Onze eeredienst
Kuyper, Abraham, 1837-1920
Uitstekend daarentegen is de inlassching van zulk een gezang in de predicatie, zoo door het gepredikte woord de Gemeente tot zang en lof gestemd is. Dan toch zal vanzelf zang en melodic zich harmonisch aansluiten aan het gepredikte. Het gesproken woord zal vanzelf op zang voorbereiden, en vooral door de woorden van het te zingen lied reeds in te vlechten in wat gesproken werd, zal dan het gezang spontaan zijn, en niet de predicatie splitsen, maar in de predicatie zelve een gezongen deel zijn. Slechts ontraden we elk organist, om bij zulk een tusschenzang met praeludien stoornis aan te brengen. Soms zijn die voorspelen uitstekend ter plaatse. Maar bij de tusschenzang zijn ze altoos contra- bande, zoo die tusschenzang metterdaad is, wat we aangaven dat hij zijn moet. Bij een tusschenzang die slechts diende om de aandacht te verfrisschen, moge een voorspel op zijn plaats zijn, om als onder trompetgeschal de half ingedommelde Gemeente wakker te roepen. Maar het hoort niet bij een zang die de Gemeente als van de lippen van den prediker overneemt. Dan moet de Gemeente onmiddellijk invallen, HET AMEN. 335 en na het Gemeentelied de prediker onmiddellijk vervolgen evenzoo zonder naspel. LXXVIII. Het Amen- De predicatie pleegt, heel anders dan een gewone rede, besloten te worden met een plechtig Amen. Alzoo heeft de predicatie hetzelfde slot als de dienst der gebeden. Andere redevoeringen eindigen met een : Ik heb gezegd, een nabootsing van het latijnsche Dixi, of eindigen ongemerkt, zonder bepaald slotwoord. Maar de predicatie staat hier- mede niet op een lijn. Ze draagt in onderscheiding van andere toe- spraken een heilig karakter, en het is dat heilig karakter der predi catie, dat in het Amen aan het slot tot formeele uiting komt. Toegegeven moet intusschen, dat dit niet algemeen gevoeld wordt, zoo min door den Dienaar als door de Gemeente. Goede uitzonderingen daargelaten, is dit Amen aan het slot der predicatie maar al te dikwijls weinig meer dan de aanduiding, dat de predicatie ten einde Hep en nu uit is. Toch zou het onmenschkundig zijn, hierover te zeer wraak te roe- pen. Of geldt het niet evenzeer van het Amen, 't welk onze gebeden besluit, dat het keer op keer zinloos over onze lippen glijdt, of be- teekenisloos door ons oor wordt opgevangen? Zeker, dat moest niet zoo zijn, en wie zich den rijken zin te binnen brengt, die, naar luid van onzen Heidelbergschen Catechismus, aan het Amen in onze ge beden toekomt, voelt terstond, hoe in hoog-geestelijke opvatting, dat Amen nooit anders dan langzaam, met stillen ernst, en als drager van een rijke gedachte moest worden uitgesproken, en hoe het evenzoo bij het aanhooren steeds de bezielde uitdrukking moest zijn van het geloofsvertrouwen, waarin we onze smeekingen tot onzen God hebben opgezonden. Maar al moest dat zoo zijn, en al is het dit vaak zoo bij bezielder en inniger gebed, wie durft ook maar de mogelijkheid stellen, dat ieder bidder, telkens als hij bidt, met die warme volheid zijner ziele in zijn gebed in zou zijn? Daar staan we te laag voor. Daarvoor zijn we te ongeestelijk. Daarvoor valt het ons te moeilijk, om de vleugelen des geloofs breed uit te slaan. Daarvoor is er, en zal er 336 HET AMEN. tot onzen dood toe blijven, te veel werktuigelijks zelfs in onze gebeden. Toch laten we daarom aan het slot van onze gebeden het Amen niet weg, maar spreken het uit, en de besten van Gods kinderen worstelen tegen de gebrekkigheid zelfs van hun heiligste zielsuitingen, en leggen er zich op toe, niet om kunstmatig het doode Amen te galvaniseeren, maar om in zulk een stemming der ziel te verkeeren, dat er vanzelf meer gloed en in hun gebeden en in hun Amen kome. En zoo zij het ook met het Amen dat volgt op het einde der pre- dicatie ; alleen zij er aan toegevoegd, dat de bezieling van dit Amen hier zooveel lichter is. Wat bij onze gebeden zoo vaak afbreuk doet aan de geestelijke realiteit is ons vele bidden, vaak zevenmaal daags. En hiermede nu heeft de prediker bij het Amen der predicate niet te strijden. Wat licht een vijftig maal per week onze gebeden besluit, komt aan het einde der predicatie in den regel niet meer dan hoogstens drie malen. Hier is alzoo de strijd met onze menschelijke zwakheid een veel minder bange, en het gaat den eisch van een gewone ziels- verheffing niet te boven, om die twee of drie malen ook leven in het slotwoord te leggen. Het gevaar voor het werktuigelijke ligt meer in het herhaald voorkomen van dat Amen in denzelfden Dienst, na elk gebed, na elke dankzegging, na benedictie enz. ; maar toch, ook al rekent men dat alles mede, toon en ernst is er wel terdege in te houden. Vooral zoo men overweegt, dat de prediker heel zijn dienst- werk van te voren indenkt, dit Amen achter de predicatie keer op keer neerschrijft, en alzoo het in zijn macht heeft, vooraf tegen het bloot formeel worden van dat Amen te waken. Voor de Gemeente is het inleven in dit Amen zeker minder gemak- kelijk, vooral zoo de prediker het te onverwacht en te snel uitspreekt. Zelf weet hij, wanneer hij aan zijn Amen toekomt, maar de Gemeente weet dit niet. Wel merken meer geoefende hoorders aan den gang der gedachten, dat de predicatie haar einde nadert, maar toch is nooit vooruit te zeggen, of er niet nog een laatste vermaan of een laatste triomfkreet volgen zal. En overvalt dit slot, komt het te plotseling, en wordt het Amen dan kort en snel uitgesproken, dan is het voor de Gemeente uiterst moeilijk, onder den diepen indruk van dat Amen met een eigen Amen der ziel te verkeeren. En dat te meer, omdat dit Amen nauwelijks over de lippen van den Prediker komt, of er pleegt zeker geruisch in de kerk te komen, dat aftrekt en ontspant. Ook wat dit punt aanbelangt, beelde men zich alzoo in het minst niet in, dat critiek op het gebruik ten deze aanstonds aanmerkelijke MET AMEN. 337 verbetering zal brengen. Een stroom die rusteloos gaat, verlegt men niet met kort vermaan. Ook hier beoogt onze critiek dan ook niets anders, dan om tot nadenken te prikkelen, om van het blootvormelijke tot de realiteit te roepen, en aldus te reageeren tegen het dood-werk- tuigelijke, dat zoo veelszins juist bij het heilige insloop. Wat onze geestelijke traagheid en dorheid voortdurend bederft, moet telkens en telkens weer met het bederfwerend zout der critiek besprengd worden. Dat we ook op dat Amen na de predicatie critiek toepassen, heeft dan ook met haarpluizerij niets uitstaande. Dat Amen moet, zal het wel vvezen, de ijk zijn, die op heel de voorafgaande predicatie wordt gezet. De prediker moet het aandurven om Amen te zeggen, en hiertoe zal dan alleen de moed geen 'overmoed zijn, indien hij eindigen kan in de overtuiging, het Woord van zijn God naar waarheid, getrouwelijk, met inspanning van alle kracht die hem ten dienste stond, en naar het licht dat God hem gaf, in toepassing op de Gemeente die voor hem zat, en ter voldoening aan haar geestelijke behoefte te hebben gegeven. Mag hij in die stille overtuiging staan, dan, ja, is er Dlenst des Woords geweest, is er Dienst verricht in den naam van zijn Zender, sprak niet A of B, maar sprak de Getuige en Boodschapper des Hee ren, en dan heeft het zin en beteekenis, zulk een rede met het Amen in den naam des Heeren te besluiten ; want dan drukt dat Amen uit, dat de prediking die uitging, alzoo heiliglijk de conscientien voor den Kenner der harten bindt. Daarom spraken we van dat Amen aandurven. Immers, wie dat Amen in dien vollen, rijken zin zal uitspreken, ennochtans niet eindigt in het besef, dat hij tolk des Heeren is geweest, dien besterft dat Amen op zijn lippen, die kan en mag den ijk niet zetten op wat hij zelf voelt, dat niet was van het edel metaal. Ook dit wenschen we niet te overdrijven. Ook de prediking is onderworpen aan het beperkte van menschelijke vermogens, en bij een ieder behebt met zwakheid. Alleen maar, er mag geen vergoelijkte zorgeloosheid in de prediking zijn, en wat elke prediker voor het Amen aan het slot noodig heeft, is althans dit, dat hij van den ernst om het beste te geven wat hij geven kon zich bewust is. Maar zoo gevoelt men dan ook, wat zedelijke kracht er van de hoogere opvatting van dit Amen aan het slot der predicatie kan en moet uitgaan. Voelt men, dat men straks, gewild of niet gewild, aan dat Amen 22 338 MET NAGEBED. toekomt, en dat dan dit Amen 6f de ijk op onzen arbeid, of er de veroordeeling van zijn zal, dan gaat er van dat Amen een terugwer- kende kracht op heel de prediking uit, of ook een critische werking op de eerstvolgende predicatie. Verlevendigd wordt deze beteekenis van het Amen aan het slot der preek, zoo de preek zelve, naar goeden regel, in de peroratie resumeert. Men bedoelt hiermede, dat aan het slot der predicatie de hoofdge- dachte, die aan de Gemeente is voorgehouden, kort saamgetrokken en in haar hoogste verheffing saa*mgevat wordt. Zoo eerst komt de een- heid in de predicatie tot haar recht, en wordt ten slotte de eigenlijke Boodschap der Gemeente nogmaals in boeiende, aangrijpende taal op het hart gebonden. Aan zulk een peroratie sluit zich het Amen dan vanzelf lichter aan. Ze bereidt er op voor, en ze levert er de stoffe voor. En waar z66 het Amen uitgaat, zal het vanzelf een echo aan het hart der Gemeente ontlokken, alsof ze betuigde : Ja, waarlijk, op die waarheid leven en sterven we, die weg moet 6nze weg zijn, in die vertroosting rust onze ziel. Al wordt dan dit Amen door de Gemeente niet meer, gelijk eertijds veelszins, luide nagezegd, in stilte wordt het dan toch gefluisterd, en prediker en Gemeente eindigen met elkander in de harmonie van het heilige ontmoet te hebben. Dit zal er dan vanzelf toe leiden, dat de prediker dat Amen niet klakkeloos half inslikt, maar veeleer het uitspreekt metzekerennadruk, niet te snel, en met de klem van den ernst. Als hij er zelf iets inlegt, voelt de Gemeente dit, en wat anders dood was, begint te leven. Zoo staan predicatie en Amen met elkander in verband. Het eene werkt vanzelf op het andere in. Beide dalen of beide klimmen in beteekenis. En stellig zal de Gemeente geestelijk hooger staan, zoo ook dit Amen voor haar nieuwe beteekenis gaat krijgen, en de predicatie die er door besloten wordt, er tevens door wordt bezield en verheven. LXXIX. Het Nagebed. Tusschen het Amen dat de predicatie besluit, en het Nagebed, be- hoort een korte pauze in te treden. MET NAQEBED. 339 Dit is noodig voor den prediker, die, in net slot zijner predicatie tot de meest bezielde, hoogste uiting van zijn woord gekomen, een stillen overgang behoeft om tot den stillen toon des gebeds af te dalen. Niets toch is onbetamelijker, dan dat de prediker in de soms opgewonden stemming van het slot zijner predicatie, in het gebed overgaat, zonder dat er verschil in toon en taal is te merken. Op die manier wordt het nagebed een verlengstuk van de preek, alleen in wat anderen vorm. Het is, of hij, na eerst de Gemeente te hebben toegesproken, nu ook den almachtigen God gaat toespreken, en dat doet, alsof er tusschen het spreken tot de Gemeente en het spreken tot God den Heere, ternauwernood onderscheid bestond. Men voelt, dit voegt niet. Op die wijs is het geen bidden. Zoo- doende komt het gebed niet tot zijn recht. Van daar de noodzakelijkheid, om, is de predicatie ten einde, een oogenblik pauze te laten intreden. Niet te lang. De Gemeente moet niet ongeduldig worden. Maar toch een pauze van een anderhalve minuut. Alleen zoo komt de prediker tot zich zelf. Alleen zoo kan zijn stemgeluid de overgang maken uit den hoogen toon in de diepte van den toon des gebeds. En ook kan alleen op die wijs zijn geest in de verootmoediging voor zijn God ingaan, om den Koning der koningen niet anders dan met stillen eerbied te naderen. Ook voor de Gemeente is zulk een korte pauze noodzakelijk. Bij een aangrijpende predicatie hield vooral het boeiend slot de Gemeente in spanning. Ze is meegenomen. Ze is aan eigen denken ontrukt en door de gedachte van den prediker meegesleept. Ze werd onder het langdurig hooren ten slotte geheel passief. Doch juist dit mag de Gemeente in het gebed niet zijn. Ze moet zelve meebidden, en dus actief zijn. Was ze tot op het Amen geboeid door den prediker, nu moet aller gedachte en bezinning zich van den prediker richten op den Heere God. Dit nu vormt zielkundig een overgang, en die over- gang eischt een oogenblik pauze. Hoe beslist die overgang uit het leven in het gebed en uit het gebed in het leven meespreekt, kunt ge zelf aan uw disch ontwaren. Als er door het hoofd van het gezin overluid gebeden werd, en onder het gebed aller oog gesloten en aller handen toegevouwen waren, en het Amen besluit het gebed, dan is er het eerste oogenblik, als de oogen zich weer ontsluiten en de handen zich weer ontvouwen, bij de meesten zekere verlegenheid. Het is of men niet recht weet, hoe uit de gebedsgestalte in het gewone leven over te gaan. Machinaal grijpt dan de een een vork of lepel, of trekt vrij links de handen 340 MET NAQEBED. terug. Dit nu komt alleen daar van daan, dat men verzuimt een kort oogenblik pauze te laten intreden, en nu den overgang uit het gebed in de gewone gestalte te plotseling, en daardoor onnadenkend wil doen intreden. Zal dan ook het nagebed weer worden, wat het naar de oorspron- kelijke bedoeling van de Liturgie zijn moet : een gebed voor alien nood der Christenheid, dan is zulk een korte pauze niet alleen voor den prediker, maar ook voor de Gemeente dringend noodig. Men ziet dan ook, hoe in de kerk, als de predicatie uit is, bijna ieder zekere beweging maakt met hoofd of handen, of half gaat verzitten. Een machinale beweging, heel de kerk door, maar die zielkundigen oorsprong heeft. Het is een poging om uit stemming in stemming over te gaan. Bij de mannen gaat dit natuurlijker, omdat zij meest voor het gebed opstaan, maar bij de vrouwen komt de overgang van stemming in stemming meest niet anders uit, dan in zeker half ver zitten gaan, of in een zacht fluisteren van een kort woord tot buur- vrouw, om den indruk der predicatie weer te geven. Deze natuurlijke neiging nu om een overgang te zoeken, moet de prediker niet verijdelen, door al te snel met het gebed in te vallen. Hij moet aan de Gemeente een oogenblik tijd gunnen, om uit de £ene stemming en uit de e"ene positie in de andere over te gaan. Men merkt vanzelf of de Gemeente weer tot rust is gekomen, en zich schikt tot het gebed. En bezit de prediker dan de kalmte van de zelfbe- heersching, om ook nadat de Gemeente de oogen sloot en de han den vouwde, nog een kort oogenblik stil en sprakeloos met de Ge meente voor haar God te staan, om eerst daarna met zachte stem het gebed aan te vangen, dan mag hij hope koesteren, van en zelf in de stemming des gebeds te komen, en zijn Gemeente in de gebeds- stemming mee te nemen. Niemand zegge dat zulk een opmerking onbeduidend is. Bij den eeredienst moet goede liturgische leiding juist strekken om de stemming der Gemeente te doen zijn, wat ze voor elk deel van den dienst zijn moet. Dit nu eischt studie, en hier met name ziel- kundige studie. Een Gemeente er toe te brengen, dat ze onder het bidden metterdaad bidt, is van het hoogste gewicht. En juist omdat het hierbij op de bestaande stemming van het gemoed aankomt, isde prediker verplicht, zich af te vragen, waardoor de stemming des ge beds verhinderd wordt, en waardoor ze wordt bevorderd. Wat nu het nagebed zelf betreft, zoo toont het gebed dat in onze Liturgie staat, zooweljn zijn ouderen kortsten vorm, als in zijn latere HET NAGEBED. 341 uitbreiding, dat het niet bedoelt een korte resumtie van de predicatie te zijn. Reeds het feit, dat onze vaderen e'en vast gebed wvoor den middag na de eerste predicatie" aan de kerken aanboden, bewijst dat dit hun bedoeling niet kon zijn. Een gebed toch, dat zich aan de predicatie zal aansluiten, zou elken keer anders moeten zijn, omdat de predicatie gedurig verschilt. Kennelijk was dan ook de bedoeling van onze vaderen, om dit ge bed tot een zelfstandig deel van den ,,dienst der gebeden" te maken. Wei heeft ook het nagebed een geestelijke inleiding. Het begint met een uitgieting der ziel, met een belijdenis, met een stille veroot- moediging voor den Heilige, en met een inroepen van zijn genade in Christus. Toch strekt die inleiding meer om den grond des gebeds naar het heilig paslood te leggen, opdat men indenke, wat ons recht geeft om te bidden, en welke de grond is, waarop we onze gebeden rusten doen. Geheel het verband toont dan ook duidelijk, dat het eigenlijke nagebed eerst begint, als die inleiding ten einde is, en men toekomt aan de woorden : En overmits het U behaagt dat men bidde voor alle menschen, zoo bidden wij U dat Glj uw zegen wiltgeven enz. Daarop volgt dan een breede reeks van voorbeden : 1°. voor den dienst der kerken ; 2°. voor de Gemeente ; 3°. voor de wereldlijke Overheden ; 4°. voor hen die om des geloofswil vervolgd worden ; en 5°. voor de nooden des gemeenen levens, en dit laatste wel in twee deelen, ten eerste voor hen die in lijden, in nood, in angst, kortom in geestelijke of lichamelijke ellende zijn, en ten andere voor den geregelden gang van het leven der menschen onder de gemeene Gratie, zoo in de natuur, als in het menschelijk bedrijf. Deze voorbeden worden dan besloten door het Onze Vader, en uit het Onze Vader gaat de Gemeente over in de belijdenis, door, nu niet voor menschen, maar voor God in het gebed belijdenis te doen van de Artikelen des geloofs. Hierbij zij al aanstonds opgemerkt, dat zulk een nagebed uitgaat van de overtuiging, dat de Gemeente geroepen is een priesterlijke taak te vervullen. Zij als Gemeente verstaat wat bidden is. Zij als Gemeente heeft den toegang tot den Troon der Genade. Zij als Gemeente leeft in het besef, dat ze om Jezus wil van den Vader ver- hoord wordt. Ze staat alzoo in de overtuiging, dat haar een taak is opgedragen, die alleen zij vervullen kan. Ze leeft in het midden van een wereld, die aldus niet bidden kan en die toch ook op haar beurt aan hetge- 342 SLOT VAN DEN DlENST. bed zoo dringende behoefte heeft. Welnu, wat de wereld niet ver- mag, dat kan en vermag de Gemeente van Christus. Zij heeft de priesterlijke zalving. Zij mag tot God naderen. En zij mag tot God bidden niet alleen voor het geestelijk leven in eigen kring, maar ook voor die wereld in wier midden ze verkeert. Het is zoo, ook op zich zelf staande kunnen de kinderen Gods ieder voor zich alzoo bidden in de eenzaamheid of met elkaar in gezelschap- pen, en zij doen dat ook. Maar toch, dit is nog het gebed der Ge meente niet. En terecht is van oudsher begrepen, dat als de geloovigen saam vergaderen, en ze naderen voor het aangezicht des Heeren, dat dan eerst de priesterlijke dienst der voorbede tot zijn voile recht komt. Dat dit hoog besef nu veelszins uitsleet, is volkomen waar. De roeping om alzoo priesterlijken dienst te vervullen, wordt weinig meer gevoeld. Wat eigenlijk de dienst des gebeds is, wordt zelden meer verstaan. Er moet helaas bijgevoegd, dat in tal van kerken de voor bede verstomde, althans in dien geordenden en vasten zin, waarin ons nagebed die regelt. Het langst bleef die voorbede nog voelbaar in de speciale voorbede, door een kranken broeder of een uit het krankbed herstelde zuster aangevraagd. Doch toen men, in groote kerken vooral, ten slotte ganschelijk niet meer wist wie die broeder, of wie die zuster was, verloor ook hierbij de voorbede in eigenlijken zin, haar aangrijpende en tot meebidden prikkelende beteekenis. Stellig zijn we ten deze bij de dagen onzer vaderen spoorslags achteruitgegaan, en kalme herlezing van het lange nagebed zegt ons, dat de kerken van destijds toch hooger moeten gestaan hebben, toen men heel het land door elken Zondag aldus bad. LXXX. Slot van den Dienst. Met het nagebed is het slot van den Dienst ingeluid. Er volgt dan in den regel niet anders meer dan de nazang en de zegen. Over beide kan met een kort woord volstaan. De nazang bedoelt de Gemeente zelve nogmaals aan het woord te laten komen ; den indruk, dien de Dienst moest achterlaten, te verdiepen ; en te eindigen met een toon van triumf. Goed opgevat is de Gemeente SLOT VAN DEN DIENST. 343 onder den Dienst in gemeenschap met haar God getreden. Ze heeft zich voor Hem verootmoedigd, haar zonde beleden en de absolutie ont- vangen. Ze heeft haar hart uitgestort en het Woord van God op zich laten inwerken. En nu staat ze gereed, om gesterkt en bemoedigd en getroost weer de wereld in te gaan, om van haar God te getuigen, voor Hem te leven en in Zijn hoede zich veilig te gevoelen. Doorleeft de Gemeente dit gelijk 't behoort, dan welt er onder dit alles in 't hart een gevoel van dank, van geluk, van verlossing en levensmoed op, die uiting zoekt, en die uiting moet de Gemeente vinden in den nazang. Niet also! ze haar God, die haar in het Bedehuis ontmoette, met huiswaarts te keeren alsnu verlaat. Integendeel, juist de Dienst moet teweeg brengen, dat de Gemeente ook bij haar leven in de wereld, zich nabij haar God gevoelt. Maar wel treedt dit verschil in, dat in het Bedehuis en onder den Dienst alles er toe medewerkte, om deze ge meenschap met haar God tot een ontmoeten te maken, terwijl dit bijzondere gevoel, deze bijzondere gewaarwording van zelf een einde neemt, als de schare het kerkgebouw verlaat, en zoo uiteengaat, dat ieder weer zijn eigen huis gaat opzoeken. Eigenlijk moest de Gemeente voor en onder den nazang altoos op- staan, om door dit opstaan te kennen te geven, dat men nu in de wereld terugkeert, en natuurlijk behoort de Dienaar zorg te dragen, dat hij voor den nazang altoos ztilk een lied opgeve, dat daarvoor past. Het mag niet te lang zijn. Het moet nooit meer dan uit e'en vers bestaan, en dat vers mag zeker getal van regels niet overschrij- den. En vooral zorge de Dienaar dat de nazang een lied zij, dat de geheele Gemeente uit het hoofd kent ; met welks inhoud men ver- trouwd is; en dat zich uit voile borst laat zingen. Bij het naderen van het slot van den Dienst is het niet zoo gemak- kelijk het boek weer op te slaan, het opgegeven lied op te zoeken, en de woorden onder het zingen af te lezen. Men moet niet eerst door het lezen in den zin inkomen, maar, eer de mond en de keel zich voor het zingen openen, in den inhoud van het lied inzijn. Ook moet er op toegezien, dat het een vers zij van algemeene strek- king, 't zij van aanbidding en lofverheffing, 't zij van dank en toe- wijding, 't zij meer een gebed om hulpe. En ook lette men er op, dat de wijs van het lied bij het slot van den dienst passe. Er zijn wijzen, die de Gemeente 266 door en door kent, dat ze er mede meegaat en er van zelf inleeft. Maar er zijn ook andere wijzen, die ze uit het boek moet aflezen, en die daarom het hart niet zoo aanstonds toespreken. 344 SLOT VAN DEN DIENST. Vooral voor een nazang nu moet *t laatste soort gemeden, en uit- sluitend het eerste soort gezocht. Met doet er niet toe, of hetzelfde vers gedurig terugkeert. Ook al kiest de Dienaar slechts een dozijn verzen uit, die hij bij beurte voor den nazang opgeeft, dat hindert niet, en is verre te verkiezen boven het uitspeuren van wat bij het eerste hooren vreemd aandoet. Dat verraadt geen armoede, maar toont veeleer dat men zich in 't leven der Gemeente thuis voelt, want de Gemeente zingt te beter, te luider — en met te warmer gevoel, hoe meer men zich in zulk een lied thuis gevoelt. Is deze nazang ten einde gebracht, dan geve de organist een klein vooral niet te lang naspel, en liep ook dit ten einde, dan volge er een klein oogenblik van rust en stilte, en dan gebruike de Dienaar weer wat oudtijds in de officieele Liturgie was opgenomen, en zegge op ernstigen, niet gejaagden toon : Verheft uw harten tot God en ontvangt den zegen des Heeren. Deze woorden zijn wel later uit onze Liturgie weggelaten, maar alles pleit er voor, om ze weer op te nemen. Anders toch wordt zoo licht de indruk 'teweeg gebracht also! de zegen aan het slot van den Dienst weinig meer is dan een slotwoord om aan den Dienst een einde te maken, en dit mag niet. Over de Zegenbede zelve bestaat verschil. In onze eerste Liturgie was voorgeschreven als zegenbede de Hoogepriesterlijke zegening uit Numeri VI : 24, 25, 26 te gebruiken, terwijl men hiervoor later geheel eigenwillig het slot van den tweeden brief aan de Corinthiers voor in de plaats stelde. Voorgeschreven was te zeggen : De Heere zegene u en behoede u. De Heere doe zijn aangezicht over u lichten en zij u genadig. De Heere verheffe zijn aangezicht over u en geve u vrede. Amen. terwijl toch genomen werden de woorden : De genade van onzen Heere Jezus Christus en de liefde Gods en de gemeenschap des Heiligen Geestes zij met u alien. Amen. Nu eenmaal een eeuwenlang gebruik aan deze laatste formule de voorkeur deed geven, is het niet raadzaam dit te wijzigen, al doet men goed met bij diensten van buitengewonen aard tot de oude for mule terug te keeren. Waarin of deze zegenbede van de Benedictie verschilt, is op biz. 190 v. v. reeds uiteen gezet en behoeft alzoo hier niet herhaald te worden. De Benedictie is de opening van de gemeenschap met Godonderden Dienst, het eerste woord dat uitgaat bij de ontmoeting van God met SLOT VAN DEN D1ENST. 345 Zijn Gemeente, terwijl de zegenbede aan het slot een geheel andere bedoeling heeft, om namelijk aan de Gemeente, die nu in die wereld terug- keert, in die wereld den zegen van den Drieeenigen God toe te bidden. Die zegenbede wordt met het Amen besloten, en daarop pleegt het orgel in te zetten, om, onder het verlaten van het Bedehuis, heilige tonen door de Gemeente te doen opvangen. Juist daarom moet het Amen riiet ter loops worden uitgesproken, als om te zeggen, dat het nu uit is, maar is het eisch, dat na de zegenbede een klein oogen- blik van rust volge, en dat eerst daarna het Amen met voile klem en langzaam worde uitgesproken, zoodat het de Gemeente pakt en zij in 't eigen hart dat Amen herhaalt. Bij het uiteengaan dringe men niet. Het spoedigst is men alien op straat zoo wie het dichtst bij den uitgang zit, terstond opstaat en weg gaat, en telkens elke volgende bank of stoelenrij zich hierbij aansluit. De gewoonte in sommige kerken, om na het Amen weer even te gaan zitten, en eerst op te staan zoo de bank of rij van uw bank of rij uittrad, verdient navolging. Haasten geeft toch niets. Hoe ordelijker het uiteengaan plaats grijpt, hoe sneller ieder vooruit komt. In onzen Formulierenbundel staat er bij, dat de Dienaar, na opgewekt te hebben tot het biddend ontvangen van den zegen, er bij zal zeggen : Zijt gedachtig der armen. Dit hing samen met de toenmalige gewoonte, om de collecte voor de armen bij het uitgaan van den Dienst te doen plaats hebben. Daar dit thans bijna nergens meer geschiedt, blijven deze woorden weg. Ons volgend artikel handelt hierover nader. Sprake zou er alleen nog van kunnen zijn, om na den nazang nog een mededeeling aan de Gemeente te laten volgen. Zulk een mededeeling moest wel eertijds van den kansel worden gedaan, omdat er geen middel tot publiceering bestond. Thans nu alle groote kerken een eigen kerkbode bezitten, kan de Kerkeraad in dit orgaan alles publiceeren, wat hij bekend wil hebben. Dan leest ieder het thuis, en neemt er veel beter kennis van dan bij het vluchtig hooren. En wel bezit een dorpskerk zulk een kerkbode meest niet, maar dan bestaat toch ook voor zulk een kerk het gereede middel, om wat de Kerkeraad te zeggen heeft, duidelijk en met goed leesbaar schrift te laten opstellen en bij den uitgang der kerk aan te plakken. Blijft er intusschen ook zoo nog een enkele mededeeling over, die 6f te laat kwam, 6f van bijzonder gewicht is, en die daarom van den kansel moet gedaan worden, dan is het zeer verre verkieslijk, ze na den 346 VAN DE COLLECTEN. nazang te laten volgen, en niet, gelijk later gebruik was, v66r de pre- dicatie te laten doen. Verreweg het best blijft echter, zoo lets, indien het eenigszins kan, te voorkomen. Het stoort altoos den gang der gedachten, leidt af en bederft zoo licht den ontvangen indruk van den Dienst. LXXXI. Van de Collecten. De vraag op wat wijze, en of onder den Dienst of na den Dienst, de collecten te houden zijn, is op zeer onderscheidene wijze beant- woord. Het gebruik verschilt ten deze niet alleen tusschen kerk en kerk en tusschen land en land, maar zelfs tusschen provincie en provincie en tusschen stad en stad. Er is eenerzijds steeds een sterk dringen geweest, om de collecten buiten den dienst te houden, en niet anders te doen dan bij het uitgaan der kerk bussen te hangen of inzamelaars uit te zetten. Drijfveer hier- bij was de zucht om den Dienst niet te storen, onder den Dienst geen tijd te verliezen, en meer nog om elk karakter van een offerande aan het geven van aalmoezen te ontnemen. Daarentegen handhaafde zich elders op niet minder uitgebreide schaal de usantie, om de collecte juist onder den dienst te doen plaats hebben, en dit liefst onder den tusschenzang om zoo weinig mogelijk tijd te verliezen. Hierbij dreef niet dan in zeer geringe mate de offeridee. Hoofdzaak hierbij was een hooge opbrengst te verkrijgen. In landen eindelijk, en in kerken, die streng aan de liturgische idee vasthielden, werd uiteraard de collecte ook wel onder den Dienst ge- houden, maar dan zoo ingericht, dat ze in den Dienst een eigen plaats innam en er een afzonderlijk onderdeel van vormde. Van zelf beheerschte dan ook de liturgische gedachte den vorm, dien men koos om de in- zameling te doen plaats hebben, en zoo kan men nog in meer dan e*e"n Anglikaansche kerk de plechtige manier waarop zulk een collecte toe- gaat, bewonderen. De voorganger kondigt dan aan, dat nu het oogenblik voor de collecte gekomen is. Een geheele reeks personen uit de Gemeente, daartoe vooruit aangewezen, plaatst zich daarop in het middenpad, langs de verschillende rijen banken. Elk hunner heeft een zwart fluweel zakje VAN DE COLLECTEN. 347 in de hand, zonder stok of hengel. Dit zakje geeft elk hunner aan de eerste van de rij af. Deze doet er zijn gave in, en reikt het zoo door tot alien, die op deze rij zitten, gegeven hebben. Daarop gaat het terug aan den inzamelaar, die op gelijke wijze bij een tweede of derde rij collecteert. in ten hoogste vijf minuten is dit afgeloopen. Onder het collecteeren leest de Voorganger enkele Schriftplaatsen voor, die op het aalmoesgeven betrekking hebben. En is de collecte afgeloopen, dan begeven de inzamelaars zich in rechte rij, achter elkander, naar de tafel, die voor den kansel staat, en leggen voor het oog der Ge- meente elk hun zakje op die tafel neder. De gezamenlijke opbrengst wordt dan als offerande der Gemeente, niet aan de armen, maar aan God overgegeven, en het is de God van alle barmhartigheden, die deze gaven straks aan de armen uitdeelt. Dit is prachtig, zinvol en maakt op wien geen andere collecte kent dan die in onze kerken plaats grijpt, een diepen, heerlijken indruk, die van zelf den wensch doet opkomen : mocht het zoo onder ons ook zijn. Juist hiertegen echter zijn schier onoverkomelijke bezwaren, vooral gelegen in het groote publiek en in den vorm van onze kerkgebouwen. Is het kerkgebouw regelmatig ingericht, zoodat men voor den kansel een breed middenpad heeft, en liggen naast dat middenpad aan beide zijden banken, zeg elk van 12 personen, dan is zulk een wijze van collecteeren mogelijk. Doch dit zelfde gaat niet door, zoo de inrichting van de kerk van binnen een geheel anderen vorm aannam. Een tweede bezwaar is, dat er welbezien slechts e'ene collecte moest zijn, met name die voor de armen, terwijl men ten onrechte schier altoos een tweede collecte voor de kerk er bij heeft, en dan nog vaak een derde, een extra collecte voor den bepaalden Dienst in de Gemeente of buiten af. Hierbij nu wordt de opbrengst in geen geringe mate beheerscht door het rondgaan bij heel de Gemeente van elk van de drie collecten af- zonderlijk. Bij een ideale Gemeente behoefde het zoo wel niet te zijn, en kon men volstaan met eene inzameling en de verdeeling van de op brengst aan den Kerkeraad over te laten, maar in de practijk gaat dit niet. Drie afzonderlijke collecten brengen veel, veel meer op, dan eene collecte voor drie belangen. En hierop zie men niet te zeer uit de hoogte neder. Wie zeer beperkt in zijn middelen is, kan lang niet geven wat hij wel wenschen zou. Er zijn nu eenmaal tal en tal van centen- gevers, van wie men niet meer vergen kan. Ze zijn er ook wel, die er zich met een cent afmaken, terwijl ze, om Gods wil, misschienhet tienvoudige moesten geven, en deze dragen hun oordeel weg, maar bij 348 VAN DE COLLECTED. den kleinen man ligt den zaak zoo geheel anders. Voor hen is cent veel meer dan een gulden voor den rijkaard. De behoeften om de opbrengst zoo hoog mogelijk te houden, nood- zaakt daarom wel tot het achtereen volgen laten van twee en meerdere collecten, en dan wordt het in een groote en voile kerk tegelijk ondoenlijk er een afzonderlijken tijd voor te nemen, wijl het te lang duurt. Losse zakjes, die van hand tot hand moeten worden overge- geven, houden te lang op. Vandaar dat men de hengelzak heeft ingevoerd. En hierbij komt nog iets anders. De kerkdeuren staan wijd open, leder, die wil kan binnenkomen, zich onder de schare zetten, en doen also! hij tot de Gemeente behoort. Zoo kon er dus ook een dief insluipen, die het losse zakje overnam met het doel om het te lichten, en dit week aan week te bestelen. In gesloten kring zou dit gevaar niet bestaan, en in kleine kerken, waar men elkaar persoonlijk kent behoeft men hier niet bang voor te zijn, maar in groote Gemeenten behoort er zorg te worden gedragen dat geen schennige hand zich aan het geofferde geld vergrijpt. Dit een en ander nu heeft de collectezak met stok doen invoeren, soms zelfs gelijk in vele Roomsche kerken met een geluidgevend aanhangsel, zoodat onder het collecteeren aldoor dat geluid gehoord wordt. Dit dient dan ,,om de zaak te bespoedigen," en te maken, dat ieder vooraf weet dat de zak tot hem genaderd is, maar het ontsticht toch, en is in strijd met het altoos plechtige karakter der offerande. Alleen aan den Avondmaalsdisch ontkwam men aan deze niet wensche- lijke manier van collecteeren. Bij de bediening van het H. Avondmaal staat de zilveren offerbus op de tafel. Wie nadert stort er zijn gave in, en gaat door. Even plechtig als zinrijk. Of het ooit gelukken zal om ook voor het gewone collecteeren bij dezen stand van zaken in onze kerken een meer toesprekende, meer stemmende, meer de offeridee naderende manier uit te denken en toe te passen, dient te worden afgewacht. Slechts zooveel is nu reeds te bereiken, dat er althans in kleine Gemeenten een afzonderlijk deel van den Dienst voor worde bestemd ; dat onder dat deel van den Dienst hetzij voorlezing van Schriftuur plaats grijpe, die op het geven betrekking hebbe, of dat een lied worde gezongen, dat er miri of meer mee in verband staat ; en ten leste, dat de gevulde zakken, van de stokken losgemaakt en door de inzamelaars op een tafel, die voor den kansel staan, moet worden neergelegd. DE KERKELIJKE PLECHTIGHEDEN. 349 Zou dit te veel tijd vorderen, dan zal het noodzakelijk zijn het aantal inzamelaars te vermeerderen, wat op geen onoverkomelijke be- zwaren zou stuiten. In groote Gemeenten met druk bezette beurten zal men hiertoe minst makkelijk kunnen overgaan, maar op wat be- zwaren men ook blijve stuiten, terugkeer om eerst na den Dienst te collecteeren bij het uitgaan der kerk mag niet worden aangeraden. Practisch niet, omdat niet weinigen dan doorloopen zonder te geven en in ideeelen zin niet, omdat op die wijze de offeridee, die niet mag worden losgelaten, geheel verdwijnt. Van werkheiligheid is hier geen sprake, maar wel van tweeerlei. Ten eerste hiervan dat men de broederlijke liefde in de offerande aan de armen tot haar recht doe komen ; een offerande der dankbaar- heid. En ten andere, dat onze aalmoezen altoos een offerande Code blijven, opdat niet wij ze den armen uitreiken, maar ze Code geven, opdat de arme er niet ons, maar zijn God voor dankzegge. LXXXII. De kerkelijke plechtigheden. De Eeredienst in de gewoon-verloopende vergadering der geloovigen is nu afgehandeld. Thans volgt, na het algemeene, het bijzondere deel, waarin de Kerkelijke plechtigheden aan de orde komen, en daar- mede in de eerste plaats de Heillge Sacramenten. Bij den Gereformeerden Eeredienst staat de dienst des Woords met beslistheid op den voorgrond, en of deze dienst zich in predicatie, in gebed of in het lied openbaart, het blijft altoos bij uiting in woorden en hooren van woorden, al is het ook, dat bij den zang het spreken in maat uitgaat. De Reformatie der 16e eeuw bedoelde metterdaad protest te zijn tegen de overlading van den Eeredienst met formeele handelingen en inzettingen, waardoor destijds op geheel onevenredige wijze de uiting van *s menschen geest bij den Eeredienst op den achtergrond was gedrongen. De Eeredienst moet er om de Religie zijn, niet de Religie om den eeredienst, en nu is dit het fatale bij alien eeredienst, die te veel in vormelijk handelen verloopt, dat wie van alle persoonlijke religie ver- stoken is, deze plechtige bewegingen en handelingen even goed, en soms beter, volvoeren kan, dan de man die vroom is en God vreest. 350 DE KERKELIJKE PLECHTIGHEDEN. Een kwaad in de handelende personen, dat een verwant kwaad kweeken kan bij wie aan dezen eeredienst als toeschouwer deelneemt. Immers zulk een stelsel van vormelijke handelingen en plechtigheden, laat zich door schoonheid van vorm, rijkdom van versiering, en hooge opvoering van toon- en zangkunst derwijs voor het zinlijk gevoel aanlokkelijk maken, dat het trekken kan, ook al ontbreekt de religieuse behoefte geheel. Het geschiedkundig verloop hiervan was geheel natuurlijk. Ziel en lichaam in e'en persoon zijnde, heeft de man die God vreest, vanzelf behoefte aan een tweezijdige uiting van zijn godvruchtig ge voel: uiting door het woord en uiting door de handeling ; de eene rechtstreeks correspondeerende met zijn geest, de andere rekenende ook met zijn zinnen. Nu kan die uiting door het woord allerlei trap doorloopen. Het daalt tot verdwijnens toe in het stil gebed, als de lippen zich ganschelijk niet bewegen, er geen geluid uit onze keel komt, en we toch zeer wel weten, dat we ongemerkt onze gebeden voor God gefluisterd hebben. Dan was het woord er, maar als verborgen. We weten zeer wel, dat het woord door ons bewustzijn ging en uit ons bewustzijn voor God opklom, maar het bleef buiten aanraking met de buitenwereld. Het bleef besloten in onze eigen persoon. Dat is de zwakste uiting van het woord. En tegenover die zwakste uiting staat de sterkste uiting, wat omvang en kracht van uiting be- treft, in het gemeenschappelijke gezang, als elk woord breed wordt uitgemeten, de stem des eenen de stem des anderen versterkt, en ten slotte de uiting van het gezongen woord een omvang erlangt, die ook zonder orgelbegeleiding heel een kathedraal vervult. Of wil men het woord in zijn rijkste ontplooiing nemen wat den inhoud en de inner- lijke beteekenis aangaat, dan gaat 't het hoogst hetzij in het roerend gemeensshappelijk gebed, hetzij in de predicatie van een Chrysostomos voor de saamgevloeide schare. Doch al is het, dat ook dan in de welluidendheid van de stem, of in den schoonen zang, de zinnen zich reeds meer doen gelden, toch blijft bij gebed, gezang en predicatie de geestelijke uiting op den voorgrond staan, zoo zelfs, dat elk dezer drie mogelijk zijn en stichten kunnen, ook waar de zinnen eer gehinderd dan gestreeld worden. Er zijn predikers geweest, die, hoe schril en wanklinkend hun stem ook was, en hoe ze ook in geheel hun optreden door houding en gebaren den goeden smaak eer beleedigden dan eerden, toch jaren achtereen dc schare geboeid, gesticht en vertroost hebben, En evenzoo DE KERKELIJKE PLECHTIGHEDEN. 351 kan niet betwist, dat er, met name in dorpskerken, nog soms gezongeu wordt op een wijs, die met alien goeden regel voor stem en maat op voet van onvrede staat, en dat toch het gezang sticht en de ziel meeneemt. Hiermede is allerminst gezegd, dat bij predicatie, gebed en gezang de zinlijke kant onverschillig is; maar hij blijft bijzaak. Al hetzinlijke blijft hier ondergeschikt en dient de geestesuiting, die heerscht. Een prediker met de netste vormen, en met de welluidendste stem verveelt ten slotte toch, zoo zijn predicatie hoi en leeg is. Een vormelijk schoon gebed roert niet, zoo het niet opkomt uit een ziel die voor God staat. En een melodieus en zuiver zingen laat het godsdienstig gemoed koud, zoo er geen toon in weerklinkt, die opstijgt uit de diepte van het hart. Staat nu de tijd, waarin men leeft, geestelijk hoog, dan is men met dat geestelijk element tevreden, en vraagt niet naar meer, vooral niet, zoolang de vergadering der geloovigen klein in aantal blijft, en daar- door meer een gezellig huislijk karakter draagt. Zoo was het in de dagen der apostelen, en zoo was het, zij het ook op zekeren afstand, evenzoo in de eerste tientallen jaren van de Reformatie der 16e eeuw. Lees en herlees de apostolische brieven, en voeg er bij wat de Handelingen u van het leven der pas opkomende kerken verhalen, en ge vindt niets, niets hoegenaamd, buiten deze uiting des geestes. Men heeft nog geen gebouw, er is geen sprake van gewaden, er zijn geen vaste vormen, er ontbreekt alle [vastgestelde liturgische handeling, ge leest van geen muziek-instrument. Alles gaat vrij en ongedwongen toe, en alle kracht en alle actie trekt zich saam op predicatie, gebed en gezang. Van iets anders leest ge niet. Deze eenvoudige trilogie vormt het e£n en al. En al was er doop, en al brak men sa^m het brood, en al had er oplegging der handen bij de installatie plaats, nergens ziet ge nog dat een en ander een vasten vorm aanneemt. De verkondiging van het evangelic staat op den voorgrond, en daarnaar schikt al het andere zich als vanzelf en ongedwongen. En niet anders was het in de eerste tijden der Reformatie. Bij de Hagepreeken kon op geen vorm gelet worden. Een bezield prediker te hebben was het een en al. Waar die te hooren was, stroomde de menigte ter poorte uit. En onder zijn gehoor en zijn leiding luisterde men, en bad men, en zong men, en straks ging men getroost, bemoe- digd en gesterkt huiswaarts. Maar, gelijk wel vanzelf spreekt, dit kon geen stand houden. Uit tweeerlei oorzaak niet. Vooreerst niet, omdat eenopgewektegodsdien- stige stemming zich nooit op die hoogte staande houdt, en ten anderen 352 DE KERKELIJKE PLECHTIGHEDEN. niet, omdat de sterke uitbreiding van de schare der geloovigen op den duur dat verwaarloozen van de vormen verbood. Er zijn ook in het godsdienstig leven tijden van verheffing, tijden van evenwicht en tijden van inzinking. Men moge dit betreuren, maar het is eenvoudig zoo. De verheffing des geestes, waarin Israel na de Roode Zee te zijn doorgetogen aan den oever stond, was schit- terend en bezielend, maar ze hield geen stand toen de lange woes- tijnreis begonnen was. Zoo lang de apostelen nog leefden, heerschte er in het eerste jonge leven der pas opgekomen en vervolgde Ge- meenten, een zeer hooge stemming des gemoeds, die het saamleven rijk maakte, maar deze week en zonk in, toen na den dood der aposte len en na het ophouden der vervolging het leven zijn gewonen loop hernam. En zoo ook was het in de dagen der Reformatie, in de dagen van het Reveil, en zelfs in de dagen der Scheiding en der Doleantie. Telkens begon het met een heilige verheffing des geestelijken levens, die koesterend en weldadig aandeed, maar steeds volgden kalmer dagen waarin de gewone stemming des gemoeds haar rechten hernam. Dit onderscheid nu oefende steeds rechtstreekschen invloed op de wijze waarop de eeredienst toeging. In dagen van hooge stemming was het geestelijk leven zoo opgewekt, dat men naar niets anders dan naar het geestelijke vroeg, er in elk opzicht genoeg aan had, en volop genoot in de rijke uiting die van den Geest onder predicatie, gebed en gezang uitging. Maar werd de stemming meer een ordinaire, een meer gelijkmatige, kwam ze meer in natuurlijk evenwicht, dan had men behoefte aan vormen die de geestelijke uiting steunden. En braken de droeve da gen van inzinking aan, dan deed zich het pijnlijk verschijnsel voor, dat de geestelijke uiting zich inkromp en haar kracht verloor, en de vormelijke uiting, die zich meer op de zinnen dan op de ziel richtte, de overhand verkreeg. En bij dit eerste verschijnsel kwam dan als vanzelf het tweede, waarop we wezen, de grootere toevloed der schare. De kerken in de dagen der apostelen waren blijkbaar klein. Men vergaderde aan huis in een opperzaal. Kerkgebouwen had men nog niet, en men had ze zelfs niet noodig. Wat in Jeruzalem op den Pinksterdag plaats greep, vormde een uitzondering. Die drie- en vijf- duizend, waarvan we lezen, ware een scharen uit alle streken en oorden saamgevloeid, die voor het meerendeel na het feest Jeruzalem weer verlieten', en nergens is in de apostolische letterkunde ook maar een spoor Je ontdekken van een kerk, die haar zielen reeds bij duizenden en tienduizenden zou hebben geteld. DE KERKELIJKE PLECHTIGHEDEN. 353 Doch allengs werd dit anders. Van lieverlede groeide de schare der geloovigen aan. Kerkgebouwen warden onmisbaar, en voor de samenkomst van duizenden in eenzelfde kerkgebouw waren heel andere maatregelen noodig, om orde te handhaven, de prediking aan de be- teekenis der samenkomst te doen beantwoorden, en het gemeenschap- pelijk gezang ook nu mogelijk te maken. Men ervaart dit nog. 