Het Lied van Schijn en wezen : eerste boek
Eeden, Frederik van, 1860-1932
THE LIBRARY OF THE UNIVERSITY OF CALIFORNIA RIVERSIDE MET LIED VAN SCHiN EN WEZEN EERSTE BOEK UITGAVE VAN W, VERSLUYS AMSTERDAM MCMI TWEEDE DRUK. I'TSSSl das auge gib unserem auge  licht genadig zag stralen gelijkmatig — en herwon, geduldig in een wankelloos vertrouwen, weer 'thelderst wat ik ooit bereiken kon maar dan voor goed, — zoo zal ik naarstig bouwen aandachtig dienend, een hecht woordgestel, een vast statuur van zegging, en niet rouwen om mijner woorden vrijheid, als ik knel in sterk gareel van schoonen stelligheid hun rustloos schoon en hun bizarre spel. Mijn dagen worden rijper, zie, de Tijd spreekt niet zooveel meer tot mij, en der dingen verbijstering heeft hij tot rust geleid, 't Eeuwige wees hi] in veranderingen, dit was zijn zegen, daar ik alle kracht der ziel nu durf in eene richting dwingen. O zuiverheid, o weergalooze macht van orde en maat, — o vastheid der relatie, gewogen als fijn goud, wel omgebracht. II Hebt gij veel liefs, welks teergegroeide gratie nog niet kon dragen uwen harden dwang en door u zonk in dorre desolatie, veel bleek jong schoon verworgt de gouden spang der regelmaat, zoo 't niet kon evenwegen tt wicht harer kracht, — maar leeft ooit schoonheid lang te teer voor wet? is wetteloos gestegen ooit eenig leven boven eeuwen uit? — In reinheid scherp is al 't behoud gelegen van wat behoud begeert, — dus zai 't geluid dat uit mij rijst, ook leeren te gedoogen den ban der regelmaat, zoodat ontspruit zezidame sterkte, wonder glansvermogen, uit binding van wild schoon en stroef. Gebod. Te weinig heeft zich trotsche woord gebogen tot zelf bedwang — en voelt den groei geknot door 't dragen van der rhythmen ringelketen, door 'trouwlijk en gehoorzaam keeren tot der klanken zoete weerslag. Doch 't zal weten: wijding is diening, en wat harmonie strengelijkst dient moet hoogste schoonheid heeten. Zoo zij 'tbestemd. Aandachtsvol overzie ik 't land omher en 't volkenvolle woelen rondom de plek van mijnen tempel, die plechtig zal moeten staan, met stil bedoelen vastheid te zijn in'saards beweeglijkheid, heiligheid streng in stroom van driftig voelen, rein en gerecht, door 't bittre en den nijd, den haat, de vrees, en 't laag zielvolk verlaten dat om bet eigen en zijn glorie schreit. En zou mijn twijfel vragen of 'tzal baten als een kleine, blanke steen stiligt in troeble vloeden van veel haten, zeerbrandingen van breed verderf, — alleen — zoo luttel in zoo groot geweld? Voorwaar, de vreeze der vergeefschheid spaart niet een, die richt op einden wel-berekenbaar de linie van zijn. Maar als vaartuigen klevend aan zee, der hooge sterrenschaar gehoorzaam, om verborgen kusten buigen, men wij richting van die dingen aan die onzer eigen eindigheid getuigen en op geen wijs ons aardbestaan. Heilige Richting, linie van genade, dat is des levens eerste zege, aan te nemen dat zij is, en al het kwade te zien als zwart schuim op een zwarte zee. bezijden 't spoor van een wit schip, beladen met menschen en veel lampen. 'tGroeft een snee door waatren zonder licht en langs de ranke zijen glijdt af het duister schuim gedwee. En ook de menschziel is een wondre spranke vuurs door een groote logennacht — en al wijsheid des levens is den zuivreu gang te besifen van dat peilloos gaan, — dat zal geen nacht bevreezen, geen wijd ruim ontzetten, geen duisternissen zonder doel noch tal, — het strevend licht draagt in zich eigen wetten, de dingen rondom doen het niet, want zij zijn doode, stomme waatren, — te beletten vermogen ze inert, maar heerschappij over den koers behoort hen niet. Van 'tleven is een ding heilig, een volmachtig vrij over den koers behoort hen niet. Aller beperking, ganschelijk ontheven aan ban van ruimte of tijd, ook zonder hen onaangetast in zijn essens gebleven: — 19 heilige Richting, linie die ken te zijn het willend Zelf. Zooals er hel glanzende roek en gloende droppelen, vonken, aan alle zijden, naast de snel rijzende vuurpijl vallen, maar het branden der felle kern omhoog vaart of die wel aan's hemels diepste gronden wou belanden, zoo wordt verrijkt, om ons, de wereldnacht door spatting rood en glanzen velerhande, afstraling van den vuurgen wil, die tracht naar meer en verder. — Vonken ras verglimmen, neigen schoonstervend met verloren kracht, de felle Wil stijgt, zijn rechtstandig klimmen gaat eeuwigheid voorbij, hij wankt, noch kromt zijn baan, aleer bereikt des Hemels kimmen. Heilige Richting, — 'tbeeldend woord verstomt voor wat alleen gebeid wordt door bewegen en buiten 'trijk, waaraan geen woord ontkomt, der plastische mater I is gelegen, — Här draagt niet een, maar alien, want haar bindt 'stoffijke niet, — zooals veel droppen regen in 't drink dooreen van hunnen val gezwind, stichten door 'trond van duizend glinsterkringen den grooten kleurboog, doodstil in den wind. — 'Oog kent hem vast en schoon, handen doordringen hem evenwel, hij is en is toch niet, daar wij niet voelen 'twezen zulker dingen die in den geest zijn. Als een slank ding ziet het oog een stille vlam, maar 'tis toch stroomen rusteloos, eindeloos, blijvends is er niet dan sfeer van gloed, waarin de dingen komen, oplichten en weer gaan, — het gloedlijf staat onstoffelijk, standvastig, stil, volkomen. Zoo zijn wij alien, schoon elk lijf verga 22 Stichters van Richting, vast en unvergänglich, waarin wij lichten, — die door ons bestaat, — An elk moe licham is zij niet aanhanklijk, Zijn leeft in veelheid, als elk vuurdeel geeft Zijn gloed aan andre, nog voor gloed ontfank'lijk, Wijl 't zelf alree verdooven gaat en zweeft de lichtsfeer uit. Maar o dat niet geloove de mensch, dat hij geen eeuwig leven heeft, wijl van zijn lijf het lichten moet verdooven en dat moet vallen als verglommen asch, hij heeft, hij is, wat 't licham gaat te boven in blijvendheid, hij is die vlam die was voor hem en na hem zijn zal, hij de ronde glans, die als brug van bontgesponnen glas d' aard overspant, zoo vaak de ronde zon de ronde vlaag met cirkel-lach begroet. Elk droppeltje zijgt neer ten dorren gronde — zijn wezen valt uiteen. Uit vocht en gloed en rondheid was zijn schoon gemaakt. Gescheiden heeft eeuwig zich van tijd'lijk. Evengoed sweet zich de mensch het samenstel van beiden. Maar dit is 'theil, dat 't Ik 'twelk Ik zich kent zich deel voelt van dat eeuwig schoon, dat bij den val der materie staat, verheven, — permanent. — Ill Welk vreemd bedrog! zoo vast zijn wij gevangen in 's werelds greep, dat zich de ziel ontwent *t geloof aan zich. Met kettingen omhangen waant zij die kettingen alleen te zijn en treurt dat 't wreede ijzer niet kan langen voor langer tijd. Krankzinnigheid van pijn is dit. Dan ligt het edelst Zelf onmachtig onder der zinnen zwaren druk. Een schijn 26 lijkt wat ontastbaar, maar alleen waarachtig aan ons is: de Idee. De harp, geraakt door doode wind. De stroom, die cm zich prachtig van groen des werelds dorre velden maakt, — 't prisma, waardoor haar diadeem van kleuren 't simpele wit ontvouwt, — leider, die waakt over den dans van voelingen en geuren, van klanken en belichtingen, en aan den chaos van dat wezenloos gebeuren schoonheid en orde toekent, — oceaan en bron gelijk, opnemend, doende vloeien, 't leven afwachtend in groot ondergaan, *t leven uitzendend, wolken, die besproeien de harde bergen met hun dropjes teer, — slaaf, die geduldig onder 't zonnegloeien 27 de ruwe boeien draagt, maar eeuwig heer van wat hem kluistert, — heerscher, onderkenner, rechter van alle stof, vrijwillig neer- gestegen in haar wagen, maar zelf menner van haar onstuimige en sterke span — vader der zinnen, door zijn kinderen ver- loochend, zwijgend gebogen onder ban van eigen kroost, 't hoogmoedige en luide, dat meer acht 't eigen jonge weten dan hun heilige oorsprong. de Idee, zelf uit de duistere moederschoot van God gebaard. — Ziek is de ziel, die 't eigen Zijn misduidde, door overmoeheid innerlijk ontaard, al wil z'een schijn van hooge sterkte dragen, verdwaasd als een, die machtloos zit en staart 28 bij 't doorslaan van de rossen van zijn wagen, en glimlacht kalm, als had hij nooit geloofd dat paarden 's menschen heerschappij verdragen — of als een koning, die, van kroon beroofd, hoont en bespot zijn goddelijke rechten, een roode muts op 't oud, verbijsterd hoofd — of als een denker, die den rechten weg ten vrede verloor, door al te strak gepeins, en nu aan weg noch vrede zegt te hechten zichzelf belachend met verwezen grijns. O dit is vreemd bedrog, subtiele logen, verwisseling des wezens en des schijns, bederf van 't zielehart, dat geen betoogen herleven doen, waar eigen leefkracht faalt. — Door niets uitwendig wordt een bloem bewogen tot bloei, schoon licht en zoele regen daalt en vruchtbaar d'aard is, — als haar hart geschonden of wel die innerlijke kracht, bepaald door reien van geslachten en verbonden, verflauwend is. — Zoo worden nooit geleid welkende zielen, die. in zich niet vonden gelöt aan zich en eigen meerderheid tot dezen bloei. Het schijnen der gedachte, de vruchtb're liefde-akker, en d' altijd voeiende bron van taal zijn niet bij machte te redden, dat zich opent en opricht de zieleblo. em, die dit bederf ontkrachtte. — Want zie, dit eigen, innerlijke licht, 'enigste wat men niemand kan verstrekken, komt van het Zelf, dat alle leven sticht. — Wei kan men 't gloren, zoo het smeu't, weer wekken, maar wie zal hem, in wien 't begrip niet schijnt, de zekerheid van zijn bestaan ontdekken? De rede kan niet scheppen maar omlijnt en voegt vvat leeft en is uit eigen reden, en wordt een leeg ding waar het leven kwijnt. Zielen onsterflijk zweven door het heden, kristal-ballons door bonte bloemengaard, ronde, weerspiegelende eenzaamheden, anders dan al 't omringende van aard, — van al het schoon waarlangs zij langzaam glijden wordt de ontastb're spiegeling bevvaard, — zij dragen de reflectie Van het lijden, Toch tast het leed der wanden glans niet aan, vrijwillig gingen zu in den tuin der tijden bewust van eigen helderder bestan, doch wie dat lichtend wef-en mocht ontzinken, die moeten slinken en ten onder gaan. En elke smet zal 't spiegelbeeld verminken, doen zich de dingen toch veranderd voor al naar de wand waarin zij wederblinken. Zoo is het, dat, wie 't diep beschwerter dat alles wat hij kent, zijn spiegelingen van verre, vreemde werkelijkheden, door het eenig zekere van alle dingen: zijn heldre, vaste ziel — (die, naar zij rein en zuver van gestalt is, zal bedingen de harmonie in 't wezen en den schijn die Waarheid heet) — dat dezen zal ontgeven de sterkte die ontsterfelijk doet zijn. Zijn zieleliart staat stil, — hem is het leven een ledig went'len, — schoon zijn bloed nog vliet, zijn Wezens dieper stroom is opgeheven. Veelheid van kennis is nog wijsheid niet, maar wijsheid is een zuivere structuur der ziel. De reine vorm  bestuur dat machtig heerscht, en aller dingen glänzenden, rückt en rangschikt evenredig, dat kent de kracht van 't zijnen en de kracht van zijnen blik en aller hoogst bevel, zoodat in vol-beweging zich bevel, zoodat in vol-beweging zich bevel, zoodat in vol-beweging zich bevel, zoodat in ondourgrond'lijk aether-rijk daar-boven 't aandachtig spiegelvlak gericht, — moeder sereen van dadenrijke vloeden, storeloos stil in 't transparante licht, zendend des sterken bergstrooms troeble woeden ter wereld neer. Van ieder zieledeel zal 't Zelf den aard, de macht, de taak bevroeden, 37 scheidend en heerschend. Zooals een man veel sterkere mannen dwingt, wel onderscheidend elks eigenheid en kracht, tot een geheel van wondere bewerktuiging hen leidend, indien hij zelf maar zeer rechtvaardig is, onstoorbaar boven invloed van 't benijdend, zelfzuchtig volk, ten uiterste gewis in zijnen wil, van eenvoud zeer doorzichtig in zijner schikkingen beteekenis. En naar den geest van dezen enk'len richt zich de geest van alien, 't Kleinst kristal dat valt in vloeistof die zai stollen, wordt gewichtig voor 't gansche, dat zich vormt naar zijn gestalt. Zoo zij dat innerlijkste Zelf dat tevens ontwaart en richt, en meer zich weet dan al't 38 ruwere zielevolk, en dat des levens kern is, eenvoudig, helder, rein en vast, dan voegt zich 't andre zuiverlijk daarnevens. Ja, al het andre. Niet een hoofdhaar wast buiten de macht van 'tZelf, welks heerschappije, met voegen honderdvoud aaneen gepast, reikt in het rijk der stof naar alle zijen. Des menschen kracht van daad en wederstand is in het lenig en gewillig glijen aller verbindingen in 't gansch verband van ziel, van lijf en van die beiden samen. Wendt zich ook niet 't geweldig, vol-bemand oorlogsstoomschip nauwkeurig naar 't beramen van eenen kleinen man daar midden in, die kent elk scheepsdeel en elk man, bij namen, scheeps lijf en ziel, en doet gansch naar zijn zijn 't kleinste rad gaan, 't lijf door de ziel beheerend? En is daar niet gehoorzaamheid gewin van macht? Wanneer commando van 't regeerend hoofd, zelf gewis en klaar, snel wordt tot daad door vlug begrip en tucht der mannen, eerend des meerdren woord, en door correcten staat, tot in 't kleinst deel, der machtige machinen, die scherpe zorg in strenge reinheid laat? Veel kennis zai den dwaze zoomin dienen als een ontredderd schip veel wind of stoom, maar door des wijzen Geest wordt al 't geziene zuver weerkaatst, als bloemen aan den zoom van eifen water, — 't is een land herboren daaronder, rijk en stil, en als een droom-gedachte teeder, daar 't een zucht verstoren kan, — maar het komt weer even rein weerom zoodra rust is. En er ging niets verloren van al dat groen en rood en geel., van kromme stengeltjes en fijne bloemsieraden, zuiver in 't blank der diepe luchte-kom. Hier kan geen veelheid van ontvangen schaden, een heil'ge orde dwingt wat haar ontmoet tot d'eigen wet. Zij grijpt de ware draden aller ontwaring, als een wever doet met vlas, die weet het broze'ineen te winden tot 't sterk wordt, en den vagen overvloed in strakke evenredigheid. te binden, tot draad op draad, geregeld aangebracht, zich in een prachtige figuur bevinden. En dit figuur, dit is des Hoogsten pracht, wij heben 't niet bedacht en niet verkoren 't ontbloeit in ons, als bloemen, overnacht, — 't komt uit ons diepste Zelf van zelf te vore, 't wacht onzer woorden leiding niet, 't onstaat, wij zien het aan, als kon 't ons niet behoore; 't ons geboren kind, waarvan 't gelaat schooner dan licht is en zooverre boven al ons bedenken gaat, — en dan gebreken woorden, het te loven. Ik heb 'tzoo vaak vergeefs beproefd en toch konnen. Voor de donkere klove van beeld tot wezen sta ik, zoet bedrog vleit mij dat ik bereiken zal, — nu neigen de ranke melodien toch zoo wijd — maar och, zij Zullen weer in 'thulplos duister zijgen, als dorre bladen van een boom, gehecht aan's afgronds grand. Doch aldoor nieuwe twijgen doet hij geboren geven, en zoo vlecht ik aldoor nieuwe, rankere gedachten, die woorden dragen, in geduldig knecht- schap aan mijn Zon. Hen alien is te wachten het welken en het vallen, nimmer loon of einde van bereiking. Maar door 't trachten naar licht verwerft de boom 't bizonder schoon dat is zijn wezen en zijn zeggingswijze van wat God is. Ik heb niet dan beton van ijver om Hem mee te prijzen, zend Hem mijn woordenvogels immer toe, die sterven eer zij zijner paradijzen groen zien van zee uit. En ik word niet moe daar 't zoo mijn lust is en mijn woorden stangen van lust, slanke spitsbogen die ik doe immobiel beelden mijn mobiel verlangen. En dit is good, want al het goede will lets stiller maken, in dat heilig hangen naar God, die is alleen volkomen stil. — O zij een mensch onwankelbaar indachtig elke seconde en bij elke gril zijns geestes, dat zijner gedachten pracht zich betoont in worden, niet in zijn, — dat vreugd gansch hem genoeg en gansch niet twijfelachtig in staag mislukken woont, een hooge deugd en dit te weten en te willen, liefde in wat 't hem willen doet. Mij heugt hoe 'k om het ijdele aller dingen griefde, als om 't ziek kind zijn vader. Want ik keek naar 't veege lijf te angstiglijk. Toen hief de kranke zijn blik, en sprak, dat van mij week bedroefdheid, daar 'k iets anders ging outwaren, dat leven zou, waar 't al te sterven leek. De vreugde rees bij dit veranderd staren, 'tijdle is maar ijdel door een ijdel zien, angstvallig volgt het oog der doode blaren droevigen val en vreest in dit geschien des Doods onkenbre macht. Maar waarom kleven de blikken aan dat dorre loof, indien 't leven daar niet meer is? Zie op, gebleven is toch de boom in meerder twijgen pronk, er is niet Dood, vergleden slechts is 't Leven van stof tot stof, waaruit zijn schoonheid blonk als licht uit vensters. Ai, wie zal er weenen voor 't donker huis van vrienden, die van honk gegaan zijn, blijven klagen voor die steenen dat hier de Dood nu huist, wie keert niet gegaan zijn, blijven klagen voor die steenen dat hier de Dood nu huist, wie keert niet gegaan zijn, blijven klagen voor die steenen dat hier de Dood nu huist, wie keert niet gegaan zijn, blijven klagen voor die steenen dat hier de Dood nu huist, wie keert niet gegaan zijn, blijven klagen voor die steenen dat hier de Dood nu huist, wie keert niet gegaan zijn, blijven klagen voor die steenen dat hier de Dood nu huist, wie keert niet gegaan zijn, blijven klagen voor die steenen dat hier de Dood nu huist, wie keert niet gegaan zijn, blijven klagen voor die steenen dat hier de Dood nu huist, wie keert niet gegaan zijn, blijven klagen voor die steenen dat hier de Dood nu huist, wie keert niet gegaan zijn, blijven klagen voor die steenen dat hier Auf der zu sehen, de liegen elders en gästen henen? En of allen Leben, welche heißen, — Ein heißend gefällig huis, noch keert het weder Op d'eigen weg, — schoon 't vallen liet als kaf Zijn heerlijkste omhulling, niets toch leed er vernietiging of gaf der droefheid pas. Stort ook de sterkste tronk vermolmend neder, zijn sterker zelf leeft voort in nieuw gewas, noch kan des menschen edelst deel ellendig verloren gaan, van d' eenling tot het ras verglijdt zijn schoonheid en zij is niet endig — En naar elk spieglend Zelf dit zelf beseft weet het, uit kracht des wetens, zich bestendig. Dus streeft elk enk'le, tot hem wijder treft des wetens lichtkring en uit eigenheden zich schoonheid, die van alien is, verheft. Want hij verlangt het eeuwige. — Zijn beden vragen om vreugd en een lang leven, maar de ziel volgt dieper drang dan die beleden de lippen, en bij lustbejag schijnbaar en zorg om 't lijfshuis veilig te behouen, bouwt zij stil aan dat eeuwig huis de lippen, en bij lustbejag schijnbaar en zorg om 't lijfshuis veilig te behouen, bouwt zij stil aan dat eeuwig huis V van haar. Zoo noemen wij door onvolkomen schouwen zelfzucht de macht die alle wezens drijft, — maar zie toch, geen is een zen Zelf, dat verre blijft boven gescheidenheid, brandpunt der lijnen die 't leven aller enkelen beschrijft. Schoon zij slechts zelfhoud te zoeken schijnen. Zij kennen nog van 't teigen wezen niet dan zorg voor 't schamel ik. Maar de ravijnen verbreeden en de wilde bergbeek schiet trager in 'tlichte dal. Dan overlichten der zonne schichten tot aan zee 'tgebied der vloeden, 't samenvloeien en het zwichten aller verscheid'nen. Zoo zal zich de blik in dag van breedere bewustheid richten op wijder strekking van ons diepste Ik, dat geen begrenzing wil, niet zal be . Klagen den dood der dingen van een oogenblik, als 'tmag weerkeeren tot den bron der dagen en drinken stilte en eeuwigheid. Helaas, Ot vergaan van 't enger zelf versagen, als waar de beek meer dan de stroom. O dwaas, 't is al gewin. Wat gij wel woudt vermogen te houden, is onwetendheid, zwart waas uwer verblinding, wolk, die voor uw oogen de zon der ziel verbergt, — verscherp, verrein uw innerlijk gezicht, — dien nacht onttogen zal 't Eeuvv'ge in u bewust en eeuwig zijn. In 't wereldhuis, als kloosterlingen, wonen wij menschen, elk in 't eigen kamerkijn levenslang opgesloten. Van den schoonen bouw droomen wij en maken een model der nooit-aanschouwde woning. Dan vertoonen wij door de vensterkens van onze eel aan de geburen een schets van 'tgemaakte, 'tbeeld van een beeld En noemen dat dan wel de Waarheid. Ach, ter nauwernoo genaakte t woord de gedachte, en wat was haar ver der dingen Wezen. Met des menschen spraak te balen 'tZijn, wat schijnt onzinniger vermeten? Hoe voert 'tongewisse zwermen der luchte woorden, warlend her en der, ons zware hart in de geruste ermen van Hem die is? Wie vindt in het frivool en wuft gekriel der vale aldagstermen zoo sterke, reine klanken, dat niet dool' de ziel die volgt? Der woorden zijn twee orden gerecht en goed, — d' een is het dood symbool, 't starre karakter, bleek en sterk, 't verdorde maar harde hout, des wetens staf en schild, stom, zielloos, maar door geestes wil geworden her. Aut des geestes, wiens bericht verstilt bütten sätzen van verstandhouding. De ander ist levend woord, dat van symbool verschilt door de innige doordring in elkander van geest en stof, van 't zijn en 't fenomeen. Dit heeft zelf  niet, dat hoogste, dat ons een maakt met 't doorgrondC; en is iets zyn, schoon 't iets gevoelen hiet. Maar op dien weg van meest volmaakte kennis leidt ons het verste melodie en lied. Want die zijn zuver. Al de rest is schennis des puren geestes, cm 'tbeperkt verstand der menschen, daar toch enkel geest voor hen is ties, iets dat niet is, buiten 't verband der zinnedingen. 't Oog verdraagt den luister des Absoluten niet, 't staart in den brand van Zijn glorie en ziet ledig duister. Maar d' afschijn zien we, en Zijn groote stem vernemen wij wel in 't bedekt gefluister van cijfren en abstracties, — in d' omklem- Ming der relafien geprangd, ontberen nochthans wij nooit aankondig van Hem. Zoo valt berusteht licht. In staat begeeren naar 't hoogst begrip, zonder symbool noch begeld, naar waarheid onverhuld, die wij niet leeren maar worden, daar wij zelf geest zijn, misdeeld van helderheid, — richten wij onze actie bij 't licht der sprake, wetend hoe 't verscheelt van 't licht des Zijns, hoe tusschen doode abstractie en 't levend lied de taal bestendig zweeft, vast aan verbeeldingen, en ook geen fractie der werklijkheid ons rein en levend geeft. Aldus des dienaars juiste macht besifend en niet meer van hem vergend dan hij heeft, doen wij zijn werken recht. Hij toch vereffent den weg ons en bestemt ons dwalend gaan, als in een tunnel heller glinstring, treffend de sombre wanden, duid "Ih hij 't komen aan van de open dag, door al verklaarder woorden. Die blijven achter, maar rond onze baan schijnt de dag zelf al, waar de rots van gloorde, in zacht gegradueerde schemering. En wie bepaalt wat nog tot weerschijn hoorde, waar d'onontleende hemelglans aanving? Wie noemt het eind der stadige gradatie van schijn tot zijn, waar 't vaartuig uit den kring des maalstrooms glijdt in zee van contemplatie? Maar 't sterk besef, in alle taal geboekt, onzer onmacht in kluister der relatie, geeft, wijl het hart dien boei als logen vloekt. Hoogste gewisheid van der Waarheid zegen. To me, even wicht en de rust. 'T wät blijven kan. 'T is al genegen naar stilheid en bestendigheid. Gesust worden de veeten der kampende volken. Langzaam voeren de streomen naar de kust gruis der statige bergen, door der wolken geduldig doen verweerd en aangetast, dempende met hun slijk breede zeekolken. Heel is groene kleed dat de aarde overwast verweert haar en makt vlak de onevenheden, helpend het water dat de rots wegplast naar ze verweekt. Zoo werkt al wat leeft mede an 't zelfde werk, de worm ook die doorwroet den grond, en 't week koraaldier dat in zee de diepten aanvult en landen rijzen doet. Stillstand is aller krachten resultante, de graviteit, der zonne licht en gloed, der stoffen energien, en der planten en dieren levenskracht, 't brengt al bijeen 't afzonderlijke, rondt af het gekante, mengt het gekante, mengt het gekante, mengt het gekante, het wankele stabiel en wil de onrust om de rust alleen. Is als verteedring in de Wereldziel, en dorst naar vrede In alle fenomenen, en 't menschhart dat in 't groot bewegen viel herkent zichzelf in wat het om zich henen van lieverlede ontwaart. 't Heeft wel aanvanklijk onrust, oorlog zonder end geschenen, de waatren gingen immer en de gang der zon vertraagde niet. Des hemels vuren en die der aarde brandden al zoo lang, zouen, schoon ongevoed, wel eeuwig duren. De goden streden zelen en stagen kamp wilden ze 't leven aller creaturen. Krijg was des levens heil, zoo groot geen ramp als vrede, die voorzeker brengt het kwijnen, den stilstand, en den dood. Maar zie! de lamp der kennis begon wijder uit te schijnen en lichtte door zoo mateloozen tijd — Toen bleek het groote zon-lijf te verkleinen enen. Al beweg er op toegeleid Zich te vermindren tot een roerloos even. Er is een eind aan alle onstadigheid Ho eindloos zij ook scheen, ja, de verheven weg der planeten is een weg naar rust, der zonne toe wendt zich des aardbols zweven en ook die heil'ge Fakkel wordt gebluscht. Maar tevens werd het heiliger beginsel in 't Heelal zichtbaar, in de ziel bewust, dat niets vergaat. — Verniet'ging is verzinsel des onkundigen denkens. Dood gaat slechts wat nimmer leefde: leugen, en het spinsel van schijn en waan. O woord, o bron des rechts, o droefheidsgraf, o sleutel aller poorten onzer omkerk'ring, o kern van wat hechts aan ons onhecht beseffen is, wie hoort den klank der genade niet in uw gelud: dat niets vergaat. — Het lichte woord verstoort en legt onze duistre droefheid heilrijk uit. Beweging sterft, maar d'energie, gehouen voor hare oorzaak, blijft. Hetwelk beduidt dat wij te drover zijn al naar wij bouwen op 't zichtbre, dat vergaan moet, onze vre op 't zichtbre, onze vre Ügd. Maar daar 't ons nog zwaar valt te vertrouwen op indirect bericht en het geneucht' van enkel denken als een lust te smaken, zoo blijft veel ons bedroeven wat door deugd van groot begrijpen ons verblijd zou maken. 'Tis recht, dat wat ons evangelie bracht on worden heil'ge eh geliefde zaken: het avondrood, de stil-bestarnde nacht, de dageraad gezegend, met de blije vogeltjes-stemmen, en de gulden vacht van zonneschijn op tintelende weien, de zee ontzachlijk, — ook het schoon lichaam der zusterzielen die ons begeleien, en al die voelingen, waarin we d'aam Gods 'tsterkst bemerken, als van man en vrouw de liefde, die der enkelheden saam- vloeiing volmaaktst is, zoo volmaaktte trouw haar Euwig makt, waardoor dit onder aardsche dingen de godlijke 'tdichtst naadren zou, — maar 'tis ons niet verholen dat 't dierbaarste en 't heiligste zoo is door vergelijk met nog iets meer, 'tverste, maar 't allerwaarste, 'twezen van liefde en wijding, dat een blijk zijns aanzijns maakte in beweeg en voeling en beeldt zichzelf, door elk ding sterfelijk. Dit is 'tstil Wezen van der driften woeling, dit sterft niet bij der lieve vrienden dood, dit derft geen gloed, ook bij der zonne koeling, dit bergt het schoon van morge' en avendrood, van starre-nacht en middag-zon in wanden van breukloos diamant voor stervensnood. Ook in 't eenvoudig vouwen van de handen der liefste om liefstens wil ontbloeit zijn licht, als in de passie-looze lijnen van de 72 lelien-kelken, doodstil opgericht. Het is waar wijding is. Die is al-omme. Maar voor ons nog niet zichtbaar, dan waar dicht voor 'tkort gezicht de heirge spranken glommen. En naar wij Liefde's vurige kolom door 'tbarre land zijn hooger nageklommen daagt ons al meerder heiliging rondom, oasen groen aan alle horizonten en koele meren onder blauwen dom. — VIII Toen, door de weifelende mist, begon te glanzen een vaste ster. Haar gloed verwoog noch kwijnde, midde in zooveel, wat in 't ronde met wisseling vermoeide 't zoekend oog. Haar blinken was een zielsrust en een stichting, 't scheen alles wankel, zij alleen bedroog de trouw der menschen nimmer. Geen betichting vermocht te ontzetten haar gewissen stand. Zij scheen wel waard de baak ':e zijn ter richting ^6 voor 't landend schip aan 't diep-omnachtte strand. Wetenschap heette zij, 't begrip der maten, van des beweegs bewegeloos verband, dat in den bouw des Als onwrikbaar staat en met goddelijke liefde en stilte schraagt den chaos van onrustig zijn en haten. , zoo heeft d'eerste heldre gloor gedaagd van des onzienlijken zichtbaar aanwezen. Wei voelt elk sterk mensch zijn aanzijn, en draagt zijn beeld in zich, 't welk, kinderlijk geprezen naar d' eigen kind-aard, als een droom hem vult, maar 's enklen droom kan niet standvastig wezen, der menschen samenmacht alleen onthult van het Volstrekte stellige contoeren.  goede moeder kent, die 'theeft verloren, maar op een dag, in blijden, bangen schroomhaar echt beld ziet, reeel, met stroeve voren, zal schreiend haten 't onbekend gelaat wijl 't heeft in 't hart zijn lieven droom verkoren. Toch was in waarheid waarheids strenge staat van eedler schoon dan's kinds naieve droomschijn. Slechts vrees en blindheid genereert den haat, slechts trouw aan Waarheid is 't waarachtig vroom-zijn. Is er toch geen zoo klaar godlijk kenmerk als het in's levens kronkelende stroomlijn recht blijven en constant, 't Betaamt dus, sterk in liefde, d' eigen dierbre vizioenen — schoon liever en schijn-schooner dan de kerk der vaste kennen, 't werk van legioenen — te offren, en ons eigenwijs gemoed deemoedig met Gods wezen te verzoenen. Maar dit vergt veel, ik weet en merk lang hoe 't teedere menschenharten stukscheurt grimmig en hoe de lieden lichter 't heete bloed der Godheid offren, dan Haar hersenschimmig schamel verbeeldsel, bloem huns kleinen breins. Doch wee I des Zijns gestrengheid sust geen slimmig gevoelsgekonkel, 't wil den vollen cijns van trouw en onderwerping. Moesten alle bekorrekenden lief-menschelijken schijns op 't woord des Wetens ook van 't Godsbeeld vallen, nog zal een forscher geest dien toets doorstaan, hervinden 't licht in duister van getallen, liefde in schijnwreedheid, hooger goeds gedaan door voor-ons-kwaad, een hooger recht gestegen uit voor-ons-onrecht, tot licht-voets begaan harts-voicingen intellects hooge wegen. En daar, o vreugd, heeft elke zieletocht een reiner stem en nieuw aanzicht gekregen, sereener na 'tdoorgaan der donkre krocht van vrees en twijfel. Recht en Liefde scheiden van 'tbittere begeer dat eigen zocht, en zien uit over. Volken, over tijden, wenkend de hand naar nevelhelle vert' waar vreemde zusters hen in rust verbeiden. O menschenkind, o menschenkind, dat werd loondienaar bij den tempelbouw, geen wijding in 't groot werk voelt, noch schoon in 't groot werk voelt, noch schoon in 't groot werk voelt, gij draagt de schand dier duivelsche misleiding dat wetenschap van God de glorie krenkt, daar gij geen hart hebt grootsch genoeg, te volgen de stormvucht des begrips, waar 't opwaarts zwenkt. Was 'tdan een sprookje, dat den Heer verbolgen om doodsschuld van zijn eigen schepselen maalt? van Satan's list en haar droeve gevolgen voor d'eersten mensch en al diens kroost verhaft? De klare ziel der jonge volken beeldde zoo reeds 't mysterie recht, dat elks geest taalt naar dingen van verderf, dat slechte weelde spruit uit elk goed, waar tegenwicht gebreekt, alleen ons leiden kan naar 'toord, waar leekt water dat is voor altijd alien lavend, Er is een andre, oude maar, die spreekt dezelfde wijsheid, anders nog haar stavend met straf gevoel, op doordringender wijze: Hoe koning Yoedishthira, aan den avend zijns smetteloozen levens, tijgt ter reize na. ar 'themelland, met vrouw en breeders vier en met zijn hond. Op zwaren weg ziet hij ze alien bezwijken, maar hem blijft het dier. Nu mag hij in den hemel gaan, de deuren openen wijd, 't godenkoor juicht, maar hier moet hij 'tonreine beest hem zien ontsleuren. Dan wil de held des hemels wonnen niet en durft de liefde voor zijn hond opbeuren 8; boven der eeuw'gen goden glanzend lied. Hij vindt, dit doend, een vastere genade. Zoo staan wij aan de poorten van 'tgebied waar men als God is, kennend 't goede en 't kwade. Maar weel zoo ons een blinde graagte spoort te rijten 'tkoord der liefden, en te rade met's harten machten niet te gaan, bekoord door eene drift, die ons alleen een eigen Eden beloft, naar 'tlistig duivelwoord. Met liefde slechts kan heilig weten stijgen, met bloed van een dier is te duur gekocht een paradijs van kennis. Geen zielsneigen heft, los van andre, zieleheil gebrocht, zooals geen mensch ooit, los van andren, eenig standvastig goed te wrochten heeft vermocht. 88 Want  mensch die, overjüng, niet wetens gang om liefdes wille schorst, maar gaat met haat en stoort zich niet aan 't heilig gevoels-vermaan, in een gruwzamen dorst naar zelf-verzadiging. Hoe waar 't ooit veilig opgaan ter vrede, zij 't in schijn ook 't kortst, waar eigen stijging andren doet vertreden op steg met bloed van zwakkeren bemorst? 'tGemoed voelt binding dieper dan de rede, en deze, machtloos waar haar maat niet strekt, heft niet te schennen's harten teere zeden wijl zij daarvan de gronden niet ontdekt. Wat achten wij ons menschenlijf onschendbaar en offren 'tdier, dat zich ook hulploos rekt. 90 Nach 'leven, net als wij? Is ons niet kenbaar, tot smartens toe, der armen bang verlang, dat is ook 'tonze, machteloos gewend naar ons eigen doel, met ons in samengang? En gaan dan wij, de wijzen, sacrifieeren voor ons, wat nog niet weet van offerdrang? En laten wij ons, machtigen, beleeren door leed van 't beest dat beeft in onze hand? Dieren zijn kindren, die wij te beheeren verkregen, machtigst in dit klein aardland, hun goed liefhebend en hun boosheid temmend als die van 't kind, — niet-hatend, door verstand, — met hardheid slechts een harder noodlot remmend, maar o nooit harder dan het lot, dat bindt mensch en dier saam, onder een juk hen klemmend. Zie, wat den menschen heilig is in' tand, tand begrip, dat zacht houdt onze oogen over hun bitterst kwaad, waardoor elk spint zachtheid om hen en zorg, in 't ruwbewogen leven, — want 't roert zoo door onschuldigheid, — is dat ook niet in 'tdier? En wie betoogen dat offer zijn moet, — ei wie van hen leit offers op 't kind, dat 't voor ons wel zal lijden? Is niet elk offer wreed onrecht, tenzij 't rust op volsterken, die zich willig wijden, door weidsch besef van's offers kracht getroost? Ziet dan, hoever u Satan weg kan leiden, gij die God zoekt, maar eigen wegen koost. O hoe kon 't wij-gevoel den geest verlaten, die voor den glans dier stille wondren poost, voor der gesternten gang aan de gelaten des eeuw'gen hemels, voor den weg des lichts dat langs golf-linien, klein bovenmate, ondenkbaar snel, ter kennis des gezichts der verre zonnen wezen brengt en jaren, eeuwen behoeft tot brenging des berichts, en voor die krachten die zich openbaren in alle stof, zoo saamgesteld verknocht, dat 't is als woelden niet te tellen scharen atomen in een enkle droppel vocht, wier juist bestek geen reek'naar kan bepalen schoon hij 't den duur zijns ganschen levens zocht, en voor het Leven, wordend in de dalen der vochte, gloedgekoesterde planeet, waar 't is of God zijn zelf -heid wil herhalen en met zichzelf in wisselwerking treedt, waarin ook wij zijn wonderbaar besloten, met god'lijk kenlicht, als in een vreemd kleed dat ons scheidt van elkander en van 't groo alwegen, met een levenloozen schijn, maar dat wij lichten, als de jonge loten den schors des booms, waarvan zij bloesems zijn, waarvan wij staag de donkere lagen splijten, dat ons onmidd'lijk 'teeuwig Licht beschijn, tot 't helder daagt, als alle hulsels rijten, dat niets niet leeft, maar alles leeft in Een. — Hoe waar 'tden aard dan van dit doen te wijten als uit den geest, die 't steeds bedrijft, verdveen de wijding, hoogste zielestaat, dat gloren waarbij in taal, in lied, in kleur, in Steen de schitterendste wrochtsels zijn geboren? Moet bijgeloof dan niet gedelgd, opdat met dit der menschen schoonst niet ga verloren? Aan wetens glansvloed stond de schoonheids-stad; op fondament van hol-doorwoelde rotsen, dat onder muur en tempelen het nat. Bet nimmer-rustende, men hoorde klotsen. Maar dwaas die waagt het statige geweld des grooten strooms te smaden en te trotsen en hem verbrijzelaar van schoonheid Scheldt. Hij stort den schijn, al 'twezen blijft behouen. Het staat aan ons, op hechter grond gesteld, met grootscher praal, een nieuwe stad te bouwen. Op 6ns de smaad, wanneer van 't voorgeslacht de hoogst-ontbrande glorieen verflauwen. Wij hebben 't breeder weten en de macht van vaste kennis. Zoo zij konden stichten op voozer grond zooveel subliemer pracht, is 't, wijl wij nog niet leerden onze plichten alien, als zij, met een zoo vroom gevoel van wijding en van liefde te verrichten. Hun was Gods glorie aller werken doel, en o dat niet voor ons verzwakt bevatten de branding van d. It machtig woord verkoel, zoodra wij 'thuis van schijn uiteen zien spatten, waarin de ziel haar sterkste wezen sloot. Wij zwervers vinden noodzaak onze schatten te voeren op een bontgetuigde vloot van fantasieen over deze zeeen van 't peilloos leven. In sterflijken schoot draagt 't menschenwoord de goddelijke Ideeen zwaar van geslachten op geslachten. Wee 'thuis waar 'tvergeefs om herberg heeft gebeeen, met heil'gen last smaad en afvvijzing lee. Noem 't ook geen waan als men heeft toegesproken God als een mensch en hem aansmeeking dee wier gunning met geen Godsbestaan Icon strooken. 'tVolk deed dit wel in eenvoud, maar niet heeft den wijssten, bij dit doen, 't inzicht ontbroken, dat hier in kinder Likken beldschijn leeft Beken zijn van meest verheven waarheid. Hij wordt der kindren mindre, wien begeft Hij wordt der kindren mindre, wien begeft Hij wordt der bringen, leit De diepe bronwel hunner fantasie. Den mensch ist zelf de donkre krater, waar hij 't eigen vuur rijzen voelt uit's werelds zie-dend alvuur, boogbrug met steunlooze spanning, uit vlakke velden zijner theorie opwellend tot den aether, waar zij anving in eeuwig licht verborgen, en hij kenthaar d'eenige uitweg uit zijn aardsche banning. Dit voelt in zijnen nood de mensch en wendt t beklommen hart dien weg alleen, een machtrijk zelfs Vertrooster huldigend. Nu lijkt vvel ieder zinlijk beeld belachlijk den wijzen mensch, bij Gods volstrekt bestaan, maar de verwaande die uit trots, veracht'lijk versmaadt de heil'ge pogingen, gedaan em 't Hoogste te gedenken en te loven, zal wel verdorrend in zijn waan vergaan Wat kennen kan ons God, de kenbron, rooven? Hem beldt het Zelf, als zwarte cijferen zijn naamloos Zijn. Van zijn Huis zijn voorhoven de zielen, scheemrend van mysterieen. Mijn blijde ziel, hoe waart ge dus gedurig rond de spelonk, waar's levens laaf bron ten dage opwelt. Als vlinder wispelturig rond bloemeklok met flapp'rend wiek-gevlag, totdat zij nederzijgt in gouden-urig geluk, verheerlijkt in den zonnedag en drinkt, met breed-gespreide vlerkjes trillend, van haar volzuiver wezen elk bejag diep in het kleurig huis met zoetheid stillend. Zoo warrelt gij, mijn ziel, rondom de kelk der innerlijken zelfs, waar uw veelwillend wezen volop aan nectar vindt voor elk uwer begeerten, — om somwijl te zinken in diepste vrede, als men 'tklein kind de melk uit moeders borst met oogen dicht ziel, uit moeders borst met oogen dicht ziel, uw tehuis. Pijnnevels krinken zwaar nog uw wieken met hun taaien last, een damp van waan blijft uwen blik befloersen, en 't stormig volk van warre driften vlast nog op uw rust en stoort de stille koersen van uw inwendige gedachtenlicht. Door meelij moe en door den schok van boersche bejegning nog al te diep ontsticht, an lichaamsvree en zonneschijn gebonden, nog's werelds mooi behoevend om uw plicht met lust te doen, hebt gij vaak dicht gevonden de poort van uw wijdschouwende paleis. Maar als een herder drijft met staf en honden dralende schapen, daar zij telkenreis talmen en grazen willen, — zoo geduldig weid ik mijn ruige driftsgewijs, verkeerend in een strooming zacht 't veelvuldig klein beenden, recht geleid naar mijn diep-innerlijksten raad. Al hult zich bet pad in mist, al doemt er wijd en zijd geen landmerk op, der richting raakt niet bijster wie blijft vertrouwen, vreesloos en bereid, . Op 'tLicht inwendig, teedere geleidster, die 'tzwaar ziels-schip met fijne vingren stiert. Uit crypten van onkenbaarheden rijst er een wondre maning immerdoor, die wierd wel immerdoor vernomen, zoo w'onttrokken ons hielden aan 't gerucht dat rondom tiert. Wie die stem kent, wordt zoo nooit meer verschrokken door dreigingen van 't donker lot. Hij voelt alsoen hand hem veilig door de schokken van 't leven voert, die zijn vast heil bedoelt, en uit wier schat verborgener intentie de dag van openbaringen krioelt. Niet wijl hij wacht bizondre providentie te grijpen, om zijns niet'gen levens wil, in wiel van 't heilig lot, met interventie, maar wijl hij ook door zich voelt gaan de spil, die in der zvvaarzwoegende Wäreld draaling blüft recht en met volstrekte stil, Wie blüft bemerkt dat uit der smarten lassen Kook in zijn hart, met wieken ongeschroeder, Fenix stijgt, die boven duistre waing een van leed en drift, in helden aether roeit, En dat op 't puin van zijn vernield lusten de witte bloem der heilige aandacht bloeit. Zoo blijkt het hem dat hij blij en gerust den machtigen storm des noodlots kan doorstaan, die toch noort dwingen kan den diepst bewusten kern zijn verhevenste zijn verhevenste zijn verheren, noch zijn lichtste vreugden groei verslaan. O hooge liefde tot 'tinwendig leven, die overstijgen doet den berm des doods, die van 't schijnlicht afwendend, lichter dreven ontdecken laat, en tot den bergkroon grootsch waar alle leven openligt, ons heenleidt, benaderd langs meander-gang zijn schoots, die den om God nood-druftigsten gemeen zijn, en maakt een liefde-bruischende fontein van 'thart der armsten, volgend in alleenheid uw siddrend licht, — zult gij mijn makker zijn? mij niet verlaten? dagen Niet, noch nachten? Dat ik weet veilig, in des harten schrijn, juweelschat dezer vredige gedachten? Zoo zal ik om dien rijkdom evenwel de blijde pracht der wereld niet verachten. Wan ik is in onneembre citadel mijn liefde en vreugd, en kracht die doet bewondren verschranst voor bitterheid en wanhoop fel. Dan is mijn wereld-min maar een bizondre straal uit de voile liefdezonne Gods, niet woest zich hechtend, als een die naar ondren zakt en zich klampt, doodsbang, aan plant en rots, neerziend naar'sDoodstoch niet t'ontworstlenafgrond, maar stil, van-zelf, uit volheid des genots, zooals de zon-aanziende maan glans afstond, blank en gestaag, door overmaat genoopt, uit hoogten waar al kommernis een graf. Vond. De weg des innerlijken levens loopt in aldoor dieper perspectie naar binnen, tot 't Een, dat al veelvuldigheid verknoopt, naar wij dat Zelf te naderen beginnen, wordt onze lief en die niet onderkend waarmee God-zelf zichzelf steeds moet beminnen. Des minnaars min, naar 't lieve lief gewend, opent hem schoonheid aller andre dingen, van 'tzacht maanlicht, van 'tied dat in de lent door stillen nacht de kleine vogels zingen, zijn vreugd wordt grooter om al 'tgoed der aard, om 'tfonklend meervlak, om geur der seringen, hij acht, wat hem nauw roerde, duurder waard, en vindt der waereld majesteit en orde door zijn ontzachelijk geluk verklaard. Maar dat die liefd' nog overstegen worde, dat nu des wachters wentelkromme baan zoowel planeet als vaste zon omgorde, en 't hart zich wend' naar 't Hart van al 't Bestaan, zal dan niet nog volmacht'ger vreugde rijzen? nog hooger schoon der dingen opengaan? Lo maggior don, che Dio per sua larghezza Fesse Creando, e alia sua bontate Pill conformato, e quel ch'ei piu apprezza, Fu della volonta la libertate, Di che le creature intelligenti, E tute e sole fur e son dotate. Paradiso V. 19. Verborgen ziels-licht, voedster der gepeizen, Die ons klein wezen, door uw toorn omringd, Door uw verreemding hongrend, toch tot prijzen,  om uw glorie-bronne in nacht, doorstroom van uw gelenigd licht, waar gij met koorden van ontastbre wonne haar zweven vasthoudt, in strikt evenwicht, door onbestemde sferen. 