Dr. Herman Bavinck
Hepp, V. (Valentine), 1879-1950
8) BI. 59; DE EERSTE JAREN TE AMSTERDAM. 293 en in 1895 gaf hij voor zijn bedanken andere redenen op dan hier.) Maar storen we Bavinck niet verder in zijn betuigingen. Hij bekende: ,,Hoezeer ik er dan ook diep leed over draag, dat ik niet op eene andere wijze en in een anderen weg aan uwe stichting ver- bonden ben, heb ik nochtans uwe benoeming met volle vrij moedigheid aangenomen.”’ En hij beloofde: ,,Hier kom ik medewerken aan de verwezenlijking van een hoog ideaal’”’. Toct ziet hij er tegen op, meer dan in het openbaar te zeggen valt, ,,om als hoogleeraar op te treden aan eene universiteit, die de beoefening der wetenschap, in Christelijken, in Gereformeerden geest zich ten doel stelt. Te rade gaande met persoonlijke neigingen, arbeidde ik liever aan eene kerkelijke School, die niet naar zulke hooge dingen streeft.” Vooral valt het hem zwaar de opvolger van K u yper te zijn. ,,Zulk een man op te volgen, die op ieder terrein, dat hij betreedt, facile princeps is, moge anderen eene eere toeschijnen ; mij is die eere te groot. Ik heb haar niet gezocht en zoek ze niet. Zij vervult mij meer met zorge dan dat zij mij aantrekt en bemoedigt.”2) Den studenten geeft hij den raad: ,,Neemt nooit in jeugdigen overmoed eene overijide beslissing, totdat gij door langdurig en nauwkeurig onder- zoek tot oordeelen in staat zijt.... En houdt onder en bij alles het geloof vast aan het heilig ideaal, dat u hier bracht en het geloof uwer ziel bekoort. Als God voor ons is, dan is er niets te vreezen. Nil desperandum, Deo duce.’’) Dat was taal, door onderzoek en ervaring gerijpt. Spoedig daarop werd hij weder tot oreeren geroepen. Na nog geen jaar aan de Vrije Universiteit verbonden te zijn werd hij met de rectorale waardigheid bekleed. En zoo had hij dan in 1904 dit rectoraat over te dragen met een rede. Zij was getiteld : »Christelijke Wereldbeschouwing” en beleefde — hooge zeldzaamheid voor een rectorale oratie — in 1913 een tweeden druk.*) Haar inhoud kan beter in een ander hoofdstuk besproken, evenals zijn studie over »,Christelijke Wetenschap,” welke in hetzelfde jaar het licht zag.5) ") Vegi. dil. 197 en 227 van dit boek. *) Bi. 6309. %) Bison 4, De eerste druk bij J. H. Bos, de tweede bij J. H. Kok, Kampen. 5) J. H. Kok, Kampen. 294 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. Beide bieden een belangrijke bijdrage tot de kennis van zijn filo- sofische gedachten. Hierbij verdient het opmerking, dat hij zijn onderwerpen buiten het terrein der theologie zocht, hoezeer ook de theoloog in hem zich niet verloochenen kon. Zoo staat het ook met ,,Geleerdheid en Wetenschap’’, de rede, waarmee hij in 1905 de colleges opende.1) Ook hierin waarschuwt hij weder tegen het positivisme, dat op wetenschappelijk gebied zich de opperheerschappij had toegeéigend. Hij geeft er deze schildering van: ,,alles moet nieuw opgetrokken worden, op de basis der moderne cultuur ; school en wetenschap, huwelijk en gezin, staat en maatschappij, godsdienst en moraal. Aan hervormers is dan ook geen gebrek ; de een weet het nog beter dan de ander. Conservatief wil niemand wezen: radicaal, democratisch, modern, up to date te zijn is het ideaal, waar ieder en alles naar jaagt.’”’ Doch — en ziehier zijn kritiek — ,,Allen zijn echter in het afbreken sterker dan in het opbouwen ; zoolang het om het eerste te doen is, is er samenwerking; als het tweede aan de orde komt, loopen de meeningen, de richtingen, de partijen verre uiteen. Op den grondslag van het relativisme en solipsisme is geen duurzame verbintenis mogelijk.”?) Gelukkig valt er volgens hem weer een terugkeer naar verleden en traditie waar te nemen. Wij hebben een schat van waarheid uit het verleden meegekregen. ,,En wij danken er God voor, dat de Vrije Universiteit in dezen radicalen en revolutionairen tijd in den goeden zin des woords conservatief wil zijn, een conservatorium van de waarheid, die naar de godzaligheid is.’’ Wij hebben mannen noodig, die ,,neen durven zeggen, als schier heel de wereld ja zegt. En zulke mannen worden niet in de gehoorzalen van den twijfel, maar in de scholen van het geloof gekweekt.’’’) En juist omdat de Vrije Universiteit een conservatorium wil zijn, moet zij ook een observatorium en een laboratorium wezen.” ,,Niet het weinige, maar het ontzaglijk vele, dat er te doen is, brengt ons in verlegenheid.... Overal staan wij voor bergen van problemen, wier oplossing niet alleen voor de wetenschap, maar ook voor het leven van de grootste beteekenis is.... Alleen de ernstige en getrouwe toepassing van de leuze : ') Hoveker en Wormser, Amsterdam. 2) SBI 49; S) BI. 24, 25. DE EERSTE JAREN TE AMSTERDAM. 295 naar de bronnen terug, bewaart de wetenschap voor stilstand en onvruchtbaarheid.””) Wij mogen niet doen, alsof de problemen miet bestaan of er ons met een Franschen slag van afmaken. Wat wij ,,bij de beoefening der Christelijke wetenschap v6dr alle dingen van noode hebben, is geduld.”’ 2) Deze beschouwing van de problemen heeft bij velen zijner discipelen diepe voren getrokken. Onverwachts werd hij opnieuw voor een rectorale rede geplaatst. Zijn ambtgenoot Biesterveld, zijn opvolger in het rectoraat, was ziek geworden en kon zijn laatste rectorale plicht niet vervullen. Zijn ,,Dagboek”’ teekent op 20 October 1905 aan ,,Voor Biesterveld de rectorale oratie gehouden over Christendom en Natuurweten- schap”. Met deze stof was hij door zijn talrijke lezingen daarover vertrouwd. Later zou hij er nogmaals een referaat over leveren, dat men opgenomen vindt in de ,,Verzamelde Opstellen.’’3) Men heeft wel gemeend, dat Bavinck te Amsterdam, minder waardeering genoot dan te Kampen. Daaruit, zoo borduurde men voort, is de gedruktheid, welke hem van toenaf kenmerkte, te ver- klaren. Hij droeg het gevoel bij zich om: ik had Kampen nooit moeten verlaten. Want hij had nu eenmaal aan waardeering behoefte. Dit laatste is volkomen waar. Maar het eerste moet ingedeeld bij die volkshypothesen, welke met absolute stelligheid worden voor- gedragen en waartegen soms moeilijk te redeneeren valt. Na informatie ook bij zijn intiemste kennissen bleek mij telkens weer, dat hij zijn heengaan uit Kampen nooit heeft betreurd, dat hij zich aan de Vrije Universiteit geheel op zijn plaats heeft gevoeld.*) Aan waardeering ontbrak het hem ook te Amsterdam niet. Maar zij droeg een andersoortig karakter. In Kampen had zij meer iets uitbundigs en dwepends. Daar kende ieder hem. Men wees hem den logé’s met trots aan. Hij deelde in de achting van heel de burgerij. Natuurlijk was daarvan te Amsterdam geen sprake. Hij zonk weg in de menigte. Evenwel had ook dat iets bekoorlijks voor hem. Gaarne wandelde hij op een van de drukste gedeelten van den dag in de Kalverstraat om zoo het heerlijke bewustzijn over zich te 1) BI e5. Vv. 2) Bil. 26 v. 3) J. H. Kok, Kampen, 1921, bl. 78—104. - 4) Tot gelijke conclusie komt ook Ds. Landwehr a.w., bl. 52. 296 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. laten komen slechts een druppel te zijn in den menschenstroom. Het cultureele leven trok hem krachtens zijn raentaliteit sterk aan. Als men hem later over Kampen sprak, gaf hij meestal het stereotype antwoord: de Veluwe ligt er tusschen. Aan de Theologische School was hij de man. Wat de School ge- worden was, had zij naar menschelijke redeneering aan hem te danken. Niets kon dan ook buiten hem geschieden. Met de Vrije Universiteit stond dat anders. Zij had zich ontwikkeld zonder hem. Een strijd als hij te Kampen tegen ambtgenooten had moeten leveren, bleef hem hier bespaard. Dit kwam zijn irenische natuur in het gevlei. In de verschillende professorenvergaderingen liet hij zich, zoo werd mij verzekerd, betrekkelijk zelden hooren. Hij kon rustig voor zich uit staren en droomen. De omgang tusschen professoren en studenten was te Kampen gemeenzamer dan te Amsterdam. Men klopte er den hoogleeraar in het vrije kwartier weleens op den schouder en zong dan frank en vrij den lof van Bavinck in zijn tegenwoordigheid op studen- tikoze melodie. Aan de Vrije Universiteit vond hij andere gewoonten, In het eerst voelde hij er iets gedwongens in. Maar al spoedig was hij ermee verzoend. Uit alles bleek hem de eerbied voor zijn per- soon en arbeid. En eerbied is ook waardeering. Doch in anderen vorm. ja, de waardeering stroomde hem nu meer van heinde en ver toe. Zijn huis leek soms wel een internationaal centrum. Theologen en theologanten uit Engeland, Amerika, Zuid-Afrika, Denemarken, Frankrijk kwamen om hem te bezoeken en te raadplegen. Geen jubileum van eenig gewicht kon gevierd worden of Bavinck werd aangezocht om als feestredenaar op te treden. Op conferenties en vergaderingen, welke een gemengd karakter droegen, was Bavinck in de mode. Als Kuyper, minister geworden, zijn voorzitterschap van het Centraal-Comité moet neerleggen, treedt Bavinck in diens plaats en houdt in 1905 de Deputatenrede. In 1906 viel hem de eer te beurt benoemd te worden tot lid van de koninklijke Akademie van Wetenschappen. Zijn ,,Dagboek” licht hier in: ,,9 April... Op dezen dag werd ik in de Kon. Akademie van Wet. tot lid verkozen, met 28 van de 45 stemmen. Ook werden gekozen Boer, Six en Naber.” Den 10den Juni 1907 hield hij DE EERSTE JAREN TE AMSTERDAM. 297 voor dit instituut een rede Over ,,De Psychologie der Religie.” Maar er brak ook een dag van Bavinck-hulde aan. Den 10den Januari 1908 herdacht hij zijn 25-jarig professoraat. De kerke- andere betuigden onverhoien sympathie. Prof. Ei Tenet yper schreef : ,, Het zou met de bescheidenheid, die zulk een Voortreffelijke wanneer bij zijn zilveren ambtsfeest Op gezwollen toon de lof zijner verdiensten werd verkondigd. Toch mag de Waardeering, die in aller hart is voor de rijke gaven van hoofd en hart, hem door God den Heere geschonken, niet onuitgesproken blijven.... In hoog idealen zin het ambt van Doctor Ecclesiae opvattende, gelijk hij dat zelf eenmaal in zijn rectorale oratie teekende, heeft hij, vruchtbaar in ge- schriften als weinigen, de waarheid Gods tegen het ongeloof verdedigd, de Christelijke levens- en wereldbeschouwing in haar rijke beteekenis ook voor het tegenwoordig geslacht gehandhaafd, en een antwoord gezocht op de aangrijpende Vraagstukken, waarvoor de wetenschap onzer dagen ons pladist.”*) Dsaaha C. Sik kel: ,,Het is echter algemeen bekend, hoe prof. Bavinck allereerst de geleerde is, de Man van de studeerkamer, van het breede Wweten, van het fijn denkende onderscheiden en tegelijk van de synthese, zooveel mogelijk op heel het terrein van wetenschap en leven, van cultuur, studie en religie. Daarbij is hij echter beslist principieel getuige voor de Christelijke wereldbeschouwing,.... beslist en getrouw handhaver der Gereformeerde Belijdenis... . . Wij zullen den menigvuldigen arbeid van prof. Bavinck in dezen niet uitstallen, maar zijn ,,Gerefor- meerde Dogmatiek” moeten we hier toch noemen en roemen.. ae Door dit werk heeft prof. Bavinck den smaad der Gereformeerde Belijdenis, van de Gereformeerde kerk en van den Gereformeerden naam schitterend gewroken, tot grooten troost en Ssterking van de Gemeente des Heeren en tot cere van Gods grooten Naam en van Zijn heilig Woord.”’) Dr. L. Wa §€naar: ,,Bavinck krachtens *) Opgenomen in », Verzamelde Opstellen, bl. 55—77. ) Heraut, Jg. 1908, no. 1567 (12 Jan.). 3) Hollandia jg. 1908, no. 984 (11 Jan.). - 208 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. aanleg, vorming en ontwikkeling volop echt-universitaire geest, was tegelijk teer-aanhankelijk kind zijner kerk, die hij ziels-liefhad. Dies moest zijn ideaal zijn: de ineensmelting van Universiteit en School met aller instemming en tot aller vreugde.... Wat heeft zijn geest gepeinsd, zijn ziel gezucht om dien weg te vinden en als hij dien gevonden had, dan toornde zijn liefde jegens allen, die rechts of links, hem weerstonden. Eindelijk werd hij der tegenkanting moe en brak door.... Wij danken God voor de rijke gave aan Nederlands Christenheid en niet enkel aan haar door Christus in Bavinck ge- schonken.’’t) Ds. W. B. Renkema: ,,Tot verre over de grenzen werpt de wetenschappelijke arbeid van prof. Bavinck dan ook vruchten af.... Deze hoogleeraar heeft er zooveel toe bijgedragen, dat ,,onze pijlkoker gevuld is’’ en dat wij ,,met de vijanden kunnen spreken in de poort.”?) Dr. B. Wielenga:,,In alles was hij door God begenadigd. Een veelomvattende wetenschap, een verwonderlijke receptiviteit, een klare wegslepende stijl, een zielveroverende stem — het scheen wel of alle gaven zich in hem vereenigd hadden. Zelfs door zijn uiterlijke verschijning wekte hij bij ons een vereering, die weleens tot studentikoos enthousiasme klom.... Meermalen moet ik eraan terugdenken, hoe op het vroege ochtendcollege-dogmatiek, waar wij weleens met een nog nuchtere maag nederzaten, zijn stem en zijn voordracht mij de tranen uit de oogen persten, die ik voor een ijverig schrijvenden buurman gemakkelijk verborg.”%) Dit zij genoeg als proeve, hoe de pers den jubilaris haar gelukwensch bood. Doch er had zich ook een huldigingscomité gevormd, bestaande Wit prof... Biesterveld, Ds. A. de Gegss boa Landwehr, Ds. W. Breukelaat, Dee G- "Wer 7ew Ds. S. O. Los, prof. Dr. C. van Gelderen, Ds. J. Douma, Ds. P.. Bos, Dr. T: HoekS tt aes P. iainek cane nanees Dr. F. W. Grosheide en Ds. G. Wielenga. Zij en andere genoodigden verzamelden zich des morgens reeds vroeg in de Senaats- zaal der Vrije Universiteit. De afspraak luidde, dat, wanneer velen aan den oproep zouden gehoor geven, men prof. Bavinck, met vrouw en dochter, per rijtuig zou laten halen. Door allerlei om- 1) Zuider Kerkbode, 17 Jan. 1908. 2) Geref. Volksblad, 11 Jan. 1908. 3) Geldersche Kerkbode (11 Jan. 1908). DE EERSTE JAREN TE AMSTERDAM. 299 standigheden was de opkomst niet zoo groot als verwacht werd. Daarom trok men nu gezamenlijk naar zijn woning. Prof. Bie st er- veld was de aangewezen woordvoerder. Met den gewonen zilver- klank in zijn stem begon hij: ,,Hooggeachte Leermeester! Met dezen naam op de lippen en met geen anderen titel, stellen zich in dit voor u zoo beteekenisvol oogenblik uwe oud-leerlingen voor u, om u de betuiging van hunfe hulde en diepgevoelde dankbaarheid te brengen, nu het u gegeven is te herdenken, dat God u een vierde eener eeuw deed arbeiden in het gewichtig ambt van Hoogleeraar in de Heilige Godgeleerdheid.” Daarna herinnerde de redenaar aan zijn inaugureele oratie te Kampen, wat er van hem verwacht werd en hoe die verwachting ten volle werd beantwoord. Vervolgens bracht hij hem hulde voor de methode en de Stof van zijn onderwijs en zijn schriftelijken, arbeid, voor de heilige bezieling, waarmee hij had onderwezen. En wat het huldeblijk, dat natuurlijk niet achter- wege bleef, betreft : ,,Moge het blijk onzer liefde dat wij en uwe leerlingen u aanbieden u steeds herinneren, hoe groot een plaats gij hebt in ons hart. En waren de meesten uwer oud-leerlingen niet behoorend tot de weinig begiiterten (de predikanten hebben daarvoor geen bewijs te geven, een ieder weet het) zeker zou onze hulde grootscher zijn geweest. Neem het van ons aan als een blijk, hoe lief wij u hebben en hoe hoog wij u stellen’’.1) Daarop overhandigden de studenten D. J. van Katwijk, hoeDiweren C. J. Wiel €nga hem eenige zeldzame boek- werken. Bavinck had bij zijn beantwoording zijn stem nauwelijks in bedwang. Hartelijk dankte hij voor de liefde, welke in dit oogenblik zich zoo ondubbelzinnig openbaarde. En dan overschouwde hij de 25 jaren in deze orde : wat ik heb verloren, wat ik heb gewonnen, wat ik heb behouden. Wat ik heb verloren! Hierbij dacht hij aan hen, wier steun hij moest missen, doordat God hen wegnam. Met name memoreerde hij Wielenga. Maar verloren had hij ook idealen, sympathieén, vriendschap. Hij leed eronder, dat zoovelen, die vroeger hem na- stonden, zich nu van hem verwijderd hielden. Hij boekte dit als een verlies ,,dat niet meer goed te maken is,” *) Deze toespraak vindt men woordelijk in Hollandia, 18 Jan. 1908. 300 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. Wat ik heb gewonnen! Nieuwe betrekkingen waren aangeknoopt en hij had een omgeving gevonden, waarin hij zich thuis wist. Wat ik heb behouden! Dat was het geloof. Ontroering maakte zich van allen meester. Het scheen hemzelf een wonder, dat hij het geloof had behouden. Dit kan niet verbazen, wanneer men weet, dat het zelfs in dit tijdperk in zijn ziel nog zoo kon stormen. Dat hij zelfs nu nog som- wijlen door twijfel werd besprongen. Of had hij pas twee en een half jaar geleden het zijn vriend Dr. Snouck Hurgronje niet nogmaals beleden: ,,Mijnerzijds stem ik toe, dat de onderstelling, waarop mijn levensbeschouwing rust, n.J. de waarheid der H. S. een moeilijk probleem insluit. Ik kan er eigenlijk dit alleen van zeggen: naarmate ik langer en dieper ieef, bemerk ik, dat ik van het gezag der Schrift niet los kan komen, op dezelfde wijze ongeveer, als ik mij niet aan de autoriteit der denk- en der zedewet ontworstelen kan. Soms heb ik er weleens de neiging toe om er mede te breken, maar als ik mijzelf dan goed onderzoek, dan hangt dat saam met het booze in mijne menschelijke natuur, dan zit er altijd iets in, wat niet goed is en voor God niet kan bestaan. En omgekeerd, naarmate ik, laat ik het zoo maar zeggen, vromer gestemd ben en betere oogenblikken doorleef, voel ik mij tot aannemen van en onder- werping aan de Schrift volkomen bereid en geneigd en heb vrede voor mijn hart. Dat is vrij mystiek, maar alle wereld- en levensbe- schouwing wortelt naar mij toeschijnt in zulke zielservaring, die aan bewust denken en handelen voorafgaat. En daarbij komt, dat moeilijkheden en bezwaren bij elke geloofsovertuiging zich voordoen. Wie met de laatste zou willen wachten, totdat de eerste opgelost zijn, krijgt er nooit een en valt aan het scepticisme ten prooi. En nu is wederom mijn ervaring bij voortgezette studie deze, dat de Christelijke wereld- en levensbeschouwing im Groszen und Ganzen gedragen wordt door de gansche natuur en geschiedenis.”’ Waar hij dan innerlijk zoo door de diepte heen moest, stijgt zijn jubel te hooger: ik heb het geloof behouden! 14. Zijn tweede reis naar Amerika. Voor de Stone-lezingen in 1908 werd Bavinck uitgenoodigd. Daaruit groecide het plan tot een tweede rondreis door Amerika, ZIJN TWEEDE REIS NAAR AMERIKA, 301 In December 1907, toen vrouw en kind de Kerstvacantie in Vlaar- dingen doorbrachten, zegt hij in zijn ,,Dagboek” : wk bleef thuis om mijn lezingen voor Amerika te maken.” Ja, ’t was reeds langer in de pen. Reeds op den datum 1 November 1906 vond ik: ,,Miss Adah M. Corah uit...... Birmingham, komt voor drie maan- den bij ons logeeren.” Zij moest hem helpen bij de Engelsche verta- ling zijner lezingen. Als hij later zijn lezingen heeft gehouden, zal zijn vrouw, die ditmaal met hem de Oceaanreis ondernam, aan haar dochtertje Schrijven : ,, Juist heb ik een brief aan Miss Corah geéindigd. Zij zal zonder twijfel belangstellend zijn, hoe vader het met zijne Engelsche lezingen gemaakt heeft. Wat heeft ze dikwijls oplettend naar fouten zitten luisteren. Het is prettig voor haar, dat het zoo goed is gegaan.” Het echtpaar Bavinck vertrok 28 Augustus 1908 met de » Rotterdam.” Aan den benauwenden greep der zeeziekte ontkwam Bavinck ook ditmaal niet. Later knapte hij geheel op en leidde met een Engelschen en een Duitschen predikant de scheepsgods- dienstoefening. En op den laatsten dag van de zeereis, resumeert hij in zijn »»Dagboek”: ,,we hebben op deze zeereis van alles bij- gewoond, regen, wind, storm, prachtig weer, nevel, wolkensomber- heid, onweer, bruinvisschen, noorderlicht’’. Op 7 September zaten hij en mevrouw ,,moe en moedeloos” in hun hotelkamer te New-York, New-York maakte op Bavinck niet direct een aangenamen indruk. Wil men enkele impressies uit zijn ,,Dagboek”’? , Enorme drukte (hurry)...... geen rust om tot zichzelf te komen. Voor zieken, gebrekkigen geen plaats. Stad is berekend op sterke ze- nuwen. Overdreven, schreeuwende reclame. “t "Geraas.,...2...) is vermoeiend, zenuwverzwakkend.” Niettemin bewondert hij de ten top gevoerde activiteit, Eén zijner eerste bezigheden in New- York bestond in het zoeken naar een uitgever voor zijn Engelsche lezingen. ,,Dat gaat hier gtappig”’, zoo lees ik in een brief van me- vrouw Bavinck aan haar ouders, ,,want van een contract maken is geen sprake. Herman moet het geheel in vertrouwen overgeven of er iets zal overblijven en daar moeten de vrienden zich nog voor uitsloven om te corrigeeren,” Hij slaagde bij Longmans Green Company. ; Vandaar begaven zij zich naar den Niagara-waterval. Had Ba 302 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. vinck die in 1892 slechts vluchtig gezien, nu neemt hij er den tijd voor. Hij, wiens fort niet lag in schildering, ook niet van de natuur, put zich uit er in zijn ,,Dagboek” een beschrijving van te geven. Hij eindigt: ,,’t Is onbeschrijfelijk, er is geen woord voor ; men staat stil, geniet en aanbidt.” Hij bezag haar echter liever rustig van den oever, dan dat hij zich vlak in haar nabijheid waag- de. Afgedaald in de ,,Gate of the winds” zucht hij: ,,Wat zijn we be- gonnen !” Over Detroit gaat het nu naar Grand-Rapids. In zooverre vond hij dit middelpunt van Hollandsch-Amerikaansch leven veranderd, dat zijn vriend Dr. Vos er niet meer woonde. Hij vervulde daar en ook in de omstreken menige preek- en spreekbeurt. Nu per auto naar Holland! Onderweg ondervond hij het onvol- maakte van dit ideale vervoermiddel. Bandenpech noodzaakte tot uitstappen. ,,Vader stond er als een geleerde beschouwingen bij te houden en met groote waardeering moed in te spreken.”’ Al- dus mevrouw Bavinck aan haar dochtertje. Ook in Holland miste hij een vriend. Dr. Henry Dosker was inmiddels tot hoogleeraar te Louisville benoemd en daarheen vertrokken. Maar Bavinck en zijn vrouw genoten thans de gastvrijheid van Dr. Steffens, van wien mevrouw in een harer brieven getuigt : Herman vindt hem den eenigen wetenschappelijken man, waar hij tot dusver mede overeenstemt.” Holland werd verwisseld voor Chicago en omgeving. Daar ge- beurde het, dat toen Bavinck op een avond een lezing zou houden, men hem aan den ingang van de zaal een biljet toereikte. Hij meende, dat dit reeds een verslag van zijn rede was en spotte : ,mu behoef ik niet meer op te treden.” Doch het bleek niet anders dan een typisch-Amerikaansch soort van Bavinck-exploitatie te zijn. Het strooibiljet begint (ik geef het woordgetrouw weer): »Dr. Bavinck’s rede! Zal degelyk zijn. En waarom? Omdat ze doordrongen is van Colvinistesche beg-inselen. Doch, waarom hy zoo zuiver, helder net en prachtig van taal, die onvergelyke moeder taal, die wy van onze prille jangd, tot het graf, zullen blijven, in eere houden, Alleen hierom vrienden, Hy heeft met de grootste zorg op yn lichaam gepast, Een gezond lichaam geeft een heldere geest ; dat is als er verstands vermogen is. lemand, die altyd klaagt, ZIJN TWEEDE REIS NAAR AMERIKA. 303 omdat men kwaalachtig is zal altyd, in Bekrompen heid Jevonden worden.” En dan volget er een aanbeveling van. ....0s...°. de Calvyn bitters, die zoo een grooten afgang hebben by it volk, omdat het geneest.’”’ Toch ook een bewijs, welke faam Bavinck vooruitzweefde. Nu kwam Louisville aan de beurt. Natuurlijk nam_ het echtpaar Bavinck zijn intrek bij de familie Dosker. Over Dr. Dosker licht mevrouw haar dochtertje in: »Mijnheer is een grappige gezellige man, die nooit uitgeput is in geestigheden. Een heel ander type van professor als vader.” Daar maakte Bavinck juist den strijd voor de presidentsverkiezing mee. Met zijn vriend Dosker trok hij er op uit. Hij hoorde er Taft en Bryan, die beiden met reeds schorre kelen demagogische speeches hielden, Ook Washington stond op het reisprogram. Bavincks lid- maatschap van het Nederlandsche comité voor de Hudsonfeesten, welke het volgende jaar zouden worden gevierd, bood gereede aan- leiding een audientie bij den president aan te vragen. Het onder- houd duurde slechts vijf a tien minuten. Roosevelt maakte op hem niet den indruk van een buitengewone _persoonlijkheid. Hij leek hem meer een alledaagsch burgerheer. Vanzelf liep het gesprek over de komende feesten. Ook deelde de president hem zijn jachtplannen in Afrika mede en vergat niet te memoreeren, dat hij van Hollandsche afkomst was. Princeton vormde het eigenlijke doel van de reis. Daar moest hij zijn Stone-lezingen houden. In de woning van Dr. V os kon hij zich rustig de laatste voorbereiding gunnen, welke voor een groot deel bestond in het maken van coupures. In dat opzicht had hij in de weken, welke hij in Amerika doorbracht, reeds ervaring opgedaan. Mevrouw Bavinck had aan haar familie in Nederland haar verwondering te kennen gegeven over het Amerikaansche volk. Naar zij schreef was men ,,onvermoeid om preeken te hooren, doch voor wetenschappelijke lezingen is geen publiek te vinden. Al doet men nog z00 zijn best om eenvoudig en helder te zijn, van geleerd- heid of om wat moeite te doen iets in te denken zijn ze bang.’’ Spoe- dig evenwel was Bavinck achter het geheim. Hij kortte zijn lezingen sterk in, liet de geleerdste gedeelten achterwege en nu gingen zij erin als klokspijs. Ook op. zijn Stonelezingen paste hij 304 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. dit toe. Hij sprak er telkens maar een klein gedeelte van uit. En slinkt niet zelden het publiek bij deze lezingen tot weinige geinte- resseerden, Bavinck smaakte de voldoening zijn gehoor tot het laatst toe te behouden. 4) Na korter of langer vertoefd te hebben te Paterson, New-Bruns- wick, Boston en New-York, waar hij onder meer nog een verga- dering van de Hudson-Fulton-Celebration bijwoonde, werd met de Nieuw-Amsterdam de huisreis aanvaard. De zeereis, welke Bavinck ditmaal al bijster vervelend vond, kortte hij door het onder studie nemen van de Christian Science, waarmee hij in Amerika van nabij had kennis gemaakt. Tegelijk bood zij hem rust na vermoeienis. Hij had een drukke campagne achter den rug. Achttienmaal had hij gepreekt, soms drie keer op één Zondag en in de twintig lezingen, in ’t Engelsch zoowel als in ’t Hollandsch gehouden, ongerekend nog de vele toespraken, waarin de een of andere lezing kort werd verwerkt. Bavinck’s ,,Dagboek” bevat een groot getal aanteekeningen over Amerika, klaarblijkelijk bestemd om straks tot stof voor een lezing te dienen. In hoofdzaak zijn ze van kritischen aard. Daarin behoeft nog niet opgesloten te liggen, dat zijn kritiek zijn waar- deering overtrof. Uit praktische overwegingen kan hij vooral heb- ben genoteerd, wat hem minder aangenaam trof, bewust als hij zich was, dat de herinnering aan het aangename vanzelf zou op- rijzen. Niettemin is het ook niet wel voor tegenspraak vatbaar, dat de geest van Amerika en de geest van Bavinck in menig opzicht een tegenstelling vormden. Amerika het land met weinig traditie, Bavinck in wien de grondtrek van den Graafschapper, gehechtheid aan de traditie, ondanks zijn sterk inleven in den nieuwe- ren tijd, zich nooit verloochende. Amerika het land, dat zijn bewo- ners geen tijd tot wikken en wegen gunt, maar tot dadelijk hande- 1) Onder den titel ,,Wijsbegeerte der Openbaring”, werden de Stone- lezingen, vermeerderd met een viertal andere, door hem in Amerika ge- houden, in het Hollandsch uitgegeven bij J. H. Kok, Kampen, 1908. Zelf noemt Bavinck deze lezingen een breede uitwerking van de grondgedachten in zijn, Christelijke Wereldbeschouwing”’in 1904 uitgesproken. Tochzijn ze nog wel iets meer dan dat. Bij de uiteenzetting van Bavincks wijsgeerige inzichten hopen we dit boek nader te ontleden. ZIJN TWEEDE REIS NAAR AMERIKA, 305 len roept, Bavinck voor wien rustige reflectie een levensbe- hoefte was geworden. Amerika het land, waar de conventie nog geen sporen in het volksleven trok, Bavinck de man van den cor- recten vorm. Amerika in jeugdkracht strevend naar steeds sterker bewogenheid, Bavinck immer zichzelf dwingend tot meerder bezonkenheid. | Wat hem in den Amerikaanschen geest het eerst opviel, was de vrees om voor narrow-minded, bekrompen te worden gehouden. Hij vindt daarom het volk oppervlakkig. ,,f am no pessimist”. No discussion.” ,,Don’t answer.” Dit zijn termen, welke in den mond bestorven liggen. Angstvallig vermijdt men alles, wat den vrede verstoort. Hij ontdekt daarin zekere »Keltische lichtzinnig- heid.”” Men slaat er spoedig tot enthousiasme over. ,,’t Volk is er nog een kind.” Vandaar de naieve vragen, welke men den vreem- deling stelt, als: heeft men bij u ook auto’s ? Hij klaagt, dat kin- derlijke uitroepen als: Kijk eens hier, kijk daar eens, zaagt ge zoo iets ooit in Europa, hem zeer vermoeien. ,,De gastvrijheid van de Amerikanen’, zoo oordeelt hij, ,,bestaat vooral daarin, dat zij u iets willen laten zien van de grootte van hun land, werk, huis enz.”’ Zuinigheid is een onbekende deugd. ,,De tijd om een spijker op te rapen is meer waard dan de spijker en men laat hem liggen. Geld is alleen wat waard als men het uitgeeft ; niet, als men het. stil in de kast laat liggen.”’ Alleen aan diners geven zij het niet uit. »Amerikanen kunnen gemakkelijk diners geven; ze kosten weinig, geen wijn of drank, geen buitengewone gerechten, maar altijd soep, kippenvleesch, pie, ijs en koffie.” In heel het Amerikaansche leven speelt zelfinteresse de hoofdrol. Hiertegenover noemt Bavinck als goede eigenschap : ,,Een goede gewoonte is, dat men geen kwaad spreekt van elkaar. Men houdt elkaars eer op.’ Men vindt iemand, trots verschil van meening, een nice man.” Aangenaam moest het Bavinck aandoen, als hij zag, hoe men prijs stelt op een welverzorgd voorkomen. ,,De kleeding is chique, fijn, onberisp elijk ; er wordt zorg aan besteed, ’t lichaam wordt hoog gewaardeerd.”’ ,,Boeren zijn hier als heeren gekleed.”’ En hij legt verband tusschen uiterlijk en innerlijk. De vorm van den schoen verraadt hem ,,de Amerikaansche energie en hurry (haast); rus- tend op den grooten toon, duwen zij zich vooruit.” Overigens is 20 306 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. hij over de manieren der menschen niet best te spreken. ,,De ma- nagers van de hotels zijn kortaf, weinig voorkomend. De conduc- teurs van de tram zijn onhebbelijk, onbeschoft. De politieagenten zijn meestal beter, maar niet allen.” Informeert hij op reis, dan vraagt men kortaf: wat? of knikt met het hoofd. En hij trekt de con- clusie: ,,er is groote mate van ruwheid in de democratie.”” Het be- valt hem niet wanneer een predikant Dr. Dosker en hem aan het ontbijt een bezoek komt brengen met een sigaar in den mond. En nog minder, dat, wanneer hij op een predikantenvergadering het woord krijgt en een rede wil houden van tien minuten, de pre- sident hem niet laat uitspreken. Bepaald ergert hij zich aan het gedrag der kinderen. Gedurig keert de vermelding daarvan in zijn ,,Dagboek” weer. Hij constateert gebrek aan tucht en eerbied bij hen. ,,Ze gedragen zich vreemd, komen en gaan zonder te groeten.” ,,De kinderen zijn ruw, onge- manierd, b.v. jonge man wordt niet voorgesteld, loopt zonder groeten de deur uit. Meisje groet niet, lacht ander uit, werpt in gezelschap ’t eene been over ’t andere, hangt voorover enz., zeer vrij, onafhankelijk, maar ruw onbeschaafd, onverschillig.” Met de beschaafde vrouw heeft hij medelijden. Zij moet, waar ij de hulp van de dienstbode gewoonlijk derft, veel harder werken dan haar Nederlandsche zuster. ’s Morgens heeft zij het druk, ’s middags moet zij lady zijn, ook de kinderen helpen haar niet. De predikantsvrouwen noemt hij kortweg slavinnen. En wat de positie van de vrouw aangaat: ,,De vrouw in Amerika is meer zelf- standig dan in Europa. Heeft de heele house-keeping tot haar domein ; man leeft voor business en money. Vrouw bestuurt huis- houding, siert huis, kleedt zich goed, heeft smaak, maar is niet zuinig, economic, vooral ook niet in de keuken. Er gaat veel verloren. Drie huishoudens in Europa konden er goed van leven. Er is ver- deeling van arbeid tusschen man en vrouw en toch overleg.” De gerieflijke inrichting der huizen wordt door hem geroemd. Het land zelf vindt hij over het geheel niet mooi. De prachtige brokken natuur, waarop hij op zijn reizen het uitzicht heeft, schijnen niet op te wegen tegen de onvruchtbare streken, die hij doortrekt. Hierbij moet rekening gehouden worden met een opmerking, welke mevrouw Bavinck van uit het schoon gelegen Princeton maakt: ZIJN TWEEDE REIS NAAR AMERIKA. 307 »Z00 U weet, voelt Herman niet veel voor een mooie natuur, hij houdt meer van steden’”. Zijn algemeenen indruk geeft hijzelf in deze woorden weer: ,,’t Land is niet af; ’t is alles nog in wording, ontwikkeling. ’t Ziet er alles nog onverzorgd uit. Men stelt ’t land, ’t hout enz. niet op waarde. Hoogste cultuur, bijv. de winkelstraat in Grand-Rapids en woeste toestand nog viak bij elkaar. Geen Overgang, tusschentoestand.’” Het geestelijk en kerkelijk leven staat volgens zijn bevinden niet op hoog peil. De kerk is verbussinessed, verzakelijkt. ,,Ontdekkende”’ preeken hoort men er bijna niet. Totale onverschilligheid voor de leer heerscht schier allerwege. De zondagsschool heeft de catechisatie zoo goed als verdrongen. Vaudevilles (zangkluchten) worden in de kerk gebracht om volk te trekken. Op de revivals (opwekkings- samenkomsten) beluistert men een opgeschroefden toon. Er wordt weinig gesproken over zonde en schuld, maar enkel over Gods liefde. Op een predikantenconferentie verkondigde een predikant de enormiteit, dat het wezen van het christendom ligt in het atheisme. In de groote steden zijn de kerken klassekerken geworden. Ver- schillende omstandigheden werken daartoe mee. De kerken der rijken liggen in de mooie wijken, en zijn gewoonlijk slechts per auto of tram te bereiken. De minder gegoeden kunnen dit niet betalen of blijven in de buitenwijken. Ook maakt men bij den kerkgang veel werk van de kleeding. De armeren kunnen aan dien wedijver niet meedoen. Ook bij de begrafenissen gaat dit door. De doode wordt rijk gekleed, in zijde, met ringen en diamanten ; de rijtuigen zijn statieus, de mooie kist zinkt weg in het door groen bedekte, onzicht- bare graf. Men ziet den dood niet. Hoewel hij het niet uitdrukkelijk opteekent, maakt Bavinck in zijn oordeel over het kerkelijk leven natuurlijk een uitzondering voor de Christelijke Gereformeerde Kerk en de Dutch Reformed Church. Van deze zegt hij alleen: » Jammer, dat Ref. en Chr. Ref. Ch. van elkaar spreken als de groote kerk en afgescheiden kerk.” Langer houdt hij stil bij de Presbyteri- aansche kerken. Zij zijn zeer groot en tellen 10.000 predikanten. ,,Men kan ze niet (als in Nederland door Heraut en Bazuin) bereiken, zei Dr. Warfield en dus niet leiden, beheerschen. Dan zou men een paus moeten hebben.” Jaarlijks wordt een Algemeene Vergadering gehouden van 500 leden, waar men niets mee doen kan. De trakte- 308 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. menten zijn zeer laag. De Doop wordt in Amerika weinig geacht en wordt meestal beschouwd als een opdragen en een toewijden van het kind aan God ; hij wordt dikwijls laat bediend. Het Avond- maal wordt hooger gesteld, maar toch meest opgevat als gedachtenis- maaltijd in den zin van Zwingli. De Tucht wordt in de Presbyteri- aansche kerken niet meer geoefend. No trouble, geen verkettering, is de leus. De classicale examens hebben er weinig te beteekenen. Het doet er niet toe, waar men heeft gestudeerd. Er wordt niet onderzocht wat iemand weet. Het examen is geheel op de praktijk gericht : of iemand praten kan, liefde tot het volk heeft. In weerwil van de slappe preeken blijft er vrij veel evangelie door de hymns, de gezangen, welke zeer orthodox zijn. Ook in het zendingswerk wordt de kern van het evangelie nog gehandhaafd. De Vrijmetselarij is in de Presbyteriaansche kerken en zelfs in de Dutch Reformed doorgedrongen. Meer dan de helft van de predikanten der Ref. Church in het Oosten is lid van de loge. Velen bezoeken echter nooit de vergaderingen. Het is hun slechts te doen om begrafeniskosten te ontvangen. Dien droeven geestelijken en kerkelijken toestand wijt Bavinck voor een voornaam deel aan de alleenheerschappij der public school, der openbare school. Daardoor wordt het volk ontbijbeld. De Staat beschouwt de bijzondere school als een private liefhebberij, die ieder uit eigen zak moet betalen. Alleen de Joden stichten soms zulk een private-school. En om nog iets van het verdere onderwijs te memo- reeren: aparte gymnasia en hoogere burgerscholen kent men niet. Coéducatie bestaat meer in naam dan in werkelijkheid. ,,De semi- naries voldoen niet, vele hebben weinig studenten (Holland, Louis- ville), de groote slokken de kleine op, quantiteit beheerscht qualiteit.” Alleen het Union Seminary bloeit, ,,wijl het vrij is van alle kerken, boven de partijen staat, studenten van allerlei denominaties trekt (pfesb., episc. enz.).’’) Van de Amerikaansche politick weet Bavinck weinig goeds te vertellen. Naar buiten heeft het imperialisme er zijn stempel op gezet en naar binnen is zij door en door corrupt. Van beginselen ') Hieraan zij nog toegevoegd, dat Bavinck van het onderwijs in Amerika een speciale studie maakte. Onder zijn papieren is een cahier, geheel daaraan gewijd. ZIJN TWEEDE REIS NAAR AMERIKA. 309 is er bij de partijen geen sprake. ,,Niet gezag heerscht, maar Koning Demos, Heer Omnes of liever een handig demagoog.” Het Boss- systeem werkt verderfelijk. Met de grondwet wordt geknoeid. ledere staat heeft zijn eigen kieswet, waarin dikwijls de constitutie wordt ontdoken. »De_ Amerikaansche vrijheid is een phrase: er is vaccinedwang (in Chicago, véér toelating tot school en elke 2 jaar). Er is een public-scheol-systeem, dat opgelegd wordt. Er is een machtige publieke opinie. Er is verplichting om sidewalks aan te leggen, om sneeuw op te ruimen enz. Welke waarde hij aan die publieke opinie hecht, blijkt wel hieruit, dat hij het Amerikaanscite volk in staat acht om evenzeer met een keizer te dwepen als met een republick. Ook geeft hij sterk relief aan de omkoopbaarheid der rechterlijke macht. Het kenmerkende van het Amerikaansche maatschappelijk leven ziet hij in het help-your-self-systeem. Hij somt daarvan vele nadeelen op. Het leidt tot een zelfinteresse, dat egoisme en materialisme in de hand werkt. Het socialisme groeit. Al ’t intieme leven gaat weg. »De band tusschen werkgevers en werknemers is zeer los. Genen laten dezen gaan, als zij willen, ook op ouden leeftijd, zonder eenig. pensioen en dezen vertrekken als ze willen zonder voorafgaande opzegging. De werktijd is er kort, maar intenser. Men werkt er harder en beter. De loonen zijn er veel hooger.”’ Veel aandacht schonk hij ook aan de negerkwestie. ,,Rassenhaat is zeer sterk. Blanke mag niet met negerin trouwen, wel ze nemen als bijzit. Beecher Stowe’s Negerhut zeer eenzijdig. De slaven vochten voor hun heeren. Negers hebben aparte kerk, school, universiteit, car in den trein, woonplaats. Drie wegen om negerkwestie op te lossen : repatriatie naar Afrika (onmogelijk ; de negers zijn 8 mill. in Am.), exterminatie (uitroeiing in oorlog), assimilatie (getal mulatten neemt toe).” ,,Negers zijn zeer gevoelvol, pathetisch, hebben warm hart, maar hebben gebrek aan wilskracht, worden gemakkelijk verleid, zijn zinnelijk.”” Ook de anecdotes omtrent negers ontbreken in zijn aanteekeningen niet. ,Een zuidelijke zei: negers zijn geen menschen. Kanaan ging naar Lod en nam zich daar een vrouw. Die vrouw was een aap.” ,,Een neger in gesprek met blanke beweerde, dat Petrus, de apostel, tot de coloured people (het gekleurde ras) behoorde. Maar blanke antwoordde: dat kan 310 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. niet, want dan had de haan zeker geen tijd gehad om tweemaal te kraaien (Neger staat bekend als kippendief, zou haar gepakt hebben en gedood na ’t eerste gekraai).” De schildering van Amerika in zijn ,,Dagboek” gegeven, mag dus vrij somber heeten. Volledigheidshalve mogen we echter niet vergeten, dat hij telkens den enormen geestelijken en zedelijken arbeid, welke er in Chicago en andere steden wordt verricht, ten hoogste prijst. Werd vroeger reeds het vermoeden geopperd, dat hij zijn waardeering van het vele goede in de nieuwe wereld niet aan het papier behoefde toe te vertrouwen, maar vanzelf in her- innering hield, er dient nog aan toegevoegd, dat de vriendschaps- banden met vele Gereformeerden in de Vereenigde Staten werden verstevigd en nieuwe werden aangeknoopt, getuige de talrijke bezoeken, die hij blijkens zijn ,,Dagboek” na zijn tweede reis van Amerikanen ontving. Niet om Amerika, maar om Bavinck beter te leeren kennen, gaven wij de indrukken door hem op schrift gebracht weer. Vooral dat aanvoelen van den Amerikaanschen geest als gedreven door de vrees narrow-minded te worden, geeft op hem, den ruimhartige en ruimdenkende, een eigenaardigen kijk. 15. Op breeder terrein. De thuiskomst was niet prettig. Nauw bevond hij zich in Vlaar- dingen, of Bavinck ontving een telegram uit Amsterdam, dat zijn collega Biesterveld ernstig ongesteld was. Reeds lang werd deze levenslustige man door een ongeneeslijke kwaal onder- mijnd. Maar tijdens Bavincks verblijf in Amerika, was Biester- velds ziekte plotseling verergerd. Bavinck trof hem dan ook zeer verzwakt aan. De lijder ,,hijgde’ op bed. Zoo Bavinck in zijn ,,Dagboek’’. Toch scheen er nog hoop te bestaan. Dienzelfden dag keerde Bavinck naar zijn familie in Vlaardingen terug. Doch twee dagen later werd hem telegrafisch bericht dat de genees- heeren den zieke hadden opgegeven. Hij spoedde zich weer naar Amsterdam. Maar te laat! Biesterveld was een uur tevoren reeds overleden. Dat was voor Bavinck een slag. Beiden haddenin een kritieke periode huns levens elkander trouw bijgestaan. Sinds waren zij OP BREEDER TERREIN. 311 onafscheidelijk van elkander en hun naam werd in één adem ge- noemd. Aan prof. Snouck Hurgronje schreef Bavinck: »»Wij hebben eene aangename en interessante reis gemaakt, veel gezien en veel genoten, en met een schat van nieuwe indrukken keerden wij naar het vaderland terug. Over onze vreugde werd echter eene donkere schaduw geworpen door de ziekte en het over- lijden van onzen vriend Biesterveld. Daags voor ons vertrek uit New-York hoorden wij van den ernst zijner ziekte ; Zaterdag 12 Dec. bezocht ik hem nog even en sprak enkele woorden met hem, niet denkende, dat het zoo spoedig gedaan zou zijn. Maar ’s Maandags 14 Dec. overleed hij reeds in den ouderdom van ruim 45 jaren. Dat drong heel onze reis op den achtergrond., Maar de plichten van het leven riepen ons spoedig weer tot den arbeid.” Nu volgde het eene sterfgeval na het andere en stempelde 1909 tot een rouwjaar. Eerst stond Bavinck aan het graf van zijn schoonmoeder, daarna van mevrouw Biesterveld, een half jaar later aan dat van Ds, Gispen en in de laatste maand van het jaar aan dat van zijn vader, die den leeftijd van 83 jaar bereikte. Vader Bavinck werd te Kampen begraven. Bavinck sprak in de Burgwalkerk. ,,’t Was droevige en aangename dag. Belangstelling was treffend.” Dit meldt het »,Dagboek.”’ En als in Juli van het volgende jaar een gedenksteen op het graf wordt gelegd, houdt hij, in het begin nerveus, een ontroerende toespraak over den nieuwen naam in de hemelen. Intusschen had Bavinck na zijn terugkomst uit Amerika _ zich met waren hartstocht in den stroom van het praktische leven geworpen. Wanneer men hem met behulp van zijn ,,Dagboek” van stap tot stap volgt, vraagt men zich af, hoe het mogelijk was, dat bij zulk een bezet leven de geleerde niet in hem onderging, Hij preekte weinig meer, maar des te spoediger liet hij zich voor lezingen en referaten vinden. Meermalen_ hield hij er vier in één week. Soms twee op één dag. In 1909 had hij nog zijn vaste onder- werpen: Amerika, Johannes Calvijn,!) de Afscheiding,?) later ") Deze verscheen in druk: Johannes Calvijn. Een lezing ter gelegenheid van den 400sten gedenkdag zijner geboorte, 10 Juli 1509—19009. J. H. Kok, Kampen 1909. 2) In dit jaar viel de 75-jarige herdenking der Aischeiding, 312 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. werden die nog aangevuld door: het ware leven, het Christendom in de 20ste eeuw, de ziel en het zieleleven, de vrouw in de maat- schappij, de jongere generatie, welke geannonceerd werd onder varieerende titels, maar allengs sprak hij voor vereenigingen van zulk een verschillenden aard, dat passe-partout-lezingen niet dienen konden en hij zich de moeite van afzonderlijke voorbereiding dikwijls moest getroosten. Hij trad op op algemeene en provinciale Bonds- dagen der Jongelingsvereenigingen, en in het laatst ook der Meisjes- vereenigingen, op Onderwijzerscongressen, op Paedagogische cursus- dagen, op Congressen voor Intellectueelen, in vergaderingen der Nederlandsche Christen-Studentenvereeniging, voor plaatselijke Jongelingsvereenigingen, Meisjesvereenigingen, Christelijke Jonge- mannen-vereenigingen, Lezingen-comité’s, Kiesvereenigingen, Pa- trimonium, Middernachtzending, Evangelisatie, Zending, Militairen. En hiermede is de lijst nog niet compleet. Vooral als feestredenaar was hij gezocht. Met een weinig overdrijving kan men zeggen, dat elke jubileerende vereeniging in Gereformeerden kring, die zichzelf respecteerde of voelde, begon met Bavinck als spreker uit te noodigen. En hij bepaalde zich bij zijn spreekbeurten niet tot ge-— makkelijk bereikbare, maar strekte zijn tournée ook uit tot de meest afgelegen plaatsen, welke soms heen en weer anderhalf a twee dagen reizens van hem vorderden. Afzonderlijk zij hier van enkele redevoeringen melding gemaakt. Vooreerst zijn rede te Londen den 7den Mei 1909, na afloop van de Synode der Presbyteriaansche Kerk gehouden over: the chief ideas of Calvins Institutio of the Christian Religion (de hoofd- gedachten van Calvijns Institutie), waarin hij met geestdrift het Calvinisme verdedigde. Vervolgens zijn lezingen, waarin hij zijn Oranjeliefde aan het woord deed komen over: de 121/, jarige re- geering van Koningin Wilhelmina. Hebben deze wellicht de aandacht getrokken van de Koningin ? Als hij kort daarop 7 Juni 1911 met prof. Anema _ bij haar jaarlijksch bezoek aan Amsterdam ter audientie gaat, betuigt Hare Majesteit—ikontleen dit woordelijk aan het ,,Dagboek’”’ —, dat zij ,,blij was ons even te zien en sprak even tot mij over ’t nog al eens spreken hier en daar”. Op het eeuw- feest van het Nederlandsch Bijbelgenootschap viel hem de eer te beurt op den feestavond in het Concertgebouw, 16 Juni 1914, als OP BREEDER TERREIN. 313 een van Nederlands gevierdste redenaars de rij van sprekers, on- der wie mannen van naam uit het buitenland, te sluiten. Hij kwam na den vermaarden predikant Frank Thomas uit Genéve. Doch welk een tegenstelling tusschen beiden! Het was of de drukke welsprekendheid van den Zwitser op Bavinck re- actionair werkte. Hoewel van voortreffelijken inhoud, ontbrak aan zijn toespraak alle vuur, zacht was zijn stem, stijf zijn voordracht. Bavinck had de stemming niet. Evenwel schaadde dit zijn roem van redenaar niet. Zelfs begeerde men onder niet- geestverwanten zijn voordrachten. Hij meende dan niet te mogen weigeren. Van Gereformeerde zijde is hem dit echter menigmaal euvel geduid. Hoezeer hij den praktischen kant opging bewijst niet minder de geweldige uitbreiding, welke het veld van zijn bemoeiingen onderging. 