Polemische en Irenische Theologie: Bijdragen Tot Hare Geschiedenis
Christiaan Sepp
De letterkundige geschiedenen van het geschrift vraagt in hooge mate onze aandacht. Prof. benrath zijn wij dank schuldig voor hetgeen hij daarvoor geleverd heeft in de E i n-leitung, S. Ill — XL. Hij zelf erkent, dat het onderwerp nog niet afgehandeld is; de gewichtige woorden, waarmede de auteur in de Houlandsche uitgaaf zijne voorrede besluit:))mijn meyninge was, dit boeck niet uit te senden, maer)want dat so van mi begheert is, so heb ick dat overgeset,))en die principale capittelen uiter heyliger scriften hier in)verghadert, tot profijt van alle kersten menschen", en waarbij prof, benrath opmerkt, dat het vermelde ))over-))geset" aanduidt, ))ein Uebertragen aus der eigenen (etwa)lateinischen) urspriinglichen Niederschrift in das Houlandsche is ontleend, hoopt weldra NENBERGEN, die in het bezit is van het oorspronkelijk Latinsch geschrift, waaraan de Summa is ontleend, hoopt weldra NENBERGEN, die in het bezit is van het oorspronkelijk Latinsch geschrift, waaraan de Summa is ontleend, hoopt weldra NENBERGEN, die in het bezit is van het oorspronkelijk Latinsch geschrift, waaraan de Summa is ontleend, hoopt weldra NENBERGEN, die in het bezit is van het oorspronkelijk Latinsch geschrift, waaraan de Summa is ontleend, hoopt weldra NENBERGEN, die in het bezit is van het oorspronkelijk Latinsch geschrift, waaraan de Summa is ontleend, hoopt weldra NENBERGEN, die in het bezit is van het oorspronkelijk Latinsch geschrift, waaraan de Summa is ontleend, hoopt weldra NENBERGEN, die in he Het belangstellend publickene volledige verklaring van die woorden te gewendeten van het er den punt uit de letterkundige geschiedenen van het merkwaardig boek toe te ichten. Hij heeft eene uitgave van het Latijnsche origineel en den oudsten Nederduitschen tekst ter perse bezorgd, waarbij hij niet zal nalaten de resultaten van zijn onderzoek mede te deelen. Moge hij dat voornemen kunnen volbrengen en langs dien weg onze letterkunde verrijken met een monumentum reformationis Neerlandicae. Vgl. Dr. moller's beoordeeling van prof. benrath's geschrift in de Theol. Literaturz. 1881, S. 62 fig. Kenden wij het bestaan van twee uitgaven der S u m m a, een van 1523 en een van 1526, het geefend oog van den Utrechtschen Bibliothekreis p. A. tiele ontdekte nog een exemplaar der Houlandsche uitgaaf, en wel een zonder aan- wijzing van plaats of jaar des druks, onder de schatten van de boekverzameling der Stichtsche Academie i). Op bibliographiesch gebied wordt gewonlijk een vondst door andere gevolgd. Bibliographische adversaria, jaarg. 1881. HERMANNUS MODED. Nadat Dr. brutel de la riviere zijn Academische ver- handeling over Herman moded, met den herdruk van dieiis Apologie, door de pers had verspreid, schonk ons de hand van Dr. krafft een bijdrage betreffende den levens- loop van onzen landgenoot, die ik bijde dezen onder de oogen mijner lezers wensch te brengen. Het is bekend, dat moded's berichten aangaande zijn leven, gellijk hij deze in de genoemde Apologie levert, niet door duidelijkheid uitmunten. Hij verhaft bv. bl. 32: ))tot Colen, daer ick meest ver- ))keert ende geresideert hebbe, ende daer mij de Heere »het beghinsel zijnder heyligher kennisse ghegheven heeft, »hebbe ick wel in het beghinsel, kennende alleene sommighe ))abuysen der Roomscher Kercken, eenighe querelen ende ))swaricheyt ghehadt, met die vander Universiteyt anno ))LVL Daarom ick oock van den dienst eender Vicarien in ))den Dom (tot mijn profijt) ontset ben ghewarden en daer ))naer niet alleene ic, maer oock alle de andere Professoren, uyt dat Collegium, ghenoemt het nieuwe Croone CoUe- »gium, van onser Professoren (het welcke daer nae de Je- suwyten hebben vercreghen en ingenomen) desghelijcken ))ontset gheworden. Als die nu met ten Regent des selfs >Collegiums begonsten eenighe Ketterien (so sy seyden) de ))studenten inne te planten, maer bannen oft verdrijven heb- ))ben sy niet moghen doen, dewijle ic met sommige andere ))Professoren uyt onseru CoUegie litmaten des Raets der selver ))Universite 106 »Collegiums begonsten eenighe Ketterien (so sy seyden) de ))studenten inne te planten, maer bannen oft verdrijven hebben sy niet moghen doen, dewijle ic met sommige andere ))Professoren uyt onseru CoUegie litmaten des Raets der selver ))Universite I waren, en dat de kennen des heylighen Euangelii bij ons noch niet so groot was, om bannissemen-ben daer over te ghebruycken, maer ben oock daer eerst-mael gelijck op andere plaetsen daernaer, om de rasernie dider vyanden Christi gheweken, de welcke rasernie Clerus) so spreken primarius ende secundarius, om eenighe Predicatien daer ick haerlieden abuysen hadde getaxeert, ])ende te naer by ghecomen, begonsten teghens my (als nu eenen halven ketter zijnde) op te stellen". Meer dan een vraag laat dit bericht onbeantwoord. Ook de jongste biograaph van moded schenkt ons niet bet gewoond. Hij werd daar als geestelijke bij bet dommkapittel aangesteld, en vervulde tevens de betrekking van hoogleeraar aan de Universiteit aldaar; meer bepaal-delijk was hij verbonden aan het collegie genaamd »de »Nieuwe kroon'' dat naderhand in handen der Jesuiten is «gekomen." De door Dr. krafft openbaar gemaakte aanteekening uit ber alle Album der Universiteit maakt ons bekend met de eigenlijke toedracht der zaak. Hermann moded wurde am 16 Mai 1550 zu K61n im- symptonierend und in die Facultat der Kiinste (oder in die phiologische Facultat) aufgenommen; in der Burse Cu-cana erhielt er seine Wohnung. Bei dem Magister^examen, Februar 1559, fand eine Schwierigkeit statt, welche der Wissenschaftlichen Predigir-Verein, IV, S. 123. Proocollirende Dekan mit folgenden Worten bezeichnet; Quia vero herm annus quidam stricker Swollensis aspi Trans ad gradum Licentiae (i. e. in artibus) nondum determinavit quaestionem publice in Scholis, ut moris est, Dex gratia concessum fuit ut, convocatis assentientibus, quos Vocant, promotionem susciperet cet. Aber erstim folgenden Jahre 1553 empfing er die insignia magisterii iinter dem der Evangelischen Richtung folgenden Leiter der Cucanischen Burse, jacob leich. Model wurde hierauf Lector in dieser Durchaus in das Consilium der Facultat aufgenommen. Die Durchaus darüber lautet: Receptus est ad Consilium facultatis Artium Magister HERM ANNUS STRiCHERUS, Zwolleusis, Gymnasii Cucani lector, Qui praestitit juramentum Decano 1 Juli (1555)." Naast dit bericht schreef eene andere hand: Doctor Evangelicus. Zoo ludt de belangrijke inlichting. In de Apologie verhaft MODEL verder, jolle Coppenhagen in Denemark het een weijnigh tyts geresideert tusschen het jaer LVIII ende LIX. Waar heeft moded den tijd gesleten, die er verloopen is tusschen zijn verblijf te Keulen en dat te Kopenhagen? Ik meen het antwoord op deze vraag te kunnen geven. H AMELMANNUS schetste de langevallen renati Euangelii in urbe Wesaliensi (opera Genealogia, pag. 1014, sqq), en besprak dus ook de overkomst der vluchtelingen ult En ge land, die van daar weken, om de vervolgingen van Koningin maria te ontgaan. Zij vonden te Wesel veel tegenkanting: cum vero propter Sacramentarios ex Anglia profugos contenderent concionatores, an essent recipiendi vel non, atque M. hermannus hollandus, cum M. thoma) contenderet non esse recipiendos Sacramentarios, ne turbaratur Ecclesia, atque interim bomelius eis se clam con- 108 ))jungeret et sibi adjunctum haberet rollium, diu controversia increbruit, donee suspectos illos, praesertim Gallos, qui cupiebant propriam Ecclesiam, et jam publice deprebusos Cinglianos Princeps Clivensis juberet eos ejici. Deinde jussit quoque ceremonias plures in administratione coenae hadmitti et institui Dux, sed in ea re noluerunt consentire ))M. HENRICUS BOMELIUS et M. HERMANNUS HOLLANDUS, qui privatim vixere deinceps, donee a Principe et Consiliariismitteretur Susatum hermannus et bom ))privatim vixere deinceps, donee a Principe et Consiliariismitteretur Susatum hermannus et bom ))privatim vixere deinceps, donee a Príncipe et Consiliariismitteretur Susatum hermannus et bom ))privatim vixere deinceps, donee a Príncipe et Consiliariismitteretur Susatum hermannus et bom ))privatim vixere deinceps, donee a Príncipe et Consiliariismitteretur Susatum hermannus et born ))privatim vixere deinceps, donee a Príncipe et Consiliariismitteretur Susatum hermannus et born ))privatim vixere deinceps, donee a Príncipe et Consiliariismitteretur Susatum hermannus et born ))privatim vixere deinceps, donee a Príncipe et Consiliariismitt elius in comitatum Morsensem vocaretur. Attigi controversiam, quo-modo contenderint de ejiciendis Anglis M. thomas pla- ])Teanus et M. hermannus hollandus contra M. henricum ))BOMELIUM, qui etiam sibi postea adjunxit rollium et,quo »modo super ea re sit provocatum ad philippum melancholum ))THONEM." ^) Dr. HEPPE, even als later Dr. wolters, over dit treu- rig voorval schrijvende, heben beiden het door hamelmann opgeteekende behandel; Dr. wolters vermeldt den naam HENRICUS HOLLANDUS nict; Dr. HEPPE maakt alleen van dezen gewag, als hij herinnert, dat door de reactie, welke hertog wiLHELM ten gunste der Roomsche Kerk invoerde, »die beiden Prediger bommel und Hollander zur freivsril- ))ligen Niederlegung ihrer Aemter sich veranlasst sahen."*) Wie kan met den naam hermannus hollandus bedoeld zijn? 1. 1 pag. 1018 sq. 2) Geschichte der Evangelischen Kirche von Gleve-Mark u. s. w. (1867). 3) Reformations Geschichte der Stadt Wesel (1868). *) Heppe. a. W. S. 107. Naast den arbeid van heppe en wolters verdient steeds geraadpleegd te worden de Historia de Véesaliensis Ecclesiae dissipatione descripta a Francisco Riverio (frangois de la rivière, perucel, perrugellus), wiens pei'soonlijkheid door wolters a. W. S. 153 fig. geteekend is. De Historia kom-t voor in de Franckfurtische Religions-Handlungen, (1735) I, Beylagen, S 278 sqq. 109 BoMELius kennen wij, even als zijnne ambtgenoten nicolaas ROLLius en THOMAS MESSERSCHMIDT meest genaamd platea-Nus; laatstgenoemde was uit Wesel geboortig, doch daar hij het Clevische dialect met het Saxische dooreenmeng-de^) (hij had te Wittenberg gestudeerd) en zwak van stem was, vond hij als prediker geen bijval. Van den 4en Predikant Hermann stein of petrejus wordt uitdrukkelijk verzekerd, dat in tegenstelling met plateanus ))die Ge-))meinde seine Sprache verstehe." *) Enkele geschiedschrijvers : zooals j. p. berg, Reform, der Lander Jul ich, Cleve, u. s. w. (1826) S. 150, duiden den in de 4° plaats door ons genommen predikant aldus aan: Hermann stein, genannt Hollandus; desgelijks heppe, a. w. S. 79: Hermann hollandus oder stein; terwijl wolters van dien bijnaam niets schijnt te weten, daar hij dien onvermeld laat. De twijfel rees bij mij op, of werkelijk de predikant stein en hollandus dezelfde persoon mogen heeten; ja ik meen, dat hier, gelijk meermalen, verwisseling van twee personen heeft plaats gehad. Hermann stein moet een andere geweest zijn dan hollandus. Hoe toch zou stein aan dien bijnaam gekomen zijn, daar hij van Duitsche afkomst is geweest, en de gemeente, die over de uitspraak van plateanus klaagde, reden tot klagen zou behouden hebben, indien zij nu Duitsche preken van een Hollander had moeten aanhooren. Reeds in 1552 werd hij predikant te Wesel en ijverde later, in 1554, tegen het opnemen der Engelsche vluchte- lingen; in 1556 kwameii er andere vervolgden, die gelijke begeerte koesterden; toen had, naar ik meen, onze moded zijn verblijf in Wesel gevestigd, en werd er bekend onder ^) YgL Recklinghausen, Reformat. Ges. III. S. 19d. 2) Wolters, a. a. W. S. 138. 140 den naam van hermannus hollandus. Wellicht heeft hij in overeenstemming met stein ook geijverd tegen de toe- lating dier vluchtelingen , terwijl hij niet kon voorzien, dat hij later eene waardige plaats onder de nu door hem bestredene Sacramentarii zou innemen. Hij was zeer zeker geen predikant in Wesel, zoodat het meeste, wat van den predikant hollandus verhaald wordt, van Hermann stein gelden moet; maar, gelijk wij hem kennen, geen man, om zijn tijd werkeloos te slijten. Wei is waar , maakt hij zelf van zijn verblijf te Wesel geene melding in zijn Apologie, doch wij mogen niet vergeten, dat de daarin voorkomende opgaven der levens- bijzonderheden zeer onvoUedig zijn. Wellicht ook heeft hij later de heugenis van zijn eerste vertoef in Wesel niet levende willen houden. Is mijne gissing gegrond, dan kunnen wij voor een klein deel den gang van zijn levensloop nader bepalen: van Keulen vertrok hij in 4556 naar Wesel; van daar naar Kopenhagen, waar hij de jaren 4558 en 4559 in dienst der kerk en der school gesleten heeft. PIETER CORNELIS BREDERODE. Elke bijdrage, waardoor de persoon van dezen rechtsge- leerde ons nader wordt bekend gemaakt, zal, naar ik ver- trouw, welkom zijn aan hen, die instemmen met de klachten van velen, wier weetgierigheid betreffende dezen brederode niet voldaan is. Uitvergände over hei prof, vreede in nyhoff's Bijdragen voor de vaderlandsche geschiedenis en oudheidkunde, 1842, 3e deel bl. 266 volgg.; later prof. DE WAL in Handelingen en mededeelingen van de Maatschappij der Ned. Letterkunde over het jaar 1865, bl. 59 vlg., waar ons eene naamlijst ge- leverd en toegelicht wordt van de Nederlanders, die te Heidelberg en te Geneve gestudeerd hebben. Vgl. bl. 92 en vooral bl. 192 vlg. 4 Wat den studietijd betreft, dien hij te Geneve heeft doorgebracht, deelen wij hier het getuigenis van beza mede, ons bewaard in een brief aan adriaan v. d. myle en afge- drukt onder de ill. et clar. vir. epist. select. (1617) pag. 975 sq. Die brief luidt aldus: Amavi praesentem apud nos vestratem petrum cornelium brederodum. Quid ni enim juvenem amarem, cujusmodi paucissimi senes mihi occuli? suavissimis praedituun moribus, dootrinae éx garis, pietatis singularis, et modestiae profecto summae, quam nosti caeterum esse virtutum condimentum. Itaque mihi;religio fuit ilium ad suos revertentem absque Uteris meis dimittere, quam vis re ipsa, sat scio, cumulate proba- tum, quod hisce paucis apud te verbis testor. Ut autem eum tibi potissimum commendarem, partim ipsius voluntas ac desiderium, partim ea singularis humanitas fecit, qua dig- nitatem et amplitudinem ipse tuam exornas. Caeterum, quia sicut de rebus vestris assidue laboramus, ita vos vicis- sim mih I persuasi de nostris cogitare, ut iis accidere solet, quibus iidem plane sunt hostes et eadem communia pericula, idcirco cornelium nostrum rogavi, ut, quando ad vos pervenerit, plenissime vobis omnem hujus Ecclesiae et civitatis statum exponat, mediocrem nunc quidem ilium, et baud paulo quam nunc sit vester tranquilliorem, sed in anciens locis positum, nisi Leonis, in cujus faucibus et unguibus ipsis versamur, cruentos conatus ille infregerit a. cujus unius praesidio toti pendemus. Adsit idem ille vobis indignissime diu vexatis, et pro aris ac focis certantes invicto suo robore tuatur. Bene vale, vir amplissime. Dominus jesus, Servator illo noster sancto suo spiritu magis ac magis adsit tibi, pro ipsius tuenda gloria, et patriae salute laboranti, teque et tuos feliciter conserve! Genevae, XXV Januarii. An. MDLXXXVI. Ampl. T. addict, theod. beza. De brief van een zoo invioledrijk man als beza miste zijne working niet. De aandacht werd op brederode gevestigd, en zijn wetenschappelijke arbeid met blijken van waardeering veerd. Toen hij zijn te Geneve uitgegeven geschrift, novum specimen de verborum significatione et de sententiis ac regulis juris, aan de Haagsche regeering had opgedragen, werd hij met een tastbaar bewijs van welgevallen beloond, en zag zich weldra de gelegenheid gegepend, om, nu eens het oog op hem gevestigd was, aan staat en kerk goede diensten te bewijzen. In de Archives de la Maison d'Orange-Nassau, deuxieme Serie, torn. II, zijn eenige brieven van brederode opgenomen. Pag. 223 ss. komt voor een brief in de Fransche taal, aan graaf johan van Nassau, gedateerd 10 Sept. 1603 en geschreven uit Ha nan. (Arch. 1. c. pag. 223 — ^224). In het vertrouwen des graven schijnt hij zeer gedeeld te hebben en door hem in zaken van hoog belaijig geraadpleegd te zijn. Het heil der Nederlanden en der Christelijke Kerk ging oranje's broeder sterk ter harte Hinderlijk waren heute ungleich bei den oneenigheden ungleich bei den Protestanten, gelegen zij vooral in Duitschland levende gehörden werden; in zoo ver zij heute eene plaats gegund onder de vredemakers. Graaf von SOLMS-LICH blijkt in dezen zijn geestverwant geweest te zijn. Aan dien heeft hij brederode aanbevolen en over dezen handelt dit schriven van 10 September 1603. Een bijzon-døde deelen wij daaruit mede, waarvan wij elders geene melding gemaakt vinden. ))Sa Clemence (v. solms-lich) Im dient que la preface de l'opposition du catechisme de polycarpes est aultre, que Ton m'a communique; en la première edition il a escript, qu'il y a deux Antichrist au monde, Tung en Orient, Taultre en Occident; que le première est le mahomet et Taultre calvin; mais que ses conférées, ay ant veu cecy, ont incontinent faict changer cela, Diese Clemence m'a diet scavoir qu'un qui a ungéré, qu'elle fera avoir la copie de la preface pour y faire respondre, cet. À weet niet, of brederode het beloofde bekomen, wel, dat hij er niets van ter onzer kennis gebracht heeft. Zoo als ik zeide: ik ken het feit niet waarvan gesproken Wordt, 8 doch meen, dat hier moet bedeld zijn het werk van polycar-pus LEYSER, den eersten van dien naam, dat den titel draagt van Christianismus, Papismus et Calvinismus en eene verklaring levert van luther's Catechismus. Tot mijn leedw^ezen heb ik dat geschrift niet in handen kunnen bekommen en daardoor de gelegenheid gemist, om het hier medegedeelde nader toe te lichten. Zeker moesten mannen als johann van Nassau en brede- RODE een afker hebben van den religie-haat, gelijk die toen heerschte. Beiden dachten aan middelen daartegen en w^is- selden over dit onderwerp van gedachten, onder en bij hun schrijven over vragen van poUtieken aard. Ik mag mij beroepen op den inhoud der Archives, pag. 232 — 254, indien wij, naar het ad vies van groen van prinsterer, het auteurschap van deze niet onderteekende stukken aan bre- DERODE mogen toekennen. De beide brieven, door johann van Nassau uit Dülenburg, 13 en 26 November 1603 aan brederode ge- schreven (Archiv. 1. c. pag. 254 — 260), ontvouwen uitvoerig het w^enschelijke van eenheid en broederschap onder de Protestanten. Een edel gemoed spreekt zich uit in deze letten- ren van den hoogbejaarden en aan verzv^akking lijdenden Vorst. Het autwoord van brederode (Archives, pag. 262 — 278) uit Hanau gezonden 9 December 1603, is overw^aard om gelezen te worden; de uitvoerigheid schrikke niemand af; men w^ordt ingenomen met den man, bij w^ien de Uefde voor de uitbreiding van het Godsrijk niet minder sterk spreekt dan die voor het vaderland en die zoo duidelijk toont, beider belang ter harte te nemen. In den loop van 1604 bUjkt brederode door johann van Nassau naar de hoven van Marburg en Cassel gezonden te zijn, om daar aan de sympathie voor de belangen van Nederland nieuw voedsel te gven. Hij deelt de uitkomsten van zijne reis mede in een brief, gedagteekend 23 Augustus 1604 uit Wolfen- buttel (pag. 314 — 317). Hij toont daar aan, hoeveel moeite hij zich gegeven heeft om verkeerde voorstellingen weg te nemen en het bewijs te leveren, dat het welgelukken van de zaak der Nederlanders een zegepraal heeten mag op de zamenzwerende machten van Spanje en Rome. Wakker van geest en scherp van blik houdt hij zijne aandacht ge- vestigd op hetgeen in Hongarije Zwitserland en Frankreich plaats grijpt, blijkens zijnne letteren van 16 Maart 1606 uit Hanau (Archives, pag. 367 — 368). Met verontwaardiging spreekt hij zich uit over de flauwhartigheid van het grootste deel der Duitsche Protestantsche vorsten, die den strijd der Nederlanders aanschouwden maar niet ondersteunden. Hij richt deze klacht, vervat in een brief, dien men vindt Archives, pag. 376 — 378,, uit zijnne pen gevloeid in de eerste maand van 1607, aan Stover, Nassau- schen Hofraad te Dillenburg. Hoezeer wij ook brederode leeren kennen als bedrx)efd over de oneenigheden onder de Protestanten, hebben wij geene vrijheid, hem te rekenen onder dezulken, die zich zelven een plaats boven of buiten de partijen verkozen. Integende: de wijze zelfs, waarop hij zijn contra-remonstrantsche gevoelens aan den dag legde, komt mij voor, kleingeestig te moeten heeten. Immers: uyttenbogaert berichtte, dat der Staten-Agent, die in 1619 te Heidelberg resideerde — onze brederode namelijk — belet heeft, dat het kort te voren verschenen geschrift van episcopius, Synodi Dordr. crudelis iniquitas op den Catalogus werde geplaatst". Het bericht laat in nauwkeurigheid te wenschen over, doch is in zoover duidelijk, dat het ons brede-rode doet kennen als niet verheven boven den in zijne dagen. Dr. rogge, Brieven en onigtgeg. Stukken van Johannes Wtenbogaert, U, le aldeeling, bl. 130 vig. heerschenden godsdiensthaat. Uit den tijd, dien hij te Heidelberg gesleten had, bleef hem eene hartelijke ingeno-menheid met de Hervormde kerk van dat land bij. Toen de ellende van den 30jarigen oorlog zich over de Paltz had verbreid, leende hij zijne hulp, om de hier te lande, vooral door heinrich alting, bijeenverz. Amelde gelden aan de noodlijdende predikanten en schoolmeesters te doen toe-kennen. Hij bediende zich daarbij van de tusschenkomst der Compagnie des pasteurs in de kantons. In hare zit-ttingen van 28 Maart 1625 en 10 Augustus 1627 werden brieven van brederode overgelegd, die dit onderwerp be-handelen. Daar is nog een andere bron, wärunt wij letzter kennen make met onzen brederode kunnen putten; ik vond in de ons door den druk bekend gewordene correspondentie van den Straatsburger hoogleeraar matthias bernegger bij herhaling brederode's naam vermeld. Genoemde hoogleeraar, geboren in 1582 en gestorven in 1640, stond in zijn tijd, om den wille van de veelzijdigheid zijner ontwikkeling, in de geleerde wereld hoog aan geschr even. Uit zijne door uffenbacher verzamelde brieven heeft ch. aug. heumann het voornaamste overgenomen in het werk Poecile sive epistolae miscellaneae ad litteratissimos aevi nostri viros, vol. H, pag. 231 sqq. Daar lezen wij een brief geadresseerd: petro brederodeo, legato Belgico, te Bazel en aan hem geschreven 12 Januarij 1626. De auteur beklaagt zich over den Jesuit petrus roest, die op vin-nigen trant tegen een zijner werk is opgetreden in-fami et procaci admodum scripto. Dezelfde hand schrijft 2 Juli 1626 aan brederode naar Bazel ter begeleiding van een pas verschenen werk: 1. 1. Pag. 234. Op de volgende M. KOCH, Quellen zur Geschichte des K. Maximilian 11, Zweite Band, S. 159 flg. 117 bladzijde komt een brief voor van denzelfden vriend, dato 6 Juni 1627, in belangrijkheid verre ten achterstaande bij het schriven van 26 Augustus, 1. 1. pag. 237, hetwelk ter introductie van metropiianes kritobulus dient. Deze geleerde Griek, uit het klooster van den berg Athos, later Patri-. Arch te Alexandrie, was door den Constantinopollitan-schen Patriarch cyr illus in het begin der 17e eeuw naar enderscheidene landen van E u r o p a gezonden, om er kennen met kerkelijke en wetenschappeUjke mannen te maken. Vijf jaar hadhijin Engeland doorgebracht, en veel met koning JACOBUS, den theoloog-lief hebber, behandled; was toen naar Duitschland gegaan en had laatsteUjk twee maanden in Straatsburg vertoefd. Nu wilde hij over Geneve naar Yen e tie reizen en vandaar in zijne vroegere woonstede wederkeeren. Zeker heeft brederode aan den wensch van Prof, ber- NEGGER voldaan en alzoo bewijs gegeven van zijne belangstelling in al wat met het kerkelijk leven in verband stond of daarop iets goods kon uitwerken. Van brederode's brief-wisseUing met scipio gentilis heeft prof, vreede melding gemacht, even als van enkele brieven over hem; vgl. diens opstel in nyhoff's Bijdragen, III, bl. 270 volg. Ter aan-vuUing van deze berichten verwijzen wijnaarde Epistolae PETRI cuNAEi (1725) waar hij genoemd wordt in En schrij-ven van JOH. BUSTORF aan dien Leidschen geleerde, pag! 147 en pag. 191, waar laatstbedoelde op eervolle wijze vai hem spreekt. Verdere nasporingen betreffende brederode bleven vruchteloos; waar en wanneer hij zijn leven geeindigd heeft, is door mij nergens vermeld gevonden. Den inhoud en de vermoedelijke oorzaak van de buzanval's ongunstig oordeel betreffende brederode heeft prof. Vreede gewogen en te licht bevonden, t. a. p. van nyhoff's Bijdragen bl. 267 vlg. Scaliger heeft volgens de (zooge- 118 namde) Secunda Scaligerana (Amst. chez covens et MOHTiER 1740, II, pag. 243) deze hardklinkende woorden geuit: BREDERODius est fort presomtueux. Non est ex bre- DERODiis, nee vere, nee bastardus, sed habuit ex joco, et habent jus brederodii veri agendi contra eum. Pater erat Stannarius. Is het laatste bericht juist, dan strekt het waar- lijk PiETER coRNELis BREDERODE tot ccr, dat hij, de zoon van een tinnegieter, geworden is een vertrouwd dienaar van het Nassausche huis en een nuttig burger van zijn vaderland. IRENISCHE POGINGEN IN NEDERLAND ANGEWEND. Iiidien de beste schrijvers over de ireniek, ik bedoel HERING en JOSS ^), al te weinig acht op ons vaderland gesla- gen hebben, willen wij niet vergeten, dat hetgeen daardoor de ireniek is beproefd, niet in het oogvallend kan genoemd worden. Doch al is het weinig. Het verdient nogtans de aandacht van alien, die in de ontwikkeling van het leven der kerk belangstellen, al moet men onzen landgenot rauwenhoff toestemmen, dat je zaak, hoewel met ijver en goede verwachting opgevat, meer en meer bleek een hersenschim pite zijn). Dat zal zij blijven, zoolang zij niet van de rechte zijde wordt aangevat, namelijk als taak des gelöst, te volbrengen met de zelfverloochening, die den Christen en ieder Christelijk kerkgenootschap betaamt. Immers, velen wanen in het bezit der waarheid te zijn, terwijl toch het voile licht en de voile zekerheid het deel geweest zijn alleen des genen, naar wien wij ons Christenen noemen. Des eerstgenoemden : Geschichte der Kirchlichen Unions-Versuche (1838) is door het werk van laatstgenoeraden: die Vereinigung Christlicher Kirch en (1877) niel in de schaduw geplaatst. Gesch. V. h. Protestanlisme, 'ie ged. hi. 50. De volgende mededeelingen betreffen een onderwerp, dat in deze dagen van strijd ligt tot voordeel van enkelen besproken wordt, en in ieder geval iets bijdraagt tot de geschiedenis der ireniek hier te lande. John durie was onder ons geen vreemdeling. Zijn vader ROBERT DURIE werd in 1609 predikant bij de Schotsche kerkte Leiden, waar hij den dienst vervulde tot 1617, toen de dood hem aan dien werkkring en aan zijnen toenmaals 20- of 21jähigen zoon ontrukte. Naar des laatstgenoemden biographen zou deze zijne studien te Oxford gemaakt hebben: doch het Album Stud, der Leidsche hooge-school bevat zijn naam op het jaar 1611 met de dagteeke-ning van 3 Augustus, aldus: joannes duraeus, schotus. Hij gaf toen op den leeftijd van 12 jaar bereikt te hebben, doch heeft zich vergist of is door den rector r. snellius niet goed verstaan. *t Is zeer wel mogelijk, ja zeer waar-schijnlijk, dat de gesteldheid der dingen te Leiden den zoon niet aantrok en hij naar Oxford gegaan is, om daar zijne godgeleerde. Studien te volten. Later echter vinden wij hei weer in ons vaderland, voor korten tijd in dienst bij de Engelsche gemeente te Rotterdam in 1645, terwijl hij voor en na dat jaar, van 1635 tot 1656, de Synoden der Hervormde kerk voor zijn oogmerk trachtte te winnen en zich verblijden mocht in de welwilfenden van hooggeplaatsten. In later jaren herdacht hij met welgevallen den tijd van zijn verblijf in onze streken. )II pleut a sa majeste (le roi d'Angleterre)", dus schrijft hij in een zijner brieven. )de me placer aupr^s de sa fiUe 2) Vgl. het grondige arlikel over dursel door e. henke geplaatst in de Real-En eye 1. HI, S. 774 fg., alsmede de aanteekening van Dr. a. stern, in zijne fraaie monographie, Milton und seine Zeit, Zv^eites Buch, S. 474; Drittes B. S. 269; Viertes B. S. 197 f. ') De v/oorden heb ik overgenomen uit eene aanteekening, behoorende bij la princesse Roy ale k la Hayeouje demeuray en qualité. de ministre de la cour, jusques a ce que je fus rappele vers Angleterre pour venir au Synode national". Algemeene goedkeuring oogstte hij onder ons niet in. Aan teleurstelling gewoon, staakte duraeus zijn pogingen niet. In 1661 bevond hij zich te Amsterdam, in welke stad hij, in October van dat jaar, de dedicatio onderteekende, welke geplaatst is voor zijn aldaar in het licht gezonden irenicorum trac- tatuum prodromus. Daar lag hier te lande grond om te bearbeiden. Ongunstig moet de verhouding heeten, waarin omstreeks het midden der 17e eeuw Gereformeerden en Remonstranten tegenover elkander stonden. Eene vreemdsoortige ireniek werd in het jaar 1654 door den kerkeraad der Hervormde gemeente van Utrecht verkondigd. Ik mag er de aandacht mijner lezers op vestigen, daar ik het stuk voor mij heb, toenmaals in druk uitgegaani). De titel luidt: Christelycke Vreede ende Broederschap de Remonstrants-Gesinde aengepresenteert bij de publycke Gerefor- meerde Kercke tot Utrecht. Met de antwoorde der Remonstranten op de selve en de weder-ant- woorde. Noch een geschrift op den naem der Re- monstranten sonder onderteeckeninge inge- st el t. De kerkeraad nam den 23 December 1653 een besluit, waarbij aan de Remonstranten, die tot de gemeen- schap der Gereformeerde en publieke kerk wilden terug- keeren, dit werd toegestaan op voorwaarde, dat zij zouden erkennen, dat de Christelijke gereformeerde religie ))S00 als »die in de Catechismus met de bijgevoechde gebeden ende Dr. stern's leerrijk onderzoek, Oliver cromwell und die evangel i- schen Kant one derSchweiz, geplaatst in v. sybel's Hist. Zeit- schrift, Th. 40, S. 52 fig *) Dit exemplaar behoort aan de Bibliotheek der Rem. Kerk van Am- sterdam. Formulieren als ook in de Confessie beschreven is, de waere ))religie is", dat zij zouden verwerpen ))de dwalingen van de ))Papisten, Menonyten, Socinianen ende huydendaegsche *tzy ))openbare 't zy bedecte Arianen*' en bovenal afwijzen de ))vijf ))artikelen, gelijk ze door de Remonstranten weleer zijn vast- ))gesteld; doch ))zoo nochtans yemand, in 't een of ander poinct, ))van de Controversien omtrent de genoemde vijf Artyckelen ))voor desen tijt geen volkomen kennisse ende contentement ))mochte hebben, sal hem stille houden ende Leersaem stille houden ende Leersaem stel- ))len, arbeydende door Godts genade, tot volkomen kennisse ))ende eenicheyd met de Kercke te geraecken ende voorts sich ))in alles de gemeine ordre onser kercke te onderwerpen". Waar en waardig antwoordde in naam van den Remonstrantschen kerkeraad, de predikant johannes monachius, den X Februar 1654; hij ving aan met de opmerking, dat het kkeraadsbesluit der Hervormden ))niet schijnt inghesteld) tot accommodatie ende vereeniginghe van de Contra-Remonstranten met de Remonstranten, maar alleen om de tegen-woordige ledematen, in de Remonstrantsche vergaderinge halbier, die tot de gemeenschap der Gereforme der publycke Kerjceraad begeeren te comen, aen te nemen". Te recht verlangt de kerjceraad der Remonstrantsche gemeente, eene verklaring, dat die der Hervormde bereid is, ))nopende de vijff Articelen, soo als die in onse confessie, catechismus ende formulieren gededueret ende breder verclaert zyn, te onderhouden de onderlinghe verdraechsaemheyt — hetwelcke) cons bedunckens) is het rechte ende eenich middel dienende tot wechneminge van de bedroefde scheuringe ende volkommen herstellinge van de langh gewuschte vrede". Het advies besluit met de betuig der bereidvaardigheid, om Gedepu- teerden van weerszijde te doen houden eene conferentie, en te onderzooken ))in wat manieren men de onderlinghe ))verdraechsaemheyt, vredelijk, stichtelyck ende vruchtbaer- ))dyck sonde kunnen practiseeren, het ware dan in eene en ])dezelfde kercke of in verscheyden kercken, mits houdende ))evenwel eenderley Avontmael tot publycke betuiginge van ))eenicheyt in de hooftpoincten noodich ter salicheyt". Den XXI Februari antwoordde de Hervormde kerkeraad, dat eene verdraagzaamheid, als door de Remonstranten was be- schreven, ))geheel is buyten het contenu, ooghmerck ende ))meeninge'' des Hervormden kerkeraads, terwijl het boven- dien ))res judicata *is niet alleen by alle Gereformeerde, ))maer selfs by de Luytersche en Roomschgesinde (die ander- ))sins in eenig stuck van de vijff Artikelen ende haer ))deductie in de genaemde Confessie ende Catechismo prac- ))ticabel is, gelyck sulcx in veel pub ])ende over de Remonstrantsche vyff Artikelen ende haer ))deductie in de genaemde Confessie ende Catechismo prac- ))ticabel is, gelyck sulcx in veel pub ])ende Lycke bekämpfen beneffens Synodale resolutien meer als genoech aengewesen is". Niet de kerkerad, maar een ongenoemde beantwoordde dat schrijven; hij trachtte het bewijs te leveren, dat in de vijf artikelen enkele uitdrukkingen zoo konden gewijzigd worden, dat toenadering mogelijk was, hoewel er altijd ver- schil zou blijven bestaan in enkele bijzonderheden. Was het de eisch, gansch en al van eigen inzicht afstand te doen, dan zou de overgang tot de Hervormde kerk weiijcelijk betee- kenen, dat men zich voegde jot soodanig een Kercke, daer ))men de onderlinghe verdraechsaemheyt der verschillende ))verstanden (zynde het eenich middel tot den vrede der ))Kercke) vernieticht ende gelyck blyckt, niemant toe en »wil laeten, als die ten voile in alles met haer overreenstemt, ))ende van de ouders of getuygen in den Doop der jongen ))kinderen beloften eyscht, dat sy deselve in de Contra-Re- ))monstrantsche leere sullen optrecken". Zoodanige zienswijze heerschte niet alleen omstreeks dien tijd in Utrecht; neen, ook elders. Zij oefende evenzeer haren nadeeligen invloed uit op de verh Ending van Luther- schen en Hervormden. In het begin der 17e eenw, in 1602, werden te Amsterdam eenige articulen gearreste, volgens welke de predikanten der Augsburgsche Confessie binnen genoemde stadzonden beroepen worden en onder die bepalingen ook deze opgenomen: ))sy sullen met goede vernuftiche bescheiden, heyt uytsluyten van de bedieninghe der Sacramenten ende begreifen. Dergelijke bepalingen en registers van namen waren niet geschikt, om vrede te voeden. Van de andere zijde werden, gelijk schultz jacobi opmerkt, de zaden van misnoegen en wantrouwen met kwistige hand gestrooid. De kerkeraad van Rotterdam, de Luthersche namelijk, wei-gerde in 1607 toe te gven aan den eisch des Hervormden, om over deze en gene punten een mondgesprek te houden, beweerende, dat de inhoud der Augsburgsche Confessie voldoende bekend was, terwijl de leden hunne belofte van trouw aan haar niet geschonden hadden of voornens waren dit te do Eer DURAEUS optrad, was van zer invioledrijke zijde een ernstig woord ter verbetering van de bonding tusschen Her- vormden en, Lutherschen in het midden gebracht. De Synode der Fransche kerken, te Charenton in 1631 gehouden, had uitdrukkelijk verklaard, dat de Luthersche breeders in de belijdenis huns gelöst op den grond der zaligheid ston- den. In weerwil van zulke vrede ademende gezindheden bleef de strijdlust wakker. Zoals duraeus ons vaderland kende, kon het hem geen geheim wezen, dat hier voor de ireniek veel te doen viel en mocht zijn prodromus als een ter rechter tijde verschenen geschrift begroet worden. Het loont allezins de moeite, van den inhoud kennis te nemen. *) DeMELA NiEUWENHUis, Ges. der Am St. Luth. Gem., bl. 27 derBijI. ^) Gesch, der Luth, Gem. te Rotterdam, bl. 38 vlg. Wat de auteur eigeniijk wilde en van welke middelen hij heil verwachtte, zette hij in korte woorden aldus uiteen, na gesproken te hebben over de rampen der verdeeldheid : Remedium autem aliud huic morbo hoc rerum statu nullum aliud excogitari posse videtur, quam ut primo quilibet vestrum inter suos contendentes, contentionis fervorem et affectuum intemperiem coerceat; publicis clamoribus et rabulis coram plebe, id est coram judice non competente, alios traducentibus, altum silentium imponat. Secundo ut delectum quendam virorum instituat, qui nulla unquam eris tica scripta ediderunt nee adversus ullos declamare consuevereunt nominatim; nee ullos sibi habere adversaries praeter corruptos seculi mores elegerunt; sed pietatem et humilita-tem sine murmure et disceptatione in simplicitate colere et aliis suadere studuerunt ex talium virorum consilio, additis quibusdam piis et prudentibus ordinis senatorii viris duo concordiae instrumenta praeparari potuerunt. Primo res scitu et factu ad salutem necessariae omnibus (etiam simplicioribus) enumerari potuerunt secundum indubitata Christianismi fundamental secundo ad scandalorum causas e med To tollen-das et praeventiendas remedia e Dei verbo depromta ab iis exquirenda sunt, et quae de hisce rebus consilia suggerent, aliis communicari potuerunt, ad sensum ipsorum super iis explorandum et cogitationes de pacis et concordiae viis inter Evangelicos promovendis excitandas. Wetende hoe het goede door kwaadgezindheid misduid wordt, schrijft hij in gemelde dedicatio verder: ne post hac propter praeoccupatas multiplici praejudicio plerorumque mentes, alio quam par est sensu conatus nostri accipiantur, credatis velim, omne meum studium in tribus occupari; sine quibus, non credo, ullum prosperum a Deo eventum habiliturum ullos inter Christianos ullum pacis et concordiae studium. Numerum 1. Si non inedificetur veritati in Christianismo fundamentali Evangelicorum unitas. 2. Si non quaeratur ilia unitas ea methodo quam communio sanctorum pessibit; et 3. Si omnia quae huic instituto promovendo adhibentur media non dirigantur, et talia non sint quae directe dirigi possunt ad Regnum Domini nostri jesu christi inter omnes homines stabiliendum : si (inquam) tribus hisce requisitis, non circumscribantur omnes nostri in hoc opere conatus, nullam sperare licet iis adfuturam benedictionem ; sed si omnia hisce respondeant requisitis, etiamsi lente procedat negotium, nee ullum ab hominibus qui seculo se conformant exspectet praesidium aut subsidium, non tamen optato successu carebit apud Dei cultores. Op de laatste bladzijde van dit geschrift is afgedrukt het documentum pacis ecclesiasticae a reverendis-simis SS. Theologiae professoribus Ultrajectensibus D. JOANNi DURAEO traditum : in quo de pacificationis negotio inter Reformatos et Lutheranos promovendo mentem suam breviter exponunt; geteekend door voetius, essenius en nethenus in September 1661. De belangrijkheid van het document noopt ons het hier over te nemen. Lectoribus in Domino salutem. Quandoquidem Reverendus, et pacis Evangelicae studio-sissimus vir D. johannes duraeus, frater noster in christo dilectus et honorandus, pristini sui negotii promovendi ergo in Germaniam abiturus, nobis non solum ostendit quid in negotio pacificationis Evangelicae a se tum L o n d i apud Regem Angliae, tum Clivopoli apud Electorum Brandenburgicum, etiam a Theologis Marpurgensibus et Rintellensibus, Cassellis apud Hassiae Landtgravium actum esset, quidque Genevae, Heidelbergae, et Metis in eodem adhuc agatur; sed etiam rogavit ut vellemus hac occasione ulteriorem nostram in hoc studio promovendo propensionem testatam facere documento aliquo sibi exhibito, quo uti posset nostro nomine apud eos quos in Germania conveniatur esset, et cui etiam inserere possemus consilia paci promo vendae idonea, quae nobis occurrerent, honestissimo illius studio ac desiderio deesse noluimus. Testamur ergo denuo quod etiam antehac testati sumus, nos iudicare tantum esse inter Protestantes tum Reformatos tum Lutheranos in capitibus Religionis Christianae consensum, ut non obstante dissensu in quibusdam, semet mutuo non ut hostes odisse, condemnare et persequi, sed contra pro fatribus agnoscere, amare, juvare contra communes hos- sed, tolerare in controversis et fratemis officiis prosequi debeant. Consensus autem ille non ex privatis Theologorum utriusque partis scriptis, sed ex publicis confessionibus optime investigatur et cognoscitur. Quem ad finem gratum nobis suit auditu jam alicubi adornari et excudi novam Confessio-num harmoniam, ubi ad singulos locos communes et capita singularem confessionum verba conjunctim exhibenda sunt, communicata etiam nobis ab amico quodam et a nobis lecta est, brevis relatio colloquii, authoritate Hassiae Landtgravii inter duos Marpurgenses et duos Rintellenses Theologos, hujusanni mense Julio Cassellis habiti, placuitque nobis ratio concordiae, fraternae tolerantiae ibi delineata; ac judicamus eum non solum inter eis Landtgravio Hassiae subjectis, sed etiam alibi in utriusque partis terris ex provinciis introduci posse, ut singuli ecclesiarum ministri, professores, praecipitores. et ludimagistri, imo omnes Consiliarii et Praefecti et officiales Principum et Rerum publicarum eam pie et prudenter observefit. Ubi hoc in praecipuis provinciis et ditionibus utriusque partis introductum esset, et animi jam magis magisque mitigati, tum etiam cum tempore et data occa-sione subinde Synodus quaedam Theologorum utriusque partis ad veritatem amplius in controversis elucidandam et mutuam amicitiam et concordiam renovandam et confirmam et convenire posset. Haec ista vice Reverendo et gratissimo fratri nostro D. johanni duraeo sugerenda et commendanda visa sunt, cujus ut nobis Christianum et indefessum hujus concordiae et pacis Evangelicae promovendae studium placet, ita gratissimum nobis erit, si subinde nos de rebus alibi transactis aut praeparatis certiores reddat. Et si vel hie, vel alibi Christianos ipsius consilio vel auxilio nostro promovere possimus, moniti, quantum per Dei gratiam et ordinariam vocationem nostram licebit, officio nostro baud deerimus. Het mag bevreemding wekken, dat er weinig valt op te merken betreffende eenige gunstige uitwerking van deze irenische pogingen. Doch men bedenke wel, dat er eigenlijk geen vaste grond lag om de verwachting hoog te spannen. De gesteldheid der zaken bier te lande en in Duitsch-land verschilde zeer. Hier kon men het bestaan van Doopsgezinden en Remonstranten, van Socinianen en andere partijen niet over het hoofd zien. En den vrede ook tot deze uit te breiden, dat was te veel. Want het sterkklinkend gezegde van rivetus: qui non audent damnare Socinianos, videntur illis favere, werde door velen in toepassing gebracht ook op hen, die niet tot de Socinianen behoorden. De polemische theologie deed het ha, om het vuur der verdeeldheid levende te houden en te waken voor het verslappen van den strijdlust. De vroe-gere ambtgenoot van voetius, johannes hoornbeek, die later de Leid Sie hoogeschool diende, zag op de ireniek met een oog vol wantrouwen. In 1653 verscheeri zijn summa controversiarum religionis, cum infidelibus, haereticis, schisma- Vgl. ROGGE, Brieven en onuitgegeven Stukken van j. wten- BOGAEPT, III, bl. 230. " Elders (het goJgel. onderwijs in Nederland gedurende de 16e en 17e eeuw, 2e deel, bl. 1Gb volg) heb ik eene plaats uit de Summa overgenomen, waarin hoornbeek's vrees voor ireniek duidelijk zich uitspreekt. 