Robinson Crusoe in Nederland. Een bijdrage tot de geschiedenis van den roman in de XVIIIe eeuw
Staverman, Werner Hendrik, b. 1881 | Defoe, Daniel, 1661?-1731
Dat wy onze vrouwen in hare regtmatige voorregten, wel eens kunnen verkorten, maar dat onze gemeenzaamheid met anderen, deze zo hoogmoedig niet dient te maken, om zig daarom te vermetel te gedragen. Juist het zelfde komt in den Oil Bias voor, waar de Hertog zegt: „quand de grands seigneurs s' attachent a de petites creatures comme vous, elles ne doivent pas pour cela s' oublier: si nous vous aimons plus que nos femmes, nous honorons nos femmes plus que vous" ^). Het verhaal van Leonisa, die onverschilligheid voor don Michel veinst, maar zich verraadt, als hij gewond is, herinnert in sterke mate aan een soortgelijke episode bij Le Sage" ^). Bias wordt door twee „gemeene susjes" afgezet met behulp van haar broer; later ontmoet Hieronym van haar, die eveneens door de anderen is bedrogen. Een sterk hierop gelijken-de historic vinden we bij Le Sage. Bias, als postilion d'amour van don Louis, handelt op dezelfde wijze als zijn naamgenoot in een dergelijk geval, en heeft met hetzeelfde soort dames te doen. Evenzoo is de wijze, waarop de nog onervaren Bias zijn muilezel verkoopt en afgezet wordt zonder het te merken, precies dezelfde als bij Le Sage; zelfs schijnen enkele zinnen uit den Gil Bias vertaald te zijn. Het verhaal is in den echten picaro-stijl geschreven; op luchthartigen, spotzieken toon spreekt de held over. In 6. 4) Sj). Robinson II p. 13 vlgg. en 102; Gil Bias I 16, II 4. 5) Sj). Robinson II p. 71—75, 79; Gil Bias VIII 10 en 11. 6) Sp. Robinson I p. 10; Gil Bias 12. — Verder lette men nog op het volgende. Bias noemt zich „Speelpop van 't Fortuin" (titel en 11 p. 139), evenals Gil Bias herhaaldelijk heet „jouet de la fortune". Don Louis verzint liefdesavontuurtjes (II p. 52), evenals een meester van Gil Bias (III 8) ; Sjj. Robinson II p. 90 wordt .,een Nagtegaaltje gekooit gehouden", omschrijving voor „een nymphje gekamert houden"; bij Le Sage lezen we: „un rossignol d'Aragon, qu'il tient en cage" (VII 12). 8 114 zijn (laden, die lang niet altijd fijn mogen heeten, zijn ongelukken vertelt hij met een galgenhumor, die soms ruw, soms niet onverdienstelijk is. De zinnen zijn einde- loos lang en ingewikkeld en maken de lezing niet aan- genamer; tal van fransche woorden worden er tusschen- door gegooid; graag pronkt de picaro met latijnsche woorden en aanhalingen en met herinneringen uit de klassieke mythologie. De taal is rijk aan beelden en omschrijvingen, meest zeer populair, en altijd komisch getint. Het werk is doorloopend satirisch en hekelt zonder aanzien des persoons geestelijken, dokters, militairen en alleiiei andere standen en beroepen. Van 't Robinson- motief is niets te bespeuren ; het werk heeft zelfs niet het minste met den Robinson Crusoe gemeen, maar behoort geheel tot de 17e eeuw. De Haagsche Robinson (1758) De Held, Alexander, geboren in, bet fraatische Vlek van Europa, het Lustig en Zwierig Schravenhagen, is een apothekon, die, voor zijn vader medicamenten rondbrengende, niet altijd in goede huizen komt. Zoo geraakt hij in dienst van Lisidoor, die met „een Fransche Theater Pop", Sirena, een snoepreisje naar Parijs maakt. Deze escapade is echter slechts kort van duur; Lisidoor wordt weldra als berouwvol zon-daar door erfoom en verloofde weer in genade aangeno-men. Alexander blijft in Parijs achter, wreekt zich over menige part, hem door Sirena gespeeld, en gaat aan den zwier tot zijn geld op is. Dan wordt hij lakei, eerst bij een petit-maitre, van wien hij na een half jaar niet In Uitgegeven, Jacob Maagh te Alkmaar. Het werk moet, let longer zijn dan De Spaansche Robinson, daar de Boekzaal het een paar maanden later vermeldt (resp. Febr. 1758 p. 189, Nov. 1758 p. 612); de prijs was 13 stuivers. Ten Brink heeft er 8 maal over geschreven (zie p. 2 moot 1 en 2), nu eens het in verband brengende met Jules Verne's geschriften, dan weer met Die hisel Felseniiirg. Hij was blijkbaar ingenomen met zijn kennis van 't bestaan van dit boekje, al ordeelde hij bet „met de moeite van een nader onderzoek waard", en kon niet nalaten, bet in De roman in brieven p. 199 nog even te noemen. Sweet, van wat munt hy zich bediende", daarna bij een parvenu, wiens vrouw hem met haar Liefde vervolgt. Ofschoon anders het tegendeel van een Jozef, gaat hij toch liever weg, reist op goed geluk de wereld in, kiest zich in Afrika uit „het ongebleekt geslagt" een slaaf, en verzeilt op 't laatst in 't leger van den perzischen verovererar Thamas Kouh-Khan. Bij de plundering van Delhi verändert hij een slavin, Sahma, voor wie hij in Hefde entbrandt. De oorlogskans scheidt hen, hij komt in slavin, bij de Turken, vindt zijn geliefde en zijn neger-slaaf terug, en herkrijgt door de gunst van sultan Machniud de vrijheid. De sultan, die op zijn manier tot vermeerdering van land- en volkenkunde wil bijdragen, zendt hem op ontdekking uit. Na een fantastischen koers komt onze held aan een eiland, Tirevas. Dit is een Aardsch paradijs, between door ideale menschen. De vorst ont-vangt de vreemdelingen vriendelijk. De matrozen echter slaan aan 't muiten en nemen Alexander gevangen. Een storm drijft het schip naar een ander eiland, waar een heel andere bevolking woont dan op Tirevas: slecht, hebzuchtig en wreed. Na eenigen tijd komen onze reizigers gelukkig op Tirevas terug; Alexander gaat nu weer naar Europa, v^^aar zijn vader is gestorven ondanks zijn apotheek, wordt met Salima hereenigd en leeft ge- lukkig. Het verhaal bestaat uit twee geheel verschillende stukken. Het eerste is een avonturiersroman van de oude soort, in denzelfden geest als De Spaansche Robinson, maar veel lager staande. Ook hier de spotzieke, onverschillige toon van den picaro, de satire tegen allerlei menschen, de nog in veel grooter getale voorkomende klassieke herinneringen naast de meest populaire beelden; ook dezelfde taaie zinnen met hun „invoegen", „nadien" enz. Het verhaal is echter weinig anders dan pornografie. — Het tweede deel daarentegen is een soort Robinsonade, al bestaat de eenige overreenkomst met Defoe hierin, dat de held aan een onbekend eiland komt. Verder geeft het een utopie als Krinlice Kesmes en de later te noemen Nieuive Avanturier. Soms doet het denken aan Oulliver's Travels, 116 Wannke der bevolking op het tweede eiland wordt beschreven, die het afgodsbeeld „Nog Al Meer" aanbidt en niets dan slechte eigensehappen bezit. De schrijver heeft evenwel alleen Swifts gedachte overgenomen; van diens fijne en plastische schildering geen spoor, evenmin als van het geniale der engelsche satire. De schrijver zelf beschouwde het tweede deel als het belangrijkste. In de voorrede zegt hij: „de eerste gevallen, en Werelds ontmoetingen; die zyn, (wy bekennen het zelfs) niet zeer boven het middelmatige, ook dienen die enkelyk om een beknopt denkbeeld aan den Lezer te geven, op welk een wonderbaarlyke wyze, het (sic) eindelyk op het gelukkig Eiland Tirevas kwam". Beide deelen zijn daarom gespitst. de lange titel slaat ook alleen op het tweede. Het is, also, twee verschillende schrijers er de hand in gehad heben. Terwijl in het eerste deel de zuivere picaro het woord het woord het woord, is het tweede geschreven in den kalmen, vlakken verhaaltrant, die al de duitsche Robinsonades kenmerkt. Het geheel is niet veel zaaks, n'en deplaise de Bockzaal, die meint:,Dit Werkje is in een zeer vrolyke trant ge-schreven, en om de wonderlyke gevallen, die daar in voorkomen zeer te admireren". De smaken veranderen met de tijden; misschien ook is dit oordeel niets dan een boekhandelaarsanbevng, om het werker „in" te krijgen. De Eugelsche Vrouwelyke Robinson Een vermoeden p. 16-4—171. Verschenen te Amsterdam bij S. J. Baalde, zonder jaar. Ullrich vermeldt (t. a. p. p. 238): „Die Firma S. J. Baalde existierte von 1757 — 1789", tusschen welke jaren het boelsje dus gedrukt is. Daar de Vaderlandschc Letteyoefeningtn het om "t middeu van 't jaar 1761 noemen (1761 p. 782) en ze de werken niet lang na hun verschijnen bespreken, mogen we aannemen, dat ons werkje in dat jaar gedrukt is. In de boekenlijst van Ferwerda (12 p. 112) wordt het gesteld op "t jaar 1759, wat ook mogelijk is. Prijs volgens van Abkoude en Arrenberg 16 stuiver. omtrent het allooi van dit letterkundige produkt komt reeds bij ons op, wanneer we den titel lezen. Het werk is een avonturiersroman van de minste soort en bevat niets dan een reeks onzedelijkheden, die onder het masker van deugdzaamheid worden verteld. Telkens wanneer de heldin weer een misstap begaat, heeft ze berouw, en even vaak gaat ze daarna met een blijmoedig hart op den vroeger betreden weg voort. Ten slotte laat de auteur haar een Gelukkig huwelijk aangaan, om te bewijzen „dat het byna een vaste regel is geworden, dat de deugd of een gelukkige herkeering tot de deugd heeft een gewenscht einde". De schrijver geeft blijk van groote onbeholpenheid. Hij verhaalt zonder geleidehjkheid, zonder overgang of motiveering. Alles wat in den ouden avonturiersroman thuis hoort, vinden wie hier terug: minnehandel, vlucht, schaking, verkrachting, doodslag, duel, te vondehng leggen, vermomming in mannelijk gewaad, maar dit alles aaneengeregen zonder eenig aannemelijk verband. Het verhaal beslaat 200 bladzijden, zeer ruim gedrukt, verdeeld in 5 boeken van samen 40 hoofdstukken. Ook uit deze indeeling blijkt de onhandigheid van den schrijver; geen enkel hoofdstuk is lang genoeg, om de moeite van een dergelijke indeeling te loonen. Of Het verhaal wel zoo ten goede gewerkt heeft als het beweert te willen, valt te betwijfelen. Des te meer verwondert het ons, de stemmige Vaderlandsche Letteroefeningen, die zooveel van de toenmalige romans als strijdig met de goede zeden afken, te hooren verklaren: „(Dit stukje) zou men met meerder regt, zo van wegens de manier van herhalen, als het natuurlyke beloop, den naatn konnen geven van aan-gename en tydkortende geschiedenissen voor 't Gemeen, dat zich in zodanige geschriften onschuldig kan vermaken". Het werkje staat toch waarlijk niet hooger, eer lager dan bijv. De Middelburgsche Avanturier (1760), waarover ge streng de Staf wordt gebroken wegens inhoud, verhaal-trant en onzedelijkheid, en welks uitgever aan 't slot berispt wordt, omdat hij zich verstout, „zulke ondeugende schriften" te drukken. De Friosche Robinson Crusoe (1884) i. Ook in de 19e eeuw verscheen een oorspronkelijke nederlandsche Robinsonade. Het is een kinderboekje, dat opwekt tot „deugdsbetrachten" op de Goddelijke Voorzienigheid. Het vertel, hoe Thomas Havinga en de neger Zabi als matrozen innige vriendschap sluiten. Zabi wordt wegens se besmettelijke ziekte aan land gezet, Thomas will hem niet verlaten. Met den voorraad, die hun meegegeven is, leven ze een tijdlang a la Robinson; ze vinden in een hoi een geraamte en een brief, meldende, dat in 1740 aldaar drie schipbreukelingen zijn geland. Ook ontdekken ze een kist met goud. Ze vreezen, dat hun hetzelfde lot als hun voorganger zal ten deel vallen : onbegraven te sterven. Doch na verloop van drie jaar worden ze gered. Het verhaal geeft niets nieuws, 't voornaamste doel is, kinderen braaf te maken. ROBINSONADES ZONDEK "ROBINSON" OP DEN TITEL. Naast de totdusver behandelde Robinsonades staan andere. Wier held niet onder den naam van Robinson optreedt. Dank zij de gewoonte der 18e eenw, aan den titel een uitvoerigen ondertitel toe te voegen, die tevens als inhoudsopgave dient, kan men echter bij verschillende werken uit zuik een titel reeds opmaken, dat ze het Robinson-motief vertoonen. De „hushouding op een onbe- woond eiland" was in den smaak gevallen, daarom maakten allerlei navolgers er zich van meester, gelijk anderen op den naam van den held beslag hadden gelegd. En naturlik verzuchten die navolgers niet, op den titel Verschenen bij Ypma te Franeker in 1834; 5e druk in 1855. 119 te vermelden, dat de held op een eenzaam eiland terecht- kwam. Uit de aankondigingen blijkt, dat een niet gering aant Al van dergelijke verhalten licht heeft gezien; He ich ich heeft niet gelukt, ze alle op te sporen. Ter vergoeding daarvan echter ben ik in staat, een paar andere romans te vermelden, die noch een aanwijzing als de bovengenoemde hebben, noch met Robinson als naam van den held verschenen zijn en toch tot de hier bedelde kategorie moeten gerekend worden: Het Leven van Diana Thierezia de la Fusiliere en De Nieuive Avanturier. Slechts en der volgende verhalen evenwel kan als zuivere Robinsonade gelden, in zoover het zich de beschrijving van het eilandleven ten doel stelt, n.l. De Wonderlyhe Reisgevallen van Maria Kinkons. De andere behandelen het Robinson-motief slechts terloops, alleen om een, wonderbaar gevai meer te hebben. Een volledige inhoudsopgave van deze laatste is daarom minder noodig; we hebben hier niet met navolgingen van den Rohifison. Cusine te doen. Alleen de wijze, waarop het Robinson-motief er in vorkommt, verdient een nadere beschouwing. Het Leven van Diana Tierezia de la Fusiliere (1731) -. Reeds voordat oorspronkelijke hollandsche „Robinsons" verschenen waren, wordt hier het Robinson-motief als episode 1) Misschien heben er nog meer van dit slag bestaan. Ivans op bet verwerven van eenige zekerheid in dezen zuilen we intusscben eerst kannen krijgen, -vvanneer de rijke verzameling der op de Koninklijke Bibliotbeek aanwezige acbttiendeeuwsche romans gebeel in catalogns zal zijn gebracbt. Daarom mag bet volgende niet op voUedigbeid aanspraak maken; misscbien baalt een ander nog eens verscbillende bier tbuis boorende werken uit bun scbuilhoeken. 2) Te Leiden Bij Abrabam Ambruch. Het beweert, uit bet Franschvertaald te zijn. Aan 't slot eben goed, sen goed vriend van de scbrj'fster' een „Byvoegzer', waarin bij vertelt, dat bet franscbe band-scbrift, om scbandaal te vermijden, in Holland vertaald en gedrukt is. Waarschik is dit niets dan de gewone mystificatie, oni bet boek voor echte gescbiedenis te laten doorgaan, en is bet werk oorspronkelijk bol-landscb. Afgezien van de vele franscbe woorden is er niets in, dat veemde berkomst ven-aadt. Aangebracht. De roman onthult liet „liefde"-leven van een meisje uit Parijs, dat zelf haar avonturen vertelt. Daar de voorrede zegt, dat „ongeveinst en openhartig" alles beschreven wordt, kunnen we al van te voren vermoeden, wat we te wachten hebben. Het verhaal is niets dan een doorloopende poging van de heldin, om naast een wettigen man zooveel mogelijk minnaars te krijgen. Een onverbloemd realisme, en, vooral aan 't slot, een jacht op obsceniteiten zijn de in 't o og springende eigenschappen van het werk; maar tevens ook de levendige stijl, waarin de schrijfster liaar faits et gestes vertelt en onbevangenhaar innigste gedachten weergeeft. Eens lijdt de heldin met haar man, den graaf van Wisleby, op reis naar Jamaica schipbreuk. Op een stuk van 't voorschip dobberen ze een ganschen nacht rond; hun zontje, „een zoet jongetje" van nog geen twee jaar, wordt door de golven weggespoeld. Bij 't aanbreken van den dag komen ze met nog negen anderen, waaronder de kapitein, aan een eiland en danken God voor hun redding. De matrozen slaan van aangespoelde planken een hut op , terwijl Therezia en haar man van uitputting in slaap vallen. Men vindt eenige levensmiddelen en enkele werk- tuigen in 't wrak en leeft van de jacht. Geregeld wordt er uitgezien naar voorbijzeilende schepen en gewaakt tegen menscheneters, die mogelijkerwijze in de nabijheid konden zijn. De graaf en de kapitein worden door tijgers verscheurd. Kort daarop komen negers en nemen de overigen gevangen, die echter door list weten te ontsnap- pen. Spoedig daarna brengt een schip de lang verwachte redding. Dit alles wordt op een heel andere wijze dan de rest verteld, zonder aanschouwelijkheid. Met een paar woorden worden de bemoeiingen van de matrozen, om een woning te bouwen en in het onderhoud te voorzien, afgedaan. Het heele eilandverhaal beslaat niet meer dan 60 blad- zijden, waarvan er 20 noodig zijn voor de komst der negers 121 en de ontsnapping '). Therezia zelf doet niets dan jam- meren over den dood van haar man; verder leeft ze als een groote dame werkeloos. Als de negers komen, is haar eerste gedachte: „Deze tedere leden, dit schoon lighaam, dat zo menigen jongen braven Heer in minne- vlam kon ontsteken, zal hier door de zwarte Menschen- eters nu met de tanden van een gehaalt, en in hunne ingewanden verzwolgen moeten worden". Mooi uitgedrukt is het niet, maar het teekent haar karakter. De Nieuwe Avanturier (1731) '2). In hetzelfde jaar als het vorige werk verscheen een lijvig boek, vertellende, hoe een deensch kapitein op ontdekking uitgaat naar 't onbekende Zuidland en dit ook vindt. Het is een gezegende streek, de inwoners zijn ideaal-menschen, levende in een ideaal-staat. De kapitein vestigt er een kolonie en brengt de bevolking in kennis met de europesche beschaving. Na alles geregeld te hebben, gaat hij op verdere ontdekkingen uit en vindt tal van volken, die zich aan hem onderwerpen. Op die tochten komt hij aan een eiland, waar hij vier bijna verhongerde menschen aantreft. Deze vertellen hem, dat ze door een storm hierheen gedreven zijn. Levens-middelen hadden ze bijna niet en 't eiland zelf Le leverde niets op. Met een vuurslag maakten ze vuur, met een bijl hakten ze takken af, om een hut te bouwen; ze leefden van bladeren; drie van hen waren reeds van gebrek omgekommen. Het grootste deel van dit verhaal wordt ingenomen door een beschrijving vandenhongersnood,  Zuidlander, geheel in den trant van Asselijn en Langendijk. 3e deel p. 220—268. De omstandigheid, dat hier sprake is van het bezoeken van een onbewoond eiland, noopt tot opneming van De Nieuive Avanturier onder de Robinsonades. Voor 't overige evenwel vertoont het verhaal geen punten van aanraking met den Crusoe, wat ontslaat van de verplichting, er verder over uit te væiden. De Vrouwelyke Cartouche of the doorsleepene Land en Zeeroofster (1756). Naast de schelmenromans waren bij 't begin der 18e eeuw zeer in trek levensbeschrijvingen van bekende boeven en misdigers. Uit Schoteli en de catalog! van Frederik Muller en de Vries-) zien we, hoeveel van dergelijke werken ook in ons land gelezen werden. Het meest geliefd was wel Het Leven van den Wereldberuchten Kapitein der Moordenaren Louis Dominique de Cartouche, den bekenden franschen gauwdief, wiens le Vensbeschriving ook door Defoe werd vertaald 3). Defoe had bovendien tijdens zijn verblijf in Newgate, waar liij voor schulden gegijseld was, allerlei misdidigers leeren kennen; ook later nog bezocht hij deze gevangenis. De "interviews" aldaar leverden hem stof voor de verschil-lende boevenverhalen, die hij na den Rohinson Crusoe schreef. Van zijn Fortunes and Misfortunes of the Famous Moll Flanders (1722) verscheen zelfs een hollandsche vertaling; evenzoo van The History and remarJable Life of the tridy Honourable Colonel Jacque (1722). Of nu Cartouche en Moll Flanders (Vlaamsche Mie) gezogenenijk op de wording van De VrouwelijTce Cartouche invloed hebben uitgeoefend dan wel alleen de eerste hier als factor mag gelden, kan ik niet uitmaken; een beslissing in dezen is Trouwens van weinig gewicht. De schrij- Vad. Volkshoeken U p. 213—218. 2) T. a. p. resp. p. 72—77 en p. 55—60. 3) Bij Müller en de Vries konit niet voor een nederlandsche vertaliug bij Willem van Egmont te Amsterdam, zonder jaar, waaraan het leven van Jacob Frederik Müller Alias Jaco is toegevoegd (exemplaar op de Koninklijke Bibliotheek). Ver kan de gedachte, een vrouv als "avanturesse" te laten optreden, die zich herhaaldelijk in "mannelyk gewaad" vermomt, evengoed van elders ontleend hebben, want een vrouw in travesti was een zeer geliefd motief. Deze vrouwelijke Cartouche, Charlotta, volgt haar beroemden naamgenoot trouw na op den weg van inbraken, beurzesnijden en oplichterij. Na onnoemelijk veel oneerlijkheden gepleegd te hebben, meest als lakei of edelman gekleed, loopt ze met haar bentgenooten een schip af en gaat op zeeroover. ij uit. De bemanning wordt over haar bestür en zet haar aan land. Hier begint de Robinsonade. Geboed wordt ze op 't strand gelegd, voorzien van een mes, een brandglas, een ilesch brandewijn en wat eet-waren. Ze weet de banden los te maken, maar blijft moedeloos zitten, wachtende op een voorbijzeilend schip; dat komt echter niet. Nu gaat ze op onderzoek uit en bemerkt, dat haar verblijfplaats een mooi, vruchtbaar land is. Hier leeft ze van kruiden en van vogels, die ze in netten vangt of met pijlen schiet. Een wrak voorziet haar graan en leeft gemakkelijk. Een hevig onweer brengt haar tot inkeer en do et haar zien, hoe slecht ze vroeger geleefd heeft; voortaan gebruikt ze haar vrijen tijd voor bespiegelingen; als ze in de rotsen een „verwulf" vindt, waarin een wel- luidende echo, verricht ze daar steeds haar godsdienst. Een schipbreukeling wordt gastvrij door haar opgenomen; als hij haar sekse ontdekt heeft, leven de beiden als man en vrouw; hij sterft echter spoedig. Na een zesiarig verblijf wordt de eenzame gevonden door Spanjaarden, die haar naar Europa brengen. Ze neemt vol droefheid afscheid van het eiland en boet in een klooster voor haar zondig leven. Behalve de hoofdgedachte, het leven op een onbewoond eiland, ontleende de schrijver ook verschillende bizonder-heden aan Defoe: het wrak, dat de hulpelooze van voorziet; de gezochte bekeering tijdens een onweer, te vergelijken met die van Robinson bij de aardbeving; Charlotte's schrik, als ze de masten van het gestrande schip bemerkt, een gewrongen nabootsing van Robinsons entstelten. Bij het zien van den voetstap; de zware ziekte der verlatene. Maar het blijft bij het overnemen van deze uiterhjkheden. Van Chariotta's werkzaamheden bespeuren we even weinig als van haar eiland. Alles gaat even geboedek en als vanzelf sprekend. Als ze een poos op't eiland is, gaat ze voor plezier wat vvandelen, om haar "geesten alzoo wat te verlugten", en dat terwijl ze juist van de jacht komt. Het werk mist evenzeer de logica als de nauwkeurigheid van Defoe. Het eigenlijke doel van den auteur was intusschen niet een beschrijving van het eilandleven, maar van de bekerering der zondares. In dit opzicht herinnert het verhaal an de geschiedenis van Philip Quarll (waaruit ook een paar bizonderheden, als he Vangen van vogels in netten, het riviertje tusschen het strand en de klippen, de grot met de echo, de godsdienstverrichten in dieholte, zijn geput. Van de schildering van den gemoedstoestand der eenzame komt hier evenwel niets terecht; als ze op 't eiland wordt gebracht, is haar bekeering al een voldongen feit. De schrijver is onhandig, onmachtig, en tracht door gezochtheid zijn onvermogen te verbergen. Zoo laat hij de heldin bij een riviertje een vol uur allerlei mid-delen bedenken, om er over te komen; dan schiet haar te binnen, dat ze met haar stok de diepte wel eens kon gaan peilen, en blijkt het, dat deze „in verre na geen drie voet" is. De woordenkeus in 't verhaal is verder zonderling; uitdrukkingen als „begraagd" (= begeerig), „zichten vlakke gevven" (= uit een holte te voorschijn komen), schoonte, ouldte, schroomte, zijn zeker vreemd, maar niet fraai. Schrijver was Petrus Lievens Kersteman, die zich noemt an 't slot van de opdracht „aan den Welgebooren Heer Jacobus Leonardus van Breugel" ^). De wonderlyke Reisgevallen van Maria Kinkons (1759) ^). Maria Kinkons, geboren te Heilbronn, verlaat, door zucht tot reizen gedreven, het oder lijk huis, trekt mannen kleeren aan en wordt matroos. Na eenigen tijd in slavernij bij de Turken te hebben gezogen, gaat ze weer scheep, doch wordt door een storm op een eiland geworpen; zij alleen overleeft de katastrofe. Aanvankelijk gedwongen, zich te voeden met een soort peren en te slapen in een boom, richt ze zich gaandeweg wat geriefelijker in en kan ten slotte zelfs een deel van den tijd met lezen doorbrengen. Eens ziet ze aan den anderen kant van t gebergte een tieerlijk dal vol dieren en gewassen. Hier vindt ze in een hoi een brief, die vedet, dat Jacob Harmensz. er 69 jaar vertoefd heeft. Ze vestigt zich in die gedeelte van het eiland en begint genoegen te vinden in de eenzaamheid. Een baviaan „pleegt zyne vervloekte lusten" aan haar; ze schenkt het leven aan een zoon, die gelukkig sprengt. Een redt ze een gevangene uit de handen van menscheneters; ze noemt hem Woensdag naar den dag der redding. Eenigen tijd daarna landt een boot, maar de bemanning weigert, haar een woord toe te spreken en verdwijnt weer. Daarop komt een ander schip; terwijl de kapitein aan land is, zeilthet weg (waarom, vernemen we niet). Eindelijk worden de drie eilanders door een schip opgenomen. Na nog verschillende Avonturen beleefed te heben (bezeichn aan een reuzeneiland, een soort Brobdingnag, ontmoeting met 1) Kersteman had blijkbaar smaak in het beschrijven van de lotgevallen van de lotgevallen van de vrouw; in 1756 althans verscheen van het Leven van Clorimena, een onbednidend werkje. Schotel (Biogr. Woordenboek i. v.) kent van het een werk: De Versr.hopijeling of het schilderend Tafereel der zec/cpralende kinderliefde (Eotterdam 1783), benevens eenige bijdragen. 2) Te Harlingen bijdt zu Bou^-e Schiere. De schrijver duidt zich aan met de letters A. G. 1. m. 126 menschen zonder hoofden enz.), komen ze behouden thuis. Het is duidelijk, dat we hier met een regelrechte navol-ging van den Bohinson Crusoe te doen hebben, zowel in de hoofdgedachte als in de onderdeelen. De heldin slaapt erst in een boom, haalt allerlei uit een wrak, bouwt een woning, vindt een liefelijk dal en temt geiten; er komen menscheneters, ze redt een wilde, die Woensdag gedoopt wordt, zich op dezelfde manier als Friday onderwerpt, evenals deze bang is voor een gewer, Christen wordt en van zijn land vertelt; als hij zijn ouders ziet, is hij even opgewonden van vreugde als Crusoe's kameraad bij dezelfde gelegenheid. De beschrijving van het land aan de overzijde der bergen, waar allerlei dieren „zig verlustigen", is entleend aan Quarlls geschiedenis; evenzoo de komst V van de matrozen, die stommetje spelen, en het bericht van Harmensz., dat hij wegens de warmte naakt moest rondloopen. Den voorganger, die in een brief aanwijzingen doet, zagen we reeds in De Saxisclie en De Hollandsche Robinson; de geschiedenis met den baviaan komt in Der Deutsche Rohinson voor. Er blijft dus weinig oorspronkelijks over, en wat er overblijft, is zoo minderwaardig, dat we er gerust over zwijgen kommen. Naast die poovere inventie staat een uiterst zwakke inkleeding en een slor-dige stijl. Alzoo brisons la dessus! Van het prul is alleen vermelding gemaakt ter wille van de volledigheid. Totzoover over de mij bekende romans. Enkele andere, wier titels zijn bewaard gebleven, heb ik niet kunnen machtig worden. Misschien Zullen ze op den een of anderen tijd nog voor den dag komen; voor loopig behoore zalleen thuis in de bibliografie. Zie Kippenberg t. a. p. p. 58. HOOFDSTUK V. SAMENVATTING. Wat kan nu de uitkomst zijn der voorafgaande bespreking? Zijn de Robinsonades een aanwiiist voor onze letterkunde geweest, of hebben zij gelijk, die oordeelen, dat de nederlandsche roman eigenlijk eerst bij Wolff en Deken begint? Hoe staan onze oorspronkelijke nederlandsche Robinsonades tot het meesterwerk van Defoe en tot haar buitenlandsche naamgenooten, meer in 't bizonder tot de door vertaling bij ons bekend gewordene? In hoe-ver sluiten ze zich aan bij het voorafgaand genre van letterkunde, de picaro-romans? Een algemeene karakte-ristiek van de oorspronkelijke nederlandsche Robinsonades nioge de beantwoording dezer vragen inleiden. Vergelijking met den Crusoe leert, hoe in de navolginen het Robinson-motief meer en meer inkrimpt. Bij De Waltersche Rohinson is Heut nog hoofdzaak, maar de schrijver heeft een heel ander doel dan de Defoe en behandelt de vise, waarop de held zich in 'tleven houdt, slechts oppervlakkig. Bij de anderen is het niet meer dan een episode tusschen vele andere lotgevallen in, bij De Hollandsche Rohinson nog tamelijk uitgebreid, bij Diana Therezia de la Fusiliere daarentegen zeer kort. Weer anderen, als De Oude en Jonge, De Spaansche en De Engelsehe Vrouwelyce Robinson, laten den held in 't geheel niet op en onbewoond eiland komen. De werkzaamheden, die de schipbreukeliiig verricht, worden vluchtig en zonder aanschouwelijkheid verteld. Robinson Crusoe teekent zich zelf door zijn daden als den taaten, op alles voorbereiden werker, voor wien de arbeid en genot is om den arbeid zelf. De Robinson der navol-gingen daarentegen leeft onbekommen voort, doet niet meer dan het hoog noodige, en zorgt er voor, zich niet te vermoeien. Hij verveelt zich weldra of verdrijft den tijd met wandelen en bijbellezen. We zien hem niet ergiek werken, we vernemen niet, of hiJ veel moeite moet doen, om met gebrekkige hulpmiddelen iets tot stand te brengen, we hooren zijn bijlslagen niet khnken door het bosch, we zien niet de zweetdroppels op zijn voorhoofd. Alles gaat bij hem vanzelf; 't is alsof hij Defoe gelezen heeft en nu weet, hoe men op een onbewoond eiland Left. De hollandsche Robinson slaapt niet in een boom en brookt den wal om zijn woning af, daar er toch geen menschen of wilde dieren zijn. Hij weet, wat hij moet doen, 't staat immers in Defoe. Voor tijdverdrijf bouwt hij een kano en steekt in zee; maar, zich spiegelend aan Crusoe, die afgedreven was, houdt hij zich onder den wal. Zoo volgen alien den grooten naamgenoot na, doch ze vermijden de inspanning en de gevaren, die deze heeft te trotseeren. Allen danken God voor hun redding, krijgen voorraad uit het wrak van hun eigen schip of van een ander, dat strandt, bouwen een woning, leven van visch, schildpad-den en gestrikte vogels, en gaan met gewer of boog op jacht. Ze doorstaan een zware ziekte en verlaten als betere menschen hun eiland. Maar dit alles wordt met weinig liefde beschreven; men beschouwt het als „beuselin-gen", zonder te begrijpen, dat het voor den schipbreukling zaken van 't grootste gewicht moeten zijn, en ook zonder te bemerken, dat daaraan juist het werk van Defoe zijn opgang dankte. De voorganger op 't eiland ontbreekt niet; de held vindt zijn lijk en daarbij een schriftelijke mededeeling van zijn leven en van den toestand van het eiland. Ook Heute andere gegeben, dat de dittsche Robinsonades heben opgenomens, de aanwezigheid van een vrouw op 't eiland, komt in de nedeiandsche werken voor, maar veel zwakker beschreven dan in De Sweedsche Robinson en vooral dan in Die Inset Felsenhurg. Maria Kinkons maakt haar geschacht niet bekend; de Vrouvtélyke Cartouche zegt, dat zu „op dit Eyland de volmaaktheid genooten". Van gemoedsleven van den held tijdens zijn balling-schap geen spoor; hoogstens is hij bij 't afscheid aange-daan. Soms berust hij in zijn toestand, soms weer verlangt hij naar de bewoende vvereld terug; maar hij zegt dit blijkbaar meer, dewijl het Robinson Crusoe ook zoo ging, dan wel omdat hij het zelf ondervindt. Eigen-aardig is de verachting Voor geld, dat ondertusschen zorgvuldig bewaard wordt voor een mogelijke redding. De beschrijving van het eiland is bij alien hetzelfde, nam. zoo, dat we er niet de minste voorstelling van krijgen. De poël van Robinson Crusoe of Philip Quarll ontbreekt geheel. De moeilijk te vinden grot en het heerlijke dal, de vijver en de echo worden van deze overgenomen, maar 't zijn de oude requisieten, die bij elke nieuwe voorstelling weer het tooneel moeten versieren. De ontmoetingen en lotgevallen van den held buiten zijn eiland zijn voor een groot deel stereotiep. Vaststaat, dat hij in slavernij komt bij Mooren of Turken. De wreedheden, die de duitsche Robinsons ondervinden, leeren de nederlandsche niet kennen. Renegaten, die in hun hart Christen zijn gebleven, treden op; Filopater weigert. zijn geloof te verzaken, en wordt mishandeld; hij treft zijn zuster aan en vlucht met haar. Deze turksche slavernij nu is niet lets nieuws; het motief komt Voor in den schelmenroman. Door Defoe echter is het Zie o. a. Gil Bias Livre V Chap. 1; Verniakelyke Avanturier 2e deel begin. In de mode gebracht. Na Crusoe moesten alle Robinsons een korteren ot langeren tijd in slavenj doorbrengen. Alle nederlandsche Robinsonades, belialve De Spaansche en De Engelsche Vrouwelyce Robinson, kennen een derge lijk verhaal; de oude en de jonge Robinson komen wel niet zelf in slavenj, maar vertellen toch een paar maai van zeeroovers en bevrijde slaven. Zeer geliefd zijn ook duels. De held gaat naar de aka- demie, krijgt twist, en steekt, opzettelijk of uit noodweer, zijn tegenpartij overhoop. Of hij verrast een medeminnaar bij een serenade en trekt van leer. In be Zie ook duels. ide gevallen is hij gedwongen, te vluchten, en kunnen zijn „weergalooze ontmoetingen" beginnen. Naturlik vi^ordt in alle romans de liefde behandel. Hier kan Robinson Crusoe niet het voorbeeld geweest zijn. Noch in 't tweede deel merken we^ dat het vrouwelijk geschiedenis invloed op hem heeft. Hij begint zijn geschiedenis niet met een of meer liefdes avontuurtjes; in zijn achtentwintigjarige ballingschap voelt hij niet, als Quarll, het gemis van een vrouw; dat hij trouwt, vertelt hij als een vanzelf sprekend feit. Dit is in zekeren zin een verdienste van het boek, omdat het beter is, niets te geven, dan verhalen als die, waarin schrijvers-tijdgenooten zich vermeien. Maar voor velen was Bohinson Crusoe daarom geen roman ^), en het is dus te verwachten, dat de navolgingen het erotische element wel zullen bevatten. De liefde echter is oppervlak-kig, even snel verdwenen als gekommen. Een meisje te zien en voor haar voeten neer te vallen, om „eeuwige geborenigheid" te zweren, is voor den held en hetzelfde; en huwelijk is voor hem intusschen niet de hoofdzaak. Huet in De I'origine des romans (1670) zegt uitdrukkelijk, dat de liefde hoofdzaak meet zijn in een roman: „ce que Ton appelle proièrement Romans sent des fictions d'aventures amoureuses, écrites en Prose avec art, pour le plaisir & I'instruction des Lecteurs. Je dis.... d'avenntures amoureuses, parce que I'amour doit estre le principal sujet du Roman''. Maar „de sexe" weet dit zeer goed en wacht zich,haar wederliefde te verraden; haar doel is juist eenAPD Gewässert Hwelijk". Getrouwde vrouwen zijn minder terughoudend en schrijven ongeteekende billets-doux aan een onbeken-den, slechts eenmaal gezienen vreemdeling, en deze, ofschoon niet wetende, wat hem wacht, begeft zichterstond op het pad. Wei stelt de hollandsche Robinson in Lissabon den wettigen echtgenoot in kennis van een dergelijk feit, maar dit is niets dan huichelachtige braaf-doenerij. Dat alles komt voor in de betere Robinsonades; in de minst geslaagde als De Haagsche en De Engelsche Vroiive-ly-ce Rohinson worden de liefdesavonturen gewone pornografie. De auteur van den eersten roman verontschuldigt zich nog daarover in de voorrede; de ander zegt brutaalweg, tot leering der jeugd te hebben geschreven, door te bewijzen, dat de deugd maar hoog houdt, gelukkig wordt. Een gunstige uitzondering maakt alleen de schrijver van De Oude en Jonge Robinson, die dergelijke histories slechts zelden ten beste geeft en ze dan nog met een vooral voor dien tijd bewonderenswaardige ingetogenheid vertelt. Van de groote, alles beheerschende liefde van Werther en St. Preux echter ook hier geen spoor. De meeste huwe-lijken Worden in een gezellig onderonsje vastgesteld; voor als dames doen met voorliefde hieran mee. En wordt een van haar gevraagd, dan maakt ze haar toestemming afhankelijk van de overige leden uit het gezelschap. Ook van een schildering van gemoedstoestanden of van karakterteekening vinden we niets, behalve in De Oude en Jonge Robinson. Alle Robinsons zijn kleurloos. Het eenigst doel toch van den schrijver is, avonturen te vertellen, die op den titel met veel ophef worden aangekonigd als „wonderlyke gevallen" of „zeldzame geschiedenis". Hoe die avonturen den Robinson aandoen, vernemen vve niet; de schrijver laat hem handelen, zooals hij 'tnoodig vindt. Evenmin bekommert zich de auteur om motiveering. De avonturen volgen elkander. Op in gelijkmatige orde; vaak zijn ze vooruit te voorspellen: in Pari's liefdesgevallen, op reis plundering door roovers; komt de held wat ver naar 'tzuiden, dan is slavernij te verwachten. Aan detailbeschrijving wordt daarbij weinigzorg besteed; alles wordt geteckend met algemeene lijnen. Over de landen, die hij bezoekt, spreekt de held, in tegenstelling met de duitsche Robinsons, zeer weinig. Ook natuurbe-schrijvingen kent hij niet; geeft hij ze een enkele maal, dan geschiedt dit uiterst kort. Rousseau heeft hem ook in dit opzicht niets geleerd. Alle schrijvers dienen de moraal (of beweren althans,haar te dienen), hetzij door bespiegehngen in te lasschen, hatzij door er in de voorrede op te wijzen, dat hun werken „een goede zedekunde behelzen". Ze begrepen, dat de burgierij het boek met een gerust hart in handen moest kunnen nemen. De Oude en Jonge Rohinsoti alleen hadeen afwijkende opvatting en meende, dat de Mortar uit Werk zelf behoorde te volgen en er niet afzonderlijk in angebracht moest zijn. Maar ook hier ging de natur nog somwijlen boven de leer. De techniek, de vvnjze van opzet is bij alle verhalten dezelfde. Een ongewoon lange titel dient als uithangbord en moet lezers v^erven: „de gevallen van..., behelzende ..." (volgt een inhoudsopgave). Men maakte dezen onder- titel zoo verlokkend mogelijk, door er het belangrijkste in te vermelden en dit nog aan te prijzen als,,gedenk- waardig", „zeldzaam" of „ongehoord". Dan volgt een voorrede, waarin de schrijver zijn bedoeling uiteenzet en de welwillendheid van den lezer inroept. Hij vertelt, dat hij zijn verhaal geput heeft uit een of . ander handschrift, vvaarmee hij toevallig heeft kennis gemaakt; of hij zegt, dat hij eerst na  Engelsche Vrouicelljhe Bohinson zijn in hoofdstukken verdeeld, met opsohren voorzien; alle andere gan zonder ophouden door. Het verhaal begint bij de geboorte van den held, soms ook met de lotgevallen zijn voorzijn. Hij verzwijgt zijn naam, noemt zich Robinson of geeft alleen zijn voornaam. Hij komt uit den kring van de gegoede of de lagere burgerij; De Walchersche Robinson begrijpt niet, waarom de held altijd uit de allerhoogste of de allerlaagste kringen moet komen, en vraagt: "zou 'er dan onder die alien geen en juist zijn van eene middelbare geboorte?" In het verhaal worden onbeschroomd de levensgeschiebenissen ingelascht van tal van andere personen; in De Hollandsche Bohinson verschijnt zelf S midden in zoo'n invoegsel een nieuw tusschenverhaal. Dat daardoor de eenheid verloren gaat, is voor den schrijver geen bezwaar; en, van zijn standpunt gezien, is hem dit ook niet als een font aan te rekenen. Zijn doel is uitsluitend, avon- tm-en te vertellen, hoe meer en hoe wonderlijker, des te beter. Wat hindert het dan, of het..gevallen" zijn, die de held zelf onder vindt of die een ander vertelt, mits de lezer zich maar vermake? Meestal sluit het verhaal zich aan bij historische gebeurtenissen of neemt het deze terloops op. Het wil hiermee een schijn van echtheid, van waar-gebeurd-zijn aannemen. Wants een groot deel van 't publik had een afker van 1) Vgl. De Oude en Juge Eobmsoii I p. 140, waar Florimond het ver- haal zal geven, dat een van de nonnen hem heeft gedaan; „en om zulks zo natuurlj'k te doen als mogelyk is, — zegt hij — zal ik haar door myn mond doen spreeken". — Onjuist is, wat Ullrich in de Inleiding op zijn uitgave van Die Insel Felsenburg p. IX zegt:,Eobinson ist der alteste Ich-Eoman auf englischem Boden". Reeds in 1594 schreef Nash zijn Life of Jack Wilton in den len persoon. 2) Aldaar p. 1 — 5. 134 „Ronians", daar ze meest liefdesgevallen en „laffe beu- zeliiigen" opnamen i). Dien schijn, een „Roman" te zijn, trachten de Robinsonades daarom Ene vallige te vermijden; ze verzekeren om strijd, in de voorrede of op den titel, dat ze de zuivere waarheid vertellen; alleen De Oude en Jonge Robinson laat de beslissing in dezen aan bet door- zicht van den lezer over. Alle werken, behalve De Vrouivelyke Cartouche, ziinsmo- niem verschenen; zelfs geven ze geen voor letters of pence- doniemen als sommige duitsche, met uitzondering van De Lotgevallen van Maria Kinhons. Afgezien van bet eenzame-eiland-motif, vertoont alzoo onze Robinsonade nauwe voeling met den picaro-roman, zowel wat de elementen aangaat, waaruit bet verbaal is opgebouwd, als wat de techniek betreft. Evenals de laatste is ze een avonturiersroman; de Robinson is een avonturier, die overal rondzwerft als een echte „bal van t fortuin", veel lief en nog meer leed ondervindt, alle tegenspoeden echter te boven komt, en in rust en rijkdom zijn dagen eindigt. De opvatting uit den tijd van bet verschijnen van den Eohinson Crusoe heeft zicb dus gehandhaafd. Reeds toen werd de beld, zoals uit de voorrede van de franscbe en de nederlandsche vertalins' is gebleken (zie boven p. 29), als een avonturier be-schouwd. Steeds de reden van den op gang van bet werk in die richeze, moesten de navolgers van Defoe diezelfde opvatting ook aan bun werken ten grondslag leggen. Voor hen was bet eilandleven van den Robinson Crusoe niet anders dan een episode, een „gevar' te midden van vele andere „gevallen", maar dat niet noodzakelijk met „Robinson" verbonden was, en dat 1) Nog in 1763 oordeelen de Vaderlandsche Letterengen aldus: „Door een Roman heeft men tot onzen tyd toe verstaan, een aaneenschlakling van hersenbeeldige en beuzelagtige gebeurtenissen, wier leezing gevaarlyk was voor den smaak en voor de zeden. Ik wildo wel dat men een anderen naam voor de werken van Richardson" (1763 II 136). een navolging dus zeer goed kon ontberen. Zonder daar-mee het karakter van een Robinsonade te verliezen. Zoo kon het dus gebeuren, dat de Robinsonades de regelrechte voortzetting werden van de j^icaro-romans, en dat een spaansche Robinson den naam van Defoe's heldaannam, zonder in 't minst verwant te zijn met Robinson Crusoe. Wanneer we het bovenstaande vergehjken met de karak- teristiek, die Kippenberg van de duitsche Robinsonades gegeven heeft ^), dan zien we, dat de resultaten dezelfde ziJn en dat er een innige verwantschap is waar te nemen tusschen de duitsche en de nederlandsche navolgingen van Defoe. Als vanzelf dringt zich daarbij de gedachte op aan afhankeUjkheid der laatstgenoemde van de eerste. En tot op zekere hoogte is deze zeker niet te loochenen; toch zijn daarnevens ook andere factoren werkzaam ge- weest, die gelijktijdig op de duitsche en hollandsche Robin- sonades hebben gewerkt. De opvatting, dat Robinson een avonturier was, is niet van Duitschland uitgegaan, maar heerschte terstond na 'tverschijnen van Defoe's werk algemeen. Hierdoor konden dus in Nederland en Duitsch- land onafhankelijk van elkaar de Robinsonades avontu- riersromans worden. De Hollandsche , De 8p amis die ^ De Haagsche, De Engelsche VrouivehjTce Rohinson, noch ook de LotgevaUen van Maria KmJcons zijn in dit opziciit iets verschuldigd aan onze oosteHjke naburen. De Walehersche Robinson staat even weinig onder duitschen invloed; hij verraadt een ontwikkeUng naar 't model van den Hai Eljn YoTcdhan. De Haagsche Robinson volgde voor de tweede helft geen bepaald voorbeeld; het verhaal steunt misschien op Gulliver's Travels. En daar nog De Oude en Jonge Robinson buiten het kader valt, blijft er niet veel over, dat ons tot het aannemen van een overheerschenden invloed der duit- sche Robinsonades zou kunnen nopen. Veeleer moeten we dien invloed hier beperken tot de wijze , waarop het 1) T. a. p. p. 39—84. 136 eilandleven in de verschillende werken behandeld wordt. Zooals bij de afzonderlijk besprekingen gebleken is, staat de beschrijving van dit leven bij De Hollandschiel Robinson, De Vrouwelyce Cartouche en Maria Kinlcons zer sterk onder invloed van Defoe. Daarnaast is echter ook veel aan duitsche Robinsonades onleend; zoo de voor- ganger op 't eiland in Maria Kinlcons en De Hollandschiel Robinson (vgl. boven p. 126 en 96); de aanwezigheid van een vrouw in De Vroutvelyhe Cartouche en Maria Kinlcons (tenzij we in dit geval generatio spontanea willen aannemen, die ook zeer goed mogelijk is); de geschiedenis met den baviaan in Maria Kinlcons (vgl. boven p. 126). Dat hier- naast ook invloed van De Engelsche Kluizenaar te consta- teeren valt, is bij de behandeling van Maria Kinlcons en De Vromuelylce Cartouche aangetoond (zie bo Venn p. 126 en 124. Het is dus gebeurd, zoals eigenlijk te verwacliten van: de nederlandsche Robinsonades hebben in de eerste plaats tot voorbeeld genomen den Robinson Crusoe, doch beschouwdonder de opvatting Robinson, Avonturier, daarnaast zijn ooh buitenlandsche navolgingen van invloed geiveest. 