Over den Eenhorn
Van Wulverhorst, A H Verster
OVER DEN .. E E N h 'o 0 R -N, DOOR A. H. Vers ter ran Wutverhorst. i$tet 3fbeelMngen* - --—-— «tf5S— 1 —« • — - - Er zijn weinig onderwerpen, op het gebied der dierkunde, waarover zoo veel geschreven en getwist is als over den eenhoorn, zonder dat nogthans het vraagstuk tot klaarheid is ge- bragt. Van daar, dat door eenigen dit dier, met de hydra en den basiliskus, naar het ge¬ bied der sprookjes wordt verwezen, terwijl anderen deszelfs bestaan als onbetwistbaar beschouwen. De verschillende berigten die men omtrent een viervoetig dier met eenen hoorn op het voorhoofd, in de vroegere en latere schrijvers vermeld vindt, zijn dikwerf zeer duister, we- derspreken zich meestal onderling, of zijn zoodanig verward, dat elk kritisch onderzoek ligtelijk schipbreuk lijdt; doch het is, mijns inziens, de vraag: of dit niet hoofdzakelijk ditar aan is toe te schrijven, dat men steeds getracht heeft de onderscheidene verhalen, opgaven en aanwijzingen tot een en hetzelfde dier terug te brengen, in plaats van hen onderling aan den toets eener scbifting te onderwerpen? — De vergelijking van hetgene over deze stof in som- mige schrijvers verspreid ligt, heeft mij tot he_t opperen dezer vraag en hare toestemmende beantwoording geleid; de gronden daarvan zal ik trachten in deze proeve uit een te zetten. De bronnen, die ik heb geraadpleegd, wijzen, indien ik niet dwaal, van zelve den weg om de verschillende overleveringen en berigten, die omtrent den eenhoorn bestaan, tot drie onderdeelen te herleiden, als betreffende: 1° een fabelachtig wezenj 2° den rhinoceros en 3° de eene of andere antilopensoort. Niemand, althans van eenige kennis, zal aarzelen om de sfinksen en griffoenen, met de draken en lintwormen der middeleeuwen, onder de fabelachtige monsters te rangschikken. Met het zelfde regt kan men daar onder begrijpen de eenhoornige gedrogten, wier afbeel- dingen op de bouwvallen van Persepolis, de grafsteden van Petra en elders gevonden zijn.— Onder de eersten is vooral opmerkelijk het gevecht tiisschen een aanzienlijk — welligt koninklijk — persoon met een monsterachtig dier, dat eenen hoorn aan het voorhoofd draagt en welks gedaante een zamenstel van den leeuw en den griffoen oplevert (PI. 1, fig- 1); terwijl de kop van het zelfde monster op eene der versieringen van die grafsteden wordt aangetroffen (PI. 1, fig. 2). Op deze gedenkteekenen komen tevens koppen ^van eenhoornige monsters voor, 2 die klaarblijkelijk aan den vorm van het paard ontleend zijn (PI. 1, fig. 3). — Het door Ctesias beschreven dier (1) behoort evenzeer onder de fabelachtige als de eenhoorn der middeleeuwen, waar over later. Aristoteles immers zegt van dezen schrijver, welke slecbts vijftig jaren vddr bein leefde, dat men op zijne berigten weinig staat'maken kan (2); bovendien laat zich nit het verhaal van Ctesias genoegzaam opmaken, dat hij het aan vertelsels ontleend, en slechts een hielbeen (os astragali) gezien heeft. Het is de beschrijving zelve, die hij van dat been geeft, welke dit gevoelen versterkt; hij beschrijft het, namelijk, als 1 2 3 4 5 6 7 geheel vermiljoen- kleurig en zeer zwaar. Hieruit mag men afleiden, dat dit been opzettelijk met die verfstof was gekleurd en daarvan'doortrokken; *te meerder daar men dergelijke beenderen reeds des- tijds, gelijk nog heden die der schapen bij het bikkelen, tot een spel schijnt gebruikt te hebben (3); want, dat het oorspronkelijk deze kleur en zwaarte had, is te ongerijmd. Men kan dus met grond veronderstellen, dat zij die dat been vertoonden tevens de vreemde be- sehrijving van het dier, waaraan zij het toedichtten, geleverd hebben, en dat hetgene ARrsTO- teles van den indischen ezel zegt (4), aan het verhaal van Ctesias is ontleend, vermits ook hij van het hielbeen spreekt. — Op den oryx, dien hij gelijktijdig vermeldt, zal ik later terugkomen. * Intusschen waren weinige overleveringen zoo algemeen verspreid geworden, zoo zeer in de volksverhalen ingeweven, als die van het bestaan van een eenhoornig, viervoetig dier, waar¬ aan de verbeeldingskracht, als om strijd, de meest fantastische vormen leende. Geen wonder dus, dat de ontdekking der tanden van den narwal —• Monoclon monoceros — de gelegenheid aanbood om in de ligtgelovige, aan het wonderbare gehechte middeleeuwen, zoo bij de geleerden als bij het volk, aan de sage van den eenhoorn weder nieuw leven te geven; geen wonder, dat baatzucht of andere bedoelingen, tegen betere overtuiging in (5), deze tanden voor de hoornen van den eenhoorn deden doorgaan en tot allerlei opgesmukte verhalen aanleiding vonden, om ze tegen voor dien tijd ongehoorde prijzen (6) te verkoopen. Van daar, dat men ze in de vorstelijke verzamelingen en de kerkelijke schatkamers bewaarde, gelijk in die van St. Denys, van Windsor en van St. Marie te Utrecht (7), waar die tanden, als groote zeldzaamheden, onder den naam van eenhoornen vertoond werden. — Het dient tevens vermeld te worden, dat onder deze zeldzaamheden zoogenaamde eenhoornen voorkomen die uit olifantstanden vervaardigd zijn en meestal den vorm van die des narwals nabootsen. Bovendien strekte de ontdekking dezer laatsten, den geleerden ten spoorslag tot het ophalen van alles wat omtrent den eenhoorn bekend was, en het was natuurlijk, dat toen Ctesias , voor zoo'veel zijne schriften door Photius bewaard zijn, en Aristoteles werden geraadpleegd. Het gevolg hiervan was, dat aan den gewaanden eenhoorn de gedaante van het paard of van den ezel werd toegedicht, en de heraldische eenhoorn, even als de afbeelding, die uit de middel- (1) Photius heeft ons, in zijne Bibliotheca , cod. 72, p. 91, de volgende beschrijving, door Ctesias van den in¬ dischen ezel gegeven, bewaard: u Hun lijf is wit, het hoofd rood, hnnne oogen blaauwachtig, de hoorn, die zij aan //het voorhoofd dragen, is eene el lang. Twee palmen van het hoofd af gemeten is hij wit, het middelste gedeelte // zwart, het uiteinde rood en spits.” (2) Hist, animalium , VIII, 33. (3) • Ibid. II, 7* ' (4) 1. c. (5) Het schijnt aan Albertus Magnus bekend geweest te zijn, dat de zoogenaamde -eenhoornen van een zeedier af- komstig waren; althans hij spreekt (Be animalium proprietate , lib. XXIV) van een’ visch die eenen hoorn draagt, waarmede hij de schepen doorboort. (6) Bij de inneming der fransche stad St. Bertrand door Sus. in 1588, bevond zich onder den behaalden bnit een zoogenaamde eenhoorn, die on tachtig duizend kroonen geschat werd. D’aubigne. Hlstoire miverselle. III, liv. 2, ch. 10. (7) In die kerk waren er drie voorhanden, welke tot kandelaars op het hoog-altaar gebruikt werdep en waaraan men groote waarde hechtte. Batavia sacra, II, bl. 655. 3 eeiiwen tot ons overkwam en nog op uithangborden, of op oude prenten voortleeft, is hoogst- waarschijnlijk hiervan afkomstig. Ook heeft men reeds destijds den indischen ezel met den oryx vermengd; want in een handschrift van de XIV de eeuw wordt eene randteekening in mi- niatuur gevonden, in welker versierselen een ridder is aangebragt, die met zijne Ians eenen eenhoorn doorsteekt, welke in den schoot. eener dame zijne toevlugt zoekt; zijnde de eenhoorn onder de gedaante van een paard met gespleten hoeven afgebeeld, en de hoorn dien hij draagt, kennelijk een narwalstand (Pl. 11, fig. 4). Het is hier de plaats om van eene fabel te spreken, die omtrent den eenboorn verbaald werd en waarvan het moeijelijk is den oorsprong ,op te speuren ; slechts met eenige zekerheid kan men aannemen, dat zij van grieksche afkomst, en door de arabische schrijvers overgeno- men is. El demiri (1) zegt, dat men de volgende list gebruikt om den eenhoorn te vangen: men biedt hem eene maagd of schoone jonkvrouw aan, die zich in zijn hoi nederzet, en in wier schoot hij zich nederlegt om hare melk te zuigen, waar hij zeer op belust is; hij wordt dan dronken even als van wijn; nu naderen de jagers en kunnen hem zonder moeite bemag- tigen. Isidorus (2) had vroeger bijna hetzelfde gezegd, doch hij zwijgt van het. zuigen en zegt alleen, dat de eenhoorn zijn hoofd aan den boezem der maagd nederlegt .en daarop in eenen bedwelmenden slaap geraakt. — Op deze of dergelijke wijze verhaald, vindt men dit sprookje bij sommige schrijvers terug.. Even opmerkelijk is het oudtijds gevestigde gevoelen omtrent het onfeilbare tegengif, dat de hoorn des eenhoorns opleverde. Ctesias , ter aangehaalde plaats, voegt bij zijne beschrij- ving van den indischen ezel, dat men uit die hoornen drinkkoppen vervaardigde; dat zij die er uit dronken niet konden vergeven worden en ook van vallende ziekte (3) bevrijd bleven. Aelianus (4) noemt insgelijks den hoorn van den indischen ezel of eenhoorn, onder de te- gengiften. — Het geloof aan deze kracht van den eenhoorn, is vrij algemeen verspreid geweest. Wij vinden er o. a. een staaltje van in het aanhangsel der Memoires de messire Olivier de la Marche, waarin de hofstaat van Karel den stoute wordt beschreven; daar wordt,.ter gelegenheid der pligten, die schenker en voorsnijder te vervullen hadden, her- haaldelijk gesproken van »Vespreuve de la IAcorne Men ging zelfs zoo ver, dat men aan dezen hoorn de kracht toekende van bedorven water te zuiveren en onschadelijk te maken (5). Hier valt aan niets anders te denken dan aan de tanden van den narwal, die onder dennaam van »eenhoorn”, tot in de vorige eeuw, onder de geneesmiddelen gerekend werden en in gebruik bleven. Seba, die geloof aan de krachten.van dit middel hechtte, zegt (6) dat men in de meeste apotheken slechts een stukje bewaarde, om het te kunnen vertoonen , en aan de pa- tienten schrapsel van olifantstanden toediende Ook het slakkenhuisje of kokertje van Den- taliurn entalis, »wolfstand” genoemd, uit de Middellandsche zee, werd vroeger insgelijks, onder den naam van » eenhoorn ” als geneesmiddel gebruikt (7). Onder de fabelachtige monsters, die in eenige betrekking tot den vermeenden eenhoorn staan, verdient eindelijk nog vermelding eene afbeelding voorkomende in het plaatwerk van den jongen Champollion, Monumens de VEgypte et de la Niibie, Paris 1836. — De vorm der pooten en van den staart, alsmede de vlekken op de huid, leveren eenige overeenkomst op (1) De scbrijver, die dezen bijnaam — waaronder liij bet meest bekend is — droeg, beette eigenlijk Kemaladdin Abotjbbaea Mohammed ben Issa ;. bij stierf in 1405 en beeft eene bistorie der dieren nagelaten. (2) Origimm, XII, 2. ... (3) Deze vermeende kracbt scbijnt later ook op de zoogenaamde »elandsklaauwen ” te zijn overgebragt. (4) Hist, animalium. III, 41. • (5) W. Franz, Hist, animalium , XI, 4. (6) Thesaurus , II, bl. 142. (7) Schlegee, Handleiding tot de beoefening der dierkunde, II, bl. 412. 4 met den panter; terwijl de zonderling gevormde hoorn, door zijne plaatsing op den neus , aan den rhinoceros herinnert (PL 1, fig. 5)\ . , Dat de rhinoceros het zijne ruimschoots tot de verhalen omtrent den eenhoorn heeffc bijge- dragen, is buiten twijfel.— Wanneer wij Aelianus (XVI, 20) aan den door hem beschreven eenhoorn — die, volgens hem, in het binnendeel van Indie, onder den naam van kartozonos , zoude voorkomen —• de pooten van den olifant en den staart van het zwijn zien geven, ont- staat de overtuiging, dat hij het dier zelve niet gezien heeffc, en slechts eene door vertelsels verminkte beschrijving van den rhinoceros geeft. Hoezeer Phile grootendeels Aelianus heeft nageschreven, heeffc hij echter, naar zijne gewoonte, diens verhaal wat opgesierd, zoo door het sprookje, dat de rhinoceros zijnen hoorn zoude wisselen (1), even als dit bij de hertensoorten plaats heeft, als in de beschrijving van dien hoorn, waarbij hij duidelijk het oog op den nar- walstand gehad heeffc (2). Evenzeer is ook de beschrijving die Plinius (VIII, 21) van den eenhoorn geeft, op geen ander bekend dier toepasselijk dan op den rhinoceros. De eenhoor- nige indische stieren, met ongespleten hoeven, waarvan hij eenige regels vroeger schrijfb, en de indische ezels met eenen hoorn, waarvan hij later spreekt (XI, 46), zijn hoogstwaarschijnlijk niets dan herhalingen van hetgene Ctesias en Aristoteles geschreven hebben. Het dier waarvan Garcia ab Horto , wiens werk door Clusius in het latijn is vertaald, melding maakt, is insgelijks slechts naar verhalen beschreven; doch die beschrijving levert de meeste overeenkomst met den rhinoceros op; ik zeg, de meeste, want men mag niet uit het oog verliezen, dat hij op de vertelsels van anderen afging, en hoe die verhalen altijd worden opgesierd is aan niemand, die eenige belezenheid heeft, onbekend. Het verdient opmerking, dat hier van eenen in alle rigtingen beweegbaren hoorn gesproken wordt, en wanneer men de beschrijving die Plinius (VII, 21) van zeker dier, dat hij eale noemt, geeft, met die van Garcia ab Horto vergelijkt, raakt men in verzoeking om te gelooven, dat zij gedeeltelijk aan den. eerstgemelde is ontleend.' Garcia zegt, volgens de vertaling van Clusius (3), van geloofwaardige mannen vernomen te hebben, dat tusschen de kaap de Goede Hoop en de kaap Currentes een landdier gevonden wordt, welk zich ook in de zee ophoudt en de manen en den kop van een paard heeft — zonder daarom een zeepaard te zijn — met eenen hoorn van twee handpalmen lang, die het dan regts dan links, dan opwaarts dan nederwaarts bewegen kan. Dit dier zou moedig met den olifant strijden, en zijn hoorn werd als tegengift geprezen. In den brief van Fresnel , fransch consul te Djeddah, aan de fransche akademie van weten- schappen te Parijs, voorkomende in het Journal asiatique van Maart 1844, wordt van een eenhoornig dier melding gemaakt, dat onmiskenbaar voor eenen rhinoceros moet gehouden worden. Het is opmerkelijk, dat volgens die beschrijving het dier met den hoorn heen en weder slingert, terwijl Fresnel , op een ander getuigenis afgaande, die omstandigheid onmid- delijk daarna weder in twijfel trekfi Voor het overige levert het verhaal weinig op, dat niet op den rhinoceros toepasselijk is, vooral wanneer men de hoogere plaatsing en de kleur van den hoorn aan de gewone onnaauwkeurigheid, of opsmukking van zoodanige verhalen toeschrijft en daarbij steeds in het oog houdt, dat Fresnel het dier niet gezien heeffc en ook de hoop opgeeft van het in het vervolg te zullen zien. Ik wil nog aanstippen, dat zijne pooten bij die van den olifant worden vergeleken; dat zijne huid als gepantserd , dikker dan die van den rhinoceros, beschreven wordt; dat de wijze waarop het zijnen vijand aanvalt ook volkomen met de geaardheid van dit dier strookt; in een woord, dat het mij onbegrijpelijk schijnt, (1) De animalium proprietaie. Trajecti 1730, p. 167. (2) Ibid. p. 163. (3) Von Muller, Das Einhorn, Stuttgart 1852/ p. 30. 5 wanneer Fresnel niet dadelijk tot de overtuiging komt, dat hij slechts met een opgesierd verhaal, den rhinoceros betreffende, te doen had. , ' Ofechoon eene taalkundige beschouwing en buiten mijn bereik , en buiten mijn bestek ligt, meen ik niettemin, bij de bebandeling van bet aandeel, dat de rhinoceros in het vraagstuk van den eenhoorn heeft, met een woord te rnoeten gewagen van eenige vertalingen en uitleg- gingen der H; S., . voor zoo veel bet hebreeuwsche woord reem of rern betreft, hetwelk, vol- gens bet gevoelen der meeste taalkenners, in bet algemeen »bet hooge dier” beteekent. In de Septuaginta wordt dit woord door » fiopoxiQcoi ”, in de Vulgata, voor zoo veel Numeri, Deutero,nomium en Hiob betreft, door » rhinoceros ”, en in de Psalmen en Jesaia door »unicornus” vertaald; in eene nederduitscbe overzetting, door de universiteit van Leuven in 1553 uitgegeven, komt overal » eenhoorn” voor. Luther heeft dezelfde vertaling; de Staten-bijbel insgelijks. Van der Palm »wilde stier” en »woudstier” (1). , Allioli , in zijne overzetting der Vulgata in bet hoogduitsch, 1851, heeft in de boeken van Mozes en in Hiob »Nashorn”, en in de Psalmen en Jasaia » Einhorn”; terwijl hij in de verschillende noten van »wilde Buffet” en van den i 'Oryx, eine wilde, gefd.hr,licke Ziegenart mit hohen, spitzigen Bornern”, gewag maakt. Aan het slot dezer korte uitweiding meen ik nog .te rnoeten aanmerken, dat het, volgens de nieuwste natuuronderzoekers , hoogst onwaarscbijnlijk is, dat in Palestina wilde buffels voorkwamen. Onder de beeldwerken door de Bruyn (2) op de bouwvallen van Persepolis gevonden en afge- beeld, vindt men eene soort van antilope met eenen langen , achterwaarts gekromden hoorn, waarbij bet dier door eenen daar nevens gaanden persoon wordt vastgebouden (PI. 1, fig. 6). — Aristoteles van den oryx sprekende (II, 1) zegt, dat dit dier eenen hoorn en gespleten hoeven heeft. Plinius schrijft (XI, 46) woordelijk hetzelfde. De dieren welke Barthema in dentempel te Mekka zag (3) kunnen, tenzij men de vrij duidelijke beschrijving geweld wil aandoen, niet wel tot een ander geslacht, dan dat der antilopen gebragt worden; immers de slanke, dunne pooten en de gespleten hoeven, welke hij met die der geiten vergelijkt, laten daaromtrent geenen. redelijken twijfel over. Vermits bij hier van jonge dieren spreekt, waren welligt die- gene, welke bij . later als koeijen vermeld, niets anders dan oudere individu's van dezelfde antilopensoort; ofschoon Oken overhelt om ze tot den rhinoceros te brengen (4). In de verbandelingen van het zeeuwscbe genootschap te Vlissingen, van 1792 (XV, voorb. bl. LVI), komt een omstandig verslag voor, door zekeren basterd-hottentot Slinger gegeven, omtrent een eenhoornig dier, dat door hem en zijne medgezellen werd gedood. De boogleeraar C. Mulder (5) is van gevoelen, dat dit dier tot eene antilopensoort behoorde ) doch de om- standigheid, dat de hoorn niet aan bet voorhoofdsbeen , maar all een aan de huid vastzat, zoude biertegen bezwaren kunnen opleveren en aan den rhinoceros doen denken , indien men niet steeds had opgemerkt en nog voortdurend kan opmerken, hoezeer de bescbrijvingen door leeken in de natuurkunde van het een of ander dier gegeven , bij het onderzoek niet alleen onjuist, maar meestal gebeel verkeerd worden bevonden ; de neiging tot overdreven versierin- gen — om' geen ander woord te gebruiken —, die' bij personen zoo als de bier betrokkene meestal bestaat, niet medegerekend. Bovendien was het dier door Slinger , volgens zijn eigen verhaal, reeds eenige' jaren geleden in gezelschap met andere hotttentotten geschoten; terwijl de beschrijving, die bij er later van gaf, op het volgende neerkomt. Het had wel iets van (1) In de uitbreiding en verklaring van het boek Job, uit het engelsch door J. van den Honeet, F. Hz. Am¬ sterdam 1743, bl. 50 in de noot, wordt insgelijks tot de vertaling van den grondtekst door //wilde stier” overgeheld. (2) Reizen door Persie en Indie. Amsterdam 1714. (3) Ton Muller, p. 28 en 30. , / • (4) ' Allgem . Naturgesch. VIII, p. 1189. (5) Tijdschrift voor natuurliike geschiedenis en physiologie, II, bl. 68, noot (3). De daar voorkomende belangrijke verhandeling is opzettelijk over de tanden van den narwal geschreven. 6 een paard, was lichtgrijs van kleur, doeh aan de kaken met smalle, witte streepjes. Voor den kop droeg het eenen hoorn van armslengte, die aan het voetstuk eene gelijke dikte had. Omstreeks het midden was' deze hoorn platgedrukt, doch aan den punt zeer spits; hij was niet op het voorhoofdsbeen, maar enkel in de huid vastgegroeid. De kop had overeenkomst met dien van het paard, en de hoogte van het dier was als die van een gewoon kaapsch paard. De grijze ooren waren wat grooter dan die der buff els De staart, die tamelijk lang was, had in de verte eenige overeenkomst met dien van het paard, doch hij was vleeziger en met korte haren bezet; hij eindigde in eenen ronden, witten kwast, die de grootte van eenen appel had. De hoeven waren rond gelijk paardenhoeven, doch gespleten als die der runderen. — Hit eene dergelijke beschrijving is het bezwaarlijk eenige gevolgtrekking te maken, doch de gespleten hoeven, doen hier aan eene antilopensoort denken. — Evenzeer is het moeijelijk te bepalen, tot welke soort de afbeeldingen van eenhoornige dieren, die op rotsen in de binnenlanden van de kaap de Goede Hoop gevonden zijn, betrekking hebben; te minder daar Sparmann die af beel- dingen niet zelf gezien heeft. Dezelfde onzekerheid bestaat omtrent de beeldtenis van eenen eenhoorn, die Delalande en zijn reisgenoot Verreaux aldaar op een messenheft gesneden vonden (1). — De beschrijvingen die Ruppel, volgens verhalen van anderen, van een in noor- delijk Afrika voorkomend, eenhoornig dier geeft, dat aldaar nillekma of anase genaamd wordt, stemt zoo volkomen met den antilopenvorm overeen, dat daarbij aan geenen anderen te denken valt. Hij zegt (2) het volgende over de nillekma : »De berigten, die ik van personen uit ver- »schillende standen ontving, komen alle daar in overeen, dat het dier eene rosachtige huid »heeft, de grootte van een klein paard , den slanken vorm der gazelle, en dat het mannelijke »geslacht eenen langen, regten, dunnen hoorn aan het voorhoofd draagt, welke bij het vrouwe^ »lijke ontbreekt. Eenigen voegden daarbij, dat het gespleten hoeven had, anderen, dat het »eenhoevig was. -Het bewoont de steppen die zich ten zuiden van Kordofan uitstrekken, loopt »buitengewoon snel en komt slechts toevallig tot aan de Kordofan begrenzende bergen van »Koldagi. Ik sprak zelfs drie verschillende arabieren, die het gedoode dier met eigene oogen i> gezien hadden. Een mijner slaven gaf mij , uit eigen beweging, toen hij de door den heer »Heij (3) in de woestijn van Karti geschoten antilopen zag, eene met de later ingewonnen »berigten volkomen overeenstemmende beschrijving van de nillekma. Hij had in zijn vaderland »daarvan gegeten en beschreef mij zijnen ligchaamsbouw, als die van een zeer fraai dier.”. — Bij eene andere gelegenheid ontving Ruppel van eenige arabieren berigten omtrent het aanzijn van den eenhoorn in de genoemde steppen; zij noemden het anase. Hij meldt daarvan het vol¬ gende : »De beschrijving dezer arabieren, die den eenhoorn, bij gelegenheid van eenen stroop- »togt langs de oevers van de Bacher el abiad, gezien hadden, stemt volkomen overeen met die »welke mij, in Kordofan,. Tot eene der antilopensoorten schijnt insgelijks betrekking te hebben eene oude teekening, uit Italie afkomstig, welke Bochardt in zijn Hierozoicon heeft afgebeeld en die ik heb over- genomen (PI. 11, fig. 7). De type der teekening komt mij voor de XVde eeuw aan te duiden; doch het is twijfelachtig, of zij dieren uit Afrika dan wel uit Azie voorstelt. In Perzie, zag Pieter van den Broek (5),. in 1623, eene soort van bok — antilope? — (1) Dictionn . classique d’hist. nat . IX, p. 372. (2) Atlas zur Eeise im nordlichen Africa , p. 30. (3) De reismakker van Btjppel. (4) Griffith , Animal kingdom , IV, p. 182. (5) Nederl, reizen, VIII, bl. 107.. 7 met eenen hoorn op het voorhoofd , die zoo sterk groeide, dat hij van tijd tottijd moest worden afgezaagd (1). ' Ik ga over tot een merkwaardig feit uit onzen tijd: de ontdekking van eenhoornige antilopen in Thibet, van de soort tscliiroe — Ant. .Hodgsonii, Abel —, waaromtrent het een en anderbij elkander gebragt en vrij omstandig beschreven. is , in de reisbeschrijving van den zendeling Hue (2); een werk, dat den stempel van naauwkeurige waarneming draagt en zeer lezeris- waardig is. Het gedeelte, dat over dit onderwerp handelt, kwam mij belangrijk genoeg voor om het over te nemen: ' - ’. »De eenhoorn, dien men langen tijd als een fabelachtig wezen beschouwd heeft, bestaat wer- »kelijk in Thibet. Men vindt hem dikwerf voorgesteld op de beeld- en schilderwerken der tSm- wpels van Bhudda. In de noordelijke provincien van China ziet men dit dier dikwerf afgebeeld »op de landschappen, die de herbergen versieren. De bewoners van Ataza spraken van dit dier Bzonder eenige meerdere belangstelling, even als van de overige antilopensoorten welke, in »groot aantal, in hunne gebergten voorkomen. Wij hebben het goed geluk niet gehad, gedurende »onze reis door Boven-Azie eenhoornen op te merken. Maar alles, wat men er ons van ver- »haalde, strookte slechts om de merkwaardige bijzonderheden te bevestigen, die de heer » Klaproth, over dit onderwerp, in het Journal asiatique heeffc bekend gemaakt. Wij hebben het »niet ongepast geoordeeld hier eene.belangrijke aanteekening op te nemen, welke die geleerde »orientalist, van eene veel omvattende kennis, bij eene vertaling der reis van Lou-Hoa-Tehou »gevoegd heeft: »De eenhoorn van Thibet wordt in de taal van dat land serou; in het mongoolsch here ge- »noemd. In het chineesch wordt hij tou-kio-cheou — het dier met eenen hoorn — of kio-touan — »regte hoorn — geheeten. De mongolen verwisselen dikwerf den eenhoorn met den rhinoceros,' i) welke in de mandschou-taal bodi-gourgou, en in de sanskrietsche kladga genoemd wordt, door »den laatsten insgelijks kiri te heeten. »Van den eenhoorn wordt bij de chinezen voor het eerst melding gemaakt in een hunner xwerken , dat de geschiedenis der twee eerste eeuwen van onze jaartelling behandelt. Men »vindt daar, dat het wilde paard, de mouflon en de kio-touan , dieren zijn die niet in China te »huis behooren, dat zij in Tartarije leven en dat men zich van de hoornen der laatsten bediende »om daaruit bogen te vervaardigen, welke »bogen van eenhoorn"’ genoemd worden. »De chinesche, mahomedaansche en mongoolsche historieschrijvers berigten eenparig de vol- » gende overlevering, betrekkelijk eene gebeurtenis die plaats had in 1224, toen Tchinggiskhan «zich gereed maakte om Indie aan te vallen. »Deze overweldiger van Thibet.— zoo luidt het •> mongoolsche verhaal — maakte zich gereed om in Enedkek — Indie — door te dringen. Toen »hij den berg Djadanaring besteeg, zag hij een wild dier hem te gemoet komen, van de soort »s6rou, welke slechts eenen hoorn op het hoofd draagt; dit dier knielde drie malen voor den »vorst, als ware het om hem eerbied te betuigen. Terwijl een ieder over deze gebeurtenis »verbaasd stond, riep de vorst uit: Het rijk van Indostan is, naar men verzekert, de plaats »waar de verhevene Bouddha en Boddhisatva geboren werden, even als de magtige Bodga, »>die vorsten der oudheid; wat mag het nu beduiden, dat een sprakeloos dier mij even als »een mensch begroet?” Na het uitspreken dezer woorden keerde hij naar zijn vaderland terug. »Ofschoon deze gebeurtenis fabelachtig is, bewijst zij daarom niet minder het bestaan van een «eenhoornig dier in het gebergte van Thibet. Er zijn in dat land ook plaatsen, die hunnen »naam van het groot aantal dezer dieren, die er bij troepen leven, ontleenen, gelijk de streek (2) Deze beschrijving levert wel eenige overeenkomst op met de onde afbeelding in Persepolis (PL 1, fig. 6). (3) Souvenirs d'un voyage dans la Tartarie , le Thibet et la Chine , par M. Iiuc. Tournai, J. Casterman et fils, 1850. II, p. 371. 8 »van Serou-Dziong, in het oostelijk gedeelte der provincie Khan, nabij de'grenzen van China gelegen. »Een thibetaansch handschrift, dat de majoor Latter in de gelegenheid was te bezigtigen,. »noemt den eenhoorn »de tsopo met eenen hoorn”. Een hoorn van dit dier werd naar Calcutta »gezonden; hij was vijftig centimeters lang en had er elf in den omtrek; van den wortel af »werd hij dunner, en eindigde in eenen punt. Hij was bijna regt, zwart en wederzijds een »weinig plat gedrukt; hij had vijftien ringen, welke slechts aan de eene zijde van den hoorn »verheven waren. »De heer Hodgson, engelsch resident in Nepaul, is er eindelijk in geslaagd zich eenen een- »hoorn te verschaffen en heeft het vraagstuk, omtrent het bestaan dezer soort van antilope, welke »in het zuidelijk gedeelte van Thibet tchirou genaamd wordt, buiteii twijfel gesteld.. Het is het-. »zelfde woord als se'rou, slechts anders uitgesproken, uithoofde der verschillende dialekten van »de zuidelijke en noordelijke gedeelten. , ■ »De huid en de hoorn, door den heer Hodgson naar Calcutta gezonden, zijn afkomstig van »>eenen eenhoorn, welke in de diergaarde van den radjah van Nepaul is gestorven. Hij was »aan dezen vorst geschonken door den lama van Digourtchi, die er veel werk van maakte. »De lieden, die het dier in Nepaul bragten, deelden den heer Hodgson mede, dat de tchirou zich »bij voorkeur ophield in de schoone vallei of vlakte van Tingri, welke door de Arroun besproeid »wordt, en in het zuidelijk gedeelte der thibethaansche provincie Tsang is gelegen. Om zich van »Nepaul naar deze vallei te begeven, trekt men door de bergengte van Kouti of Nialam. De »nepaulers noemen de vallei van de Arroun Tingri Meidam, van de stad Tingri, die op de linker-■ "zijde van die rivier ligt; zij is vol van zoutlagen, rondom welke zich de tchirous in troepen' »verzamelen. Men beschrijft deze dieren als bijzonder schuw, wanneer zij in den wilden staat »zijn; zij laten zich door niemand naderen en vlugten bij het minste gerucht.. Wanneer men- »hen aanvalt, bieden zij moedig wederstand. Het mannelijk en het vrouwelijk geslacht heb- »ben hetzelfde uiterlijk. * »De vormen van den tchirou zijn bevallig, even als die van alle antilopen; hij heeft dezelfde »onvergelijkelijke oogen, als alle de dieren van dat geslacht.' Zijne kleur is rosachtig, gelijk »die van het kalf der herten, op het bovenlijf, van onderen wit Zijne onderscheidende kentee- »kens zijn: vooreerst, een zwarte, lange en spitse hoorn, met drie weinig merkbare bogten ; »en met kringvormige ringen aan het benedeneinde; deze ringen zijn meer verheven aan het »voorste, dan aan het achterste gedeelte van den hoorn; voorts, twee haarbpsjes voortkomende i »uit den buitenrand van elk neusgat; vele borstelharen. omgeven den neus en den mond, en »geven aan den kop van het dier eenen lompen vorm. Het haar van den tchirou is stug en »schijnt hoi, even als dat van alle dieren, welke ten noorden van den Himalaya voorkomen, »die de heer Hodgson in de gelegenheid is geweest te onderzoeken. Dit haar is omstreeks vijf "centimeters lang; het is zoo digt, dat het voor het gevoel eene soort van vaste massa schijnt.; »Onder het haar is de huid van den tchirou met een zeer fijn en zacht dons bedekt, even als »die van alle viervoetige dieren, die de hooge streken van het Himalaya-gebergte bewonen.” (1) Ofschoon van hetgene in dit berigt voorkomt ook elders het een en ander vermeld wordt, meende ik de aandacht daarop meer bepaald te moeten vestigen, vermits wij er het bewijs in vinden, dat in Thibet, zoo al geene bestendige eenhoornige varieteit der tschiroe, althans zeer vele individus dezer soort gevonden worden, aan welke een der beide hoornen doorgaans ont- - breekt, of dat — en dit is waarschijnlijk — een hoorn dikwerf wordt afgestoten. ■ ' Yelen hebben gemeend in de afbeeldingen, die op egyptische gedenkteekenen voorkomen, het stellig bewijs van het bestaan van eenhoornige antilopen, als afzonderlijke diersoort, te vinden; j mijns inziens, is deze meening geheel ongegrond. Immers, wanneer wij eene zoodanige afbeel- (1) In ’sRijks museum van natuurlijke histone te Leijden, bevindt zich een fraai exemplaar van Ant. Hodg&onii dat, even als in den regel alle antilopen, twee hoornen heeft. ■ ' ' # 9 ding beschouwen (PI. 1, fig. 8), valt al dadelijk in het oog, dat zij wel is waar slechts eenen hoorn, maar tevens ook slechts een oor vertoont. Deze laatste omstandigheid zoude welligt het bewijs kunnen opleveren, dat de figuur zoo streng in profit geteekend is, dat even als de eene hoorn den anderen, zoo ook het eene oor het andere bedekt; indien niet op die zelfde gedenkteekenen vele afbeeldingen van antilopen met twee hoornen en een oor (PI. 1, fig. 9) en ook, hoewel hoogst- zeldzaam in profil, met twee hoornen en met twee ooren (PI. 1, fig. 10) voorkwamen. Afbeeldingen die twee ooren bij eenen hoorn vertoonen, zijn in het aangehaald werk van Chmapollion , dat ik raadpleegde, niet voorhanden; terwijl de honden en soortgelijke dieren , dan eens met een, dan eens met twee ooren zijn voorgesteld. — Geheel anders is het met de afbeelding op de rumen van Persepolis (PI. 1, fig. 6) gelegen, waar, bij eenen hoorn op het voprhoofd, duidelijk twee ooren zigtbaar zijn. In 1852 heeft von Muller het hierboven aangehaald werk over den eenhoorn in het licht gegeven, hetwelk en om zijnen inhoud, en vooral om zijne strekking allezins opmerking ver- dient. — De geleerde schrijver, die er vele der hier opgeteekende feiten in aanhaalt, heeft zich hoofdzakelijk in eene taalkundige beschouwing over de beteekenis van het hebreeuwsche woord reem of rem verdiept; geene der oudste talen blijffc onaangeroerd, en het eerste gedeelteisr.uim- schoots met. hebreeuwsche, chaldeeuwsche, syrische, arabische en ethyophische schrijfteekens op- geluisterd De verschillende lezingen der betrekkelijke plaatsen in het O. T. worden in die ta¬ len wedergegeven, om er de slotsom uit te trekken, dat het woord reem een vlug, sterk, ge- hoorfid , wild, gevaarlijk , aan het rundergeslacht verwant dier beteekent; terwijl vervolgens, mede op grond' der vertaling door »,uow«(;cov”, in de Septuaginta, wordt uitgemaakt, dat dit dier slechts eenen hoorn droeg. De strekking van dit geschrift is onmiskenbaar: dlles wat over den eenhoorn overgeleverd, verhaald en geschreven is, moet tot eene eenige diersoort, het reem der H.S., herleid worden., Hoe de schrijver daarbij te werk gaat en hoe .dikwerf het een en ander,-naar dien verpligten vorm, moet worden verkneed, zal bij de lezing genoegzaam in het oog vallen; indien niet reeds de opdragt aan den koning van Pruissen, die naar men zegt veel belang in het .vraagstuk van den eenhoorn stelde, de bedoeling om tot eene regtzinnige oplossing te geralcen , moest doen vooronderstellen. , ' Het slot laat zich niet wel zonder bevreemding lezen, en strekt tevens tot een staaltje der manier waarop VON Muller argumenteert. — Die geleerde zag, in de Ambraser verzameling (1) P. Gillius, die in de XYIde eeuw zijn werk Be vi et natura animalium schreef, spreelct reeds van dezen der- den hoorn. Buffon , Hist vat, Amsterdam 1770, XIII, p. 12. — Dit werk van Giliius is hoogstzeldzaam en noch in de koninklijke bibliotheek, noch in die der Leijdsche akademie voorhanden, 1 10 te Weenen, drie hoornen, welke in den catalogus, als »twee kromme en een regte hoorn van rhinocerossen” vermeld waren. Hij beschrijft den laatsten, die bijzonder zijne aandacht vestig- de, op de volgende wijze: »De hoorn is geheel regt, ruim twee voeten langj aan het grond- »stuk omstreeks vier duimen dik. Zijne kleur, die door den tijd schijnt verbleekt te zijn, is »bruin, donkerder aan het voetstuk, aan de punt sterk in het rood overgaande. De zamen- »stelling heeft eenige overeenkomst met die van den hoorn des rhinoceros, waarvan hij zich »evenwel daardoor onderscheidt, dat hij vroeger eene beenderpit bevatte, die zich nietmeerin »de nuJedige holte bevindt. De hoorn is boven het voetstuk afgezaagd, zoodat men niet met zeker- »heid zeggen kan, hoedanig hij op den kop bevestigd was.” Hij voegt er eene noot bij, waar- in hij den lezer verzoekt, bij deze beschrijving niet uit het oog te verliezen, dat hij dezen hoorn slechts door de ruiten eener glazenkast kon beschouwen en het hem niet vergund werd (?!) het voorwerp in de hand te nemen. Desniettegenstaande maakt hij evenwel de gevolgtrekking: dat deze hoorn tot den eenhoorn en tot geen ander dier behoort. Hoe hij verder, uit de enkele beschouwing van dezen, aan het grondstuk afgezaagden hoorn, de wijze waarop hij op het voorhoofd geplaatst, en beweegbaar was als een stellig feit beslist, moet, mijns inziens, de verwondering in hooge mate opwekken. Van de omstandigheid, waardoor zich bij hem de overtuiging van het bestaan van een een- hoornig dier, met eenen beweegbaren hoorn, had gevestigd, geeft hij — bladz. 55 en volg. — een verhaal, dat ik gemeend heb te moeten overnemen. »Gedurende mijn verblijf in Kordofan stond ik, te Melpess, in betrekking itotiemand, die mij »onderscheidene dieren voor mijne verzameling beloofde en ook gedeeltelijk leverde. Hij heette bFak-Achmet, zijn stand was schriftgeleerde en bedelmonnik; hij, die veel in zijn land had i> rondgereisd, kende de levenswijze en geaardheid van vele dieren. Eenmaal vroeg hij mij : »of ik niet een anasa hebben wilde ? Op mijne vraag: welk dier dit was ? gaf hij mij de vol- »gende beschrijving, welke mij het hart van verrassing deed kloppen ; doch de voorzigtigheid » gebood, mijne aandoening te verbergen; want een arabier laat ligtelijk aan zijne verbeeldings- skracht den vrijen teugel , zoodra hij bemerkt, dat zijn verhaal groote belangstelling opwekt. ‘ »De anasa — dus ving hij aan — is zoo groot als een ezel, heeft een dik, groot lijf en dunne »poo ten, grof haar, gelijk aan dat van een varken, en eenen dergelijken staart. Op het voor- »hoofd heeft hij eenen langen hoorn — hierbij wees hij de lengte, van de toppen der vingers »tot aan de borst, — dien hij, wamieer hij in het veld rondloopt, laat hangen; doch zoodra hij »getergd wordt, of zich boos maakt, rigt hij den hoorn op. Alsdan is dit dier te vreezen en »gevaarlijk. — Waar is de anasa ? vroeg ik. — Ginds, antwoordde hij, naar het zuidwestenwij- »zende en de namen van eenige, die landstreek bewonende, stammen opnoemende.—Wie heeft »u gezegd, dat het daar voorkomt? vroeg ik verder. — 0, ik heb het zelf gezien, levend in de »steppe en dood toen het de zwarten bragten, om het te eten en van zijne huid schilden tema- »ken. — Gij zijt een leugenaar, — viel ik in — gij hebt het stellig niet gezien; ongetwijfeld »heeft een ander u de zaak verhaald en nu houdt gij vol, het dier gezien te hebben ! — Nube- »gon hij het, bij zijnen, mijnen en des profeten baard te bevestigen en te bezweren; ik lagchte »en weigerde hem geloof te schenken. Toen legde hij den duursten eed der Moslim af; hij »zwoer, zijne vrouwen niet weder te zullen zien, wanneer zijn verhaal onwaarachtig was; enik »alle omstandigheden wikkende, zag mij genoodzaakt mijnen twijfel gedeeltelijk* op te geven. »Eensklaps viel mij in, dat Fak-Achmet welligt met zijn dier den rhinoceros kon bedoelen, en »ik riep uit: ik ken uwen anasa ; hij komt aan den Bacher el-abiad voor en men noemt hem »ook fertit! — O, neen! — hernam hij — de fertit is geheel iets anders; 4 zie de finjalm (koffij- b kop) die gij in de hand houdt, die is uit den hoorn van den fertit , niet met dien van den anasa »te verwisselen. — Het kleine, turksche kopje, waarin men mij zoo even de koffij gebragt had, »was werkelijk uit rhinoceroshoorn vervaardigd; een voorwerp van weelde, dat men dikwerfbij 11 »rijke turken vindt, vermits zij gelooven, dat men in zoodanig kopje de koffij niet vergiffcigen »kan, dewijl kiij in dat geval onmiddellijk begint op te bruisen. • Geruimen tijd na het ontvangen dezer mededeeling, trof ik, in een ander gedeelte van »Kordofan, eenen slavenhandelaar aan, die zoo even van eene reis in de meer zuidelijk ge- »legen streken terug kwam, en buiten alle betrekking tot mijnen eersten berigtgever stond. »Hij heette Hadj-edriss , bezat een vlug begrip, en kon mij op vele v,ragen behoorlijk ant- » woorden. Zonder eenige aanleiding kwam hij, in den loop des onderhouds, van een dier »te spreken, dat hij insgelijks anasa noemde en mij op de zelfde wijze beschreef, als het »vroeger Fak-Achmet gedaan had. Hij verhaalde, dat hij en zijne medgezellen, kortelings »geleden, met een transport slaven uit het zuiden komende, een anasa gedood en opgegeten »had den. Het vleesch was zeer goed en smakelijk. ” Alles wat door mij is aangehaald en kortelijk toegelicht zal, mijns inziens, voldoende zijn om de stalling te bevestigen, dat wij bij de verschillende verhalen omtrent den eenhoorn, 6f aan.eene oude overlevering omtrent een fabelachtig monster, <5f aan den rhinoceros, 6f aan de eene of andere antilopensoort moeten denken; terwijl welligt die oude overlevering niet zonder invloed op de vertaling van den grondtekst, in de Septuaginta, is geweest, waardoor de eenhoorn in het oog van velen eene geheiligde authenticiteit heeffc verkregen. Daarom moest de ontdekking der narwalstanden, gedurende de middeleeuwen en later, eene hoofdrol spelen in het doen herleven en opsieren van alles, wat omtrent den eenhoorn in de oude schrijvers en in de volksoverleveringen was bewaard gebleven. Ieder reiziger nam gretig alles op wat hem over dit onderwerp ter oore kwam, of daarop slechts eenige betrekking had, en sierde dit op naar den fantastischen vorm, die 6f meestal geheel uit de lucht gegrepen, 6f naar de gedaante van het paard, met eenen narwalstand gewapend, was zamengesteld, en dikwerf trad ook de rhinoceros, ten gevolge van een opgesmukt verhaal, als de vermeende eenhoorn op. ' Wanneer wij echter de aanteekeningen der latere reizigers tot een geheel brengen, blijft er een feit over, dat moeijelijk valt te ontkennen, het bestaan, welligt, eener bestendige varie- teit, of althans het veelvuldig voorkomen van toevallig verminkte, eenhoornige individu’s van den tschiroe — Ant., Hodgsonii (1) — in Thibet, hetwelk waarschijnlijk daardoor ontstaat, Sat hunne hoornen, uithoofde hunner lengte en geringe ,dikte, zeer dikwerf aan breken en afstoten onderhevig zijn, vooral wanneer men de kracht dezer dieren en den moed waarmede zij elkander aanvallen in aanmerking neemt (2). Deze bij den tschiroe dikwijls voorkomende omstandigheid, heeft ongetwijfeld tot het van ouds verbreid gevoelen, dat de eenhoorn in Midden-Azie bestaat, aanleiding gegeven; even als dezelfde oorzaken bij den oryx (3), tot de vestiging van een dergelijk volksgeloof in Afrika, kunnen geleid hebben. (£) Hamilton Smith, in het aangehaalde werk van Griffith , IV, p. 198. (3) Hat ook bij den oryx individu’s met een, en soms met meer dan twee hoornen voorkomen, blijkt uit Pallas S pecil. Zool. fasc. XII, p. 61, en uit Aelianus, de natura anim. XV, 14. (4) Naauwkeurige verzameling der gedenkwaardigste zee- en landreizen. Leiden, 1707, XXVII, p. 19. 12 duidelijk genoeg, dat hij niet midden op het voorhoofd, maar op het regter voorhoofdsbeen bevestigd was (1). Vermits, eindelijk, noch SparmAnn, noch Fresnel, noch Ruppex, noch Hue, noch yon Muller de door hen vermelde eenhoornige dieren zelf hebben gezien, maar slechts vertelsels van anderen, die geene natuurkundigen waren, op goed geloof aangenomen en geboekt hebben, blijffc, mijns inziens, de ontdekking van den eenhoorn, als zelfstandige diersoort, — zonder de mogelijkheid van zijn bestaan te willen betwisten — nog steeds voor de toekomst bewaard. (1) Hamilton Smith, in Let aaDgehaalde werk van Geifpith, IV, p. 199. VERSTIR.EEMOORW PL.I. "Ste en dr r.TM'K Tr ajp. 