Vrijmoedige Bedenkingen
None
O Het Spectrum 1968 No part of the book may be reproduced in any form, by printing, pictorial, miscellaneous or any other means without written permission from the  hun jongste KIND 257 De criticus Busken Huet 297 OVER DEN ERNST 303 DE g6nestet*s uitvaart 307 E.J.POTGIETER 312 JOOST VAN DEN VONDEL 334 MULTATULI 348 HET GEBED BIJ DE STEMBUS 361 BEKNOPTE BIBLIOGRAFIE 365 VERANTWOORDING 367 INLEIDING De achtiende ccuw mag dan als *pruikentijd' op ons een weinig verstandelijk-zakelijke indruk maken, toch was zij ook de eeuw der Verlichting (zie deel i6), waarin mens en maatschappij met steeds meet overtuiging zich gingen richten naar de rede. De vorderingen die de wetenschappen maakten door zich te baseren op zintuiglijke waarnemingen en redelijke inzichten, maakten de mens optimistisch ten aanzien van een dergelijke levenswijze, en vergrootten zijn neiging tot redeneren en verstandelijk beschouwen. Een stroom betogen, verhandelingen, essays, of hoe men het ook noemen wil, was hiervan het gevolg. Op de duur was in deze atmosfeer het gezag dat de klas- sieken als wetgevers in kunstzaken bezaten, niet meer on- aantastbaar. Een van de eerste symptomen hiervan was het werk van de classicus van go ens, speciaal zijn Vty- moedige Bedenkingen over de Vergelyking der oude dicbteren met de bedendaegscben, Hetdebat dat hij opende, is, bij voorbeeld met bctrekking tot de programma's voor de middelbare scholen, nog niet afgesloten. Een typisch, hoewel wat eenzijdig, produkt van de Ver- lichtingsmentaliteit was de arts-schrijver pieter van woENSEL. In zijn almanak De Lantaarn publiceerde hij rustige popidair-wetenschappelijke artikelen ten dienste van de ontwikkeling van zijn landgenoten. Maar hij had wilde haren genoeg om somtijds ook op een andere manier de meningen van zijn lezers te beinvloeden: zijn vlotte, scherpe pen kon sarcastisch uitschieten. De spotternij waar- van hij zich in zijn Historie van een Trojaanscb Paerd hcdicndc, was tweesnijdend en trof tegelijkertijd de Fransen, die zich in 1795 tot Nederlands *beschermers* opwierpen, en de Ne- derlanders. Het was bepaaldprovo-cerend: de Amsterdamse politie greep in en verbood verdere piiblikatie van Lantaarns. De 19e eenw riep aan de eenmaal vloeiende stroom van verhandelingen geen halt toe, maar bepaalde wel op haar eigen wijze hun inhoud. Na een aarzelend begin in de voor-gaande eeuw, brak in de Nederlandse literatuur de romantiek door (zie deel i8). Maar de romantiek is niet een kwestic van literatuur of ook maar van kunst alleen; de wortel ervan groeit in de bodem van een bepaalde visie op leven en wc-reld. KINKER, een unieke figuur in onze literatuurgeschiedenis, ontvouwt zijn in wezen romantische levensvisie in zijn Alleven of de wereldv^eU Hij doet dit op zijn eigen wijze, al dichter, en verrast ons hier en daar met een kijk op zaken die ook nu weer opgeld doet, zij het dan vanuit andere uit-gangspunten. Terwijl Kinker in vcel opzichten aan de erfenis van klas-sicisme en Verlichting dankbaar vasthield, deed da cost a vanuit een extreem-orthodox protestantisme met zijn Be-v^aren tegen dengeest der eeuw een frontale aanval op alles wat de Verlichting blijvend had opgeleverd of had bev Ordre de wetenschappen, de constitutionele monarchie, de opfersif der slavemij, de democratie, en zu voort. De galmende tonen van het geschrift werden maar door een minderheid der landgenoten gewaardeerd, maar wel klonken zu nog lang na, en soms worden ze zelfs nu nog gehoord, hier en daar. In de I Be en de i^t eeuw verloor de po6zie geleidelijk haar overwicht over het proza. In jacob geel vindt het proza als kunstvorm een excellente beoefenaar. Zijn ge- schriften zijn licht van toon, vaak geestig, en toch degelijk van inhoud. Het Gesprek op den Dracbenfels behandelt een toen actueel thema: de romantiek in de literatuur. De ro- mantiek als zodanig was voor potgieter geen probleem: hij wist wat hij wilde. Dat was in de eerste plaats : een nieuwc sterke en nationale letterkunde, vanuit een pittig, zelf- bewust volksleven. Het grote voorbceld dat hem voor ogen stond, was onze 17c eeuw, Jan^ Jannetje en bun jongste kind maakt deel uit van zijn pogingen Nederland dichter bij zijn ideaal te brengen. Ook de kritieken en essays van bus ken HUET kan men met dit streven in vcrband brengen, maar een zo briljante schrijver doet men wel onrecht aan door het hierbij tc laten: hij is als vcrschijnsel op zichzelf boeiend genoeg. VRIJMOEDIGE BEDENKINGEN OVER DE VERGELIJKING DER OUDE DICHTEREN MET DE HEDENDAEGSCHEN van Rtjklof Michael van Goens Tot hooglcraar in het Grieks, de wekprekendheid en de gc-schiedenis aan de Utrechtse universiteit wordt in 1766 be-noemd de i8-jarige Rijklof Michael van Goens. Dit roept misschien het beheld op van een brave, jong oude, weinig sociabele jongen, die, buiten het leven van zijn tijd, zijn wijsheid uit klassieke geschriften smult. Niets is echter minder waar. Van Goens is een van de vernieuwers geworden van het geestelijk leven hier in Nederland, al heeft hij door allerlei omstandigheden de hem daoor toekomende eer eigenlijk nooit gekregen, deels door zijn eigen schuld, deels door factoren buiten hemzelf. In feite behoorde hij tot de ersten hier te lande, die de heerschappij van het verstand, bet rationalisme, trachten te doorbreken door het gevoel ak inspiratiebron naar voren te schuven. Hij kon dit mede door zijn grote kennis van wat er in het buitenland op cul-t ureel gebied leefde. Al in hetzelfde jaar dat Van Goens tot hoogleraar werd benoemd, noemde hij ergens de *horlogie-makers zoon', die hem geleerd heeft wat het betekent *tot het hart te spre- ken*. Hij schreef dit in een essay voor de Nieuwe bijdragen tot opbouw der Vaderlandscbe Letter kunde^ het tijdschrtft van de pas opgerichte Maatschappij der Nederlandscbe letterkunde, Toen aan Van Goens de drukproeven van zijn artikel werden toegezonden, stond daarbij geschreven: *Die horlogema- kerszoon mocht Ued. wel nader bekend maken, niemand onzer weet, waar u op ziet!' Voor ons is het duidelijk dat Van Goens doelde op Jean Jacques Rousseau, een van de wegbereiders van de Franse revolutie. Diens ideeen over de opvocding van het kind bij voorbeeld, dat van nature goed is, maar  hij kende Voltaire, die hij als literar hoog achtte, maar wiens atheisme hij verwierp, wat voor een man van gere- formeerde huise niet vreemd mag heten; onberoerd heeft het hem echter niet gelaten. Hij was op de hoogte van allerlei werken die er in West-Europa verschenen. Tot Duitse schrijers als Klopstock, Lessing, Gessner voelde hij zich bijzonder aangetrokken. Rijklof van Goens was de oudste zoon van een rechter te Utrecht en zijn Schotse vrouw Cathrine Cuninghame. Toen hij 12 jaar was, had hij de Latijnse school achter de rug en ging hij in Utrecht studeren, om wat later deze Alma Mater voor de Leidse te verwisselen, waar hij op i6-jarige leeftijd promoveerde. Zo'n carrière mag ons vreemd voorkomen, zij was in die tijd niet ongewoon. Om tot de universiteit en de examens aldaar toegelaten te worden, waren geen einddiplonja's vereist: wie zich rijp achtte voor de studie en de examens, kon zich daarvoor aanmelden. Ook de dichter Rijnvis Feith bij voorbeeld promoveerde op zijn lye jaar; Staring en Da Costa op hun zee. Toch is Van Goens wel een uitzonderlijk briljant man geweest. Hij had zich toegelegd op de studie van het Grieks. Tot aan het begin van de 18e eeuw had men zich in weten-schappelijke kringen voornamelijk bezig gehouden met het Latijn; er waren weinig mensen die Grieks kenden. Halverwege de 18e eeuw ging het Grieks aan bijna alle Europese universiten een belangrijke plaats innemen. Men las Homerus en Plato niet meer in het Latijn, maar ging terug naar de oorspronkelijke teksten. Dit is belangrijker dan het op het eerste gezicht lijkt, want - wat simpeler voorgesteld dan de zaak ligt - men zou kunnen zeggen dat de waarde-ring vafl het *natuurlijke' in de Griekse letterkunde, vooral bij een dichter als Homerus, de doorbraak geopend heeft naar de langzaam ontwakende romantiek. De regels die door de klassicisten uit de Latijnse literatuur gepuurd waren, zijn niet zonder meer toepasbaar op bij voorbeeld Homerus; men verwerpt nu Homerus daarom niet, men waardeert hom. Zo komt men tot het in2icht dat alle regels, opgesteld voor het maken van een groot kunstwerk, door echte grotekunstemars niet hom. In acht genomen worden en behoßen te worden. Men worstelt met deze zaken en deze worsteling endermijnt langzamerhand de zekerheid van het klassicisme, de stroming in de letterkunde waarbij het werk van klassicisme, vooral Latijnse, schrijver altijd het grote voorbeeld was. Men gaat de ogen openen voor de scheppende kracht die zich niet aan regels bindt. Dat de grootheid van een s Jirijver vaak ligt in het na- tuurlijke, het ongebondene, het ongebondene, het anders schrijven dan anderen, besfte Van Goens al vroeg en vanuit dat besef schreef hij zijn drie essays voor de Nieuwe Bijdragen, op verzoek van Frans van Lelyveld, een der oprichters van de Maatschappij der Nederlandsche Letterkunde. In dat tijdschrift laat Van Goens' aandeel een ongekend, een modern geluid horen, tussen vrijwel allemaal conformistisch getinte bijdragen. Het eerste van deze essays, de *Vrymoedige Bedenkingen', dat hierachter afgedrukt wordt, gaat al lijnrecht in tegen de nog heersende mode om klassieke dichters met moderne te vergelijken, met het doel uit te maken wie nu het beste werk geleverd heeft. Van Goens bewijst de onmogelijkheid van dit soort praktijken. Wat vergelijkt men eigenlijk, vraagt hij zich af, dichtstukken, genres, dichters zelf? De klassieke talen hebben hele andere mogelijkheden op louter taalkundig gebied: een vrije woordvolgorde, geen rijm-dwang, etcetera. De hele godenwereld uit de klassieke oud-heid, die elk gedicht kan doordrenken, is niet vergelijkbar met onze christelijke levensvisie. Zo haalt hij talloze argumenten aan om de nutteloosheid van zo'n wetenschappelijk bedrijf te bewijzen. De voornaamste Vrijmoedige bedenking' ligt echter al in het begin van zijn essay: bij al dit geschrijf, zegt hij, gaat men niet objectief te werk. Men is geporteerd voor de klassieke of voor de moderne dichters, en dus staat de Conclusie wie het beste schrift, a priori vast. Het voorordel, dat ieder in deze kwestie tentoonspreidt, maakt dat men niet eens naar de ander luistert. Voorordel heerst niet alleen in de wetenschap, maar overal. In andere geschriften laat Van Goens duidelijk zien dat voorordel behept is. Het beangstigt hem hoe bekrompen men is. Nieuwe ideeen kunnen hier geen ingang viAden;e worden meteen verworpen. Men durft niet naar de buiten- landse groten te kijken, naar geen wetenschapsmensen, geen literatoren, geen theologen. Ze mogen niet eens gc- noemd worden. Nederland is achter op alle gebied en Iceft in een armzalige zelfgenoegzaamheid. 75 jaar later beweert Potgieter precies hetzelfde. Wij kunnen ons voorstellen dat deze ideeen, die Van Goens niet onder stoelen of banken stak, hem niet erg gefäßen maakten onder de gesettelde toonaangevers op ailtuireel gebied; zijn eerzuchtig karakter, zijn melancholieke aard, zijn wankele geest maakten het dit wonderkind nog moei-lijker. Hij had zelf oog voor het nieuwe dat in Frankrijk en vooral in Duitsland aan het groeien was. M^t geleerden en literatoren uit die landen had hij betere contacten dan met zijn landgenoten en bij hen vond hij veel meer begrip dan in zijn vaderland. Het nieuwe in Europa liet hem allerminst onberoerd omdat dezelfde geest in hem leefde. Tijdenlang werden zijn godsdienstige inzichten beheerst door een soort Vrijdenkcrij', het deisme, een vage christelijke opvatting, die God wel erkende als schepper van de wereld, maar het verstand 00k in godsdienstige zaken wilde laten prevaleren. Dezc inzichten riepen verzet op in theologische kringen en als gevolg daarvan moest Van Goens in 1776 ontslag nemen als hooglera Ar. Hij werd benoemd in de vroedschap van Utrecht door speciale protectie van stadhouder Willem V, maar 00k daar maakte hij zich onmogelijk, nu door zijn felle stadhoudersgezinde houding. In 1786 verlaat hij tenslotte, volkomen vereenzaamd, vol wrok zijn vaderland. In de sombere periode die nu volgt, bekeert hij zich tot de innige vroomheid die zoveel romanitici eigen was, voigens zijn cigen zeggen plotseling getroffen door Johannes' woorden: God is Hefde. Hij is niet meer in Nederland teruggeerd; hij was het land van vooroor-deel moe; vrijwel niemand van zijn tijdgenoten in dit land heeft begrepen hoezeer Van Goens aanvoelde wat er op culturcel gebied in Europa aan het worden was. Pas veel later, toen de ontwikkeling duidelijk geworden was, is men in hem de avantgardist gaan huldigen. I RIJKLOF MICHAEL VAN GOENS VERDOGEN BEDENKINGEN OVER DE VERGELYKING DER OUDE' DICHTEREN MET DE HEDENDAEGSCHEN In alletième soort van studie regeert het voorordel: niet dat dit cenc eigenschap zijn zoude, aen de wetenschappen noodzakelijk verbonden; neen: de gebreklijkheid van ons begrip, de geringe uitgestrektheid van ons oordeel, mackt ons vatbaer voor een zwakheid, welke ons, by het eerste voorkomen, 't zy ten voordeele der zaken, 't zy ten nadeele dcr zelvcn, zoodanig inneemt, dat wy in 't vervolg onvat- baer gemaekt worden voor alien schijn van waerheid, welke ons het aengenomen gevoelen zou kunnen doen in twyfel trekken of verlaten. Niets is 'er dat der geleerdheid meer nadeel toebrengt dan even dit zelfde; en wat wonder, daer zelfs het grootste deel der verkeerdheid in alle onzc handelingen zijn oorsprong aen deze behebtheid verschul- digd is. Ondertusschen, daer Er geen wie voorordelen kwaed en nadeelig aen het onderzoek der waerheid, ja dikwils met de waerheid zelve strydende, zoo moet men het voorordelen en toegeven van dezelve niet als een verkeerde drift of zwakheid van geest, maer zelfs als een ondeugd aenmerken, die zoo veel te schadelyker wordt aen de maetschappye, als zec meer algemeen is, I oude: klassieke 2 even dit zifde: juist dit meer wapenen in de hand geeft, om dit gebrek tegen te gaen en tovverwinnen dan de beschaefde Letteren, is het te verwonderen, dat 'er nochtans geene wetenschap is, welker aen het zelve onderhevig zijn, dan even deze. Hiervan 200 veele tegengestelde meeningen, welke van beide kanten met gelyken lever gedreven worden, niet a&angende dan van de gedachten, welke men eens omrent dezelve heeft opgevat, of daer men in 't openbaer voor uitgekomen is, en die men dus oordeelt te moeten staende houden, hoe overtuigd men 00k 27 Van het ontecht dat men het, of van de onnoodigheid der quaestie, leder staet het onder allerhande personen in allerlei opzichten. By velen komt dit 00k door het vooroordeel, het welk zy hebben voor de wetenschap waer by zy zich schikken. Mr. Perault, Houdart de la Mothe, Frayn de Tremblay, en andere meer van die party waren Uefhebbers van de Fransche tael, leden van de AeadtmU Franfoisi, schreven in *t Fransch, lazen niets dan wat Fransch was, en hierom verhelfen zy zich de Fransche schryvers te moeten verhelfen zelfs ten koste der gevestigde roem van de Grieksche of Latijnsche vemuften. - Zoo houdt zich een Philosoph bevoegd, uit hoofde van zyne professie, de Wijsgeerte boven alle andere wetenschappen te stellen, zelfs daer zy verkeert omtrent dingen, die, behalven dat ze ons niet raken, en voor on van geen belang zijn zouden al wisten wy ze, buiten dat ook noort door ook geweten zullen worden: Daer in tegendeel een zoo genoemde Li- 3 fvm: juist 4 Hsirvm: hiervan (komen) 14 gevoelen voor, dat hy denkt te moeten verdedigen, zonder dat van zijn party onbevooroordeeld te beschouwen. Of liever zonder het een te beschouwen. Hy levert, maer onderzookt niet waer tegen. Hy strijdt, zonder te weten wie zijn vyand is, en dus ook niet welke wapenen men tegen hem gebruiken kan en waervoor hy zich te wachten hebbe: zyne oogen schemeren op de woorden, welke men hem voorlegt, en hy meent zich wel gewerde te hebben als hy er even veel tegen over gezet heeft die de tegengestelde meing staende houden. Als men van weerskanten zich gewört heeft, loopt deze strijd af, die dikwils niet dan door den dood van een der partyen geeindigd wordt, en het gemeindet wint niets by dit alles, dan dat het nog wat  uwe handelingen in de oogen van een verstandig en oplettend aenschouwer*! Niet ingenomen voor een van terator de geheele Wijsgeefte houdt voor spelingen van het vemuft, die op zich zelven geen nut hebben, en niet moeilljk zijn dan om de be- namingen die men hun geeft, en welke hem om hvmne yreemdheid af- schrikken van een onderzoek, het welk hem mogelijk van dezen waen 20U ontheffen. Eindelijk ieder is altijds min of meet een voorstander van dat geen waervan hy iets weet, en maekt zig geringe gedachten van *t geen hy niet verstaet, dan in zoo verre als hem een oppervlakkige be- tchouwing bedriegt. 't Geen Mr. Pascal zegt in zijn Pensies ten opzichte der Dichtkimde, levert hier een levendig voorbeeld van op : M.Voltaire brengt het by in het twede hoofdstuk van zijn Essai sur la Poisie Epique, ^ Zou het onmogelijk zijn, in een eeuw, zoo verlicht als deze is, hier of daer iemand te vinden, welke dezen naem verdiende ? Men moet groot onderscheid maken tusschen een geleerd en belezen of een wijs en ver- standig man: niemand is meer onderhevig aen vooroordeelen dan de eerste, terwijl niemand minder met dezelve behebt dient te zijn dan de laetste. Ondertusschen is het zeer te bejammeren, dat daer men voor den eenen alle gelegenheid van goed fortuin geopend heeft, men den mond toesluit aen den ander, en hem geen de minste belooning of aenmoediging waerdig acht, indien hy niet het een of ander beroep van de mode ter hand neemt. Hierin bestaet de oorzaek van onze ver- basterde smaek: Hiervan een groot deel der vooroordeelen, die thands 5 party : tegenparti j 6 bit gimeett : het publiek 15 bciden, onderzoekt hy dc nuttigheid der verhandeldc vraeg, en vindt die dikwils van zeer gering aenbelang; en onver- schillig omtrent derzelver uitwyzing', is hy in staet om haer volkomen door te zien®, en ontdekt dus wel haest', hoe zeer men van weerzyden door zyne vooroordeelen is ver- voerd, en hoe onmogelijk het was deze zaek ooit ten einde te brengen, wanneer men hadt voortgegaen dezelve op deze wyze te behandelen. II Indien 'er eene Natie in staet was, om de oude Grieksche of Latijnsche vemuften met eenigen schijn^ den voorrang tc betwisten, zou het de Fransche zijn, om meer dan cene vol- doende rcden; maer indien 'er ook eene Natie geweest is, daer dit geschil met meer bevooroordeeldheid en drift is zoo veel wanorder verwekken. - En evenwel, niet tegenstaende alle deze hinderpalen, worden *er nog luiden gcvonden, wicr oordeel, voor deze vervalsching bewaerd, in staet is de zaken onvooringenomen te be- schouwen, en over dezelve te vonnissen. De zulken heb ik ter dezer plaets in 't oog, en rekene my een eer hunne grondregels over te mogen nemen en op te volgen. 7 idtwyxing: beantwoording 8 door U : te doorzien 9 baest : gauw i6 10 verschil: geschil 1 1 houden : achten 12 scbyn : kans van slagen behandeld, is het dezc geweest. Zoo geeft men zijn party zclfjB^* de wapenen in de hand, om zich mede te bestryden; 200 bedeift men een goede 2aek, of die men ten minsten ved glimp van waerheid zou hebben kunnen geven, door den Lezer te doen blyken dat men dezelve meer uit voorungen omenheid dan dgene overreding op zich genomen heeft te verdedigen. - Voornamelijk in de voorige eeuw is dit verschil levendig geweest; zie hier in 't kort, hoe zich de zaek heeft toegediagen. - Twee drie Franschen, luiden van verstand en oordeel, maer voor 't overige ontbloot van ken- nis in talen, en met een woord, alles wat de oudheid aen- gaet, na alvorens de uitmuntendste werken van hunne beste dichteren met veel smaek gelezen te hebben, vatten voor dezelve een overgeven drift op, en  gesteldheid zijnde, horen zy andeten de oude schrjnrers verhefjen; deze verzekeren hun dat 'er Latijnsche en Grieksche dichters zijn, waer by de Fransche vemuften in geene vergelyking komen. Hoe! zeggen zy, in geene vergelyking? dit weten wy te voren dat onmogelijk is: ieder weet hoe verre onze dichters die van andere natien overtrefen; en zouden dan die ouden boven ons den voorrang hebben? zy, die in een tijd leefden waarin de weten-schappen noch in hunne eerste beginselen waren, wanneer de zeden noch minder beschaefd waren dan tegenwoordig, cnz. - Met deze gedachten bezet, vallen zijn aen 't lezen der oude dichteren; doch, om dat zy noch Latijn noch Grieksch verstaen, zijn zy genoodzaekt zich met Fransche overzettingen te behelpen, en hier uit te oordeelen. Ziet nu eens wat men van zulk een onderzoek te wachten het innemende der Poezye (Td y^^dyorfovy voor 't grootste gedeel te uitmaken, zijn zy gansch onvatbaer; en de wezenlyke schoonheden, die hier en daer ondanks ene kwade overzetting uitblinken, verliezen by hun al heur kracht doQr de vooroordeelen * Men kan hier by vergelyken den brief van den Duke of Buckingham met het antwoord van Pope over deze twist: in Pope's Works vol. viii. p. 309-319- 13 >2r/x ; tegenpartij 16 ; beginnen 14 z'ff^-' zelf 17 TO ywxayayyov: het geestver- 15 met tin woord : met tmoi^ voerende 17 waermede zy bezet zijn, en welke hun beletten een onzydig vonnis te vellen. - Een man van geleerdheid en kennis ziet dezc handelwijs, hy is gevoelig over den boon welke men den ouden aendoet, en neemt voor zich® dit ongelijk te wreken, maer vervoerd door zijn drift over de verkeerd- heid van zijn party, vervalt hy in een ander uiterste: in plaets van de Fransche dichteren met de Grieksche te ver- gelyken, houdt hy zich niet op dan met de misslagen van zijn party uittemeten en belagdielijk te maken; en in plaets van de schoonheden der ouden aen te tonen, verheft hy hen zoo hoog dat zy na besluit van zaken onfeilbaer en vol- maekt moeten gehouden^' worden. Op deze wyze mist hy bet oogmerk van zijn arbeid, en bederft een goede zack door een bevooroordeelde behandeling. De een roept, mijn party is een onkundige, een weetniet Een mensch die niet in staet is over de zaek te oordeelen; daer de ander van zijn kant zegt: hoc zou hy daeromtrent besluiten? By iseen Literator, een Criticus, een man die zich niet ophoudt dan met Grieksche en Latijnsche Schryvers te lezen, die zijn eigen moedertael'niet verstaet, en wat dies meer is. Naderhand heeft men order andere Natien des dezelfde vraeg begonnen op te halen. Maer laten wy bier in niet treden: zien wy liever hoe men bet verschil behanden, en voor of tegen gezocht heeft te beweeren. Dit is bete of slechter, met meer of met minder oordeel gedaen, naer mate men meer of min kundig, en meer of min partydig was, Deze zijn door hunne ingenomenheid tot uitersten vervallen, welke zich zelven omver werpen, of hebben zich door hunne onkunde aen de schandelijkste misslagen en dwalingen schuldig gemaekt, die hun byna alle wederspreking on-waerdig maken; genen zijn voorzichtiger te werk gegaen en hebben gezodit hun zaek zoo goed te bewyzen als hun mogelijk was. Deze zijn bet, met wien wy alleen bier te doen hebben: laet ons hunne wyze van redenering beschouwen. * Wie lacht niet, als hy den Baron Bielfeld Homerus hoott laken, om dat hy verscheiden dialecten in het zelfde dichtstik gebruikt hadt: dit scheen hem een onverdragelijk mengelmoes te moeten uitmakeo. 1 8 voor iicb : zich voor 19 gfbowkn: geacht 20 beslmten : iets (kunnen) vaststellen 21 »tderfpr9kftii:hc9tn]6iDg Desdve bestaet vooniamelijk in het byeen 2oeken van aigc dcr beste plaetsen uit oudc schryveren, van dc groot- e sietaden hunner dichtstukken cnz., de vergelyking daer- in met onze hedendaegschen, en het trekken van een be- tuk hieruit, en het trekken van eenige andere redenen getracht hceft by te brengen, echter is dit hun voomaemst en meest gcliefd bewijs, waer van ook alle, welk dit stuk^ ooit met opzct** behandelijk hebben, zich leverig bedienen. Men gaet dan de beshryvingen na die men by de ouden vindt van voomame gevallen, van hartstochten, enz, hunne sterkste uitdrukkingen, levendigste schilderingen, blinkendste gedachten, trefiendste vergelykingen En wat diergelyke fraei- beden meer zijn, welke luister en schoonheid aen een uit-gewerkt dichtstuk gevor. Hier tegen zoekt men zoekt men vedre anderen uitgewerkt dichtstuk gevor. Men ziet, die beschrjnring van Vondel is uitgewerkter dan deze van Virgilius, en men besluit: derhalven is Vondel beter dichter dan Virgilius. Of in tegendeel, hier overtreft Ovidius onzen dichter Foot, by gevolg is de eerste groter man te houden dan de laetste. En dan nog, wat meer is: by gevolg zijn de oude Dichters voortreflyker dan de nieuwen, of het tegengestelde. Ongelukkige bewijsgrondenl in wat soort van weten-schappen bedient men zich van zulk een manier van rede- ^ Zoo kan ik zeggen: 'Die plaets van Horatiiis is uitmuntend, daer hy Tan de fortuin zegt, in het derde boek, 200 ik meen, zyner gedichten. f muh manen: si aufs quatit ?mmas^ migfio quat dt£t^ it mea Viritit$ mi inpolvo, probamqut Hsu Jot$ quatro. Maer wat willen toch die ouden zijn, in vergelyking van onze heden- daegache vemuften I de Koninglyke dichtader is hier vry wat gelukkiger, daer hy zich dua uitdrukt in een Brief aen den Graef van Bruhl : CmuttSfi^ la forhm inconstatiii it lighri^ La pirfidi s$ plait aux plus ermls murs; Ou la 9oit abustr U sage, U pulgain, Jemr insokrnrnt tout a faibk Umnrs; 22 nadai: naargelang 24 met op:(et: opzettelijk 23 stuk: onderwerp 25 ffvaUm: geb^urtenissen 19 necrcn? en welkc gcdachten moet zich iemand maken* van de kennis zelve der beschaefde letteren, welker aenhangeren hy op deze wyze ziet te werk gaen, even als hadden zy dc eerste beginselen eener gezonde redenkunde^ verzaekt.** - Maer gesteld zijnde, de gevolgtrekking kon eens door- gaen, hoe veel ontbreekt  voor, om de mogelijkheid die 'er is, en zomtijds de waerschijnlijkheid zelfs, dat even die zelfde plaetsen der nieuweren, die hier Aujourd'hui cuit sur ma the Quelle repand ses faveurs, Dhs dimain dU s*aprit9 A ks emporttr allUurs, Fixe-t-elle sur mot sa perfide incomtance, Mott cawr lid saura gri du hien qu*elU me Jtdt^ Vet4t-elle en i'autres lieux marquer sa bienvemllance ; Je lui remets ses dons sans cbagntt, sans regret; Pkin d*une vertu plus forte, J*ipouse la pauvrei. Si pour tout elle m^apporte Uhonmur et la probiti, * Men verschone my dat ik hier een geval steUe, dat tegenwoordig geen plaets kan hebben : Men zou iemand zoeken moeten, die niet onder- richt was hoe veel invloed de vooroordeelen hadden op enc weten- schap van wclke zy \ vcrste vervreemd zijn, en welke de meeste mid- delenin de hand geeft om dezelve tegen te gaen en te verbannen. Zulk eenen zou men bezwaerlijk vinden: Thands is de zaek zoo verre geko- men, dat men zich niet meer verwondert over diergelyke redeneeringen : men zegt het is Uterator, men moet daer op zoo naeuw niet zien. Voor- trefiyke wetenschapl in hoe groot een verachting hebben uwe eigen aenhangeren u niet gebracht? Gesteld zijnde men vondt zoo iemand eens, hoe gelooft ge dat hy deze wyze van redening zou verschonen? Zekerlijk, om niet de gene die zoo dachten van erger te verdenken, zekerlijk, zou hy zeggen, heb- ben die luiden dit niet anders gedaen, dan om hunne belezenheid te tonen, en hoe zeer zy bedreven waren in de schriften der oude en nieuwe dichteren. - Dit is uw eenige uitvlucht, liefhebbersi maer het is nu ook het laetst dat men u onder voorwendsel verschonen zal: Thands is hier in reeds zoo veel gedaen, en P. Colonia, Bouhours, Home, enz. hebben zulke grote verzamellngcn gemaekt van de beste plaetsen uit oude en nieuwe Schryvers, dat het gemeen in dezen voldaen is, en meer dan genoeg heeft om de vergelyking van beiden te maken, wanneer het vereischt mogt worden. - Die zich in het vervolg wederom hier toe verledigt, zal in groot vermoeden vallen van plaffum Hterarium begaen te hebben. 26 r^^iM^; logica 20 'niin gestdd worden, na hun voorbeeld gevolgd zijn.* lat het dus licht was de gedachte wat uit te breiden, daer het model voor zich hadden? De grootstc vemuften zich een een eer getekend den naem te mogen hebben mdecs ftaeiheden kunstig over te nemen, en door ene navolging in hunne dichtstukken in te lassen; laduc^n de oude Latijnsche dichteren de gewoonte van ach byzonderlijk eenen*^ uit te kiezen, wien zy overal*® na- rolgdeti; gelijk Horatius met Pindarus gedaen heeft, Vir- gilius met Homerus en Theocritus enz. Pope zelfs, de grote Pope, liet onder zyne werken by wyze van noten drinkken de plaetsen welke hy hier en daer uit overgenomen hadt. Dit rekenen deze zich tot eer, en een ander komt en wil alles hun eigen vernuft toeschryven, om hen dus boven hunne voorgangeren te stellen. Zoo zet men den leerling boven zijn meester; zoo verheft men de copy boven het origineel, waer naer zy gemaekt is.** - En dit alles noch al wederom eens toegegeven, hoe meester, hoe meester. Wint men dan noch door deze rede- nering? zijn niet alle deze fraeie gedachten, alle die leven- dig beschryvingen, gepaste vergelykingen, enkel sieraden van een dichtstuk en maer als bywerk aen te mer- • Zoo zal men my, by voorbeeld, nooit anders doen gelooven of Poot hadt de Epodae van Horatius wel gebruikt, wanncer hy zijn lof der Land- houv schreef, al verstondt hy geen Latijn: en hadt hy Anacreon nimmer gelezen, hy zou niet licht in die wyze van denken zijn gevallen, waer in hy was toen hy zijn vrolyk /even opstelde, die, buiten dat, noch met zijn karakter, noch met zyne levenswyze overeenkwam: Ook zal de Ko- ning van Pruissen niet ontkennen dat hy wel wist hoe Horadus die tchone gedachte hadt uitgedrukt, welke hy zulke een fraei en luisterrijk voorkomen wist te geven: - Zoo is men ingenomen met die uitmun- tende plaets van M. Moliere in zijn weergaloze Misantrope (Act. Deze gedachte erinnert mein een geval het welk Aelianus ons verhaftet (L. II. par. hist.) en het geen hier op zou kunnen toegepast worden: maer ik ga dit liefst in stilzwygen voorby. 27 PM x.icb hyzondrljjk nnm : om 28 operal: boven alien ▼oor addbzelf er spedaal een ken? of zijn het deze wdke een Poet uitmaken? zegt men, ja: dan is het licht** een dichter te zijn; maer die dit stelt kan verzekerd zijn dat hy een nieuw gevoelen voorstaet. Doch is het tegengestelde waer, hoe kan men dan iets uit dezelve voor of tegen besluiten? dit dunkt my was alleen genoeg- zaem cm dit bewijs omver te werpen. Uit dit een staeltje, 't welk evenwel hun voomaemst, zoo niet hun eenigst bewijs is, kan men oordeelen hoe dit verschil behandeld zy. - Dit moet ik 'er nog byvoegen dat het my altijds ten uitersten verwonderd heeft, hoc men dc vraeg zelve niet juister bepaeld hebbe. Men is gewon de ouden te stellen tegen de hedendaegschen. Deze benaming van ouden bevat zoo wel Grieken als Romeinen; ook sprcckt men hier en daer nogal van Homerus, maer voor 't overigc wordt de vergelyking niet gemaekt dan met Latijnsche dich- teren. Ik wil wel gelooven dat het onze luiden daer van hcr- komt, dat zy de Grieksche niet gelezen hebben, hetgccn maekt dat zy niets over him te zeggen hebben. Maer het was evenwel noodzakelijk dat iemand welke deze zaek op zich nam, zoo wel de Grieksche dichtcrs als de Latijnsche door en door gelezen hadt en verstondt, terwijl het hier aen komt op eene allergrondigste kennis van de schriften waer over men het vonnis vellen moet. Zoo lang dit vcr- eischte ontbreekt, is het on mogelijk dat men over de zackrecht zou kunnen oordeelen. Hoe de partyen hier melden, kann of zy zelfs de Grieksche dichtstukken wel cuns alle gekend hebben, zal ik niet onderzoeken, men zou mogelijk niet zonder grond kunnen zeggen: Iliacos intra muros peccatur et extra? Beiden hadden zy 'cr wel wat meer van dienen te wctcn. Maer laten wy overgaen om te zien hoc men de vergelyking moest aenvangen, ingeval 'er mogelijk ware dezelve immer'^ zoo verre te brengen, dat men 'er ecnige gevolgtrekking ten voordeelc van de eene of andere uit maken konde. 29 //^i6/; gemakkelljk erbuiten (=ovefal), Horatius, 50 Binnen de Trojaanse muren Episf ulae, i,i,i6 worden fouten gemaakt en 31 immer: tenminste 22 Ill Ecr men zich met opzet aen de behandeling ergens van over- geeft, dient men de zaek, welke men onderzoeken zal, wel** te verstaen, te meer wanneer dezelve nog tegenspraak lijdt. Zoo 20U men, om de vergelyking tusschen de oude cn nieuwe dichteren te maken, vooraf bepalen moeten, of men hierdoor verstondt de vergelyking der oude en nieuwe Poezy^, der oude en nieuwe Dichtstukken^, of der oude cn nieuwe Dichteren zelfs^, dan of men alles te zamen onder dezen naem begreep. Deze drievoudige onderscheiding schijnt van geen belang te zijn, en was edhter volstrekt noodzakelijk, eer men een goede beslissing van deze vraeg konde maken, zoo 'er anders'* eene te maken was. Wanneer men het eerste voor zich nam'^ te onderzoeken, zou men zien moeten of de Dichtkunde zelve, als een kunst of wetenschap beschouwt, tegenwoordig in beter stand^® ware, 't zy onder de Fran- schen, 't zy onder andere volkeren, dan zy geweest was ten tyde der Grieken en Romeinen. Of men onder de nieuwe- ren een soort van gedicht hadt uitgevonden, het welk op- wegen konde tegen het Bly- of Treurspel, den Lofzang, het Heldendicht, den Brief, het Hekeldicht, de Fabel of Apoligue^*, den Lierzang, het Landgedicht en het Treur- dicht, wier uitvinding wy aen de Grieken en Romeinen on- betwistbaer verschuldigd zijn, uitgezonderd Aiogelijk den Lofzang, de Fabel, den Lierzang, en den Herderskout, welke zy van de Oosterlingen overgenomen konden heb- ben ; dan of hier tegen gesteld konden worden, de Opera, het Madrigal, het Travesti burlesque, het Klinkdicht, het Puntdicht*, het Rondeel, en de Contes in den smaek van la Fontaine en Gellert enz. welke men eerst in later tyden heeft begonnen te gebruiken. Dan of men nieuwen trant van ♦ Velc 2ullcn dit mogelijk kwalijk geplaetst oordeelen onder de uit- vindingen der nieuwen, maer dewijl 'er zijn welke met geweld dryven dat men by Martialis geen rechtgenaemde puntdichten vindt, kunnen wy dit gemaklijk overstappen. }2 wel: goed J3 Poizy ' dichtkunst $4 D ibtstukken : gtdichttn 35 zflfsit^M 36 z^^er anders: als er al 37 poor !(icb nam : zich voomam 38 stand: toestand 39 Apo/ogue : 2ipo\ogic 23 dicht-maten hadt in gebtuik gebtacht, wdke opwegen kon- den tegen het Hexametrum, Pentametmm, Jambicum enz. Der Grücken en Latynen, welche die meer ist. Der men de oude Dichtstukken, welche ons in 't Gneksch en Ladjn over- rige gebleven zijn, met de nieuwärts Finanzie Italiaensche Engelsche of Nederlandsche vergelykende, soort zou moeten zetten: als Tasso, Camouens, Don Alonzo d'ErciUa en Tasso, Milton, Voltaire enz. by Homerus en Virgilius; Foot en Wellekens, Tasso en Guatini, Spencer Philips en Pope, Gessner enz. by Theocritus en Virgilius; la Fontaine en Gellert by Phaedrus; Vondel en Huydecker, Shakespeare, Milton en Addison, Comeille, Radne, Voltaire en Belloy by Euripides, Aeschylus en Sophodes; Langendijk, Holberg, Shakespeare, Moliere, Marivaux, Destouches, en Crebillon, by Menander, Aristophanes, Plautus en Terentius enz. en dan de vergelyking opmaken, niet uit deze of geene fraeie plaetzen, maer uit de gansche manier van denken en schryven, het uitwerken der stoffe naer iedersonderscheiden omstandigheden, enz. - Eindelijk de nieuwe dichters tegen de ouden stellende, zou men onderzoeken moeten, welke de me Etens in getal waren; of er by den nieu-wen meer overvliegende vemuften waren dan by de ouden; of de ouden groter natürlyke dichtgaven bezeten hadden, meer gemaklijkheid in het verzen maken, meer geneigdheid tot ene Poetische wyze van denken; of zy geleerder waren dan de nieuwen, of zy sterker hartstochten hadden, of een dichter meerder gezien was te Atheenen of te Rome dan tegenwoordig, enz. welk alles zijn invloed heeft op dit verschil. - Was het niet volstrekt noodig hier omtrent eenige bepaling te maken, eer men in 't algemeen begon te wisten of men de oude dichters de voorkeur boven de meest geven, dan niet? Hoe komt het dan, dat hier niemand om gedacht heeft? men moest dezenweg kie-zcn om te kunnen schynen een vergelyking te maken tus-schcn zaken welke in geen vergelyking te zamen kunnen gebracht worden. Maer laten wy verder gegen. Wanneer zich iemand bepaelde, om het gering getal der oude Grieksche en Latijnsche dichtstukken die ons uit den groten schat welken by Overig : over 24 Overliegende : voortreffelijke voorbeld Athenaeus, Plutarchus of Stobaeus bezeten heben, noch overig gebleven zijn, met de nieuwe, *t zy Franche 't zy Nederduitsche’ of Engekche gedichten, te vergelyken, *t gegen eigenlijk de wyze is op welke onzc luiden dat stuk behandeligend hebben, hoe 2ou hy in staet zijn ieder naer zyne onderscheidene omstandigheden aftemeten, en den staet waerin hy was in tegenstelling van zijn mededinger, om alzoo deze twee, ieder naer zijn eigen manier van denken te bcoordeelen, en te zamen te vergelyken? - Laet ons het enderscheid van Godsdienst en gelofsgevoelens eerst eerst een men: hoe veel invloed heeft dit niet gehad op die byzon-dere wyze van denken, welke de oude Grieksche en Latijn-sche Dichters buiten de mogelijkheid stelt van met de Nieuwen vergeleken te worden? By hun was het "Ek Aioq dpxco^eda xov o6887cot' 6,vdpeq t(o\\zv AppTixov,** A Jove principium Musae, Jovis omnia plena ect.** Gegen gedicht, van wat soort het ook wezen mocht, wierdt van eenig belang gehouden, waerin niet deze of geene Godheid, of de eene of andere verdichte gebeurtenis te pas gebracht waren. Zoo verre, dat men, om zijn gedicht luister by te zetten, meer gebruik maekte van het geen de zoo genaemde bistoria Deorum fabularis, opleverde, dan van geschieden nissen welke in waerheid gebeurd waren, ja zelfs meer dan van alle andere opsierselen welke de Dichtkunde aen de hand geeft. Daer integendeel by ons, buiten de zoogenaemde Stichtelyke Gedichten, geen gebruik in 't geheel gemaekt wordt van de geschiedenissen die betrekking/hebben op onzen Godsdienst, het leven van onzen ZaUgmaker, de gevallen, der Apostelen, Martelaren, enz. of van de leer- stukken van onze religie zelve. Niet dat ik van meening zijn zoude als of dit anders behoorde te geschieden, dat zy verre. Is onze religie beter dan die der Heidenen, zoo kan de eene met de andere iiet gelijk gesteld noch van beiden het zelfde gebruik gemaekt worden, zonder de voortreflijkste te kort te doen. Alleen wil ik hier mede aentonen hoe veel die wij menscn nooit onge- 45 bistoria Deorum fabularis : noemd laten (Aratus, Phairuh mythologie der goden m9nd) 46 gsvallen : lotgevallen 44 Van Jupiter is het begin van de *5 dicht-maten hadt in gebruik gebracht, welke opwegen kon- den tegen het Hexametrum, Pentametrum, Jambicum enz. Der Griekenen en Latynen, welche ons in 't Grieksch en Latijn overrige gebleven zijn, met de nieuwärts Fransche Italiaenschc Engelsche of Nederlandschc vergelykende, soort by soort 20 moeten zetten: als Trissin, Camouens, Don Alonzo d'Ercilla en Tasso, Milton, Voltaire enz. by Homerus en Virgilius; Poot en Wellekens, Tasso en Guarini, Spencer Philips en Pope, Gessner enz. by Theocritus en Virgilius; la Fontaine en Gellert by Phaedrus; Vondel en Huydecker, Shakespeare, Milton en Addison, Corneille, Racine, Voltaire en Belloy by Euripides, Aeschylus en Sophocles; Langendijk, Holberg, Shakespeare, Moliere, Marivaux, Destouches, en Crebillon, by Menander, Aristophanes, Plautus en Terentius enz. en dan de vergelyking opmaken, niet uit deze of geene fraeie plaetzen, maer uit de gansche manier van denken en schryven, het uitwerken der stoffe naer iedersonderscheiden omstandigheden, enz. - Eindelijk de nieuwärts tegen de ouden stellende, zou men onderzoeken moeten, welke de meest En in getal waren; of er by de nieu-wen meer overvliegende vernünften waren dan by de ouden; of de ouden groter natürlyke dichtgaven bezeten hadden, meer gemaklijkheid in het verzen maken, meer geneigdheid tot ene Poetische wyze van denken; of zy geleerder waren dan de nieuwen, of zy sterker hartstochten hadden, of een dichter meerder gezien was te Atheenen of te Rome dan tegenwoordig, enz. welk alles zijn invloed heeft op dit verschil. - Was het niet volstrekt noodig hier omtrent eenige bepaling te maken, eer men in 't algemeen begon te wisten of men de oude dichters de voorkeur boven de meest geven, dan niet? Hoe komt het dan, dat hier niemattd om gedacht heeft? men moest dezen weg kie-zen om te kunnen schynen een vergelyking te maken tus-schen zaken welke in geen vergelyking te zamen kunnen gebracht worden. Maer laten wy verder gegen. Wanneer zich iemand bepaelde, om het gering getal der oude Grieksche en Latijnsche dichtstukken die ons uit den groten schat welken by overig: oYtt 41 overvliegende: yoottttQc\i)V& roorbeeld Athenaeus, Plutarchus of Stobaeus bezeten hebben, noch overig gebleven zijn, met dc nieuwe, 't zy Franche 't zy Nedcrduitsche of Engdsche gedichten, tc vergelijk 't gecn eigenlijk dc wyzc is op wclke onzc luiden dh stuk behandeld hebben, hoe 20u hy in staet zijn ieder naer zyne onderscheidene omstandigheden aftemeten, en den staet waerin hy was in tegenstelUng van zijn mededinger, om alzoo deze twee, ieder naer zijn eigen manier van denken te bcoordeelen, en te zamen te vergelyken? Laet ons het enderscheid van Godsdienst en gelofsgevoelens eerst ecns nemen: hoc vcel invloed heeft dit nict gehad op die byzon-derc wyze van denken, welke de oude Grieksche en Latijn-sche Dichters buiten de mogelijk Held stelt van met de nieuwen vergeleken te worden? By hun was het 'Ek Aioq dpxcofieda xov o6887cot' dv5p8q t(0\izv AppTixov,** A Jove principium Musae, Jovis omnia plena ect.** Gegen gedicht, van wat soort het ook wezen mocht, wierdt van eenig belang gehouden, waerin niet deze of geene Godheid, of de eene of andere verdichte gebeurtenis te pas gebracht waren. Zoo verre, dat men, om zijn gedicht luister by te zetten, meer gebruik maekte van het geen de zoo genaemde bistoria Deorum fabularis, opleverdc, dan van geschieden waren, ja zelfs meer dan van alle andere opsierselen welke de Dichtkunde aen de hand geeft. Daer integendecl by ons, buiten de zo6genaemdc Stichtelyke Gedichten, geen gebruik in 't geheel gemaekt wordt van de geschiedenissen die betrekking/hebben op onzen Godsdienst, het leven van onzen Zaiigmaker, de gevallen, der Apostelen, Martelaren, enz. of van de leer- stukken van onze rehgie zelve. Niet dat ik van meening zijn Zoude als of dit anders behoore te geschieden, dat zy verre. Is onze rehgie beter dan die der Heidenen, zoo kan de eene met de andere iiet geld gesteld noch van beiden het zelfde gebruik gemaekt worden, zonder de voortreflijkste te kort to doen. Allecn will ik hier mede aentonen hoe veel 