Maritime geography and statistics ..
Tuckey, James Hingston, 1776-1816
De Zuidelijk walvischvangst heeft eerst Iaat een aanvang genomen, en wel het alle erste in 1775. In de laatfte jaren werden er daartoe tus- {chen de 40 en 50 fchepen gebezigd, Men verzamelt daarbij veel {perma ceti, en eenige amber, In 1809: deed men 41,365.ftuks vellen van zee honden op, die, benvens het voornoemde, en de (*) In het Il deel, dlads, 1n7 en Vélg ZEEVAART zn KOOPHANDEL. 943 da tragn en baleinen, welke men in dat jaar uis den Zuider oceaan in Engeland invoerde, 389,353 BP, St. bedroegen, An 2810 bedroeg het ingevoerde. van de Zuides igke en Noord{che. walvischvangst te zamen $66,967 P.. St... De aanmoediging tot de ‘Zeider walvischvange beftaat in premien op den groatften. invoer van pare opbrengst, en in vrijdom van. den presgang voor het daartoe gebezigde volk.. De Britische Zeemayt. Daar Grootbrittanje een eiland is, beftaat des gelfs naturlik verdedig De Ingenieur in een gede Marine, en dient deze evenzeer; om hare kusten tegen aanvalien ‘te verdedigen, als om haren Koophandel te’befehren. De gefchiedenen ‘der Britische zeemagt laat zich in drie tijdvakken verdeelen, van welke het eerfte de gezanimelijk eeuwen voor Koning HENRIK VIN. bevat; het tweede eindigt: met het troons- herftel; en het derde reikt van daar ‘tot op heden. Offchon JULIUS CAESAR van geene andere fehepen der Britten bijzonderlijfk gewaagt, dan wan zulke Coracles, als reeds in het vorige be- schreven zijn O25 echter vermeldt hij, dat 2) ae (*) In het eerie deel, bladu 421, in de Aarteek Y 4° ~ 344 AARDRIJKSKUNDE voor * bij. de gansch’ anders zamengeftelde, en het Ro~ meinfche oorlogsvaartuig in grootte’ en ferkre te boven gaande, fchepen der Veneti-van Vand nes (}), ‘toen dege.door zijne vioot beftreden ftonden te. worden; sen..aantal -van hunne. fchel pen voegden, die zekerlijk van. de:door bemafa zonderlijk.- befchrévene bootven grootelijks. zen hebben verfchild... -° «: sd _ Dat Britfohe: eorlogsvaartuig moet, intusfehen:} te gelijk met dat.der Veneti, enz. door CABSAS® derwijze  bemagtig was, onderhielden, dezen er viotes yan hup maakfel, tot bevejliging van de kusten en den handel, Derzelver-.- Opperbevelhebber voert in de Notitéa Imperii den tite] van 4rohi- guberaus Classis Britannicae.. ; “Toen de Romeinen ten laatfte het eiland 20 zich zelf averlieten, verhuisden zij met hunge {chepen; en.de wejnige, die zij er mogen hebber achter gelaten, moeten f{poedig aan de Franki~ fche en Sakfifche vrijbuiters ter praci zija goo worden (*), - De Ct) Zie de Aanteck, 1 deel, biads. 570, $71. (*) De Frankifche en Sakfifche vrijbuiterijen grepen plaais, voor dit de Romeinen Brittanje ontruimden, Na Ee, ZEEMANS AARDRIJKSKUNDE. 344. ‘De verwartlng ‘der ‘Heptarchie was ‘tor herftel wer Zeemagt’ ongefchlicht, en het was niet voor de‘téperiig vah ALFRED: DEN CROOTEN; ‘Wht xij" ff Brietibje wederom centig-asnwezen ert Fanzde.. “De cefte vioot, ‘welke die Vorst bijcew bragt,-“befbnd intusichen flehts uit 5 of 6-fehe pen weirinddé hiy 6 Deenfche vrijbuiters aantasté te -en- yerfloeg. Hieroor aangemoedigd, vert Mcerderde - Mj‘sifMte viook tot reo (chepen, weolke bij-om het eiland henen op voegelijke standplakt- fen verdétidé, ‘waar zij dé Denen bij derzelver aati- komét '6f: terngtogt aantteffen moesten; bij welk treffen zij gemeenlijk de bovenhand hadden. Onder de opvolgers van ALFRED nam de vioot niet af, en EpcaAR in het bijzonder onderhield eone talrijke zecmagt, welke in drie eskaders vere deeld was. Eenige Engelfche gefchiedschrijvers doen het getal der toenmalige (che) Pen van hunne natie. tot 3, of 4,000 klimmens maar er is daar- bij, zoo als de Heer HENRY beweert, zekerlijk | eene o te veel. De zwakke-opvolgers van EDGAR lieten de zeee magt Na dat tijdftip verfchenen ‘de Franken in een gansch ander lichr, dan vriJbuiters; en de Sakfen, die zich toen welhaast in Brittanje nederzetteden, gedroegen zich ook niet als de zoodanige. Zie (M)- De Sakfen, die er met fchepen sankwamen, zullen er vervolgens zekerlijk ook fteeds eenige heb- ben gehad. AARDRIJKSKUNDE voor magt vervallen; en.deDenen kwayen,wederom, #00 als, voor ALFRED, de kustay ongeftraét ver- yoesten. In 1007 werden delendbezitgers ger Jest, 800 fchepen hijeen te brengen,.. Dagar. intysr feban dice magt, uit hoofde van de:jaloergchheid ¢x spradenj van hare. opperhoofden,. yasirooid pf wexnigid ward, topd bet. lon: cen -hemagtiging voor d¢ Denen. opep.;,. Vervolgens landde witld~ GM, DE VEROVERAAR ¢R. met goeo.fehepen, on- der. welke er intusichen ongetwijfeld vele opepe G. Waren, daar, er bei den overstog over Het Kanaal, eenige yar dezelve verongelykten. Van de oprigt der Cinque ports, en den dezelfel verpligt, om-chepen ten algemeeney dienste ge onderhouden, is er reeds gewählt. Dit was eenen, geruimen tijd lang de eenigg schon von En geland 3 Cy. als dezelve verfter kt moest wor- den, huurde of preste men schon van Koop- lieden, die alsdan van wegens de Kroon gewa- pend werden. Intusfchen nam het aantal der fchepen fents de komst van den Normandifchen overweldiger in Engeland toe; en de vloot, die nicHagp I. naar het Eleilige land voerde, wordt door gelijktijdige Gefchiedschrijvers voorgefteld, als het vorige van dien aard in aantal, grootte en schonheid, te bovengaande. Zij beftonden uit 13 van de groot fte soort van schon, dromones genoemd, 15Q van de tweede klasfe, bus/ae, of buisen, gehe- ten, 53 roei{chepen, en een groot aantal andere vaartuigen. Bij ZERVAART in KOOPHANDEL. 347 -B§ den.grooten zeeflag tusfchen de Engeliche em Franiche vioten. On der regering van Ko+ Ning JAN. an Puizis I], dbeftond de Engelfghe wldot: ait: s0e:{chepen, :¢) WILLIAM VAN MALESBURY befchrijft de Engelfcbe Zeelieden van dezen-nijd, alt. boven alle andere, 300 in de kanst der. fabtepyeert., alsin hat. frijden,. uiteuntene de (*).:: Des piettegenftaande was het ooxlog# vaartiig geen nog ftcads zeer klein, en voerde het gxootike in rang flechts 40 man. - Hierom is er. niets bijzenden, dat HEN- nik Lif. tot zijnen togt. naar Gascogne 10c0 suk ke {chepen vorderde, en dat spwarp III. bij het beleg van Calais eene vioot van yoo Engelfche ez 98 vreemde.fchepen had. Deze voerden door. el- kanderen elk flechts se man; en in 1359, toep BD» 6) Van de krijgslisten, welke men bij de toenmali- ge gevechcen ter zee in het werk ftelde, kan men zich uit de volgende een denkbeeld maken. In i215 vere {cheen eene Franfche vioot, om san Prins Louis vertter. king te brengen, aan de kust van Kent, waar zi) door eéne Engelfche vioot onder PHILIPs D’ALBINEY aangeval- len, en met zwaar'verlies geflagen, werd, om dat de Engelfche Admiraal, de Franfchen den wind sfgewonnen hedbende, en met zieler op hen efkomende, hum eene groote hoeveelbeid: ongebluschte kalk,. welke h¥ opzettelijk daartoe bij zich had, in hee sangezigt deed werpen, waardoor zij derwijze verblind werden, dat zij zich niet wist 6) Van de krijgslisten, welke men bij de toenmali- ge gevechcen ter zee in het werk ftelde, kan men zich uit de volgende een denkbeeld maken. In i215 vere {cheen eene Franfche vioot, om san Prins Louis vertter. king te brengen, aan de kust van Kent, waar zi) door eene Engelfche vioot onder PHILIPs D’ALBINEY aangeval- len, en met zwaar'verlies geflagen, werd, om dat de Engelfche Admiraal, de Franfchen den wind sfgewonnen hedbende, en met zieler op hen efkomende, hum eene groote hoe En te verdedigen. $48: AARDRIJKSKUNDE ‘voor ‘SMpWwaRdD met i¥eo -ftliepen eetien twedden inval in Frankrijk deed,-‘beftond die vloot waarfchijn- dijk-uit al de gezamedlijke {chepen van Engeland, welke men voor diea tid ten dienste van ‘den Ko- wing had geprest. - Henrik. IV hanhaafde de heerfchappi. over: de Haanwe zeeén (*> > en tuchtigde de Fragichen en Flamingen, die. op de. Engelfthe kusten. hadden @urven aanvallen,' en den..handel verhinderea. Onder de opéra van dien Monarch verlösser de Engeliche zemagt niets van haben: roent.. Fzn- Rik V. zegevierde te water.en te lindes ed schijat We eerste Engelfche Vorst te zijn geweest, die éenige fchepen in eigendom bezat. BY zijnen eer- fter aanval op Frankrijk had hij,, twee groote eg allerfraaifte fchepep, die purperen xetlen yoer> | ' dew, en waarvan het eene de Konings kamer, en het andere de Konings zaal, heette.” Onder de lange en rampfpoedige regering van wenrix VI. geraakte Engelands Zee~ en Krijgs- Magt in verval, en vielen de Franfchen op de Engelfche kusten aan, waar zij de stad Sandwich verbrandden. De heerfchappij over de naauwe zeeen werd intusfchen door den Graaf van Wartwick, die tot Lord High Admiral verheven werd, herwonnten. Epwanp IV, droeg veel zorg voor de Zeemagt, en viel in 1475 met ecene talrijke viloot op Frankrijk het Kanaail‘aen weerskanten van de Hoofden, en dat van Jerland.  fschepen, waarmede hij -oorlog voerde, of handel voor eigene rekening dreef. Henrik VII. nam het Zeewezen insgelijks ter harte; en, fchoon zijn rijk vrede genoot, had hij fteeds eene vloot ten ziljnen dienfte gereed. Fiet eerfte Engelfche corJog/chip, in den eigenlij- ken zin des woords, fchijat onder zijne regering gebouwd, en dat gene geweest te ziju, dat Harry Grace de Dieu heette, en tooo ton groot was. Hetzelve kostte 14,000 P. St., en wag waarjnlijk de eerfte tweedekker, zoo wel als het eerfte fchip met meer dan twee masten; ja het had er vier, zoo als de Indifche {chepen ten tijde van MARCO PAOLO. Het tweede tijdvak der gefchiedenis van de Engel{che Zeemagt begint met het rijk van HEN- nIK VIII, toen de Zeedjenst het eerfte cen af- zonderlijk béroep werd, en de Admiralitcits- Raad, het Uitrustings-Bureau (Navy Board) en de timmerwerven van Deptford, Woolwich en Portsmouth, ingefteld en aangelegd werden. De gezegde Vorst deed {cheepstimmerlieden {it Italie komen, om zijn onderdanen in den {cheepsbouw te onderrigten; en de regels, welke er op zijn bevel voor de burgerlijke administratie der Marine ontworpen werden, ftrekken ten grondflage voor haar tegenwoordig beftuur. Intusfchen maakten de {chepen, die aan de Kroon toebe- hoorden, nog flechts een klein gedeclte. van ’s Lands Lands Zeemagt uit, daar de. ‘lastaadje van ’s Ko- nitigs [chepen, tijdens’ den dood van HENRIK vill, nog flechts 12,000 ton bedroeg/ Onder de regering van epwargp VI. bleef de Koninklijke vioot a genoeg op Lands Lands Zeemagt uit, daar de. ‘lastaadje van ’s Ko- nitigs [chepen, tijdens’ den dood van HENRIK vill, nog flechts 12,000 ton bedroeg/ Onder de regering van epwargp VI. bleef de Koninklijke vioot a genoeg op Lands dezelfde hoogte; en zij bevattede, bijden dood van dien Vorst, 53 Koningsfehepen, van welke er flechts 28 boven de 80 ton waren, en welker gezamenlijke las. taadje niet boven de 11,000 ton liep. Onder het ogkelukkige rijk van Koningin Maria verviel de Koningsvolt, en dezelve beftond bij haren dood uit flechts 27 fchepen, van tuschen de 6, en 9,000 ton lastaadje en 3565 man. Zij werd toen jaarlijks 10,000 P. St. geacht te kosten. Evizas BeTH begon, kort na dat Zif den troon beklommen had, de Zeemagt te vermeerderen, zoo door opzettelijk (chepen daarvoor te bouwen, als door den Koophandel tot den bouwen, als door den Koophandel tot den moedigen. Ook zij bragt vreemde feheepsbouwers. in het land, vulde de tuighuizen’met fcheepsgoederen, deed ijzerea en metalen gefchut gieten, en buskruid vervärgen. Kortom, zij verwierf zich den titel van HerftelRer der Engelfche Marine, en Souvereine over de Noordelijke zecen (R). Men bleef intusfchen nog fteeds het: meerea— deel der Zeemagt, als de omftandigheden zulks Vereischten, van Kooplieden huren; en van de vioot van 176 fchepen, 31,935 ton, en 15,000 man, die de Spaanfche Armads beftreed, ted de Kroon fiechts 34 fchepen, -van 12,590 toh, ‘ett 6,279 koppen, in cigendom. Het greotite vad deze fchépen was van 4,10¢ tot, ZEEVAART en KOOPHANDEL. 35t En vorderde 60 of 65 kukon gefchut. Bij den-dood van g1iza- BETH waren de Koninklijke (thepen 4-2 in getale, ven gezamenlifk 17,055 ton en 8,346 koppen), eh de uvitgaven daarvan waren tot 30,000 P. St. Jaraarjks geftegen. Vervolgens ging de heorfchappij over de seeen tot de Nederlanders over. De Spanjaarden were den van dezelve verbannen, dear Frankrijk en Engeland, in de vernedeting wan het Huis vasa Oostenrijk juichende, de meerdérheid der Republikanische Marine zonder naarijver befchouwendens en, daar de vreedzatiie regeting van Koning yakos I, geene bezigheid voor de Britische oorlogsvioot opleverde, werd dezelve wef niet vere waarloosd, maar ook niet vergroot. Ja het aane tal der {chepen verminderde in der daad, maar z§ mamen aanmerkelijkk in grootte toe, en de vioot beftond, bij het overlijden van den gezegden Mo- march, uit 32 of 33 fchepen van te zamen 20,000 ton. Er had onder deszelfs regering, en die vat ELI- In den Amerikaanfchen oorlog fteeg de gezamten- lifke lastaadje dér Kapers van Liverpool veel hooger, din die der Koninklijke vioot ten tijde van ELIZABETH, Die Kepers waren 120 fn getale, yan 305787 ton, 1986 ffakken en 8754 koppen. 352. AARDRIJKSKUNDE voox BLIZABETH, ‘menige yerbettring in het meakfel, tuigen en toerusten., der {chepen plaats gegres pen; waarvan Sir WALTER RALEIGH dus gewaag de: In mijn eigen tijd is het maakfel onzer En- gelfche {chepen zeer verbeterd. Men heeft het me- derlaten der ftengen verzonnen. Bij de ketting- pomp zijn er andere gevoegd, -en bij de zeilen tepzeilen, fprietzeilen en andere (*). Het-ligten van het anker met het spil is ook nieuw.” --Karey I. vestigde, in zijn regeringsjaren >» eene deijzondere zorg op de Marine, en wilde de {chepen vergroot hebben. In 1687 liep de eerfte driedekker, die er in Engeland gebouwd werd, de Souvercin der Zeeen geheeten, te Woolwich van ftapel ({). Onder deze regering werden de {chepen het eerfte in rangen verdeeld. Toen de rebellie uitberstte, beftond de zeemagt uit 42 {che- pen van 22,411 ton. De burgerkrijg, die het rjk met bloed verfde, veroorzaakte, dat de ± "Marine eenigen tid lang verwandt werd; en het voor (*) De invoeripg van cenige kleine zeilen op de Frecken en kleinere (chepen heugt het tegenwoordige gefacht. C4) Dit {chip was 1637 ton. Het had 5 lanteréns, in welker hoogfte er to man overeinde konden ftatn, ir ankers, waaronder een van 4000 pond, in de eerfte en tweede laag te zamen Go fchutpoorten, in de derde 26, van achterén 10, enz. ZEEVAART En KOOPHANDEL. 353 het was:een geweldige flag voor-hiar,- dat Prins ROVERT -in 1648 met:25 {chepen docrging. De krachtdade maatregelen van cromwell verhielpen niet. flechts dat verlies, maar bragten selfs de zeemagt: in vijf -jaren tijds tot 150 (chee peen, van welke meer dan j twee en driedekkere waren. 'Toen gevoeclende, dat een verdeelen. van de, heerfchappij over de zee&n cen verlicS daarvan weren zou, kanttan de -Nederlanders hunne aan-matigingen tegen die der Engelfcheni, en. betwisten: zij aan dezen die -heerfchappij, met een bloede-gea krijg, waarbdij alles cenigen tijd lang onbe-flist bieef, tot dat men cindelijk den: ftrijd opgeven en om vrede fmeeken moest.- Nu erlangde men dezén, onder. de: uitdrukkelijke Vvoorwanrde —wan de meerdere hoogheid der Britfche viag op de Brit{che.zeeén te erkengen (S). Lae oe Terwijl. deze oorlog ange viloot met bemagtigde INedérignd{che fchepen vermeerderde:, vergrootte hg ook de kunde der Zeelieden, : die bif deszelfs asiwang reeds grooter was geweest; dan te vo . ren; toen dé fcheepsbevethebbers: veelal über die weinig kennis. van dea zeédienst Imden, en, met de cer van. het’ krijgébewind. wel te vreden, de fchepen door de ftuurlieden lieten regeren. Gedurende het beftaan der Brit- ‘ {che republieck waren er daarentegen weinig Edel- lieden in dienst, en werden de oorlogfchepen ge- meenlijk door ervarene Koopvaarders gecomman- deerd; die, wel is waar, in de faletten, en aan "V DEEL. Z een 354 AARDRIJKSKUNDE voor een Hof, ver te kort zouden hebben gefchoten, maar hunne zaak wel verftenden (*). crosmwes vyerhoogde de foldy der matrozen, yan 19 {chel- lingen per maand tot 24 {fchellingen; en, teen hij ftierf, beftond de vloot uit 3 fchepen van den eerften rang, dic 100, 80 en 70 ftukken voer- den, 5 {chepen van den tweeden rang, eu tus- fchen de 66 en 52 ftukken, 4 van den derden Fang, en tusichen de 52 en44 ftukkea, 8 van den vierden rang en tusfchen de 40. en 28 ftuk- ken; vyoorts 19 yan den vijfden en g van den zesden rang; in alles 157 fchepen, van te za men 4990 fiukken en 21,920 koppen, 400,000 P. St. jaarlijks kostende. Bij het herffel wan den troon werd de Hertog York Lord Hig Admiral; en zijne kennis van Zeezaken, en bijzondere zucht voor de Marine, firekte, om haar grootelijks’ te verbeteren, en ° door het:ivergrooten der fchepen te verfterken. Toen dat ¢erambt hem in 1673 afgenomen was, werd de vioot .verwaarloosd, en het geld, dat het Parlement tor haar onderhoud had beftemd, door den bedorvenen KAREL aan deszelfs vermar ken befteed cn:deorgebragt 5 zdo dat er bi zifnen. ddod (*) En hierom boven hét voorgemelde flag van fcheepsbevethedbers verkieslijk waren, maar echter niet: boven de tegenwoordige, in Zeerakelek en Navigatie beide genoegzasm onderwezehe, Zeeofficleren. ZEEVAARTENROOPHANDEL. 55 Good in 1884, flechts zehn fehrer te konden bouwen. De overige waren verrot, of hadden de große reparatie noodig, en hiertige was er in de: Taighuizen: niets 'voor handen. Diaaf nu ya-mop il,. op den troon geraakt, em Bijzonderiijk op zijme geliefde Mariwe luttehde, bevord, dat de wolg zich langs de pewone wegen nät liet het-fielig, werd het: Uitrustings boredit door cene wieuw benoende Comipisfie rot-de zeéahkett vere vangen, welke han des Kobiings vtHaiigen 200 Withamend voldesd, dat men itt 2688 reeds 173 fohdpet totde.- Van te Satien 101,850 ton, 60464 ftukken gefchut en 42,003 koppen (*). Tevens weren de Teighuizen overvioedig voorzien..-De omwetteling 'yeroorzaakte een krijg van het toen te zamern naayw vereende Nederland en Grootbrittanje, tegen het ter ace meer day apit magtigg Frankrijky en een aanbouw van Linie-chepen in Engelend, wit hoofde van welken de Britfebe vioot, bi bet einde Vanden oorlog, 323 Fehepen, en daaronder 5 driedekkers, bevattedc. In Celijkejdig had Lopewrx XIV. _zijne vioot tot de meest ‘mogelijke *hoogte gebragt, _¢p er fcheen tus- fclien héri en JAKOB ook anderzins eene overreenitem- ming te heerfchen, weike niet flechté de Nederlanders, maar ak, wat onroonisth wad, grooreit{ks verontrustte, en van den eenen kidf yaxOas enttrooring doot zijnde felteongoer, van den andéren de Kerroeping von het Edict esti Nantes, té-wege Brag. Z 2 In 1700 werd het geven van halve foldj bij non- activiteit aan werkelijk in dienst zijnde officieren ingefteld. _ 7 ‘Onder de regeringen van ANNA en GEORGE |} namen. de oorlogfehepen in:-aantal af, maar in. Grote toe. Hoe de: vloot- bij beider overlijden | _in 1714 en :1727 samengefteld was, en welke hoogte zij bij de volgende oorlogen beklom, laat zich uit eene -tafel opmaken, welke wij, ter aatte duiding daarvan, en tot bevordering vaneen ver gelijkend overzigt: over den ganfchen vroegeren en lateren -ftaat der, Britfche Marine hier plaatfen: Jaren, — Schepen. Ton lastaadje. Door het Parlement teege->. E501 16 97,260 ftane manfch. 1548 53' ¥1,968° | 7473E- 1558 277". 6,500" -- 3,565 4578 9g 57 10,806". 6,570 - 1588 34. I SQ0 0 HY 1603 42 17,055 - ° 8346" 1624 33. - 19,400 | 164n 42 29,411 : 1658 ‘157. 57,900... 25919. 1675 = TSE 70,587 «90,980 1688 373 101,892 = 42,003., 1697. 328 waaronder 5 driedekkers. 1702 is’ 159,990, | + 40,000 -41714 —, 247... = 167,219,. 10,000 1727., 233: 170,862... |. 20,000. 1753 29t 1s 2345924 - | 10,000, ° 17 ZEEVAART EN KOOPHANDEL. 357 Jaren. Schepen. Ton lastaadje, - Manfchap. — 1760 412 321,104 70,000 1783 617, 500,78r- 110,000 1789 452 413,667 20,000 In dit vredesjaar waren er in werkelijken dienst 2.fchepen van den tweeden rang, 15 van den der- den, 1 van den vierden, 5 vijftigers, 6 tweedeks Vierenveertigers, g1 Fregatten van 39 tot 20 {tuk- ken, eene oorlogsfloep, en verfcheidene kotters. De gezamenlijke uitgavem aan de Marine beliepen toen flechts 2,328,870 P. St. In het oorlogsjaar 1783 hadden zij daarentegen 7,169,832 P. St. be- dragen. Bij den aanvang van den onwentelings- oorlog in 1793 bedroegen zij 3,360,915 P. St. Er waren toen 45,000 koppen in dienst, en de gezamenlijke vloot bevattede 498 bemande en one bemande fchepen van 433,226 ton. Er werden vervolgens aan de Marine toegeftaan en te koste gelegd: In 1801 135,000 manfch. 30,821,318 P. St. - — 1806 120,000 1751395183 — 1813 145,000 14,556,408 Bij die uitgaven kwamen er nog andere, vah een op zich zelf ftaand Transport bureau, dat alles beftuurde , wat de transporten , zieke en vermink- te zeelieden, en krijgsgevangenen, betrof. Dit nam in 1812 ongeveer 4 miljoen P. St. weg; en het onderhoud der krijgsgevangenen kostte bijkans de helft van die fom.. Z 3 Den 358 AARDRIJKSKUNDE voor Den r Maart 3815 beftend de Marine uit in dienst zija- wachefchepen, defchepen,tot enandere, tot formering van prifons of hos- Eskaders ge- pitalendienene Te | {chike. de. zamen. Liniefchepen 58 9 65 Vijftigers 16 2 18 Fregatten 132 2 134 Sloepett, enz 129 x 130 Kanonneerbrikken 171 172 opgelegd op ftapel Liniefchepen 114 or 135 Vijftigers _ 12 2 14 Fregatteh 66 6 ya — Sloepen, enz 4o.—CO« 5 45 Kanonneerbrikken 38 — 2 40 Gezamenlijk oorlogsvaartuig 8245 waaronder 200 Liniefchepen, 32 Vijftigers, enz. De foldijtrekkende bevelhebbers, verdere offi- cieren en beambten waren toen: 1 Lord High Admiral, de Hertog van Clarence 24 Admiraals van de roode viag - 24 —— witte a1 —— blaauwe 27 Vice admiraals van de roode of +. witte 22 ——————————————— blaauwe 27 Schout bij nachts van de roode 26 —— witte 23 35 ZEEVAART en KOOPHANDEL. 359 é 33 Schout b¥ nachts boven de jaren Ba4 Postkapiteins, , 39 Kapiteins bovet de jatéh. 762 Commaitideuts. 80 Luitenants op retraite, tet ded rang vat Commandeurs. ge11 Luitenants. 7 = Knights van Wihdfor (*) 668 Stuurlieden. 16 Scheepsdokters. 888 Heelmeesters, . 563 —— wan den tweeden rang. 974 Schrijvers. 59 Kapellaans (+) On In 1724 legateerde de Heer travers eene fou, welker sanwending naar zijnen ulterften wil, uit hoofde van den onwilzijner erfgenamen, cerst itv 1809 tot {and wam, Van dezelve is er nabij hee Paldis ven Windfor een fraai gefticht opgerigt, voor 7 ongehuwde en kin-derlooze Luitenants, die er in eene gemeenfchappelifke eetzaal zamen fpijzigen, en voorts elk zijne woning en. 60 P. St. jaarlijks hebben, Dezen titel voeren Geestelijken, die men op ia dienst zijade oorlogfchepen van de 4 eerfte rangen, even als bij de Regimenten der Landarm ee heeft; welke laat-ften men, door ze, in overeenkomst met het Duitsch, Field preacher te noemen, aan de Methodisten, die in Engeland op de ftraten en pleinen en het opene veld prediken, gelifk zou ftellen, Ook de Chapains zijn intusfchen weinig geacht, 2,4 Om het veelal tot den oorlogsdienst gedwonge-ne, en vaak onwillige, sheepvolk in teugel te helpen houden, plaatst men op de Britische schepen een ontzag verwekkend aantal zeefoldaten; wan welker stafen verdere officieren het geta den 1 Maart 1815 het volgende was: 1 General en chef met rang van Admiraal. 1 Lieutenant General Vice admiral. 1 General. Major nacht. 4 Kolonels aap § Postkapitetins. 5 Kolonels Commandanten, 6 § Luitenant Kolonels. 8 Majors. 177 Kapiteins van Compagnien. 16 Tweede Kapiteins, - 368 Eerfte Luitenants. $32 Tweede Luitenants. Dit korps wordt in vredestijd genoegzaam vol- tallig gehouden, om bij oorlog fteeds gereed te zijn. De matrozen worden daarentegen even wil- lekeurig afgedankt, als bij oorlog geprest. Zijr zij gewond, of krank, verzwakt, of verminkt, dan vinden zij den besten fteun bij het reeds vers melde Hospital van Greenwich (*) van welk ale Icr- e Schout bij van den 2 rang, (*) Aang het einde der zeventiende eeuw door Kar ning \ ZEEVAART ENKOOPHANDEL. 361 lerkostbaarst gebouw het onderhoud, henevens de befoldiging van deszelfs bedienden, beftuur, enz. jaarlijks van deszelfs inkomften 29,000 P. St. wegneemt. Die inkomften bedragen intusfchen jaar door jaar meer dan 150,000 P. St. en {prui- ten uit. het volgende. 6 ftuivers per maand van de foldij der matrozen van ’s Konings vioot en de Koopvaardjj. Op eenmaal de helft van elke verhooging van de jaargelden der Officieren. De opbrengst der vuurbaken van North- er 3 South-Foreland, na afrek der kosten vail vaste goederen ———~ meer dan een miljonen in de Engelfche fondfen. | Zwakke en verminkte Zeelieden worden in het Hospital zelf onderhouden, en hetzelve reikt aan andere jaargelden uit, voor wonden, enz. De Kas van Chatham werd in 1590 opgerigt, uit een vrijwillige korting van 6 ftuivers op de maandgelden van onderofficiers en matrozeh in ’s Konings dienst, waaruit men een fonds bij- een bragt, am aan onbekwaam gewordene Zee- lies William en ceszelfs Gemalin gefticht, uit vier heer- lijke gebouwen beftaande, en dearnevens eéi allerver~ maardst Obfervatorium hebbende, dat zich op een heu- vel in het Park van Greenwich hoog verheft, en om de werktuigen, die het bevat, zeer bezigtigenswaardig Is. 25 4 362 «4AARDRIJKSKUNDE voor. Heden jaargeiden, en geworden voor wonden, uit te reiken. De jaartijkiche opbrengst was 75,000 P. St., toen dit fonds omlangs met dat van het Hospital vereenigd werd,.en het inko- mets yan dit laatite ver boven de 200,000 P. Se. deed klimmen. By dit Hospital kome ‘voorts ccm inigting, zoo men wil, tat het onderkoud en de opvee- ding van wel jooo kitderen van Zeeticden, zoo meisjes als jongens, beflemds; waarvoer er, bij al de. hetijke gebouwen van Greenwich, in het park aldaar nieuw van den raam van Naval Asylum wordt gebouwd. Uit vrijwillige bijdragen van ‘Zeeefciers is er ‘in 1791 een fonds opgerigt, ter gunfte van behoef- tige Officiersweduwen en weezen. De Officierswe- duwen in het algemeen trekken penfioenen uit het fonds, dat men door middel van korting op de foldij der Officieren vormt. De beloening voor gewonde en verminkte Officiers beftnit uit pen-: fioenen voor huy leven. De eenige Kweek{chool van Zeeofficiers vindt mente Portsmouth, waar er, behal Voor de gene, der voor eigene rekening geplastst zijn, 15 zoons van Zeeofficieren ten koste van de Admiralität gehouden en onderwezen worden. In 1830 voor de men bij die Scheepvaarts-Akademie eene. inftelling tot onderwijs van 12 leerlingen in den cheepsbouw, uit welker midden de beambten VOOR ZEEVAART en KOOPHANDEL. 363 voor os Lands timmerwerven ftaan te worden xe- nomen (*). Op det kunde en hebbelijkheid bij de Britische Zeeofficiers, gedurende den tegenwoordigen we de, hiet evenzeer verroeften, als zulks tuefchen den Amerikaanfchen et omwentelingsoorlog maaz 4] te zeer phaats greep.. wenscht men, dat de Paket- booten in dienst van het Postwezen, en de {chepen, die *s Lands Tolten en verdere inkom- ften wijd en 2ijd-afhalen, aan de Admiraliteit ter begeving mogerr, worden opgédragen. De Paket- booten in dienst van het Postwezen (}) zijn de volgende : g tuschen Dover en Catals, waar er dagelijks, behralve des Zondags, eene vaart. | 5 Harwich en Holland. 4 — Cuxhaven. 4 Gothenburg. 6 Holyhead en Dublin, waar er dage- lijks, behalve des Donderdags, eene vaart. | 6 ————— Milford en Waterford > als vorent. 6 ————— Port Patrick en Donaghadee. 6 (*) Welk gebruik er ook uit Nederland van dle i ftelling wordt gemaake, vermetdt het l/deel, Wada. 135. Ch) Behalve deze zijn er bij de befchrijving der kus» ten en havenfteden n og eenige andere voorgekommen, waarover er van ’s Lands wege niet kan worden be- fchikt 364 AARDRIKSKEUNDE voor . 6 tusfches Weymouth. eg de Normandifche ei landen. Hier vaart er wekelijks tweemaien eene. 6.- ‘Falmouthen Lisfabon, elken Dings- dag. eene gevende. 7 r—— de Middellapdfche zee, elken derden Dingsdag cene. i ee a Noordamerika,. den eerften Woensdag i in de maasd eene gevende.. 5 Jamaica. 4 de Leewards,. den derden Woensdag in de maand eene. 4 —— Suriname, den twee- den Woensdag in de maand eene. | 9 Madera en Brazilie.. Deze geven den eerften Dingsdag in de maand eene. Intüschen kunnen de steeds in dienst zijnde Schepen almede vele Officiers in hunne loopbaan houden, en tevens aan onderofficiers en matrozen gelegenheid verfchaffen, om bevordering te verdienen en te verwerven. Voor dat gedeelte der vloot vindt men de noodige manfchap zonder presgang te ligter, daar er zich bij de wervingen ten diep einde eene Marine Society voegt, welke in 1756 te London werd opgerigt. Door deze wor- den-er in oorlogstijd vrijwilligers uit de landmagt toegerust, om als matrozen aan boord van °s Ko- nings {chepen te dienen; en zij kleedt en reectt ten allen tijde arme jongens, en vormt daarvan Zcelieden. Het getal der mans en jongens, die zij zij gedurende de laatfte oorlogen aan de vioot heft verfchait, ‘klimt boven-de 30,000. Hare kweekelingen worden in de eerfte plaats naar een chip gezonden, dat tusfthén Deptford en Greenwich op de Theems gemelderigt, de Thorn heet, en gro Zij Ogden is, om roo jongens te bevatten. Das worden zij aan het {cheeps-tucht gewend, en tevens tot zedelijkheid opgeleid. Het opperfte bewind over de Marine wordt door eenige Lords Commissioners der Admiralty gevoerd, van welken de Officiers hunne dus genoemde commésfions (aanftellingen) ontvangen. Dit hooge Admiralitäts Collegie houdt zijne zittingen op de dusgenoemde Admiralty, een groß gebouw van tigchelfteen, niet ver van de Westmuntterbrug, met zijn front naar het §, James park gerigt, en eene Telegraphe op zich hebbende, welke met andere, to Deal, Portsmouth 5. Plymouth, Yarmouth g. en meer andere havenfteden gemeen§chap heeft. Vitnemend wordt er voor de toerustige ma, °g Konings {chepen met de -_Rogdige wiskundige werktuigen en zeekaarten gezorgds. en ALEXANDER, DALRYMPLE, Opperite van het Geographifche * burean der Marjne, heeft zich,. door even, on- vermocide ais naauwkeurige werkzaamheden, niet flechts - ‘voor, Grootbrittanje, maar yoor alle-zec- bouwende natien der ganfche wereld, Rpogatver- dienftelijk gemaskt.. a KOR T KORE OVER ELET. a tee ofa “DAR ow wea gooRNAAMSTE MERKWAARDIGHEDESE YAN L O.N D ON. ' ‘Nevens den handet vin de hoofdftad der Brit- fche rijken, wit de-thans geheel in het Neder- duitsch overgebragte, en bijzonderlijk ook aan het einde merkelijk aangevulde, berigten van den gewis hoogst verdienftelijken Kapitefn nINGSTON TUCKEY, de ‘Londonfche haven, ‘dokken, en, toett hij fchreef;' beftaande bruggen over’ de Theems, de Admiralty, enz. hebbende leeren kennen, zal mer Zimen weet lust ten aanzten dier onvergelijkelijke wereldstenden dienen. Wy meenen althans ons met geene bloote vertaling van des schrijers ‘xtlerkortst verzis nOp‘Lotdon te mêeten Vérgenoegen. Nen, gefemige Op den aardbodem; in wier schöt de Ganges en Indus himhe ‘efindelooze schatten eerbiedig uitftorten, en voor ‘wie Agra en Dehli, even als Hydrabad, Surhtte’s Seringa- patam, Candia en Achem, zich odtinoedig  5. terwijk uwe heer-fchapplj nog flechts te jong is, om haar vermo-gen in u evenzcer ten toan te preiden, als dic van het onde Rame het ‘hare in de wereldkonin, wan welker lyistessiik overblijffel het voor. naamfte fieraad zijme wederga reeds in wwen §..Pauls tampel vyinds.. Uw S. James park gaat welhaast het, z00 vermaarde Forum in fchoonheid en majefteit beide ver te boven, hoe grooteliks qak. de kleur vah uwe prachtgebouwen bij die van he: Romeinfche marmer affteke. Dadrm vertoont zich cen kolenhandel, dien hes heelal Met u. als de. moedeg: van uwe .albedwiagende Zeemagt eeghiedigt. Bes kolanhandel, welks anders niet aapvallig gewoel elke regvichapene Brit, met- uwen TuecKky, wen uwe Bleck Friass brug even gaarne befchouwt, als hij op buwe 368 AARDRIVKSKUNDE voor wmwve ijzeren Waterloo’s brug vertoeft, welker rianin en bouwltof beide hem de ‘geduchte on- doordringbaarheid voor den geest brengen, die uwe ‘flagordés. aan ‘het onvergelijkelijke beleid vah:uwen. WELLINGTON te danken hebben. En wat.vettoont hem niet uwe Loudon bridge! Ter- wil lip. van ‘uwe“Westminfler bridge den hoogst: eerwaardigent Abdij tempel, waar men Groot~ brittanjes en lerlands juweelvolie “Keizerlijke Kroon op het hoofd uwerKoningen drukt, en ins- gelijks uwe overoud Kapitool, aanftaart; -ziet hij van die andere niet fechts uwon even achtba- ren - Tower prijkens maar voorts ‘wewmelt er voor zijn -oag. op uwe: Theems sen talloos heer van: gee vieugelde {chattingbrengers, hoedanig een Rome ap. zijnen vergoden Tiber nooit ontwanrde. 6 dringt het oog langs uwe. Theems verder door naer ‘derdelver benedenemde; of nadert men. langs hare. wateren van déjt.u; sanfchonwt men, in het opwaarte fevenen, uw Greenwich, uwe dokken, met al,. wat 2ij en uwe rivier be- vatten, en tevensu zeive in al uwe heerlijkheid, den aecht men al, wat Rome ei Conftantinopel, in-derdelver grootften bicei; al, wat het weleer : dok zoo pratte Alexandrie en Babijton, aan den naderenden -vreemdeling verbazends. en. be-. wonderenswaardigs aambaden, neways: hgt.tp0-- “nee, dat gij oplevert, gering en. allezins:wer- dwinenswaardig. U bewondert men .te meer. daar ZEBVAART en KOOPHANDEL. - 360 dear gij viet flechts dagelijks aanwast (*), maar. den hoogstmogelijken top van grootheid nog in, geene honderd jaren bereiken zult; bijaldien geen inlandsch gewoel van nietswaardigen de bereking van uwen PITT in duigen doet vallen, of dezelfde thee en rum, die u zoo zeer verrijkt hebben, uw_volk nict voor het Zeeleven onge- {chikt maken en verlammen. De voorfpelling uwer leefregel{chrijvers hieromtrent nog ver van bare veryulling ziende, verwachten wij u het au- de Rome welbaast ganfchelijk naar de kroon te sien fteken, en willen.wij den Nederland{chen, Zeeman, door eene korte ontleding van het geza; menlijke groote in u, van de bedwelming terug doan komen, in welke een min onderfcheidenlijk qyerzigt van het geheel hem doet wegzinken. Ja, landgenoot! ontvang, bij het gefchenk, dat de Londonfche drukpers aan de Nederland- {che, en deze thans aan u, doet, nog de volgen« fe, uit eigene Londonfche bronnen geputte. Evenwel in uitgebreitet te fterk, daar er tegen het efhde van 1814 een groot aantal haofizen van London, zelfs op de beste standen, ledig waren en bleven, en verfchetdene aanbouwers van nieuwe huizen zich dsarmede geruineerd hadden. Let, waarnaar het inweudige vermogen van London zich intusichen geenszits leat efmeten, dat nog grooter wezen Zou, wannecr sa vele huizen buiten af, die door Matresfen bewoond worden, insgelijks ledig flonden. DEEL. Aa 370 -- AARDRIJKSKUNDE voon: fthets van Londons merkwaardigheden, on sene voorloopige van Londons lotgevallen. nee Na dat de Romeinfche Keizer cLaubiee Brit. Tanje ordiné zijn gebjed had gebragt, vestigde er zich aldaar, zoo als in de Romeinfche wingewestern over het algemeen, al méer en meer Koephan-del, en werd London welhaast vermeld, als on der NERO’S regering welge een: groot middelpunt van markthandel; alwasrom een toen tegen, de Romeinen opftaande Britfche Koning in London ‘évenzeer uitplunderde, als de Caninefaten zulke genoegzaam gelljktijdig ten aanzien der kooplieden tan den Benedenrijn deden. Van die ramp herfteld, werd de fiad, denke- fijk onder CONSTANTIJN, Van muret onfringd, welke aan den Noordkant cenen, even beneden het punt, waar de Tower thans fteat, aanvangen- den, en omstreeks de Black Friars brug eindigen- den, halvemaanvormigen kring floten, en aan den Zuidkant langs de rivier kenen liepen. Dus bevestigd, weerftond London, na dat de Romei- wen Britanje verlaten hadden, oo jaren lang aan de Säsen. Daarna vestigden de Oostfakfifche Koninger or bunnen troen. De handel yan London sich intusfchen gederende de Heptarchie weinig meer te hebben geblocid, dan toen de De- ZEEVAART en KOOPHANDEL. 37: PDenew vetvolgens op de Britfche ‘kusten eanvie, jen.. Toen gosear de Zevan Koniagsijken ondey zich veteshde, tn in den nadstvelgenden | tid, wireten Winchester, Camtorbury <n York, als Setels der Monarchie, boven Londop nis, tot das Gene ftad door aL¥RED Haw GROOTAN  ¢a denkelijfk ook zoo ais nadeshanl een ‘Portreye, of Havengraaf. De Londonbrug wag deakelj tocy ook reeds aanwezig, jz misichien een werk dez Romeinen. Onder de Säsen bouvw> de mea, ten Zuiden van dic brug, het dusger noetade Southwark, dat aantvankeljk ccne vesting set beveiliging vin de brag fobijnt te aja gaweest, Baer, waar de Tower fant, ftichtte wiiLiam PE VEQOVERAAR, tot bedwang der oyerkcecde Juoudenaars, het ecvite ecn vicrkant kasteal, dat dogselfs naam van Zower van een dez tonens vaR gen ouder misur der ftad ontving (*). welke toez og.overeinde ftond, nadat de muur langs de ‘Theems, voor haar water en dew skvernisienden _ tid, beeaveken wae. Ken het overblijfis} ‘Ima dien toren heet nog heden ten dage, tex vey geawiging van deszelfa eerfie ‘Richting door.eca Romeinichen Keiser, Cachors Tower. Onder - @) Be Etgeltheh snderichelien vic grettedijhy, Bvbr Het seve der tearreh ven o ude Maged din seen reveler wetke op derzelver plate gédoutwém Menwa, Aa 2 972 - AARDRIJKSKUNDE vooxr HENRIK IT fiad London, volgens een gelijktifdiger {ehrijver, aan de Westzijde twee kasteclen,. ex een Koninktijfk paleis, dat o mijl van de ftad lag; maar tusfchen ‘haar en zich eene groote voorfted van den naam van fet Strand bad. De ftad had poorten, en eén ongeloofi§k gantal Parochie- en Klooster-kerken. Het Graaffchap Middlefex, dat nenaIK I haar gefchonken had, werd door een SAirereve, of Sheréf', uit haar midden be«- fluor’. Aan xicsarp fF. tot deszelfs togt naar het Ficilige land eene groote fom gelds schietende, ont vingen de Londenaars het voorregt van bij den Portreve, dien de Koning benoemde, jaarlijks twee Sheriffs te verkiezen. Zj veroorloofden zich eene vreesfelijke vervotging der Joden, die if hun midden-woonden. Onder Koning yan begon men den Portreve Maire, of Mayor, te noemem, ‘Onder nenpdaix TIT velde men een deel van het bosch vat Middlefex, ter bekommen van plaats en bouwftof voor groote veorfteden, welker hout, en met riet of ftroo gedekt,. waren. Onder epD- WARD I. was de ftad reeds zoo als thans in 24 wij» ‘ken verdeeld, die elk haren Alderman hadden, en eenige-burgers tot leden.van een Gemeenteraad. bencemden. Epwarp If. fchonk Southwark aan Ge burgerij, die reeds lang te yoren, ter beloo- ming - van here -dienflen bij de bemagtiging vem Jerlaod,.aldaar het Graafichap Uister ontvanges ZEEVAART 2en KOOPHANDEL. ‘373 Uy 1348 leed. de fad grooves aan de pests a in 1981 werd er aldaag door de rebellen, ony der aanvoering van WAT TYLER, groote {chade «pengerigt.. Onder ugnrm IV. ontying de ftad genige nieuwe vporregten, maar fleepte jumiddels fie pest erin 1409 meer. dan 30,000 menfchen weg. . UJn:hetzelfde japr werd er op het marktyeld Smithy field iemand als: aanhanger van wickLEF verbyand, in 1459 had London van de rebellen onder mar» ThaER veel te ijden. Ten tijde van wewnic VIL, weerden er vele menfchen dogr.cene zweetzickte weggefleept.. Ditzelfide gebeurde onder HENRI§ VIII, in 1518 en 1528, voor de tweede en dere. fe maal. Eenige jaren later werden er, bis de.affechaifing der ‘Kloosters, vele dier gebouwen baldig gee adeisterd en vernicld. In 1542 gaf.het-Hofbeve] (*) Xot, het.vioeren van cen aantal ftraten. In 4564 werd het gebruik van koetfen te London daor ceg Nederlander, die wiLLEM BonNNEN hete, | hoe ¢ de koetiex van Koningin EpEIZABRTH wer _ $ ae ys _ @ ¢'a oe ots go. (*) Zulk een bevet wis er, ten eanzién der ftraae! ‘die'den naam vah fo/bourn voert, in 1431 feeds gege- “én, ja te Paris ren aenzien van eenige ftraten teeds ‘agen her einde der twaalfde eeuw. Te Dijon tegot men if $391 de fivacen te plaveijen Aan derztiverves - Richtiag door middel van. Lanesrens werd et slomaie erst veel. lases gedacht; en heimeifike gemskken wne- den er op vele pleatfen ook zeer jast elgemeeningevorsd Aa 3 97% AARDRIJKSKUNDE voor het eerfte ingevoerd. In 1566 beger ech Ebn- Wonsch Koopman, Sir ru omas enasnin, 8 een gtond, dien de Ytad {chonk, ten-21ueh kowe de eerite bears ‘van Londow te bowwen. Onder & terering van ELIZABETH brék de pest bY herhaltap dit, ten gevolge vanden handel, welks middéignnt London teen was. In 1488 ligtte deftad 10,060 male tegen den éerftén aanival, waarttede Engeland dook Sparije werd: bedreigd; ‘en, tijdetis'de tweede Bd. dreiging vai dien aard, in 1597, 6oooman, ben gens 16 fthepen; ‘waarmede 2ij de vioot, even die te voren die zene, door welke de cetfte Arma beftreden werd, verfterkte. © Onder yaxos I. woedde de pest te London op ieuw allergeweldigst! -In 1625 fleejite si) aldear’ bijkins 36,006 menfthen weg. Negen jaren'latet werden -er aldaar, teged cen -vreesichjk algemeeh gebiuik vdn éigene of Kuurkoetfen, dat de fita ten 'in adh’ gidrid bedierf, zeer fterke bépalitigeh gémaakt’s ‘en werd er vodrts tusichen London: eh een dantaf ‘andeke fteden eene geregeitie gentedtl {chap met de brievenpost, verordend. In 1645 maakte men bij den Londonfchen handel het eerfte gebruik van Kasfiers, om dat de Kooplicden hune pe bedienden, die hen vaak eensklaps verlicten, om naar het leger te gaan, hunne gelden niet lan ger toecyertrouwden. Drie jaren vracger was Loar - don, uit heofde van den ftrijd tusfchen raxzEL I en In September 1660, en een aantal regters ewer den vermelden Koning te Londen de vast- Q&eftelde ftraf op hoog verraad (*). -Drie maam den later was de ftad. het toomcel der dweepzieke akoede van ongeveer 60 dusgenoemde Sifth Me warchy men, waarven de meesten {neevelden, en de overigen geftraft ‘werden; nadat henge razerny fatnafchen aam vele Krijgslieden. en anderen het. 