Algemene konst en letterbode
None
UlTLJNDSCHE * Par vs, 9 ^a/y. De post van Hoogleeraar in de Ster- rekunde, by het College de France, opengevallen doof het o^erlyden van den Heer de la Lande, is, door Z. M. den Keizer, opgedragen aan den Hr. i>£ Lam- bre, Secretaris by de Klasfe van Natuur- en Wis* kundige Wetenfchappen van het Nat. Inllitut. Hamburg, Den id Juny overleed, te Maagden- iurg, in den Onderdom van ruim 69 jaren, de Kofl* PruiOfche Hoogl. in de Wiskunde Joh. Frederik Lo- renz. Hy was, in Oftober des vorigen jaars, na met een jaarlyksch penfioen emeritus verklaard tezyn, der- waarts gaan wonen, alwaar hy, met de zielskalmtc van eenen Archimedes, te midden ondef het KfygSru- aioer, het 3de Deel van zyn groot Wiskundig Werk* * bevattende de toegepaste Wiskunde, voltooide. Het eerfte Deel was reeds by zyn leven naar de peri ge- asonden. Deel. C tN* Digitized by Google M > I N L A N D S C H E. Harderwyk. Op den 16 Juni heeft de ReSor Magnificat, de Hong gel. Heer J. ten Brink, U. Doa. Hifi. Eloq. et Ling. Grace. Prof. Ord. eene plegtige redevoering gehouden, waarin hy de voomaamfte gebeirtenisfen van het afgelopen Akademie- jaar herinrerde, en inzonderheid de nagedachrenis vierde van wylen den bernemden Hoogleeraar R. Forsten, wiens nuttig leven in onderfeheidene betrekk ingen, maar inzonderbeid als Hoogleeraar aan deze Hooge School, op eene trefiende wyze, naar waarheid wierdt afgereichilderd. Hierop held de Hoogleeraar C. A. van Enschut, J. U. DoS. Jur. Nat. Gent, et Publ. Prof. Ord. zyne inwydings-redevoering. de Juris Naturae Studio, not-tris praefertim temporibus commendando, dat is: over de beoefening van het natur - regt, ah bjzonder in on-sc dagen aanpryzenswaardig. De volgemie dag was niet minder plegtig, naardien de Heer G. H. GriR'thuyzen, Theol. Stud, onder voorzitting van den Hoog - Eerw. Heer J. Clarisse, Theol. Bos. ejusdemquc et Hermencut. Sacr. Prof. Ord. in het openbaar mec lof verdedigde, zyne disfertatio critico Theologica, pro Evangelii Joannei it 4evr1*. — Waarop met geen minder roem, order voorzitting van den Hoog-geleerden Heer C. G. C. Reinwardt, /I. L. M, Phil. Bos. Hot an. Chun. et Histor. Natur. Prof. Ord. de Heer J. Vosmaer, Med. Stud zyne disputatio Chemica yerdedigde, de Illustringentium natura. Voor dit Akademie jaar is tot Resor Magnificat albier aangerteld geworden de Hoogleeraar J. H. Paare au, Theol. DoS. et Ling. Orient, atque Antiq. Sacr. Prof. Ord. en tot Secretaris J. Clarisse, Theol. DoS. ejusdemquc et Hermencut. Sacr. Prof. Ord. Den Haag. De Heer Ch. Fried. Haug, die zicb, federt vele jaren, te Amfterdam ophield, en door verfcheidene proeven van zyne bedrevenheid in de fraaie Leaeren, waar van de meesten in de Hoogduitfcbe Dagbladen, gelyk ook eenigen, in dit Blad, geplaatst zyn, met lof, bekend maakte, is, door zyne Maj. den Flufling, %y de KoO. Militaire Academic, te HotisfloJte dyks toHottgl. in de Gefchied - en Aafdrytekunde, ala mede in de fraait Letter er aangefteld, en tevens met he opzigt over de Bibliothek by deze Stichting belast geworden. Over de openbare Stichtingen in de Hoofdstad van Frankryk, voor db \ Wetenschappen en Kunstbn. I (JJit het Framch. ) I ** * f • ■ , Men heeft* ill geheelEngeland , niet dati flechts ddne Kon. Akademie voor de fraaije Wetenfchappen en zelfb maar ddne Kon. Maatfchappy voor de wetetjfchap- pen (*)j lieden van verdienften in de overige takben van kunde zyn ’er, tot heden, nog in geen ligchaam vereenigd. In Frankryk zyn uitftekende mannen* die de Wetenfchappen en Kunften kweeken , byeengevoegd in het Nationaal Inftitut (f). Dan buiten deze Stich- ting, en buiten andere Collegies en UniverGteiten * zyn *er, in de beiden Landen (§), velerleie nuttige Stich- tin- (»} De Kon. Maatf. van Londen heeft niets Koninglykt , dan arleen den naam. (t) 0»er den Aard en'inrigting van dit Inftitut is, feeds al fpoedig , na deszelfs invoering, gelyk vervolgens van de»- aelfs veranderden vorm , in dit Blad , een uitvoerig berigt ge- geven De RedoSt. 1 (J) *Er is in Engeland geene gelegenheid om gratis onder- wys in de Wetenfchappen of vrye Kunften te bekomen. Da Lesfen die door de publieke Hoogleeraren in de Genees- * Heel-, Schei- en‘ Kruidkunde enz. gegeven worden, kosteu zoo veel geld, dat enkel luiden van middelen zich daar van 'bedienen kunnen. Men denke niet , b. v. dat men , op be- paalde dagen , de National Boekery kan bezoeken : men tftoet xich hier toe eerst laten infehryven voor eeii Schelling en men krygt toegsng voor acht dagen aebtereen. Wilmen dan weer komen , moet men zich andermaal lateu infebry ven , maar on- C a der Digitized by Google C 3« > tingen voor onderfcheidene voorwerpen, en die onge- ineen dienftig zyn, ter bevordeiing, zoo van bet open- baar, als zelfs afzonderlyk. onderwys. De Frantche Regerirg überhoudt; I. Het Bergwärkers School L’Ecole des Mints, een zeer groot gebouw, waarin menftalen of motifters uit atle Mynen bewerkr, die men weet, dat in het ryk vnor- ftanden zy», zoo wel ruw als bewerkr: waar men, 66a dag in de week, gedurende negen Maanden van het jaar, nm niet lesfin geeft, en jonee lieden eene Delf- llofkundige opleiding krygen, en het vry gebruik van een Itookhuis heb">«?n. Daar kan de Eigenaar van een Myn, ’t zy van Metalen of Kolen, of van eenige an- dere kostbare Delftof, zonder onkosten dezelve Iaten onderzoeken: ook kan hy ’er zich vervoegen om ten bekwaaro en kundig perfoon, op aanbeveling der Hoog- leeraren, te bekomen, om het Opzig te houden over zy-re werkzaamheden, zoo in het yak van Genie als Bergftof k unde. De School van Bruggen en Strat iatwegen, (L'Étlé des Ports et Changes') die zich bepaalt tot de Kunst, van Kanalen of Vaarten te graven, tot het beftier van bevaarbare rivieren, en het aanleggen van Waterwerken. Men bewaart aldaar de Modellen of Teekeningen van alle groote We ken, en eene menigte van vruchte-loze proeven, in dat vak van werkzaamheden. De verzameling is ongemeen fraai en nuttig. By deze Stichting zyn onk bezoldigde Hnogleeraars, die lesfen om niet geven, en die, onder hunne leerlingen, mannen hebben voortgebragt, ongemeen bekwaam tot het maken van plans, het aanleggen van Lusthoven, en het beftu-ren van belangryke. Ondernemingen, zoo voor rekening van het land als van afzonderhke perfonen. De Bergplaats van Kur fien (Le Conventeur des Arts); dat is van nuttige Kunften en Arabachten. Dit gebouw maakt de venooning van een Toren van Babel: men vindt daar in Gereedfchappen, Modellen, geheele Ma. Der een saderen raum, wie sehellmgen betalen, en zich acht dagen daar na a nieiw aanmelden; zoo dat een man van Letten, zonder protectie, die er een geruimen tyd vil arbeiden, verpligt is om zoo vela namen aan te nemeo, als by er bezoeken will afleggen. Machines, zoo oude als hedendaagfche, goede en kwade. Want her heeft dikwyls zyne nuttigheid, ook cene flechte Machine, ter bezigtiging, te bewaren. De Hingleeraar verklaart de redenen, ora welke het Werktuig Diet aan de verwjchiing beamwoordde, Y welk een anter kan terug houden, van het vruchteloos »verpij-len van moeite t-n geld, aan het geen onraogelyk te be-iken is, of hy kan daar door op den we g gehol Pen worden ora iets nuttigs uittevinden, waar by de gq-breken zyn weggenomen. ’Er is ook een afzonderlyk Hoogleeraar ter aanwy aing en uitleggirg van het gebruik der machines, en die tevens den Minister kan toelichteQ by bee uitvaardjgen van O&rooi-brieven (brevets) van uitvinding. By de-ze Stichting worden ook verfeheideoe handwerken gebefend, en men leert Yr, ora niet, aan de luiden, zoo wel het praktikaai als theordtisch, gebruik der Gereed-fchappen. 4. Her /Cabinet van Natuurlyke Historic (Le Mufft cTHtoire Naturei/t ). Deze Stichting beftaat in een Kruidbnf, en uitgeflrekte Diergaarde, of verzaraeling Van wilde Dieren, en in ryke Kabinetten, zoo van opgezette Vogelen en Visfchcn in liquor, als van Sc Bei den Zeegewasfen en van Delfitoffen en Verfteenin. By deze Sichting, behoore Verfteenin, behoore Verfteenin, behoore Verfteenin. Het vervolg en flat in onu eerst komende. La Lande’s lyst van Atheisten. "Upist. n.i Lf,.i jl.fiL' J'Ot'j''"1...1 oov.us*:, Parts, in April 1807. De kortlings alhier overle- den la Lande  Atheisten, over zich zelven en enz. mededeeld. Zie hier eenige ftalen uit dit laatfte Byvoegfel, die wer vertrouwen, dat onzen lezeren niet ongevallig suelen zyn. Vo'oreerst, van la Lande’s bezoek by den Heiligeh Vader, roen deze in Parys was. „ De Puns zeide my, op den 13 van Wintermaand, 1804, beweird te hebben, dat zulk een groat Ster- „, als ik, geen Godlochenaar kon zyn. r. Ik 9, antwoordde hem, dat bovennatuurkundige begrip-,, pen geenzins den eerbied behoorden te verhindk- „, den men den Godsdienst verfchuldigd is; dat,, deze noodzakelyk was, al ware dezeive 00k eene loutere Staatkundige inrig ting; dat ik dien 00k; in „ myn huis, deed eerbiedigen, en dagdyks aldaar myn „1 Pa floor liet komen, die ’er onderftand vooni zyne a r- men in vond; nog dit jaar had tk< nwjne jonge Blocd-,, verwanten hunne eerfte Communie la ten houden; ik prees de Jezuiten ongemeen: had in myn Keripd 9, net gewy de brood (7<s pain beniy bezorgt, an ik M fprak nog over meeir andere dingen met hem. Hy „ vereerde my met de Commissie, om Werktuigen „ voor de Sterrenwacht, te Romen, tediten maken. Underhold hem over den Koepel van de St. Pie-9, ters Kerk, wiens (J^pd ik door waarnemingen be-9, proefd had, vermirs dezeive een dtr’ttferkwaardig- lie punten van onzen Aardkloot is; over de Sterre- kundigen te Romen 9 die alien raynp vrienden ge-9, wees: waren; over a lie zaken van belong, die de 9. Paus voor de Sterrekunde had ondernomen; en het „kwam my voor, dat zyne Hetfigheid even zeer Over 9, my voldaan was, als ik zelf my vereerd vond met de vleiende manier, waar op by my ontvong. Hy „had de goedheid om dit aan den Keurvorst van Regensburg (den Vorst Primaat) te zeggeq, die het, my verhaald heeft.” De lyst der zulken, die la Lande, op nieuw, onder de Athej Sten rangfehikt, gtfat van bladz. 91—140. Ettelyken worden enkel datjr by, met humid namen en & - waar- Digitized by Google C V. >5 waardtgbeden, opgegeven, zonder te zeggen, ora wew, ke reden hy hen onder de Godlochenaars celt, Zorn- wylen noemt hy ook wel iemand, die hem die verzeichneten zou hebben. Zoo zegt hy, b. v. van den over-, ledenen Kardinaal Bojsgeun, dat ook deze,,ge)yk de, Oeneraal Pommereuil hem gezegd had, een Atheist zou geweest zyn.,, Desniettegenftaande,” voegt la- Lande ’er by, „was hy een uitmuntend Bisfchop.” De Afrikaner) worden hier, over ’t geheel, voor Godlochenaars gerekend, gelyk al mede de vorige be- vroners van het Eiland Melos en alle Indianen Digitized by Google . Menig een zelfs, die viak uic tegen de Atheistery gefehreven heeft, komt ook al op de zwarte lyse. Dit is, onder anderen, het geval, met den Abt Albert, die, in een (volgens la Lande’s uitdukking fraateny Fabel: le Villagcoit et la Ponte, zyn afkeer tegen de Ongodistery verklaard had: „doch (voegt ’er la „Lande by) zyne bewyzeB daar 'tegen loopen uitop „ het inwendig gevoel: VEternel fe fait fitntir au coear, Et ft cache It quiconque, ainft qu Anaximandre, Par r Esprit fieul veut le comprendre. Dit bewus iw zoo zwak, dar ik den Heer Abt „ Aubert, in het Woordenboek der Atheisten, wel „ durve opgeven.” Op bladz. 97. befpeurt men, dat Bouro, in het Aix-Departement, de geboorteftad van de la Lande, hem vier Wysgeeren (onder dezeq naam duidt hy by- na altyd 'de Aiheisten aan, en in zoo verre stemt hy met Geoffroy en conforten overreen) had opgeleverd, zonder dat by ze gezocht had : hy tele die met na- me op. '.. Verfcheiden perfbonen, op de lyst der Atheisten ge- fteld, byzonder dezulken, van welken het waarom niet was bygevoegd, febreeuwden luid daar tegen in de Tydfchriften: te weten Francois de Neufchateau en Lombard de Langres. De eerfte mag wel zyn be- zwaren ter oore van den Keizer gebragt hebben, en dit aanleiding gegeven tot de buitengewölvene vereenigde Vergadering der 4 Klasfen van het N. Inftitut, welke op het verlangen van den Minister van Binnenlandche Zaken, den a 6 Dec. 1805 gehouden werd. In die Ver- cadering des deze Minister een Brief voor van Keizer Napoleon, waar in deze den Minister beval, niet te ged nogen, dat la Lande voortaan iets in drk uitgaf, van welken aard het ook zou mogen zyn: echter werd deze order naderhänd merkelyk verzacht. De Atheisten van la Lande gaf aanieiding tot de volgende woordspeling (calembnurg,). Hy stond een met zekeren Abt te praten, in een van onze^levendig fte en uit dien hoofde nmrfigfte ftraten. Een Kabrio^ let fnorde voorby, en bekladdede be j den van hethofd tot de voeten. Tiensf zei een voorbygaand Wyshoofd tegen zyn kameraad, voi/a deux provinces de la Grace transports tn France! (zie tens, daar zyn twee ge-westen van Griekenland in Frankryk overgebragt). La Thesfalie et la Beotie (Thesfalien en Beotien) ’t welk by een geheel verdraaide uitspraak, luidt, gelyk tAthdc fall et ["Abbe ausfi, (de bemorfte Atheist  Godsdienst, uitgegerem door LeTles’s Godgeleerd Genootfchap. XXI tie Deel. OF ook onder den afzonderlyken the! van: Onderzoek naar het nut der Zendelingen en Zendelingen en Zendelingen. Jacob Haafnek. Eene Verhaudung, waar aan door Teyler’s Godgeleerd Genootfchap de eou-den Eerpenuing is toegewezen. Haarlem, by Enfchedd zenz. 1807. Oe Godsdienst - ver, doorgaans in alle tyden verkeerdelyte gewyzigd, drenkte het aardryk, ook in de Christen eeuwen, Diet zeldzaam met bet dierbare menfchenbloed. Dank zy der Verlicbtinge, in Europa algemeener doorge broken! de brand- ftapels ter eere van God en Jezus rooken niet meer; men ver- Woest eu moordt diet truer in beider naam; dap helaasj wie gruwt echter niet nog by de gedachte, dat eigenbaat en trots, achter het mom van den Godsdienst verfipholen, den Judiaan, pnzen naturgens ober den broeder, nog ten huidigen (age miikent, tot iiaaf vernedert, ep erger dan het dier be, iMPdelti Op* Digitized by Google C 41 3 Opmerkelyk is echter, aan den anderen kant, de tniiken- n\ng in dezen Indiaan tan den roeftand der Ma Digitized by Google Atfchappy; op-njerkeljk zyn afkeer federt eeuwen van aile Christen - Volken, wier b' fchaafdheld hy doorgaans weigert met zyne woestheid te verwisfelen. Zeer waarfchynlyk legde znlks in Europaden, grondflag tot Zoo tele Zendeling - Genootfcbappen, sis Ùer zelfs than nog, in wefirwil eener ontmoedigende vraring, in fpyt hunner eignene rruchtelooze pogingen, aanwezig zyn. Van waar zulk eene geestdrift, en wel by Proteftanten, om -h|Jt Euangelie onder afgelegene, woeste, Volken t» verbrei- den? — by Proteftanten, die, over het geheel, te verlicht den ken, om de zaligheid der menfchen aan eenig afzonderlyfc ftelfel van Godgeleerdheid te verbinden? Het was de opmer- king van deze geestdrift, welke aan Tetler’s Godgeleerd Genootfchap, in den jare 1805, aanleiding gaf, om eene Vraag voorteftellen „wegem het not, welk deze, zoo vroe-’ „ gers, ills latere, pogingen ter btkeeringe van de Heidenen „ hadden te weeg gebragt, en over bet al of met waarfchyn- „ lyke van bet wel flagen der tegenwoordige.” Inderdaad, even zoo zonderlmg, als deze geestdrift, waren 00k de middelen,’ door Roomf „ chen en Onroomen ter voort-plantinge van den Christenen Godsdienst gebezig: middelen, die men, op grand eener geftaafde ondervindinge, zelfs van voren, erger dan de vermeende kwaal bad beboren te schattem, al ware het (lechtt daarom alleen, om dat de voor-malige vervolgingen en de nog voortdurende oneepigheden er endgültig en de Christenen zelveu ter zake van huune leer, gevoegd by het naamloos flecht gedrag der meeste Earopeanen in Aga, Afrika en Amerika, de Indianen reeds met eenen onverzettelyken afkeer tegen bet Christendom hadden bezield, welke afkeer noodweudig moeat gevoed wordeo door zedelooze, domme en dweepzieke Zendelingen, waar van men zich meest al tot dat oogmerk bediende. Deze waren reeds van overlang onze gedachten, en het verblydt on Sie ich, by het antwoord op de voorgeflelde Vraag, daarln verfterkt te worden door de' getoigenisfen van den Heere Haafner, die, gedurende drie en twintig jaren, zijn, verblyf in de Indien bielJ, en alzoo van de zaak zelve eene sneer dan oppervlakkige kennit heeft kunnen bekommen. Welkom derhflve was ons dit gefchrift; welkom zal het aan ieder voorstander van waarheid en deugd, welkom aan ieder Christen - Zeodeling Genootfchap wezen. En Ti^k dii fchynt wel het geval te ayrv met het bepaalde onderzoek, jmmers zoo als de zaken thans in de Iodieo gefcba-pen (Han. Dan, bet wordt tyd, ooze Lezers mot deo it) baud der Verhandeling zelve bekeud te maker. Deze Verhandling, makende, het auf der Deutschen van des Genossens uitgegebenen Priester, verdeilt richt in ein hoofdftukken, waarin de Schryvpr, op enkele gefcbiedkuodige gronden, de opgegevene Vraag, ontkennender wyze, beaDtwoordt. By aene breed voerige Iukidjng, gVspt de Schryvgr degeett-dryvery der Mahomedanen en Christenen, welke laatfte wei-ligt die van aUe andere Secten overt reft, waar van by Amerika ten bewyze aanvoert, ait welks bewoners, tot eeo ontzettend aantai van 35 millioenen, kwanswyze voor de eer van God, aan bygeloof en gouddorst zyn opgeofferd, en voorts de Kruitvaarten, Spanje en Portugal, met derzelver tnqui-t, Prankryk met zynen St. Bartholomew nacht, Engeland en Duitschland in derzelver Bittere vervolgingen, tot getuigen Rept. Deze ver, *t is waar, nam eeue schooner schonend gedanie aan, wanneer by het beginfei van mensehlieveodheid tot grondflag steide der zucht tot bekeeringt doch eene opu pervkkkige bekommen is geœgzaam om te doen zien, dac eene voltlagene onkunde van den aard, het karakter en de zeden der Vollten, welkcn men poogt te bekeerep, gepasrd met eeue raiskenning van den  West-Indien, welk hun eene zagtere bebandeling gebiedt, bet lot der Indiaen heeft verbessert. Immers, (bier  en (chap en godsdienst sit te rfrbkken, en 3. ) In de domheid dier Natie zelve, alt aynde, door gebrek nut) omgang, dan elleen met de Geapfctae JBoeren, die zelve uog Beer onbefcbaafd zyn.cn blyveu, volftrekt ongefchlkt, om eenige vorderiogen in kennis en deugd.te maken.? Over de vrye Negers en Negerflaven in Sarinatne en de Deenfcbe Volkplamingen zullende fpreksn, fcbetst de Heet Mmofner, in bet tvnda Hoofdftnk, een jantmerlykst tafereei wan derzeiver hebaodeling, alvorens de Zendelingen zicb aU daar hebben doen keosen. Niet minder dan zestig millioeneo saenfcben, door Blacken, door Christen, moorddadig g&. flacht; nog heden ran dage ten prooie gefteld der jammerlykr fie baatzucbt, welke ongeftoord den bandel in menfchen voeu; nog beden, alt het vee, ter merktplaatfe geveHd, en, ten teer ken van altyddurende lyfeigenfcbap, by de aflevering met ee? gloeijend yzer gebrandmerkt: van menfchen, die zoo allefr gruwzaamst door Christenen misbandeld zyn, en nog dage,- Jyks vergnisd worden, that eine by geene mogelykheid de gpr reedbeid verwachten, om tot de aanneming hunner leer tepe tet reden. Veel eigenaardiger is dat gevolg, welk de ondetr vinding ftaaft, dat namelyk de Negers eenen ingeworteldep foaat en afkeer tegen de Europeanen voeden, en alien omgang fcbuwen, uit vreeze voor derzelver lagen en trouweJeosheid. Op dezeo grond Iaat Zich dut de vruchtaloze arbeid der Zentelingen opmaken, die, wel is waar, in de Oeenfche Planen, alt voordeeliger, en wel met veel ophef ala zeer gezogen t wordt opgegeven; doch inderdaad uitermate wisfelvab sg is, en ait boofde van de onvatbaarheid der Negers voor eiengodsdienst, en uit boofde van de onvatbaarheid der Negers voor eigenbatige inzigten handelen. Even trenrig is de gefcbiedenis, in bet er'dt Hoofdftufc; wenn de Amerikaanfche Indianen, of zoogenoemde Wilder. Waar gelang deze niet zoo dam zyn, ais de ZeDdelingen hen su en dan doen voorkomen, maar integendeel, vernufrig van card, daarenboven de befcbaafde Volken in zedelyke regv schapenbeid overt refiln, is het geenszins vreemd, dit joist By te afkeeriger zyn van alie toetreding tot het Eugangelio, cm dat de dnizende wreedheden. door de Spanjaarden en Portugeefen veormaalt, en, boewel tbans. minder, eber Bog by voortduring gepleegd, by mondelinge overleverir>g5, wan den Vader tot zyne Kinderen, en aldus van geflacht tot geflacbt worden kenbaar gemaakt, als makende dit tafereal bran wreedheden de gtbeime gefcbiedenis nit, welke in het geheugen onuitwitcbbaar is vastgegrlft. Hast tegen den Euro- rian, en alzoo 00k tegen zynen zoogenoemden godsdienst, dus Bet erfdeel, dat van ntond tot nnjnd overgaat, en nog z-. u te t« fterker hecht, naat geiang de Zendefingen zelven, over bet geheel genomen, onkundig en zedelnos zyn, en de mid- deten ter bekeeringe, door bun gebezizt, beftaan in eenea voormd van fterken drank, Ubak en fnuifteryeo, die deels ten gefchenke worden gegeven, deels by fommigen een talc van handel en beftaan uitmaken. Het antwoord. door eenea Indiaan aan eenen Zweedfchen Zendeling na zyne fcbrik - predikatie gegeven, is te karakteriftiek, cun niet athi?r te wor- den medegedeeld. Tier zer veet belangryks omtrent de ovetoude befchavtng tie-zer Volksftammen, weieer door Zoroaster, in naderhand door Pythagoras bez«gt, wier gedenfeltukken langs de kusten van Coromandel, Malabar, Orixa enz., himnen hoogen ouderdom Aaven. Welligt is dit gedeelte der; Verbandeling, hoe gewigtig, te wydlopig voor het oogmerk. Dan, deSchryver treedt juist daarom in dit onderziek, en in de ontvouwing banner gewyde Boeken en godsdienllige geioofsieer, om dat hy oor» deelt, dat zuiks geweidig affteekt tegen de berigten der zeodelingrn, die hen vaak met. den naam doopen van de fcha0r delyk/ie ytjgaden- en DuiveU-dienaars, die geen denkteelii bet ken van den werdachten Ged : daar, integendeel, hua geloof aan eenen oneindige O âriepper, wien wezen even oiir doorgrondelyk is, als zyne wetten; doch die ailes door een algene voorzieoigheid zoodanig regeert, dat ieder zyne werken kent en hem vereeren meet, zulk eene aatitygirg tea een male logenftraffen. Ook van hun, die onveranderlyk aan das gelöck gehecht biyven, last zich weinig lust verwacbten, om tot de aaneming eener nieuwe Leer, oder. OgIe e * ) door do Zendelingen zoo geheimzinnig en ongervtnd wordt voorgedragen, dat zy zlch by geene mogelykheid aan. wysge-rige flammen kon aanbevelen. Niet minder ongonstlig Is des Schryvers beoordeeliog, in het vyfds Hoofdftuk, an der Britten pogingen, om de Christen-Leer in hunne buitenlandfebe Volkplamingen en Beriningen pit te Breiden. Hy, die das goudöst der Engelfchien en hunno onbeperkte zucht kennt, om zich overal eenen uitflui. tenden handel toe te eigenen, zal zeer spodig dit heilige oog-merk verdenken, en hetzelve niet anders befchouwen, dan een midoel der Staatkunde, om zich te verryken, en tevens een hunne eeheime listen voor het oog ran alls rolken te be-dekken. Daar nu prediking en handel in een zoo naauw verband fban, laat het zich ligrelyk begrypen, dat de f n bo rl ingen, zoodra zy Zuiks berroeden, zeer w’einrg werks maken van zuik eene eigenbaiige rerkondiging. De Zendelingen, *t is waar, als Erangelisten aangemerkt, zouden hun gods iten-flig oogmerk kunnen berorderen, zonder iets gemeens te hebben met den handel: doch deze vooronderftelling wordt door de ondervinding gelogemtraft, als welke leert, dat niet kun-de, beleid en braaf Held, maar inregendeel baatzochr, aan een dommen yrer gepaard, by hen de overhand heefr; vraar-om zy dan ook, als bedoelende alleen de NatiSn te verflaven, door dezelve van tyd tot tyd verjaagd worden, en ook laf-hartig hunnen post verlaten, onder bet belagchelyke voorgeven, als of de inwoners zich van hunne vrouwen hadden willen meesters make. Ook in Japan en China, waar van in het zesde Hooflfluk wordt gehandeld, is de prediking des Evangeliums, hoe schärfer voorfpoedig in vroegere dagen, naderhand geheel en al mislukt door bet zedeloos gedrag der Christenen en Zendetinigen, die, in plaatfe ran kunde aan braafheid te paren, eer-der hun mengfel van dweepery en bygeloof met het oogmerk vereenigden, om fchatten in den handel te vergaderen, en da barten hunner bekeerlingen door onftuitnige drift van zich ta verwyderen; van waar dan ook, by eene dadelyke mishandling der Portugeefche Zendelingen, de geftrengfte wetten tegen de Christenen zyn vastgefteld, welke iederen ingang tot deze twee uitgeftrekte ryken verbieden, en, zonder derzelver olfing, alien arbeid van Zendelingen, boe wel gezindöck, onnögelyk maken. Eindelyk, dient bet zevende Hoofdftuk, ter versterkinge van aile de gronden, door den Schryver voor de nutteloosheid der Zendelingen en Zendelingen en Zendelingen en Zendelingen te voren aangevoerd. Alhier fchetst hy de leefen en bandelwyze der Europevnen in de Indien, federt derzelfen ontdekking. Dit tafe- reel van woestheid, ontmenscbteid eo allerlei fpoorloosheden, is zoo await, dit de meofchheid daar van yzeu moet, en dat geea t geeo onpartvdige het oofdeel der uithetmfche NatiStr sat kan. nen afkeuren, wanneer zy menfchen van dien stempel niet; alleen haten, maar zulke Christen monfters pogen te vernie- Ipn. Een voorbeeld, door den Schryver wegens de Engel- fchen aangehaald,. die In Bengale, ter bereikinge van baa goudd Orftig oogmerk, eenen bongersnood verwekten, die aau drie millioenen Hindo’s het leven kostede, is genoegzaam, om die pleit te voldingen. De gefehüdenis van Amerika, het bekende werk van Raynal, de getuigenis van las Cazas, Montesquieu, Lesft Clive y Stedman en anderen, door den Schryver aangevoerd, zijn eigen langdorig verblyf onder de Indianen, wier landftreken hy bykans alle doorreisde, de kennis van huntio talen en zeden, de eenvoudigheid van zyn verhaal, zyne gebechtbeid aan de belangen van waarheid en deugd, en (event van den Christen Godsdienst, als het beste middel, om die te bevorderen, laten by den Recenfent geen het minstere vermögen, geene de minstere twyfeiing over aan de waarheid der berigten, door den Hr. Haafner by alle gelegenheden aangevoerd. En, hoe zeer, hier en diar, wel iets gevraagds mogvoorkomen, waar op Tey let’s Genootfchap zelf geordeeld het, by wyze V van Aanteekening orden den tekst, de aan-dacht van den Lezer te moeten vestigen, moeten de Recenfent, over bet algemeen, des Schryvers vrymoedige orden, waar mede hy den fluier heeft opgeligt van een gehelt, waar achter zich een geheilt, waar achter zich een geheilt, om onnozele zielen zielen zielen veel te gemakkelyker te begekeln. Met de oprechtfte welmeendheid des harte, vereenigt zicb de Recenfent met de ainmerking, welke het Hot dezer Verbandeling uitmaakt, en wel daar ter plaatlb, alwaar de Schryver al het te voren verhandelde, by wyze van Befluit, by een trekt; „Niemand kan met meerdere opregtheid, met meerderen yver, dan ik, het geluk van deze onderdrukte en „beklagenswaardige Volken wen fehen; niemand kan vuriger, dan ik, verlangen, dat zy, in rust en vrede, in vryheid en in het veilige bezit van hunnen eigendom motten leven, en dat eene onverbrekelyke vriendfehre ons aan hon verbinde, en wy hen, door het aannetnen van onzen Godsdienst, ala onze breeders en deelgenooten van de belofteo des Evange-liums mogen aanmerken. Docb, zoo lang wy, met vooroordeel bezield, verachte— lylc nederzien op alie de zulken, die met ons in  Amsterdam. Boitenl andschb. Jmtrlka 5 prCt. • too) si Spaitje si prCt. by Hope &C 94 a I Andeelen by Hope & Comp. dito nieuwe.. 89 «• •. lo««| • Portugal* by Hupe&C. vyj*| Rutland 5 prCu. 9l>o9 Engelani. Annuiceit. 3 pCt. 64 ■ f Zweden 5 pcCt.. 97<‘>81 Frankryk Geconfolid. remen Dmemarken, ToD. 4 prCt. 91 1* 5 prCt.. 71 af ditoLeenen Wisfelb. 4prCt. 971*98 Dito Cert. Uy R.& V. 7°f*7l| dito Kroon 4 prCt. 97I198 Kcixtr van Oostemjk s prCt 55} » s' i Wisfctcoura. dito 4} prCt.. 50 a 5 1 Op Londen. • 33 ff 6 \ dito 4 prCt.. 50 a 5 1 Op Londen.. 33 ff 6 \ dito 4 prCt.. 50 a 5 1 Op Londen.. 33 ff 6 \ dito 4 prCt.. 50 a 5 1 Op Londen.. 33 ff 6 \ dito 4 prCt.. 50 a 5 1 Op Londen.. 33 ff 6 \ dito 4 prCt.. 50 a 5 1 Op Londen.. 33 ff 6 \ dito 4 prCt.. 50 a 5 1 Op Londen.. 33 ff 6 \ dito 4 prCt.. 50 a 5 1 Op Londen.. 33 ff 6 \ dito 4 prCt.. 50 a 5 1 Op Londen.. 33 ff 6 \ dito 4 prCt.. 50 a 5 1 Op Londen.. 33 ff 6 \ dito 4 prCt.. 50 a 5 1 Op Londen.. 33 ff 6 \ dito 4 prCt.. 50 a 5 1 Op Londen.. 33 ff 6 \ dito 4 prCt.. 50 a 5 1 Op Londen.. 33 ff 6 \ dito 4 prCt.. 50 a 5 1 Op Londen.. 33 ff 6 \ dito 4 prCt.. 50 a 5 1 Op Londen.. 33 ff 6 \ dito 4 ven a $ dito IJomeinen. 4 prCt. 71J a| pfCt.. (■ 44i a { dito Vrvwillig a c pCt yaj a | dito a a{ ptCt.. 39 a | Kon. Nrgot. van iRo-\ApCt. Loarenten uit dehcffinp van met op'oop. premie by Af. p8 a 3|ptCt. 5c<*4 losC.. 98 af Dito uit de heffing van Refcnptien Loib. na den 1800. a 3 prCt.. 44|a| Vrede. _58fa<0 dito 1801. a 3i ptCt. • s°i*4 Agio van de Bank*. 4 p>Cfc. STER- Digitized by Google C 4* 3> STER- WEERKUNDIGE WAARNEMINGEN. WEERKUNDIGE WAARNEMINGEN, BBITEN HAAUEM. m m m M- TRER- MORME STREW LUCHTV DER GWTELD- WIND. HE1D. 8'* ,30. 3 ,30. si % K. 0. w. n. W. 1 bewolkt; omtrem holder. 130 Si 30. 3 62 r. t. 0., 9 4 30. s} 70 w. n. w. balder. 30. 9- si w. 30. I 66 w. w. w. | to 4 30. I 71 — t helder; s avonds bewolkt. 1 30. of 63 N. t 30. 0 66 0. t. z. | windrig; omtrem helder; H 4 29. 9i 77 I ’s avonds bewolkt. sg 8| 7* 0. 1 SO. 0 69 w. z.,w. 1 omtrem helder; s» i 30. 0 *> . — J voormidd. zeer wind rig; s» i 30. 0 *> . — J voormidd. zeer wind rig; s» i 30. 0 66 ag. pi 70 N. I bewolkt; s mmiddags K. w. 1 tusfchen beide wat regen. *3 - sp. p| 8a 30. 0 <S4l z. w. t. z. 1* [■30- I | 67 Z. W. J H 1 30. 0 I30. Q| 8 • | bewolkt; windrig. GEBOORTE, TROUW- en STERFLYSTEN Het getal der Dooden, gedurende de laafstverlopene Week, geweest: te jdmfterdam 114; en te Haarlem 8, on dec welke laatften 4 beneden de la Jaren. Dezer dagen is, op Rechteren, in het Department Overys-fel, overleden zekere Hendrik defies, in den oder doen van 1 05 jaren. Deze man was een paar jaren te voren nog zoo fterk, dat hy zyn Kerkgang, schoon van een our gaans Terr’ sonder hinder doen kon. Tt Haaium, it A. LOOSJES P*. Digitized by Googl ALGEMEENE KONST- EN LETTER- BODE, VOOR HET JAAR H07. N°. 30. Vrjdag den 04 July. BERIGTEN. UITLANDSCHE. P arys. In de laatte zitting (van 3 Juny) der Klasfe van Gefchiedenis en oude Letterkunde van het Nat. Inllitut, vverd. Bellevue de kennis gewezen van den toe-gewezen Pries aan den Heer Le Prevost d'lray, (zie, onze voorgaande N°. 36 van 36 Juny) 00k nog ondes andere vooriezingen, het volgende medegedeeld. Dat op de Prysv. over „den invioed van het Moham, medismus, gedurende de drie eerfte Eeuwen van de 9, Hegira, op den geest, de zeder.. en regeringsfora „der Volkeren, onder welke die GodsdienstJeer zich, gevestigd had,” geene voldoende antwoorden waren ingekommen, en de klasfe derhalven, dit zelfde onderwerp had opgegeven voor 1809. Gelyk zy 00k eene neue neue Prysvraag had vastgelkld, om beoordeeld te worden tegen July van dat zelfde jaar, van dezen inhoud : „Eene oordeelkundige toetfing der Ilistoriefchryveri, van Alexis Comnenes en der drie Prinfen Van diens „geflacht, welken hem opgevolgd zyn, onder verge- lyking van die Schryvera met die der Kruisvaarten„ u znnder te verzuinen, ’t geen de Arabi^che autbeura D. D. 1, kun. Digitized by Google C ja ) Kunnen opleveren over de regering dier Keizers, en vooral omtrent derzelver politiek gedrag jegens de Kruisvaarders. Van den juni 1808 tot den juni 1807, zyn in dit Keizerryk, volgens eene opgave, in her offiziel Dagblad medegel; en ten blyke der echt-heid door de handteekening van den Maarfchalk Alex. Berthier bekrachtigt, 61 a Wolven, 185 Wolvinnen en 516 jonge Wolven, en dus in het geheel 1313 dieren van dat geflacht gedood. De Heeren Le Thiers, Direktur van de Franfche Akademie, te Rome, en Thibault, Architect by zyne Majerteit den IConing van Holland, zyn by het Fransch lull) tut tot Correspondenten van de klasfe der schon Kunften benoemd. Over de Ophelia, ophelia van Frankryk, voor de Wetenschappen en Kunsten. C Uit het Fransch. Vervolg en flot van ilaiz. 37. Het Rabinet van Kunsten (le Mufie des Arts) d. t der schon Kunsten. Eene School van Schilder-, Beld- flouw-, Toonkunst enz. De voornaamfte luister dezer Stichring is inzonderheid gelegen in hare uitgeftrekte Ganery van Schilderyen, en in hare verbazende verzameling van Standbeelden. Deze Meesterftukken zyn zoo wel bnven alle befchryving, als alle vergelvking. Sedert de Regering, by de verzamelingen der "Fran- fche Koningen, eene zoo uitbundige raenigte van de beste Italiaanfche, Vlaamfche en Hollandfche voort- brcngzels gevoegd heeft, is er geene andere verzame- iing van Kunstftukken, waar by de kwekelingen de verfcbeidenheid en uitmuntendheid, zoo juist g Vervolg. efchikt Digitized by Google C K> > / o« deceiver nayver te verwekken en hun staak t« vormen, kunnen vinden..4 6. De Rationale Boekery (la Bibliotheque Nationale)» Deze verzamelung heeft ook geene wedrga, zoo ten aan- zien van het geial, als de verfcheidenheid van Werken, die zy bcvat. Men telt hier by de vylhonderd duizend Boekdeelen, zoo gedrukce als gefchrevene, behalven een Kibinet van Munten, Gedenkpenningen, en van oude en hedendaagfche Byfchriften. 7. De Munt (l’H6tel de la Monnoie); zynde zoo wel eene Leerfchool als Werkhuis, waar by men lesen geeft, zoo over Bergwerk- en Delfftof- als Schei-kunde. 8 De Krygfchool (L’E) v. Cole Militaire) war de Kunit van onderaarjfche werken, en vestigen aanteleggen, van het gefchut te voeren, het belegeren en verjedigen van plaatfen, nevens de daar toe vereischte takken der Wiskunde, door servarene Meesters geleerd wordt. 9. Het Prytanium, zynde eene uitrountende School voor de Wetenfchappen in 't geme?n en byzonderlyk voor de Krygs' en Zeevaartkunde, Het is echter by uitfluiting gewyd aan de zoogenaamde Landskiuderen, ionge lieden, by de Regering aangenomen, en op Lands kosten opgevoed. In 't algemeen zyn het zulken, wier Ouders in's Lands dienst geftorven zyn: schoon 00k dikwyls anderen met dit voorregt begun-ftigd worden. Deze School is voorzien van bekwa-me Meesters, en het aantal der kweekelingen is zeer groß. 10. Het Franfkhe Collegie (le College de France') heeft alle deszdfs oude voordeelen behouden, en is, by de omwenteling, nog aanmerkelyk verbeterd ge worden. IX. De Geneeskundge School (L’Ecole de Medicine) geppa Aard met die van Ontleed- en Heelkunde, is in zeer bekwarae handen en wordt volmaakt bekund. De Vee- articnykundigc School (L’Ecole Vitéri noire), waar men praktikalc en theoretische lesen geeft over het geftel en de ziekten der Beesten. De Sterrekunde (L’obéervatoire) is een beri ming, die nog gebleveo is, by een uitmuntende School van Sterrekunde; schoon zy van vry wat meer beiang is, dan haar naam feby 1 am te duiden. By deze D a Schole wordt jaarlyks een werk uitgegeven, getiteld : La connaissance des temps: een foort van Sterrekundige Almanach, van ongemecoen dienst voor alle Zeevaren- de en Hemeltoopkundige. 14. Ecne andere Stichting, welker werkzaamheden de grenzen, by haren naam aangeduid, verre overfchröder, is het Lengte - Kantoor (Bureau de Longitude) zich met by het uitdeelen van pryzen, voor ontdekkingen, betrekkelyk het vinden van eene gemaktet van de Lengte op Zee, en om over derzelver verdienften te oordee-len; maar zy is tevens de befchermfter en bewaardfter van aile Zeevaart- en Aardrykskundige ondekkingen, en heeft, met de Scholen van Sterrekundige en Nat. Historic, het opzigt en beftuur over aile ondekingsreizen, welken de Regering goedvindt te laten doen. 15. De laatfle openbare Stichting voor een vry oo-derwys, in de Hoofdftad van; Frankryk, waar van men hier meld ing zal raaken, schoon men ähnen meer zou kunnen opnoemen, is de Polytechnische School, (TEcolc Polytechnique). Deze is, ongetwyfeld de eerfte of voornaamfte van die foort, in de gehele Weareld, wegens de verfcheidenheid van Wetenfchappen, die hier geleerd worden, wegens de mate vap voorafgaande kundigheden, welke vereischt wordt, om ähnen toegelaten, als mede wegens de uitmun- tende taienten der Hoogleeraren, en den hoogen trap van kunde, waar toe de kweekelingen hier opgevoerd worden. Bebalven de openbare Stichtingen, die derzelver aan, wezen, en gedeeltelyk derzelver onderhoud aan de Regering verfchuldig zyn, beilaat ähnen, wo in vele der voornaamfte Departementale Steden. Eene verfcheidenheit van Genootfchappen, der aankweeking en verfpreiding vannutige kundigheden; gelyk die van Landbouwkunde, een Genootfchap ter aanmoediging van Kunften en Handwerken, nevens nog een ander, ’t welk noch Weten-schaplyk, noch Letterkundig, een ryke bron van aan-.moediging is voor de bevordering der Geleerd heid. Hetzelve beftaat in een liefdadig fonds tot onderfteu*- ning van be boe frige Geleerden, derzelver Weduwen en nagelatene Weezen (*;. Voor- (*) Een der geleer Fonds heeft men 00k te Louden, waar van de Hr. D. Williams, bekend door zyne geleerde Schriften, de Stickler was. 1Google C 83 ) 0 \ Vooral verdient het Lyceum der Kunflen, all een pai- tlkulier Genootfchap, eene ondcrfcheidene plaats, in het kort verflag, alhier gegeven van de geleerde Stichtingen, die in Parvs a.nwezig zyn. Deze Stichting ( welke in vele opzigten overeenkorast heeft met de Amfterdamfche Maatlchappy; Felix Mentis ) behoort aan een aantal Eigenaren, die daaruit geen ander voor- deel trekken, dan het regt, om de Lesfen by te wo- nen en gebruik (*) Te maken van het daar aan verknocht Stonkhuis, Leeszaien, Boekery en Natuurkundig Ka- biner. Men onderhoudt ’er Hoogleeraars in alle VWe- tenfchappen, in de Handwterkunde, (Technologic) Let- terkunde en verfcheidene hedendaagfehe Taien. Men lean, voor een jaarlyksch inteekeningsgeld, alle de voor- deelen daar van genieten: en deze Stichting is van by- zondere nuwigheid voor de vreeradelingen en de jonge Iieden uit de Departementen, die anders hunne ledige uren aan min voordeelige tydkortingen mogten be- iieden. Iets over den vermaarden Toonkundigen •* r v C H L A D N I. •7 c i t • •. Chladni bevond zich, in het begin van de Maand Mei I. 1. in Heidelberg, van waar hy toen voorne- wens was, een Reisje naar Holland te doen. Hy had zyn bekend Instrument, de Clavifylinder by zich, ’c welk hy eenige duimen lager had gemaakt, en waar by de Bas aanmerkelyk verfterkt had, en nader aan den Fagottoon gebragt. Gall’s orgaan leer lydt Schipbreuk op Chladni’s fchedel. Men vindt aan denzelven noch het orgaan van Uitvinding, noch dat van Muzyk, ook niet van Plaats- scrandering: schoon wel dir laatfte, zich zeer kenbaar by hem mnest opdoen, daar het als eene eerfte oor- zaak van zyne uitvinding mag beichouwd worden. Zyn Vader nam. Chladni had hem voor de Godge- leerdheid en Geeste lyken (land gefehikt, maardezucht voor het reizen, deed hem op eene uitvinding denken, D 3 om Digitized by Google C M ) htt mogelyk te maken, daar mede te reteen. De ;cefchiedenis van deze zvne uitvinding, is, zoo als hy die zelf verhaalt, ongeroeen belangryk. Zyne kennis der hedendaigl'che talen, gelyk mede in de Naruurkunde, maken zyne gefprekken, in vcle opzigten, zeer aangenaam en onJerhoudend. Zyn Clavicyltndcr veree-nigt de fraaiheid der Harmonika met ecu Waldhoorn. De keuze van zyne ftukken is zeer gned. Verfcheide-ne van Hcndtl en een van Wolf (lagen by uitftek, en alhoewe! Chladni geen groot Meester in ’t pelen i«, sweet hy echter een uitmuntend effect te veronrzakeo. Zyne proeven over de Digitized by Google Akuftick zyn te bekend, om er eenig gewag van te maken. PROGRAMMA TAN KUNSTEN IN WETENSCHAPEN TOOK HIT JAAR 1807. 