Our great West; a study of the present conditions and future possibilities of the new commonwealths and capitals of the United States;
Ralph, Julian, 1853-1903
Per landbonvend buisgezin bad men dan: in 1857 1.36 bonw # 1858 • • • * • 1»35 # « 1859 1.34 , ^"^'^ , . . . 1.31 r die der 'Mndtoii#ende hnisgetinhen oolc ge- ireett 1$, faMt'ontginnen ran jneerdere bouw- gM>nden leeHii daarmede geenen gdlgken tred be^ gebbiid^ta. Vaik.bei ^taflbk i^ velden bad men: a. aiMi glrmden, die gefrrigeerd kunnen w^ed^i ■ • AST 7*1 ^'^"•^ • J -L ised 109^638 bouvs ff ^. ^ 110,038 ^ 11... *;; 109,053 i, h. aan gronden,^)#kr' bevoobitgtng afban< I iuU857t \ jr wl85o^ , , «185t' , , J86ai V ,. 33|^71 boiiwa ., 4)3/)81 # .. 34A53 , dat de kMneTeoneer* ' fiUb Uiktii dyMNul^. jdetfa^l VBi .'iiewvgroidett^ die atdcri 1856 Wft pbipAauigehad/jgebeel ^komt ▼oar rakening )der laatate kategorie ▼an ▼elden, terwigl wii ;in die d^ p%t^ ^njist^elden niet alleen geene toeAemmg, maar'wcd afheming bespeoren. Ook |dit pleit niet sterk ▼oor ▼oonutgang/ licegetr b^erigen^ jio/^yjvrbouding tuBSctien natte r^st- krelden en zoogfbaamde tcigalgronden bier yeel gonatigei^' ia^ dan ▼oor' bet bverige gedeelte hran Ja^a ').. 4 »; 1860 Daarnit blijkt^ dat, hoe gering de Yermeor- dering der be^oiking en in ^erband daarmede i Na te bebben dpgbm^kt, dat' in deze teai- Qentie ^an de gronden door de bevolking ▼oor bigen knltnnr ontgonnen, sedert de intrekking der indi|)QiBeR( gean gedeelte meer voot €k>n- ▼ememente kfaUSior a^anmderd wotdt, kun- ben v^ «a ^rmeldeD» dat •▼an bet totaal der Vddeu! ^ ...... In 1860, bedroeg bet totaal dor TekUa, daar-onder derhalvo.niet begrepen die der PreaogerBe-gentschappe, ooch ook Batavia, Bulienzorg, Soe-rakarta en Djokdjokarta, gelijk mede Madura niet, 9,l89,429s/4 bonws, waar?an tot de kategorie van natte r^atvelden beboorden 1,126,401^4 bouws of naganaeg 58^t \, en l,eiS,0£6Vi boawa of raim 47 Vs % tot die der soogeaaide tegal?elden. In ^t xelfde jaar waa de verbouding tofr bet totaal roldan in de Preaager BegeDtechappcu bouoa 76Vt % voor de eawah'a en raim 9^k % Yoor de tegal's. PS. hi 1857 ;. 1859.... 180,651 M 1860.... 138,67 6. met aardvruchten en andere droge ge- wassen: in 1857 8,910 bouws M 1858..... 9,086 s M 1859 8,547 m g 1860 4,639 r S**.'veahalve gehcel onbeplant zoudien zijn gebleven: in 1857 ^,684 bouws , 1858...'.•. 8,209 r M 1869..... 4,008 r M 1860... nihil nihil # In rerhouding tot bet totaal der velden is de hoeveelheid, die' onbeplant is gebieven, zeer gunstig. Vooral onderscheidt zieh in dit op- zigt bet laatste jaar, hoeeeer, wanneer-wij in anmerking nemen. Dat de beyolkiug niet ruim en beneden bet gemiddelde voor bet OTerige van yelden bedeld is, daarin niets Hgt, dat ons bdibefl te berreemdeii, g^ijk daarait ziofa wk. tab zelr^ \M '\eritlareBj <kt eeen zoo groot gedeeite, in- 186&bijna 97%, ▼oor de padi'i&tW is gebrurftt. Wat evenwel tänen de niet zeer ruime bedeiung met yelden eenigzips opwec; is bunne vor gegenwärtige produktie, die bedrauen beeft: in 1857...  optellen bj dat voor de ptuU, verkragen wij een totaal van 168,979 bonwa of 20,778 boaws meer dan bet werkelgk totaal. Het is wel waarscftgnlgk dat in 1860 26,892 bouws met tweede gewassen zijn beteeld, maar dan kan het niet anders, of men beeft, even als in bet vorig jaar, ook in dit jaar 20,778 bouws daarVoor gebezigd, die eerst met padi beplant waren geweest. a, per bouw: in 1857..... pikob 27^Vt g 1858 g 29.86 g 1859, 3L43V« g 1860..... g 30.07 goodai Joent b. per buisgezin beeft gebad: in 1857 pikob 34.18 r 1^58, 3e.83V« , 1859, 38.50 g 1860 g 38.29V, HoeBBcr den pioduktie door die van slechta veinig oadem rcwdentifin wordt oTortroffea, knnnmi wij ous todk uaauweliika Toonteileii, dafc 81) Toldoende geweest it voor de voedii^ der bev«lking, tenaj men aaimeiBe^ dat de opgare ver foottden de wttkdJqke prodnktie ia. gehioveou Aao- eme vensw^gii^ tui een oenigiins bebagrqk dfed er van n^i kei doel, om de befing van landrente niet al te di Google Kurfte te rdoeft fign, vidt bier evevel niei te (inBlrrn aaaacabn bet laadie&tensLdael in de Fvcaager fi^entaebappea niet w«ckt; aiaar ia bet le^ettngmraleg over 1859 i) wocdt ge> aegd, dafr ook ia de opgave def pfodnktie veeial siet wordt bcgrepen wai daftrpui«%nt wegens sn^loon. Het bljikt erenvd nie^ of ieti detge&jkft ook in de Pxeaoger BefgeBteeliap- pen pkatt vindt, en boiteadien wocdt det saij- loon op yeracbiltende pla«tseii zoo ▼ersdulkBd bsrekend **- terwiil bet.waamohjwiijk sledits ov«ir dat gede^te wordt. botaeld, w«ar¥Oor de bulp in bet soqden is vxrleend -:- det mei^eeoe mogelykbeid eenige berekening,. die Tertrouwca verd In the city, daarvan zoa knnnen woiden. Gegevea '). Maar hoe dit ook zy^ bet achgnt er veitig Toor gehouden te konMn wwrdoi, dat be^geen de opgegeven pcediiktie te dier aske mieder dan de weikeli^e mogt bedragea, niet vaao zoo groot bdiaag kan aqn, dat zij Y«n eene oonocreikeiide eene gehed voldoende won knnen worden, vooral niet, wanneer wy daarbq in aanmerking nemen, dat de uitvoer vaaiipt door Chinesebe (^oopers, in verband tot de Ook wordt in de 'Pronger' Regenteappe een gedeeite afgehoaden' ali dpbfengat der betoJ- king ten behoeve der Regentein Het biykt erea- wel niet of dat deal al dan niet begrepea i« in de opgegeven prodnktie. M. S35 lage prijzen, vergeleken b^ die aan de maiki te Batavia, belangrigk mtbs toegenom^n. In 1860 bedroeg de totale bevolk'tng, gelijk wij sagen, 630,756 zielen. Wanneer wij nu de consumtie Tan r^st stellen op faet gewis niet te hooge cijfer yan 3-pikoIs'sjaaie per hoofd, dan komen* wij -tot eene benoodigde hoereelheid van 3,492,265 pikols, terwijl de 4,166,960 pikols padi, waarop de prodtiktie van dat jaar is opgegeven, met een Tcrlies van 46 ^Z,, bij de pelling niet Meer hebben uitgelererd dan 2,250,159 pikols gepelde rijst of ruin 240,000 pikola minder dan de-«loor ons berechtende behoefte.- A4s ivij- nn bif dat ontbrekende nog voegen Uetgeen uitgevoerd wordt en dat gezegd wordt, trij belangrijk te zijn, alsook bet benoodigde roor zBMpadiy dan kaa faet liietanders of de produktie, dewijl bier aangeene verzwijging van een ^edeelte er Tan te denken Talt, moet geheel dntoereikende njn gewaest. In we^rwil daartran zijn etenwei de prijaen der padi in de Pxeanger Regentsohappen kh) bing als ID geene 'andere midentie op Javai betgeen blijkfam niet op ket besiaaa van gebvek kan wijzen. WaarsoMjdtijk is bet derfaalve, dat in bei ontbrekende niim is en wordt roQinie A dioor de teelt van tweede gewaasen. Die teelt aeUgnt bier zijn gewesen. Die teelt aeUgnt bier zijn gewesen. De omstandigbeid, dat juist in die beide jaren ha de produktie van i^st ha de ve^boiiw van tweede gewassen bet b^langn^lGile agn geweest, doet otts denken, dat deopgaaf om-trent de uitgestmktbeid gvonds, ~iiie in 4e voorgaande tweede jarea met tweede gewaßsen is bepiant geworden, niet naauwkenrig is^ in zooverre namelijk, dat men verzuimd lain hebben in die opgaaf te begrxjpen velden, die, na met rijst te' zijn bepiant geweest, later ook met tweede gewaasen z^n beieeld. Hetgeen an daze verondersteUing eenige kracbt l^zet is de bqzonderbeid, dat in de beide eente jateii, toen ^n de produktie van rijst bet geringste is geweest hk de verbouw van tweede gewasen beteekenen. Bei gebad, de midden prijzen der padi weinig booger zijn geweest dan in de twee laatste jaren. Daaromtrent vinden wij vermeld, dat zij perpikol bebben bedragen: in 1857/3.50 en/0.88 gemiddeld/2.19 , 1858 M 2.80Va # w 2.08V, -r r 3.19Va , 1859, 2.30, 1.60, 1.95 I, 1860 ^ 2.50 ^ M 1.20 ^ J, 1.85 Voigenv die nähmen prjzen bedrohte der bevolking geproducere padi: in 1857...*../ 8,983,662 ,  jongen aanplant: in 1856 282,903 , 1857 306,066 ,. 185 33d,026 M 1859 356,973 4. voor den jongen aanplant: 364J84 PS in 1856.,, t 1 . 747,561 r  730,224. boomen. In weerwil vandezen bereids zoo aanzienlijken jongen aanplant, was de vruchtdragende aanplant zeven jaren later of op ultimo December 1860 decbt&vejrmeerderd tot 364,784, dus met 190j253 boomen, Hoezeer men bij-geplant had: in 1854 106,368 9 9 9 1855 65,614 1856 66,682 1857 100,420 1858 87,222 1859 73,884 1860 115,473 Te zamen. 8=615,663 68*" 886. Minder, hetgeen, berekend over bet ciffer van 1854, in zeven jaren tats een verlies aanwijst van 29 70 of 'van ruim 4 %'s j^rs; waarult derhalve zoa volgen, dat de geheele aanplant in minder dan 25 jaren moet vernleuwd worden. Met nitzondering van Baajoemaai, Bagelen en Fatjitan, vindt men geen geweat (^ Java, waar de pi^s der.kkpperaoten hget dan bier staat. Hicrin ligt, zoo bet schijnt, opgesloten, niet alleen dat de beataande aanpfamt reeds vol- doende voorziet in de beboefte der bevolkiag, maar ook dat er weinig uitvoer van klapper- noten beataat. De prijs per 100 stuks bedfoeg: voor 1859,... 8^66 r 1860....... ^ 8^66 Aannemende, dat de vruohtdn^eiide aanpbint gemiddeld 50 noten per boon afwerpt» en naar dien maatstaf de produktia eteUendet in 1859 op... 17,848,650 noten r 1860 ir... 18,239,200 Dans heeft de waarde er van bedragen: In 1859, 635,413 De veestapel is bier, voofal net bettekking tot de bnf els en de paarden, nog al behagrijk. Men had namelijk: a, aan bnSelB: in 1857 mannetjes. 61,618 vijQes. 97,312 mimm^mm^t^ 168,930 # 1856 mannetjes. 64,278 wijfies 96,623 160,901 # 1859 mannetjes. 65,358 wijfies. 97,850 163,208 g 1860 mannetjes. 69,189 wijfjes. 100,204 166,393 ^. aau nnderan: in 1867 stferen. 1,589 koeijen. 2,866  ov t^ dat der buffeb ak 1 tot L24, b. tot dat der randeTen als 1 tot 0.64 ca c. toi dat der paarden als 1 tot 0.28; terwijl in dat zelfde jaar voor de Preaoger Regentschappen de verbouding was: a, met betrekkingtotdebnl^alsl tot 1,53; b, met betrekking tot de randeren abi 1 tot 0.04 en c, met betrekking tot de paarden alal tot 0.59, daarait blijkti l**. dat voor de buffels de verbondis^ hi de Preaanger Begentsd^i^n rnim 93 7^ gum-stiger la dan in bet overige Java; 887 2^ dat Yoor de runden de vestibeling in het overige Java raim ISmaal guostigar is dau die in de Preanger Regentschappon, alwaar daarentegen 3*. voor de paarden de verhouding meer dan het dubbele bedraagt Tan hetgeen e^ in het oyerige Java is. Voor de bnffels verdient de verkregen ganzstige uitkomst nog al opm^rking^ omdat men hicr geene suikerfabrieken heeft, voor wier transporten, gelijk bekend is, veel trekve bekend is, ofschoon daartegenoirer staal, datu aangezien in de Preanger Begentachappen geene bevaarbare rivieren zijn, alie transporten er langs de wegen moeten gescbieden. Wij duren niet te beslissen of het xoovi^el grooier getal van wijljes-buffels, iets, dat men ^venwel over geheel Java kan iva 87. Armen, most wofden toegeschreven aan het beständige verbodtegen het slagten er van, dan wel eene aanwijzing is, dat men hier veel wak idaakt van bnffels voor uitrtMK. fiekend toch is bety dat die uitvoer naar Cheribon en andere oostwaarts gelegen gewesten nog al bebngrijk is, hoezeer de Preanger-berg-karbou of bi^l in lager gelegen landen niet zeer ge-schikt wordl geacht. De verhouding der rundecen, offiuthoon die hier zoo ongunstig is als ergens elders, is iets, dat men in meerdere of mindere mate kan vraamemen in alle in het vrestelijk deel van Java gelegen gewesten, hetzij men "^^^^ work maakt van den bu&l dan in deo Odst' hoek, hetzij in de oostelijke resideatien het gemakdijk en met minder kosten mtnvoeren van rnndvee van Madura en Bali het gebruik er van zoo voor landbouw als voor het doen van transporten langzamerhand heeft doen toe-nemen. De trekos, hoezeer, vat spierkracht aangaat, te verkiezen boven den buffel, die meer met zijne zwaarte trekt, maac ook spodiger a%emat is^ is evenwel t^en regens en vochtigheid niet zoo goed bestand als de buffel. In bergstreken, waar men me Er regens en bij gevolg ook een vochtiger klimaat heeft, zai daardoor van zelve aan den buffel de voorkeur boven den trekos vorden gegeven. Het transport der koffij naar Karang Sambong en de WjJDkoopabaai heeft hier evenwel nog al wat te beteekenen. *) Tepnijl de karboawen of bnffels zonder gevaar des nachts in onoverdekte kralen knnnen gehonden worden, moeten de trekossen, zoo men sich sui Yeorai op' het^ stnk der paarden is de ver- hou^ng alhkv zeer gunstig. Of het zooveel grooter getal van merrien, waarvan men op Java voor het doen van transporten zoo wd- nig gebniik maakt, een bewijs oplevert voor groote paardenfokkerij, durven wij niet beslis- sen. Het ras der Preanger-paarden is wel klein, maar fiaai, moedig en sterk. Yroeger was er te Tjiandjor, de hoofdplaats der resldentie, eene Qonvernements stoeterij, die evenwel is inge- trokken geworden, omdat, in verhouding tot de kosten der inrigting, de verkregen resulta- ten tot verbetering van het paardenras weinig of niet te beteeikenen hadden^ Het kruisen van inlaiidische memSn met van elders aange- voerde hengsien^ dit zoo veel zwaarder waren, kon, zoo het sofa^nt, geene* goede resultaten geven. Yeeleer was idt te verwaohten van het beag^n tIui inlantisohe hengsten en vreemde menii^^n. Over het algemeen schijnt aan del meening, dat de veredeling en verbetering van het paardenras het best sal verkregen worden door kruising der beste rassen, die in den Ar- chipel zelvet te vinden zijn, de voorkeur te moeteht gegeven worden. • Tot het aanfokken van goede paarden kunnen de in de laatste jaren- genomen maatregelen, aoo als het houd^ vanmarkten en wedren* nen ^) en '>hei ijpleideii van inlandsche vee- artsen, waarvan 0(^- sprake is, het hunne on- twijfeld bijdcageu, maiu: eerst dan, wanneer men een paar groote bezwaren, die, naar het gevoelen der regering, eene veredeling van het paardenras tegenhouden, zalhebbenoverwonnen, namelijk gebrek aan goed voeder in dien tijd van hei jaar, waarin na lange droogte het gras verschroeid is, en onverschilligheid bij den Ja- vaan. Die onTersohilltgheid, ofs^oon zij eenig- zius het ^ uitvloeisel kan zijn van eene apathie ten gevolge van het warme klimaat, schijnt ons evenwel voor het grootste gedeelte te moe- ten worden toegeschreven aan den ganschen maatschappelijken toestand van den Javaan. Breng hem in eenen zoodanigen, waarin hij en voor sujn persoon en voor het goed, dat hij met zijnen arbeid op een eerlyke wijze heeft verdiend, de noodige zekerheid bezit, zoodat hij geen gevaar loopt van zich een fraai paard te zien af handig maken zonder een of ho6ga geen verlies daarvan will blootstelle, onder een af-dak beschut worden tegen en vocbtige naoht-koade. In de Preanger RegenUohappen bestaat eene wodloop-societeit. STENS tegeu eene geringe betaHng; &tel hem Toorts in de gelegenheid, om tot wel?aai*t ie komeoy — niet eene welvaart, zoo aLs de regering die schijnt te verstaan, en waarbij een inkomen van 20 h 25 centen daags, voor zoo ver bet niet in opinm teroggewon. Nen wordt, Toor Hem en zijnne vronw en kinderen wordt beschobald ala bet toppunt van geluk, maar eenigzins ruimere opvatting, — en bet zou ons zeer bevreemden, zoo niet die onverschilligbeidi niet op eens, want met alle mogelijke stoom- en andere krachten zal bet middel nog moeten worden uitgeyonden, om den mensch al zijnne verkeerde bebbelijkbeden op Btel en sprong te doen afleggpn, maar lang zamerband en gaandeweg meer en meer plaats maakte toot meer energie en acti?iteit en TOor de flen mensch overal eigene zncbt, om betgeen bij sja eigendom kan noemen en blij ven noemen, Hef te bebben en te yerzorgen en erzorgen en erzorgen. En en marinage van lieverlede verbeteren, en 9al bet even als bier te lande gedurende den yeel langeren wintert joo ook op bet doot de nataur zoo beweldacOgde Jaya niet ontbreken aan middelen, om gedurende de twee laatste maanden yan den droogen tijd te yoorzien in bet gebrek aan goed en genoegzaam yoeder. Nadat in 1855 de indigoteelt in de Preanger Aegentschappen, waar si) op bet katat niet meer dan 6 Amsterdamsche pcmden per bonv afwierp, is ingetrokken, weid er niets dan koflSj en thee yoor of yan wege bet Gonyemement geteeld. Later is daarbij nog de kimdkultaur gekomen. By de ko£B|tee]t« omtrent welke^ met yer- w^zing tot betgeen aangaande de Preanger-teelt is gezegd in bet artikd KofC^ ^), wij ona bij de jaren 1859 en 1860 zuUen bepalen^ zijn werkzaam geweeat: in 1859 .... 873S3 baisgeeinnen ^ 1860 ... . 89,801 , I". II J. ssrz Die geproduceerd bebben: in 1859 pikolfl 105,921.91 In 1860 # 166,630.90 geoogst: in 1859 yan ^ 1860 M 46,100,107 44,788,559 Zie pag. 179 yan dit DeeL I yrncbtdragende boomen, waaryan: in 1859 in tuinen.. 36,880,269 boomen r bosschen.. 4,667,000 g paggers.. 4,552,838 r 1860, tninen.. 36,063,128 boomen , boasohen.. 3,573,300 r paggers.. 5,153,131 De betaling, yoor de aan bet Gonyeroement geleyerde koffij genoten, bedroeg: ia 1859 / 503,690.41 0 1860, 850,750.817, De totale aanplant bestond: op uhhno  de produktie  en an den planten heeft gehad: in 1859 652 boomen 6. du de genoten betalbg tteeft b^dragent a. per hnisgezin: in 1859.... / 5.73V2 6. du de genoten betalbg tteeft b^dragent a. per hnisgezin: in 1859.... / 5.74V2 6. du de genoten betalbg tteeft b^dragent a. pel ptkol koffij: in 1869 / 4.75V2 6. du de genoten betalbg tteeft b^dragent a. pel ptkol koffij: in 1869 / 4.75V2 6. du de genoten betalbg tteeft b^dragent a. pel ptkol koffij: in 1869 / 4.75V2 6. du de genoten betalbg tteeft b^dragent a. pel ptkol koffij: in 1869 / 4.75V2 6. du de genoten betalbg tteeft b^dragent a. pel ptkol koffij: in 1869 / 4.75V2 6. du de genoten betalbg tteeft b^dragent a. pel ptkol koffij: in 1869 / 4.75V2 6. du de genoten betalbg tteeft b^dragent a. pel ptkol koffij: in 1869 / 4.75V2 6. du de genoten betalbg tteeft b^dragent a. pel ptkol koffij: in 1869 / 4.75V2 6. du de genoten betalbg tteeft b^dragent a. pel ptkol koffij: in 1869 / 4.75V2 6. du de genoten betalbg tteeft b^dragent a. pel ptkol koffij: in 1869 / 4.75V2 6. du de genoten betalbg tteeft b^dragent a. pel ptkol koffij: in 1869 / 4.75V2 6. In het tijdvak van 1854 — 1858, omdat zij zooveel minder dan toen per hnisgezin heeft geprodaeeerd. Die mindere produktie, welke, in vergelijking met die in het aaogehaalde tijdvak, ongeveer 73 katti's per huisgezin bedroeg, moet toege-schreven worden, eensdeels daaraan, dat men per huisgezin minder boomen te plukken heeft gehad, anderdeels ook, dat het rendement per boom weder minder was. Heeft men van 1854 tot en met 1858 gemiddeld 303 vrncht-drageude boomen noodig gehad voor den pluk van 6^n pikol koffij, in de beide hier behandel jaren zijn daarvoor gemiddeld 333 boomen uoodig geweest. De na 1868 voortgaande vermindering van den aanplant, voorai van den vruchtdragenden, waardoor een huisgezin in de beide hier be-handelijk jaren gemiddeld 174 boomen minder dan in het tijdvak van 1854—1858 te plukken heeft gehadf heeft dus niet gestrekt om den pluk zelven te verbeteren. In verband tot de bekentenissen der r^ermg, waaruit bleek, hoe rokeloos men hier met de uitbreiding van den aanplant was te werk gegaan, kan men zoo iets in redelijkheid ook niet verwachten, en het is niet waarschijnlijk, dat de Preanger koffij teelt van de gevolgen dier handelijkze zeer spoedig zal worden bevrijd, hoezeer het wel mogelijk is, dat, zoo men voortgaat met den prijs te verhoogen, de bevolking met meer zorg zal plukken en dat zoo doende. De wijl er alsdan minder verloren gaat, de produktie van zelve grooter wordt. In het ministeriel yerdag over 1860, wordt gezéd, dat de hoevedheid gronden voor de komiteelt nog beschikbaar, daaronder derhalve niet begrepen die, welke daarvoor nu reeds worden gebezigd, wordt geschat op 178,0357^ bouws, waarvan 137,163 nieuwe en 40,87^72 bouws reeds vrocger met koffij beplante, terwijl de uitgestrekteid der in gebraik zijnde gronden is geraamd op 50,244'/4 bouws. Volgens die opgaven zou dus de aanplant, opzijne tegenwoordige hoogte, minstens drie mälen geheel kunnen vemieuwd worden, zonder dat men voor gebrek aan geschikten grond behoeftte vreezen. Ofschoon niet weinig in strijd met eene vroegere verklating, daarop wij in het artikd Koffij hebben gewezen, is dit voorzeker geeue onbelangrijke uitkomst. Jammer maar, dat men in het onzekere wordt gelaten omtreft denstaud, waarop die gronden van de bewoende'skdten zijn gelegen. Wat baat het toch zoo reel gronden beechikbaar te hebben, wanneer men, om ze te gebruiken, eene bevolking noodzaken moet, op waarlijk al te verre afstandeu te gaan werken tegen een loon, dat het been en we§r gaan, laat staan den te verrig ten arbeid, naauwelijks betaalt? Wel wordt cLaarbij tevens te kennen gegeven, dat men de verwachting koestert, ten gevolge der verleende prijsverhooging, de kofij^kultuur in de Preanger Begentschappen eene volkskuituur te zien worden, maar zou men, met het oog op de hierboven opgegeven berekeningen van de nu weder in twee jaren verkregen resultatea, niet mogen vragen, op welke goede gronden die verwachting wel berusten. Zie op pag. 115 der officicle uitgaaf, noot 2 oderaao. Zie op het woord Koffg, pag. 180 van dit Deel, le kulom, 3e a 4e alinea. Of zou soma, Baarmate de Freaogerkoffijteelt achteruitgaat, die verwachting levendiger moeten worden naar den regel, daX, hoe meer. Eece kwaal of ziekte toeneemt, mea ook de krisis te meer nabij is? Wijkunnen van de Preanger-koffijteelt niet apappeii, zouder nog opmerkjke bijsonderheid te hebben gewesen. In 1809, bedroeg de hoeveelheid koffij op Java, uitgenomen de Yorstenlanden, ontvangen. Pikola 724,192.97 da aus der was de FreangerkoflSj begreu voor.... pikols 618,271.06 weahalve de van elders verkregen hoeyeelheid beliep.... pikols 618,271.06 waarvan voor inkoop aan de bevoUdng is betaald.... 6,05S,160.06. 283,065.80 Weshalve Toor andere onkosten is betaald. 846,067.83 Daaruit blykt, dat voor de kol^ uit andere residentien dan de Freanger Eegetttschappen afkomstig, is betaald: 1. aan onkosten boren den inkoop /1. 82 Vi per pikol; 2. dat van het bedrag diet kosten/0.45'/4 per pikol heeft gediend voor kultuurprooenten, zoodat 3. de andere ongelden hebben bedragen /1.36>/4 per pikol. De Freanger-produktie van dat zdfde jaar ad 105,921.91 pikok heeft in bet gebeel gekost / 876,896.827, waarvan Yoor inkoop. ».. # 503,690.41 weshalve de onkosten boven den inkoop hebben bedragen. / 373,205.417, daarouder waren begrepen de kosten, beiden begrepen de kosten, voor de Freanger koSB heeft be-dagen / 3.527, per pikol of mim 93 % meer dan het uitgegevene voor de andere Java koffi], dat in de Freanger R^entadiappaB aaa kultuurprocenten per pikol is wtgegeven/ 1:24 of ruim 171 % meer dan in de overige resdentien. 3^ dat de overige oggeldfln hebbea bdoopen 2.287, P« pikol of hyiia 67 V» neer dui el- ders op Java. lu 1860 ontving het Governement. pikola 982»134.12S', waaroiider aaa Freanger koffij, 166,6Sa90 derhalve van de overige residentien pikda 815,503.22'/, g' I. andere reeidentien das de Fseangcr Bcgent- fichappen, heeft gekost; 1. behalve den inkoop, per pikol / 1.86, waarvan 2°. voor koltuurprooenten / 0.46*/,, en 3^ voor andere kosten / 1.897,. De Freanger produktie van dat zeläle jaar, ad 166,630.90 pikob, kostte in het gehed, / 1,306,056.31 waarvan voor inkoop.... 850,750.517, zoodat bovendien aan kosten is betaald.... 455,305.497, daaronder zijn de knltnur procenten b^qpen voor.... 181,596.46 en de uitgaven van anderen aard derludve voor.... 273,709.7, Daaruit blijkt: V. dat hei totaal der kosten, boven die van inkoop, voor de Freanger koffij per ptkol is geweest / 2.7974 of ruim 50 V« meer daa de andere Java koffij; 2**. dat de kultnorproeentoi voor de Fre- anger koffij per  koffij, tenrijl d"". de ahgaven van anderen aaid hebben bedivgen per pikol / I.7OV4 of roim 227^ meer dan de andere koffij. Uit de over die beide jaren gegeven bereke- ningfiD Eien wij miiBdien, dat de Preaoger-kofiij aan vitgaYCoi, boven den inkoop, belangrijk veel meer kost dan de koffij uit andere reeidentiSn. Vooral valt dat meerdere in het oog met betrek- king tot de kultuurpiocenten. Wij hebben niet kunnen nagaan, wdke redenen daarroor kun- nen bestaan; naar die hooge kunuvprocenten ▼erklaren» naar het ons toeschijnt, vrij wel de uitbreiding der teelt alhieiv eQ« tenz^ jnen overga tot eene meer billijke betaling der be- volking zelre^ is het bij event ▼er Üele afschaffung der kultuurprocenteu te vreezen, dat de yerwachten, van de koffij teelt alhier een, volka-kultuur te zicn ivorden, nog lang niet znllen verwezelt worden. Moeijelijk althans valt bei in 'die hoge kultuur processeiKten eenig bj vijs te vinden voor 8e gegrondbeid dier rer-vachtingen. In geene andere reddentie op Java is de theekultuur zoo aanzienlijk els hier. Daarvoor had men in de jaren 1856 en 1857 zes en in de drie volgende jaren zeven ondernemingen, die met het Qouvemement in konti^t ston- den. Yoor den daaraan verbonden aanplant bezigde men: in 1856 1303.— bouwB 9 1857 1,402.71 ^ ^ 1858 1,402.71 r. ^ 1859 1,422.— , , 1860 1,422.— , Do aanplant zelve bestond: in 1856 uit . . . 6,740,000 plukbare heesters M 1857 9 . . . 6,649,000 ^ , , 1858 M . . . 7,250,000 9 9 , 1869 w . . . 7,850,000 0 » w 1860 # . . . 7,360,000 9 9 terwijl men aan jonge heesters  die aan het Gou- vemement was a%eleverd, bedroeg: iiilS56 9 1857 , 1858 , 1859 , 1860 Amst. ponden 1,262,509 9 9 1,183,497 , 1,442,777 , , 1,390,050 ») r 9 1,406,917 ■) weshalve 6dn Amsterdamaoh pond thee is ver* kregen : in 1866 van .... 6.3 plukbare heesters , 1857 9 .. . . 6.6 9 9 w 1858 r •. . . 5 9 9 M 1859 M .. ... 6.1 9 9 y 1860 # ... . . 5.1 9 9 De WW het Gouvernement geleverde thee had gekost: in 1856 . . • • . / 939,491.28 , 18ft7 '. -. 9 946,368.24Vt , 1858 . .. • • 9 1,132,087.77 , .1860 . .. 9997,216.40 1860 X - 9 9 1,107,263.96 That is per Amsterdamsch pond: In 1856 / O.78V3 , 1857 0.80 , 1859 0.78V5 , 1860 0.78V5 , 1860 0.78V5 In hoe ver dd variation in den prijs per pond wijzen op betere of mindere kvraliteit der thee, dan wel het gevolg^ kunnen zijn van boven den inkoop gemaakte kosten, kunnen wij niet nagaau, dewijl daaromtrent niets in de ministeriele versbigen gez^ wordt. De ten behoeve van het Gouvernement in Nederland geveilde thee heeft per Amsterdamsch pond netto opgebragt: in 1856 / 0.64Vs ,  Amsterdamsohe pooden, die niet Uverbaar waren, sootat de werkelgke produktie bedroeg 1,433,289 Amsterdamsche ponden. Börendien cog 42,443 Anternanstaltungen pöden, weshalvé de werkelgke produktie heeft bedragen 1,449,360 Amterdamsche pöden. PR. Ofechoon de prijzeD, voor de Java-thee gemaakt, schijnen te verbeteren, blijkt.het even-wel, dat bet Gouvernement, bij yoortduring daarop yerlies lijdt. Daar eveawel onder de gveilde thee ook die begiepen is, welke ult andere residentien vordt verkregen, is het moeijelijk na te gaan, of en boeveei verlies de Freanger-thee geeft. Het zou zelfs mogelijk kannea zijn, dat op deze niet wordt verloren, maar daarentegen wel op die van Ledok. In het ministerieel verslag oVer 1882 aithaus verd gegen, dat de Ledok-thee, waarvan de kol-tuor en bereiding geheel ataat onder leiding van's Gouvernements Ambtenaren, nog al te wenschen overlaat, terwijl daarentegen die der partikuliere ondernemers veel was verbeterd, zoodat zij de Chiuesche thee evenaarde. In strijed met hetgeen toen. Door de regering is gezegd, biijkt uit het verskg over 1860), dat de thee, die door partikuliere ondernemers can het Gouvernement wordt gdeverd, van mindere kwaliteit is dan de Bagelen of Ledokhea. Wat hiervan ook vezen moge, het op de thee geledeu verlies heeft bij het Gouvernement aankiding gegeven tot eene beslissing, volgens welke de kontrakten niet zuUen worden verhuurd, onder zu de bestaande theetuinen an de partikuliere ondernemers voor 20 jaren zullen worden verhuurd, onder zu de bestaande bepalingen betreffende de voorziening in huiine behoefte aan hout. B^ de regeringsverslagen wordt niets mede- gedeeld, waarnit wij de voordeelen aondeu kunnen nagaan, welke deze kultuur voor de be- . volking afwerpt. Alleen biijkt het, dat in het hier behandelt tijdvak daarbij werkzaam zijn geweest jaarlijks 1,870 huisgezinneB, ongerekend de hoedjan^ of vrijwillige arbeiders, wier getal in 1856 heeft bedrag^ 2,832, en 2,737 in eder der vier volgende jaren. Met betrekking tot de kinateelt is bij het ministerieel verslag over 1860 gevoegd een rapport van den daarover gestelden Inspector, waaruit biijkt, dat zij voor bet grootste ge-deelte in de Freanger-landen plaats vindt. Hoezeer nog in de geboorte, schijnt aan de Zie hieromtrent het voorkomende op pag. 433 Dit Dee), en meer is het bijänder de 1^ noot van de 2e kolom. Zie pag. 122 der officiele nitgaaf, laaUte alinea. Daar er melding wordt gemaakt van sleohts eene nog zeer oobedaidende aaoplaDtiog baiten de Preangrer Ref^entsehappen, te weten in de residentie Bezoeki te Wono Djampie. Umbecidiiig der teelt met kracht te voiden gewerkt, en, naar de reeds verkregen uitkomsten  te verrigten arbeid, wordein oos geene biJ7.ouderheden medédeold. föeœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœ� Rivier op Java, residentie Bagden, regentschap Keboemen, met 14,610 in woners. Te Premboen is een poststation op 16 palea van Poerworedjo, 49 van Wonosobo, 12 van Keboemen en 24 van Ambal. Ook in dit distrikt hebben de overstroomingen van 23 February 1861 groote verwoestingen aangerigt, daar bet water duizenden bouws van de schoonste rät- Latere onderzoekingen daaromtreat aehé DeB van wel meer bevredigende uitkomatteo U keblieii opgelererd. PE. 848 ydden orentroomde en vele mraschen in sijne van Medeslepte. Prendengen, dorp op Java, residentie Baujoemaas, afdeeling fiandjar Negara, distrikt Karang Kobar. PrendjonOy eiland aan Java's Zuidkust, in de Indische zee, bij de "residentie Kediri, op 8" 21' Z. Br. Frenja, twee dorpen op Sumatra, ads Presentatione Beukoelen, affeeling Moko Moko, een in bet distrikt Moko Moko, en een in dat van Bantal. Preparatione Rivier op bet eiland Banka, distrikt Marawang. Preparatione, dorp in Borneo's Westerafdeeling, adsistent-residentie Montrado, afleading Sepang, an de rivier Kabas. Ptess-eiland, een der Kokos- of Feeling-eilanden, op W 5' Z. Br. en 97° 8' W O. L, Het is niet veel meer dan eene sandbauk, waarop eenige rijstpakbuieen sCaan, met eene breedte van 100 en eene lengte van 150 lUjn-landscbe voeten. Preljamboe, hdanff op Samatra, in de Batta-knden, landscbap Simpang Soelambi, aan den linker-oever der Simpang Soekmbi. Prewa, berg op bet eiland Soembaw, njk Bima. Prewa, regentschap op bet middengedeelte van bet Sandelbout-eiland, met vrucbt-bareu grond. Priai, dorp in Borneo's Westerafdeeling, rijk MaUn, bi} de voormalige boofdplaats Ea-joeng. Priaman, afdeeling op Sumatra, residie Padaug, in bet Zuiden. Zij strekt zicb langs de kust, van de Rivier Anee ten Zuiden, tot An den boek Massang ten Noorden, en land- waarts in tot aan de bergen Singalang en Am- batjaiiig uit. Zij bevat twee onderafdeelingen: Priaman Sikarab di llir en Priaman Sikarab di Oeloe, die ieder weder in distrikten ver- deeld zijn, waaronder bet distrikt Priaman, dat ten Noorden aan Narras, ten Oosteu aan de Yll Kota's, ten Zuiden aan Oelakan en ten Westen aan zee greust. De afdeeling wordt bestuurd door eenen Assistant-Besident, bij- gestaan door eenen Regent, terwijl bet verder personeel bestaat uit een Kommies, een zout- verkoop-Pakbuismeester, een Ontvanger, een Djaksa bij den landraad en een Luitenant der Chinezen, alien ter boofdplaats. In de bin- nenlanden sijn gevestigd een Controlenr der der de klasse te Loeboe Bassong en een te Kajoe Tanam, een Opziener der derde klasse to Tikoe en een te Oelakan, een Opziener te Loeboe Alang. De Adsistent-Eesident is belastmetdestrand- vonderij in deze afdeeling. De bevolking bedraagt 50,000 zielen. Het land levert koffij, peper, indigo, gambir en suiker, die, als minder geschikt voor verzendiug, door de Chinezen in de arakstokerijeu verbruikt wordt. De bevolking beeft niet lang geleden op aanraden der Hoofden 30 boomen notenmnskaat per huisgezin aangeplant, daar deze kultuuf, als gemakkelijk en voordeelig, bij den inlander iseer in acbting is. De boofdplaats Pnaman is boven den mond der gelijknunige rivier, aan de Brandewijns-baai gelegen, op O'' 34-' ZQ" Z. Br. en 100° 9' 30'' O. L. (volgens de Pe&bz). Aan bet. Nord^einde staat bet in 1712 gebouwde fort Yredenbuxg. £r is bier eene inlandscbe scbool gevestigd. De buizen zijn grootendeela van bamboe. Terwijl die, welke door Chinezen en Arabieren worden bewoond, van bout zijn. De Chinezen bezitten er sniker-anplantingen en arakstokerijen. Ook ziet men bier aanzielijk koffijpakbuizen en er scbijnt in koffijve veel vertier te zijn. De baven is deu Sin Mei 1859 voor den algemeenen bandel opengesteld. De landingsplaats is bestehende bewahrt, residentiebuis, een weinig besoiden den boek, daar bet binneukomen in de rivier, wens branding en ondiepte, niet raadzaam is. Priaman Sikarah di IliPy onderafdee-ling der afdeeling Priaman, bestaande uit de distrikten Priaman, YIl Kota's, IX Kota's en Vm Kota's. Priaman Sikarah di Oeloe, onderdeel van de afdeeling Priaman mot de disttikten Y Kota's en Xll Kota's beneden. Prrian, meer op Borneo's Oostkust. Bij de rivier van Koetei, op 0** 29' N. Br. Priangan Padangpandjang, veelal bij verkorting alleen Priangan genoemd, dorp op Sumatra, reaidentie Padangsche Bovenlanden, aafdeeling lanab Datar, aan de rivier Menkawd. Men vindt bier zeven warme brounen, die tot badplaatsen ingerigt en onder den naam van Pantjoran Toedjoe bekend zijn. Yoor de ge- scbiedenis is deze plaats in bet oog van bet Maleiscbe volk van groot gewigt, daar de stam- moeder des volks Poetih Bokgso, na zicb op den berg die baren naam draagt gevestigd te bebben, toen zij bet land overstroomd vond, later bij bet teruggaan der wateren, bierbeen afdaalde en de sticbtster van'Menangkabo werd« waarvan Priangan Padang Pandjang deboofd- plaats is geveest, tot aan de spUtaiag d«B rijks. Thans is deze plaata zeer iu yeival e& bevat een 60tal huieen, die een armoedig aan- sien hebben, waarop alleen  Poerbolinggo, distrikt Kerta Negra. Priedi, distrikt op Java, residente Soebarda, regentsohape Sidajoe, groot 127 vierkante palen, met 125 dorpen, en eene bevolking, in 1857, vai 39,000 zielen, De grond levert rijst en tabak. Het boofddorp beet Warmgin Anom en ligt aan de Solo-rivier. Priedi, dorp qp Java, residente Rembang, afdeeling Bodjo Negoro, distrikt Felem, an de Solo-rivier. Friendoewaiiy dorp <^ bet eiland Madura, in bet Zuiden van de afdeeling Soeoianap. Priaty kaap aan Java's Noordkust, in de straat van Madura. Prigy distrikt en boofdplaats op Java, re- sidentie Kediri, regentschaft Tragalek, met eene bevolking van 1,862 xielea. Het boofd- dorp ligt op 31 Vv P^ Toelong Ag^ngen 517s ^^'^ Xediri, en bevat eene zeer goede steenen pasauggraban, vlak aan de baai van Prigi gelc^en. Over de branding is eeu boofd geslagen, waar de groote scbepen tot zeer nabij bet dorp kunnen ankeren. De pakbuisen sijn digt aan het strand gel^en. De scboone baai van Prigi, op 110"* 47' O. L., biedt eene veilige ligplaats aan voor een groot awilal scbepen. Prigy distrikt op Java, resLdentie Preanger Regentacbappen, afdeeling Soekapoera, met de onderdistrikten Prigi en Parakkan en de boofd- plaats Prigi gelegen bij de Dirk de Vries-baai, 7, paal van zee. Prigi) onderdistrikt op Java, residentie Preanger Regentschaften in het Soekaparera-sehändler, met eene warme en eene zoute bron, beiden Tijjoenong gebeete. Het dorp Prigi is gegen op 19Vt paal van Tijjod, 136 van Soemadang en 1517s van Bandong. Prigi, troep of onderdistrikt op Java, in de Preanger-landen, afdeeling en distrikt Soemadang. Prigi, troep of onderdistrikt op Java, residentie Samarang, afdeeling Saktiga, distrikt Tengaron, met een 50tal JavMien. Prigi, dorp op Java, residentie Samarang, afdeeling Saktiga, distrikt Tengaron, in bet Zuid-Westen yan het distrikt Singen Kidool. Prigi, westelijke boek der Dirk de Yries-baai, aan de Zuid-Westen van Java, xtaUeitie Preanger Regentschaften. Prigi, berg op Java, residentie Bantam, Z Under Regentschaft, die zicb 135 Rqnlandsdie voeten boven de oppervlakte der zee veriährte. Prig, dorp op Java, residentie Balma, in bet Westen van bet Zuider Kwartler, aai de rivier Angk, 2 palacios van Bnitenaorgs giens. Prig, Buikar-tablissement bij Batavia, op Java. Prig, Buikar-tablissement bij Batavia, adressent-resideatie Buitenzorg, distrikt Dasinga. 