Maritime geography and statistics ..
Tuckey, James Hingston, 1776-1816
Te regt werd door eenen algemeinen geachten Schrijes ver â*- onlarivs ‘namgemerkt » dati'de ‘Aardrijkskundi- ge dé door hem- behandelde voerwerpen niet vit het ‘pezigtpunt-van*eary'of ‘ander bijzondér fand behoort- de~te- be(chouwerr, '-maar als boven ‘den aardbol te zweven ; en ;‘terwijl-deze onder -hem voortwentclde ; wan elle deel van den “Ocegan ‘een naam: te geven', . “welke door dé- gezamenlijke: bewoners der aarde even evoegclik kon worden aangenomen. Wij uemen in ‘het volgende de benamingen, -welke die {chrijver voorftelt, veelal over, doch meenen in cenige bij- zonderhéderr daarvan te mocten afwiken, en aah eertige aanmerkelijke deelen van den Ovtaan, welke ‘hi zonder namen gelaten heeft,deze naar ons beste ‘inzicn te mogen geven. --Laten’ wij ‘ons oog over ecne Wereldkaatt uit- “weiden, en vangeh’ wij hierbij  de Noordpool omrinst, en Het oude en nieuwe vaste land aan den Noordkant befpoclt. Zij is -binnen den Poolkring -bepaald; maar Bafins baai ».ogk binnen dicn, kring gelegen, (*} Freories, it deszelfe lnitbg tot de Ontdek- hingsreis ¥dm MARCHAND. “ INLEIDING 149 doch aan den Noordkant van vast landomringd (*), behoort niet tot haar. De eenige tk, dien 23} vent zich fpreidt, is de Ptre eee, welke voegelizker de Laplandfehe heeten zou.. De groote waterkom, die Europa en Afrike van Amerika fcheidt, en den naam van Jtlantif/chen Oceaan voert, begint aan ‘derr Noo Poolkring; en wordt ten Zuiden door cene van de Kasp de Gocde hoop en Kaap Hoorn getrokkene linie be- peald. Het deel ten Noorden van den Kreefts Keer. Kring, en dat ten Zuiden van den Steenboks Keer- kring, laten zich, door de namen van Noorder en en Zuider Atlantifchen Occan, wan het tu fchen beiden begrepene gedeelte onderfcheiden. Dit gedeelte kan Evennachilijns Atlantifche Occan genoemd worden. De takken van den Noorder Atlantifche Occan genoemd worden. | De takken van den Noorder Atlantifche Occan genoemd worden. | De takken van den Noorder Atlantifche Occan genoemd worden. | Dit heeft de anders vruchtelooze Ontdekingsy reis naar de Noordpool ons genoegzaam even overtulgend geleerd, als zij het voorheen betwijfelde sanzijq van Baffins basi zelve bewezen heeft. Cf) Dezen uit Vriestand gefprotenen naam hebben de Franfche en Engeifche Kaartenmskers, enz. overge Britnie, van -60° tot aan de Loofden; III. de Postzce, welke door. het Schagerrak en het Kat 36 INL EIDING. Britnie, van -60° tot aan de Loofden; III. de Postzce, welke door. het Schagerrak en het Kat 36 INL EIDING. Britnie, van -60° tot aan de Loofden; III. de Postzce, welke door. het Schagerrak en het Kat 36 INL EIDING. Britnie, van -60° tot aan de Loofden; III. de Postzce, welke door. het Schagerrak en het Kat 36 INL EIDING. Britnie, van -60° tot aan de Loofden; III. de Postzce, welke door. het Schagerrak en het Kat 36 INL EIDING. Britnie, van -60° tot aan de Loofden; III. de Postzce, welke door. het Schagerrak en het Kat 36 INL EIDING. Britnie, van -60° tot aan de Loofden; III. de Postzce, welke door. het seget ().van'de Noordsee afgetcheiden words IV. het Xanaal tuschen Engeland en Frankrijk: > ea Zuiden, der Hoofden; V. het ler/che Kengal, tuefchen Groot -Brittanje en lerland, fomtifds de Terfche zeg genaamd; “VI. de dus genoemde Bagi yan ‘Biscaye,,welke van de Biscayfche kust ficchts, 20, -en-van de Franfche 120, uren gaans belpoes ends, met meer regt de Baas, of Golf, of Bogs yan Frankrijk wordt genoemd; VII. de Middel- land{che zee, met hare aanhoorigheden. Aan den kant van het nieuwe vaste Jand, preidt de Noorder Ailantifehe Ocean, door het gene genegen =S¢ragt Davis noemt, cen.tak in de dus genomen. Hudfons en Bafins baaten. Straat Da-yis, tusfchen Kaap. Charles op: Labrador en Kaap. Vaar- genomen. Ondifds yoerde de Noordzee den naath van de Duitche zee. Die ‘van Britfehe golf wordt doot FLEURIEU voorgelteld; maar deze tak van den Ocean schrift ons meer van eene Binnenzee, dan vah eene Gef'y te. hebben, en zou dos Britiche zeckonbepaald. Men schijat ons het Schagerrak cot de tuimte tusfchen de Zuidkust van Noorwegen en de Noordwestkust van Jutland, die na genoeg N. O. en Z.W. Joopt, te kunpen bepalen, en het Kaftegat tot die tusfchen de Ostkust van Jutland, en de na gcnoecg Zuid en Noord firekkende Kust van Zweden. INL ELDIN G. 17 Vaarwel, op Groenland aanvangende, zou mis fchien met meer regt Zee yan Labrador grocemd wor den. De Zee yachts stlantifche occaan 'eek aan de Amerikaanfche zijde de Golf ven Mesico, en de Westindifehe of Karaibifeche see, of Zas Ber Antilles, tot takken; aan de Afrikeanfche de Bogt, of Golf van Guinea, welke wij van Kaap Palmas tot aan Kaap Negro uitftrekken; offchoon fommigen dit flechts tot aan Kasp Lopez doen, ea het vak tusichen de beide laatstgenoemde Kapen als Golf van Congo ondericheiden. Uit den Atlentifchen echten de Kaap de Goede Hoop henen ftevenende, geraakt men in den Indifchen oceaan (*), welke zich ten Zuiden door eene van de gezegde Kaap tot aan de Zuid- Westpunt van Nieuw Holland, of Leuwinne Kaap, getrokkene linie tat afperken, en aan andere kanten door de Ostkust van Afrika en Arabie, de Perzi-fche en Indifche Zeekusten, en de Westkust van Nieuw Holland, ingefloten wordt. Take (*) Anders ook Indifche see, bi rizuniev, ter etn. gehaalder plaatfe, Groote golf van Indie,en bi de Ouden Roode see, genoemd; of ilever, tegelijk.zct dee ganfchen Indifchen oceaan, onder dezen laatihen mam begrepens dat inzonderheid door den geleerden ae LAND in eene opzettelijke Désferr. bewezen fs, x8 FN BLATN.G . ‘Tekken. van den. Inifehen, ecaean aint 1b Kagaol. yan Molambigue, of. Madagasker. | tusfchen dit ciland en het vaste land; IL. de Grqote golf xan Arabic (*).°  ARMS gh ELRU- RIEU POEM haat. Colf v: van ‘Sinde, es 6 BE By: ‘BLEURIBO de Arebifene wares onde vel ar We eel ties a “Op de onde. ‘HgHlandtehe kaon beep. 2if de Zee van Linchidol, dat eene verbastering is van het “Ja- IN. LE 1-Di1-N-Gi $9 'Ten Gosten van den ndifchen eceaaa, et bine “pen ‘de Kerkringen, liggen er cenige zee8m tusfchen den. Grooten Aziatifchen: Archipel beflown. Dese behooren wel het natuurlijiffte tor den: groewn Oce- gen ten Ooswn van haer, door. welken zij kiearbil< kelijk gevormd zlins; maar, daar men 2¢ {teeds on- der de onbepaside benaming van Indifehe secéa begrepen heeft, willen wij ze hier vermeldan, om alle onnoodige afwijking van de gewone begrippest fe vermijden. Die zetin zijn: I de Chines/che, welke wel flechts cen klein gedeelte van de Chines fehe kust befpocit, maar echter den vermelden nasal behonden moet, daar de “ Zur deutschen door de Aardrikskune digen en Zeelieden van alle: natién ‘angenomen ié geworden; If het Xanaatk van Borneo, tuschen dit eiland en Sumatra; If een tak van den Ocezan, welke langs het gezcgde Kanaal met de Chincefche zee getneenfchap heeft, en door Bernco, - Cdlebes en de Molukfche eflanden,: ean den Noordkent, door de Sundafche dilatiden ten Zuiden, cn door ; Soh, “4 Nieuw Javesofphe- Loost.Kidor, of Zyidser, welken -nepe wen haat op Java gaf, om dat zij ten Zuiden van dig - Qlland Jag., Frevaizu wil haar den naam ven Zee van Nieuw Guinee gegeven hebben ; maar, dear zij fleches , het N. W. aolteinde van dic elland befpoelr, en daarene tegen langs de gcheele Noordkust van Nieuw Holland ldopr’, fchiffht het laarstgenoemde land meer dan‘Nieuw Guinee bevoegd, om den naam aan dle zee te geven. Ba 29 I:INL EI.DIN Gi Niatw .Guinee ten Oosten, afgefloten wordgt.-. Aare dezen tak y-.dien de Zeelieden gewoonlijk in de Zse< © en van, Fava, Celebes en de Moluk{che cilanden, verdeclen y -geven wij den gemeenfchappelijken naaux wan Sundafche ‘sce. Dezelve heeft langs de Straae yan Médkasfer, welke wij, daar zij Borneo van Celebes. {cheidt, liever het Kangal van Celebes noemen, gemeenfchap met wederom een anderers tak , die het eciland Palawan ten N. W. de Philip= pijnfche eilanden ten Noorden, en de Noordkust van Celebes ten Zuiden, van zich heeft.. Deze tak des QOceaans beftaat uit twee kommen, door eene keten van kicine. eilanden vaneen gefcheiden, Wwelke zich van het Westeinde van Mindanao tot aan het N. QO. einde van Borneo, uitfttekken , en _ de Soole Archipel genoemd worden. Hierom heeft men aan die gezamenlijke kommen den naam van Sooloo sce gegevens; en er is weinig reden, om daarvoor een anderen in de plaats te ftellen (*). Een derde vak van -den. gezamenlijken Oceaan, vindt ‘men ten Oosten der vermelde eilanden en zeeén, Hetzelve fcheidt Azia en Nieuw - Holland van Anterika ,en voert, z00.als reeds is‘opgemerkt , de namen van S¥élen oceaan en Zuidzee.* De- zen laatften ontving die afdeeling des Oceaans (*) Freuriey heeft dien van PAilippijnen ‘sce v00re getteld ; maar wif geven dezen aan een tek des dasge- noemden Ssilien oceaans. INLEI DING. et Ackglifk wan lichen, die, op het gebergte van Darién ftaande, het gene zij van haar zagen tegen over de Westindifche zee, welke zij toen tn Noorden van zich hadden; gelegen vonden. Den mam van Stillen oceaan, die ten algemeenen naam voor haar even ondienftig is, heeft zij ongetwijfeld van spaanfche Zeelieden te danken, die, fangs de kust van Mexico en Peru zeilende, er flechts de zachte koeltes en het {Choone weder van tuschen de Keerkringen ontwaarden, en daarom aan de ganfche zee, waarvan zij ecn deel bevoee | rn, den naam van £/ mer pacifico verichaften. Die van Grooten oceaan, welke tot geen bijzon- der deel van den aardbol betrekkelijk is, schine ons voor dit onmetelijke pekelveld allergefchiktst. Hetzelve laat zich gevoegelijk in drie groote declen fcheiden, als I de Noorder Grooten oceaan, tus fchen denn Noorder Pool- en Keerkring; II de Evyennachtlijns Groot oceaan, tus{chen de Keerkringen gelegen, en door ons korthcidshalve Seilie oceaan te noemen; Il de Groote Zuidece, van den Zuider Keerkring tot aan eene tusfchen de Zuidkaap van Van Diemens land en Kaasp Hoom getrokkene regte linie. De Noorder Groote oceaan heeft eenige takeken, van welke de eerfte, aan den Noordkant gee legen, en tusfchen het N. O. uiteinde van Azia, bet N. -W. uiteinde van Amerika, en de Aleutikche eilanden, begrepen is. Hiervoor heeft men met het grootfte regt den naam van Behrings. Kom, van den Zeeman, die dit water het.terfle bevoer, willen onleenen. Ten N. W. vyormt deze Oceaan, in de kust van Azie, de. Goif vars Angdyr, en ten Z. O., in de Kust van Amexika, de groote Bristolbaai van.coox. De kust van Azie Zuidwaarts aan volgende, treffen wij, tus frhen Kamfchatka en Formofa, eene reeks van Binenzeetn aane —— De eerfte, door Kamfchatke ten Oosten, en Rusfisch Tartarije, of Siberie, tem Westen en WNoorden, ingefloten, wordt door de Rusfen met den naam van Zee van Ochetsk beftempeld (*), en door de, Tongutfche Tartaren, gie aan dit water wonen, met dien van 2ce vem Lama. Sommige Aardrijkskundige werken gever an dit water den naam van, Zee yan Kamfchathka. Wij veroorloven ons, vaor te ftellen, dat men heeft Zee van Tertarije nocme, en den naam van Golf van Ochotsk aan deszelfs Westelijk uit-einde geve. De tweede Binnenzee der gazegde keten heeft Chineesch Tartarije tea Westen, het iland Sagalin ten Noorden, en de Japanf Che eilan- den ten Oosten en Zuiden. Men heeft daarnan en allezins vecgelijken naam van, Fepanfche see geseven (+). De Straat vap Corea, tugfchen dit net. mes. $chier- (*) Near een ellendig ymaar echter viet onvermasrd, Rusfisch fladje, aan'eene événeens genoemde ‘rivier, welke in deze Binnenzee ultioopt. ; (4) Flévrizu wil de beide laatstgenoemde Bino- nen- INL E-IDING Cabevilend et dé Japetifehe cllehdin, verichaft hacr aan den Ztidkafit. gmitenRAp met ethe derde Bin-: mentee, Welke ten Nédrden en Westch van zich: Corea @n China heeft, en ten Odsten en Zuiden de Lieu-Kieu elanden, ext méer andére Chineelftie, die tusfehed dé Japaniche ent Forthofa cene keten: vorinen, ff Yoere det hadin vin Zee van Corea. De Golf, während der Bare Noordtiiie tudichen Corea, ohne vor dem Chinezer; near à flijivlieid van Ratt Water, Hoang-Hai (*) genoehid, tear schiffen ons voegeMRer de Golf var Corea te stititn heeteh. | De LEvennachtiiins Groote, of SARS, ocedan’ fpreidt ceniige fakken tusfchen dé nrenigviifdige ke- téns var éllafiden, die zich van Formhofen ttn N.’ W. tot atn Nieuw Cakdonie ten Z. O. uitfitck- ken.” Aan al dezelve Kebben wi} nog hamen te geven. I. De ruimte tusithen Formof&a en de Phi- lipen. den onder den wiom van Zee van Tuartartje Dbegrepen, en fiechts in Woorselijke en Eaidetijks 200: van dien nsem onderfcheiden hebben. De beneming, welke wif voorftellen, schifne minder eanleiding toe verwarring te zuilen geven. Of dé Geile see, in texenoverttdiing van de Blasuwe z0¢, 200 sls de Zee ven Corea, tuefchen de Zuidkase des schreilands en Formofa, om de meere dere helderheid van haar water, do os de Chine-zen genoemd words, — Happeifen eilanden ten Westen, de Maridnen kettens ten Gosten, en de Pelew eilanden ten Zuiden, voere dien van Philippijnen zee. IL. De ruimte tuschen de keten der Nieuwe Philippimen, of Karolijneni, van welke de Pelew eilanden her Wes- telijkfte uiteinde vormen, ten Noorden, Lord Mul- grave’s eilandenreeks ten Gosten, en Nieuw Gui- nee en Salomions eilanden, of den Papua Archipel, ten Zuiden, moge de Papua zee heeten. III. Aan. de ruimte tusfchen den Papua Archipel ten Noorden, Nicuw Holland ten Westen, en de Nieuwe Hebri- den en Nieuw Caledonia ten Gosten, voegt allezins de naam van Zee van Nieuw Holland. Dezelve vormt aan haar N, W. uiteinde BouUCCALVILLE&S Golf van Louifiade, welke, langs de Straat yan Torres, met de Golf yan Nieuw Holland en den Indifchen oceaan gemeenfchap heeft. _ Aan den kant van Amerika, behooren tot den Stillen oceaan drie Golven, als I. die gene, welke van het {fchiereiland Alaska ten Westen, en het vaste land ten Noorden en Oosten, omringd wordt, €n, Onzes erachtens, naar de twee groote mannen, , die ons hare kust het eerfte hebben doen kennen, de Golf van Cook en Vancouver behoort genoemd te worden; II. die gene, welke door het {chierei- land California gevormd wordt, en bij de Span- jaarden de Vermiljoen zee heet, maar ons de Golf yan California {fchijnt te moeten heeten; III. de Golf van Panama, tusfchen Noord- en Zuid- Amerika, en ten Zuiden cer Westindifche zee; Tugs INLEIDING. 95 wusfchen welke en die golf de landengte van Darién flechts 37 mil breed is, maar, door hare bergen van gramiet, deels aan de wederzijd{che zeetn weer- ftand biedt, en decls aan alle pogingen, om er en doortogt te openen , welker welgelukken voor Koop- handel en Scheepvaart even gewigtig wezen zou, als de ontdekking van den weg langs de Kaap de goede hoop, of die van de meuwe wereld (*). De eenige foort van Binnenzee in het vak, waare an wij den onderfcheidenden naam van de Groote Zuidsee geven, is tusichen Nieuw-Zeeland ten Oosten, en Nieuw-Holland en Van Diemens hand ten Westen, begrepen, en het langs de Straas yan Bas gemeinen schap met het volgende grootere deel var den Oceazan, doch langs aan den Zuidkant, en meerendeels ook san de Noordzijde, derwijze open, dat zij hierom zoo zeer geene aanfpraak op " eenen" Men zou evenwel zonder veel moeite eene vaart voor kleine fchepen kunnen daarftellen, welke van de eene zee tot de andere reikte; 1. langs de rivier Chagre, welke in de Westindifche zee uiltloopt, en tot op viJf uren geans van Panama vaerbear is; a. langs de rivier S. Juan en het meer Nicaragua, welk isatie flechts door eene lage freck lands, ter breedte van 44,000 vadem, van den Stillen ocesan afgefchel- den wordt; 3. door vereeniging van de rivieren Chamalozen en S., Michaél, wan welke de -eerfte in de Baai van Hondures uitloopt, en de laatfte zich In den Stillen oceasn ontlast, Bijzonderen aaah 70R zits feign we drier. Maken. Ten Zuiden vie bet gegen vak der Grose ten Ocean behoost het verderte water 3. tdt der. Groolan. Zuider octaen,.velke tevens het water ten Westen van Van Diemens land, ¢n ten Zuiden vin Nievw - Hollind en.dén Jed/phew tn. dfthintt Schen ocedan, bevat, voet zoo véel het ouietn den: Zmider Poollkring ligts Il. tot de Ludver TF rade, welke evénzeer door deh gtéegdess Poolkring emvet wardt,; als de tégenoverpeftclde Nearder LF sate doot den Nobrdet Prollirmy. Lota. Algemeine befchouowing von den Osenan, eng, 1 oe Het gezamenlijke water, welks verdecling wij af- gchandeld hebben, bevocht en verfrischt door zij- ne uitwafemingen den dampkring. Het vult den- zclven met heilzaam Oxygenene, waaraan er door het geklots der golven eenc bijzondere zuiverheid en vers erkingskracht wordt bijgezet. Dit Oxygenene breidt zich van boven den QOceagm landwaarts henen: vit, met :hét tevens uit hem! opklimmende, ef gansch om hoog Mijgende, Hydrogehc, weilts hereerilving met Ket Oxygenne waterwolken voortbrenet: Déze vite fpreiden zith mieetetdeels over het vaste find.’ Zij worden bijzorideilijk door de bétgeh warfgétrokken, en brengen er regen, {neuw en ijs voort, waaruit de de ceuwig flroomende sivieren haar extomtbecsick water onticenen (*). Nu werken dezer tüchtigsten, ex die der weder weder väter van het väter land, wel mede tot bet verwekken van regen, dass, eng. wärde, eng. wärde bet piatiten leven langs den aardbodem wordt in fiend gehörenden; maar dG uitwärde nicht den aardbodem worden van den Occam drangen daartoe verre weg het meeste bij. Zondet haben zou de aarde eahe leverilooze - wocstanij weszen, en het opdroogen van den Occam drangen zou de vernietigend der ganiche bewerktigte natur medevveren; terwill de bewerktigte fchepfelen, welke hij bevat, daarbij wegtstrecks omkomen, en gwen minder bederf in de lucht  fimelten ven derzelver fheuen en sieben. Zustrukten dus in de eerste plaats uic den Oceana, welks vitwärgen, volgens de berekening van waLizy, ganzen omloop vei water op het vaste fand kenven geaude houden, watinedr “if door den wind derwaarts gedreven worden, gelijk als zif dit in t81¢ Zoo overbodig werden. Venn den Oceana komt voorts de gemakkelijke vers voering der voortbrengfelen van het eene werelddeel maar het andere, en de onderlinge gemeenfchap van alle volken der aarde. De bodem van den Oceana is, even als de ope perviakte des vasten lands, zeer oneffen, en beftaat uit hoogtes en laagtes (*). Droogde hij onver-hdopt uit, hij zou bergen, dalen en viaktes, vertoonen. De gefteldheid van den wal dient veelal, om de diepte der zee langs denzelven aan te duiden. Hooge rotfige oevers hebben veelal diep water nee ‘yens zich. Loopen zij boven het water fteit op, dat zij fomwijlen ter hoogte van eenige honderd vocten- doen (A), dan zullen zij veelal ook tot op wer beneden de opperviakte des waters ftiel af loopen. Van lijkige en zandige oevers, ook wanneer gol- ven en winden daarop zandheuvels hebben opgee worpen, duurt de zachtjes afhellende glooijing veel- al onder het hen befpoelende water voort. Deze avereenkomst leidt ons op, om Analogisch te on derftellen, dat de groot{fte diepte van den Ocean aan de groot{te hoogte van het vaste land beant- woorden zal, en dat, daar geen berg hooger dan ‘$1,000 voet is, de zee nergens veel dieper, dan gooo C*) Somwijien vorme eene plorfelingfche rijzing en daling des zeebodems het gene de Engelfchen Over- fale noemens INLEIDIN.G, 29 gdeo of 4000 vademen, wezen zal. (*}. Genarg- zzam gebleken..is het, dat haar bodem meestal nit’ zand, of fteengrais en klipp INLEIDIN.G, 29 gdeo of 4000 vademen, wezen zal. (*}. Genarg- zzam gebleken..is het, dat haar bodem meestal nit’ zand, of steengrais en klipp INLEIDIN.G, 29 gdeo of 4000 vademen, wezen zal. (*}. Genarg- zzam gebleken..is het, dat haar bodem meestal nit’ zand, of steengrais en klipp INLEIDIN.G, 29 gdeo of 4000 vademen, wezen zal. (*}. Genarg- zzam gebleken..is het, dat haar bodem meestal nit’ zand, of steengrais en klipp En, beftast, waaronder: er schlepen en koraalbrokken gemenigd 2g. Op- menige. plaats is de grond derwijze met korasige- wasfen bezet, dat hij aan cen veriteend bosch likkt. Op menige andere verheffen er zich, haar en tot aan de opperviakte des waters, klompen. van "graniet., voor welker afgepoeld gruis men het el- ders zoo menigvukdige zand pleegt te houden. De oppervikte van den Ocean is, im het alge men gefproken, veral even hog, daar de vicei-bare deeltjes van het water door den dampkring ovéral even fterk nederwaarts gedrukt worden. Zif deelt dus van haren kant.allezins in dieh knolron-den omtrek der aarde, op weiken zelfs de hoogfte bergegen zijn, dan de naburige Ocean, hierover bij de bijzondere behandeling dier zeee. Thans merken wij enkel op, dat de geftadig Westwaarts getigte beweg van het water des Oceans, in anderzins beflotene, maar aan den Oostkant opene, plekken lige ophooping van water kan te wege brengen. Dit weet men met sekerbeid, dat gLite, op deszelfs reis naar Hudfons basi, met eene iijn van 893 vadem gepeiid heeft, zonder grond ce vinden; Maec dit is ook de fterkfle van. alle ons bekende a mingen. I'N.L-E I DING. den, om een ganfchelijk gebrek aan versch water op zee te verhelpen. Het kan nogtans tot merke like vertraging van dat vreesfelijk onheil dienen. Het ontlast intusselen het zeewater, als hetzelve Am- tnoniac: zout bevat, niet ganfchelijk van den bitte- yen fmaak, welke hetzelve zoo walgelijk maakr, en denkelijk uit dierlijke en plantenftof, die nabij de opperviakte in een smat van onthinding is y VOOIt= komt:.(*), De algemeene kleur der opperviakte van den ruim efi Oceaan is een groenachtig blaauw. De blaauw- heid, welke in die kleur heerscht, {chimt van den- zelfden oorfprong, als het azuur des dampkrings; en het blaauw van verafgelegene bergen. Want, daar de blaauw ftralen het meeste veor terugkaat- fing vatbaar zijn, worden zij door de vioeiftof van het water, uit. hoofde van dezer digthcid en dicp- te, in de grootfte hoeveelheid terug gekaatst. De andere kleurtn, welke men in verichillende ceeen heft bemerkt, {chijnen van Plaatfelijke oorzaken af te hangen, of het gezigt schijnt daaromtrent mis leid te worden. Dus wordt het zeewater in de Le- (*) Die bitterheid vermindert, namelijk, naar mate het water opeene meerdere diepte ftaat. Dr. sPARMAN vond zeewater, uit eene diepte van 60 vadem opge- baald, van fmaak als versch water, wearin gemeen zout ontbonden wordt; en men befpeurde daarin- bif de oplosfing fechts eene kleine hoeveelheid bittere Magnefis, wélke dat. zont ook bevatz.. - - 7 INLEIDING = 33 Levant gezegd foms cene purperkleor te hebben, en in de Bogt van Guinee witachtig, en nabij de Maldiven eilanden zwart, te zijn. Dat der Golf van California is roodachtig, zoo als de aan haar gegevene benaming van Vermiljoen see aanduudt. De verandering van kleur, welke men bemerkr, als men wit de Noordzee naar de Ijszee zeilt, is door menigen Zeeman vermeld. Men vindt het water als-dan eerst groenachtig blaauw, in de Noorweegiche zuver donker blaauw, en in de lJjszee ten volle zwart. De nadering der kust van vaste landen, of groote cilanden, wordt gemeenlik door een ligt groen, of geel, in de kleur van het water sangc-duid; het gene cen tecken is, dat er gepeild kan cn moot worden. De Zuidelijke zecen leveren foms een verichinfel op, dat hen, die ze het cerfte bevoeren, verfehrikte. Zij vonden er uitgeftrekte plekken bloedkleurig, en befchouwden zulks als cen voorteeken van âenig vreesfelijk ongeval. Het schijnt inmiddels door eene menigte Zeeinfekten van eene roode kleur veroorzaakt tw worden (D). Het lichtende voorkomen der zee bij nacht is zelfs voor hen, die er aan gewon zijn, een heerlijk en treffend schouwpel. Als zij zachtjes golft, ziet men er eenen ontelbare menigte licht{prankjes, deels van eenen schitterennden aard, deels zilverwit, tot duizenderlei gedaante vereenigd. Staat de zee daarentegen hol, dan wordt het verstijjärge grootsch en ontzagverwekkend; dan rijzen er golven van 'vuur, ftorten zij neder, en spatten brekende, als in fchitterende von denken, viteen. Die vertooning heeft menigen Natuurkenner bezig gehouden. Sommigen heben ze enket aan Plantieren en Wormen, met en zonder schläppen toegefchreven, die, volgens hen, alle meer of min Phosphorus bevatten, en in zee zoo menigvuldig voorkomen. Anderen, het beftaan van lichtende Zeeinfekten (*) aannemende, denken, dat het verfchijnfel inzonderheid door dierlijke en plantachtige zelfftandigheden veroorzeakt. wordt, welke in een ftaat  diertjes, te zoeken hebbe (E), De waarnemingen nopens de meerdere of minde- re warmte der Zee leveren de volgend» algemeene uit- (*) Hierven grimmele, fomwijlen het zeewater, dat “de Oesters in hunne -fchelpen hebben, Zie umsers Aris, 90 fuk, IV deel, pag. 591 en velg. der Hamburgfche nitgave. | INLEIDIN G. as wikomsten op. L De zomtmeltraien dringen enkel er diepte van 45, of volgens anderen 119, vadem door; en de zee ontvangt lager geen licht, en pe- volgelifk ook weinig of geene warmre, regtretrecks van de zon. Hiernit maakt men op, dat de warmte van den bodem der zee met die van he Winnenfte des sardbodems, op de onderfcheidene breedres, overeenkomen moet. II. De warmee det opperviakte van het zeewater moet, naar de ome- standigheden van. ploats, jaargetiide, weder, tiid van den dag, enz. min of meer van de warmte des dampkrings verichillen. Hf. De warmte neeme met de diepte tot op.zekeren graad af, maar no Ot toe vriezens toe; welk leatige door de bestendige inners 'Wike wartnee der aarde voorgekomen wordt (F). Lang werd er getwijfte, of zeewater wel bevroos, en die twijfeling werd door de ondervinding van Zeelieden gefterkt, welken ontwaarden, dat uit zee opgevischt ijé, ale het fmole, volkomen verech water opleverde. Hicrom onderftelde nurron, dat het zeeijs in rivieren gevoerd, en door dezelve geewaarts gevoerd, werd. Kapitein coox leidde daarentegen den oorfprong ven het zeeijs uit fheeuw af, die, viok voor viok ligter, dan het zeewater, op deszelfs opperviakte dreef, en er in ijs verkeere de, dat van andere snecuw, regen, enz. al meet en meer dikte ontvangen zou. Het is inmiddels thans bewezen, dat er geen bijzonder fterke graad van konde vereischt wordt, om nog zouter water, dan dat des Oceans, te dog bevriezen, maar dat dat hetzelve bevriezend: zich van zim zout ont-doet (G). Men ontmoet het Zuider poolijs gemeenlijk op verdere afftanden van den Pool, dan het Noorder. Van dit laatstgenoemde fichfenn fle chts de brokken, die uit de baaten en rivieren van Nord- Amerikan voortkomen, door den Poolftroom Zuidwaarts he- nen gevoerd te worden, waar men, aan de West- vijde van den Atlantifchen ocean, fomwijlen zelfs op 50° van de Pool af, of 40° N. 8. ijsklompen ' ontmoet. Althans, treffen de Groenlandsvaarders, — Jangs den Europeefchen wal hener beudende, zelden zoodanig drijfijs aan, voor dat zij.op 76° N. B. gekomen zim; en 2jj vermogen doorgaans tot 80° ja 89° door te dringen, cer het vaste ijs hen ftuit. Tasfchen Azia en Amerika vond Kapjtein. coox de vaste -‘landen op 70% door ijs vereenigd, en hij kon flechts tot 70° 48’ doordringen. Van het Zuider pooljus vindt men daarentegen dite wijls op 40° Z. B. groote klompen. Op 60° zijn de ijseilanden zoo menigvuldig, dat zij voor de {che- pen zcer gevaarlijk worden; en dezelve vinden zich gemeenlik op 70° door: vast ijs geftuit. Kapitein COOK vermogt de Zuidpool niet digter, dan op 71°. zo’, te naderen; en hij befchrijft de ijseilanden van het Zuider halfrond als veel uitgeftrekter ep hoo- get, dan hij er in het Noorden ooit had ont- moet (TI). Men heeft waargenomen, dat de lucht daar, waar men het eerite ijseilanden aantreft, warmer is, dan 2 men INLEIDISBG. 4 inen haar onmiddellijk te voren, op zime vaert van wen kant der Linie af, gevonden heeft. De reden heervan {chijnt te wezen, dat het ijs de zonneftra- Jen terug kaatst. Ook vindt men de lucht ter phate, waar let ijs in ecilanden spiel, warmer, dan op emnigen verderen afftand van de Polen; waarvan de oorzaak is, dat de fmelting van het i's door opne- ming van warmteftof (ealoric) Uit de naburigé lucht bewerkfältig wordt, het gene die lucht zer koud maakt. Overigens wordt het naderen van jjs-cilanden, zeifs in de donkerfte nachten, door cen witachtig licht aan de kimmen, dat zij terugkaatien, aangekondig. De vermehrte BEANARDIN DE 5. PISRRE heeft onderfteld (*), dat de Polen van onmetelijke ijs- klompen omringd zijn, en dat deszer beurtelingsel: fmelten en sangroeijen, gedurende de zomers en win- ters van elk halfrond, het zine tot de Getljden en Stroomen van den Ocean toebrengen zou; maar, bi} het ontwikkelen van deze onderftellingen, heeft hij misflagen (+) begaan, uit hoofde van welke men In sifae Zrades de la Nature, welke men, nevens zijne Peuls en Virginia, zijne ladiaan{che dust, zijn Gasturij cilend, ent. om de onnsvoighass fchilderechtige voordragt van zaken, en het treffende der onderwerpen, 200 gasrne leesc. De eerfte onderftelling heeft hij, pag. 316 es vol. 1 deel der Nederd. vert. van zijne Schetfen der C 3 Na- 3 INE ELDIEN CG. men de lsatfte veelak onbehoorlijk ter zide fchuift, fa,.welke misfchien tot dat betwijfekn der cerfte : One Weteur, dasrnit. willen bewijzen, dat de Graden, velgens soucueR, bij de Polen gro 3 INE ELDIEN CG. oter zijn, dan bij den Evenaar. Hieruit heeft hij willen a&eiden, dar de sarde onder de Polen als een een een afliep, en de iishergen tot hare gewaande verbevenheid aan dien kane bijdroegen; en zifne gevolgtrekking zou juise zijn, bij aldien soucuer, en anderen met hem, in dat gezegde, door Graden zulke ftukken van de Medi- danen der sarde verstonden, als waarin zif op de Aardgloben is sgedeld; maar Graden 2ijn aldear zul- ke ‘ftukken van een wezentijken Meridiaan der oarde, als door twee lijnen afgeperkt worden, welke men van de beide cipden van een Graad van den hemel- beeg boven hem regtilandig op hem trekt. Dg sainr ~ FIERRE’s verdere bewijzen voor zijne bovengemelde eerfte onderftelling, pag. 912 em volg., en in het Hoore dcrigt, pag. XVII en volg., zijn even gebrekkig. Voorts laat hij het beurtelings fmeltende ijs der Polen zeer ten onregte dwars door de dusgenoemde Keer- kirgsfireomen henen loopen, welke laatfte bij in gee- ne de minstte aanmerking neemt; schoon het vermelde wegens COLUMBUS, Op pas. 174, het reeds daaraan had meoeten doen -denken, Maar deze misiagen be- Jetten niet, dat hi} veel heeft-aangevoerd, het gene Goor de waarnemingen van-Kapirein rLinpers en ande ren nader bevestigd wordt, en bewifst, hoe averegts velen onderfteld hebben, dat er van de beide Polen het ganfche jaar door wederzijdfche ftroomen naar de Evennachtlijn loopen zouden. INLEITDIN.G. 9 onderfielling bijgedracen hebben, dat tot den mid Jokten ontdekkingstogt naar de Noerdpeot ssnie- ding heeft gegeven. Althans hebben vele Naraure kenners het vermoeden opgevat, dat er onmiddefilk onder de Polm minder Bs wezen rou, dan op eerrigen efftand wan dezelve; maar hiertegen lam er zich imbrengen, dat het afpemen van den wind, Naarmate men de Polen nadert. Eene volkomene stille der Polen schijnt aan te duiden, waaruit mm, Analogisch voortredenerende, schijnt te moeten befinden, dat het aldaar eceuwig vol ijs moet zijn. Want er is door hen, die de hoogfte bergen bekionrmen hebben, opgemerkt, dat de wind afneemt, naarmate men het ijs nadert, en det er op ds hoogte van eeuwige vorst eeuwige vorst eene beftendige ftike heerscht. Een järikische Schützen van het Pooljes moet nood- wendig tegen deszielen jaarifk(then aanwas in den winter van elk halfrond opwegen. Arders zou eet geftadig ophoopen van ijs onder de Polen eene geheele omwenteling in de luchtwarmte langs den aand- bodem te wege brengen. Intusfcher kan de korte en krachtelooze zomerwarmte van deze barre gee westen de Ienge en {cherpe winters, waartoe zij geloemd zijn, vast niet genocgzsam tegenwerken, oin cen te flerk vermenigvuidigen van het Pootijs voor te komen. Kapitein coox vermoedde, dat & wind, of de daardoor bewogene golven, hee fis, voor zoo veel het daarvoor blootgefteld was, door wrijving van den eenen klomp tegen den an- C4 de~ - : me ee rrr rr eee ee - os 40 INLEIDIN G. deren, vermaalde, dat er dus in een ftormig jaar- getijde meer ijs vernietigd werd, dan er in verichei- dene winters ontftond, en dat dit de weg was, langs welken eene eindelooze ophooping.voorgeko- men werd. Maar die - : me ee rr eee ee - os 40 INLEIDIN G. deren, vermaalde, dat er dus in een ftormig jaar- getijde meer ijs vernietigd werd, dan er in verichei- dene winters ontftond, en dat dit de weg was, langs welken eene eindelooze ophooping.voorgeko- men werd. Maar die - : me ee rr eee ee - os 40 INLEIDIN G. deren, vermaalde, dat er dus in een ftormig jaar- getijde meer ijs vernietigd werd, dan er in verichei- dene winters ontftond, en dat dit de weg was, langs welken eene e Weg (chijnt ons. onvoldoende; en wij meen de algemeene reden, waarom het Poolijs niet bovenmatig vermenigvuldigt, in de besten warmte van den aardbodem te moeten zoe- ken, en daarin, dat de zee binnen de wederzijdi che Poolkringen warmer is, dan de lucht. Dit veroor- zakt, onzes erachtens, dat de ijsbergen, het zij dezelve op eenigen vasten grond rusten, of in het water drijven, van onderen bijkans geftadig afne- men, terwijl zij, gedurende verre. weg de meeste maanden des jaars, van boven eangrocijen; het gene zij inzonderheid als het er winter is allergeweldigst {chien te doen. Dat het in het Zuider halfrond kouder is, dan in het Noorder, op gelijke brecedtes, dit wordt thans algemen aan de meerdere uitgebreidheid: van het Zuider ijs, en deszelfs verder afdrijven naar den kant der Linie, toegefchreven (*). Er is in je Zuidelijke zeeen geen land van aanbelang; en de vorm Men fchreef het voormaals dasraan toe, dat de Zon boven het Zuider halfrond 7 dagen en 18 uren mine der lang verkeerde, dan boven het Noorder; maar het hierdoor voortgebragte verfchil van warmte zou flechts ts bedragen, terwijl het irderdaad } bedraagt; en de koue INL EIDING. qt worm der aangrenzende vaste landen, in hockige pun- wen eindigende, geeft aan de Poolftroomen eenen vrij= en loop, en kat hon toe, bet ijs zoo ver, als vere weld is, van de Pool af te voeren, waar deszelfs we. genwoordigheid dien fchielijfken overgang van hitee tot koude, en die dikke mist, verwekt, welke de Zeelialen in den Grooten Zoider. oceaan zoo dik« wijis ont Inn. waren. Op eenige plekken der Zee ontmot men nabj de kusten Springbronnen, uit welke er zich verech wa- ter tot aan de opperviakte vwerheft, waar hetzelve zich ook niet ftraks met het zonute water vere mengt. De mest opmerkelifke voorbeciden van die verfchin(el vindt men in de Golf van Spezzis, in de Perzifche goif, nabij de eilanden van Bahrein, en in de basi van Xagua,-:aan de Zuidkust van Cuba. - Het Isat zich vermoeden, dat aderen van water, geenen door koude zon vootts, enkel om die reden, in het Zaf- der halfrond niet zoo plotfelings ‘kunnen toenemen, als 21) wezenlijk doet, Dic. eensklaps toenemen van haar tusfchen de 35° en 40° Z. Br. ken voorts nies wit de enkele Theorie der warmeeffralen worden opge- lost, vit welke men sfleiden wil, dat het Zoider haif- fond, in eenen gegevenen tijd, meer van deszelfs be. fiendige en eigene warmte verliest, dan het Noorder. Maar het gebrek sau fteeds inwendig warm en warmee gevend land, ten Zuiden van de Kaap de goede hoop, kan bij de a Idas erwähnt opdagende (Jseilanden gewöhnlich) gewöhnlich, om van het verfügte, redente gewöhnlich. C5 4a IN L:E I DIN G.’ deortogt naar de oppervlakte deg jends hebbende, de tigting veni onderderdiche -fpleten tot onder de zee. yolgen, tot dat zij crcen uitweg vinden, door wel- ken zi} natourlijk, even-dls springende landfontinen, met cene: kracht opwaarts dringen, welke aan de verhevenheid ven hare bronnen, en de helling van hare onderaandiche wegen, geevenredigd is, =. Ook loopen eenige groote rivieren, servielt andere, ,aho'dis de. Nid, de Senegal, enz. tragelik vioeijen, en aan hare monden droogtes vormen, dsatentegen met zod veel drift, en zulk eene zware kolom waters, in den Ocean voort, dat zij deszelfs water, tot op cen mm of meer grooten afftand, genoegzaam wersch maken en. van kleur doen veranderen. Dus is fet met den Donau, de Plata, enz. gelegen (*). . Volgens de algemeene Theorie van schneiden, €*) Bi deze asnmerkingen van den wijdvernmnar- Gen. BUFFON voegt de volgende tafel van de meerdere en mindere lengte des loops van onderfcheldene rivies ren, vit RENNELS dus genoemde Memoirs of Maps of Hindofian | STE 4 Ganges. 2 2. gf a — Rit!. 2 « s§ Butrampooter.. gf | e- Donan oe 7 Ava Rivier «. 2. of _\ o- Walge... gf ¢ Ienissei «et ew 80 Amazonen R. 153 % (Oby, « «10 Amerika Misfistpi. 8 < Amour...., Afrika Nil... 6 raf Lena w 5 0 oe 0 212 Indas w 1 ww GY Hoanho.. pic 2 wuts 2... 8h Kian Ken.... 158 INLEIDING 4g kan de fneliicid van rivieren, mpat cvencedighaid wap de helling bunner bekkens, {chinen te mocwn were gneerderen; maar derelve hangt meer van de hosyeal- heid en bet gewigt der wasrren af, dic van buveo ia her bekken indsingen, dest van desaciie fchuisss. Wan hier dat de ftroom van come rivicr , welker bek- ken tweemaien zoo veel afhelt, als dat van came a dere , niet flechts tweemalen roo fel is, meer drie- of vier-melen, near wate have kolom van water groot is. Hierom moet, als men aan cene riviet meer {nelkeid geven wil, door haar bekhen wu o diepen , de meeste helling aan het bovencinde gegpr ven .worden, en kan de ichuinte maser den mond weet al meer en meer afnemen, en dp :niets uitloopast , zoo als dit omftrecks den mond vam groces rivieren doorgaans plasts grijpt, van welker room de fnek heid , fchoon de helling bigkens onmerkbaar ia, dnoe het opgehoopte gewigt van het sfkomende watet vergroot wordt. Ja, nog meer, cence rivier kan zolk eene {nelle beweging verkrijgen , dat 2ij beren fchich- heid van ganech cffemen grond beheudt, maar ack eene hoogte, welke er in haren weg ligt, te boven worftelt , zonder vee] van haar water aan weerskan~ ten te veripreiden. Hoe onnoodig deze aanmerkingen nopens tivieren in cen werk voor den Zeemah ook mogea fchiinen te wezen, menige rivier moet voor cen goed deel ook door hem bevaren worden. Hierom gaan wi dus voort. De oppervlakte van ecene rivier is zelden ge INLEIDING fangs de. oevers even hoog, als in het midden, maar, naar ‘de omftandigheden, ‘-hooger of lager. Wordt de fhelheid van een '{troom door gefnoltene fheeuw, of ‘gevalien’ regen, terkelijk vergroot, dan zal hij, waar hij rect uitloopt,’ Zith in het midden verheffen, en een -ronden Tug -aannemen, ja midden op foms die voet hooger zi, dan aan de kanten. Dit is het natuurlijke gewrocht van de meerdere fnelheid, welke de ftroomy in het midden heeft, en door wel- ke de digtheid van het water er. yerminderd wordt; terwifl bet min bewogene, en gevolgelijk:digtere, wa- ter’ gan de oevers meer nederwaarts gedtukt biijft. Daarentegen nemen rivieren, waarop de Getijden in- v Lied heben, gedruckt den Vioed egen holle ge- deant asn; en zijn zijn zijn zijn het midden lager, dan langs de oevers; want langs deze dringt de Vioed, welke segen den fterken stroom in het midden onbe- feand is, het water opwaarts. Behalve deze tegenftroomen, zim de rivieren onderhevig. aan andere, welke door belétfelen, als platen, cilanden, bruggen, enz. veroorzaskt wor- den. Zulke beletfelen brengen eene foort van maale stroom, of rondgzande beweging, in het water voort, welke fous voor booten, inzonderheid bij het pasferen van bruggen, gevaarlijk is. Het water, dat bij dezelve wordt opgekeerd, ontvangt onder de bogen, door welke het henen viveit, eene fnel- heid, tegen welke men beneden dezelve, waar het zich ijlings verfpreidt, en genoegzaam rond draait, op zijnne hoede wezen moet. Eindelijk neemt men op’ INLEIDING. 4$. Op emige groote rivieren cen verichimfel wäar, dat wäre een ongemeinen fterken Vlioed sprui, welke den. froom zeiven in het midden des bekkens trug drijft, en er een berg van water opeen hoop, die de best vertuide groote schicken losrukken, en ‘voor klein vaartuig allergevärlifkst worden kan. Dit heeft foms overltroomingen ten gevolge, welke | elders door ijsdammen, of een bovenmatig finelten van het js der bergen, en tusithen de Keerkring- gen door het regenfaizoen, -veroorzaakt worden, doch buiten ons befiek liggen. Bewegingen van den Ocsaan, Getifden en Stroomet. Offchoon er zich in de wateren van den Ocsaan digtheid en zwaarte vereenigen, om dezelve in evenwigt, ‘of derzelver opperviakee op cene gelike hoogte, te houden; die wateren wijken des niet tegenftaande voor eenen zeer ligten aandrang, en zijn geftadig aan drie verichillende bewegingen onderhe- vig Dit zim I. hare golvende beweging, of die: der baren; II. die der getixien van Eb en Vioeds Iii. die der Stroomen. De winden, welke zich in den dampkring bewegen, en nader befchouwd zullen worden, verwekken eene aan hen evenredige bewegge in de oppervlakte des Oceans. Eene zachte koelte brengt eene zachte golving voort, welke langzaam voortrole, en zondef. 