De mensch zoo als hij voorkomt op den bekenden aardbol [microform]
Stuart, Martinus, 1765-1826
Jandbouw , wier vcrbetcring fchatten uil den grond zou plocgcn (i). De berg ^tlas bcvat vele Ijzermljnen, waarvan dc inwoncrs zich zoo weinig wc« ten te bedicncn, dac zlj al hun ijzer uit Europa ontvangen ; in den omtrck van Tardutatit hcefc men kopermljnen ontdckt; men zegt zclfs, dat de /Itlas goud- en zil- ver-adercn zou hebben, wier opening de Keizer zou verbiedcn, doch hieraan wordt net even vecl reden gecwljfeld, als men aseker ondcrftcit, dac die berg eenen rijk- dom van delflloflen bevat , welken zlch ccn mcer verlicht en werkzaam Beftuur zecr zcker zou ten nutte maken (2). Melocnen en granaatappeJs zijn, behal- ve vele andere vrucbien, de grondcigene verkwikkingcn voor de bewoners dezer ftreken (3). De huisdferen van Europa vindt men al- bier weder, maar vermcerderd met den ke- rnel en den drumedaris, waarvan de Jaac- fte (1) %<»-?* p. 5a , 70, 79» C2) Foyase p. 75. Dappkr /f/riVa bl. a o ?. ($) Foyage p. 53. Dapper ^friea bl. ao^i. ^ 1 I^I A R O C C O. ii^ fchatten uii Ijzermljnen* weinig wc« jn ijzer uit omtrck van en ontdckt; Olid- en zll- opening de craan wordc d, als men ; eenen rijk- iTcIken zich am fiefluur sijn , behal- jrondcigene tnefs dezer ndc men al- nec den ke- m de Jaac- ile frica bl. a o ?. hca bl. aoH. rtert cclitcr cen vrocmdcHng fcfiljnt. Dcs- FcIls fnclhcid in Iict rcnnen Is hicr zoo groot, die do riiitcr vcrpli'^t is, zlcli hoc gclaac tc bcdckkcn, om de adcnilialing vHJ to hoiiden » en daarhij 7.00 oiivcrnu):ld , dac men op ccncn gocJcn wcg hond rd zcven en zcstig uren gaaiis in don tijJ vm vicr da- gen zou kunncn anogircn. l)c riinderon en rjiapcn zijn kicin; de hiiid dcr ccrllcn en do wol dcr la.udcn zijn de voorworpcn van «ecr bclan-rijkcn liandol. De panrJcn wor- den hong gcfdm cm dorzclvcr vlii^ahoid en mood , niaar ontaardcn door gcbrck aart tocvoorzigc op dorzclvcr noocerljon (i). Ondor do Wilde dicren zijn de wolvcn en iwijncn hec ganfche rijk door veclvul- dig ; do Iceuwcn , tygers , en flangert van fchrlkkciijkcn aard wordcn meestal in de zuidciijkcr declea van hot rijk verno- nien (2). Do veelvuldige rivicren en ftroomenlcvc ren rijkon voorraad op van allcrlcijcn visch , Waaronder de elft , de fnoek en aal uicnnni- tcn , (0 f'oy.ige p. 75-7^ Dapper ^frkM fel. 3o8. . (9; Voyage p. 73. , 11 a .:JwaSi*»4Wt«:- a5o M A R O C C O. ten; ook lane dc zee niet ra den kustbewo- ners hare bcvolking tc levcren (i). De inwoncrs van die rijk onderfcheidt men in Blooren, de oude inborclingcn des lands, en tcmbcvvonetde ^r«Wtfrc« , voorts in de herders , die op d:n ber^ Atlas rond- zv Tven en Brcbns gcnaamd worden, en in jfoden , Carisien ■ Qivcn , Renegaats , en Jaeger itmen (2). De Moorcn zijn over het nlgemeen eer kloek dan klcin van gcftalte, doch nicer inager dan zwaarlijvig. In de noordclijke deelen des rijks is hunne klciir bleekbruin ; zuidelijker ziet men dit bruin hooger en hooger worden , zooaat men ze wel eens in blanke in zwarte Moorcn onderfchoidt^ wanneer echter dc beiden uitcrdcn te fterk genoemd worden. AUe hunne ge- laatstrekken fpreken dnidelijk , zij heb- ben groote zwarte oogen , eenen ha- yiksneus en zeer fraaije tanden (^3). De Moor- (1) Dapper /Ifrka bl. 20S. (4) f^'^y'Se p. 27—38. 13*3—143, 154— • 162, 325. (i) Foj7!^e p. 245, a4<S. OAPPEa Africa t)U ao8 , sop. f * '-I .1' 1 'mmgimii 1 : o. a den kustbewo- iren (i). ijk onderfcheiJt inborclingen ies rabieren , voorts lerg Atlas rond- I worden, en in Renegaats ^ eii ;t algemeen eer le , doch nicer dp noordclijke eor bleekbruin ; ruin hooger en n ze wcl eens :n ondcrfchoidc^ (n uitcrHcn te Mle hnnne ge- •lijk , zij heb- n , eenen ha- nden (^3). De Moor- !J— U3, 154— Dapper Africa M A R O C C O. i.61 Moorfchs vroiuvcn hcbben over hct alge- meen vveinig kleur en goringc aanvailigheid, niaar vecl eer zckerc onhebbe'ijkhcid, wel- ke hare bckoorlijklieden aanmerkdtjk te- genwerkt. Zij zijn zcKien kloL-k van ge- Ihlte, maar doorgaans zwaarlijvig; hare huid is helderbriiin , hec gelaat rond, de oogen zwarc , de neiis en mond klein en dc tandcn glinstercnd wic , maar de handcn en voecen zijn doorgaans grooter, dan de fchoonheic' in he»- oog dcr Europecrs duldc. De Africaanjche fmaak Ice nice zoo vecl op de evenredighcid dezcr dco!cn , als wcl op de zvvaarlijvighcid der fchootion, wier vvaardij in hec oog van den Muroc- caan tosneemt met hct gewigc hares ligchaams; ook heeft de zuchc om te bcha- gen hec tedcrc genachc verlcheidene kunsc- middflcn loen uitvinden , om zlch van de- ze zijdc aan hec andcre aan te prij- zen. Hot zij door hec dagelljksch ge- bruik dicr niickieien, hec zij door hct (lil- zittend en van alle huiszorg verwijderd le - ven der vrouvvcn, hec zij ook door den invloed der Incluftreek, of eindelijk door de zamenwerking van die alles , men ont- moec ten niinllo \\\ hct ganfchc rijk R 3 Ichier I I WMigijjWmMMt .JWHT 7 M A R O C C O. fchier gecne irage-e vro'iwen , rratr zecr velc , die op dezc fchial van begecrde cvcnrcdighcid zeer zwaar wegen (i). De bcvolking des rijks is zeer gering. Op den wcg van Marocco naar SalS ontf moct de Reiziger geen dorp noch huis, fchoon zevcn dagreizcn lang, behalve ecni- ge tenten van zwervende Arahkren. De fteden zijn , in evenrcdigheid des rijks, klein in getal en bij gebrek aan bcvolking veelal vervallcn. Marocco zelf, fchoon do hoofddad van het ganfciie rijk, hecfr do fchande van vele puinhoopcn en ledlg llaande huizcn te vertoonen , alles blijken dragcnde van de verderflijkheid eenes wil- lekeurigcn en wrccden Oppergezags, het- welk fomtijds ganfchc fteden en gewestcn tot moord en plundering docnic (a)* De meest gemeene ziekten der Maroc" canen iXyci dc waterzuchi, oogontfteking, fchiirft , waterbreuken en verouderde z\nq\- iingen , aismcde afgaande koortzen , gal- koortzen en maagpijncn. De waterbreu- ken worden aan de verflappende warmte • • def (i) Vf^jage p. 3 « 8. 3 « I, 325, (2) rvyjre n. 84 ^ 85. M A R O C C O. a^j irair zecr 1 begecrde m (I). :eer gering. r Sals ontf noch huis, ?halve ecni- Ikren. Do des rijks , be vol king fchoon do , hecfr do en ledlg lies blijken eenes wil- izags , het- 1 gewesccn (2). Jer Maroc" ontfteking, krde zweU tzen , gal- waterhrcu- de warmto 4m der luchtftreek en nog meer aan hct veel- viildig gebruik van warme baden , inzon- derheid na de gemeenfchap met het andere gefiacht , toegefchreven. De oogkwaal fchijnc te wijten aan het fchitterend wic van alle gebouwen en de onachtzaamheid, om het gezigt voor het zonlicht te befcher- men , terwijl het gebruik van elgenlijke zonnefchermen een voorregt der Kroon is. Het fchurfc gelijkt bij hun zeer veel naar de melaatsheid der Ouden en fchijnt erfe- lijk geworden. De waterzuchc en zwellin- gen eindelijk worden aan de gebreken van het voedzel toegefchreven Ci). De Kouskous of Cuscasoo^ op gelijke wijze alhier als bij de ^alofs bereid (a), is dagelijks in gebruik , doqh daarbij ont- breekt het niet aan osfen- en fchapen- vleesch noch gevogelte , welk alles tot zeer lagen prijs verkrijgbaar is en in overgrote mate gebruikt wordt. Tot hunnen drank gebruiken zij rozijnwijn, mede, dadelwijn, geiten- en kemelsmelk, zijnde andere wijn «en fterke dranken door de wet van maho- MED) CO f^ojage p. 94, 55. (9) Zie bevsa bl. 166. R 4 i6^ M A R O C C O. MED, die 7.']} volgcn, vcrboden; cvcnwrl komt Inin de gclegcnhcid zeldcn voor, om dezclvc tc overtredcn, zondcr dac zij voor do verzocking bczwijken. De tijden tot fpijsgebruik zijn juisc bepaald en wordeti naauwkeurig gehouden. Do vrouwcn fpij- zigen afzonderlijk; de kindcrs ctcn bij de ilaven en wordon nice veel betcr, dan de- zelve, behandcld. Men dicnt de fpijs voor op ecn houten blad , hetwclk tot tafcl ftrekt; rondoin hetzelve zit men met de becnen kruisfclings op den grond; voor den iraaltijd wascht men de handen. Deze rein- heid is zoo veel noodzakelijker, daar men zich van mes noch vork bcdicnt, maar hec vlecscn met de nagels affchcurt en de Koiiskotis met voile vuistcn naar Jen mond brcngt. Men ontbijt met zonneopgung, men houdt den maaltijd op den middag, en men doet met zonncondergang hec avondmaal , hetwclk de bcste aanregting «(,!> Thee, opium en tabak zijn bij de Rla- roccanen fchier gelljk te ftelien met deo eerfle Ci) IVj.'jge p. 107 , 251, 252. Dapper jifiUa bl. 205), 210, ■ ,■ [X M A R O C C O. a^5 i; ev'cnwcl voor, om u zij voor tijden tot ;n wordeti uwcn fpij- ccn bij de ', dan de- fpijs voor tot tafcl n met de voor den Deze rein- daar men maar hec irt en de v^<?n niond ieopgar.(r, middag, gang hec lanregting ) de Ma- 1 met deo eerfte ccrfle hehocfcen dt's levens. I\Icn jrf^nruikc en dicnt den thccdrank voor tor alicr ure van den dag. ]\lcn vermengc onJcr de thee dc bladeren van kruizemiint , deuel- ve.' irekzel fchenkt men af in kleinc Oost- isuUsch porccleine kopjes, en diont herzcl- ve voor zonder melk of room , maar met eenig droog zuikergcbak. De geringe hoe- vcclheid cchter, weike van dien drank go- bruikt en de ui:erfle dcftigheid, vvaarmcde dezc verkwikking aangebodcn wordc, too- ncn genocgzaani derzclver kostbaarlieid, ook wordt zij eeni lijk door de rijken in gansch Barbarye gebiuikt. In plaats van den opium ^ vvclks onmaug bezwaar bij hec • inkomcn hem even onverkrijgbaar maakc voor hct gcmcen , bedicnc hetzelve zich van den Achkha met water, welks gebruik de Mooren vcr/-ekeren , dat de a]leraan"e- naamllc aandoeningen te wccg bren<rt , doch bij oninacig gebruik bedwelming vcroor- zaakt. Ook deze Achkha niet kunnende bekomen, mengen zij onder hunnen tahak zeker kruid AV/^/gcnoemd, vvclks rook al mcde eene even aangenanie werking op hunnen gcest doet. Boven dit alles is de pijP de nieestgcUcfde nictgezel dcs MuQr- R5 fchcn IhH ■ i' %66 M A R O C C O. fchen levens. Doorgaans is dezelve bij hun vier voet lanp en van aarde gebakken, doch de Kcizer en zljne grooten doen dezelve fchicteren met eenen echt gouden kop(i). De Moortfw, die zelve nimmer cenen ftoel of tafel gcbruiken , behalve alleen een laag bankje, waarop zij bet thcegoed piaat- fen , dienen de Europeers gaarne van eene zicplaats, wanneer zij hun ecnige achcing willen bewijzen,en makcn zich bet kruisfe- lin^sziccen met de beenen zoo gemakkelijk, als dit bij bunne gewoonte aan deze bon- ding kan gevorderd worden. De huizcn in de fteden vertooncn zicb van buiten veelecr als grafgeftichten diin als v^oningen voor levenden , daar men aan deselven nict dan witgepleisrerde muren ziet, zonder vengt fters en met eenen eenvouwdigen ingang, fchier gelijk vioers. De platte daken der huizen zijn de plaatfen , waar men in dezeU ve verfche lucht fchept , en leveren , bij eene vhj gelijke buuworde, als bet ware, eene bovendad uit, over welke men wan- delen kan , zonder op (Iraat te komen. Men heeft een voorverirek in de huizen der grott- Ci) ^♦y'«^« p. 249—251. , ■ <i M A R O C C O. aiJj elve bijhun ikken, doch 3en dezelve en kop(i). cenen ftoel alleen een Bgoed plaat- ne van cene ige achcing het kruisfe- emakkelijk, 1 deze hou- >e huizcn in iten veelecr ingen voor en niet dan nder vengi en ingang, daken der n in dezel" iveren , bij het ware, men wan- »men. Men iiuizen der groa- grooren, alwonr de inkomende i.oo lanff vcrtoefc, tot dat de vrouwen verwijderJ zijn; daarna wordt men na het fpreokver* trek gelcid; in het voorbijgaan zict men de vroiivvenvcrtrekkcn , die even als aile de \3verigcn het licht ontvangcn door de dcur, zijnde rondom eenen binnenhof gebouwd. In de (laapkamers zijn geene fchoorfteenen. Do keiiken wordt op het binnenhof gehou« den op aarden fornuizen. Tcrwijl dc ge- brckkclijkfte boiiwkundezich van buiten ver^ toont aan den blinden fleenhoop, die geene pndcrc verdienfle heefc dan van de wicheid en beftcndigheid van derzelver bepleisterirg, uit mortel en klcine ftecncjes zarnengefteld, ontmoet men van binnen boven den in* gang der vertrekken en in de vertrekken zelve vcel koscbarrheid en praal, die zon- derling afftcekt door de hoogltc vorderin? in weelde. Blaauwe |damastc behangfel* tusfchen gefncden fchutwerk gcvat, tapijt- werk op den grond, met leeuwen oftijger- huiden overdekt, ftaande uurwerken onder glazen ftolpen , ruscbedden van kostbaar hout en fraai overtrokkcne niatiusfcn, peu- liiwen en kusfens met de heeriijkfte zijJen ftoITcn Qvcrtogcn en rondom den wand op cenen iflii 1\] A R O C C O. eene kleine zoldcrinj? of bfc/cn mat jre- k'f^d, zijn de kostbaarhcden en gcmakkcn, wclke den vreemdeling vcrrasfchen. Ilectc en koude badcn, fonceinen en gallcrijen, alsmcdo een ganrsch afgezonderd vroinvcn- hof behoren tot de vollcdiglieid der Keizcr-* lijke palei/cn (i). !n Mogndor zijn de Ura- tcn lijnrccln , maar zeer cng , en de huizcn hooger dan in de andere lledcn (i) Tam- dam is voor do helfc vcrnicid; de ovcrigc Iniizen zijn van klei en hcbbcn alien ccncn tuin van achtcrcn, waardoor deze ftad nicer iiaar con dorp gtlljkt, en evcnvvel is zij nog de volkri;l;ae naar gclang van haren om- trck (3). JSIarocco lieeft zeernaiiwe, mor- llge en bochrii^cftraten en zeer veJc bouw- vaili^e liuizen ; de bestc ftaan midden in tuinen ; de aanzienelijkfle hebben twee ver- diepingen. In de wijk der koopliedcn worden de winkels in nisfcn gchouden. De winkelier zit in dezelve naar 's lands wijze en heeft alle zijne waren onder zijn bereik , zoodat hij voor den kooper niec be-» (O t'o^^sf p. ^2, 83, 24?, 313, (9^ rr,-<ingf p. (18. ... (3) yo:<apr. p. 123. M A R O C C O. a6p en mat jre- gcmakkcn, en. Ilectc gallcrijen, d vroinvcn- der Keizcr-* :ijn de Ura- 1 dc huizcn CO 2aru. de ovcrige illen ccncn 2 ftad nicer nvvel is zij liaren om- •uve, mor- 'eJc bouw- niiddcn in twee ver- <oopliedcn gchoudon. r 's lands onder zijn )oper niec be-. bchocft op to ftaan , hctvvclk kcnmer. kcnd is voor die vadzige onvcrfchillig. heid , die den Maroccaanfchcn gcesc cigcn is. Twcemaal in de week zljn dric markten Icvendig. De Jodcn heb- bcn hunne eigcne wijk in de^hd onder toezigt der Regering , en worden alle avonden binnen dezclvc opgenotcn (i). Jn Tetimn zijn de (Iraten niec flechcs fmal en niorfig maar fpringen de huizcn ook van boven zoo ver iiit, dat zij wcderzljds clkan- dercn fchier raken ; zij zijn van twee verdie- pingen en van binnen vol koscbaarhcid en praal; ook hier hebben de Joden hunne eigcne wijk (2). Door gansch Blarocco denkt men nim- mcr aan de wegen , het geen het reizen door die Rljk zoo gevarelijk als langzaam en kostbaar maakt; ook zijn 'er zoo weinig bruggen over de rivieren, dat men twijfe- len zou , of men hier wel in ftaat ware om ze te ieggen. Men bedienc zich overal van fchuitjes ora over de rivieren te ko- . ' " ' men CO f^oy^ge p. 150. (3; f^oya^e p. 3+p, 350. f] I iir ' ,; 'm •ro M A H O C C O. men en dcze trcfc men zddcn andersaali* dan bij de zechavcns. In hunne tiiinen hcerscht zoo weinig aanlcg en fmaak , dat zij flechts boomgaar- den binncn ecn gcflotcn roosterwerk mo* gen hcctcn 0)« Al de fmaak dcr Maroccanen fchijnc zlch te bepalen tot hunne klecding. Die dcr mans beflaat in een zeer kort hembd met lange mouwen , een witte linnen on- derbroek met eene lange lakcnfchc over- broek , die tot op de vocten hangt. Over bet hembd dragen zij twee of drie borst- rokken van verfchillende kieur, met klei* ne knoopjes van voren. Ecn zijden gor- del omgeeft den middel , en een fluvvelen banddraagt, als een bandelier, aan de flin- kerzijde eenen krommen fabel of een kort zwaard in eene koperen fchede ; voorti overdekkcn xij ?ich gaarne met een op- perkieed ,, Hai'ck genaamd , hetwelk hun Jos en geinakLelijk zit; wanneer het weer ongunftig is, gebruiken zij hiertoe de Sw- lam , die een zeer ruime mantel is van wlc (0 f^ojage p. 83, 84. , I I. ,>) 7 M A R O C C O. $71 i andersaati^ zoo weinig boomgaar- :rwei'k mo* men fchijnc :ding. Die (ort hembd linnen on> ifchc over- angc. Over drie borst- , met klei* zijden gor- m fluvvelen lan de flin- )f een kort Je ; voort* !C een op- etwelk hun r hec weer toe de 5'«* uel is van wit wit of blaauw Europeesch lakcn , met een kap van achtcrcn , cm het hoofd te bedek- kcn. De Grootcn dcs Rijks dragen den Kaftan of hcc fcharlakcn oppcrklccd. La- ken of zijden mutzcn dckkcn bet hoofd ; aan de voetcn dragen zij broosjcs, niuilen en fchocncn met dunnc zolen (i). De kleoding der Mocrfclie vrouwen be- ftiut in een hembd met ruime mouwcn, een lijfjc van zijden, en de Kaftan, naar cene japon zonder mouwen gelijkcnde, die tot op den grond hangt en van zijden of katoenen llof is, fomtijds wel met goud geftikt. Een zijden of zeer fijne netel- dockfche gordel omfluic den middel met cenen knoop, die op de linker hcup zic en van daar tot aan de knieen toe de beide cinden laat nederhangen. Achter aan dien gordel zijn twee breede linten gehecht, die, onder de armen doorgaande, elkan- der over den boezera kruizen en op de fchouders worden vast gemaakt. Bene lange broek van zijden of van zeer fraai Jijwaat vervangt de rokken der Europefchc vrou- CO ^oja^t P' 97y 118, 846', 248, DAt' ?Ea Aftisft bi. aie. :'♦ \j '.■"mii. 072 IM A R O C C O. vroiivvfn. I let Iriar dnifon zlj kcuiig p;e- vlochtcn ni..fchcn ccncii dock, die tcvens tot nuirs vcrllrekt. Do oorcn zijn op tvvcc plaatlen doorboord , in den rand en in de lei; in hct bovenrte gat dragon zlj klcine, in hct ondcrllc rccr p,rootc ringL-n en ju« wedcn. Dc vingcrs en armcn zijn iiiet min- der verilerd met ringcn en cdele gcftccn- tcn. Dc bais en borst zijn ovcrdekt met fnocren van parclcn en goiidcn kettingcn, om aan dezelvc kostbare of dierbarc han- gers tusfchcn den boczem tc dragcn. De voctcn worden nimincr bcklccd , maar bij den enkel a! mcde met kostbare ringen vcrfierd , en met kleine roodc en met goud gcrtiktc miiiltjcs bcvcili^J. Nict gcriisc opcigcnc bckorclijkhcdcn is hct blanketzel der vrouwcn grootfte zorg. TcrwijI een blinkcnd zwart de v cnkbnnuvven doet giins- tercn en door meni;; vlti.je op het voor- hoofd, den ncir^ ct' wangen de blankhcid der hi; id moc: de wangen en de kin met een zeer leven* dig rood gctcckend , en loopt van daar forarijds over den hals tot nanr de borst ccne zwartacfuige llrccp, die de ontuch- ** "^^ o. zij kcurig Re- k, illc tcvent in zijn op tvvcc rand en in de Ijcn zlj klcine, ringL-n en ju* 1 zijn iiiet min- cdole gcftccn- ovcrdckc met kn kcttingcn, f dierbarc Inn- c dragcn, De icklced , maar <ostb.irc rlngcn ic en met goud Niet gcriisc 1 hct blanketzel TcrwijI een wen doet glins- op hct voor- n de blankhcid fcn zeer leven* oopt van daar nanr de borst ie de ontuch- i^lA IMAGE EVALUATION TEST TARGET (MT-S) 1.0 I.I ■^ 12.8 ■ 50 '"^* Hf 1^ lllliM 2.5 2.2 1.8 1-25 1.4 III 1.6 ' ■^ 6" ► R* \ ^ W ^b J? ^ PhotDgraphic Sciences Corporation ^> fV >v •s? \\ ^<b V & 23 WEST MAIN STREET WEBSTER, N.Y. 14580 (716) 872-4503 «?■ > 4. 6 ft* CIHM/ICMH Microfiche Series. CIHM/ICIViH Collection de microfiches. Canadian Institute for Historical Microreproductions / Institut Canadian de microreproductions historiques '%^ ^■ wm Ml^SPa «,»,'>4i M A R O" C C O. 273 t{ge geleider voor de oogen en gcdachten fchijnt van het andere geflacht. Ook de nagels en handen van binnen mocten bi) haar roosvcrwig fchijnen , inaar worden wel eens zwartachtig door het donker rood. Boven op de handen en voeten zijn velerlcije huidverfierfelen door inbranding of tatoiiiiring voor het ganfche leven aange- bragt. De kostbare en prachtige tool wordc zoo wel door de vrorwpn van rijke Mooren als door de Sultan^n zelve gedra- gen ; het overige verfchil beftaat daarbij in de meerdere kostbaarheid der ftoffen en de grootere menigte van edele gefteenten. De vrouwen van gemeenen (land zijn armoedig- lijk gekleed, met eene lange linnen broek en een grof kleed, het welk om den middel aan een gemeen koord gegord is. Om hec hoofd is een doek geknoopt, waaronder hec haar wordt opgehouden (i). De voorname Maroccanen gaan nimmer te voet uit, maar rijden altijd te paard (2), en kcnnen geene andere bezigheid dan dea koop> (0 %'»^« p. 34— jap. Dapper /T/nV* b). 219. (2) Fo':jage p. 13 1. • , VJ. Deel, S^ • " • 0 r I 4 374 M A R 0 C C O. koophandel. Deszelfs uitvoer beftaat voor* namelijk in miiilezels voor /America ., en voor Europa in leder , huiden , gom- men , llruisvederen , koper , wasch , wol, elefantstanden , dadels, vijgen, rofij- nen , olijven, olie, matten en tapijten : waartegen ingevoerd worden timmerhout, buskruid , kanon , laken , tin , lood , ijzer en al'crleije kramerijen van fpiegels, tabaksdoozen , uurwerken, kleine mesfen, zouc, als mede thee, zuiker, fpecerijen en andere voorwerpen, welke het land niet voortbrengt. Ook handelen de Mooren met geheel Guinea^ Algiers, Tunis , Tripoli, Egypte en Mecca, door middel van Kara- vanen (i). De handwerken bepalen zich bij bun tor het iveven bunner wollen , katoenen en ajden ftofFen en tapijtwerken : voorts ma-^ ken zij fraaije matten van den wilden palm- booro , doch ;ceer gemeen papier en middel- natig buskruid. Al bun timmermans , met. felaars, fmids en ander gereedfchap is zeer grof en gebrekkig, en al bun werk beeft meer lof wegens hechr' dan wegens €pni- (0 Foyase p. 66, M A tl o c c a lat voor* ica ., en , gom- wasch , ;n, rofij- :apijten : nerhouc, , lood , fpiegels, mesfen , erijen en land niec oren met Tripoli, in Kara- i hun toe >enen en »orts ma- sn palm- I middel- is, met- p is zeer ;rk heefe wegens «pni- 575 <enigcn fmaak. Zij kcnnen het gobriiik hict van karrcn en wngens, niaar vervoereft tiles op den rug hunner czels en kernels (i). Voor den landbouw gebruikt men gcene ftndere bemestfng, dan den asch van de* even voor den berfstregen In brand gefto- kene, ftoppels; de grond wordt flechts een halven voec diep omgehaald , en beloonc echter den arbeld met rijken oogst vail tarw, gefst, boonen, erwten, hennip eii Vlas. Men bewaart het graan in Matamd^ Ten, het welk kuilen in den grond zijn^ met flroo overdekt , waartoe men hoogd plaatfen verkiest en alwaar het graan vijf of , res jaar buiten bederf blijft. De fpringha- hen zijn ook bier niet zelden de vernielers vait den ganfchen oogst, waar tegen die lang* duurige voorraad moet vi^orzien bij algemeert gebrek. In 1780 was hetzelve zoo groot* dat de honger vele menfchen deed omko* men , nadat zij vruchteloos voedzel in wor- telen gezogt , ja zelfs de vernielers hunner velden aangevallen hadden, cm uJt derzelver ingewanden het onverteerde voedzel te halen. Ee. CO yojagt p. 7p— 83. • : •; S a K__ "^ g^Bw«3^w^»iai3Buiii»gw^^i!^alH^ 2^5 M A R O C C O. Eene opening van 's Keizcrs voorraadfchij- ren en ecn gebod ter ontfluiting van alle de Matamoren ftelden een einde aan deze el- lende, waarvan nog heden gansch Marocco gewaagc(i). Om boter te maken, giet men room in eene bokkenhuid , welke men fchudt , tot dat zich de boter affcheidt en aan de wanden van dezelve hecht, waar- door zij altijd vol haairtjes en tevens zcer fmakeloos is. De kaas is niet veel beter. Men maakt ze niet, maar men laat flechts de geftremde mclk ftaan , tot dat zij uitge- droogd is. Op fommige plaatfen is het brood goed , elders cUendlc-. Alle de bees- ten , die geflacht worden , (let kt men de keel af , terwijl men derzelver k{»p naar de zijde van Mecca draait , als een ofFer aan den Profeet; men laat ze ledig bloeden, en rei- nigt ze dan zorgvuldig, v/aarna zij in ftuk* ken van twee of drie pond worden klein gc- bakt. Het waterhalen maakt eene voorname bezigheid uit van het gemeen. Hetzelve gefchiedt in lederen fakken, die van bin- . * nen (i) royage p. 71 — 74 » 80. M A R O C C O. ^77 rraadfcliij- an alle de 1 deze el- Marocco giet men elke men fcheidt en It, waar- vens zcer eel beter. lac flechts zij uitge- ;n is hec ; de bees- nde keel r de zijde aan den I, en rei- j in ftuk* klein ge- ^oorname Hetzelve van bin- nen nen bcpeki zijn , om hct water nfct le la- ten wegloopen , doch waardoor hetzelve onzuiver van fmaak wordt (i). Kunften en wetenfchappen zouden ge- * heel vreemd zijn in Marocco zonder de Joden , die voor dezelven eenigen fmnak doen blijken. De drukkunst is ten flreng- fte vcrboden, en de raeeste handfchriften van vroegere tijdcn zijn verloren, behalve ecnige weinige over de fterrekunde , Iter- rewigchelaarij en genet^kunde , waarvan men eeniglijk die over de wigchelarij raad- plcegt. De wet van mahomed verbanc bij hun dc fchildcrkunst. In hunne fteden zijn wel fcholen voor de jeugd, maar zij worden weinig bezogt wegens de achieloos- heid der rijken bij de opvoeding hunner kinderen en de ellende van het gemcen, hetwelk zich zoo ver niec kan verheffen. De Talbs of Schriftgeleerden onderwijzen anders de lees-, fchrijf- en rekenkunst, zoo wel als het regt verftand van den Ko- ran. De tijdrekening gefchiedt bij maan- maanden en weken , waarvan de zondag de eer- CO '-^oya^e p. 80, 81, S3. S78 M A R O C C O. eerfte dag heer; do volgcnde wordcn de tweede, de dcrde ena. genoemd (i). Met gcc&tvervoering zijn de Mooren op de toonkuHsc gefteld; ook hebben fommi- gen hnnner veel finaaks voor de dicht- kunst. Uumie zangwijzen zljn nogtans eenzelvig en vervclende , om dat zlj noch de toonleidingen noch de toonveranderin» gen kenuen, die den rijkdom en fchoon- tieid onzer toonkunsc uitmaken. De lief- de maakt fteeds hec onderwerp hunner lie* deren uic, fchoon geen volk dezel'-? min- der kenc; dezelven hebben ook nog minder waarde dan de zangwijzen. Hun geliefd- fte fpeeltuig is de hoboo en mandolijn , waarbij zij de Turkfche trom , de tambou- Jijn , de Huic en viool met twee fnaren voe* gen. Op fbcstdagen wordt dit fpeeltuig vervangen door het afvuren van musketten en hec ronddeelen van rijkelijken Koui- kous. Allerleije foorc van kvvakzalvera vindt bij de ligtgeloovigheid der Mooren het gereedsc onthaal. Geen gering- ver- inaak vindt het ledigloopend gemeen in hei ^(O'/Vf* p. 93^, 34«, 854. *7<il '■ M A R O C C O. *?9 het aanhooren van vertellingen en de me- dedeeling van hct nieuws van den dag. Voornamer perfonen en dcrzelver jonge lieden vooral houden zich dagelijks bczig met de oefening hunner paarden , en bren- gen het in de rijkunst tot eene hoogte, welke de beste ruiter ult Europa bewon- dert. Inzonderheid raunten zij uit in hec ophouden hunner paarden, na ze in volleti ren gebragt te hebben , en het is een be- wijs hunner achiing zoo wel , als hunner bekwaamheid , wanneer zij den perfoon, dien zij op weg willen aanfprcken , als een vog'el op het lijC komen vliegen en dan in een oogenblik ftil houden en hem be- • groeten (i). De vrouwen van voornamen fchijnen zich met geen handwerk hoegenaamd be- zig te houden, maar flijten den tijd in ge- fprekken met hare lotgenooten en wande* lingen binnen den omvang barer gevange- nislen. Noch zij noch eenige andere ge- meene vrouwen wonen eenige openbare godidienstoefening bij : de Maroccanen achten haar eeniglijk gefchapen tot der , man- Co ^''oy^'S' p. 2<J0 — 2<J(J, . , - , 4 aSo M A R 0 C C O. inanncn zingcnot, fchrijven haar geen doel aan hct hoog5.t gcluk der iiitverkorcncn toe en zouilcn het ook hinderlijk bij hunne nc godsdicnstoeleningen rekcncn , zlch met vrouwen tcr zelfder plaatfe te bevinden. IMcn vergunt haar flechts hare Talben of gelcerde vrouwen le hebben , die eenige gcbeden uic den Koran kenncn, en dczcl- ve aan de kindcrs in den Ilarcm leeren(i). Zonderling ftrijdc met deze zoo onverge- velijke als buitenfporige minachting der vrouwen het bijgeloovig gebruik , hctwelk men van derzelver gebeden maakt, om re- gen te verwerven , wanneer de droogte misgewas drcigt. Alsdan draagt elke vrouw van 's Keizcrs Harem een klein plankje op het hoofd , waarop het watergcbrek gefchreven ftaat , en doen zij gezamelijk omgangen, tot dat de regen valt (2). De leer van ma homed, omgeven met alle mogelijke dweeperijen en bijgeloovig- heden , rcgelt den Godsdienst der Mooren, Hunne bedehuizen zijn op doodftraf ont- 2egd aan de ongeloovigcn. In dczelven wordt CO f^oyrige p. 323, 324, (3) foyage p. Sip, 3aQ, M A R O C C O. aSi worcU door de Tails hct woord gevoerd; dcze docn ook de oprocping tot de openbarc gobcden. Dezclve bcftaan in de voorlc- ■ zing van ccn hoofdftuk uit den Korarit waar- blj verfcheidene plegtige bulgingen en knie- llngcn der gemeente plaats hebben. De cigcniijke kcrkdag is dc vrijdag , wannccr de Stcden gefloten wordcn, uit vrees voor eene ovcrrompeling door de Christenen , waar van hunne godfprakcn gewagen. Zij vicren dric voornamo feesten , ter gedach- tcnis der gcboorte en der vlucht van m a- homed; zijnde de derde eene Poor: van vcrzoendag voor alle ongeregtigheden in den handcl , die met rijke aalniocsfen wor- den geboet ("i^. yievcn maanden voor hec fcest van de gcboorte des Profeets verzanielen zich de bcdcvaartgangers te Fez , oti van daar op le trekken naar Mecca. Zij beftaan uit de Berglieden , Brebes genaamd , uit Bloor- J'che kooplieden en Zendelingen van het Hof. De kooplieden mogen niet vertrek- ken zonder alvorens orde op hunne zaken gefteld te hebben. De Karavene gaat ge- deeU (0 Vciage p. atfp, 370. S 5 I i •8s IVT A R 0 C C O. I decltclljk tc land en flaat gchccl onJer hct oppcrgczag van den Lcidsman , die lict fchccpgaan nict vcroorloft zondcr vooraf- gaandc bctaling der vracht. Dcze Kara- ' vane verccnigt zich icr beftcmdc plaatfc met die van Kairo en deck voorcs in der- zclver verrigtingcn en wetten. Voor den optogt hcefc ccne plegcigo aanroeping van Cod en den Profeet plaats. Do optogt zclf wordt geopend door de kernels en czcis, met leefcogt beladen, waarmede de voet" gangers uic armoede of boetc volgcn; de overigen, die op kernels of ezels gczeten zijn , fluiten den trein. IVlen trekt met zonne opgang uit ; op den middag houdt men (lil om te etcn, en ten vier uren na den middag legert men zich cot den volgen- den morgen. Al voorttrekkcnde wordt de Karavane vermeerderd door den toevloed uic de Steden , weike zij langs rcist , en na twee en eene halve maand doorgercisd te hebben , rust zij tien dagen lang , in de na- bijheid van Tripoli., waarna zij in veertig of vijftig dagen haren togt vervolgt tot /ilexandrie. Aldaar ververscht zij zich op nieuw en komt eindclijk na zevcn maanden ter plaatfe barer bedemming , zich het ver- driec ^ i M A R O C C O, " a8j Jer hct die Iict vooraf- Kara-' plaatfc in dcr> oor den ing van ogc xcif czcis, e voet-r en; de gczeten !kt mce ; houdc urcn na volgen- ordc de oevloed , en na reisd te I de na- veertjg )lgt tot :ich op naanden liet ver- driec dflet van eenen zoo langwljHg'jn togt gc- troosrcnds blj de voordeelcn van den handcl, dien zlj van de eencStad totde an- dcre drljft en bij de godsdicnstige gastvrij- held, weike zlj ovcral aantreft onder de bo* fchaafdo Arabkren. Alleen de icwervendo /Irabtercn zijn haar gcvarclijk, maar wa- gen den aanval niec in geval van gcnoeg- zame waak^aamheid en vcreeniging der Ka- ravane. De tc fchccp vcrtrokkene bed«- vaardcrs voegen zich bij de ovcrigen to Jllixandrie : gczaniclijk komcn zlj ook tot jllexaiidrie tcrug, alwaar zich de landrci- 2igers wcdcrvan liuii affcliciden (O* ' De eerbied voor pcrfonen van cen hcillg gedrag flljgt bij de Maroccanen tot eene nfgoderij, die bij de willekeurigheid hunner Rogering weldadig kan gcaciit worden , daar men derzclvcr graven als vrijplaatfen bcfchouwt, door den Keizer zeivcn geeer- biedigd. pasfing der ziekcn , den troost der bedroef- den en de ondcrfteuning der noodlijdenden, welke werken van barmhartigheid als proe- ven eener zuivere heiligheid in geene geringe aanmerking komen (i). Bij hun leven reeds werkt dcze eerbied zeer fterk, maar brengc ook naturelijk vele fchijnheiligen voort , die hunnen invloed tot allerleije oogmerken misbruiken. De Marabouts of Priesters bovenal leiden een werkeloos leven , waar in zij zich als waarzeggers en wigchelaars ten kosten van bet volk onderhouden; ter- wijl de Sidinajirs of Slangeneters zich rljke- lijk laten betalen, door hunne toovermaal. tijden aan levende flangen, die zij, op de maat van eenig fpeeltuig danzende, voor hct oog des volks gezegd worden te ver. flinden (a). Wanneer een Jood of Christen de leer van MAHOMED omhelst , wordt hem bet gewaad der geloovigen orahangen en bij te paard rondgeleid onder zang en fpel; hij zelf kiest zich eenen nieuwen naam en ftelt zich onder bet toevoorzigt van eenen pe- CO ^«3"»^* p. 38—40. (2) Foyage p. 41—43. "^^ iNiii''|^vi<.iniw.Wft^jtfs>W«»at«wtafeaw«rt*^ Ill A R O C C O. «RS r bedroef. llijdenden, I als proe- ne geringe even reeds aar brengt n voort , •ogmerken Pricsters 'en, waar igchelaars iden; ter- !ich rijke- overmaal- !ij 1 op de ide, voor n te ver, n de leer hem hec n en hij en fpel; naam en ^an eenen pe- peter, die hem als zijn kind aanneemt , doch zonder eenige andere verpligting daar- bij op zich te laden ; ook ilaat den Rene^ gaat hec hnwelijk niet vrij , dan met eene Negerin of met de dogter van eenen Re- nsgaaty wordende zijne kinders in het der- de geflacht eerst gerekend als ingelijfd on- der de inborellngen (2). De B'loorfche dochters worden reeds met den twaalfjarigen ouderdom uicgehuwd, De wet vergunt den mans vier vrouwen en even zoo veel bijzitten, maar derzelver onderhoud doec de rijkften alleen daarvan gebruik maken. De wederzijdfche ouders regelenhethuwelijk, alvorens de aanllaande echtgenooten elkanderen zien , en derzelver eerfte kennismaking is dikwijls het oogen- blik der onrcheidbare vereeniging. De Kadi ontvangt den buwelijkseed , daarna wordt de bruidfchat aan den bruidegom ge- geven , die van zijne zijde eene fom vast- ftelc in geval van zijn vooroverlijden of van echtfcheiding uit hoofde van onvrucht- baarheid. De kinders van bijzitten hebben flechts de helft van het erfregt der wettigen. (0 foyse p. 27(5, i77, ^ - , < ft8tS M A R O C C O. 1; i\ ' Na de getroffene huwelijksovereetilcomst tusfchen de wederzijdfche ouders , ontvangt de bruid de hellwenfchen van hare vrien- dinnen, en krijgt zij eenen Talb, om haar de pligten van eene gade voor te ftellen, die zijn onderhoud telkens afwisfelc met heilige liederen over hec hiivrelijk. De bruidcgom zicc zich geluk gewenschc door alle zijne vrienden , en rijdt aan derzelver ioofd de ganfche Had door, onder hec ge- leide van fluicen en trommels , en onder veelvuldige begroeting van musketfchoten tot zljneeer, die, even als bij alle andere openbare feesten , niec gelijkiijdig , maar altijd een voor een gelost worden. Op den dag der huwelijksvoltrekking wordt de bruid in eene vier- of aehtkante koets , met wit linnen , ook wcl met gaas of rooskleurige taf overtogen , op den rug van eenen muil- ezel of kernel gedragen naar het huis van den bruidegom , vergezeld door hare ou- ders en vriendinnen en vereerd met veler- lei fpeehuig en veelvuldige vreugdefcho- ten. Ter dezer plaatfe gekoraen , wordt zij in het vertrek geleid, waar zij den bruidegom heeft op te wachten , die wel- dra komt en, zonder eenige voorafgaatide te- t^^.iSai^^feis^aa»^ftflS^;fev:^rt^»fe^^a^feabKfteK^^^ M /» i^ O C C O. 287 tederheden, gebruik maakt van het regt, welk hem deze verbindtenis toeftaat. Eeni- ge dagen daarna wordt de bruilofc gevierd door ouders en vrienden met gastmalen en feesten, die naar gelang van het verraogen min of raeer duurzaam zijn. De jong ge- trouwde man fchijnt in de eerfte acht da- gen , en de vrouw in de eerfte acht maan- den na den trouwdag niet te mogen uit- gaan. Wanneer de man grond heeft, om aan de vroegere eer of aande verdere trouw zijner vrouwe te twijfelen , heeft hij het regt haar te verftooten. De vrouw daarte^ gen heeft regt van fcheiding, wanneer zij kan bewijzen , dat haar man geen verrao- gen genoeg heeft, om haar te ondcrhouden. Ingeval van mishandeling en belediging moet de man dit ongelijk voor het eersc met geld, daarna met een kleed van veel grooier waarde aan de vrouw boeten, en, bij volharding zijner gewelddadlgheid , heeft zij het regt, hem te verlaten, en na twee maanden tijds, een ander huwelijk aan te gaan CO. Deze verordeningen zijn echter ge- (0 f'^yage p. =70—274, 317. Dappsa /fffica bl, 3 10— 813. tC' i 288 M A R 0 C C O. geringe waarborgcn voor de vrouwcn , van Jongs afgewoon, het andere geflacht flaafs te ecrhiedigen , en , in voornamen ftand , door zoo vele vijandinnen omgeven , als haar meester vrouwcn en bijzitten heefc. De kunst, om te behagen en alzoo het hart van den echtgenoot aan zich verbon- den te houden, is de grooce les voor haar geweest in hare jeugd ; tot deze kunst fchijnt vooral het geduldig dragen van de eigendunkelijkheden des gemaals te behoo- ren. Zij geven daarom den flaven zelvenniets toe in dienstvaardigheid en onderwerping , en genieten ook niet meer dan eene fcha- duw van vrijheid. Naauwelijks wordc haar ooit vcrlof gegeven , ora hare gevangenis voor eenige oogenblikken te verlaten, en nooit vertoonen zij zich buiten dezelve zonder een bedekt gelaat. Langer dan een uur gedoogt de naarijver van haren meester het afzijn niet , fchoon hij ve;lig genoeg is, wanneer zijn medeminnaar zich niet in het vrouwengewaad verfteekt, om alle zij- ne voorzorg te befpotten CO* Ongelukkigst zijn de vrouwen en bijzit- ten {. ■F=.Sas^,J,,^ir^(^ -"*^*i--"'^«SaBE*«a86S*#»<esa»^^- •M A Pv O C C O. aSy ttn van den Kcizer , opgenotcn in eencii fchler ontoegankclijkcn Harem y bcwaakc en laag gcdiend of fomtijds ook wrced mis- handeld door ontmandc negerdaven van den hatelijkften aard en afrchuweiijkfte gcftalte, • oukundigvan alles, wac buitcnhetgetimmer omgaat, en nimmcr de vrlje luclit genieten- de, dan wanneer zij den Vorsc naar eene andere hofplaats volgen, en alsdan vooraf gegaan door eene bende krijgsvolk , hoc- vvelk zorgt, dat niemand andcrs zich op ha- ren weg bevindt, of ook wanneer zij ver- lof bekomcn hebben , ora zicii onder even flrcng toevoorzigt der gefnedencn buitcn den Harem , doch binnen den omtrek van hec paleis , door eene wandeling te vertre- dcn. De Harem zelf hcefc eene geheirae deur, wier fleutel in handen van den Kei- zer is; dezelveraaakteen belangrijkgedeelce Hit van het 5^m/ of Keizcrlijk Paleis, en is een Paleis op zich zelven. IIcc oppcrgezag llaat aan de eerfle Sultane , doch ftrekt zich nietverderuit, dantothethuisbefluur. Alle do vrouwcn en bijzitten ontvangen zckeren lijfcogt, doorgaans zoo gering, dac de eer- ften vooral zich een beftaan moctcn zoekon in de gefchenken van vrcemde Afgezanten VI. Deel. T cj, :s=ii^g*oe»i««eeij#^SSi^8**j*seKWsSK»^i i fipo I\I A R 0 C C O. en Cdisrf'xHen, nnn wien zij hiren invlopd bii dtn Ku/.er dmir genocg wctcn te vcr- koo] en. Zij zijii v;in hwc tiitgavcn gcene rckenfch^p vcrpligt. Zij ondcrhoudcn hare ci- gene (liivinncn en befledcn nict wcinig ann hurentooi, maar ook aanhct onderwijs , hct vvelk zij zich gaarne In zang - en toonkunst la- ten geven. Dc jongcns, welke de Sultaties ter wcrcld brcnj;cn , dragcn den naam van Prinfcn en hcbben een gclijk rcgc tot de kroon. Zij worden vcrvolgens in voorna- mc posten van belUnif en kriigsbevel ge» plaatst, en fchijnen doorgaans min gevare- lljk door ftaatziicht voor den Vnr»t , dan door knevelarlj voor den ondcrdaan te zijn. Zelden komt de Kcizer in 6cn Harem. Een gefneden brengt zljnen wil aan de vrouvv zljner verkiezing over, die dan niets ver- zuimt , om hare bekorelijkheden te doen fchittcrcn: maar toch weinig vermag cp hot hart van ecnen Heer, die in alio hare liclkoozingcn de lage onderwerping eener flavinne ziet (i). 