Maritime geography and statistics ..
Tuckey, James Hingston, 1776-1816
veel gedruisch nederftort. Bei een ftorm wordt de: Oce- 46. IN LEIDIN G Ocean ig ontzaggelijke beren, of dusgencemde Accen, opwaarts gedreven. Zijn die bergen vars water tot derzelver hoogte geftegen, dan. worden zij door de swaastekrache nederwaarts gedrukt. Bij heb nederploffen dringen zij het water weg, dat zij on~ middelijk voor zich hebben. Hoetazelve rijat dus op zijne beurt, vormt ecne nieuwe Zee, welke insgeliiks ap hee water werkt, dat zij wederom voor ziel heeft,. zoo dat er egné aanhoudende onderlinge op- volging van beren pleats grijpt. De. WooLaston, Sekretaris der Koninklijke Maatieliappij van Weten- {chappen, vond de fnelheid- der Zeeen, digt.. aan de Qestkust van Engeland:,.groot: gewoeg, onr.on- geveer zestig mijl in een uur tijds af te leggen. Nu moet die fnelheid in den ruimen Oceaan noodwendig grooter’ zijn: dast nabij den wal, in ondiep water, waar de digtheid. der vioeiftof, door inmengfelen Zand en flijk vergroot, en de wrilving van den grond, haren loop aanmerkelijk vertragen moet. Y*) Zie hee voortreffelifke Inde Déreefory van Hoasayren. Volgena ta Grance’s Mecanique nae lytique, hebben de Meetkundigen de netheid van den voortgang der gelven getrache te berekenen. Dezelve zou., volgens hen, aan die gene gelijk zijn, welke een zwaar ligchaam verkrijgt, ale het van een hoogte, welke wan de helft der diepte van het golvende water gelijk ftaat, nederdaait. Was gevolgelifk de diepre etn voet, dan zou de golf: elke fekonde 5,253 voet af. Leggen, en, bij meerdere of mindere diepte, zou de - EFNLEIBDILING 4? De Zeckeden geven sam den vocltund des. Oceans mi cen ftorm, wanneer lange berg wan water cb kanderen opvolgen, en zachtjes voortgam en nedes plötzlich, en zachtjes voortgam en nedes plötzlich, en wordt de Dining. Als de wind na cen ftorm eme sgenovergelteide rigdng neem, verwekt hij golven, welke. wges de Dimming inwer- ken, en wordt de Zee gevaniifeer, den wanncet de Dining, hoe hol ook, geregeld biijft voortrolies. Dikwijls onmmoet men ook cene Dining, wetke wm gen den heerfchenden wind op komt, en het voor. tecken is van een anderen wind, in de rigt der Diming, welke dikwijle flechts eenige weinige ureq dsarna aanvangt te wasien. De buisengen lenge Diming, welke men fleeds nabij de Evcnnachtlifa aantreft, schijnt een gewrocht der meer regtftrecke fche en vermogende santrekking van Zon en Maan op dit deel van den Ocesan, uit hoofde waarvan betzelve noodwendig im fterkere beweging ziin moet. dan er nader aan de Polen heetscht, weer die bemeliigchamen min regtäck op den Occan werhen. Daar voorts het gedeldet van den sardbodem endenden, en cen grooteren Cirkel befchrifft, dan fnelheid, in een verdubbelde rede tot de diepten, als deze niet te groot wares, toe of af nemen, (¥) De rigt der Diamant onderitheide men met den naam der Streek van het Kompas, wearnit i kom, Men noemt ze Qostelijke, enz. 48 ENLEIDING Das cenig Øerde der aarde, moeten deszelfs wäteren door de middelpunt-viedende. kracht ook fängt worden. Daar deze. humme middelpuntzockende of zwaarte-kracht tegenwerkt, maakt zij hen vatbaarder voor invloed van buiten Tot op welke diepte de zee doer den wind bewogen wordt, is twijfelachtig. De grootte diepte, welke deor duikers bereikt is geworden, schijnt twintig wadem te zijn, en -op dezelve hebben zij het water 200 fterk gevonden, dat flijk en schlepen er tot op eenen aanmerkelijken afftand voortgeführten werden. Andere duikers gven intusichen voor, in het water op eenen diepte van vijftien vadem, -elfs bij de zwaarite störnen, cene volkomene tilte te hebben ontwaard. Het..breke van dé‘ golven -op een viak ftrand wordt Branding. genoemd, en is een verichijnfel, dat naauwkeurig befchouwd verdient te worden. De Branding, zegt Marspen (*), beftaar fomtijds fle chts mit eene enkele rij van gedulden Jangs het ftrand; maar fomwijlen (+) zijn er twee, drie, vier, en nog geer rijen.achter elkanderen, die zich tot op een halve mijl van den wal uitrekken. De branding begint op eenigen afftand van de plaats, waar zij Coo, _ breekt, (*) In deszelfs History of Sumatra. | (+) Als het ftrand op eenigen afftand van den wal fijex, en dan wederom daalt, zoo doet elke oneffen- heid in deszelfs glooijing het water opwaarts ftuiven. ° 4. INLEIDIN G. 49 Brecken, hare gedamnte ean te nemen, en vergroot wich order het naderen trapswijze, tot dat 2zij de gewone heogte van vijftien of rwintig voet bereikt; van den top van welke iedere golf als een waterval van cent ftelite nederftort, met cen gedruisch, dat op eenige mijien afflands wordt gehoord, en den Zec- man in den nacht dikwijls tijdig genoeg van het gee Waar verwittigt, om hem tor verinidding van eens kust, waar zijn: leven met geene menfchelfke moe geliykheid gered zou kunnen worden, in staat te fiellen. Hoe zeer ook het water, van de ecerfle vorming der Branding af, in eene fnelle voorwsartiche bewe- ging naar het land schijnt te zijn, echter drijft een ligt voorwerp op hetzelve, in plaats van naar den wal gevoerd te worden, evenwijdig aan denselven, als het Vioed is, en bij Ebbe ganicheliik van den wal af. Waaruit schit te biijken, dat bij Bran- ding de beweging in de vioeiftof zich emkel als hee geluid in de luett voortplant, en dae Heut water vary eene golf niet voorwaarts gefluwd wordt, mear de eenige voorweartiche beweging bij.den regritandiger val der eindgolf pleats grijpt, wanneer zij, tot op eenen grooteren of kisineren afitand, naar de meer dere of mindere {chinte des cevera, vaneen fpat. Ofichoon de golving, waaruit de Branding [pruie,. Dor den wind veroorzaakt wordt, is de wind re- kerlijk geene ontiddellijke oorzaak van de Branding zelve; want deze grijpt dikwijls bij fiorm het mine fee, en dij ftilee bet fterkfte, pleats, en vertoony D sich INL: EER LNG aich dikwijle ook in de groattte maat-, els de wind yan den wal af komt. Marspgy ontler{tele, dat eene golf, een -ftrand naderende, dat veer haar te gndiep is, het onmiddellijk voor hagrgelegene wae tar niet voortduwt,. 300 dat hetzelye. zich tot cone gelijke hoogte verheffe, en eene nicuwe gotf vorme,. maar dat zij tegen den rijzenden grond flaw, en door denzelven derwijze,.als gezead is, opwaarts gedreven wordt. De. fterkite Branding.vindt men tusfchen de Keerkringen, en bijgogdeslijk: eam de Kust van Afrika, aan die van Coromandel, em den de- Westkust van Sumatra.. Eb ex Vioed zijn geregeld afwis(elende bemgins gen van den- Qceaqgn, doer aanackking yan, Zon en Maan veroorzaakt, en wel inzonderheid door dia Ya de laatite, op welker werkking. Wij derhalve Yaorpamelijkk het oog vestigen, en woker loopkring Wij -daarbij boven de Evennachtiijn: frelen zullen. Indien. de, Maan op @ de mtaterdcelties der zco met gene gelijke, em naar het zwasstes midddpunt er agade ftrekkende, - sanprekking weskte, zouden de garda en de wateren van den Oceana hlsarbiijkes lig Qechts cage, gemecne beweging hebben, en zhu byn.ondesling ayenwigt geene verandering - onder gaat, Dit evenwigt -word: enkel deer de verfchilk lende rigkingen van de sentrekkiag der Minn, en door’ dexzciver * gevelgelijk verfchillende. kraeht, vers foqurd.'Eenige deelen der aatde worden door de Maas reetftrecks aangetrokken, en andene {chuins. Decessité worden in Confunctie gezegt te zijn; dat fl. 18, ENLETCDING w& fo, cent -linie, door dt middelpunen der beiie p’ feten getrokken, sou door de Zehl van dic deo in der darde gaan. De tastive worden in Quedrae Suur geaegd te wezcn; of eine linie, door de mid Geipunten der beije planer gcetrokken, vou met eene anderc, door die deelen der sarfe en dew centrum loepande, eenen regten hock van 90° %e fchrijven. Intüchen is de fchuins werkende san frokking zwakker, dan die regiftrecks werkt, of, met andere woorden, de -deelen der aarde, wéiké in Conjunctic siin, worden stetker sangetrokken, — Gm ‘die im Quadratuur sin; de cwearte der waters deeles wan de earfte wordt verminderd; gevolecij mocen ij, zoo het evenwigt onder alle declen de? sarde bewnard zal biijven, zich ‘verfeffen; coo dat de meerdere zwaarte der deeltjes, die in Quadratuus zim, door de medriere heogte der gene, die in Conjuactie slim, opgewogen worde. De wate ren rijzen niet flechts aan dien kant defsärden, welke near de Maan: gerigt of in Conjunes tie is, Maar ook aan den tegenovergeftelden. Went, geilk ais de planeet de bovenfte evateren frerker sate trekt, dan het middelpunt der sarde, trekt zi) gee Rktijdig dic middelpune fterker aan, dan de wate ten, welke tegen die andere overflain. Deze laste moeten derhalve ever: wer onder het middelpunt Get zarde blijven, als de andere zich boven hetwelve naar de Maan toe vwerheffen. Dus moeten de watereri der aarde, aan twee te- Ben over elkanderen gefteide zijden, door de 2.0 Ds trek. @ INLEEDING trekking der Maan van het middelpunt des aardbols werwijderd worden; het gene aan den gezamenjijsken Qepaan de gedaante van cen cirond goven mott, welks grootite as door de middelpunten van Maan en aatde loopt. Het moet gevolgelljk op eenen en denzelfden tijd onder de Maan, en op den afftand van -180° gan den anderen kant der aarde, hoog water zijn, en daarentegen laag water op de twee tusfchen beiden liggende punten, of op go° afitands van ‘de twee voorgemelde. : Hee rondwentelen der aarde om hare as brengt elk etmaal al hare Middaglijsen onder de Maan, en iedere Middagliin is alle zes uren, of in Conjune- tie, of in de tegenovergeltelde plaatfing, of in Quae dratuur. Hieruit volgt, dat in den tusfchentijd tus- fchen het afwijken der Mean van eene Middaglijn, en hare terugkomst..tot dezelve, of in eenen Lu- nairen dag, de wateren van den Octaan zich langs alle deeclen der aarde tweemalen verhefen, en twee- malen wederom dalen, moet En offchoon op de. Plaatfen, die van den loopkring der Maan het mees- te verwigerd zijn, genoegzaam onmerkbaar. Het- zelfde dagelijkfche rondwentelen der aarde maakt, dat deze de dus voortgebragte ophooping van water van het punt onder de Maan Oostwaarts aan. mede- voert,; en die ophooping neemt inmiddels nog eeni- gen tijd toe. Want de werking der Maan, of schoon hare kracht elk oogenblik afneemt, houde nog steeds aan, en gaat voort de Jogheid des waters te beffrijden. Van hier dat de Vioed op het oogen- a blik ee ee INLEI-D'IN G. 33 bik, ale de Maan zich boven de Middeligm be windt, niet op zim hoogfte is, maar die uren ls ter, Eene rweede oorzaak dier vertraging wan den tijd van het hoog water is deze. De wateren, wele ke ten Westen van de Maan in Quadratuur zp, en door het rondwentelen der aarde near her punt van Conjunctie gebregt worden, nemen in dat ge- deektte van hunnen voortgang al meer en meer {nek heid 2an, en bewegen zich ook nog na de Con- INLEI-D'IN G. 33 junctie met eene fteeds eoenemende fheheid, maat ontmoeten aledan welhaast waterdeelen, welker voorte gang al minder en minder fnel wordt. Deze bev vorderen het ophoopen dier andere, en maken, dat hetzelve. ongeveer 45° van het punt der Conjune, tie, of dric uren na deze, den hoogften trap be- klimt. Om foortgelijke redenen is het op het tijd- ftip dev Quadrateur geen tag water, mear dre ‘uren later.. ’ Als men no onderfiete, dat de loopkring dee Zon ook boven de Evennachtliin is, moet hare aantrekking eene gelikfoortige werking op de wate- sen van den Oceasan hebben, als die der Maan. ‘Doch de onmetelike afltand der Zon maakt, dat de Vloed, welken zij verwekt, veel kleiner is, dan die.gen, welken de Maan voortbrengt. Want de aantrekking van deze plancet is, volgens Sterrekun- digen, ten aanzien der zardc na genoeg driemalen -z00 ‘groot, als die der Zon. Uit hoofde van de ongelifkheid, welke er tus(chen D 3 de PP IN L.B& Lidt -N Ga de Lunaire, of Masns; an':de Zonne-dagen (*) plate griipt, vereenigen de werkingen van: Zon em Wiean zich fomtijds, maar workat die-hemefligchar niew op andere tijdem elanderen tegehs Wenner 3h onderting eff met, dé aasde in Conjiintie zijng dmgen zip gezamenlijkk bi, om het- weer - te dom sizen. Wan: hier, dat: de hoogfte of Spring-vlocden emftreeks. Nieuwe of: Volie -maaz voatvallen > even wel nict op den eigen dag, maar twee of daic: dages Inver, om dat de beweging, ddor de aantuikking der: -Zon: in: het: water..werwekt,: niet. plathlings: op kotide, éffchoon hare Kracht auf einem Teutschen Quartier vam de Maan, dräkt de. Zon hee water neder, terviil de. Niean hee water neder, terviil de. Niean hee water neder, terviil de. Wören hee water neder, terviil de. Wören hee water neder, terviil de. Evenhältigkeit is. Befte werden: hemelligkeit, die der verdene-Ibapkringett, den vinden wij, dar de Getijitw, in de onigehees-de rede van den Cubus vad derzelver éfitand van tlie ligchimen, wichillamw’ Voorst. fghijs de nicht-bijheid. van. dit Ligehames, voor de Lente. Nacht-evemmigy, er na die vas deh Herfst., tijdens. welke de Zon. het nahe-amr oij is, de buisingeswon hooge Getijden voort te: bringen, welke aladan f*) Deze zijn ongeveer Soh Minuteti ether j dan de dusgenoemde Lunathe ‘dagen. INLEIDIN G. 58 Plats grijper. Deze komen évenwd ait ek jaar op even denza@fden tid. Er ontftaat tiaatin fome verandering, uit den stand wan den looptting der Maan, en uit het verichil cusfchen den tid der Conjunctie en dien der Nachtevening. Tusfchen de Keerkringen viocien de Getijden, als geene plaatfetike omftandigheden zalks beferten, wen het Oosten naar het Westen, den loop det hemelligchamen volgende. Buiten den Noorder Keetkring komen 23 wit Bet Ziidén, en buiten dent Zluider uit het Noorden, in beide vakken dethaled van den kam der Prennachtliin; van waar de wäteren des Oceans, na door Zon en Maan derwoart getrokken tt zijn, maar de wedertijdithe Polen rerag Viociien, voor zoo veel de beurtelingfche Polen reag voor zoo veel de beurtelingfche Pootftroo-men hen mec ftuiten, of niets plaatflifks hen Want, wat dit lsatfte betreft, pleats grijpende ogeneregetheden in den bodem des, Oceaans, de ges legenheid van deszelfs kusten, de mindere of meesdere schinte van dezer belling, de verichitlenda breed Te van Kanalen en Straten, de Winden, Stroos men, en, andere bijsanderhedan van pissts en 'tid s krenken de gesegeidheld der Getitien, en verkorietf of verlengen dea dutr van Eb “Vioed, dooi een verfchil van trap in de wrijyipg fer watespn daar te ftellen (*). Dus. zin de Getiden agn da lane (*). W5 ewijfeien iatusfchen grootelfks, of hierald opgelost worden Rin, dat met, sen de kost veo Vari D,4 Die. 36 «6 I-N-L-EI DING, eilandengroepen der Keerkringen geregeld, meer rijes bet water er weinig. Daarentegen is de Viced sake de Europeefche kusten des Oceans zer fterk, em an menige onregelmatigheden onderhevig. De hoog- fte Vloeden, die men tot nog toe waargenomers heft, zijn. die der Golf van S. Malo aan de Franfche kust, waar het water tot de hoogte van zeven. of acht vadem klimt (*). Bezwaarlijkk kas men de verhalen der reizigers geloven, volgens welke Formofa in 1632 van een Vloed leed, welke over de bergketen van dit ciland henen spokie. =~ .Dat er in fommige Middellandiche Zeetn weinig of geene Getidden zijn, dit  fchifnen de denkbelden van DE SAINT Prerng door het vermelde, en meer andere, in de Onidekkingsreis van LINDERS opgemerkte, bijzonderbeden beginstigt te worden. (7) En die der rivier van Seville, waarin het wa-t-tusfchen Afrika, de Portugeefche Zuidkust, en de Spasnfche buiten de Straat van Gibraltar, op gdrongen, en meerendeeis voor deze Scrant geftnit, sich ustuurlijk fterk moet ophoopen. INLEIDING 23 Amindert op eenmaal de zwaarte ven derzeiver game fche hpevecibeid. Nu kan er in Middellandfche Zectn, weller monden te neauw zijn, om veel gemeenifchap met naburig water toectclaten, wenig van. dat water woorwaarts bewogen worden, en de verheffing der viociftof vermeerderen; welk Jlaatite getrokkene wateren, dan door cen zijdelingsch too viocijen van naburig water van meerdere digtheid, gelchiedt. Er kunnen dus weinig of geene Ge- tijden im zulke Middellandfche zeeen.zin, als van welker monden de naauwte den toeviced vai het maburige water hindert. De Engelfthe stuurlieden en loorfen drokken da tid van- hoog water uit door cene fircek van het Kompas aan deze of gene zijde van bet Zuiden, wearin de Zon des middags fisat. —— Zij rekenen woor elke ftreek drie vierendec]l uurs, en zeggen, dat hee Getixie ter plastic, waar het des middags hoog water is, Zuid en Noord viocit; ter pleatie, waar het des morgens te negm uren hoog water id -‘hoog water is, Zuid en Noord viocit; ter pleatie, waar het des morgens te negm uren hoog water id -‘hoog water is, Zuid en Noord viocit; ter pleatie, waar het des morgens te negm uren hoog water id -‘hoog water is, Zuid en Noord viocit; ter pleatie, waar het des morgens te negm uren hoog water id -‘hoog water is, Zuid en Noord viocit; ter pleatie, waar het des morgens te negm uren hoog water id -‘hoog water is, Zuid en Noord viocit; ter pleatie, waar het des morgens te negm uren hoog water id -‘hoog water is, Zuid Z. @. en N, W.5 ter pleatle, waar. het des se ‘middags te drie urn heog..weeer. is, Z. W.-@n N. Ovg daar, waar de Viaed anderhalf vor leer op zin hoogfte is, W. Z W. en O. N. Oem. Deze gewoonte fproot, even als die yan den Rand der Zon in plaats van het uur te noemen (*), uit ge (%) Volgens deze gewoonte is het in bet Sourmect yan de Nasfaufche Vleet yan JAQUES L’HEREMITE, Pag. D 5 93% Gebrekten aan uurwijzers. Dezelve moest, nu dé uur, werken algemeinen zim, ophouden, daar. Aij ‘büttet den tid der Nachteveningen veel. Verwirrung barth kan; ‘want alsdar ftaat de Zon des gamiddags we half vif niet juist in het 2. W. enng., Stroomen zijn bewegingen in den Ocam, ‘aatic’ verfchillende oorvaken voortkemen, en‘in afgemeinen en bijzondere verdeeld kunnen’ word. De erite, welke van vast’ en. alzonteefie’ oorzaken af-hangen, behouden fleeds’ de sizting en witgeftreletheid; terwijl.de laatfte, door tixekjke ch plaatfelijke bijzonderheden gewijzigd, in. beMe verfchiller. Wij. 20d Hen ons hier bij de algemeene Stroomen bepilen; en de ‘andere voor de afzondertike-befchrving <r Zeckn, waar aij plasis grijpen., overt. Tusfthin de Z: et N. Be. van 36° is de Ocean in: cone pefladige boweging, welke dassel water agen, bet Oosten near het. Westen (chijnt: t ‘vocren, derwijl de aarde ity eens tegenovergeftcide rigt om chare as wentelt. Die grotte: bewéging des Oct-ans, welke wii Bvennachtlijns of Keerkrings 1‘txoom willen noemen, Weeft benen ratiicnpefteldéh | woulfprong; en -de. Pasfasrwind, welke bovea den Meee heerstht:,'is vecleer cen ultvwetkfa vari dén-giver, dim wel, 260 als fottmisen ‘onderiteld red, Tl peb. pee. den 1§ foghes vs met Z. O. Zon ccm ander El. Landte, | Wr 12. IL.N-L E 1 D-I N G. 59 bebben, desacifs oorfprong- Butron dachr, dat Zon en Maan, beftendig Westwaarts an open. dé, her water acter zich medevoeréd-n, om ded gezeeden firoom vcrwekten; maar, deze oplosfing sict woldoende gevonden ziinde, heeft men de vob gende voorgeftcld. De verwarmende krecht der Zor, en de rondwenteling der aarde, heben de bestend ge firekking, van de digtheid van het water onder en om/{treeks de Linie te verminderen; en er work dasruit, bij wege van uitwafeming, veel meer of gerrokken, dam rivieren en regen daaraan terug gee wn. Hierom fhett het water van elke Hszce op hare beurt naar de Linie, om het evenwigt te hand haven.: Intasfchen is dat water zwaarder van foort, den het water tusichen de Keerktingen; en deszetft rdfiende beweging is oneindig veel trager, en des- gelfs togheid maakt, dat hét niet Tigt uit de oor- fpronketiike beweging gcraakt. Het ken derhaive die der aonde, welke sich onder en onfftfecks de Linie foo weer verfactt, mer geene opfitke thetheld’ vob Zwasr en log, houde het, datr in cen kring van de frevk{te beweging gerakende, ec enigen tid atnen vorigeh tragerem gait, ja déelt Ret deren arhet aldser andcro fhelles bewogene water mede (*Y, (*) Terwiff beide voorts door die santrekking vas Zon en Maan singeddan worden, waarmede men, wel niet, met BUFFON, flex vermtg op te losfen, maar Dus blijven beide, daar de vaste deelen der aarde er geftadig met eene fterkere fielheid, daf de hunne, Ostwaarts aan voortgeftuwd worden, steeds actie terlijk; hierom fchijnen zij zich Westwaarts aan te bewegen, of van de Westkust der vaste landen af te wijken, en maakt de Ostkust van tegenover liggene de vaste landen, het gezamenlijke water te gemoet Deewogen wordende, dat dit laatfte naar die Kust schijnt te loopen. Gevolgelijk zou de groote West-waartiche beweging van den Ocean niets meer zijn, dan een ftille flingering van deszelfs water, weike wan. deszelfs geftadige heiging, om zign evenwigt te pewaren, afhangende was. In den Atlantifehen oceaan ontwaart men, dat ge Keerkringsftroom, van het ‘Westen loopende, tusfchen go® N. en 30° Z. Bn ekeren afftand van de kust van Afrika -berftendig sanvangt, en fterker wordt, naarmate men Westwaarts aan vordert. Hij is onder en nabij de Linie  Amerika naderende, wordt bij, door den uitie kenden hoek van. Brazilie bij Kaap S. Augustin, in twee ftropiaen gedecld, welke ter. wederzijde lang de kust loopen. De eerfte dier twee Stroomen yolgt de kust van Brazilie en Terra firma N. W. aan, en loopt door de Karaibifche zee de Golf van Mexico in. Uit deze laatte spod: hij fterk ftroomend door de Ka-palen tusfchen Cuba en Florida, en-tusfchen dit laate leatfre land en de Bebama banken. ij heet eidsar. de Gefrei, en rigt zich van daar, langs de: kust van Noordamerika, naar hee N. O. tot det: hij het Zuidelijke vwiteinde der bank van Terrene ove bereikr. Deze wendt hem near het Gosen enn Z. ten O.3; en men heeft beweerd, dat hij in die rigt krachts genoeg behoudt, om Kaap Blanco- op de Kus van Afrika te bereiken. Hi onderfcheidt zich alomme door de azuren helderheid van zim water, en door deszelfs warmte, weike vel grooter is, dan die der see, door weike hj bopt (*). Sommigen leiden uit dezen ftroom de bikans beftendige mist af, welke boven de bank-van Terreneuve zweeft, en, huns erachtens, door de De tweede tak van den Keerkringsftroom loopt van Kaap S. Augustijo osar het Zukien, langs de kust van Brazilie, en neemt Onder het voorte gaan in fnelheid toe, tot san den mond der Rio & la Plata; welker viced zoo fark is, dat ai: en ftroom in den Ocean voortbrengt, die Qoste warts aan fnelt, en 100 wor van dem wal nog. Wordt bemerkt. Ten Zuiden van dese: rivier ich jeden wen de stören niet geregeld te loopen, maar dan (*) Dr. stacvan vond het vérfchil in April 6° re: zijn, en berekende op 6c® de warmte van den Stroom, op 33° N. Br. en 76° W. Lengte. Volgens neniors Reis near Canada, was bet verfthil bij de benk veo Terrenen vere tusfchen de 15° en 20°, aT OD REE OES i eel \ weeljn (FJ. - 6 INL ELD ING den eens van her-Qosten maar het Westen, dav eens van het Zuiden haar liet.Noorden, en dan eens in esne.égencvergeltelde rigtting. Gemeenlifc fehint er intuaichen ‘een ftroom door de Straten var Magellaam en Le Maire Westwaarts aan - i Dit lass{te. nuoet hu ook natanrifk bet gevolg zijn van den befendig Westwamts gerigt ftroom des “Stilleh ocenans.tusfchen de Keerkringen, welke zoo frerk is, dat.de see, nabi§ Kaap Corientos, ain de kust van Peru, vam het land fchijnt af te viiegen. Een firsom’, asm wel Kurken men het voor- namellik heeft ree te fctrijven, dat er, bij de cer fee ondékkiag: vam vilanden in-dica Ocezan, door Eurbpeefche zeetiedon, ton amazin van derzelver Jengit; 200 | averegts gerekéend werd, dat latere be- zockers wan, dezelve zich de eer van derzelver eer- fie: onrdekking hebben kunnen toceigenen. Be vermélide onregebmatigheden van den Stroom teschen de Suiata van Magellan on--Rio de la Plata prvitén cerrarlifk ait de Detrickling the Pool- fguente. Bi den genen, welke gedurende éonzen winter van. ane komt, en wolks afwisfeling (*) Daar men zulks bij den togt van Le mal RE en - squOUTEN ondetuonden bad; Verwaechtte men, bi djen. van L'utasnrre~ hetzrelfde, en rekende er op, maar bevend, dat men zich gractelijks misrekend had, en dle Siioor Ooaweans” ata liep. Zie het  om Noordwgarts an, tat dat het don Keerkringsftreom ontmoet, dace welks vermelders tweeden tak het langs de kust vay Brasilie Zeuidwasrts san wordt medegevoenl. Daar ontsteat er dus, voor zoo veel dat water sangeat, zulk een Keerftroom., als het voorgemeii¢ water ten Zuiden der Rio de la Plata vormt; em de ruimee, wellce bet water, dat buiten die rivier om geloopen is, ten Noorden. van de rivier onaangeroesd gelaten beeft, ukt hetzelve in vereening met den tak des Keer-kringefteooms al feerker tn fterker am, en qoet beide fteeds in fnetheld van loop toengmen. Darentegen zou er, volgens raccER ({), gedrende onzen zomer langs de Kust van Daszilje ean Noordwaarts gerigte firoom heerfchen. Is dit s00,. dan is het een tegenftroom van het met den Noosdes-mo,. pad. (*) Iw zijne voorgemelde Scheten der Natuyr, 1, Deel, pag. 176, boven aan, uit FRAISERS reiszen. (1) BY oe sauwr punse, £, Deets aga 1755 3276 t “TAR, & jENL-EI DING. poolftroom vereenigde ‘water des Keerkringftrooms, - Ketwelke nu, wegens den sandring, dien het van. den Noordkant ontvangt, bezuiden.den uit{pringen- den hock van Brazilie zoo veel regter Zuidwaarts dan loopt, dat het ‘de kust ten Zoiden’ van diea hock onaangeroerd laat, voor dat het, door den viond det Rio: de Ia Plata geftuit, langs die kust terug viocit. “Hetzelfde water vindt, voor zoo veel het buiten dien vioed om loopt, ten Zuiden-van den. zelven ‘eene ruimte, door welke het, na denzelven reeds vrij ver voorbij geloopen te zim, even als door de Straat van Magellaan aangetrokken, en tot ecne zijdeling{che en ruggewaart{che beweging gee. drongen, wordt. ' Gedurende hetzelfde jaargeti\de van den Noorder poolftroom. loopt er, aan de Oostzijde van den Atlantifchen ocean, cen beftendige stroom Zuidwaarts. Dezelve dringt de Bogt van Frankrijfk met veel sine heid in. De Straat van Gibraltar trekt hem even: fer kenig zieht in de Midlande. zee, doch loopt meererideels langs de Westkust van Afrika, tot aan Kaap Blanco, op so N. Bri, naar het Z. O. ‘gerigt. Voorts rigt hij zich tot aan Kaap Roxo naar het Z. W. en voorbij die Kustuitpuiling naar het Z. O. en Ooss ten, de Bogt van Guinee in, en naar Kaap Lopez. Onder de Linie schijnt hij zich in de breedte tot op 20° ten Westen der Middaglija van Greenwich uit te ftrekken; want verder ten Westen vindt men den -algemeenen Evennachtliins of Keerkringsftroom. Sche- INL EASDING 6s Schepen, welke. de Liaie en Oosten van deni ge wegin Lengtegtaad pasfeetden, werden door ded voorgentelden ftrbom derwijze nadr den Oosthant weggelleept, dat zij zich aan de kust van Angols bevondesh, toth 2ij sco uur daarvan af meenden ae zijn; terwgl dasréntegen {chepen, welke de Lis nic venigé weilnige mijlen Westlijker, den op 20 W. L., pasfeerden, onverwacht de kust vazi Amerika bereikten, Overigens hebberi wij mops den ftroom, die de Bogt van Guinee in loopt, nog dit volgende asm te mierken. De groote warmte van den Dampkring doet hee waret in dié Bogt derwijee uitwafenien, dat hetzelve aanvulling noodig heeft: Intus{chei loopt de haburige Oceagn ; 200 als wij gezien beb< ben, Westwaatts, moet de sanvulling dus wan el ders komen, ett koshe Zij omgetwijfeld decls van de bij Terre neuve -geltuiten , en naar het Oosten en O: ten Z. gewendéen, Golffrroom. Deze verlengt zich weet zcker tot aon Kasp Blanco; en h§ wordt, ge durends onfen Zomer, niet flechts door dat gedecls te vai den Noorder poolftroom, dat als dan tus-. fehen lerland en Auttrika doorloopt (*), & heny Wij Tetre neuve helpt ftuiten, grootelijks verfterkt , maar ook door een ander gedeelte van derizelfdent ftroom, dat slédan‘rusfchen Grootbrittanje en Frahk- (*) De shit pienke, pag. $39, weed hil slew of pag. 156— 168 beroept. E 65 INL ELDILIN.G, tijk .door Zuidwaarts aan {net (*), en langs & Nederlandfche kust,,en verder Npordwaarts aan, een tegenttroom voortbrengt, welken mén nog ten Wes- ten van: Spitsbergen ontwaart. - Ten gevolge van dat:-een en ander, ontvangt de voorgemelde ftroom zulken toevloed van water, Gat hij, achter den. insgelijks verfterkten Keer- kringsttroom .om geloopen, niet fleehts de Bogt van Guinee aanvult, maar van daar Zuidwaarts aay voort, fnelt, cn om de Kaap de goede hoop henen hoopt, langs: welke er. alsdan cen Westelijke ftroom yerzekerd wordt te rollen (+); offchogn het te- gendeel aldaar gedurende onzen winter plaats grijpt. Hij hondt voorts,, langs de naaste Oostkust van Afrika, de beide :takken yan den Keerkrings{troom dés Indifcherr oceaans, die zich ten Zuide van Madagaskar vercenigen., van den wal verwijderd (§), en vormt den ftroom der Z. W. Mousfons van die. Occaan , naat welken wij ons thans wenden. - Er loopt in dien -Oceaan vooreerst een beftendi-. gé Itroom , lahgs. de Westkust van. Nieuw Hol- land:, -Noordwaarts aan. Gedurende. onzen. winter wordt .dezelve, door..cen tak van den‘ Keerkrings- -_ ae Co, f{troom; (*) Dit heeft pe sainr ‘PrerRe , pag. 340—343, overtuigend bewezen. a. Ct) De saint PreRRE, pag. 330, en de vermaarde DAMPIER, aldaar. (S$) Dampier, bij pz sainr PIERRE, Paz. 329. ®e* INLEIDING. Gy. firoom des Stillen occaans en de Sundafche cin: den, naar het N. W. opgekeerd. Wam, daar de Groote Aziatifche Archipel enkel dicn gezegha. tak van den Keerkringsftroom doorlaat, en alle ver. dere gemeenfchap tus{chen hem dea Indifchen Oceaan belet, wordt de Keerkringsftroom van de- zen door dien anderen niet verfterkt, en is hij gee. Volgelijk omftreeks de Sundafche cilanden zoo zwak, dat hij den stroom, welken deze eilanden opkee-ln, hiet aantrekt, noch belet, om langs de kust tot in het binnenfte der Baai van Bengale door te. Dringen, welker warmte hem voorts doet verdwij-nn. Wat nu den oorfprong van den Isatstgemel-den stroom aangaat, gedurende onzen winter komte. Hij meerendeels uit het fmeltende Zuider poolijs. voort. Overigens houden wij hem voor ecne door de Straat van Bas henen, en buiten Van Diemens: land om, dtingende verlenging van den Kecrkringse stroom des Stillen oceaans. De Keerkringsftroom des Indifchen ocecaans, welke eigenlijk flechts ten Zuiden der Linie heerschre, em aan den Oostkant zwak is, wordt Westwaarts an al fterker en fterker. Hier ontmoet hij inmid-dels de eilanden en banken tusfchen Kaap Comoe. In en het eiland Madagaskar; weshalye hij zich meerendeels Zuidwaarts rigt, buiten Madagaskar om loopt, en vervolgens langs de kust van Natal he- Ren ftriike. Het overige van dien stroom loopt nog Tans, tuschen de vermelde etlanden en banken-door, regtäre maar de Afrikaan{che kust, door. Es welche het geftuit en Zuidwaarts: gerigt wordt het, na met veel gewelds door het Kanaal van Mofambique te zijn gefneld, ten Zuiden van Kaap Corientes (*)) met den voorgemelden ftroom hereenigd. Deze hereening vormt den ftroom., welke met zoo veel fielheids om de Kaap de goede hoop henen loopt, dat dit voorgebergte zich met den fterkften ‘eenwind Ct) laat te boven zeilen. Buiten dienstkommen. Unter denken, konnten, en Ostelijk aan loopenden, den een Keerftroom wezen moet, welken hin gedurende onzen winter, wanneer het laatst vermelde plaats grijpt, om de volgende reden voortbrenge, den wordt het Westelijkfte gedeelte van het water, dat van den kant der Zuidpool tusfchen Amerika en Afrika in loopt, zoo als wij gezien hebben, door de Rio de la Plata geftuit, en het naast daare. Deze onleent zifnen naam van deo ftroom, die langs heben loopt, en zoo fterk is, dat zeker (chip, door het Kanaal van Mofambique naar Bombay ftevenende, zich eindelijk 1000 mijl ten Westen van deszelfs rekening bevond. Een wind, welks worfteling tegen den. ftroont aldsar de holle zee verwekt, uit hoofde van weike de eerfte ontdekkers. van die groote, Zuidpunt van Afrika -haar dey neam van Cabo ds todos los Toremicntos, of Kaap van allerisi plagen, gaven. INLEIDING 69 dearan van de Pool afkomende water door deh Keerkrings Strohen des Atlantifchen Oceans. Beide befangen langs de Kust van Amerika Keer. Strohen voort. Het water, dat verder ten Oosten insgeljks Noordwaarts 2an street, ontmoet er op zien weg al mede den Keerkringsftroom, en moet achter denzelven om een doortogt zocken. Daar breekt het den Golfftroom, welke, als hij in on- zen zomer door afte roomfels van de Noordpool wordt opgekeerd, van Terre neuve naar Kaap Blanco fireeft. Nu voor het dien Golfroom Noordwaarte henen mede (*); maar het vernaauwt intusichen den weg voor den Kaapfiroom, tot welken de Kees- kringsftroom van den Indifchen Ocean zich ver- enigd heeft, em welke alsdan ook Noordwaarts {nelt. Deszetfs san 9] het voorgemelde evenwijdig loopend water verkeert ten deele in tegenftroomen. Deze vioeijn meerendeels regts af langs de kust ven Afrika; maar er schuldt van den Kaapftroom op zekere hoogte ook een linkfche tegenftroom. Deze worftelt tusfchen hem en het voorgemelde water Zuidwaarts en vervolgens Oostwaarts henen, tot C*) Dat de Golfroom gedurende onzen wintér derwaasts vioeit, heeft ps Sainr Pizare, pag. 335--$38 op het pitnemendite aangetoond. Vergelijk pag. 174 der Vertaling als voren, en hetgene er bij de befchrijving der IJszee nopens het aanfpoelen van voortbreng. felen der Golfsovers op IJsland zal worden gemeld, id E 3 qe INLEIDING. tot dat hij, door ander water van den Zuider poolftroom in den Indifchen: oceaan op gedreyen, en hier, nevens het laatstgemelde water, met den Keerkrings{troom vereenigd, Westwaarts aan {neilt, en aan de Kust van Afrika tevens door den ftroom des N. O. Moisfons verfterkt wordt, welke gedue ‘ende onzen winter met dien Mousfon in het Noor- aelijke gedeelte van den Indifchen oceaan heerscht. Daar en tegen heerscht er alsdann in dien Ocean, ten Zuiden van de Linie, tot op 10° Z. Br. een IN. W. Mousfon; maar tusfchen 10° en 26° het ‘ganfche jaar door, even als in den Atlantifchen en Stillen ocean, een Z. O. Pasfaatwind, welke zich gedurende onzen zomer in zijnne breedt tot aan de ‘Linie witftrekt. Hiervar., en van den gezegden —N. W. Mousfon, zuilen wij bij de behandeling der Winden eenige reden trachten te geven. Hier mel- den wij nog enkel het volgende nopens de störmen, die de Mousfons fangs de kust van Afrika en Indié verzellen. De N. O. Mousfonfonk aan ‘de Kust van Coromandel duurt flechts van half October tot December; alswanncer de Baai van Bengale reeds wederom van het. overbodige water ontlast (chijnt, dat de Z. W. Mousfonk in ‘haar op gedreven had. De laatstgenoemde stör “egt langs de Kust van Coromandel elk uur! mijl ‘af. Langs het binnenfte der Baai geloopen, ftuit hi) vervolgens’ den stroom, dic van de Westkust ‘ Van Néuw Holland komt. Deze hoop zich als- dan inzondererbeid aan de Westkust van Sumatra OD, INLEI DIN G. 7 op, en veroorzaakt er eene even hooge branding, als de laatstgencemde Mousfonkroom zeif san de Hust van Coromandel. Aan de Kust van Malber eript er tidens den Z.W.Mousfon minder ophoo- ping van water plaats. In het Kanaal van Mofam bique waait die Mousfon van April tot November, en de tegenoverftazande N. O. Mousfon in de ove- rige maanden. Dan loopt de voorgemelde tak van den Keerkringsftroom door dat Kanaal; maar tije dns den Z. W. Mousfon wordt hij door den‘ froom vervangen, welken wij alsdan wit den Atlan- tifchen oceaan langs dezelfde Kaap heben zien he- mn ftrijken, die anders door zulken feerken {room wit het Z. O. beftreken wordt. ‘Het aanwezen van benedenftroomen, die onder de bovenftroomen in eene tegenovergeftelde rigting zouden loopen, is door Hat.ey onderfteld, maar - door Burron ontkend, en nog twijfelachtig. Zij de aan zulke tegenftrijdige {troomen geloof hechten , zoeken derzelver mogelijke oorzaken in eene onder- fcheidere digtheid van het water op verfchillende dieptes, ene groote fnelheid van beweging in de bovenftroomen, en cen vast aaneen kleven van waterdecltjes (*). Als (*) Hierover bif de befchrijving van de Strast van Gibraltar, de Sond, en het Kanaal van Conftantino- pel, die zulke benedenftroomen gezegd worden te be- vettéen, ; oy E4 ys INLEIAIN G, Als twee tegenftrijdige ftroomen van golijke kracht elkandegern, ontmoeten, vormen zij fomtijds drasikol- ken. Hijertoe behooren voorngmelijk de Maal{troom aan de Noorfche kust, en de Euripps in de Straat van Negraponte. De Chagybdis, in de Straat van Mesfina, is doar de oude en latere fchrijvers ook onder de Maalftroomen gerangichikt, maar in deg daad flechts ecene geweldige beweging in de opper- viakte deg waters, door tegen elkanderen in loopende Getijden yeroorzaakt, en geepen kolk hebbende. Het verfchinfel van draaikolken heeft agnleiding tot het thans algeyaeen yerworpene denkbeeld van afgronden gegeven , welke, tusfchen vaste landdeclen doorloos pende, onderaardiche gemeepfchapswegen van onder ‘lipg verwijderde wateren, als de Maalftroont en Bothnifche golf, de Perzifche golf en Caspifche zee (1), enz. vormen zouden. Pasfaatwinden , Mausfons » 63 Verdere winden. De dampkring is, als de Oceaan, onderbevig aan. bewegingen, welker oorzaak, over het algemeinen befchlossen, dezelfde, en in de onveranderlijke nei-ging van alle yloeiftoffen, ter bewaring van het everwigt onder zich, gelegen is. Van hier, dat het toe of quenemen van de warmte in. een kolom van lucht, de verdikking van een deel van het dampe krings gas Oxygen en Hydrogene, tot Regen, VOTSt of wat anders ergeps een nage gene zamentrekking, of ene uitbreiding, veroorzmkt, em gevolgelik het eyenwigt in de verichillende desken des dampkrings brokts, luchtverplaatfing, of wind, te wege brengt. De waarnemingen, nopens de spelbeid der wr-fchillende winden gedaan (*), leveren de volgende uirkomften op, nopens den weg, dien zij in cem fekonde tds afleggen. Eene zachee koelte fhelt 10 vyoet voort, Eene matige koelte mm 16 Eene frische koelte — 84 Eene fterke buiige wind —— 43-54 Eene fterke buiige wind —— 43-54 Een orksan ~—— 32095 fo difche En veranderlijkke. Er is hoofdzakelik eens heftendige en algemeene bewegge in den dampkring, welke gan den beftendigen stroom in den Ocean heantwoordt. Dezelye voert de Incht onder en omstreeks de Linie, met het het water van den Atiantifchen en Evennachtlijns Grooten open aldsar Westwaartw an viocit. De plgemeene winden onder de Linke, in hies No» (*) Men doet ze met eenen dusgencemden Wind. Of Auemo-meter, welks zamenftel een Hoogleerser aag. de Univerficae van Petersburg übernehmen heeft, Ds 4 INL.EIDING. Nederd. Pas/aat-winden, Eng. Trade winds, Fransch Vents ases, {chijnen voornamelijk door de zon voortgebragt te worden, welker ftralen de lucht tusfchen de Keerkringen verdunnen en boven- waarts doen rijzen. De dus verdunde lucht moet, namelikk, of in den hemel verdwijnen, of in het bovenfte van den dampkring naar de Polen weg- vineijen; en er moet door het benedenfte van den dampkring koude lucht van den kant der Polen ko- men, om het ledig aan te yullen. Intusfchen is de fnelheid, welke de iuchtdeeltjes van het rondwen- telen der aarde entvangen, noodzakelijk mjnder, naar dat die deeltjes zich nader aan de Polen bevinden. Dus moet de lucht, ‘welke van de Polen naar den Evenaar vioeit, en voor een tijd hare oorfpronke- like traagheid behoudt, minder fnel van beweging zijn, dan de deelen der aarde nevens haar; en de ‘voorwerpen op dezer opperviakte moeten van on- dec de dampkrings vioeiftof, met een spoed, welke . aan hunne meerdere fnelheid . Evenredig is, Oosten Waarts henen weggedreven worden, of de lucht moet zulks van boven die voorwerpen Westwaarts henen schijpen te worden (*). Daar de froomen van Poollucht, bij het naderen (*) Zoo als het ons, zelfs bij de grottte ftilte, in het aangezigt schijnt te wasijen, wanneer wij met qpen rijtuig of te paarde door de lucht henen fnellen, of epe andere schielijke beweging maken. Yer de Keetiwinsen, door de beweging order de Evenaar over dears gefällt worden, onfteat ex hieruit aan den Noordkant ein N. O. wind, @n an den Zuidkant en Z. Q. wind. Deze Passa- winden fireken zich boven den Atlantifchen oce- aan aan deszelfs Oostzigie van 08° N. Br. tot sg Z. Br. uit, en verder Westwaarts aan al wijder wijder, zoo dat zij mabij de Kust van Amerika een- ge graden vender ten Noorden en Zuiden seiken. Hunne grenzen verfchillen ook paar de jaargetijden, en ij naderen in de winters wan hunne wederzigd- fche halfronden de Linie grooteliskks. De N. O. Pasfaatwind verliest zich gemeenlik tusfchen 12° en 2° N. Br. en overfebrijdt nimmer de Linie; terwijl men den Z. QO. Paslaatwind in den Zomer van het Noordelijke halfromd meermalen op 5° N. Br. onmoct (K.). Deze uaitbsmiding van den Z. Q. Paslaatwind ten Noorden der Linie wordt den- kelijk door de meerdere koude van het Zuider half- rond veroorzaakt, waaruit er, ten gevolge daarvan, eene zwaard Er kolom digte lucht naar den Evenear vioeit. De ferkre der wederzijdfche Pasfaatwinden is in den zomer van het tegenoverfteande halfrond de grootite, om dat de lucht. in die leatfe dan het meeste verdund is. Men heeft ook opgemerke, dat de Pasfaatwinden naar het Westen toc al ftere ker en fterker worden. De reden hiervan schit ten decle in de toenemende fhelheid van den Keer- kringsfroom gelegen, welks beweging den lucht- stroom boven hem moet gerekend warden aan te doen ; so «INLETDING: doen; en ten deele in de nabijheld van het verwandte land, waardoor de digtere zeslucht met cene verfügte beweging aangetrokken wordt. Querigens werfchilt de rigtning der Pasfaatwinden naar het fai. Gön, en blazen zij meer regtärecks naar den kant, waar de meeste verdumning heerscht. Dus wordt, als de zon zich bij den Zuider keerkring bevindt, de N. O. Pasfaatwind fteeds Noordelijker, en zelfs N. N. O.3; en de Z. O. Pasfaatwind: daarentegen Zuidelitker, en zelfs Z Z. O,, als de dagen bij ens op het langfte zijn. Om der Pasfaatwinden will houden fchepen, die nit Europa naar Westinde willen, eerst Zuidelijk gan, tot dat zij den N. O. wind bereikt hebben. Maar even gunftig, als deze voor hen is, die dere waarts willen, even zeer belet hij hun het terug keeren; alwaarom zij zoo haast mogelijk ten Noore ‘@en van zijn bereik, en in het gewest der verandery like winden, moeten trachten te geraken. . Aan de Westkust van Afrika volgt de wind den [loop des strooms, dien wij aldaar hebben zien heerfchen. Omftneeks Kaap Verd, en tusfchen dit voorgebergte en Sierra Leone, treft men steeden eenen Noordelijken en N. W. wind aan, en in de Bogt van Guinee, bijzonderlyk tus fchen Kaap Palmas en Kaap Lopez, cenen Zuidelijken en Z. W. wind, Deze winden spruiten ongetwijfte uit vereeniging van de werking des strooms met die van den verwandten dampkring boven de brandend heete woes-tenijen van Afrika. Uit hoofde van deze Zuidelijke en INLEISBDIN G. tT em Z. W. winden verkennen (chepen, Ge van Ex- Jopa naar de Kust van Guinee gedestineerd zim, gemeenlizk den grooten omweg buiten om, boven den meer -gevaarlikken weg binnen door. Op dm eerften houden zij denzelfden koers, als of 2% naar QOostindie zeilden, tot dat zij a8* of 30% Z. 