Een bliksemschicht der XIX eeuw
Charles, Rudolf, editor
Broeders! de tijd, die het mij gegeven was het woord tot u te rigten, “Toopt ten einde. Zooveel nog hadde ik u te zeggen; doch eene magt, waartegen ik te vergeefs geworsteld heb, houdt mij geboeid — het me- taal heeft den vuurgloed overwonnen. Niet dat mijn ijver verkoeld is, niet dat door het goud de gloed is gebluscht, niet dat ik schroom nog “meerdere offers aan het geluk der menschheid te brengen, integendeel, warmer dan ooit glocit mij de borst van reine menschenmin, vuriger dan ooit is mijn moed voor vrijheid, regt en deugd cen aangevangen ‘strijd voort te zetten, maar de bondgenoot, die alleen in staat was den vuurgloed nuttig werkzaam te doen zijn, was het metaal, en dat “metaal, die lage doch onmisbare bondgenoot heeft mij verlaten, om de vesting te versterken, die den ingang moet beschermen van de kille en duistere holen der Troglodieten, waartegen ik streed: — Ik “weet echter en ik roep het u toe, even als Jan Huss en zoo vele anderen het hunnen tijdgenooten To ergegen: 7 Broeders! na mij zal een ander opstan, die den vijand zal overwinnen, voor  woorden, zij zijn dezelfde, die door alle euwen heen, als de grondslag zijn beschouwd, waarop alleen een rein. Zijn gulk eenen kan en moet opgetrokken worden, zijn die woorden van gulk eenen diepen zin, van zulk eenen heoge beteekenis. KENT U ZELVEN en DOET AAN ANDEREN, WAT GE WENSCHT DAT OOK U GEDAAN WORDE. Vergunt mij, dat ik over het eerste mij het eerste mij het tweede, mijne afscheidsworcer tot u te rigten. § Kent u zelyven;—” Broeders, geestverwanten, onderzookt uwen geest: peilt uwen aanleg; kent u zelven, gaat na in hoeverre ge geyorderd aijj uwe zwakheden, zoowel als uwe vermogens te doorgronden: kent u zelven, tracht te ontdekken, welke de drijfveeren zijn, die u doen hande: len, welke de aandriften zijn, die al uwe gedragingen besturen, En dan} wanneer een koude, ernstige, zoekende blik in de verborgenheden van uw hart, de raadselachtigheden van uwen geheelen zamenstel-geslagem, u de oorzaken vertoont van de gevolgen, die zich als oordeelvellingen als besluiten bij u kenbaar maken, wanneer ge te vergeefs die oorzaken doo andere tracht vervangen te zien, wanneer ge overtuigd wordt hoe valsch de voorst Elling is geweest, die gij van uzelven hebt gemacht, hoe luttel weinig gij u zelven hebt gekend, dan —o, tracht dan yoort te gaan op den weg des onderzoeks, tracht uwe gebreken te aan. Schouwen, u ont daan te zien van het bedriegelijke waas, dat zoo lang u zelven voor u zelven verborg, tracht den grond te yinden, waaruit al die oorzaken voortvloeijen, en hebt gij dien gevonden, rukt de wortels uit van het onkruid, dat ge daar zult ontwaren, dat onkruid, dat onkruid, dat hoog opgeschoten, uwe schoonschijnende gebreken, als blozende doch wrange yruchten draagt. Vrijdenkers, onderzoekers, die gij zijt, opent uwe cogen zoover ge slechts kunt, vestigt uwe blikken met gespannen aan-dacht op dat onkruid, dat ge uit den boezem hebt te rukken; zegt mij, gij voorvechters der verdraagzaamheid, herkent gij dien veeltakki-gen wortel, antwoordt mij, gij, die u voor de menschheid zegt op te ofleren, weet gij den naam van die zaamgevlochten vezelen, die al woe-kerende om zich grijpen? Die naam, zij is: »vooroordeel”, 0, onbe-vooroordeelde, zij is »zelfzucht”, 0, menschenvriend. Gij, die vele, zeer vele vooroordeel. En misschien reeds bij hebt weggevaagd, gij hebt slechts de groote in het oog vallende takken weggebroken van den stam, waar- uit nog zoovele ranken zich voortdurend al slingerende opwaarts wer- ken, maar gij zijt niet tot de wortels doorgedrongen, die als zoovele monden de voedende sappen opslurpen, welke zich Fike de vaten der plant verdeelen en onder gunstige omstandigheden met de stikstoff, dig de twijgen uit den haar omringenden damkring inademen, de vruchten, — uwe verkeerde handelingen, — doen pee: Zoo lang ge die wate niet uitgeroeid hebt, blijtt ge een slaaf van het vooroordeel, en ge hebt het regt niet uitgeroden te doen doorgaan, ge hebt het. regt niet te bedardeelen en nog veel minder te Secon ie » ge hebt het reat niet achting of eerbied te vragen, ge hebt het regt niet te bedardeelen en nog veel minder te Secon ie » ge hebt het reat niet achting of eerbied te vragen, gij, die u onderzoeker noemt, dat gij vrij en. Gubeonsards at underzoeken durft dat gij uwen pligt volbrengt. Welchem, die, na  kerkhervorming ont sproot, en waarvan wij ten huidigen dage de heilrijkste vruchter plukken. Die daad was het lang verwachte teeken tot aanvang van den strijjtuschen de vrijheid en het zoogenaamde goddelijke gezag van den Pa van Rome. Rome verloor in die worsteling, bij een groot deel der bevolking vay Europa, hare onfeilbaarheid, en het Pausdom werd eene wonde toege bragt. waarvan het nog niet hersteld is. Reeds meer dan tien geslachten, die sedert dien tijd het wereldtoa neel betraden, hebben aan dien strijd deelgenomen en den krijg me onverflaauwden ijver voortgezet. Meer dan tien geslachten zijn in dien hardnekkigen kamp bezwekem en nog is de overwinning niet beslist. Nog staan Roomschen en Protestanten in cene dreigende en vijandé lijke houding tegen elkander over, en hoezeer de eersten onverander an het gezag van den Paus getrouw bleven, en daaraan de anderei zoeken te onderwerpen, zoo is het toch uiet meer voor de vrijheid, waar voor de Protestanten strijden. Want toen de Hervormers van de 16 eeuw het gezag van Rome, d onfeilbaarheid van den Paus bestreden, was de kritiek, die zij op he leven der geestelijken maakten (men denke slechts aan Erasmus, de lo der zotheid, enz.) in het begin hun krachtieste wapen, dat zij met di meeste vrucht gebruikten. En Rome, dat zich op den Bijbel beriep on hare goddelijke aanstelling te staven en haar gezag te bewijzen, wer door die getuige schrikkelijk teleurgesteld en verloochend, Al har beweringen werden in lijnregte tegenspraak met de getuigenis de Schrift bevonden. Geen wonder derhalve, dat vooran bij de hervormers de Bijbel d sterkste bondgenoot werd, waarvoor Rome het meeste sidderde, en di van lieverlede ook de vraagbaak en noordstar van het Protest antis mus werd. En zij, die het goddelijke gezag van Rome verworpen hadden, droe gen bet onbedacht en onvoorzigtig op den Bijbel over. Dankbaarheid voor de dienst, die de Bijbel als wapen tegen Rom bewezen had, zwakte van den menschelijken geest, die voor de vrijhei nog niet volkomen gerijpt was, en dus nog behoefte aan een gezag ha om te kunnen gehörzamen, gevoegd bij den eerbied, die Jood e Christen, ja zelfs Rome voor die schriften betoonden, waren de naast oorzaken van deze onzinnige Bijbelvergoding. Onverschillig en afgezien van de vraag of de stichters der Christelijk kerk (de Apostelen en Evangelisten) de schriften van het N. V. werkelij geschreven het N. V. werkelij geschreven het O. V.) als de voortbrengster dezer schrifte: moet beschouwd worden, die zij bovendien nog gedurig verminkt e vervalscht heeft, zeker is het, dat de Roomsche kerk in die dagen e1 nog het, van eene grootere ontaarding en diepere verbastering ge tuigt dan deze schriften, wier inhoud, als de waarheid naderbij zijnde ok van die ontaarding en verbastering een onwraakbare en onwederlegbare getuigenis moest afleggen. Dat de Protestanten bovenmate verheugd waren, nu zij voor den verworpenen ouden, levenden, Roomschen Paus eenen nieuwen, levenloozen, papieren Paus teruggekregen hadden is wereldkundig, evenzoo, dat iedere Protestant zijn uiterste best deed om dic oude schrift te verklaren en uit te lezen, en deze neiging of schrifiverklarende manic, was oorzaak dat de Protestantsche ar Meine zich weder in verschillende lezerkorpsen aufgeführt, waarvan de voornaamste zich naar Augsburg, Dordrecht, Genéve of den Haag noemde, die weder op hunne beurt onderling krije voerden, Doch zoodra het Pauselijke leger de verdeelde strijdmagten der Protestanten aanviel, dan sloten deze eenen kortstondigen wapenstilstand, en met vereenigde krachten schaarden zij zich om den Bijbel, om den algemeenen Wijand daarmede dood te slaan en hem onder zijn gewigt te verpletteren. Maar van hetzelfde oogenblik, dat de Protestanten het goddelijke gezag van den Bijbel vaststelden, kreeg ook de strijd een geheel ander zen karakter. Van dit noodlottige oogenblik af was het niet meer de vrijheid, die voor hare regten streed, neen, het was het gezag dat tegen het gezag te velde trok! Terwijl de loomschgezinden zich met blijdschap voor het Pauselijke gezag lieten doodslaan, handelden de Protestanten eigenlijk niet anders dan hunne meergeloovige broederen, daar zij zich even gewillig en met even veel zenoegei voor het Dijbelsche gezag lieten dood martelen. Het gezag deed door beulen zijne goddelijkheid bewijzen! Het was Rome niet alleen, die door brandstapels, inquisitie en pijnbanken andersdenken-den zocht te overtuigen, neen, ook de Protestant toonde daar, waar hij de magt had, met denzelfden geest bezield te zijn, Liet Rome Huss verbranden, Calvinus deed evenzoo met Servet! De brandstapel, waarop deze ongelukkige verbrand moest worden, was met voordacht, opdat de foltering des te langer duren mogt, van nat en groen Hout zamengesteld. Drie uren duurde de marteling, eer het slagtoffer onder de helsche pijnen van het langzaam smeulende vuur bezweek! "Niet alleen dat door het constateren van het goddelijke gezag des Bijbels, de strijd tusschen Roomschen en Protestanten geheel em al van Bedaante veranderd werd; maar daardoor was tevens de kiem gelegd voor genenen nieuwen strijd. "Vroeg of laat moest de bedrogene vrijheid tot bewustheid van hare tegien komen, en die met des te meerderen klem terugeischen, naar-mate men haar meer verkracht en dieper verguisd had. "Zoover de geschiedenis reikt, legt zij getuigenis af van het onregt en Geweld, dat men der vrijheid heeft aangedaan. Mozes, die men algemeinen voor den cersten geschiedschrijver houdt, lie zijn volk van de Hepatischen slavernij verloste, knevelde het weder erst aan Jezus, den großen Hervormer, den wijze van Nazareth, voorbehouden, om de geboeide menschheid tot den heiligen kamp voor de vrijheid op te roepen. Helaas! de grondslag van Zijn rijk, het rijk der Waarheid en der Deugd, werd door de heerschzucht en het egoisme zijner nayolgers ondermijnd en verwoest. Die groote Wijsgeer had, volgens Joh. VILI: 82, gezegd: de waarheid zal u vrijmaken, terwijl zijne opvolgers door logen en bedrog de vrijheid meenden te kunnen doen ontwaken en hare kinderen de gesmeedde kluisters verbraken, om ze tegen nieuwe boeijen te verwisselen. Maar al werden de banden ook gedurig ruimer en rekbaarder, waarmede men de vrijheid zocht te beperken, toch kan men haar niet eeuwig gevangen houden! De logen is op den duur niet bestand tegen het licht. Dat de waarheid verspreidt. Hare gezegende stralen vernietigen de dikste nevels der dweepzucht, zoo als de kracht der wetenschap de magt van bebjøroof vernielt. Lhans is op nieu het tijdstip daar, dat de gulden vrijheid hare oude en oververreemdbare regten op nieuw reclameert. 4H Hen schoone en luisterrijke dageraad is aan den horizont der mete heid verschenen, en overal wordt zij door de edele en krachtige zonen” der vrijheid met jubel- en zegezangen beeroet. q Het is de wetenschap zelve, die hare kinderen tot den strijd oproept” en aanvoert, en indien deze de waarheid, de wetenschap getrouw blijven, dan is hare overwinning onvermijdeljk, want de waarheid alleen maakt hare dienaars waarlijk vrij! Gij, die in de voorste rijen u geschaard hebt, om voor de vrijheid, die u lief is, te strijden, om haar te verdedigen tegen elk, die ze u be twist, gij hebt eene zware taak op uwe schouders genomen; want dé de menschheid knielt nog overal voor het gezag, dat de geestelijkeid z00 listig als sluw tot stand heeft gebragt. Roomschen en Protestanten vergeten voor een oogenblik hunnen doo- delijken haat, om zich te vereenigen tegen u; want de vrijheid, die verlangt, is strijdig met den aard van het gezag, waaraan aij de werele zoeken te onderwerpen. Achtien eeuwen hebben de geestelijken het curatorschap over dé le- ken, die zij tot eeuwigdurende oumondigheid doemden, uitgeoefend. Dé Roomsche krachtens het gezag van den Paus, de Protextenmaglie later op grond van den Bijbel. Gij wilt vrij zijn en hen ontheflen van de zorg voor uw welzijn, die zorg, die u zoo kostbaar en drukkend valt. Gij meent welligt uwe za- ken zelf beter te kunnen en te zullen behartigen dan deze lieden, die ongevergd, maar toch niet belangeloos zich tot uwe voogden hebben opgeworpen. Maar al wat gij moogt aanvoeren, stuit af op het voorgewende god-delijke gezag. "Wat," zeggen de priesters, "zoudt eij wijzer dan God willen zijn, die de kerk als eene liefderijke en zorgdragende moeder over u heeft aangesteld. Die naar haar niet hoort, is van God vervioekt!” De Protestanten houden u daarentegen eenen Bijbel voor, zeg-gende: "Ziet, daar, daar staat geschreven," en vdat is Gods woord!" Zoo min de eene afstand zal doen van het gezag der kerk, zoo min zal ook de andere toegeven, dat de Bijbel menschenwerk is; maar door heerschaucht en egoisme gedreven, zullen zij zich met alle magt aan dat zoogenaamde goddelijke gezag vastklemmen. Zoo lang de geestelijken besides hebben zij dat gezag aang ae en voorgewend. Onkunde en dweeperij en bijgeloof waren hunne steunpilaren. Zoo was het vroeger, zoo is het nog het volk te verlichten; is de massa tot heldere bewustheid gekomen, dan is het Der geestelijken ten einde; want ik herhaal het, onkunde, dweeperij en bijeeloof zijn hare steunpilaren! Hoe onkundiger het volk is, des te dieper kruipt het voor de geeste-lijken, wier heerschzucht des te minder vrij spel heeft, naarmate de leken verstandiger zijn. Vit onkunde vloeit bijgeloof en dweepzucht voort, en hoe bijgeloof en dweepzieker eene godsdienst zij, des te onverdraagzamer, vervolezieker, wraakzuchtiger en moorddadiger is zij teveus. Daarom roep ik_u op dezen gedenkwaardigen dag toe, staat pal! ont-rolt de vaan der vrijheid zonder schroom, doch bedenkt, dat de eerste stap dien gij doen zult, die van den weg der waarheid afwijkt, een verraadis, dat gij aan de vrijheid, aan u zelf en uwe kinderen, ja aan God pleegt! Het is alleen de waarheid, de wetenschap, die u vrij kan maken; want het gezag steunt op logen en bedrog! Hoe luttel klein uw aantal ook moge wezen, vreest niet, want uwe vijanden sidderen noch voor uwe getal, noch voor uwe middelen; maar wel voor de zaak, die gij voorstaat, en die zaak, zij zijn er van overtuigd, moet eenmaal zegevieren. Streeft dus moedig voort op den weg van vooruitgang. Volksverede-ling en volksgeluk zij uw doel, en de overwinning zal uw deel zijn! Ja, als de echte zonen der vrijheid, zult gij de eerste burgers zijn van het rijk der waarheid, dat reeds voor 18 eeuwen door den Wijze van Nazareth ontworpen werd, die zich daarvan, Joh XXIII: 36, tot Ko- ning verklaarde; dat de hervormers der 164 eeuw zochten te veroveren; SS -S -, by maar dat slechts aan u en uwe kinderen vergund zal zijn te betreden en te bezitten. Dat zij zoo! LEVENSBESCHRIJVINGEN VAN VRIJDENKERS. II. ARNOLD VAN BRESCIA. Abelard, even berichtigte de drei meer, zijnne die geleerdheid en zijnne koene wijsbegeerte, als door zijnne liefde tot de schooner Heloise, had eene menigte waardige leerlingen gevormd, doch geen hunner had met meer yrucht de lessen des grooten meesters bijgewoond, dan de man, wiens ai» ie levensbeschriving ik u thans aanbied, Arnold van Brescia. Na zijnne studién voleindigte te hebben, keerde deze in 1136 naar zijnne vaderstadterug, het hart vervuld van de edelste gevoelens van liefde, regtvaar-digheid en vrijheid, den geest ont daan van de bekrompene zienswijzen van zijnnen tijd en verrijkt met cene uitgebreide kennis. Hij omlhelsde terstond de geestelijke waardigheid, omdat hij begreep dat hij daardoor zich des te gereeder overal toegang kon verschaflen, en des te ge-schikter aan de verbreiding zijnne van het Chrisendom was voorbeeldeloos, zijnne welsprekendheid krachtvol en we Gleichte. Zijn leerenen ademden alleen zachtheid, terwijl zijn leer geheel venijn was, gelijk de If. Bernardus zegt, dic hem afschildert als veen man mei het hoofd van eenen schorpioen 2). Zijn (Abelard en Arnold) hebben eenen schon van vroomheid in hunne kleeding en hunne wijze van leven, zeet hij, «die hun dient om te meer menschen te bedriegen” °). In weerwil van deze getuigenis van zijn karakter schandeliik te bezwalken, doch zijn karakter schandeliik te bezwalken, doch zijn karakter schandeliik te bezwalken, en ce hooge achting die hij overal genoot, waar hij zich ook vertoonde, wederleggen dezen laster voldoende, De hoofdstellingen zijn prächtigen waren: dat het genot der tijdeljke goederen onbestaanbar is met de evangelische priesterschap; dat de prairies, die grondbozit hebben, dat de bisschoppen, die zich vorsten-regien aanmatigen, en de monnik en, die icts in eigendom heben, niet zalig zouden kunnen worden. Leven van Frederik I, t1, 20. Zie Morery, Groot Geschiedenkundig Wörde; 9e drk, Amsterdam 1702. 3) De Potter, Beknopte Geschiedenis van het Christendom, I, bl. 387 russel, 1856. 6) Mosheim, Oude en Nieuwe Kerkelijke Geschiedenis, I, 110. Yvyerdun, 1776. 7) Fleury, LXVIIS. 55. Bid aan tegen haren koenen beschuldiger. Het jaar 1139 was inmiddels aangebroken, de achtste Januarij, de dag bestemd tot het houden van het algemeene Concilie door Paus Innocentius II uitgeschreven, was daar. De hooge geestelijken, van allerwege, zaamgestroomd, hadden zich in het paleis van Latran te Rome vereenigd, en na eene inlei-dende aanspraak van den Paus, waarin deze zich zeer verbolgen toonde over de woelingen tegen de geestelijke magt, eene grieve, die hem te meer ter harte ging, aangezien hij, als hoofd der priesterschap, zich de meester waande van al het gezag en al de bezittingen door haar verkregen, weshalve hij onder anderen aanvoerde: dat men alle geselijke waardigheden door de vergunning des Roomschen opperpriesters, bij wijze van leenreyt oniving, en dai men ze niet weltiglijk bezitienkon, zonder deze vergunning, — na eene dergelijke voorafspraak werden de beraadslagingen geopend. Onder meer andere zaken kwam daar ook die van Arnold van Brescia ter tafel. Zijn bisschop en eenige vrome lieden verk. Laagden hem een kalte van kalte. De zaak verwekte alge meene verontwaardig, en de man, die het gewaagd had zich tegen “allen te verzetten, werd door allen als ketter ia den ban gedaan. Dit Concilie was het tweede te Latran en het 10e oecumenische. —- Bij het vernemen van het over hem uitgesprokene vonnis, verlet Arnold oogenblikkelijk zijnne geboorteplaats, trok al predikende Zwitserland en Duitschland door, verwierf op dezen togt allerwege den grootsten bijval, en vestigde zich ter voldoening aan het verlangen van zijnnen leermeester Abelard, bij dezen te Parijs, om hem in cijnen tegenstand tegen de Katholijkke Kerk hehulpzaam te zijn. Zijn verblijf in Frankrijk was echter niet van langen duur, want den 1540 Julij 1140 werd door Paus Innocencius IJ cen brief van den navolgenden inhoud aan de aartsbis- schoppen van Sens en Rheims en aan den H. Nemen en hem op te sluiten,” In het jaar ‘1144 of 1145, na den dood van Innocentius II, en onder het passag van Eugenius III, vinden wij Arnold van Brescia weder te Rome, doch thans niet meer als de eenvoudige hervormer van eenige kerkelijke misbruiken. Gedurende de jaren die inmiddels verloopen zijn, heeft hij zich eenen talrijken en magtigen aanhang weten te verzekeren, Zijn werkkring is verruimd, hij roept thans het volk op tot de vrijheid: hij verkondigt. het gemeenebest. — En zijne stem heeft weerklank gevonden: zijne woorden hebben de geestdrift gaande geworden, de Paus heeft naar Viterbo zijnen zetel verlegd en in Rome is de regering in handen van eenen Senaat, en Arnold van Brescia, de man van het volk, de gunsteling van ae Senaat tart den magteloos, gewordenen banbliksem, die de Pans, alleen tot het geestelijke bestuur Ve yeree op hem afslingert, en gaat rustig voort door een tal van leerlingen omringd, die hem als eenen vader hoogachten z Jine redevoerin-gen tegen de toenmalige geestelijkheid uit te spreken. Anacletus of Anasta-sius IV volgde Eugenius open Arnold van Brescia bleef, door zijne magtige vrienden getrouwelijk ondersteund, steeds hetzelfde aanzien behouden. Ook Anastasius stierf en werd opgevoled door Adrianus IV. ‘Tien jaren lang reeds had Arnold van Brescia te Rome gezegevierd, doch hat jaar 1155 was daar en zijn val was nabij. Reeds meermalen hadden zijnne anhangers door zijnne vurige taal bovenmate ontgloeit, zich aan baldda-digheid schuldig gemaakt, doch nog altijd waren deze opwellingen van overspannen geestdrift in de geboorte gesmoord, en hadden weinig of geene onaangename gevolgen gehad; thans echter had er iets veel gewegigtigers plaats. LEenige volgelingen van Arnold, die op zekeren dag in den aanvang van 1155, in de Heilige Straat, Gerardus, den priester-kardinaal van Sint-Pudentiana ontmoetten, terwijl hij op weg was den Paus een bezoek te brengen, geraakten in eenen twist gewikkeld met de geestelijken, die den kardinaal omringden, van woorden kwam men tot daden, en — de kardinaal werd gewond. Naauwelijks had Adrianus IV dit vernomen, of hij legde Rome onder het interdict. Het volk thans geheel van alle godsdienstplegtigheden verstoken, sloeg al spoedig a An het morren en een menigte ontevreden wierp luide de schuld van al het voorgevallene op den hervormer. Deze ontevredenheid nam hand over hand toe, tot dat men zich eindelijk genoodzaakt zag Arnold van Brescia te overreden vdér het paaschfeest 1155 de stad te verlaten. Hij — verwijderde zich ook werkelijk met de zijnen, werd echter op zijnen weg door Gerard kardinaal-diaken van St. Nicolaas, gevangen genomen, doch door de burgraven van Campania weder uit de handen van dezen kerkvoogd verlost. Zich veilig rekenende onder het geleide dezer bevriende Heeren, begaf de hervormer zich daarop naar Campania, waar de aanzielijken hem als eenen heilige vereerde. Inmiddels was des Pausen toorn door Arnold’s vertrek verzeint, het interdict werd opgeheven, en het volk stroomde op nieuw naar de kerken. Den yolgenden dag reeds verliet de Paus de stad Leonina, de darépens pektigen intogt in Rome, reed de stad de darépens door en nam weder het palais van Latran tot zijne woonplaats, waar hij den 27 Maart het paaschfeest vierde. Zijne rust was echter niet van langen duur, want kort daarop te Viterbo zijnde, werd hem medegedeeld dat Frederik Barbarossa zich den 17 April te Pavia als koning van Lombardije had doen kroonen, dat hij het pinksterfeest te Bologna had gevierd, votos Toskane was binnengetrokken en in de rigt van Rome voort-toog. Niet wetende of hij als vriend of als vijand naderde, zond de e Paus hem drie kardinalen te gemoet, met name twee priesters, Jakob van Sint Jan en Sint Paul, en Gerard van Sinte Pudentiana, en eenen diaken, Gregorius van Sinte Maria in Porticu, met last met Frederik mit zijnen naam te onderhandelen. De afewaardigden vonden Barbarossa te Sint-Quirique in Toskane, en werden terstond teu gchoore in zijne tent toegelaten. Zij beloofden gereedelijk dat de Paus bereidwillig an zijn verlangen zou vold Oen hem te Rome als Roomsch keizer te . kroonen; doch stelden hem daarentegen eenige voorwaarden, en onder deze ook de uitlevering van Arnold van Brescia. De koning beloofde hun eindelijk al wat zij verlangden, deed met geweld den hervormer aan de bescherming der Heeren van Campania ontrukken, en stelde hem in handen der drie kardinalen, die hem geboed naar Rome voerden. Daar hield eene regtbank, uit geestelijken zamengesteld, gerigt over den ge- _vangene, en deze werd uit christelijke liefde, als van ketterij overtuigd, veroordeeld, den prefect der stad overgeleverd, en, vervolgens ter aan- schouwe van eenen ieder aan eenen paal gebonden, levend verbrand; " waarna zijne asch in den Tiber werd geworpen, uit vreeze dat het volk tem als eenen martelaar vereeren, en zich van zijne overblijfselen re- liquién maken mogte 1). Aldus stierf de man, op wiens karakter zijne -vijanden zelfs te vergeefs eenen smet hebben gezocht, de man, die door zijne eenen leefwijze, meer nog dan door zijne mannelijke taal, der geestelijkheid luide haar diep verval, hare weelde en hare zedeloosheid verweet. Zijne leerlingen, naar hem Arnoldisten genoemd, verspreidden zich door geheel Europa, en bleven allerwege de denkbeelden des meesters getrouw voortplanten. 4) Fleury, LXX. 4. 4172 ZEDEKUNDE BUITEN HET CHRISTENDOM. LV: MOET MEN ONREGT MET ONREGT VERGELDEN? FEene verhandeling van DM AgXo EL MaUUS an WAP Nuc Ye uns (Fragment.) VI. Wat zal dan de eindpaal van het kwaad zijn? Want, wanneer degene, die een onregt lijdt, wederwraak neemt, wordt het kwaad aan eene eindelooze wisselwerking, eene kringbeweging, eene wederkeerig heid onderworpen; en het onregt zal voortduren op het onregt te volgen. Krachtens het regt dat men dengene geeft, die aangevallen wordt, zich op zijnen aanvaller te wreken, doet men tegen zich zelven het regt van eenen tweeden aanval ontstaan. Het regt wordt in waarheid aan heide zijden gelijk. O Jupiter! wat vermeten wij ons, de reetvaardigheid tot grondslag voor de onregaardigheid te stellen! Tot hoe ver zal het kwaad gaan en waar zal het eindigen? Zien wij niet dat wij eene on- ultputbare bron van slechte handelingen openen, en dat wij over de geheele aarde de boosheid V. Tot werden verhefen! Dusdanig was ongetwijde in de oudheid, de eerste oorsprong van het ongeluk der menschen. De Grieken en de Barbaren kwelden élkander onophoudelijk door invallen, door oorlogen, door strooptogten, door rooverijen. De eerste aanringen waren het voorwendsel voor die, welke er op volgden. Pheniciérs wogen in Griekenland de dochter schaken van eenen koning op te ligten, Phrygiérs roofden in den Peloponnesus eenen van Lacedemonié. Zietdaar den oorsprong en de opeenvolging der verkeerdheden. Zietdaar het voorwendsel der oorlogen. Zietdaar de aanrandingen, waaruit aaurandingen voortvloeijen. Grie- kenland yondt inderdaad zijnen ondergang in het gevoelen dat het om- helsde over het onderwerp dat wij bespreken, en dat zich aan zijne naburen mededeelde. Het putte ze uit zijne teugellooze opvliegendheid, uit zijne wraakgierigheid, wit zijne onbekendheid, met de regtvaardigheid, IX. Wat mij betreft, ik weifel niet te zeggen dat, wanneer onder twee ongeregtigheden, de eene grover is dan de andere, dewelke wedervergelding gebruikt de meeste boosheid aan den dag legt. Want degen, die het onregt begaat, als een noodlottig gevolg van zijne op- voeding, vindt zijne straf in de afkeuring die hij inoogst. Maar hij, die zich wreekt, haalt zich hetzelfde verwijt van slechtheid op den hals, en voegt er bovendien nog de afkeuring bij, die de aanvaller verwekt. 175 had. Even als degene, die met eenen kolenbrander handgemeen wordt en worstelt, noodwendig besmet moet worden door de zwarte asch, waarmede deze overdekt is, evenzoo moet degene, die zich met den slechte meet, zich met hem in denzelfden modderpoel rondwentelen, en zich met hetzelfde slijk bezoedelen. Laat een kampvechter tegen eenen anderen kampvechter strijden; ik heb er vrede mede. De strijd staat tusschen hen gelijk. Dezelfde eerzucht bezielt hen. Ik zie twee menschen van gelijke gehalte, van gelijken stand, en gelijkermate naar de eer der overwinning dorstende. Maar wanneer een regtschapen man tegen eenen slechten in het strijdperk treedt, dan zijn dit twee kamp- vechters, die niet uit dezelfde oefenschool voortkomen, die niet dezelfde onderwijzers gehad hebben, die dezelfde oefeningen niet geleerd heb- ben, die niet op dezelfde wijze van schermen afgerigt zijn, en die noch naar dezelfde kroon, noch naar denzelfden roem dingen. Zulk een ge- vecht bedroeft mij, de wapens zijn daar nict yelijk en de slechte moet noodzakelijk overwinnen. De toeschouwers en de regters zijn slechten , die hem gelijken. Daarentegen kan de regtvaardige , zonder talenten, zon- der middelen, die geschikt zijn voor eene dergelijke worsteling, noch kwade trouw, noch laaghartigheid, noch schelmsheid, noch iets bezit- tende van hetgeen het voordeel van den slechte uitmaakt, en hem doet welslagen, zich niet anders dan belagchelijk maken in eenen strijd, waarin hij noch natuurlijken aanleg, noch verkregene hu)pbron- nen, noch ondervinding medebrengt. X. Maar daarom juist is het, zal men zeggen, dat de regtvaardige ghoond, door de sycophanten aangeklaagd, belasterd, vervolgd, van zine goederen beroofd, in de gevangenis geworpen, in ballingschap geworden, eerloos verklaard, of ter dood veroordeeld wordt! Wat zou men zeggen, wanneer kinderen zich een eigenaardig wetboek maakten, endlich een eenen hunner voor daag-den, om hem volgens hunne wetten te oordeelen; wanneer zij vervolgens, vooronderstellende dat het hun behaagde eene onregtvaardigheid te begaan, dezen knaap veroordeelden in hun kleine gemeene best als erloos beschouwd te worden, en dat zij ten hunnen voordeele de dob-belsteenen, bikkels en ander speelgoed, aan den veroordeele de dob-belsteen, bikkels en ander speelgoed, aan den veroordeele de dob-belsteen, bikkels  sterfelijken mensch veroordeelende en ter dood bren-gende. Dusdanig zal de deugdzame, de regtvaardige met eenen spot-tenden glimlach de slechten weten te trotseren, die zich onstuimig op hem werpen; en die hem denkende te verslaan hem niet zullen kunnen bereiken. Wanneer zij hem eerloos verklaren, danzal hij met Achilles uitroepen: #Ik vermeen dat Jupiter mij meer regt heeft doen wedervren.” Wanneer zij hem zijne goederen ontnemen, zal hij ze hun over-laten, even als bikkels en speelgoed. Wanneer zij hem ter dood ver-oordeelen, dan zal hij die ontvangen even als van wege de koorts, of be graveel, zonder de minste hatelijkheid tegen zijne moordenaars. MAANDELIJKSCHE KRONIJK, Te Parijs is een nieuw tijdschrift in vrijzinnigen geest opgerigt, na-melijk de Tribune des Linguistes”, zijn programma luidt als volgt: w Wijsbegeerte der talen, taalstudién, taalstudién, taalstudién, vraagstukken, hervorning in de spelling. Algemeinen letterschrift, alemeene taal; de hoofdredactie is toevertrouwd aan den Heer Casimir Henricy. — In Prussen neemt de vrijheid hand overhand to. De vrijheid hand overhand to. De vrijheid hand overhand to. Zondag den 8sten October 1.1. werd voor het eerst na eene langdurige schorsing, de geregelde godsdienstoefening te Berlijn door den Heer Jordan gehouden. Er is reeds spraak de ontbondene Duitsch-Katholijke gemeenten formeel weder in het leven te roepen. Te Dantzig erreicht anderen werd den 124 der vorige maand, ter gelegenheid van eene vergadering, eehouden in tegenwoordigzheid van den ouden. De berigten uit Londen melden dat de stokoude Robert Owen, zich in weerwil van den rädigen zijnner bezorgenen vrienden, ter bijwoning van de Vereeniging tot maatschappelijke wetenschap, onder het voorzitter-schap van Lord John Russell, naar Liverpool heeft begeven, doch spoe dig zijnne kamers in het Victoria-Hotel heeft moeten houden. Den Q¢en dezer maand was hij gelukkigerwijze weder buiten gevaar. 2. C. MEIER. D.8u..B. Bal. Be ae Neha A. W. Ge beschoumt mijne bewering als onjuist, dat de gelegenheid die door de pleiziertreinen den werkenden stand wordt aangeboden, zich des zondags naar buiten te begeven, ziele voordeelig op zijne zeidelijke ontwikkeling zal werken, en tot staving van uwe zienswijze verwijst ge mij op de ongeregeldheden, die op die togten plaats hebben en de walgelijke dronkemanstooneelen, waarvan men te Utrecht, te Arnhem, en bij de aankomst der treinen te Amsterdam getuige kan zijn, — Ik moet u erkennen, dat ik niet hadde kunnen vooronderstelen eene dergelijke tegenwerping van u te vernemen; immers de ongeregeldheden en de schandalen  niet verlangen dat een Teisje naar Arnhem sterk genoeg op het gemoed des mans werke, die nog nimmer een pleiziertogtje gemaakt heeft, om 20, 30, 40, ja °50 jarige gewoonten zoo eensslags uit te rocijen, evenmin als ge zult verlangen dat verdwijnen. Zijn wij dit eens, welnu dan wordt de geheele zaak slechts eene kwestie van tijd, en dan zullen wij eens zien welken ‘invloed die zoo gelaakte pleiziertreinen, en meerdere soortgelijke ver- »fijndere genoegens, waartoe den arbeidsman meer en meer de eelegen- heid moet geopend worden, op zijn zijnen smaak, ‘op zijn gevoel, en op zijne wijze zich te vermaken na verloop van eenige jaren zullen uitgeoefend hebben. Wat in beginsel goed is, is in de gevolgen goed, en de tijdelijke stoornis zelfs, die iedere verwisseling wergezelt, is niet het gevolz van het goede ‘ Beginsel dat ingeplant wordt, maar wel van het kwade beginsel, waarvoor het in de plaats 'treedt en dat niet uit te rocijen was, dan door den grond te verscheuen, dien het met zijne wortelen had doorwoeld. P. vy. V. te D. Ik dank u zeer voor uwe belangstelling in mijnen persön, doch ik bid u Jaat u daardoor niet tot verbittering tegen wie ook yervoeren. De eenige reden, waarom ik genoodzaakt ben mijne zaak te likweren, is, dat ik geen vermogen genoeg bezit van mij k zelf, — dit jaar gelden, van anderen daarin aanwezig, heb moeten uitkee- Ten, en ooh aiwarwitze met geenen geestverwant bekend ben, die Baild te beleggen heeft. De Baden is dus in niets anders te zoe-ken, dan in de omstandigheden, die de opriging van mijnen handel in 1851 vergezelden en die mij 27 Julij 1853 noodzaakten dien zelf en geheel alleen te drijven. Er was toen nog geene spraak van strijders voor of tegen de orthodoxie, gelijk thans. W. B. te A. Ge vermeent dat mijn boekhandel nog onmisbaar is voor de zaak van den vooruitgang, omdat ik den eenigen regtstreeks geprononceerden vrijzinnigen bockhandel in het geheele land heb, se-dert de Heer Giinst zich alleen bij het uit geven bepaalt; — mijn goede -yriend, ik ben volstrekt geen bestrijder van uw gevoelen, en verlang niets liever dan cenen vrijzinnige te vinden, die, beter bij kas dan ik, ‘mij vervange, of mij in staat stelle bedaard voort te werken. E, te V. en V. te R. Ik zie mij verpligt ook de uitgave van den “Tijdgenoot met den cersten jaargang te staken, J. vy. d. A. te HE. Ik moet u verzoekon mij eenigzins duidelijker uwe vraag te stellen, dan zal ik volyaarne trachten ze te beantwoordon, zoo als ze daar ligt vat ik niet regt wat u wenscht te weten, en of het ‘binnen het bereik mijner geringe kennis is, u de gevraagde verklarin- ‘gen te geven. — Aan uw verzoek uwen naam op de ledenlijst der Ver- eeniging wde Dageraad” te plaatsen, werd reeds sedert geruimen tijd % ingevolge uw vroeger schrijven, door mij voldaan. R. ©. MEIJER. ——_——e_TeeOTeoeero ie MENGELINGEN. 45. KONINGIN ELIZABETH. Maria, de bloeddorstige heerscheres van England, was gestorven. Zij had, volgens het zeggen van Lord Burleigh, 290! harer onderdanen den verbranden, en meer dan 100 in de gevangenis, onder de martelingen of door honger doer omkomen, omdat zij zich tegen de: Roomsche kerk verzet hadden. De Protiesiantsche Elizabeth, hare zuster, volgde haar op, en aun het bloedvergieten was een een een een. — Zict hier eenige: opmerkelijke aantcekeningen, die ik nopens deze gevierde vorstin o. a. in: William HowlTT’s History of Priestera vindt, 1 Bij hare troonsbestijging - wgelastie zij Oglethorpe, bisschop van Carlisle, dic den dienst deed in de ko-vuinklijke kapel, bij de mis de verhefling van-de hostie achterwege te laten, ven toen hij dit weigerde, verwijderde zij zich terstond met hare dames; kort vdaarop bevestigde zij allerlei katholijke kerkgebruiken, en herzag de liturgie van Kduard om ze meer in overeenstemming te brengen met het Katholia, vviasus, zoo werd onder anderen Het gebed weggelaten, um verlossen van de wijzigd van den Bisschop van Rome, en al zijae afschuwelijke “grawelen, En de woorden van het nachtmaalsformulier werden dermate ge- wijzigd, dat ze gunstiger luidden voor de vleeschelijke tegenwoordigheid, Zij vond eenen afeezant tot dea Paus, om met. hem te onderhandelen over het vterugbrengen van Hngeland. in den schoot der moederkerk, doch toen de* wPaus te zeer op hare volkomene onderwerping aandung, wilde zij als een vverdoold, doch berouwvol kind weder in geuade aangenomen worden, verwzette zich haar trotsche aard hiertegen en de onderhandelingen werden afge- broken, — De bisschoppen werden alleen werktuigen im hare hand. w#Ik wstelde u aan,” schreef zij aan eenen hunner, “doch bij God, wanneer ge, “mij niet gehoorzaamt, zet ik u weder af.” Parkhurst werd in 1559 door ‘whaar genoodzaakt cen bisschopszettel van Norwich te aanvaarden, — — — In 1575 werd nabij Aldgate eene vereeniging Hollandsche doopseez Inden vont dikt. Acht Jeden werden gebannen en twee verbrand. In 1578 gaf “John Stubbs eene brochure uit over het gevaarlijke, dat er voor het land vin gelegen was in het voorgestelde huwelyk der Koningin met den Room- wschen hertoe van Anjou. Op last der Koningin werd den schrijver Stubbs, wden uitgever en den drukker dle» regterhand afgekapt, — In 1583 werden ” John Slade ie Winchester en John Bodie te Aulover, beide schoolmeesters, vgehangen, verdronken en gevierendeld, omdat zij de Koningin niet als het vhoofd der kerk wilden erkennen. London 1846, bl. 169, 170, 171, 174, 176.) Ditgave en redactie van R. C. MEIJER, Vijgendam, J 628, te Amsterdam. in aS a No, 12. DECEMBER 1858. HET VERBOND DER VRIJE GEDACHTE. DE NATUURWET. DE ZEDEWET. 5 ' any: Is “s : ’ Aantrekking, - Beweging. - Ontwikkeling. Lielde, - Licht. - Veredeling. Pag. Pag. JUGREC IC Ti 2 IRs Maandelijksche Kronijk ..... . 188. Officiéel gedeelte van v de Dageraad” 179. De Brievenbus er. 2 tale eee 190. Levensbeschrijv. van Vrijdenkers . 179. DeeBoekentiei a's ss. eae en 191. Zedekunde buiten het Christendom 182. Miengelingenidia seu-\aueb esate ate 192. De laatste oogeubikken van R. Owen 184. MENSCHENMIN. "Doet aan anderen wat ge wenscht dat ook u gedaan worde," schoone woorden, door de grootste zedeleeraren van alle eeuwen en alle Janden gepredikt, hoe vaak wordt gij herhaald, en toch — hoe moeijelijk zijt gij met den geest te vereenzelvigen! — Wanneer het ongeluk, de tegenspoed woedt en in den blinde zijne slagtoffers treft, of wanneer de vervolzucht, de goud- of de bloeddorst eenen wilden jagt maken op den oongelukkige, wiens ondergang zij hebben gezworen, dan weerklinken die woorden als de echo der wanhoop, of zij ruischen als eene liefelijke “melodie uit den mond zelfs der onverschilligste getuigen. Wee echter den overwinnaar, wanneer de oorlogskans verkeert, wee den verdrukker, wanneer zijn slagtoffer zich aan zijne magt weet te onttrekken, want Suit denzelfden mond waaruit zoo straks die schoone spreuk van alle maatschappelijke bestaan vlocide, klinken alsdan in schorre toonen het ‘700g om oog, tand om tand” der wraakzucht. Wat baat het of gij al ‘de schoonheid, de waarheid en de deugd der wijze lessen erkent, die uwe leermeesters u hebben nagelaten, wat baat het of gij hunner gedachten scebied en hulde bewijst, wanneer uwe handelingen niet de itvloeisels zijn van den diepen en blijvenden indruk, dien die wijze lesen op uw gemoed hebben gemaakt? Hoe kunt gij vergen, dat men “zich liefderijk tegenover u zal gedragen, wanneer uw hart door zelfzucht "zaamgekrompen blijft? Wilt gij dus vrijheid genieten, begint zelf met vrijheid te geven, wilt gij regtvaardigheid onderyinden, begiut met zelf Tegtvaardig te zijn, wilt gij der lefde adem u voelen tegenwaaijen, der vriendschap hand u toegestoken zien, begint dan zelf met dien zoelen dampkring te verspreiden van algemeene menschenmin, die zoo weldadig, zoo zegenrijk, en dus ook zoo aantrekkelijk eenen invloed nitoefent op alles wat dien toovercirkel betreedt en zich in dien verkwikenden levensadem baadt. — Gij beklaagt u, dat men ubelast, dat men uw verkettert, dat men den naam van vrijdenker met den naamzedelooze op eene lijn stelt, dat men door verdachtmaking van uwe sonen uwe zaak tracht te bezwalken, welaan dat deze onregtvaardig. Gij gevoelt u door uwe zucht tot onderzoek onwederstaanbaar aangepord tot vooridurende ontwikkeling, tot immer voortschrijdende — vervölkning, geloofsvorm wandelen, dat de zinnelijkheid en de zelfzucht des men- schen dien band onontheerlijk maken, om niet tot volslagene bande- en toch beweren zij, die nog steeds aan den band van den - loosheid te vervallen. Zij kennen, zij gevoelen, zij begrijpen den heil- ken invloed niet, die uwe daden bestuurt, en zij miskennen de rein- heid uwer bedoelingen. Maar zoo ook kunt gij u wederkeerig niet meer voorstellen, dat de gelofsvorm, die de rede doodt, nog eenigen den minsten waarborg kan geven tot een rein, zedelijk beginsel, en weder- keerig roep ik u toe, wacht u te veroordeelen, wat gij niet kent, wacht u de zedelijke ontwikkeling van den mensch te beoordeelen naar de bron, waaruit hij zijne zedekunde put. Dagelijks verwijt men u dat gij den verkeerden weg ingeslagen hebt, de menschheid tot den Hoogere zedelegen te voeren, en toch ziet gij dagelijks bij u zelven de overtuiging onwankelbaarder worden, dat geen andere baan zekerder voorwaarts kan leiden, dan die door de waarheid zelve aangelegd, door de opregtheid ont sloten en door de rede aangewezen is. Gij treedt daardoor rustig | voort op den eenmaal ingeslagen weg, in het volle bewustzijn uwen pligt te betrachten; maar wie zegt u, dat de meest orthodoxe geestelijke, zelfs hij, die een leer verkondigt, die niet de zijne is, maar die hi voor de onopgevoede klasse noodzakelijk acht, niet evenzeer de innige overtuiging heeft krachtig en met vrucht voor het welzijn der mensch- heid te arbeiden? wat geeft u het regt de opregtheid zijner bedoclingen in twijfel te trekken, zoo lang hij u geene bewijzen van onopregtheid heeft gegeven, wie magtigt u hem van schijuheiligheid of boosaardigheid te beschuldigen, zoo lang zijne handelwijzen of zijne woorden zelve hem niet veroordeelen. Daarom, mijne vrienden! daarom raad ik u Ten ernstigste, bestrijdt wwe tegenpartij krachtig, doch met zachtheid en waardigheid, zonder tot persönliche vervallen, en mogt gij eene onwaardigheid aan te klagen, eenen eruwelte hebben, reikt dan niettemin den gevallene met broederlijke liefde de hand toe, tracht hem zijne verkeerdheid onder het oog te brengen, en wischt voor eeuwig zijne schuld uit uw geheugen, zoodra hij zijn onregt erkent, en zijne handelingen en woorden geene onde bedoelingen meer verraden. 