pruisfen. “RB. ther eetempeen 4 empememee: Bremen. ws 8 tod ao bine ZEEWAART 2x KOOPHANDEL. gt) "a@'bingen wen, en 344 wit bear, Fronkeifk. © *’: 2 47 ——~——-— Spanie. 2 nme 6 10 Italie. | ee Amerika.: cmntneneoee 86 § J -Rustatd. - ueuntsanth duttnmunnasaestanns extetistet JT atletawee Tripoli. Eason, einigen 5 1,748 1,678. - Ongeweier 8 mil ten “Westen van Dantzig light het Kiooster’ Ofivd, welks gebowwen en tuinen groot-en -uitgébréid’ ziin. Het is wegens de tecke- ning vah een: Trektaat vermaard; dat in 1660 aah dé ange en: bloedige oorlogen tusiclien Rustand, Dénemarken, Zweden en Brandenburg een cinde maakte.' Pillan is eéne verfterkre fted op een fthiereiland, dat door het Frisch-Haf zu de eene zijde, en door de Qostzee aan de-andere; befpoeld woedt? en, uit hoofde van deszelf aangenaam luchteeftel en’ vruchtbaarheid, het Parudijs van Pratsfen wordt genoemd. - Fischhaufen is’ een Klein Frade tusfchen Pillau en de Pregel. © Konigsberg, de hooftad van eigenl§k Pruisien, Gs aan Gefi mond: van de Pregel’ op een etland' ge- bouwd’, ~ dat’ ‘door middel van zevén bruggen met thet vasté land vereenigd is. Intnsfchen is de Prege!’. In Kööde van 'eene bank, die et das dor'he- nen leop, voor: schöpfen; welke meer tan 6 voet “Gitp | gaan ongenaakbaat,-eri~moeten deze te Pilizu ec Bb a in 368 - AARDRIKSKUNDE voor platboomd vaartuig oyerladen.. Kénigeberg heeft eenige heerlijke paleizen, eene {terke citadel, cens Univerfiteit en eene Wisfelbank.. De bevolking is er van 55,000 zielen. Er worden, met tusichen de Goo ep 7oo fchepen, jaarlijkks dezelfde. voorwerpen uitgevoerd, ala te Dantzig. De voornaam{te fabricken zijn er die van wollen ftoffen, linnens, lint, zeep en leder. De verdere plaatfen van eenig aanbelang aan het Frisch-Haf zi Braunsberg, aan de Sarim; Frau- enburg, aan de Passarge, een klein onbeduidend ftadje, maar dat de overblijfielen van copgzanicus bevat, die er-in het College als Kanunnik overieed. Elbing, den mond der evenen genoemde rivier, welke uit thet meer Dramfen voortkomt, heft 18,000 inwoners, en bloeit door een fter- ken uitvoer van koren, stifflel, limolie, zeep, touwwerk, zeildock, falpeter, en potasch Er loopen jaarlijkks tusfchen de goo en 400 fchepen binnen. 2 Aan het Kurisch hat liggen er verfcheidene dor- pen, maar (geene plaatfen van aanbelang, dan al- leen Memel, aan de Dange, dat 6ooo inwoners heft en wel verfterke is. Deszelfs haven, door den mond der rivier gevormd, is. aan verflijking onderhevig, In 1800 was de grootfte diepte 16 woet,. Maar fints heeft men veel flijk doen wegne- men., en werken. aangelegd, om een nieuwen toe- yoer uit de rivier te. weren. Aan de Noordzixe \van den ingang flaat er een vuurtoren, 105 voet re Lo _ ~hoog, ZEEVAART en KOOPHANDEL. 389 hoog, welks licht men ziet, als men het in de Kompasttreken tusfchen het Z. en N. O. van zich heeft. De voornaamfte uit ZEEVAART en KOOPHANDEL. 389 hoog, welks licht men ziet, als men het in de Kompasttreken tusfchen het Z. en N. O. van zich heeft. De voornaamfte uit ZEEVAART en KOOPHANDEL. 389 hoog, welks licht men ziet, als men het in de Kompasttreken tusfchen het Z. en N. O. van zich heeft. De voornaamfte uit ZEEVAART en KOOPHANDEL. 389 hoog, welks licht men ziet, als men het in de Kompasttreken tusfchen het Z. en N. O. van zich heeft. De vo Voer van Memel besteht in schlechtstücken, masten, deelen, ribben en juffers, die uit de Lithauwifche boschen de Nidmen afzakken, als mede lijnzaad van eene uitne-mende soort, hennep, vias, huiden en talk. De schpen, welke er in 1800 binnen liepen, waren: 353 Engelfche 7 Mekienburgiche, tats Rusifche 6 van Lubek. 38 Deenfche 2 van Hamburg. 26 Zweediche. In 1801 had Memel 20 huizen van Negotie, waaronder 8 buitenlandiche, als g Engéliche, s van Lubeck, en = Deenfche. Er wordt hier cens jaarmarkt gehouden, waarqp er door Joden ten be drage van 450,000 Kroonen wordt gekocht, inne derheid aan Manufacturen en Koloniale goedesen, voor het binvenfte van Polen. De laatfte plaats aan de Prussifche kust is Paris, waar men de reizigers onderzoekt, die Russland in willen. Het eiland Zingst is het Westelijk van alle Pruisfifche, en licht nevena het schiereiland Dars, . Bb 3 in 999 «OC AARDRIJKSKUNDE van: ° i vereeniging : wiarmede.het.cen reeds vermeld bek- ken inflnit. Het. beflaat ‘uit.cene lange: en. fmalle strook lands, en bevat het dorp Hinterwisch. ..Van ‘ongelitk veel meer. aanbelang is het eiland Rugen, tusfchen hetwelke en -Pommeren men de Straat van Gellen. vindt.. _Deszelfs. yorm is zoo gansch onregelmatig, dat geene opgaaf.van deszelfs lengte.of breedte eenig denkheald van deszelfs groot? te geven kan. Het beftaat uit het eigenlijke eiland en dtic {thiereilanderr, Jasmund, aan de WN, O. zide, Wittow, aan de Noordzijde, en Monguth, aan de. Z. O. aiple.. Er liggen op deze verichlende deelen hoogten, die de inwoners dergen noe- men. Het {fchiereiland Jasmund loopt im een voor- gebergte uit, dat uit krijt beftaat, fteil is;, eh aan de ruinen Van een onmetelijkk gebouw gelijkt, welkér tusfchenvakken met: boomen beset zijn. Van daar feort: er met geweld een ftroom nedets en het hoogite van hét voorgebergte fleckt 430 voet boven het Watettpas dor zee uit. - Het {chierelland: Wittow endigt: in een gelifk., maar minder boog, -voorge’ bete wan den naam van. 4rcona. Krijt is de heerfchende grondftof-wan ‘beide fehiereilanden, Dégtond “der overige declun cftaat uit zand-en klei mist schlepen géthengd.°: Men ontmoet er ook gras nietklompen; en de Noordkust in het algemeen is met vuurfteenen en brokken koraal, jaspis en pob-aanie. Het land is van meertjes ca riviertjen wot bes 7 Ps yoch- ZEEVAART xn KOOPIIANDEL. age vochtigd,en breagt alle foorten van koren en plante gewas in den grootften overvloed voort. Het heeft; goede paarden en uitnemend horenvee; maar de scha pen vallen er flecht. Het wild beftaat er uit hers ten, hazen en vosfen. De Rugeners voeden groom, kudden van ganzen, die zij gereokt uitvoeren. Midden op het schließlich Jasmund, 4ca@ yoet boven de zee, vindt men eenige gemeinen, en nabig hetzelve eenige gemeinen tusfchen de go en Gao voet lange, pickken, die van aarden wallen ingeflo- ten zijn. Men noemt ze lungengraubre, weft op andere plaatfen des ecilands dergclijke an, en heft er een aantal aarden vaten gevonden, die de Drentfche en andere Hunnen-bedden. Hook bevatten. Wederom elders op het eiland vindt men, groote vierkante ftcenen, die ruwelijkk gehouwey zijn, en tot altaren schijnen te hebben getliend. De bevolking des eilands beftaat uit 25 De Rugenens güntermaten nijver. De vortbrengfelen van hunnen grond, bun vee, bunne gangen, en de haringvisfcherj, yerfcheffen tun actikelen voor buitenlandchen handel. Dezen. drijf men er, bijg gebrek van havens, aan eenige ree des, bijzonderlijk in het dorp Schaprode aan de Westzijde. Er wordt jaarlijks 1,600 last koren van het eiland uitgevoerd. De hoofdplaats Bergen ligt, nabij) het N. Ov deel van het eigenlijke eiland Rugen, op ene “hoogte, van welke men het grootfte gedeelte des eilands overekt, Zij heeft 1500 of 3600 inwo- Bb4 ners, AARDRIJKSKUNDE voor ners. Het tweede ftadje, Saagard, ligt in hee binenfte van het fchiereiland Jasmund, en heeft 800 inwoners, en in de nabijheid eene miherale bron, van welke eilanders en vreemdelingen evenzeer gebruik maken. Rugen behoorde van de re tot de 14 eenw aan Denemarken toe, vervolgens werd het aan de Hertogen van Pommeren afgeftaan. Toen dezer huis Bitgeftorven was, geraakte Zweden, bij den West- phaalfchen vrede van 1648, in het bezit van des zelfs goederen, en werd Rugen tot een Prinsdom vetheven, aan welks bezit de waardigheid van Rijks- Opperjagermestere verknocht werd. Daar de naburige deelen van het vaste land uit eentoonige viaktes beftaan, gaat menige Duiticher wan daar het eiland Rugen om deszelfs fchilderachtige schoonheden bezoeken; en het voorgebergte Ar- cona, de rotfen van Jasmund, en deszelfs heilige bosfchen en Hunengraebre, zijn door een dier bezoekers fraai befchreven en geroemd geworden. Menigvuldig zijn de kleine eilanden, die van Ru- gen afhangen. Het voornaamfte is Hidenfee ten Westen, welks inwoners zich met hetgene buiten hun landje ligt weinig ophouden. Zij {preken een yuwen tongval van het Opperduitsch, met vele Deenfche, Zweedfche, en ongebru Like Düsse, Worden vermengt. Men drijst er flechts een weinig vefokkerij (*). Voorts beftaat men er van de visch- jangst (°) De koemest is er, zoo als de kemeisdrek bi | vele a eel ee ZEEVAART ew KOOPHANDEL. 993 ‘vangst, en de opzameling der barnfteen, die er van tid tot tijd aanfpoelt. Unmantz, insgelijks ten Westen van Rugen, is in aanzien het tweede aan dat eiland onderhoorige ecilandje. Al de overige, ten getale van meer dan twaalf, zijn gansch onbe- duidénd. De kusten van Rugen zi in de gefchiedenis der fchipbreuken vermaard; en er gaat naauwelijks een jaar voorbij, waarin er niet eenige f{chepen op de oevers der fchiereilanden, of op Hidenfee, stranden. Ten aanzien der schmücken zijn er aldaar nog eenige oude regels in zwang. Als een schmücken doet, zijn de inwoners verplicht, om schulden bezüglich aan hetzelve te verleenen, en in de eerfte plaats pogingen tot redding van het schweepsvolk aan te wenden. Zij, die het eerfte komen, hebben ook regt, om het eerfte tot berging van goederen toe te treden; waartoe intusfchen niemand zine dienften mag opdringen, als het schweepsvolk alicen de lading redden kan. De voordeelen van het bergen zijn ook gering, en de Overheden van het district zi gehouden, om zorg voor de gee borgene goederen te dragen, en onmiddellijk kennis van de zaak aan het Strandvondertschap te geven. De ‘eiflanden Ufedom, Ruden en Wollm, zim vit bezinkfel van de Peene en den Oder voortgelproten, en zeer laag, op fommige plaatfen vruchibaar, en vele Arabieren, de voornsamfte brand, daar het land geen honut heeft. Bb 5 94. AARDRIJKSKUNDE: voor Enop. andere een bar zand. Zj vlocijen over van wild, en de vischvangst is er geer overvloedig. Het Wes- telijkfte dier eilanden, of Ruden, wordt. door het kanaal van Peenemunde, dat de Wester toegang tot het Gros-Haf is, van het vaste : dand slpteiden Ufedom het middenfte eiland, is’ 5 uur lang, g zeer ongeregeld van breedte. Het heeft aan de "West- zijde eene kleine ftad van denzelfden naam, met 3700 inwoners. Wollin.is 6 uur in den omtrek, en wordt door Swinemundé, een kanaal in het Haf, van: Ufedom gefcheiden.. Het bevat aanmerkelijke weiden ; en men drijft in eene waterkom binnen het- zelve, | ‘die de Prittgr. genoemd wordt, eene flerke galvis(chesij. De stad Wollin ligt op de Zuidzijde des cilands, aan het kanaal van Divenow, dat de Oostermond van het Haf is, en’ eene brug over zich heeft. Het Rusfifche rijk heeft in Koerland fiecits twee havens van eenig a . Het Rusifche rijk heeft in Koerland fiecits twee havens van eenig a . Het Rusifche rijk heeft in Koerland fiecits twee havens van eenig a . Het Rusifche rijk heeft in Koerland fiecits twee havens van eenig a . Het Rusifche rijk heeft in Koerland fiecits twee havens van eenig a . Het Rusifche rijk heeft in Koerland fiecits twee havens van eenig a . Het Rusifche rijk heeft in Koerland fiecits twee havens van eenig a . Het Rusifche rijk heeft in Koerland fiec anhelang, Liebau en Windau. Liebau, aan de riyiey van denzelfden naam, heeft seco inwoners, en voert de yoortbrengfelen der Provincie uit; namelijk koren, linzaad, vee, hüden en talk. Die uitvoer bedmeg, in 1800, 1,065,700 Roebels, Er kwamen teen 313 (chepen hinnen, en er liepen 111 uit, hoe flecht de haven an den mond der rivier ook zijn moge. Windau heeft aan den-mond van zijn rivier eene tamelijk goeje haven, die zelden bevricst, eg. met eenige verbeteringen in stadt zou kunnen worden gefteld, om 100 linicfchepen te bevateri; alwasrom Rusland eine fgheepsmagt, die thans zoo vele maanden ach. tereen bevrozen ligt, derwaarts behoorde te vets plaatfen; zoo dezelye er veilig genoeg kon wordes geacht, en men met dezelve eenigen invioed op de belangen van ſchſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſ voting beftond ‘in 1812 pit 30,000 zielen, voornamelijk var Duitfchen ‘oorfprong en Duitfchen ‘oorfprong en Duitfchen ‘prekende.' Riga heeft 11 kerken, en over de Duna ¢ene ‘chipbrug,’ welke 2,600 voet lang en 40 voet breed is, emt eltkert winter 5 als de rivier begint te bevriezen, ufteen genomen wordt. _ Pe handel wan “Riga wordt voomamlijk door bui- ten- - 9966 AARDRIJKSKUNDE voor tenlanders gedreven, inzonderheid door Engelfchen, die er eene heerlijke faktorij hebben. De uitvoer be- fiaxt wit de natuurliike voortbrengfelen des Rusfi-. fchen rijks, als koren, hennep, vias, fcheepstim- merhout, masten, declen, ribben, juffers, pek , potesch, huiden, talk en ijzer. Het koren gaat vyoornamelijk naar de Zweedfche, Hollandfche en Rusfifche havens. De hennep wordt 30 percent beier geacht, dan die van Petershurg. De invoer is Londonfche porter, Engelfche katoenen , wollen en andere fabriekgoederen, Franfche en Spaanfche wien, olie en likeuren, benevens koloniale goede- rep. De aanwas des Koophandels was, van 179¢ to 1808 zoo groot, dat de uitvoer in 1790 flechts 6% miljoen Roebels bedroeg, mar in 1804 meer dan 19, en in 2808 wel 155: milioen. De invoer. was in dat tijdvak tusfchen de 6 en 8 miljoen. Er kwamen aldaar in 1838, bij het gezegde Bolderaa, 1365 {chepen aan, en er liepen 1401 van daar uit. En 1804 was de uitvoer, kleinigheden daargelaten , als volgt: Engeland trok voor ongeveer 5,320,000 Roebels. Holland .  . . . . « © « « 827,000 Italie. eo © © «© «© @ «@ 74,000 Pruisten . 2. 4. 4 © 160,000 Embden . . . . 1. 1. © 249,000 ZWe- 4 ZEEVAART ex KOOPHANDEL. 997 Zweden . . + « © « « 654,000 Roebes. Denmarken o © 8 » 993,000 Noorwegen } Elfeneur  aanvang met de daar- toe noodige werken, maar men ging na zijnen dood daarmede niet voort; en CaTuaRINA HT deed den arbeid daaraan wel hervatten, maar het geweld der golven, en de ligging der klippen, leverden zoo veel hin- $98 AAKDRIFKSKUNDE voor hinderlijks op, dat men -hee werk op nieuw heeft geftaakt, en flechts cenige der cilanden verfterkt, om de fchepen te dekken, die er bij gelecetiheid te< gen de winden of anderzins: veiligheid mogten ko-= men zoeken. Revel, of Revel, heeft eene goede haven, maar het vaarwater ‘daar fenen loopt tusfehen gevaarlijke klip« pen door; en de rivier, waaraan de stad ligt, verfchaft geene gemeenfchap met het binnenland. Revel was voormaals eenc Hanfeftad, maar verloor zime Privi- legien in 1710, toen het land aan Rusland werd afgeftaan. Echter is er nog ecn aanmerkelijke han- del in dezelfde voorwerpen, als te Riga, Er heersch» te fints 1780 het volgende verfchil in-en in- en witvoer : “ ; Roebels. | Roebels. In 1702 bedroég deze 473,000 de invoer 151,000 — 1788 — 259,000 113,000 “= 1792 ~——~—— 2,944,000 ————— 108,000 —1795 -—-——_ I 9765,000 ———— 417,000 In de tnattle jaren begrootte men den Uitvoer jaar door jaar op flechts 5, of 600,000 Roebels, en den ‘invoer op 150, of 200,000. Er toopen daar jaarlijks tusichen de 160 en 126 fchepen binnen. Er zn twee jaarmarkten. De stad is wet varfterkt, heeft 8, of 9 In 1702 bedroég deze 473,000 de invoer 151,000 — 1788 — 259,000 113,000 “= 1702 bedroég deze 473,000 de invoer 151,000 — 1788 — 259,000 113,000 “= 1703 bedroég deze 473,000 de invoer 151,000 — 1789 — 259,000 113,000 “= 1704 bedroég deze 473,000 de invoer 151,000 — 1790 bedroég deze 151,000 “= 1705 bedroég deze 151,000 “= 1706 bedroég deze 151,000 “= 1706 bedroég deze 151,000 “= 1706 bedroég deze 151,000 ,000 mwoners, en eene gefchütigt. Narva, aan de rivier Narva, 8 mat van haren mord, en o4 mijl van het meer Peipus, is geheel in den Hollandithen ftijl: gebouwd. en “heft tigche”. ZEBVAART 2 KOOPHANDEL. 999 für den het meer. Der königliche Vorwurf, in het Händen verbond, en behoudt nog sie einen aanerkelifken wandel m dezelfde yvoorwerpen, als Riga en Revel. Narva deels in Esthiand, deels in Ingermaniand, maar naar de tegenwoordige in bet Petersbargfche Gouvernement. §. Petersburg, de tweede Hoofdftad (*) der aim deloos.groote, en dagelijks meer getdrijke (+), Rus- fische heer{chapp§, is op de beidé oevers der Neva, en eenige eilandies, gebouwd, en 6 mijl lang en breed. Zij heeft eene bevolking van 250,000 zié- Jen, waaronder 27,700 uitlanders, als.18,000 Duit fchers, 2,390 Franfchen, 1500 Zweden en 900 Engelfchen. In den mond der Neva ligt er cene Zandbank, waarop flechts tusfchen de 7 en 11 voet wa- ter fiaat, naar dat de wind Oostedijk of Westelifk is. Hierom kunnen groote koopvaarders met hunne lading de stad niet dant tot op 4 mifi naderen; en de groote ootlog{chepen, die men hier bouwt, wordeh door Kameclen, dic hen ef voet ligten, over de bank oerd bank gevoerd (§)- be —(*) Moscow is, weet men, de eertfte Hoofdftad, en van tijd ‘tot tijd ook de Hofplaats. Daar alleen Worden de Keizers gekroond; en men drijft er eeneh alfernitgeftrekften Koophandel. (t) De uitvoer bijkans alom in Rusland veel groote ter z Unde, dan de invoer, verflindt dat rifk van lies Wetlede het gereede geld van Europa. (§) Ook hierin gelifke Petersburg aan Amsterdam, dat _g00. AARDRIJKSKUNDE voox De Neva vormt te Petersburg drie takken, die door natur en kunst beide met eenige kleine riviertjes vereenigd zijn. Het grootfte gedeelte yan den linker oever des voornaamften met pgranietblokken gezoomd, die eene heerlijke kadi vormen; en de twee grootfte riviertjes, de Fontanka en Moika, zijn op dezclfde wijze bekleed. Men bedient zich van het water der rivier tot alle huisfelijfk gebruik. Hert. zelve is wel geacht geworden, kolijk, buikloop en huidziekten voort te brengen ; maar ecené zorgvuldige outbinding heeft intusfthen bewegen, dat het niets bevat, waardoor zulke krankheden kunnen wor- den verwekt. Met Ostelijke winden valt de rivier vaak drie of vier voet beneden haar gewoon peil, en bij Westelijke rijst zij fomtijds tusfchen de 10 en 1g voet. Deze verheffingen van het water rigtten voor- maals veel schade aan, maar zim min nadeclig geworden, fints men de oevers der rivier opgehoogd, en gedeeltelijk op de gezegde wijze bekleed, heeft. De wijze, waarop de Neva begint te bevriezen en te ontdooijen, is opmerkenswaardig. Eerst ziet men klompen ijs drijven, als wanneer de bruggen oniniddellijk uiteen worden genomen. Gedurende . een of twee dagen drijft het ijs met den ftroom bes» medenwaarts, en vaart men in booten over de rie . vier, dat in vele opzigten het model was, waarnaar de ftad door PETER DEN GROOTEN werd aangelegd, Int Uschen bevat zij veel meer eigenlijke paleizen, ZEEVAART en KOOPHANDEL. gor vier, maar het {js houdt zoo fpocdig op van drije ven, dat men.niet zelden twee uren, nadat de ri- vier nog met booten bevaren werd, menfchen te voet daarover ziet gaan. Bij het aankomen der len- te maakt het water, dat uit de fmeltende {neuw voortkomt, her ijs in de Neva fponsachtig,, en wordt het, als het water er door zijpert, zwart van kleur. Vervolgens omtftaan er in hetzelve wak- ken; maar men blijft het overige nog fteeds betre- den, en pasfcertde rivier deels te voet en deels reeds - in booten. Ten laatfte breken de betredene paden. In kukken, en zakt het ijs in groote brokken den . stroom af. In het meer Ladoga begint het ijs niet op te breken, dan cenige dagen na dat het zulks in de rivier heeft gedaan; ener drijven daafuit gedurens de twee of drie dagen groote brokken door de Ne va, welke er veel kotte aanbrengen. Als de rivier eindelijk geheel van js bevrijd is, worden er van het fort drie kanonfchoten gedaan; en op dit fein stape de Commandant in ecene ‘gewapende boot, hijscht «de viag der stad, en yaart, door cenige andere booten gevolgd, voor de forteres, welke hij met zeven fchoten falveert, en welke dat falut met vijf {cho- ten beantwoordt. Voor dit fignaal,. mag geene boot de rivier komen opvaren; en, zoo lang zij open blijft, wordt er des morgens en des avonds en kanonfchot gedaan.. De ftraten van Petersburg zijn alle regt en Zeek wijd. Er zijn 4000 huizen van hout, of van ge- bakken fteen, gefchilderd,  verschillende talen wordt gevierd. Het.fort, dat mid-den inde stadig, bevat de Munt (*), de Ar-ehiven des rijks, en, het gene de opletendheid der feizigers nog meer aantrekt, de boot var den nan van den kleiner Grooten heer, welke te Moscow voor ALgxis, vader van peter, gebouwd werd, en den laatstgenoemden het eerfte denkbeeld vam fchepen en eene zeemagt gaf. De voornamfte uitvocr van Petersburg is ijzer, hennep, vias, touwwerk, talk, huiden, lgnolie, lijnzaad en hennepzaad, declen en ribben, leder, zeep, kaarfen, was en honig, visch, kavar, tabak, thabarber, thee, vischlijm, veders,.grof linnen, ew bont. Vier of vif honderd Engelfche fchepen © Jaden er jaarlijks 13: miljoen Puds ijzer, en 2 miljoen Puds hennep. Het verfchilfende bedrag van den hance! was fints 1742, als volgt: Miljoen Roebels. Miljoen Roebels. In 1742 bedroeg'de uitvoer a} de invoer 2 ne 7 In (*) Waar er thans, ten evolge van den voorge- melden toevloed van goud “en zilver, onnoemelijk veel geld geflagen wordt. | Ct) In dit jaar trok Engeland uit Petersburg voor 9 miljoen, en her. voerde er flechts voor 3 miljoen in. ovf te ZEEVAART x KODPHANDEL. 403 Miljoen Roebels. Miljoen Reebels. In 1778 bedroeg'de uitvoer sc} de invoer 8 85 — 3785 ae «D0 Miljoen Roebels. Miljoen Reebels. In 1778 bedroeg'de uitvoer sc} de invoer 8 85 — 3785 ae «D0 Miljoen Roebels. Miljoen Reebels. In 1778 bedroeg'de uitvoer sc} de invoer 8 85 — 3785 ae «D0 Miljoen Roebels. Miljoen Reebels. In 1778 bedroeg'de uitvoer sc} de invoer 8 85 — 3785 ae «D0 Miljoen Roebels. Miljoen Reebels. In 1778 bedroeg'de uitvoer sc} de invoer 8 85 — 3785 ae «D0 Miljoen Roebels. Miljoen Reebels. In 1778 bedroeg'de uitvoer sc} de invoer om NIBQ en 8G a 155. pee BQO) 9G ee 125 3793 ere 84 a GEC = OG eee 0 ——_ 200 , De voornaamfte invoer bcftond nog onlangs ge- meenlijk uit Engelfche katoenen voor meer dan 2 miljoen Roebels, Franfche wijnen voor 2 miljoen, verfftoffen yoor 1% miljoen, koffj voor x miljoen, droogerijen voor 1% miljoen, koffj voor x miljoen, droogerijen voor 1% miljoen. Thans wordt er daaren- tegen gnhewerkte boomivol ingevoerd; en wel in 1818 ter hocveclheid van 24600 Pud;. benevens " 16810 Pud indigo, 58790 Pud meckrap, 48440 Pud koffij, 674446 Pud fuiker, 504063 Pud ZOUty g9890 vaten haring, enz. -Er werden te Kronftade 3208 zcefchepen ingeklaard; waaronder 641 Engel fche, 120 Zweediche, en 91 Pryisfifche. , In 1810 waren er in de haven van Petersburg voor en na in Beweging, behalve een getal van 636. Grootere fchepen, uit zec aangekommen, nog cen groot aantal Kleinere, als vorom, en "andere uit bet binnenland langs de kqualen. Voorts., . 836 dusgenoemde Wodowicks., oe 4;759 geladene booten. 4005 ledigc. . 60 met pasfagicrs.. yd Ces 71 jag- 40g «=AARDRIJKSKUNDE: voor 71 jagten. 16 floepen en barken. In 1790 waren er te Petersburg 28 Engelfche _ huizen van Negotie gevestigd, 7 Duitiche, 6 Ne- derlandfche, 4 Deenfche, 4 Franfche, @ Zwitfer- {che, 2 Portugeefche, 1 Spaansch, 1- Italiaansch en-eenige Pruisfische. Alle twisten met betrekking tot den handel worden door een Bureau van Koop- handel beflecht, dat door PETER DEN GROOTEN opgeregt werd; en uit inlanders en vreemdelingen beftaat. Alle {chepen zijn verpligt, om, ter voor- koming van fimokkelarij, aan de Tolhuizen van Petersburg, of Kronstadt, te losfen en te laden. Kronftadt, de voornaamfte oplegplaats der Rus- fiche vloot, is op een klein eiland in de Golf van Petersburg Gebouwd, 4 uur beneden de flad, 4 mij van de kust van Ingermanland en 9 van de Finfche. Deszelfs ‘naam was in het Finsch Retu Jari. De Russen veranderden hem eerst in Kotloé Ostrof, of Ketel efland, en peter I ftelde hier yoor vervolgens in 1723 Kronstadt in de plaats. Het eiland is ongeveer 6 mijl lang, van eene halve mijl tot eene mijl breed, en bijkans gebeel zandig, Uitgenomen eene strook graniet, welke er midden door loopt. De stad ligt aan het Z. O. uiteinde en hecft tusfchen de 30 en 40,000 inwoners, waar onder flechts 250 vrije burgers; het overige beftaat Wit 3000 foldaten, 10,000 matrozen, en vwoorte werklieden van allerlei aard, huisbedienden, - enz. Er zijn eenige gocde gebouwen van gepleisterde tig- chelfteen, waaronder de Kazernen, cen Hospitadl voor de Marine, een ander voor de Werktieden, enz. een school ter vorming van loodfen voor de Golf en Oostzee. De vestingwerken van Kronftade beftaan aan den zeekant uit paalwerk, aan den landkant wit aarden Wallen. Er zijn drie havens (*), twee voor Oore Jogichepen, en de derde voor Koopvaarders. Voorts droogs: dokken, ter lengte van meer dan 150 vasa dem, in welke de fchepen langs ecn kanaal geraken, dat GOOr PETER DEN GROOTEN begonnen, en door Keizerin 2LISABETH in 1752 voleindigd werd. Hete zelve is 288 vadem lang, 56 voet breed, 95 voet - diep, en gehcel met graniet bekleed. Het vormt een kruis, in welks tmidden een cirkelrond vak is. Als de dokken, naar welke het leidt, vol zijn, heft men négen dagen tijds noodiz, om ze‘te onte edigen. Het water loopt daaruit door eme fluis maar een kom, waaruit het. door cene fto Comma- chine in een tweede kanaal, dat met de haven gepompt. De voormsamfte haven voor Qorlogichepen kan er 30 van linie bes watten; maar heeft geene genoegzame diepte voor dezelve. Zij wordt van bastions gedekt. De Koope vaarders haven wordt met ecn boom gefloten 9 en: (*) Eigentijk ‘flechts eenqg, welke door twee lange. heofden van graniet in drie vakken gedeeld wardt. Cc3 aw wa - yos ... AARIRIJKSKUNDE vaor’- theeft..-2n weerskanten van denzelven eenc batterij tot hare, vordediging. - 7 ¢ : Het vaarwater naar Petersburg loopt = tus{chen Kronftadt en de kust van Inge: maniand door , wordt door: ondiepten tot op $:mijl vernaauwd, en is ten meeste fluchts 4 vadem'idiep. Aan den kant van ingermaniand imt er aan-hetzelvé op ecne! zandbank een. Kasteel; -Kronffot genoemd. Het is ecn-rond grbouw , ;:met: verfelscidene ' buitenwerken aan het ynarwuter’, dif mot. so: ftukken gefchut ‘bezct zijn. Aan de .zijde. vari ‘Kronftadt -wordr. het - vaarwater a@mdt de S. Petcrs batterif met 100 ftukken sefchut yerdedigd. Het water: tuefchon Kronfladt en de Finfche. kust is flechts 5 voet diep. - .. Onmienbaum , aan den’ wat van Ingermaniland , te genover “Kronfladt, is ceri’ Keizeslijk lusthuis, op eene door kunst aangclegdc : terras, welke zich .t00 voet bover, .het -watcrpas der zee verheft. Hct beftaat vit.cenr hoofdgebouw , en twee vieugels , welke door lagea' .kolonnades: met hktzzlve .vereenigd zijn, en, even. als. heezelve, flechts: mvee verdiepingen lichben. -. Aan den Noordeliskert oever der Fiafche golf.vindt men’ Wyborg,. op.cen tchierviland, in eene witde baai, © welke genoegzaant vrij van. ondiepten “is... Men woert caldaar de voormbrenpfelen van dit gedeelté der Kusfifche ftaten vit, als koren, boter, talk, visch, traan, gezouten vicesch en viscii, timmerhout, tect ex hop. In 1793 dedrogg de uitvoer 124,838 Roe- -bels ,.,em dé. invogr Let:ooa.. :De -ftad hecit g,cad inwoners. Verder ten Westcn ligt Frederickshamn , * ZEEVAART gn KOOPHANDEL. gz. Eine haven’t envesting met geduchtet, geduchtet, en wel onderhoudene werken, die, toen het verdere Finland nog zweelsch., en Fredericksbamn gevolgelijk eine grenstände, was, met 600 man bezet plätzen te worden. De flad is klein, maar geregeld, aangelegt, en de houten huizen zijn netjes gebouwd. Ex. is eenige uitveer van deelen en talk. Lonife, welches Degerby genocmd, en Borgo, liggen aan de mons den van kleine rivieren, welke in baaijen vallen, die niet kisppen bezet zijn. Lonifa wordt doar ‘bet fort Swartzholm gedekt. Helfingfort een goede haven voor groote fchepen, ligt aan een baai, en heeft tegenover zich Sweatborg; een ficrke vesting op zeven cilandjes, vay welke Wargoe, of Wolf eiland, het yoornaamfte is, en kazernen, groote magazijnen en een afzensal, plagt te bevatten, welk alles tegen bomben gedekt was. Maar, kort nadat Zweedsch Finland. in 3803 aan Rusland werd afgeftaan, fprong. ereen der gezegde magazijnen met 100,000 pond bysr Kruid, waarop dat alles ligt, oorfpronkelijk naakte klippen waren, het en de gezogenen, en de gezogenen, werden. Offchoon de eilandjes, waarop dat alles ligt, oorfpronkelijk naakte klippen waren, het en dear, door aanvoer van aarde, tuincn en boomgsarden gevormd. Er zijn aldaat yoorts twee kommen, met daaraan palende werven, ter vertimmering van Liniefchepen en kielner vaare tuig; en men vindt er Huizen van Negotie en façon brie een bricken, welke aan Sweaborg het voorkomen vas een stad ‘bijzetten. 7 Pelting Sond, rr uur ten Oosten van Sweaborg, is van rotfen omringd, welke als een muur uit het water oprijzen, en de kom tegen allen wind beveilligen. Tot die rotfen behoore de Pelting-Scheren, en 5 uur verder ten Oosten ligt de klip Putsfagra. Eknaes is een kleine ftad, aan een baai ten Oosten van Hangoe hoofd. Er liggen in den mond der baai eenige eilanden, met flechts 7 of 8 voet waters in de kanalen, die ze vaneen fcheiden. Firilands hoofdftad, Abo, ligt aan den ingang der Bothnifthe golf, op cen fchiereiland, dat door de Aurajocki gevormd wordt, welke hier tusichen de 180 en 300 voct wijd is, en over welke er cene brugligt. Schepen, die 9 of 10 voet diep gaan, kun-nen de ftad naderen; maar, die dieper gaan, moc-ten 3 mijl ten Z. W. van de rivier, nabij Beebtholmen, ankeren, waar zij eene goede haven vinden, @i van waar honne ladingen in kleinere fchepen naar Abo gevoerd worden. De ftad is geregeld en welgebouwd. De huigen zijn van hout, uitgezonderd die der voornaamfte ambtenaren, welke van fleen zijn. De ingang der rivier wordt door het Kasteck — Abohus verdedigd, dat op eene landpunt ligt, welke aan drie zijden van zich water heeft. Het is een der oudite forteresfen van Finland, en he was een der gevangenissten van Erik XIV. Hetzelfeld kasteel diende nog lang daarna tot Staatsgevangenis, %00 wel als tot cene bewaarplaats van krijgsbchoeften. Er ZEEVAART en KOOPHANDEL. 409 Er plegten twee Compagnien Zeefoldaten in bezet- ting te liggen. Abo zelf was, toen het aan Zweden toebehoorde, eene der menigvuldige Stapelplaatfen van dat rijk, en dreef eenigen handel op de Middellandfche, zee, Frankrijk en Holland. Deszelfs uitvoer beftond in ijzer, fpijkers, koper, deelen, ribben, pek en teer, gezouten visch, huiden, bont, grof linnen, brand- hout voor Stockholm en Koppenhagen, en tegels. Men bouwt er fchepen op de koop, Er azijd 30,000 inwoners, een Aaresbisichop en eene Unie verfiteit. Van Abo Noordwaarts aan ftevenende, ontmoet men Nadendhal, Nyftad, Raumo, Biorneborg, eene der voornaamfte havens van Finland, welke dezelfde voorwerpen uitvoert, als Abo, Christianftad, en Wafa, eene gewezene Stapelftad, met 29 regthoekige en zcer breede ftraten. Er waren in 1790 aldaar 384 huizen, alle van hout; en ge-meenlijk flechts van eene verdieping. De 455 huisgezinnen, die de bevolking uitmaakten, waren. gee — houden, om 9 uitgeruste Zeelieden voor de vicotte leverene De uitvoer van Wafa beftaat in ribben, deelen, pek, teer, rogge, boter, trean en welen van robben, en talk. Men bouwt er siche pen van dennenhout op de koop. De regten, welke er in 1791 op het Tolhuis beraald werden, bes droegen 1,816 Rijksdaalders. Er zijn twee hayens, de Oude en Nicuwe genoemd, De Oude haven is moeijelijk te naderen, maar de Nieuwe. Men vindt hier eine fabriken fabriken van wollen schönen exernige locijerijen. Verder heen bevat de kust flechts eene reeks van, gp zich zelve liggeride woningen van boeren en vis . fehers, of ten hoogfte twee of drie bijeen; zij zelve is vaakt, fleenig, met Klippan en | cilandyes bene» en:-van alle plantgewas ontbloot. - Gamla, Carleby. is-cene kleine ted, met 10 rete hockige ftraten 5° die. clk 20 voer wid zim. Er wae to in 1790 aldaar. 214 huizen, en 398 huisgezine nen, of 1367 inwoners. De haven is voor fchepen, die- niet meer dan 3 voet diep gaan, genaakbaar ; maar groote fchepen kunnen ten Noorden van de- zelve te Kalajocki, ‘waar men teveens fchepen op ds kasip bouwt, Idden’ en ontladen. In 1794 bezat Garsla Carlecby 14 {chepen, gesammenlijk van 1530 ton, waarvan er 16 in buitenlandchen handel, op de: Qostzee eri elders, gebruikt werden. De uitvoer was..in hetzelfde: jaar 1800 vaten. teer, 1500 vaten pek 19 of 4 a00 douzijn deelen, 2690 pond boter, benévens eenige hoeveelheid: talk en koren..De reg- tem: Adn het Tolhuis beteald waren. 2,072 Rijksda- lers: Er zim in de stad katoendrukkerijen, tabaks- fabrikken.en eenige looijerijen. Fuschen Gamla -Carmel en: Braheftad ontmoee - sodn. wederom flechts. allecn’ flaande hujzen van boe- veri en. visfchers.. Braheftad plagt eene -Zweediche Stapelplaats.ce wezeg,:en ligt aan cene baai tusfchen twee {chicreilanden.: In 1799 had zij 124 buizen my wf cB ZEBVAART 2n-KOOPHANDEL. yt, en oo5 fhutsgezinnen. In 1794: besat-2ij 34-fche- pen, van gezamenlijkk 1054. ton; van welke er 6 in buitenlandchen handel gebruikt werden. In 1790 werd’ er 10,000 pond boter, benevens veel talk, teer,. pek, robbenvellen en bont, deelen, zalm en andere visch.uitgevoerd. In 1791 bedroegen dé regten, welke er aan het Tolhuis betaald werden, 1,095 Rijksdalers. Edoch. de haven verflijkt dager lijks meer en meer. Uleoborg is de hoofdftad van Oost - Bothnia, light aan de Uleo, heeft 16 ftraten, en had, in 1799; g,800 inwoncrs.. Het plagt cene.Sexpelftad te wer zen, welke: jaarlijks veel pek en teet, declen, bo- ter, talk, zalm, fnock en haring, uitvoerde. Zi had 4 buiten ‘slands varende {chepen. Op de eis Janden aan den ‘mond der rivier zijn er twee {cheeps- timmerwervefi, op welke er jaarliks 5 of 6 {chepen van ftapel loopen. De mede wordt ondiep, en de fchepen zijn thans.verpligt, om = mijl van de stad te ankeren, waar de lading er door ligters wordt afgchaald en aangebragt.. Nabij de stad zijn er ecnige minerale bronnen. De rivier, welke met groote fnellseid nagar beneden stroomt, heeft eene goede zalmvisicherj (*).,, Oo. yo oan -fo Ke- (*) Thans, fchrijfe men, heeft de warmte van eenige achtereenvolgende winters het gebergte, van het- welke de-Gleo a¥daale, derwi}ze van: fieeuw ontbioor, dat die riv Er genoegzeam waterloos - is, en er Jangs. Kemi, aan eene eveneens genoemde rivier, welke in het binnenfte der Bothnifche Golf uidoopr, is yoomamelijk wegens eene kerkmerkwaardig, welke . in den Griekfchen ftiji gebouwd is, en bij welke de ellendige houten hutten der gezamenlijke mwo- ners zonderling ân fimartelik affteken. Midden in de rivier ‘ligt cen klein eilandje, waar er eene jaar- figk(che zalmmarke gehouden wordt. Tomeo, dat voormaals tot West-Bothnia be- hoorde, ligt mede aan eene rivier, welker naam de ftad voert, en op een fchierciland, Swenfar ge- noémd, waarvan de rivier foms een ciland vormt. Er zim tusfchen de 6 en 700 inwoners. Eenige der baizen hebben twee verdiepingen, en zijn welck met riet gedekt, en van hout, maar gefchilderd. De Kooplieden, die hier woomachtig zim, heben er tuinen aangclegd, boomen geplant, wande-Bengen gevormd, en dus de gebreken der natur gezocht te vergoeden. De stad had voormaals eene goede haven, maar het zand, dat zich naar den binnenkant der golf ophoopt, heeft dezelve bijkans bedorven. De uitvoer beftaat er in boter, talk, gezouten visch, gezouten en gerookt rendieren-viecsch, zalm, kleine haringen, timmerhout en bont, dat de Laplanders aanbrengen; want zij bezoeken deze Stad jaarlijks eenmaal met de voort-dezelve geene koopwaren van binnen ’s lands saar de stad kunnen worden aangeyoerd. Konferenzen dan 4000 vogels, inzonderheid woudhommen, maar Stockholm. Torneo entfern zekere vermaardheid van de bee soeken van eenige Sterrekundigen, om er een graad van den Meridiaan te meten. Dit werd er in 1695 door twee Zweden, BELBERG & SPOLE, gedaan; in 1736 door MAUPERTUIS en andere Franfchen; in 1800 en 1803 op nieuw door twee Zweden, SWAMBERG CH OVERBORN. Maupertuis, die eenen winter te Torneo doorbragt, befchrijft de stad als het vreesfelijfkfte verbliif der wereld:,, De hujzen, zegt hij, zim ganzen in de fneeuw verzonken, welke fteeds vallende, of dreigende te vallen, de zon zelfs op den middag aan het gezigt beneemt. In January was de koude zoo fterk, dat er brande-wijn bevroos, en de houten wanden der huizen met groot gekraak fpleten. De straten waren gebel verlaten; want al, wie zich buiten durfde wagen, was bijkans zeker van door de vorst bevangen te worden; daar de winden van alle kanten fchenen te wanjen, en zulks metzog veel geweld, dar de schoorfenen daaronder fchenen te moeten bezwije. De strengheid van het luchtgeftel belettede echter den Franfchen wijsgeer niet van op eene nimf van Torneo te verlieven; en hij flelde in dit land van ijs eenen warmen liefdezang op ter eere van zijne Hyperborifche meesteres. AcERBI, die zich enkel im aug) OC AARDRIJKSKUNDE voor in den omer te Torneo bevond, geeft n opens die plaats een lagchender berigt: volgens hem, worde de lange winter door eene bijkans geltadige tegen woordigheid van de zon in den zomer vergoed, en de koude van Januarij door cene warmte van 88@ in Julij. De Kerk van Beneden- Tomeo, op het biland Biorkion, eene mij I van de fad, is eine plaats, welche de reizigers gemeinen ijk niet verzügen, om er tijdens den zomer-zogenen. Und midden in den nacht de zon te aanfchouwen. Om thans ook -de. eilanden: te vermelden, welke de Russische kust der Ostse nevens zich heeft, en welker kieinfte. zeffs door den Zeeman behoortte worden gekend, wenden wij ons in de ecrfte plaats naar het Noorder uiteinde der Lüfflandsche golf, en de daar liggende gefel en Dagoe. Zijn niet hoog, en beftaan vootnamelijk uit krijt-achtige rots, hardfteen, zand en kiki. Derzweiden zim gefchikt voor schapen, en men vindt er ook een klein ras van paarden. Oefel is 15 uur lang, en tuschen de 4 en 6 breed. Deszelfs Zuidpunt heet Swaverort, waarop er een licht brandt. De Noordpunt heet Palmerort. Er wordt van dit eiland eenig koren, vias en vee, uitgevoerd, Arensberg is de eenige ftad; maar er' zim eenige aanmerkelijke dorpen, inzonderbeid Hunds- wik in het N. W... Da- me eee tsi‘ ZEEVAART xs BOOPKRANDEL. gg Dagoe wordt deer Oefelfond.van QOefelfond. van QOefelfond en, en is zeer onregelmatig van’ gedaqate. De Noordpunt is Syburg Nefs., ep -vormt tweo onder- {cheidene punten, met een rif nevens elk, maat eam vak tusfchen beide, dat yan klippen zuiver is, en. eenen goeden ankergrond heeft. De Westpunt Da- gerorc heeft eene yuurbaak op zich. Rondom Da- goe en Oefelfond liggen er eenige*klee cilandjes, welke door loodfen ea visfchers bewooad worden.. Onder de menigvuldige eilenden en klippen in de Finfche golf zija de volgende wel de merkwaardigr fle, En dennen den Zeichen het miecate in acht nemen. De Bijorka eilanden, die in getale, nevens de Zuidpunt aan den ingang der golf van yore Exholm ; de klippen Elge, Afpo en Leskar, wur ten Zuiden van Frederikshamn.. De groote en kleine Vischerg Hetti, tusichen Frederikshamn en de gulf van Wypborg. Hochland, na genoeg midden in de golf, tokte lichten op zyn Noordeinde. Kokskar, waarop er ook cen jicht brande. Kalbaden rif, met zeven voet watcrs, 8 uur tea Zuiden van Borgo. Levenskar, Peni, Sommeos o! Narva, Serkor, Jaag en met boomen bezet, tiggen- ten Westen van Dolgonefs punt. Nargen voor de baai van Reve]. Nygrond, drie vadem waters, tn N. O. van Odens- Odensholm ; en dit eiland zelf,, met eene vuurbaak, ® mijl en N. W. van Spinthammar punt. 