Algemene konst en letterbode
None
Ook zal het ftreelende van ecnen zoo beroemden Zoon te be- zitten , die met zijne voortreffelijke talenten van het ver- ftand eenen deugdzamcn (f) wandel paarde, die, niet te- genftaande dp vooroordeeten tegen het op zichzelven eerlijk bedjrijf yan Tooneelipelcr , in die dagen nog fterk heeriche.nde , in alle kringen als een fatfoenlijk man gc- zien en gezochf was, hen zeker in huniien ouder- dom den ftap yan hunnen Zoon niet hebben doen be- klagen, die bij zijne bekwaamheden als Tooneelfpeler , een der voornaamfte Kunstgraveurs van zijnen tijd werd en nog als zoodanig in hooge achting is bij het nage- flacht. S. PROE- Astrate , Koning van Tyrus<, 3de druk, bl. 37. Die Treurfpel is oorfpronkelijk van Quinault, werd in 1663 vervaardigd en doorD. Buysero in ’t Hollandsch vertaald. ( Punt was een aliezins zedig man, en flak uit in ma- cigneid en arbeidzaamheid. Hij zat zeldzaam langer aan ta- fel dan 5 of 6 miyuten engebruikte dan yog maar zeer wei- K 5 Digitized by Google C *54 ) PROEVE ter INTEEKENING OP EENE UITGAVE VAN * * »• GIJSBERT J A. P I X V R I E S C H E R IJ M L E R 1J IN DR1E DEELEN. 7 Vaar den oudrn echten druk van 1668, verbcterd en met Taalkundige btjdragen voorzien door A. TEN BROECKE HOEKSTRA. ( Vcrvolg van bladz . 143. ) zf ntje. ' ydnden , parturire, (vel potius) futuri post aliquot dies partus indicia dare, in barendsnood zijn, (of licver) van het binnen weinig dagen op handen zijnde jongen kenteekenen gevcn. — Men zie Wassenbergiis Specimen Philologiae patriae Acadcmictim p. 32. — Antje is hetNederlnndfche anden , aflici dolore , ira , pavore, odio, horroreetqmjvisanxioanimi ftatu, even als defViV- fchewoordenfatidia , fandjen , vanden, vifitare aegros, en plant je, planten, plantare beteekenen, dit w. woord antje * anden, komt van ’t zelfft. woord welks beteekenis hiet aan te geven ik met opzet voorbij ga, omdat ik, daar de feleerden, als Muidecoper en de Eeden van het Holl, nftituut van Wetenfchappen , Letteren en fchoone Kuns- ten, met de Heeren Clignett, Steenwinckel en de Hoogl. Ypey. zoo merkelijk omtrent de beteekenis dezes woords als ftnm van antje , anden, verfchillen, huive- rig en 00k onbevoegd ben, als mijnen eerften arbeid den letterminnaren aanbiedende, met eenigen nadruk over dit verfehii uitfpraak te doen, uit dien hoofde zal ik mijnen lezer tot de annteekeningen op het derde Deel van Maer- Lant Sp. Hijl. bl. 49-54. — Huidecoper op Mel. Stoke , I). 2. bl. 453, 586. — Ypey’s Bcknopte Gcfchied . dcr Ne- derl. Tale , bl. 517 en 5i8, vcrwijzen, en met de aangege- vene verklaring van het w. woord antje, anden , als van het zelfft. woord ande afftammende, door voorbeelden te Haven, voortgaan. Mel. Stoke D. 2. bl. 290. Dit mochte den Grave feer anden Datten Gheraart wilde ontliven. <dri. ’t moest den Graaf ten uiterften finartelijk zijn, aan- doen, dat Velzen, dien hij met weldaden overladen en nog K Digitized by Google C *55 5 UOg weinige ttfen te yoren aan zijne tafel onthaald bad 9 hc*u met opgeheven arm ’t hoofd tot aan de tanden te klo- ven dreigde. — De liter Huidecoper voert D. 2. bl.451. nog eeq voor* beeld aan nit Efopct . 1. 10, 6. J3eide den voeten ende den handen I Mescjuam, en begonften anden, Dat li pijnden, dat hi at Diebuuc, die enunerleghet fat. d. i. voeten en handen mishaagde het en begonden gevoe* lig te zijn, dat zij arbeidden oin ’t geen de built, weJka . altijd lcdig zat , at. — Rijtm. de exped. C. M. Hisp. p. 23. Dui rede was im vil ande . Ira. d. i. deze taal (van Carel den Grootcri) ftond hem (Ge- nelun) in ’t geheei nice aan, en maakte hem toornig (want <qt vo’gt ) Selnem StiefTun Rulande Tet er menigen ftarchen vluch* Held. bl. 240. Dicrieb was gar ein kuhner maun Er jieft' Hernn Dietcrichen an Und fchiug ihn auff den Helme fein Dafs er gab lichten feuwres fchein Da Herr Dioterich defs fchlages empfand Ei st tliet ihm anff Dietlieben and. Ira. d. I. eerst toen, wanneer Hcer Dietrich dozen (lag ge- voelde, begon zijn toorn op Dietlieb in voile vlam te out bran den. Heidenbuch bl. 140^ Ab euch fo ist mir ande Horror. Das wisfet (icherlich. d. i, voor u grouwel of voel ik eenen (terken afkeer, daar kunt gij verzekerd van zijn. (want ’er volgt) Sic fprach , wie ich nun (lande So recht und graufamlich So hab Ich doch mein tage Nie widerrecht gethan.' Pas lied v. Hildebrand und Hadubrand aus dem achten Jahr hundert, Im fort leben des Liedes bl. 50. (dolor. Hilprant der fprach mit fiten: weriich! das det mir ant , Solt ich den Degen piten, das war mir ymer fchant. 1 'd. i. dat doct mij leed. v. Maerlant Spicg. Hid . D. 1. bl. 435. P’eerfle Was Dydo, die hare verbrande Om Eneafe van grotere ande . Amor. D. 3. bl. 335. ande , molestla/ So velc vernoys fo menege ande -/ Daden hem daer die viaude. Uft / Digitized by Google < »5« ) - U!t die alles ziet men , dat anden en ande onverfchilUge werk. en zelfft. naamw. zijn, welke, even eens als de Katneleon , wisfelende kleuren uit de onderfeheidene ge- fteldheid zijner driften ontleent, ook uit de verfchillen- de bewegingen des -gemoeds tegenftrijdige beteekenisfen aannemen. Men zie verder Huidecoper op Mel, Stoke D.2.bl.45i. en Velthem Sp. Hift . bl. 202 en 267. Doch op bl, 122 en 127 komt ’t daar in den zin voor, als in het Fragm. p. 1 en 2 6, en in het Rhijtm. p. 49, 98 . en 101. meestal verzeld met het w. woord IVreken, Misfchien zal het den lezer, na deze eenigzins breed- voerige verklaring, rakende de taalkunde des woords ant - je% doorgeloopen te hebben, niet onaangenaam zijn iets omtrent deszelfs eigenlijk gebruik voorgedragen te zien. Het is bekend, dat de Koe ( *) negen maanden of 280 dagen draagt, na welken fijd zich eenige teekenen ont- dekken, bij het verfehijnen van welke de verlosfing ech- ter niet altijd even fpoedig haar begin neemt, Deze tee- kenen worden in de taal der Vriefche Landlieden antjen genoemd en beftaan hoofdzakelijk in het dikker worden der uijeren het verfiappen der kruisbanden het opzwellen der kling en het afTchieten van een flijmerig vocht. Van welke bevochtiging het gevolg is , dat men zelf van buiten ontdekken kan, hoe deze banden, zoo wel de * voorfte (ligamenta facro ischiat. anter.) als de achterfte (Iigamenta facro ischiat. poster.} doch wel voomnmelijk de achterfte ter wcderzijden van ’t krufs veertien dagen voor de verlosfing oogenfchijnlijk flap worden en w eg be- ginnen te zakken: hierdoor valt aan beide zijden bij het begin van den ftaart een kuil, welke, naar mate de ver- losfing nadert, toeneemt, en alsdan eene diepte van eene 'hand breed maakt: de huisliedenin Holland noemen door- gaans deze voorteekenen het flappen der banden of in do laatfte oogenblikkeu het ontfluiten der koeijen , dezelve be- fchouwende als eene ophanden zijnde verlosfing, door de : Vriezcn befterapeld met het woord to rieden , partus mox inftantis indicia dare. Bij onzen Dichter komt dit woord In zijne eigenlijke beteekenis bi. 20 6. voor Ried to , mijn fiel, tjogh ail dijn kreften gear. Even zoo bi! Hooft in zijne Zangen bl. 244. Las! ik zie den dagh toereeden9 (aanbreken) ’t Licht uyt breeden. Las! ik zie den daegheraetj de tijdt is fneL Bre- (* ) Vcrliandclin"erv, uitzegeven door de Maatfcluppij ter bevorderin^ van den LanUbouw, bi. i2j. I ( *57 ) Bremer Neder-Sax. Woordb. onder Reden To Reden zurustung, oder vorberekung machen. Se redet dar up to , fie machen die vorbereitung dar zu« DroagLje . Aldus met eene ftreep onderfcheiden vfndt meti dit w. tooord maar eenmaal, en hetzelve is gefchied, om- dat de eindiging in jc ziinde, en de Dicbter de tweede buiging met eene vraag willende gebruiken, hier door het dubbelde je vermeden moest en konde worden. — ’tKomc verder voor bl. 4* In lijck’wol ljeau Ick naex, ij droagjey fliepje, ij weytfe. alsmede bl. 8 , 69, 70, 106, 115, 210. D. 2. bl. 70 en 71.. Te regt zegt de Hobgleeraar Ypey In het aangehaalde werk bl. 51 8 « dat droagje oorfpronkelijk met ons bedriegen hetzelfde is. — Kil. drogh , ghedrogh , fraus, impostura, phantasma, in dien zin hebben wij nog droglicht , drog-grond , drog<* reden. In het Neder-Sax. i sdrogen, trugeny betrugen , bedrie- gen. Oudfrk. driagan , drugen , en trogen , fraudare tmganon , fingere. Matth. analect. Tom. 3. bl. 195. Mer die fcheepen waren al verloren ende die ma* bleef ewech of ’t een drogh geweest was. Fasciculus temp* f. 2p8<a* Ende die man mitten peerde verloes men oft een droem off droch gheweest hadde, dot. niemant en wist , waert all bleeff. Drog in den zin van bedrog, fraus impostura, komt dik- wijls voor bij Spiegel in zijn Hertfp. B. i. vs. 32 en B* 6. vs. 472. fasciculus temp. f. 52. 6. Cetroch in het Rhijt. de C. M. exped. Hup. p. 62, ' , Trac ibid p. 71. Trttgenere impostores ibidem p. 94. . Trugenheid fuperftitio fragm. de bello C. M. contra Sar. Trugeheit fallacia Winsbek. paran. ad fil. p. 35. yertruec fallebat, feducebat Rhijtm. p. 61 • Des fi der uber muet yertruec Der auch Lucifern valte. De Lezer vergelijke hier mede de plaats uit M. Stoke, D. 1. bl. 2 6. Ente Duvel diene verdroech Die hem vele goets behiet Ne hilt hem vorwaerden niet. Huidecoper zegt in ztyne aanteekening mogelijk in't be - - gin zo wH bedorven ah aan V einde ; hij fchijnt mil toe de plaats uit het Rhijtm. niet gekend ce hebben, anders was het wel niet mogelijk deze uitfpraak te doen. Vergelijk hier mede y. Maerl. Sp. Hift. -D. 3. bl. 157, Want Digitized by Google I C 153 ) Want d€ta man verdroucf: de zln# tl. i. Wane de jzinnelijkheid bedroog, verleide deni man. Men zie Palthenius op Tatiatu pag. 411. in ’t woo rd Drughida, ,, Saxoniae inferioris incolae homincm frnu- dulentum eeuen drag iplam frandem dicunt. Dusdatiig komt 't dikwijls voor bij Reinkc de Voss, B. i, H. 13. Se fprach : he dede alfe eyn droch He fprach: wat nicht gefehehen isty dat fche noch* \ verder B. 3. H. 12 en 13. Ook is *er in Neder-Saxen een fpreekwoord . - Een d room is een drog , Dat was he vorm jahre , datf is he oock noch. Van Stade in ziine verklaring der woorden uit den Bijbel, bl. 126, leidt Trug , betrug, af van het oude . •• Duitfche .woord trochen , bedekken, verbergen; *t wellc . voorkomt bij Konighov. Chron. C. 5. 30. Das Fur wart niit wol betrochen und beforger. . . oradat bedrog van de bedriegers geheim geheim gehoti- den wordt heeft het zijnen naam van daar ontleend. Van . bovengenoemden flam des woords- is ook Truhe , area, insgelijks troche frog , canalis, en het verkl. w. trugelin alveus, linter, ’r geen bij ons nog overig is in bak-trog9 r wastrog* varkcitstrog en jleeptrog . M$n zie Willeramus bl. 1 3 1 . — Btuwz. Zie dit woord bij den Heere Hoeufft op bl, • • *98. (*) • * p « r • NIEUW-UITGEKOMEN BOEKEN. * 2291. Lectures. A mu f antes ct Inftructives , etc, , avec r explication de pluficurs mots et phrafes etc,, par G. N. Lan- dr£. Gr. 8°. de 26 fetiilles, tire4 A 500 exempi. Impr. de J.Rvys; & Amfterdam. A La Have, chezj. Allart f\ - 10- 2305. De verbuiging der Zelfflandige en Bijvoegelijke Naamwoorden en£. door J. van Wijk enz. Achtfte druk. In 8\ 45 bl. opl. 1500 exempi. Drukk. van Kocne te Am- fterdam. Bij J. R, Poster aldaar. t ’ 5306. Dichtilukjes van M. Westerman. In 8°. I2| bl. opl. 400 exempi. Drukk. van Rohloff' te -Amfterdam. Pr, fr. 6 - 30 * 23°7« f*) In bet Voorberigt dezer proeve wordt van drie Pumdichten gewng gcmaalu en deze zijn ook onder inij berustende , dan daar ik om alle my- ne leaers genoegen tc geven deze ftukkvn nict aehcercenvolgend durf nie- de tc deeleu, zullcu dezelve van tyd tot tijd door iniddcl van dit Week- blad Jen f.ettcnuiiinarcn kenbaar "einaakc worden. Dc proeve Uan dus als gcSindigd bcfchomvd worden en do Intcokcning allc de Bockvcr* koopers in de Hoik Depattonvuten gefcliioduiu * * Red, t Digitized by Google ( *59 ) • 5 # 2$o/. Relze door een gedeelte van Hortgarven , Zeveij- fcurgen, Moldavien en Buccowina, naar hec Iloogduksch van Vinzenz GraafvoN Battuijani.* Gr. 8P. 18 bl.0pl.4do exempt. Drukk. van Ro'tlojf te Amfterdam. Te Leeuvvar- • den bij de Wed. J. P* de Boy £2-12- * 23084 Ida, of bet Meisje van Athene; naar het En- gelsch van Mifs Owenson; tweede Deel. Gr. 8°. 16 bL ..©pi. 500 exempl. Drukk. van Pieper te Amfterdam. Bij C. -Timmer aldaar f 2-10- 2309. Handboekje, bevattende de Decreten betrekkefijk de Organifatie der Nadonale Gardes enz. In 8*. 3} bl. crpl. 500 exempl. Drukk. van J . Oomkens te Groningen. * B^| denzelven aldaar. Pr* fr. 0-50 . * 2310. ..Amelia Mansfield, door Mevrouw Cottin, nit iiet Fransch. Twee Deelen. In 8a. 31 bl. opl. 550 exempl. Drukk. van Brill te Leyden. ifteDeel, te Leyden bij J.vat Thoir. 2de Deel, bij A . en J.Honkoop, iederDeel /’ 1-16-5 , - • «* •* % - HANDEL en ZEEVAART LANDBOUW, HUISHOUDKUNDE en wat daar- TOE BETREKKING HEEFT. ' % Dakpannett van eene nieuwe ge da ante , door don ' Heer Huguet to Mac on 4 De Dakpannen, welke de Heer Huguet voorftelt, zijn plat. Honderd en twintig duimen oppervlakte dezer pan- rien bedekken tachtig duimen timmerwerk: ’erwordtdus, bij eene gelijke dikte, de helft in de zwaarte der pan uft- gewonnen. Dezelve dragcn en rusten overal, gevolgelijk: geraken zij niet gereedelijk in wanorde noch van hare plaats. Zij zijn evenwijdig gegroefd, in dier voege, dat bet water noodzakelijk den weg moec Yolgen, diahetzelve is voorgefchreven: het kan noch regts noch links eenen anderen loop nemen , zoodat , al ware een gedeelte van hec houtwerk ingezakt, dat gedeelte daarom echter geenea droppel waters van ter zijde ontvangt. : Het water kan nict terugvloeijen i°. wijl de groeveit evenwijdig en breed of wijd zijnde, de vreemde ligchamen ’er niet in kunncn blijven hangen; a*, wijl de groeven, van boven, geftopt zijn, en het water, zelfs zoo ’er eeni- ge vreemde ligchamen op de pannen waren blijven Iiggen, ond^r dezelve, als oiider eene brug door, of ter zijde van dezelve langs loopen zouden, zonder daarom uit zijne bed- ding re wijken. Deze pannen zijn gefchikt, om op allerleije foort van houtw.erk te gebruiken, zelfs is het mogelijk, om de hel- ling der daken te brengentot op minder dan tien graden, ’c geea Digitized by Google ( 16° ) fcen hagenoeg komt nan de horizontal rigting, orti , in gf- val van brand, de noodige hnlp aatitebrengen , wijl nie- . tnand zou behoeven te vreezen, om over deze pannen Ce gaan. De gezegde voren moeten, wanneer het letan half droog is / door middel van drukking in de pannen gemaakt wor- den. Deze drukking heeft verfcheidene voordeelen ten gevolge: i°. gelijkheid in grootte der pannen; 20. meerde- re zamenperfing en .yereeniging van derzeiver beftanddee- :len; 30, eene raeer gel^kc oppervJAkte, minder onderhevig aan werking en fcheuring in het vuur, 00k zullen dezelve, zoo het houtwerk wel gemaakt is , overal gelijk rusten , en - dus veel beter de zwaarte van een mensch kunnen dragen, wonder te' breken. ( Zre, ten aanzien van de verdere bij- zonderheden, Cahier 130 des /Inti ales des Arts et Manu- factures'), * STERRE-en WEERKtJNDlGE , . WAARNEMINGEN. I WEERKUNDIGE WAARNfeMlNGEN, BU1TEN HAARLEM. 1813 Aug. fBARO- I S MK' L TER. the*- ] HOME- ! teR. WIND- | ST REEK. LUCHT*- CF.STELD- HK1D. % - 18 f*9. 9k <29. 9i (30-0 1 1 64 7A 1 [ W. t. Z, w. z. w. 1*. bewolkt; omtrcnt betrokken;. wincing. f3®. o| <30. il j C30. 2| j M 1 1 W. t. N. 1 w. z, w. z. w. 111 — bewolkt. 1 • - 10 < f3°* | <30. 2 I30. i| 1 6a 70 55 w. z. w. bewolkt. 21 (£!* (30. O | 62 66 , 54 W. N. W. N. W. bewolkt; buijig met wind ; *s avonds met wcerlicht en dondcr. 22 f2Q. «§ <29. 8 U9. 7 62 64 48* 1 N. W. j NV. N. tv. windrig; bewolkt; buijig. « 23 4 ("29. 8 < 30. 0$ (3°^ * 62 56 N. t. W. N. N. N. W. zware regenbuijen met hagel en dondcr. • - M • 1 f3°. 2 <30. 13°. 3 62 66 5^ N. N. W. N. W. *s morgens buijig; verders bewolkt ; meest omtrent helder. # T e Haarlem, b ij »A. LOOSJES Pz. Ter Drukkerije van V. L 00s j e % te H a a b m. (Lange Vecrftraat W. 3* N. 6.) Digitized by Google M E A L G E E N E KONST- * EN LETTER-BOD VOOR Hfcf JAAR i 8 1 S- * M * ’ N°. 40, Vrijddg den ylcn September* . Volgens KEIZERLIJK B^SLUIT van den atfften September 18114 is de uit gave van dit Weekblad defnutUf tocgejlaam y fi £ ft i G r E N, I^onden. Pe Maatfchappij ter aanmoedigtng va* Kunften, Handwerken en van den Handel hceft den Ilr* Cook , van Birmingham , met eene zilveren Medaille belooftd* als Uitvinder eener bewerkingj om uit Steens kolen, Teef en Vlugtige Olie te ttekken, gefdiikt* om de Terpentijn-olie te vervangen bij liet Vcrvaardigeit van Vernis voor de Metalen. Hij verkrijgt *er 00k eene * in hoeveclheid aan den besten Jodenlijm gelijke zelfftan-1 digheid uit en verfehaft door deceive verlichting .en wartnte in de huizen en fabrijken. In een def faatfte N°. van het Tijdfchrift dier Maatfchappij wordt eene Verhandeiing hierover gevonden* Kopenhagen* den 2$ffert Julijs In eeit nfeuw uit* gekomen Stuk van het Journaal van het Beftuur des Inftituuts voor Blinden dezer Stad, ziet men met ge- noegen de vorderingen vermeld , vvdke deze nuttige li** tigting maakt. Volgens eene lijst, aan de Deenfcne Kanfelani toegezonden, van de Blinden, die zich in de Iwee Rijken bevinden, heeft- men *er in het Bisdont - Seeland , Kopenhagen daaronder niet begrepen, 253} II. Dec l. JL op Digitized by Google I ( itfa ) op Funen, Lolland en Falfter 267; Aalborg Iiecft *er 134; Aarhtnis 128 ; Wieborg 59 ; Ripen 141; Christian- fand 283; Bergen 240; en Drontheim 291. Iletgehee- le getal blinden van Aggerhuus , Finmnark en van de Hcrtogdommen , bcloopt 600. ‘ In het Gasthuis van de- ze Stad bevinden ’er zich 40 ( * ). » • Ulm. De Hr. Salwurk heeft alhieV eene Lit ha • grap/iifche Inrigting daargefteld , waarvan de eerfte proe- ven de gnnstiglle. verwachtingen opleveren. Vooral is het drukken op zijden ftoffen goed geflaagd. • Westphalen. In de Mengelingcn van een nieuw Tijdfchrift , dat in dit Riik finds January 1812 ver- fchijnt, getiteld: IFestphalen unter Hieronymus Napo- leon , vindt men de lijst van alle de Tijdfchriften , die *er« oitkomen met het getal der oplage. Op den West- pbaalfchen Moniteur , waarvan de Bibliothekaris Mur- iiard de Redacteur is, worden 1100 cxemplaren ge- drukt; op den Courier van Drtitsthland , te Iialle onder Redactie van Prof. TieFtrunk. uitgegeven, 5,625; de Allgemeine Litter at ur Zeitung 900 it .1000; en de Gottingfche Gelehrtc Anzcigen 5C0. r " • » Neurenberg* De Letterkundige Maatfchappij, federt twee en eene halve eeuw bellaat onder den naara van: Die Blumengefcllfchaft an der Pegnitz , heeft, om den diepen eerbied te kennen te geven, welken haar de gedachtenis van den beroemden Wieland inboe- zemt, ter eere van dien Dichter, in een bosch, digt bij Kraftshof, een Gedenkteeken in eenen eenvoudigen Itijl laten oprigten, dat den 4 Augustus is ingewiid met eene redevoering van den waardigen Voorzitter d’er Maatfchappij, den Deken Seidel, in tegemvoordigheid cencr talrijke Vergadering. Vervolgens heeft hij een ftuk in verzen voorgedragen , door den Vice-Prelident Dr. Porth vervaardigd, en eenen brief doen lezen, dien de onfterfelijke Dichter gefehreven heeft, na tot hono- rair Lid van het Blumengefellfchaft te ziju aangeno- men. • Ha£« (*) Uit deze lijst zou men dus moeten opmaken, dac Denemarken onder zijne bewoners 2436 Blinden telt. v. Digitized by Google C 163 3 HALtEi (in Wurtemberg). Oe Akademie ctezef Stjftf* tieeft vier antwoorden ontvangen op de door haar ill het verloopen jaar uitgefchreven Prijsvraag, welke Vail dezen inhoud was: Colli gantur e t in or dine m redtgar** tur Veter urn Script or uni , Philonis potisfimum et $o- fephi de Esfacorum Sect a, ct examinetur cor uni fen* tent id qui nccetfttudincm quondam inter Esfaeismurn et rei Christianac primordia intercedere ft at ue runt ; d. i. men verlangde , dat de gctuigenislen der oude Schrijvcrs , biizonder die van Philo en Jofephus * over de Secte der Esfaeers , bljeengebragt en in orde gefchikt en tevens het gevoelen der zulken onderzocht Werd, die vastftellen $ dat tusfehen het Esfaeismus en de eei> fie beginfelen van het Christendom eenig verband be- flaat. De Verhandeling ten fpreuke voefende : foe* lit i$oi dtrou : verwierf eenpatig den eerften Prijs. Derzelver Schrijver is de Fir. S. F. FI< Wig- gert , van Mockern in Prtiisfen. De tweede Prijs werd toegekend aan den Schrijver der Verhandeling 5 ten opfehrift hebbende: Felix qui potuit rerum cogtiofcerc caufas , te weten aan den Ilr. FL Weland, van FIolz* tninden. o*ao: ‘.VvC.xwx L E V E N S - S C H fi T S'- VAN DEN llEER t HENDRIK KLUIT van RHIJNZATERWOUDE. ( Overgenomen uit de Adnfpradk , Voorgedragen ter opt • fling der jaarlijkfche Vergadering van de Maat* Jchappij der Nederlandfche Lcttcrkunde te Leyden 1 door derzelver Voorzitter , den Hooggelcerden lleer J* W. te Water.) t)e Ifeer Hendrik KlOi!*, Heer van RhijnZnterwoudey 2oon van Willem Kluit en Cornelia Louisa de la Coste# broeder van den beroemden Hoogleeraar KlI/it, werd td Dordrecht geboren, den laden van Herfstmaand 1740, enovefr* L a lesd Digitized by Google ( l«4 > teed te Leyden den 30ft en van Oogstmaand 1812. Van zijne vroe- ge jeugd voor de letteroefenkigen opgcvoed zijnde, is hij* omtrent den jare 1757, ter verkrijginge van noodige kun- digheden in de Regtsgeleerdheid, gezonden naar de Leyd- fche Hoogefchole, doch welke hij verpligt was fpoedig te verlaten, crnidat hij tot het waarneraen van eene ambtsbe- dieninge, aanftonds te melden , gunftiglijk geroepen werd* In latere jaren echter kwam h'ij andermaal naar de Leijd- fche Akademie, en verkreeg toen den rang van Doctor in de Regten. Nog zeer jong zijnde, kreeg hi) den veTeerenden en voordeeligen post van Ontvanger te L1II0. Hier zou geene gclegenheid geweest zijn voor de befchavinge van zijn ver- ftand en hart, ware hij met gekomen in de gemeenzame vriendfchap met den kundigen Josua van Iperen, toeti • Predikant aldaar, naderhand te Vere, laatftelijk te Batavia, bekend door zijne menigvuldige en veelfoortige fchriften 9 bekend 00k bij deze Mantfchappije , waarvan hij een ge- acbt Lid was. Die Kerkleeraar befpetirde fchielijk, dat de jongellng, nu verfteken van verder onderwijs en van op- zigt over het zedelijke gedrag, voor groot gevaar van af- Jeidinge kon blootgefteld zijn ; nam hem aanflionds in de bij— zonderfte vriendfchap op; ontvonkCe in hem den lust toe verdere befchavinge van den gelukkrgen aanfeg der geest- vermogens; zettede hem met ernst aan, ora dagelijkfche vorderingen te maken in ’t Fransch, Latijn, Grieksch, de Wis-, Natuur- en Gefchiedkunde, als mede in andere takken van nuttige wetenfehappem De Leeraar ging, eerf geruimen tijd, rustig voort in dit wijduitgefirekre onder- wijs, en zag zijne goedhartige en eigenbeJanglooze pogin- gen met den geluftkigften uitflag bekroond. De leerling was aanhoudend werkzaam, altijd weetgierig, bij uitftek opmerkzaam, ten hoogfte dankbaar. Nooit fprak hij van van Iperen, zelfs niet in den hoogen ouderdom, dan mec gevoelens van ware erkentenisfe en eerbiedige hoogacb- tinge; hij befchouwde het onderwijs, van dien Leeraar in vroegere jaren genoten, als eene der beste zegeningen, welke hij ooit ontvangen had; hij roemde uit dien hoofde, 00k nog in den laatften leeftijd, dezen leermeester als zij- nen besten vriend. De Heer Kluit heeft, eene Iange reeks van jaren, niet enkel den post van Ontvanger te Lillo met den meesten ijver, met alle regtvaardigheid en trouwe bekleed, maar zich />ok in dien oord aan het hoofd van bijna alle Holland- fche betrekkingen bevonden. In de moeijelijke omftandig- beden, die den afftand der Forten en den twist over de Schelde voorafgingen, gedroeg hij zich met vele wijsheid «n voorzigtigheid. Menigvuldige beHuiten der Algemeene JStaten en van den Raad van Suten geven blijken van een groot Digitized by Google \ ( 165 ) groot vcrtrouwen , toen in hem gefteld, en doen hem geen£ geringe eere aan. Trouwens hij was grondtg bekend met alle de gefchillen, over het grondgebied en het tractaat der Barriere onlangs gerezen,,en met alles, wat eenige betrek- kinge had op den toenmaligen ftand van znken in gehee! Braband en Vlaanderen. Hierdoor kon hij , boven vele an- deren, van een uitnemend nut zijn aan de Regeringe dezer t, JLanden. Bij de ontruiminge van Lillo en nabijgelegene plaatfen, behield hij zijnen post, werd ontilagen van de verpligtinge om in het onherbergzamc Bath te moeten wo- uen, en kreeg verlof, om zijn ambt door eenen anderen te doen waamemen tot in ’t jaar 1793, wanneer hij zich te Utrecht nederzettede. In die Stad werd hij in 1795 als Lid geplaatst in het Col- legie van Schepenen; naderhand als Raad in het Hof, en vervolgens aangefteld tot Procureur Generaal bij dat Hof; doch in 1800 deed hij vrijwilligen afftand van die waardig- heid , ten gevolge yan eenige, zoo als hij zelf fchrijft in de gedrukte ftukken deswegens uitgegeven, lage verdrie- telijkheden, hem door eenige Raden ’sHofs van dien tijd aangedaan. Nu begaf hij zich op reize naar Frankrijk, Engeland en Buitschland , in welke Landen hij vele bijzonderheden * 00k de natuurlijke historic betreflTende , opmerkte en aan- * teekende. Op deze reize ondervond hij de groote nu$tig-' heid der taalkennisfe van de volken, welke hij bczocht. Het Hoogduitsch en Engelsch fprak hij vrij gemakkelijk; het Fransch fchreef hij ongemeen vaardig, fierlijk en eigen- eardig. Tot de betere kennisfe van deze tale had niet wel- nig medegewerkt de gemeenzame omgang en letterkundige briefwisfelinge , welke hij, te Lillo wonende, gehouden had met den Heere J. des Roches , die In vroegere jaren onderwijs in ’t Fransch te Antwerpen gaf, en naderhand werd aangefteld tot Secretaris der Keizerlijke Koninklijke Akademie van Wetenfchappen te Brusfel, na alvorens meer dan eens den uitgeloofden eereprijs op de voorgeftelde vragen behaald te hebben. Des Roches had in ’t jaar 1761 voor de eerfte maal doen drukken eene Nieuwe Franfche Spraakkonst, gefchikt ten dienfte der leerraeesters in de NederduitTche fcholen. De Heer Kluit gaf, nu ointrent twee jaren geleden, een uitvoerig berigt van deze Spraak- konst, en fprak ’er met den meesten lof van, in den Let* terbode voor ’t jaar 1811 £*). Jammer is’t, dat des Ro- ches de Hollandfche taal met beter verftoqd en fchreef, en dat de bijgevoegde zamenfpraken, ontlecnd uit de Neder- landfche en vooral Brabandfche Gefchiedenisfen , hier en dat f C*) N°. 51 en 5a. -i ‘ > L 3 t Digitized by Google C I<6 > fatr fiatelijke uitdrukkingen behelzcn omtrent zulken, dio* van hem In Godsdienftige gevoelens verfchilden. Deze ganmerkingen wil ik niet, dat befchouwd wordeti, als ftrckkende, of ter berispinge van den Schrijver, wien ik als mijnen vriend ee'rbiedigde, of tot verminderinge van den lof, aan diens werk gegeven door den Heere Kluit, die veel beter, dan ik, in ftaat was, om de waarde det boeks, zoo veel de Franfche taalkunde aangnat, te beoor- deejen , en die ook zelf eene Franfche Verhandeling zond aan de Akademle te Chalons -fur -Marne, dienende tot ant- woord op de uitgefchrevene prijsvrage over het weren der bedelarije, en door die Maatfchappije waardig gekeurd* ppi in hare werken geplaatst te worden. Behalven de gemeide fchriften, door den Heere Kluit Uitgegeven, zijn nog de volgende tot mijne kennisfe geko* men: het onwederfprekelijk regt der Ambachtsheeren en Vrouwen op hunne Schouts- en Secretaris-ambten betoogd, 18025 korte verhandelinge over de regerinswijze op het platte land van Holland, 1808; bijdragen tot de gefchiede* nls van het huishoudelijke der Qereformeerde Kerken in Zuidholland , 1810; opmerkinge over een vereischte in Schrijvers, Dichters en Schilders, te yinden in den Letter* bode voor ’t jaar 1 8 1 2 ( * JJij deze Maatfchappije veckoos hij ook niet een werke* loos Lid te zijn. In ’t jaar 1807 deed hij eene openbare voorlezinge, zijnde eene gefchied- en oudhcidkundige ver* handelinge over de Tijdwijzers .5 en had zijn dood zulksniet verhijjderd, hij zou in Slugtmaand dos voorgaanden jaars in onze openbare vergaderinge eenige berigten medegedeeld bebben, ontleend uit zijne aanteekeningen op de reizen, bier boven gemeld. In *t jaar 1771 begaf hij zich in huwelijk met Elisabeth *Prov6, uit een bekend geilacht te Breda afkomftigj en na baren dood trad hij in echt met de wedinye van Mr. Tohan van Steelant, Fisknah van Braband. Uit het eerile huwe* Jijk waren twee zoons verwekt, Willem Kluit, over vijf jaren reeds geftorven, en Mr. Pieter Willem PRoyd Kluit, fhans Keizerlijke Procureur Crimineel van hot Departement der Zuiderzee, wien wij onder de Medeleden dezer Maat* fphappije tellcn. Gelijk meeiinalen, zoo ook bij het einde van zijn leven, yvas het zijne jicrhaalfie betuijnge : ,, ik hebbe het goede jgenoten, meer goods en moerdere levensdageu , dan ik ho* pendurfde; ik g«, wel voldnan over alien dien zegen, henen jaet een ppgeruimd hart, en zic mijne ontbiadinge met ver* langen te gemoet, ” 1 BE- t*) 13 cn 14, ( *57 ) * wcgcns het voorflcl ter verkrijging van ecne nicer* dcrc zekerheid der meting van dc boven - fte regte diameter van het % t • • VROUWELIJK BEKICEN, DOOR' G. BARKER,. Profesfor in de Geneeskunde te Groningen (*)•- Het hoofdoogmerk van dit voorflcl was te onderzoe-' ken , of men in misvormde bekkens eene doorgaande evenredigheid. kail waarnemen tusfehen de regte en dia- gonale diameter der bovenfte engte. Hiertoe word noocLzakelijk vereischt de nuat van beide deze diame- ters in een aantal voorwerpen : en konden daartoe mede behulpzaam zijn de metingen van de andere dia- meters dezer engte , verbonden met de opgave van eeni- ge bijzondere afwijkingen van de gewone gedaante en- grootte, voornamelijk in die • btkkens , ' wclke buiten- gemeen misvormd of verengd zijn. Niet groot is het getal der ingckoraene berigten; doch ook het kleine is van .belang in alles wa"t het behoud van leven en gezondheid betreft: waarom ook elk , wien deze ter harte gaan , gaarne met mij zijnen dank zal betuigen aan de verpligtende oplettendheid der Hoogleeraren van Geuns en G. Sandifort , der Doc- toren Salomon, Munnjks en Wachter, praktile- rende Geneeskundigen te Leyden, Groningen en Rot- terdam , en van den Heelkundigen Puin te Haarlem , welke zich de moeite gegeven hebben van uit hunnen voor- raad deze bijdragen te leveren. Van deze bekkens zijn fbmmige meer dan gewoon groot, andere op verfchillcnde wijzen misvormd, de meeste tot eenen hoogtren of minderen trap verengd. De voornaamlle maten van alle , ten getale van 20, zijn , in Parijfche duimen , op de volgende tabel bijeenge- bragt. Hierbij heb ik gevoegd 4 andere, door mij zcl- ven waargenomen ; en eindelijk de maat van het bekende pleisterafgietiel van Hunter. Ma* (*) 2ie Alg« Kgnsc- en Letterb. 1813. Dl. I. bl» 8si * L 4* ’ • f ( 168 ) Maten der diameter*, -- — v — ' fchulnfche Bckkeos, R^tc. 4 Diagonals verfchil tu.sfchcn beidc. Dwnr- fchc. Van dc I regtcr l/oorzijdc. Van de linker vooiTijde. Van Qejjns i dm. lijn. IV, 7. dm . lijn. IV, 11. 4. lijn. * 2 IV, 5. IV, 81. 35* 3 IV, 4. IV, 10. 6. 4 IV, 0. IV, ’a. 2. 5 Ill, 7.y III. 10. 3- • 6 Ill, 6. in, 9. 3, • • 1 v,T 7 H, 5- II, 10. 5- IV, 10. IV, 8$. 8 II, 9?. in, i§. 4- v^ 1. IV, 9. IV, 10. £ajvoifort p v, 0; v, 71- 7b * ♦ • 10 IV, 75- V, 3. 1 t ( a* - • • ii III, 10$, IV, 0. ' - 1 ■ ,s ^ III, io*a. IV, 1$. 3* ' f r 13 in, /{’ IV, 0. 4i* ! ^ • 9 *■ M • «4 II, IO|, Ill, 0. * M 15 II, Ill, 0. 4i- i » if Salomon j6 Ill, 6. ‘ IV ; 41. 85. ■ V, 0. , w V, p. IV, <5. 17 II, 9. hi, 7;, 1 ©Sr V, 6. IV, 9. IV, 6, Munniks 18 1 , 10. 11, 5- ft IV, 3. IV, 3. IV. 4. Wachtcr 19 IV, 5, IV, iol. 5b v, 3'. V, I. V, U PlIIN ’ Jfo 11, V Ill, 4- 8. N V, 4. IV, 3. to IV, 7, pAKKr.k » 21 V, 0. V," 6, 6. V, 5- V , I. V, 1. .11 — 22 hi, 0. III, 8, 8. IV, 6. # 1 ( 1 V , 0, $3 rn, 2." III, 8. 6. IV, 2. r**' ^ > 1 r . 1 II. 6. hi, 0. ' 6.- • jHu.nt* ' s.i It',* it. 11 , 10, f • IV, io- 111,4. ' IM , 4- ' C I«9 ) Bijzonderhedcn van fotnmige deztr Bekkcns . > N°, 7, S, 17 en 23* waren door derzelver veriiaau* wing oorzaak , dat dczc vrouwen door de Cactariiche pperatic verlost zijn. 13ij N°. 10. is hct uitilckend bovenfte gedeeltt van het heiligbeen buitengeineen hoog boven het os pubis verheven. In 11. en 13. (beide bekkens met ontwrichte dije- becnderen) , zyn de bovenranden der osfa pubis , alsme- de de knoblvls der zitbeendercn (lerk voor- en buiten- waarts omgcbogen. N°. 12.' lieeft de ontwrichting alleen aan de linker- zijde. , Bij N°. 14 „ afgebeeld in het Mtifeum Anatomicum van den Hooglecraar E. Sandifort, ligt.de. hellende vlakte van den ingang des klehien bekkens in eene om- gekeerde rigcing met betrekking tot de gewone: zoo- dat de rand van het pubis hooger ilaat dan het boven- He uitileckfel van het heiligbeen. Bijaldien men, in dit bekken, de lijn der regte diameter wilde trekken in den gevvonen hock tot den horizon, zoo zoude zij vallen op de vereepiging van den 4den en 5den lenden- .wccvel; welke zoo zeer vooruitilaan , dat deze diame- ter, in de plaats van II, loi. flcchts II, 6. groot is, in welk geval de diagonal met 3 lijnen vermeserderd wordt, N°. 15, Om gelijke reden in dezelfde rigting ge- meten , ondergaat daardoor geene verandering in de reg- te diameter ; doch wordt de diagonale ij lijn grooter* In dit bekken zijn alle beenderen van, den romp veree- jiigd door anchylofis , waarfchijnlijk ontllaande uit eene voorafgegane weekheid. Ook hier is het heiligbecns- uitfteeklel lager dan de randen der osfa pubis. In N°. 16. is de regte diameter der ondcrjte engte tot op II, 9. verkort, N°. 17. heeft in den ingang eene regte diameter van (lechts II, 7s. iijdicn dezelve getrokken wordt van een kraakbeenig uitgroeiiel aan de acliterzijde der iymphyfis pubis; hetwelk in den verlchtn ilaat geene mecrdere ruimte in deze diameter overliet dan van II, <5. Het os facrum is, wegens deszelt’s llerke kromming, ileckts II, 9. De dwarfehe diameter der be neck n lie engte is IV, 6. Aanmerkelijk diep zijn de holtcn der osla ilium, >in de kamiqen dezer beenderen als naar binnen omge- L 5 ' kruld; « Digitized by Google C *70 5 krulcl; zonder dat echter de dwarfche diameter van bet groote bekken eenigzins verkleind is. De kracht, waar- door.dit bekken inisvormd is, lieeft gewerkt van voren naar achter , en tevens van onder naar boven ; zoodat de bovenrand der osfa pubis binnenwaarts gefchoven, en de boog naar voren uitgezet is. Ook in dit bek- ken is, gelijk bij 14 en 15, de bovenrand van het pu- bis hooger dan het promontorium facri. In iN°. 18 , hetwelk van alle de hier opgegevene bek- kens het kleinfte is in den ingang, is de middelfte reg- te diameter III , 2 ; doch alle de overige metingen , zoo wel van de holte als van den uitgang des bekkens , zijn wijd ;genoeg; niettegenftaande het os facrum, in des- zelfs bovenfte, perpendiculair rtaande gedeelte, naau- welijks III, 6. lang, en beneden fterk imvaarts gebo- gen is; zoodat het onderfle omgekromde gedeelte van dit been, tegelijk met het lluitbeen, te zamen ter leng- te van II, 4., met het overig gedeelte van het os fa- crum eenen regten hock maakt, en het promontorium (lechts 3 lijn boven den rand der osfa pubis verheven is. Wanneer dit bekken rust op de zitbeensknobbels cn het benedenfte gedeelte van het os facrum , zoo lig-. gen de dwarfche takken der osfa pubis in eene hori- zontal, en de osfa ilium in eene perpendiculaire rig- ting. * Deze zijn cirkelvormig , groot in diameter III , 2., en aanmerkelijk dik van been. Een weinig lager dan het midden, is aan de binnenzijde van elk dezer beenderen eene diepte van omtrent 6 lijn , even als wa- re het been, zacht zijnde, met den vinger ingedrukt. Ook is op dezelfde plaats het uuitenfte gedeelte uitge- zet. Dit bekken, hoezeer in den ingang verengd, is, gelijk uit deze befchrijving , zoo wel als uit de weder- zijds bijna gelijke maat der fchuinfche diameters reeds eenigzins blijkt, flechts weinig van den fymmetrifehen vonn afgeweken. Van N°. 19. is bijzonder opinerkelijk de buitengemee- ne grootte der dwarfche diameter van den uitgang, zijnde V, 7., en de daarmede overeenkomftige hoeK van den b<x>g der osfa pubis van 1390. N°. 20 , van hetwelk , als voorheen in Haarlem ge- zien, reeds melding gemaakt is in het Voorllel (f), is plat van voren , en breed oVerdwars. De regte dia- meter van den uitgang heeft II, 10. De overige ven. IchiL ; Ct ) Zie Mg. Konst- en Letcerb. bi. 84. 4 Digitized by Google C 171 ) fchillen flechts weinig van de gewone maat, en h et gehccl heeft aan beide zijden eenen vrij cvenredigen vorm. N°. 21. is buitengcmeen ruttn in alle afmetin- ’gen , met uitzondering van de dwariehe middel- lljn des grooten bekkens, welke niet grooter is daa N°. 22. cn 23, twee perpendiculair in het midden doorgezaagde halve bekkens, zijn in alle becnderen klein en teeder, eii allecn in de regte middellijn te klein. N°. 24. is het bekken, kortelijk befchreven op bl. 84 van het Voorftel. Deszelfs verenging had bij de eerfte geboorte aan het kind, en bij de volgende aan de moeder het leven gekost. Het bekken zclf is niet be- waard. De regte en diagonale diameter van het pleisterbck^ ken N°. 25. worden in de tabd opgegeven , als getrok- ken van het voorlte punt van de verecniging der osla verloskundigcn zin van geen nut, dewijl de afltand vail tot (/>) geene gebruikbare holte ovcrlaat. Beide middellijnen worden deswegens beter gerekend van het punt (b)<> wanneer de regte I, 7. en de diagonale I * 6. heeft. Het verfchil tuslchen de beide diameters bliji't derhalve in beide gcvalien gclyk , en wel zoo , dat de diagonale kleiner is dan de regte; in wclk opzigt die bekken zich onderfeheidt van alle de overige. Men ziet genoegzaam uit deze kleine verzameling , dat ’er geene volltrekt zekere evenredigheid tuslchen de regte en diagonale diameter bellaat; cLwijl men onr der de 25 flcchts 4 telt, bij welke het verfchil niet meer noch minder is dan van 6 lijnen ; terwijl bij alle overige bekkens het bell uit uit de maat van de eene tot die vau de andere diameter gehccl onzeker is. Minder gemakkelijk is het te b^oordeelen , of de Natuur, 00k in deze afwijkingen , eenigermate getrouw blijft aan eenen vasten regel, volgcns wclken de genoemde diame- ters van deze of gene foort van misvormde bekkens bo- ven die van andere in evenredigheid zouden vtr fchillen. Om dit volkomen te beflisien is cen aanmerkdijk groo- ve? getal van voorwerpen nuodig: doch geeft 00k deze VIII, 7. meting nogtans is in den klei C »7* ) kleine verzameling vele aanleiding om, zoo niet aan het beftaan van zulk eenen regel, ten minfte aan der-. zelver praktisch nut te twijfelen. Immers wij zicn bier bekkens van gewone en meer dan gevvone ruimte in den ingang , welke nogtans zoo zeer van elkander afwijken * dat de evenredigheid van de regte tot de diagonale dia- meter bij fommige bcncden , bij andere boven den gewo- nen afltand van 6 lijnen gevonden wordt: gelijk blijkt t fit de vergelijking van N°. i, 2, 4, 9, 10 en 19. Niet anders is het in de bekkens , welke cnger zijn dan gewoonliik ; zoo wcl die de gewone ruimte eenigzins nabij komen. gelijk 5, 6, 11 , 12, 13 en 16* ais de meer verengde 7, 8, 14, 15, 17, 18, 20 en 25: zelfs in die bijzondere misvorming, bij welke het os pubis hooger float dan het promontorium , gelijk in N°. 14, 15 en 17, is het verfehil van evenredigheid tusfehen de regte en diagonale diameter zeer aanmerkelijk. Blnkbaar is het tevens, dat deze verichillende uit- komst eenen belangrijken invloed hebben moet op de zekerheid der verloskundige indicatie in de moeijelijkfte gevollen: want wanneer men dezen atlland, gelijk tot hiertoe gefchied is, altijd rekent op 6 lijnen. zoo zou ( oni dit met een voorbeeld te (laven ) de regte diame- ter van het bekken N°. 14 moeten gelleld warden op II, 6. Dcze maat nu vereischt bij een levend kind de vcrlusfing door lectio c a; la re a , welke geenszins geindi* ceerd is bij de ware maat der diagonale diameter van dit bekken van III, 10J. Ais relultaat derhalve van deze waamemingen, kan men aanmerken, dat, uit de meting van de diagonale diameter alleen, geen wiskunftig befluit kan algeleid worden tot de grootte van de regte; en dat diensvol- gens een middel, waardoor men de juiste maat dezer laatlle diameter kan daarftellen , nog behoort onder de behocftcn der Verloskunde. PROGRAM M A VAN DE M A A T S C H A P ' P . IJ DER NEDERLANDSCHE LETTERKUNDE te Leyden, Voor het J aar 1813. 