Robinson Crusoe in Nederland. Een bijdrage tot de geschiedenis van den roman in de XVIIIe eeuw
Staverman, Werner Hendrik, b. 1881 | Defoe, Daniel, 1661?-1731
THE LIBRARY OF THE UNIVERSITY OF CALIFORNIA LOS ANGELES ROBINSON CRUSOE IN NEDERLAND. EN BIUDRAGE TOT DE GESCHIEDENIS VAN DEN ROMAN IN DE XVIIIe EEUW. ROBINSON CRUSOE IN NEDERLAND. EN BIUDRAGE TOT DE GESCHIEDENIS VAN DEN ROMAN IN DE XVIIIe EEUW. ACADEMISCH PROEFSCHRIFT TER VERKRUGING VAN DEN GRAAD VAN DOCTOR IN DE NEDERLANDSCHE LETTERKUNDE AAN DE RIJKS-UNIVERSITEIT TE GRONINGEN, OP GEZAG VAN DEN RECTOR MAGNIFICUS Mr. P. PET, HOOGLEERAAR IN DE FACULTEIT DER RECHTSGELEERD-HEID, TEGEN DE BEDENKINGEN VAN DE FACULTEIT IN HET OPENBAAR TE VERDEDIGEN OF ZATERDAG 15 JUNI 1907, DES NAMID DAGS TE 3 UUR DOOR WERNER HENDRIK STAVERMAN, GEBOREN TE TWELLO. M. DE WAAL. — 1907. — GRONINGEN. AAN MUX OUDEKS. 6S8952 Mijn akademische loopbaan mag ik niet eindigen, zonder een ivoord van dank te richten tot mijn Hooggeachten Promotor, Professor Van Helten, iviens lessen ik soovele jaren lieh mogen volgen, en die zich de niet geringe moeite heeft getroost, mijn in het sclirijven van een disser- tatie zoo ongeoefende hand te leiden. De Professoren Symons, Ivern, Heymans, Huizinga en de Heer Pol, en de Professoren Bussemaker en Speyer, tvier colleges ik voor him vertrek naar elders heb gevolgd, mogen zich over- tuigd hoiide7i, dat ik him lessen en raadgevingen steeds ten hoogste zal hlijven loaardeeren Professor Van Hamel mijn erkentelijkheid te betuigen, is mii niet meer vergimd. Aan Dr. Kronenberg te Deventer, die een ivakend oog Jieeft laten gaan over mijn proefschrift; aan Dr. Ullrich te Brandenburg a. H., die den hem onbekenden buitenlander weltoillend ontvangen en gaarne hem inlichtingen gegeven heft; aan de besturen en beambten der bibliotheken in Groeningen, den Haag, Leiden en Amsterdam, en vooral aan Dr. Van Slee, Bibliothekaris van de Athenaeum-bibliothekte Deventer; en verder aan alien, die mij op eenige wijze him hidp hebben verleend, breng ik hier mijn welgemeenden dank. Het meeste recht op mijn dankbaarheid echter hebt gtj, mijn Ouders; daarom is het aan U, dat ik dit proefschrift opdraag, al is het een geringe vergelding voor wat ik U verschuldigd ben. INLEIDING. Onder de werken, die zich in de wereldliteratuur een plaats veroverd hebben, behoort zeer zeker niet het laatst genoemd te worden de Robinson Crusoe van Daniel Defoe. In 1719 verschenen, het in korten tijd een triomföcht door vele landen, niet alleen in maar ook buiten Europa. Wie zich van den oravang van dit succes wil overtuigen, hij sla een blik in de met zooveel zorg en vijt verzamelde bibhografie van Dr. Ullrich: Robinson und Robinsonaden. Het boek werd niet slechts herhaal-delijk herdrukt en vertaaid, maar riep tevens — een zeker teeken van een meer dan gewonen opgang — iegio van navolgingen in 't leven. Het zou daarom moeten verwonnderen, zoo niet ook in ons land door navolgingen hulde was gebracht aan het genie van Defoe. En wat we a priori reeds met vertrouwen mogen aannemen, wordt bevestigd door Dr. Ullrich, die ook verschillende nederlandsche Robinsonades noemt. In de bestände geschiedwärken over onze letterkunde (die trouvärts over 't geheel den achtendenen würdigen roman voor Wolff en Deken vrij stiefmoederlijk behandeln) is evenwel geen plaats inge- 1) Robinson und Robinsonaden. Bibliographie, Geschichte, Kritik. Ein Beitrag zur vergleichenden Litteraturgeschichte, im besonderen zur Geschichte des Romans lotd sur Geschichte der Jugendlitteratur. Von Dr. Hermann Ullrich. Teil I. Bibliographic. (Weimar 189S) (verschenen in de Litferarhisiorische Forschungen II. Heft). Aanvollungon hierop zullen verschijnen in den loopenden jaargang van de Zeitschrift für Biicherfreunde. 2 ruimd aan dit genre van literatur. Wei lieeft Ten Brink in zijn Romans in Proza een afzonderlijk boobdik gewijd an „Daniel Defoe en zijn gevolg 2) "Maar wegens zijn oppervlakkiglieid en onbetrouwbaarheid kan dit kapittel niet als gezaghebend gelden i). Niet veel rijker is de oogst, samen te lezen uit verschillende (tijdschrift)artikel. Hoofdzakelijk bibliografie bevattende, bewijzen deze alleen, dat de Robinsonades niet geheel vergeten zijn ; maar voor een betere kennis er van zijn ze zonder waarde. De schrijver van dit proefschrift meent, dat uit liet bovenstaande het recht van bestaan zijner studie voldoende blijkt. Is een onderzoek naar de duitsche Robin- sonades noodig gebleken, en heeft dit, getnige de schoone 1) Romans in Proza door Prof. Dr. Jan ten Brink (Leiden 1899) p. 413 — 448. Voor een deel schrijft hij Taine na; vgl. p. 426 — 428 met diens Histoire de la Literature Anglaise IV 91 — 98. Verder geeft hij niets dan een resume uit Ullrichs bibliografie, en dat niet nicht vluchtig en niet altijd juist; want de door hem als let nieuws bijgebrachte Wakherscke Robinson is 1)ij Ullrich w61 te vinden, en de Gevallen van den Oude en Jongen Robinson bestaan niet uit een, maar uit twee deelen, zooals Ullrich duidelijk aangeeft. Däarenboven strekt zich Ten Brinks werk uit over de geheele Robinson-literatur, on behandelt dus de nederlandsche Robinsonades slechts terloops. Hij besteedt er niet meer dan 3 bladzijdon aan, geeft 3 lange titels, ein inhoudsopgave, „teneinde te staven hoe weinig loonend do studie van dergelijke navolgingen is", en vindt „vt'rdere analyse van dergelijke hoogst middelmatige geschriften geheel overliodig". 2) Navorscher VI 369; XII 176, 242; XVII 326; XXII 13, 58; XXX 515; XXXII 36; XXXV K. — Dr. G. D. J. Schotel: Vaderlandsche Volksbauen (1874) II 158 — 160. — De Librije, Curlosa Rariora (Eotterdam, A. Ecltjes); aldaar Oct. 1887 p. 5. — Nederlandsche Letterkunde. Populaire Prozaschryrers der XVIIe en XVIIIe een Statuels; catalogus van Fred. Muller & Cie. 1893; aldaar p. 26. — Onder denzelfden titel een catalogus van R. W. P. de Vries 1907; aldaar p. 39. — Ten Brink schreef een tweetal artikeltjes over De Haagsehe Robinson; het eerste in zijn Verspreide Letterkundige Opstellen van het Jaar 1888. Tweede Bundel (den Haag 1889); aldaar p. 9 — 20; het ander in Elsevier's Oetllnslrecrd Maandsch rift Juli 1893 p. 105 — 108, naar aanleiding van een artikel van Dr. Ullrich in Zcitschrif't fiir vergleichende Literaturgeschichte N. F. VI 259 vlgg.; Ullrich antwoordde in hetzelfde tijdschrift N. F. VII 230. — Ein-delijk A. C. Kruseman: Aanteekeningen betreffende den Boekhandel van Noord-Nederland in de 17e en 18e eeuw (Amsterdam 1893); aldaar p. 170 — 171. resultaten, in de dissertatie van Kippenberg vervat, vruchten opgeleverd, dan is bet niet minder gewöhnlich, dat er ook een poging worde in 't weik gesteld om na te gaan, welke invloed door den Robinson Crusoe op onze literatuur is uitgeoefend. Het getal der vertaalde en oorspronkebjke nederlandsche Robinsonades is vrij groot; verschillende er van hebben zelfs herdrukken beleefd; een bewijs, dat zulke verhalen ook hier aandachtige lezers hebben gevonden. De uit- komsten van ons onderzoek kunnen dus tevens dienen om een denkbeeid te geven van den letterkundigen smaak in het Nederland der ISde eeuw. Die resultaten mogen niet zeer verbHjdend zijn, het moge blijken, dat men zich, voor zoover men Hollandsch las en zich niet uitsluitend tot het Fransch beperkte, met weinig tevreden stelde, dit mag geen reden zijn, het onderzoek vruchteloos te noemen. De Robinsonades vormen voorts den band tusschen Hein- sius' Vermakelyhe Avanturier en de Historie van Sara Burger- hart, of althans een deel van dien band, en verdienen dus eveneens als zoodanig onze aandacht. Tevens zal een antwoord worden gegeven op de vraag, of wij ook in dit opzicht afhankelijk zijn geweest van het buitenland. De indeeling dezer studie is als volgt. Vooraf gaat een bespreking van den Bobinson Crusoe, van zijn succes en de oorzaak er van. Daarna wordt er op gewezen, dat het motief van Defoe, het leven van een eenzamen schipbreukeling op een onbewoond eiland, op zich zelf niet iets nieuws of buitengemeens mag heeten, aangezien zoo voor als na hem historische en fictieve reisbeschrijvingen zulk een onderwerp bevatten. Hierbij sluit zich dan aan : primo een overzicht van de in onze landstaal overgebrachte en de oorspronkelijke nederlandsche Robinsonades; secundo 1) Robinson in Deutschland bis zur Insel Felsenburg. {1731 — i3). Ein Beitrag zur Litteraturgeschichte cles 18. Jahrhunderts. (Hannover 1892). een beschouwing dezer romanliteratuur in haar geheel. Als bijlage wordt aaii die letterkundige navorschingen een bibliografie toegevoegd. Alvorens met ons underzook te beginnen intüsschen een enkel woord ter vaststelling van hetgeen wij onder den terra „Robinsonade" zu längere. Zooals uit de volgende bladzijden zal blijken, beschouwde de acht- tiende eenw Robinson als een avonturier. Vandaar dat een groot deel der onder inspiratie van Defoe's scheping ontstane verdichtingen niets anders zijn dan avonturiers- romans, die van de uit Spanje herkomstige romans del gusto picaro zijn längere verdichten, dat ze niet satiriek zijn en hun „Robinson" niet op de spot- tend-cynische wijze van den picaro zijn lotgevallen vertelt. Overigens is hun held een een echte avonturier, een zwerver, die evenals de hoofdpersoon in bovenbedoelde schelmen- romans tal van avonturen beleeft, om tenslotte tot rust en welvaart. Te komen. Door deze overenkomst tusschen "Robinson" en "avonturier" geleid, heben Graesse, Hettner en Kippenberg gemeend,  noemt (t. a. p. 42, 43) verschwindenden „Eobinsone", en vervolgt dan: „dazu kommen etwa 20 Avanturiers — das Wort bedeutet dasselbe, wie Robinson, nur tritt das insularische Motiv nie hervor... Man muss sich naturlich darauf beschriinken, aus der grossen Schar das zu betrachten, was nach. Titel (Robinson oder Avanturier), Vorrede oder Inhalt in einem ersichtlichen Zusammenhange mit dem Urbilde steht. 2) t. a. p. Vorrede p. XIV. Hem behoore in het kader der Robinsonades thuis „alle... Werke, die das Hauptmotiv des Robinson, insularische Abgeschlossenheit von der menschlichen Gesellschaft, zum Mittelpunkt der Erzahlung machen oder doch episodisch verwerten, mogen sie sich als Robinson oder Robinsonade bezeichnen oder nichit." Hij voegt hieran echter een beperking toe, in zoover hij als „Pseiidorobinsonaden" in een afzonderlijke rubriek opneemt „alle Werke, die sich als Robinson oder Robinsonade geben, aber jenem Kriterium nicht Stich halten." Dit laatste lijkt mi] niet doelmatig; zuivere Robinsonades en avonturiersroinans gaan zoo geleidelijk in Elkander over, dat een grenstijn altijd eenigszins willekeurig moet getrokken worden. Met het eerste deel van Uilrichs definitie daarentegen ben ik het volkomen eens, zoodat ik, met terzijdestelling van zijn beperking, als Robinsonades laat gelden alle tverjekten, die of den naam Robinson dragen, of het hoofdmotief van den Robinson Crusoe, bet leven van een of meer schipbreiikelingen op een onbewoond eiland, meer of minder uitgebreid behandel. HOOFDSTUK I. ROBINSON CRUSOE. Den 25en April 1719 verscheen aan de overzijde van 't Kanaal een romantische vertelling, eenigszins breed- sprakig aangekondigd met de woorden: The Life and Strange Surprizing Adventures of Robinson Crusoe, of York, Mariner: Who lived Eight and Twenty Years, all alone in an uninhabited Island on the Coast of America, near the Mouth of the Great River of Oroonoque; Having been cast on Shore by Shipwrech, wherein all the Men perished but himself. With an Account of the Voyage of Robinson Crusoe, Written by Himself. London: Printed for W. Taylor at the Ship in Pater-Noster-Row. MDCCXIX. Nog voor het einde van het jaar waren 4 herdrukken van het boek noodig. Een vervolg er op, 20 Aug. 1719 in "t Hcht gezonden en even gretig door het lezend publiek in Albion ontvan-gen, droeg een niet minder langen titel: The Further Adventures of Robinson Crusoe: Being the Second and Last Part of his Life, and of the Strange Surprizing Accounts of his Travels Round three Parts of the Globe. Written by Himself. To which is added a Map of the World, in which is delineated the Voyages of Robinson Crusoe. London: Printed for W. Taylor at the Ship in Pater-Noster-Row. MDCCXIX. Ook dit werk beleefde verschillende uitgaven. Een jaar na de publicat Je van dit vervolg kon voorts de uitgever als 3e deel te koop aanbieden: Serious Re-flections during the Life and Surprising Adventures of Robinson Crusoe: With his Vision of the Angelick World. Written by Himself. London: Printed for W. Taylor, at the Ship and Black-Sivan in Pater-noster-Row. 1720. Van dit deel evenwel geen herdrukken; het werd gelezeii, doch blijkbaar met veel minder genoegen; de aftrek was gering. Wie was de schrijver van deze boeken? Ofschoon hij energens zijn naam noemde, was het niet lang een geheim, dat men hier met letterkmidige produkten te doen had van Daniel Defoe. Zijn naam als autem- was te bekend, zijn stijl te eigenaardig, dan dat men hem niet spoedig als den schrijver zou hebben aangewezen. Een merkwaardige persoonlijkheid, deze Daniel Defoe. Beurtelings pannenbakker en journalist, nu in de gunst van den Koning, dan aan de konst van de Koning, dan aan de konst van de Regeering, verdacht bij Whigs en Tories beide, heeft hij een levensloop gebändig, haast even rijk aan lotswässselingen als die van zijn held Robinson Crusoe. Langen tijd heeft men gemeend (en ook thans is dat geloof niet geheel verdwänenen), dat Defoe de geschieben van Robinson Crusoe van Selkirk gekregen had, om ze voor hem uit te gevren; dat hij echter alle voor deelen alleen in zijn zak had gestoken en den armen Selkirk had wijsgemaakt, dat het verhaal niet te gebruiken was. Niets is minder w^aar. Alexander Selkirk, oorspronkelijk Selkirk geheeten, was een Schot, geboren in 1676. Als Sailing-master Kreeg hij op reis twist met zijn kapitein, en verzocht, op Zie William Lee: Daniel Defoe: His Life, and recently discovered n-ritings. Vol. I. The Life of Daniel Defoe (London 1869); alderman p. 297. Ook dens Inleiding op zijn uitgave van den Robinson Crusoe p. VIII. Van het leven van Defoe indt men, behalve in genoemd werk van Lee, een kort overzicht o.a. in Ten Brinks Fomans in Proza, waar tevens de voornaamste biografieen worden genoemd. Bet eiland Juan Fernandez aan wal te worden gezet. Hier leefde hij geheel alleen van September 1704, dus 41/2 jaar, tot hij door kapitein Rogers ward medegenomen. Hij diende daarna nog eenige Jaren bij de engelsche marine, en stierf in 1723 als luitenant-zee. In 1711 was hij in Engeland teruggekomen; in 1712 gaf bovengemelde Rogers een besehrijving van zijn eigen reizen, en vertelde daarin 00k van Sel kirks avonturen. In 'tzelfde jaar publiceerde Capt. Edward Cooke Selkirks lotgevallen ^); in 1713 schreef Steele in The Englishman een hoofdartikel over den vrijwilligen balUng. Dat Selkirk zelf zijn avonturen zou hebben op schrift gebracht, is evenwel niet bekend, en het bewijs voor een oedele en trouwelooze handelwijze, als men Defoe na zijn dood heeft toegedicht, ontbreek Dus ten eenen male. Defoe kan geinspieler zijn door de verhalten van Rogers, Cooke en Steele; maar daarbij blijft het. Al het andere, stijl, inkleeding, detailbeschrijving, is zijn eigen werk. Van iemand als onzen auteur, die jaren na zijn faillissement nog schulden afbetaalde, kan men trouwens kwalijk aannemen, dat hij tegenover Selkirk schandelijk bedrog zou hebben gepleegd. Bovendien is de meening, dat Defoe alle voordeelen voor zich zou hebben gehouden en daardoor rijk was geworden, volstrekt onjuist: de schrijver ontving, zooals gewoonlijk, een gering honorarium; wie bij 't boek zijde spon, was de uitgever, Taylor, die 5 jaar na 't verschijnen als een vermogend man stierf. is 1) De Bepuhlyk der Geleerde (1708 — 1715, concurrent en plaatsvervanger van de Boekzaat) geeft een uittreksel van het werk van „Capityn Eduard Cooke" en wijdt 3 l)lz;. aan Selkirk (Maart 1713 p. 210). 2) Lee t. a. p. p. 291 en p. V— VH, X. 3) Lee t. a. p. p. 293. Zie voor dit en andere verzinsels omtrent Defoe en overzicht in Zeitschrift filr Biicherfreiinde (achter Jahrgang 1904/1905. Erster Band p. 1 — 10) van Dr. Ullrich: Der Robinson-My thus. van Selkirk vastgeknoopt, een d waling, die evenzeer thans nog voortleeft. Velen meenen, dat Juan Fernandez het "Robinson-eiland" is, dat Defoe daar zijn held laat leven; en toen onlang het gerucht ging, dat bij een aardbeving dat beroemde eiland was verdwenen, werd die ondergang juist met het oog op den Robinson-roman betreurd. Door het verband, dat men tusschen Selkirk en Defoe had gebracht, was die traditie orntrent Juan Fernandez ontständig blijkt intusschen alreede uit den titel van Defoe's werk, welke het eiland plaatst near the Mouth of the Great River of Oroonoque. Over bovengenoemd tweede deel en over de verhouding daarvan tot het eerste zal later worden gesproken. Het derde komt voor ons doel niet in aanmerking. Van een geheel ander karakter dan de beide voorgaande, bevat bet niets dan goede lessen en filosofische beschouwingen, en geeft als 't ware een toepassing op het voorafgaand verhaal. Met breedsprakigheid richt de schrijver vermaingen tot den lezer en houdt beschouwingen over moraal en godsdienst, die in verband heeten te staan met de twee andere deelen, maar inderdaad niets anders zijn dan een speculatie op de popularité van deze. De bewerhig van Defoe, dat de eerste twee deelen allegorisch bedoeld zouden wezen, is niets dan een uitvinding achteraf. Van het eerste deel, als grondslag voor onze onder-zoekingen, volge hier ter opfrissching der herinneringen onzer lezers een korte im houdsopgave. Robinson Crusoe is de zoon van gezeten burgers in York. Al vroeg heeft hij een onweerständige heeft von de erste uitgave is doord door William Lee, geistlustreerd door E. Griset; een zeer goedkoope jubiläumuitgave van 1869, later opnieuw gedrukt in The Chandos Classics, en bevattende The Life en The Father's Adventures. Zie over deze uitgave een artikel van Dr. Ullrich in Herrigs Archiv LVII Jahrgang, CXI Band (1903) p. 93 — 105. Reizen en zwerven; zijn vader waarschuwt hem, maarhij, doof voor goedeii raad, loopt weg, en gaat naar zee. Reeds in 't begin van zijn reis lijdt hij schipbreuk; tijdens het gevaar neemt hij zich beroawvol voor, wanneer hij gered mocht worden, naar huis terug te keeren; evenwel den vasten wal væer onder zich voelende, vergeet hij die goede voornemens terstond, en steekt opnieuw in zee. Nu doet hem zijn kwaad gesternte in slavernij geraken bij de zeeroovers van Salee. Door Hst weet hij intusschen te ontsnappen, en een gelukkig toeval voert hem in de vriendeHjke handen van een portugeeschen kapitein, die op weg is naar Brazihe. In dit land aangekomen, b Shiit Robinson, zich voorloopig te wijden an plantage-bebouwing. Maar reeds in 't volgend jaar wil hij, in overleg met eenige medeplanters, naar Afrika gan om slaven te haien. Op weg naar dit werelddeel wordt echter zijn schip door een storm overvallen en op een zandbank geworpen. Zwemmende bereikt onze held he land, half versuft van pijn en kou. Hij weet niet, waar hij is, of er menschen in de buurt zijn of niet. Uit vrees voor wilde dieren zoekt hij een slaapplaats in een boom, doch angstige droomen houden hem wakker. Den volgenden morgen echter, als de zon schijnt over de nu kalm geworden zee, keert zijn moed Tet voor zijn schip dicht bij 't strand en zwemt er bekannt. Niemand is meer aan boord; alien zijn verdronken. Maar voor klagen is er nu geen tijd; hij moet de hand aan 't werk slaan. Van masten en planken timmert hij een vlot, dat hem in staat stelt, een grooten voorraad ievensmiddelen aan land te brengen. En zulk een tocht herhaalt hij zoolang, tot er van 't schip niets draagbaars meer over is. Dicht bij zijn gewone landingsplaats is in een rots een hoi; hier wordt het geredde goed geborgen en een woningingericht, die dank zij den voorraad den eenzame een dragelijk tehuis biedt. Nu de eerste zorgen voorbij zijn, heeft hij tijd den omtrek nader te verkennen. Hij bevindt zich op een eiland. Van menschen of groote diereii geen spoor. Dit stelt hem gerust. En als Hir zijn verblijfplaats beter onderzeckt, begrijgt hij, dat het let hem nog gunstig is geweest, in zoover het hem niet op een barre kust heeft geworpen, maar in zulk een gezegende streek als deze. Want rijk is het eiland aan alles, wat hij kanwenschen: vruchtboomen groeien overal in 't rond, meloenen en druiven vindt men er in overvloed; op de vlakten grazen wilde geiten; vogels vliegen door 't bosch; het strand is vol schildpadden; dichte wouden geven koelte tegen de middagzon; kleine riviertjes stroomen van de bergen. Zeer voldaan over zijn ontdekkingen, komt Robinson thuis, en slaat terstond de hand aan 't werk, om zich in 't bezit te stellen van al de schatten, die hij gezien heeft. Hij vangt geiten en maakt ze tam; deze verschaffen hemmelk, bot er en vleesch. Voor winterprovisie worden druiven gedroogd; ten behoeve der geiten moet een kamp worden aangelegd; de melk moet in potten bewaard worden. Änderlei benoodigdüngen leert de op zich zelf aangewezen man vervaardigen, als uit aarde gebakken potten en pannen, kleeren van gedroogde geitevellen, gevochten manden; ook op het broodbakken legt hij zich toe. Wei gaat alles eerst langzaam, daar zijn kunstvärligheid gebrekkig is; maar nood maakt vindingrijk, en door vol te houden bereikt hij ten slotte zijn doel. Tegen hard werken ziet hij gelukkig niet op; anders toch zou nooit de wal om zijn woning klaar zijn gekomen; want elke paal, die in den Grond geslagen wordt, kost bijna een week arbeid. Nu ziet hij, hoe weinig een mensch alleen vermag; had hij een metgezel gehad, alles zou veel vlugger van de hand zijn gegaan. Dan had hij niet zooveel vergeefsche pogingen behoeven te doen, alvorens zijn boot in zee te krijgen. Dan ook zou hij iemand gehad hebben om mee te spreken. Thans is zijn pape- gaai het eenige wezen, waarmee hij kan praten. Zoo voelt hij in den eersten tijd telkens het gemis aan gezel- schap; maar ten slotte leert hij berusten, en acht zich na eenige jaren zelfs gelukkig bij de gedachte, dat hij, ver van de wereld en haar verleidingen, ongestoord en in overvloed kan leven. Hij noemt zich oppermachtig koning in Zijn gebied; de papegaai is zijn eerste minister, de eenige, die het voorrecht geniet, met zijn heer te spreken; de andere onderdanen, de bond, de kat en de geiten, liebben slechts te zwijgen en te gehoorzamen. Verdächtig de heete zomerzon hem uit zijn kasteel aan't strand, dan gaat hij resideeren in het dal, waar hij zich een buitenverbheilig gebouwd lieeft. Wei ziet hij er niet vorsteHjk uit met zijn kleeding van geitevellen en een eigengemaakte parasol, maar hij alleen geeft de mode an en niemand maakt aanmerkingen op zijn uiterlijk. Bij al dien voorspoed intusschen denkt hij geen oogenblik aan Hem, wiens zegenende hand hem dagelijks beschermt. Wei heeft hij God geprezen na zijn eerste schipbreuk en na zijn  hem besseren, hoe ondankhaar hij is geweest. Na zijn herstel is hij een ander mensch; voortaan ziet hij in alles wat hem wedervaart Gods hand; hij viert geregeld den Zondag en zoekt troost in den Bijbel. Zoo glijden de jaren rustig voorbij, en dekerfjes, in den houten almanak toonen aan, dat hij reeds 15 jaar op het eiland gewoond heeft, wanneer een onverwacht voorval zijn rust verstoort. Eens ziet hij op 't strand, aan een anderen kant van 't eiland dan dien, waar zijn kasteelstaat, een voetstap in 't zand. Dit gezicht brengt hem buiten zich zelf. Hoe hij thuis gekoraen en den wal overgeklommen is, hij weet het niet meer; hij ziet alleen dien voetstap. "Wandte een voetstap beteckent een mensch. "Wandte een wilde, een kannibaal. Is het eiland dan niet onbe-woond? Eenigen tijd durft hij zich niet buitenshuis wagen, maar eindelijk dwingen zijn werkzaamheden hem er toe." En sprengt is hen nu alles duidelijk. Hij ziet de sporen van een kannibalenfeest, en begrijpt, dat de wilden alleen naar dit eiland overkomen, om er hun bloedige maaltijden te houden. Dit stelt hem gerust. Maar toch is hij in 't vervolg voorzichtiger. Soms ziet hij wilden; dan evenwel zorgt hij er voor, zich niet bloot te geven, en daar ze nooit de kust verlaten, is dit niet moeilijk. Nu komt hem de grot goed te pas, die hij voor korten tijd ontdekt heeft, verborgen achter dichte struiken, diep in den berg. Die zal zijn laatste toevlucht zijn, zoo de wilden hem mochten vervolgen. Maar de vrede van het eiland is thans verstoord; Robinson gevoelt zich niet meer gerust, en het verlangen naar een metgezel k. Otweer boven. Een stormnacht weerklinken kanonschoten: een schip in nood! Zou thans misschien het uur van zijn bevrijding slaan? Of zou de storm hem mogelijkerwijze een lotgenoot brengen? O, al was het er maar een, hij zou gelukkig zijn. Helaas, s morgens ziet hij het schip gestrand; hij roeit er heen, maar niemand van de bemanning is meer in leven. Wei vindt hij geld, goud en zilver; maar wat baat hem dit? Een paar schoenen waren hem liever geweest. Toch neemt hij de schatten mee en verbergt ze in zijn grot. Hierna doet zich in langen tijd niets bizonders voor. De kluizenaar zaait en maait het koren, verzorgt de geiten en verricht de gewone werkzaamheden. Op een zeiden morgen evenwel ziet hij een troep wilden om een vuur dansen; een gevangene staat op 't punt van gedood te worden, doch ontsnapt, en vlucht in de richting van Robinsons kasteel. Deze, die dit alles heeft aangezien, snelt den ongelukkige te hulp, verslaat dienververvolgers, en redt zoo den veegen vluchteling het leven. Nu is zijn wensch vervuld; nu heeft hij een metgezel, en vol verrukking luistert hij naar de woorden, die deze stamelt; eindelijk hoort liij eens een ander mensch dan zich zelf  landt, ontwücken Robinson über den heutigen blanke. Nu mag hij nog minder dan tevoren lijdeUjk toezien; hij redt den onge- lukkige, een Spanjaard, en tevens een wilde, in wien Friday zijn vader herkend. Dezen vertellen, dat nog 14 Spanjaarden bij de würden wonen, v^aarop Robinson hen met de boot uitzendt, om ze te halen. Doch hij zal hen niet terug zien, want tijdens hun afwezigheid komt een engelsch schip, waarvan de bemanning aan 't muiten is geslagen en den kapitein aan land zetten wil. Met list verijdelt Robinson dit plan en maakt zich meester van het Vartuig. En hierme is het uur zijnner bevrijding geslagen. Geheel ontroerd, omdat God hem eindelijk de vrijheid heeft gezonden, waarnaar hij 28 jaren heeft verlangd, gaat hij scheep, zijn muts en parasol van dieren vereinenden als herinnering. In England, teruggekommen, verneemt hij tweeerlei zijn oder zijn niet meer in leven, en de plantage in Brazilie is tijdens zijn afwezigheid onder 't beheer zijner mede planters tot bloei gebracht, zoodat hij thans een rijk man is. Hij trouwt nu en wil voortaan na zooveel weder-waardigheden een rustig leven leiden. Ziedaar een korte, dorre inhoudsopgave van het meester- werk, welks hoog literaire verdiensten naturijk eerst hem kunnen l)lijken, die zich door de lectuur zelve de bekoring der dichterlijke schepping wil verschaffen. Wei verdiend mag daarom de opgang heeten, dieii het boek niet alleen, gelijk boven werd opgemerkt, dadelijk na zijn verschijnen, maar ook in vervolg van tijd maakte. Dat succes toch was overweldigend. Een Enkele blik in Ullrichs bibliografie is voldoende, om daarvan te overtuigen. Jaar op jaar verschenen in Engeland nieuwe uitgaven; Ullrich noemt er 196, ongerekend een twintigtal bewerkingen. En ook buiten Engeland trok Defoe's roman in niet geringe mate de aandacht. In de periode 1720 — '21 verschenen ongeveer te gelijker tijd vier duitsche vertalin-gen-), later door verschillende andere gevolgd. Bewerkin-gen bleven hier evenmin uit; die van Campe is zelfs bijna even vermaard geworden als het origineel. Met een fransche en een nederlandsche vertaling uit de jaren 1720 — '21 zullen we beneden nog nader kennis maken. Doch hierbij bleef het niet: alle andere volken van Europa werden in de gelegenheit gesteld, de geschiedenis van 1) Dat uitgevers in het boek een goudmijn zagen, blijkt reeds uit het feit, dat een zekere Cox drie maanden na 't verschijnen van 't le deal een ietwat verauderden en bekorten drk de wereld in zond, wat Taylor terecht als een aanslag op zijn debiet beschouwde. In den hierover entstanen tmst mengde zich ook Defoe door in de voorrode van het 2e deel tegen Cos' handehvijze te protesteeren:,,.... and this makes the abridging the Work, as scandalous, as it is knavish and ridiculous; seeing, while to shorten the Book, that they may seem to reduce the Value, they strip it of all those Reflections, as well religious as moral, which are not only the Great Beauties of the Work, but are calculated for the infinite Advantage of the Reader. By this, they leave the Work naked of its brightest Ornaments... The Injurious, these Men do the Proprietor of this Work, is a Practice all honest Men abhor; and he believes he may challenge them to show the Difference between that and Robbing on the Highway, or Breaking open a House. Ook in Duitschland raakten de uitgevers met elkaar overhoop ten gevolge der gretigheid, waarmee ze het werk lieten vertalen. Zie overdien twist Kippenberg t. a. p. p. 24 vlgg.; Ullrich t. a. p. p. 43 vlgg. Ullrich t. a. p. p. 67—84. Robinson Crusoe in hun landstaal te lezen; het verhaal zijner lotgevallen werd over bijna de geheele wereld verspreid (hetzij naar het oorspronkelijke, he Zij naar Campe's bewerking, Perzen, Arabieren, Maleiers, zelfs Nieuw-Zee-landers maakten er kennis mee. Vanwaar dit buitengemeen en verbazingwekkend succes? Voor een beantwoording dezer vraag is een blik op de roman-literatur ten tijde van 't verschijnen van Defoe's scheping onvermijdelijk. Ongeveer in 't midden der 17e eeuw was de heroische roman opgekomen, een genre, dat, in Parijsche salons ge- kweekt, ook buiten dezen maatschappelijken kring en buiten Frankrijk bijval had gevonden. Wat in deze verdichtigen verhaald v^erd, kon in niet geringe mate den op sensatie belusten lezer aantrekken. Aan avontuurhjke lotgevallen hier geen gebrek. Tal van onverw^achte ge- beurtenissen en noodlottige hinderpalen beletten den held, zijn doel te bereiken; schipbreuken en aanvallen van zee- roovers houden hem op; aan allerlei soort van gevaren staat hij bloot. Zal hij ontkomen, en hoe? zoo vraagt zich eder oogenblik de in spanning gebrachte lezer. En niet alleen de geschiedenis van den held houdt hem bezig. Ook van in den loop van 't verhaal nieuw optredende personen worden de historie verteld; romanne-tjes worden in den roman ingelascht, en geven naast de hoofdgeschiedenis den lezer v^eer andere stoff om zich te laten bekoren en opwinden. Avontuur stapelt zich op avontuur, naar 't schijnen kan, zonder einde. Evenv^el Ullrich t. a. p. p. 54 — 61. Belialve de daar genoemde bewerkingen bestaan er ook een maleische en een soendaasche. In ons vaderland handhaafde zich de neiging voor dezen roman tot in de eerste lielft der 18e eeuw; de Ibrahim van Scud^ry w Er er in 1723 voor de tweede maal in 't Nederlandsch gedrukt; van de Cleopatra, „om zyn deftigheit uit het Fransch vertaalt", verscheen nog in 1743 een herdruk in 6 deelen. Elk boek moet een slot hebben, en zoo komt ook hier de streorn der verhalen eenmaal tot stilstand. Toch was deze heroische wereld en de vorm, waarin zu werd voorgesteld, niet geschikt, algemeen en blijvend te bevredigen. De voorstelling van een vrouwendienst als die, welke hier in navolging van de middeleeuwsche romans den hoofschotel vormde, de schildering van een verafgo-ding der geliefde, aan wie de ridder geen gunst mag vorgen, tenzij hij door een aantal proeven van kiacht en door een fijn-hoofsche conversatie zijn liefde bewezen had, dit een en ander kon bij den bezoeker der aristokratische salons belangstelling v^ekken, bij hem, die niet in zulke kringen verkeerde, vond ze geen weerklank. En de toon, waarin die verhalen geschreven waren, het daarin gebezigde jargon, alleen voor ingewijden behorlijk te verstaan, de overladen stijl, gez Ochte bei den zinswenden, ze echten van den lezer een bepaalde routine, welke aan hem, die buiten de boven bedelde maatschappij leefde, vreemd was. Naast, of veeleer tegenover dit gekunstelde genre stond een andere soort van verdichting, uit Sj^anje o verge waaid: de avonturiers- of piearo-roman. lets onder dan de heroischeroman, wist hij zich tevens langer te handhaven en meer allemen liefde te wekken. Beide genres vertoonen gemeenschappelijke trekken: het avonturenelement als hoofd-bestanddeel en het gebrek aan gevoel. In den heroischenroman wordt dat gemis aan gemoed bedekt door een vernisje van valsch gevoel. In het picaro-verhaa stelt zich de afwezigheid van zieleleven onomwonden ten toon; de held, die zijn eigen avonturen vertelt, de Picaro, is iemand van 't harde leven; koel van hoofen en hart, scherp van blik, zouden gevoels argumenten hem slechts hinderen; hij gooit ze dus overboord en tracht niet (zijn eenige oprechtheid misschien) knollen voor citroenen te verkoopen. Voor 't overige staan de beide soorten tegenover elkaar als dag en nacht. De verhaaltrant van den picaro is geheel anders dan die van den teekenaar der heroische avonturen. Hij spreekt in een een eenvoudigen toon, verhaalte leukweg, met cynische onbeschaamdheid of met ironie, wat hij beleefd, gezien of gehoord lieeft; hij onthoudt zich van poetische omschrijvingen, allegorieen en smake-looze gemaaktheid. Daarbij treedt hij voor alles op als hekelaar; een steeds volgehouden satire is immers het kenmerkende van dit genre. Over zich zelf en zijn ongevallen spreekt de held met galgenhumor; hoe het heok gaat, hij behoudt zijn ironischen lach, en vindt nog gelegenheid zich over anderen vroolijk te maken en volsarcasme hun. Fouten te bespotten. En hoezeer verschilt vort van de sfeer der prinsen en prinsen, ridders en edele vrouwen, waarin de heroische romantie der lezers binnenleidt, de grootere of kleinere kring, waarin de picaro zich beweegt. Geboren uit ouders, die 't een of ander nederig beroep vervullen, wordt hij al vroeg de wereld ingezonden, om aan den kost te komen. Hij ontmoet geen vorsten, in goud of scharlaken gekleed, maar straatroovers en bedelaars; hij courtoiseert niet in de feestzaal, maar leert wereldwijsheid en conversatietoon van het bediendenpersoneel; hij dweept en lijdt niet voor een hooge dame, maar heeft met een keukenprinses of een theaternymf een vulgair amouretje, dat hij afbreekt, zoodra de gevolgen al te merkbaar worden. Kortom. hij Verplatzst erschossen in een hoofdzakelijk werkelijk werkelijk wereld: zijn ontmoetingen en lotgevallen mogen waak wat al te avontuurlijk voorkomen, de kleuren, door hem gebezigd bij het schilderen van zijn gestadig vari-eerende omgeving, mogen veelal den indruk maken van te groote schelheid, hij is aan den anderen kant geen fantast, heeft een stuk maatschappij, zooals zij is, voor oogen, teekent menschen, niet produkten van een ongezonde verbeelding, en zet dus een schrede op den weg van den ethischen roman. Een schrede; doch alleen een eerste schrede: de keuze der hier geteekende typen toch was eenzijdig, alleen aaii een miiiderwaardig soort van menschen werd de aandacht geschonkeii, en de teekening zelve was vrij oppervlakkig. Men denke slechts aan den beroemdsten en tevens verdienstelijksten avonturiersroman, den Gil Bias, die4jaar voor den Eohinson Crusoe het licht zag. Bias, nog de beste onder zijn medepicaro's, die over 't algemeen galgebrokken zijn en bedriegen, om niet bedrogen te worden, Bias heeft tenminste nog zekero eerlijkheid en wordt steeds better. Maar zijn deugdzaamheid spruit voort niet uit een goed beginsel, doch uit de berekening, dat oneerlijkheid hem minder voordeelig zou zijn. Hij heeft meer negatieve deugden dan positieve: hij is niet aan den drunk verslaafd, maar bedrinkt zich toch herhaaldelijk met andere lakeien; hij Is geen lafard, doch gaat liever heen dan een duel te wagen met een medeminnaar. Zijn hoofd-eigenschap is handigheid; hij past zich aan alle omstan-digheden aan, vleit zijn meerderen zonder voor hen te kruipen, en bestudeert hun zwak, om daarmee zijn voor-deel te doen. Hij is praktisch, doet alleen wat zijn beurs of maag het best uitkomt. Kortom, hij is iemand, uit-nemend toegerust voor den strijd om 't bestaan. Dat hij niet hooger staat, kan kwalijk verwonderen; straatroovers, klaploopers, lakeien en verloopen tooneelspelers zijn niet geschikt om iemand hooge beginselen bij te brengen; integendeel het is, zoals hij zelf erkent. Een wonder, dat Hij niet te gronde is gegaan. Dat dit niet gebeurde, laat zich hieruit verklaren, dat hij bij al zijn moreele zwakheid een zekere gezonde kern bezit, die zich gelei- delijk ontwikkelt. Naarmate Gil Bias ouder wordt, verbetert zijn karakter: bewijst hij eerst diensten aan ieder die betalen will, later helpt hij alleen zijn vrienden, en dat wel belangeloos. Naast Gil Bias staan tal van bijpersonen, met hun bijzondere karaktereigenschappen, hun eigenaardigheden en gebreken: een met zich zelf ingenomen aartsbisschop, die Gil Bias wegjaagt, zoodra deze zijn preken niet genoeg prijst; een edelman, die, verzot op zijn aap, het heele huis in rep en roer brengt, als het dier een ongeluk grijsaard, die, laudator temporis acti, zelfs meent, dat de perziken in zijn jeugd grooter werden dan thans, enz. Vermaken door het verhalten van niet allægende voorvallen of ontmoetingen en door het doen lachen over een hoop dwazen of domooren, ziedaar de leus van den schelmenroraan. Van een hoogere aspiratie, van een neiging om door psychologische teekening van den meer-waardigen mensch het gemoed van den minder oppervakkigen lezer te bevredigen, vertoonen de schrijvers van bedoelde verdichtingen geen spoor. En toch bestond er in den aanvang der 18© eeuw bij het lezend publiek onbewust verlangen naar lectuur, die zulk een bevrediging kon verschaffen. Getuige de sympathie, waarmee de spectatoriale geschriften van Addison en Steele, de Tatler, de Spectator, de Guardian, in gemelde periode werden ontvangen. En wanneer er nu een romantische schepping als de Robinson Crusoe verscheen, die Aan deze behoefte voldeed, een verdichting, die zich tevens kenmerkte door ongekunsteldheid van verhaaltrant, door waarachtigheid, d. i. overgreenstemming van 't verhaaltrant, door wasarachtigheid, door een poetisch waas, dat zelfs aan de beschrijving van details een eigenardige bekoorlijkheid verleende, kan het dan verwondering baren, dat zulk een werk den lezer in en buiten England in verrukking bracht, ook den zoodanigen, die eigenlijk meer vermaak  roman uit den aanvangstijd van zijn triomftoeht mogen weliswaar een andere meening verkondigd heben, en menig geestdriftig lezer zal wellicht van hetzelfde gevoelen zijn geweest, een minder oppervalige beschouwing leert evenwel, dat hier het avon-turenelement van ondergeschikte beteekenis is te achten. In de echte avonturiersromans volgen de ontmoetingen elkander in bonte rij; als in een kinematograaf vertoont oss de schrijver alleriei „wonderlijk gevallen" zonder verband, zonder eenheid, gelijkende op een kralen, waar de kralen even goed anders geregen konden zijn. In den Robinson daarentegen is het aantal avonturen gering: vlucht uit het onderlijk huis, schipbreuk bij 't eiland, komst van Vrijdag, van den Spanjaard, van de Engelschen, en tocht door de Pyreneeen. Niet veel in dezen voor een boek van ruim 350 bladzijden. Een boek evenwel, dat aan den anderen kant aantrekt: primo door de immer en altijd aantrekkehjke beschrijving van details, ook van zoodanige. Die op ziel zelf van weinig beteeken ist, zijn; secundo door de karakter-teekening van den held. Wat het eerste punt betreffend: nooit vv^as er een roman verschenen, die, bij zulk een scherp gezicht op de werkelijkheid, den lezer elke omstandigheid, zo tot in bizonder-heden schilderde. Niet de kleinste kleinigheid v^ordt door Defoe verwaarloosd. Wanneer in een ander boek de held van de een plaats naar de ander ging, werd dit verhaald zonder meer. Defoe echter, vertellende, dat Crusoe overzee reisde, beschrijft het schip, zijn inhoud, de tuigage, de bemanning, de bemanning, de bemanning; hij legt uit, waarom men und der windrichtig  Het is, of een oude zeerob bij den haard zit te vertellen: hij dwaalt af, stopt de pijp, komt tus- schen twee halen weer in den koers, om al gauw weer af te dwalen. Met den duimstok in de hand meet hij de lengte en breedte van zijn woning, de dikte van den wai, den afstand van zijn imt tot de plaats, waar de wilden landden; hij rekent ons voor het aantal schepels van zijn oogst en het getal jongen van zijn geiten. Dit drukt op het verhaal een stempel van echtheid; we moeten tijdens de lezing wel toegeven aan de illuzie, dat alles werkehjk beleefd is; want hoe zou iemand dit anders zoo kunnen vertellen? Ja, in Die mate treedt Defoe's fantazie in bizonderheden, en zoo consequent houdt zij het een-maal opgevatte beeld vast, dat het niet moeilijk zou vallen, zijn eiland na teekenen, en verschillende teeke-ningen slechts weinig afwijkingen zouden kunnen vertoonen. 