Algemene konst en letterbode
None
* Zaandam, den 14 den Aid. Heden is alhier over- ledeo. de Eerwaardige Heer Pieter Beets Pz., Leer- aar der Doopsgezinden en Scheolopziener , in den ou- derdom van 49 jaren en omtrent 5 maanden. Behalve verfeheidene zeer goede Vertalingen uit het Hoog- duitsch, en eenige Leerredenen, is men aan zyne pen als oorfpronkelyk verfcbuldigd : De Friend der Jeugd% in 3 Deeltjes , en eene Handleiding tot Onderwys in den Christelyken Godsdienst: zynde hy 00k de Hoofdredao teur geweest van het Christelyk Magazyn of By dr age n ter Christelyke Vcrlichtitig en Evangclifche Deugd naar de behoeften van onzen tyd . Ook zoude hy in den aanvang der uitgave van de Bibliotheek van Theologifchc Leuerkunde in de Redactie van dat Tydfchrift aanmer- kelyk de hand hebben gehad. » Korte Levensberigten van de Got- T1NGSCHE H00GLEERAKEN < ' % AUGUST GOTTLIEB RICHTER E N • CHRISTIAN AUGUST GOTTLIEB GOEDE. BEIDE IN l8ia OVERLEDEN. % * August Gottlieb Richter werd te Zorbig in .{Saxen in het jaar 1742 geboren. Door zynen Ooiu, Georg Gottlob Richter, voorheen Hoogleeraar in xic Geneeskunde te Gottingen, werd hy aangefpoord* ,om dp HeeJkunde tot zyne hoofdftudie 'te kiezen, en 4laar{oe de gronden op de Gottingfche Univerliteit te Digitized by Google C S*7 > kggen* Gelukfcig was hy julst Student in den tyd van den zevenjarigen Ooriog, toen Gottirgen, do or de Franfcben bezet, derzelver Hospitalen een* gerui- tnen tyd in zyne rouren had; daar toch had Ridrt* ter, dewy! zy door de bekwaamfte Chirurgyns be- diend werden, de beste gelegenheid, ora eene Kunst (want tot eene eigenlyke wetenfchap verhief hy dezel* Ve het eerst onder de Duitfchers) met de inftrumenten in de band zich eigen te maken, waarin tot bier flechts door Kwakzalvers en Barbiers geklad werd* Eigen nadenken en oefening, die hy aan de verkregene vaar- digheid met de hand paarde, verfchaften hem nieuwe iozigten en verklaringen, welke hem overhaalden zich aan dit vak te wyden. Het gevolg daarvan, dat eene geheel nieuwe wetenfchap, gezuiverd van alle de on* reinigheden deg vooroordeeis en der onwetenheid , in hei- derengians te voorfchyn kwam , behoeft geene nadere ont- leding. Na voleindigde Akademifche ftudien zette hy zyn plan op de beste wyze voort ; hy ging naar Frank- ryk en Engeland en bragt twee voile iaren op deze geJeerde reize door. Hy verdeelde zyn* tyd tusfchen Straatsburg, Parys (waar hy voornamelyk Petit zich ten model verkoos), Londen en Oxford; op zyne te- rugreis over Holland tusfchen Amfterdam, Leyden en Groniogen, om de lesfen der grootfte Geneeskundigetl van dien tyd te hooren, Na zyne terugkomst werd hy terftond te Gottingen Hoogleeraar in de Geneeskun- de en verwierf zich daar de gewigtigfte posten in her Geneeskundig vak. Zyne overige Letterkundige ver- dienfteo, zyne uitmumende gaaf van onderwyzen, zyne Geneeskundige roem maakten hem alles cynsbaar en de Gottingfche Univerfiteit ook eerbiedwaardig in de oogen van hun , die met de geieerdheid niet zeer inge* nomen zyn. Hy overleed den July fBil in zyrt 7i(le jaar, na 46 jaren de Gottioger Univerfiteit tot lieraad verftrekt te hebben. Christian August Gottlieb GoedE werd dap no February 1774 te Dresden geboren. Daar zyn Va- der aan het Pages- Infiituut een’ post had, verkreeg hy de beste gelegenheid, om de leeruren zich daar ten nutte te maken. Hoezeer hy zich daarin beyverd heb* be, toont zyne grondige en fyne kennis der Latynfche taal, welke hem te Leipzig den naam van den klei- cen Cicero deed verwerven* Daar muntte hy it! de Leowfenini der Regtsgeleerdhtid uit wo deed# HE Bb fl If* / C 3** } ifloop der Akademifche jaren, met den jongen Heer Blumner, thans Baron von Frohberg, eene Reis naar Frankryk en Engeland. Zyn Werk over het laat- fte land, dat echter niet voltooid werd, isbekend(*). Nadat hy van dezereis was teruggekomen , beftudeerde hy te Gottingen eenige jaren de Natuurkundige Weten- fchappen, Mathefis en Staatkunde. Daarop werd hy Hoogleeraar in de Regtsgeleerdheid te Jena en fchreef zyn Jus Gcrmanicum. Van daar werd hy naar Rostock beroepen, en toen hy reeds voornemens was, om daar-* been te reizen, en Profesfor Paetsz te Gottingen on- verwacht ftierf, tot Hooglceraar aldaar benoemd. Met hoeveel goedkeuring hy *er lesfen hield is bekend. Zyn' werkkring poogde hy nog uittebreiden, door de geregtelyke Welfprekendheid, die by de nieuwe regts- bezorging zeer verdiende beoefend te worden, tot het onderwerp zyner voorlezingen te maken. Hy floeg daarby den klasfieken weg in, en beoefcnde, hetgeen hy tot hier veronachtzaamd had, de Griekfche taal* om Griekfche modellen van Welfprekendheid te kun- nen beftuderen. Over het algemeen had hy eene over- bellende neiging tot Taalbeoefening , welke men byna ernen morbus animt heeten mogt. Zoo was by zyne hattfe reis zyn hoofdoogmerk te Parys Arabisch te leeren. Met behulp van een’ Arabier, dien hem Sil- ve.stre de Sacy aanbeval, maakre hy ook dadelyk daar yverig een begin mede. Doch daar zyn verblyf te Parys met zyne gezondheid niet ftrookte, werd deze Budje weder geftaakt. Hy overleed in den nacht tus- fchen den iften en 2den July 1813. Eene teringkoorts niaakte na Iang lyden, dat eene reize naar Italie niet vermimierde, maar door eene overhaaste . terugreis ia den heifst eer vermeerderde, een einde aanzynieven. ,• IVaarnemingcn , bctrckkelyk den tnvloed der Warmtc en der Koudc op de Kolorn van \ Volta, door den Heer Dessaignes. r . In eenen brief, aan den Heer Delametherie toe- gezonden, geefc de Schryver berigt van de volgende uitkomften zyner nafporingen. i°* (*) Van hetzelve is eene Nederdnitfche vertaling verfehe* nen in 3 Dn. in gr« 8% by F. Bohn le .Haarlem.. » * * >0 .Mi Digitized by Google C 389 > i°. Wanneer men de Kolom in een verkoelend meng. fel dompelr, moet men zorg dragen, dat dezelve, in alle hare deelen, door eene gelyke koude getrofFen wordt, wyl men door het verzuimen van de koude aan derzelver bovenfte gedeelte te onderhouden, en wel eene koude even zoo fterk, als die in ai bet ove- rige van den toeftel, zich buiten (hat ftelt, om haar Eiectriek vermogen geheel uittedooven. Wanneer dit ^ door midde! van deze voorzorg, uitgedoofd is, ziet men hetzelve zich weder herftellen , zoodra men het bovenfte einde van de Kolom ontbloot. De Schryver vermoedt, dat eene Kolom, by welke men zich van een ontbindfel van Araraoniak-zout, tot bevochtiging tusfchen de platen, bedient, insgelyks daarin zoude uitdooven* mits men, gedurende twee uren, rondom dezelve eene koude van 1— 18° honderd gr. therm, kon* de onderhouden, Het is hem gebleken, dat eene Kolom van 36 paren platen van 48 millimetres middellyns an* derhalf uur noodjg heeft, om te dalen*van + ia° c, tot o. st°. Wanneer men de Kolom met water of met een zoutachtig ontbindfel bevochugd , in kokend water dom- pelt, zoodanig, dat alleen de onderfte helft dezer. Ko. lom in het kokende 1 water geplaatst zy, maar de bo* venfte helft boven hetzelve uitfteekt, verheft zich der- zelver Eiectriek vermogen tot zuik eenen hoogen graad, dat het niet meer mogelyk is, hare fchokken doorte- ftaan. , - / 30. Wanneer men daarentegen dezelfde- Kolom gebeel in kokend water dompelt, zoo, dat zy in het midden van deze vloeiftof hangt, zonder den bodem dcr kolf te raken, en haar boveneinde omtrent ro8 millimetres onder het water zy* dan vermeerdert derzelver Elec, triek vermogen, by de eerfte indrukfelen der warmte, zigtbaar in fterkte, maar neemt vervolgens, na eemgen tyd, trapswyze weder af, en wordt eindelyk, na om. trent dnevierde uur kokens, geheel uitgedoofd. Ten einde dit te doen gebeuren, moet het water in eene fterke beweging zyn, en zoodanig koken, dat daardoor op alle puntcn een gelyke graad van warmte plaats hebbe. 40. De uitdooving der Kolom volkomen zeker zynde , herftelt zy zich fpoedig weder, wanneer men haar uit bet kokende water neemt, en in eene Hydro- pneuma- *ieke kuip vol water plaatst,, zoodanig,, dat zy geheel Bb 3 . ^ oil- Digitized by Google C 390 J under het water bedekt is; en derzelver kracht neemt slfidan* gedurende de grootfte verkoeling, zoodanig toe , dac de Schry ver gedordeeld heeft dezelve viermaal too Iterk te zyn als zyf in de vrye lucht vervaardigd gynde, zou bevonden worden. Op het eiode der ver* koeling verzwakt zy zeer fchielyk, en blyft vervolgens dezelfde werking doen, als in de vrye lucht. Deze waarnemingen bewyzen duidelyk, i° dat de Koiom, die gewoonlyk op alle graden van de tempe* ratuur des daropkrings werkt, ophoudt, dit te doen by eene hooge temperatuur zoo als tot + too9 c. en daar beneden, alsmede by eene zeer lage temperatuur zoo all van — 1 8° c., mits dat het werktuig door de op * gegevene graden van koude of warmte gtljkelyk words aangedaan; a°. dat de £leccrieke kracht der Koiom integendeel veel aanmerkelyker is, naarmate *er een grooter verfchil of tuafehenruimte van temperatuur tus* fchen de beide poien dezer Koiom plaats heeft, on het even of een van derzelver einde in koude of in bitte geplaatst zy. 5°, Dezelfde verfchynfelen vertoonen zich by de een* voudige hoofdftof der Koiom, dat is by eene dubbed de plaat van Koper en Zink, welke men in eenen ko- her van blik fluit, en waarvan men de Electrieke kracht doet zien door middel van Kikvorfchen, die tot Elec- troscoop dienen. 6*, Na ontdekt te hebben, dat de ongelykfoortige Mctalen, in de onderfeheidene temperaturen van den Dampkring, niet Electriek op elkanderen werken dan •been door het verfchil van derzelver foortelyke warm* te, een verfchil, dat en door eene hooge temperatuur Cn door eene tirenge koude even zeer vernieugd wordt en ophoudr, heeft de Schry ver wiilen beprneven, of bet niet mogelyk ware, by de aanraking van gelyk- foortige mctalen eene Electrieke werking te doen ont* ilaan, door aan, dezelve onderfeheidene graden van tem- peratuur te geven. Deze poging is hem gelukt, maar do byzonderheden daar van zyn te uitvoerig, om de- prive hier te kunnen meiden, men vindt die in het Journal dc Phyjtquc, Cahicr de Dtccmbrc i8u, NIEUW-U1TGEK0MEN BOEKEN. t5<Jo. 7 'ablet comparatives pour convert ir /os Francs On Florin* 4$ Hollands > st 1st Florins de Hollands em ~ j Francs * Digitized by Google % C 39* > Francs , etc. — Vergely kings -Tifels erz. door Tacot dz Geloer. Io 12®. Hollandafo et Francis f de 7T\ fejillex tire k 2000 exempl. Impr. de P. E. Brief , k A m- fterdam. A La Haye et il Am Her dam , cbez lea Frdres van Cleef. Prrx ft, 0-84. 1561. Explication de ce qui ott reprdfentd dans le magniftque Vitrage de la grande et belle Eg life de Saint ~ yean d Gouda etc. hi 8*. de a feuilles, tir6 k 500 exempL Impr. de Pert laauw k Gouda. Prix fr. 0-20. * 1574. Nieuwe Verhandelingen van her Genootfcbap ter Bevorderiog der Heelkunde te Amfterdam; twetde Deel, twee* de Stuk. Gr. 8®. 8f bl. opl. 350 exempt. Drukk. van- Pm 22. Britt te Amfterdam. By By. Berntrep aid. 9 1575* De Sarkophaag, uaar bet Huogduitsch van G. Bertrand, in twee Deelen. Gr. 8°. 16 bl. ieder, opl 350 exempt. Drukk. van Rehloff te Amfterdam. Te Leeuwar- den, by de Wed. y . P . de Boy. />4-i6-: 1576. Mengelingen voor Roonwch-C* holy ken enz. 5 Dl. vfte Stuk. Io 8®. 4 bl. opl. 40c exempt. Drukk. van AT. Bruyn te Amfterdam. By Crajenfchot aldaar. 1577^ De Geest van \ Evangehsch Christendom, door W. E. de Perponchbr. 3de en laatfte ftokje. Gr. 8°. 3* bl. opl. 500 exempl. Drukk. van y, Althecr te Utrecht. By y* van Schoonheven aldaar. 1579. Eeo uur achter (lot , of de Brief van Aaobeveling. Blyfpel met zang, in twee Bedryven ; door Mr. ]. C. Honig. In 8®. 4 bl. opl. 500 exempl. Drokk. van A. Mars te Aui» fter dam. By denzelveo aldaar. * * * UITTREKSELS en BEOORDEELINGEN. V . 9 Taalxunds. Beknopte Gefehiedenis der Nederland • fche Tale , door A. Ypey, Lid van de Maatfchappy der Nederlandfche Letterkunde te Leyden , en Korretponde rend Lid van het Hollandsch Inftituut van JVetenf hap- pen , Letteren en Schoone Kunften. Te Utrecht by O. y* van Paddenburg , 1812. In g?. 8°. 573 bl. #Er is, buiteo de eerfte belft der !70e Eeow , in onze ge. fchiedenis geen tydperk , waarin de zuchr voor de Vader* landfche Taal- en Letterkunde zoo fterk en algemeen was op- gewekt, en voor de uitbreiding en verheerlyking van de eene en andere zoo veei gedaac werd , als in het tydperk, dat wy beleven. De Nederlandfche Dichtkanst werd in de laatfte ja- ren tot eene hoogte opgevoerd , waarop zy, federt de roem- ryke dagen van Hooft en Vondcl, nimmer geftaan heeft; de welfprekendheid , of, wil men liever , de befchaafde el Berlyke profaftyl vond eene groote menigte van uitftekende beoefenaarss en wat meer byzonder de taal betrefw wie week fib 4 niet | f 3*3 ) V)Tet9 dat bare fpelling, in onzen leeftyd, op vaftere grond* flagen gevestigd, hare fpraakkunst in alle hare deelen opge- helderd , een Woordenboek voor deceive tot (land gebragt en een groot aantal gewigtige bydragen tot haodhating van hare eer, bevordering van hare kennis en baar regre gebruik en, wat dies meer zy in het lichr werd gegeven? Onder die by- draeen verdient de beknopte Oefchie denis der Nederland* fehe Tale , die wy orzen lezeren thans hebben aantekoudi-. gen, eene zeer aanzienlyke plants. Zulk eene gefcbiedenis tocb, aan weike het ons tot hiertoe geheei ontbrak, gefchre- veo door een* man van bekende bedrevenheid in bet vak der Nederiandfche T.ialkunde, kan niet anders dan een hoogst aangenaam gefchenk wezen voor alien , wien de Vaderland*^ fche taal dierbaar is. Eo moet niet de naam van den Heer Ypey, voorheen Hoogleeraar der Godgeleerdheid te Harder* wyk, thans te Groningen, die zich, zoo door andere fink-, ken, als inzonderheid door zyne Taalkundige j4anmerkin- gwn over eenige verouderde voor den in de Staten - ever - set tinge des By be Is 3 als een* onzer geleerdfte taalbeoefena* Ten deed kennen , daaraan tot de grootfte aanbeveling ftrek* ken? Het gunftig vooroordecl, hierdoor. opgewekf , wordt door eene gezette lezing en naauwkeurig onderzoek van bet werk op het volkomenst bevestigd. Immers zien wy daaria allerwege grondige taalkennis, gefchiedkundige naauwkeurig- beid en volledigheid, fchrandere oordeelkuode en wysgeerige fcherpzinnigheid op het loffelykst uitblinken. Ook de ftyl , waarin het werk gefchreven is, beeft groote verdienften, als Xynde over *t geheei zeer zuiver , duidelyk en met die matej van bevalligheid veriierd, voor weike een dergelyk werk uit aynen aard vatbaar is. Dan laat ons, ten einde onze Iezers in (laat te ftellen , om over deszelfs waarde zelve te oordee* Jen, den inhoud daarvan met tusfchenvlechting van eene en* keie aanmerkiog eo de mededeeling van eene kieine proeve, eenigzins breedvoeriger opgeven. De opdragt aau de Maatfcbappy der Nederiandfche Letter* kunde te Leyden leert ons, dat eene vraag, door haar in den jare J8G9 uitgefehreven , en vorderende eene „ Beknopte* ,, maar tot den waren grond en dgenlyken aard der tale in*. 9, dringende, gefcbiedenis der Nederduitfche taai, met aan- „ wyzmg byzonder van den invloed , dien de talen van an* 9, dere volken , door onderfeheidene tydperken , op de onze 9, gehad hebben;** den Scbryver tor het zamenilellen van zyn verk de eerfte aanleidirg heeft gegeven. Hoczttr het der Maatfcbappy niet dau leed kan doen, dat eerst de verhinde* ring van den Schryvtr, om zyne Verhandeiing ten geftelden tyde in te zenden, en daarna de intrekking der vraag, weike oobeantwoord bleef, haar van de geiegenheid verftoken heeft, om hem her welverdiende eermetaal toe te wyzen en zyn werk, air bet hare, iu het iicht te brengeo, moet bet haar t~. ;. Digitized by Google ^ C 393 3 nogtans verheugen , dat zy door hare vraag de bearbeidfng etf uitgave van een zoo voortreffelyk ftuk veroorzaakt heeft. — ; Tot de gefchiedenis zelve overgaande, ontmoeren wy in de eerfte plaats eeoe korte Inleidwg, waarin de Schryver zyn doel voorftelt , om uit de gefchie denis de echte gronden op le dehen , vtaarop de Nederlandfche. taal van oudsher rust y en Sevens den eigenlyken aard te doen kennen 9 vtaardoor dezelve van zoo ve/e andere talen onderfcheiden is. Zal dit plan (dus vervolgt ov) naar tisch ontwik- keld worden , dan moet de gefchiedenis der Nederland- fche tale uit de vroegfte oudheid opgehaa/d , en met ve/e andere 9 zoo vreemde , als verwante y talen vergeleken worden. — Voorts draagt by de, onzes achtens, allezins voU doende redenen voor, waarom hy de taal, u»'»ker gefchiede- nis hy befchryven wii, Jiever de Nederlandfche dan deAfo- derduitfche noeim, en belluit eindelyk met de opgave dep ees onderfcheidene (ydperken, in welke hy meent zyoe ge- fchiedenis gevoeRelykst te kunnen verdeelen. De hierop vo l- gende eerfte afdeeling be vat van b). 7 — 115. het tydperk der oudfte gefchiedenis voor en na den Zondvloed tot om - ft reeks den aanvang onzer gewone eeuwrekening. f-iec zal misfcbien forrmigen, in den eerften opllag, vreemd dunken9 bier de gefchiedenis onzer tale uit eene zoo gryze en afgele- gene oudheid te zien opgehaald ; doch hunne bevreemding zal9 vertrouwen wy, ophouden , wanneer wf hun den belangrykea inhoud dezer eerfte afdeelinge eenigzins nader zullen hebbea bekend gemaakt. De Schryver begint met de aanmerking9 dat de oorfprong der talen, gelyk die der volkeren , in de duis, terfte fchuiihoeken der afgelegenfte oudheid verborgen ligt, xnaar dat her nogtans zeker is, dat *er eenmaal, gelyk flechts ddn volk , of liever ddn enkel buisgezin , zoo 00k Oechts edue enkele taal geweest moet zyn. Welke deze taai geweest zy 9 is uit den aard der zake onzeker. Het gevoelen van Becanus en Schriecic , dat men het Duitsch daarvoor te houden htb, be, wordt door den Heer Ypey, naar verdienfte, als onge- rymd verworpen. Waarfcbynlyker is wei het gevoelen van bun, die aan het Hebreeuwsch die eere toekennen, doch 00k dit gevoelen is, om redenen, door den Schryver zeer goed ontwikkeld , by nader onderzoek geenszins aanr.emelyk. re waarheid vooruir, dat in het Oosten de wieg des mensch-, dofns en gevolgelyk 00k de eerfte vorming der talen te z oa- ken is. Dit vooruitfteilende, legt hy eene oordeelkundigo verklaring van het Mozaifcbe verhaal aangaande de verfpreu ding der volkeren, en de daaruit. gevoigde ver warring dec Bb 5 fpra-' Digitized by Google c m a fftraken, >9 den gftffoarden torch botrw fe Babe!, fen grondu zyner verde rt nafporingen , en draagt voorts eenige zeer gegronde bedenktngen voor ten betooge tan de armcede der taal, In het eetfte ftambuis na den Zondvloed gcfproken.* Uit die ftamhbis waren , na terloop tan ruim eene eeuwf drie teer uitgebreide ftaroboizen voongekomen , die namelyk van Sent , Cham en Japhet f de drie Zonen van Noach. Teir janzien der vetfpreiding dezer drie groote ftamhuizen , en der uit elk derzelte gefprorene ftammen omhelst de Schryver bet meest gewone gevoelen , dat namelyk het ftamhufc tan Sem Zich in zyne daarnit voortgefproten ftammen verfpreid- de in het Zuidelyk deel van Azie,van Syrifc af tot de In- dian toe, — dat het ftamhois van Cham, met zyne heinda en verre nit ellcaar gegane ftammen, been trok door Arabifey Palestina, Egypte, en ganscb Afrika — en dat eindelyk bet §&mbuis van Jjpher, met zyne zeven byzondere ftammen? z ch verbreidde oit het Noordelykst gedeelte van Azifc door geheel Europa. Na eene korte ohweiding over den oorfprong* der bevolking van Amerika , welke de geleerde Schryver meent , dat toor defi Zondvloed geftdld moet worden , gaat by, eetien meer duisreren en kronkeligen weg inflaande, over tot het onderzoek, na ar den meer byzonderen oorfprong der voornaamfte Europefche talen en de hoofdtakken , tot welkw dezelve gebragt moeten worden. Het ia 00k bier wederom ©r.mogelyk, den Schfyver in alle byzonderheden te volgen; bn wy moeten ons der halve vergenoegen, met alleen de hoofd- fom zyner navorlchiogen op te geven. Deze komt hierop ne- de r, dat in oveioude tyden een groot en tnagtig volk, on der den afgemeenen naam van Scyiheo bekend, zich uit AZiS over Europa verfpreidde; dat dit volk zich weldra in twee groote ftammen; de meer eigenlyk gezcgde Scytben namelyk en da Kelten, verdeelde, welke ftammen zich in verfchillende rig- ftngen over ons werelddeel aitbreidden en 00k hunne taal oft eene zeer onderfeheidene wyze vormden; dat hieruit fpoedig twee hoofdtakken der tale ouftaati zyn , de Grieksch-KeltifchO fameiyk en de Kimbrisch- Duitfche, ais hebbende de Kint- briers en Duiifchers* in hunnen corfprong, flechts bbn volk witgemaakt, dat dezelfde taal fprak en van de eigenlyk ge- jtegde Scytben herkomftig was, dat eindelyk de twee genoeraa de taaltakken zich, by de meerdere befehaving cn verfprei- ding der volkeren , wederom tot vier onderfeheidene hoofd- takken gevormd hebben, den Gnekfchen namelyk, den Kel- tifehen, den Kimbrifchen en den Duitfcben, tor welke byna tile talen van Europa kunnen teruggebragt worden. Een deel der Scytben intusfehen was, by de verhuizing der meet- ten , in Azie achtergebleven : uit deze Aziarifche Scytben zyn ftaderhand de Perzen gefproten , en van daar de groote over* cenkomst , die zich tusfehen zeer vele woorden der Perzifche talen en vele woorden met alleen van de Kelufcb# , maar 00k * van • ( 3W > v ▼an de Kimbrfoeh * Doitfcbe tale voordbet. Uit dit kortelyfc opgegevene, *t welk door deo kondigen Schryver, door bet bybrengen van vele hoogst merkwaardige byzonderheden ,• breeder oniwikkeld, opgehelderd en gelHafd wordr, leldt hy net regt af, dat bet de dwaasheid zelve is, veie Kimbriscb- Duitfche woorden, die zoo in klank als in beteekems met Griekfche, Latynfche en Gallifche woorden overeenkomen , * nit bet Grieksch, Latyn enz te wiilen afleiden , of, omge- keerd, bet Grieksch, Latyn enz. van bet Kimbrisch* Duitsch te wilien doen afftatnmen, maar dat integendeel de reden dier< overeenkomsr in geheel iets anders, in den gemeenen oor- fprong namelyk der Grieksch - Keltifche en Kimbrisch - Dait- fche tale, gezocht moet worden. Vervolgens ftaat de Heer Ypbt meer byzonder foil by bet betoog, dat het Kimbrisch en Doitsch oorfpronkelyk flechta 66 ne taal zyn, weik betoog1 by door het bybrengen van een aantal proeven der Kimbri- fcbe taal vokiingt. doet; waarna by nog tot betzelfde einde de aandacht zyner lezeren vestigt op de overeenkomst der talen ten aanzien der zoogenaamde hulpwoorden, de geulwoorden en de namen eft gedaanren der fchryfletteren. De tvteede jdfdeeling , rot welke wy thans gevorderd zyn , bevat van bL 116 — 199 het tydperk der gefchiedenie van 4e D utt [chert federt den aatjvang enter gewont eeuwre- kening tot aan de zesde eeuw , oj' de invoering van den Christelyken Godsdienst. In deze aidccurg' oepnalt de Schryver z:ch eeniglyk by de gefchiedems van het Duitfche Volk, en die van deszelfs taal. Eerst geeft hy, voorname- )yk op geleide van Tacitus, eeue kone fcbets van deszelfs lede o, levenswyze9 befchaviog en wat dies meer zy, be- fcbryft C .396 ) fehryff toons de grenzen en uitgeftrektheid nn groot en klein Oermante , door welk Uaifle de ouden her gedeelte verfton- J* Vdn °.VeD d*° Rhyn 138 en zich> 00k order den naam **" Gall isch Belgie, rot aan G.llie uilfirekte, en gew.taet eerder van de verwoesting en ontvolking van een groot deel ’a" hel 0r''<ks genoemde grooie en Icleine Germanie, door den s.oogenaamden CimbriCcben vloed (*), roim eene eeuw voor onze tydrekening , waardoor in ’t byzonder oolc de gewesten oif wy bewooen, geheel van. inwoners.zouden zvo beroofd ge worden. Niet lang echrer duorde die ontvolking, daar de Aoglen en Sakfen uit her tegenwoordig Holftein en Meklen- ' burg, naar deze lagere Broken afzakten en zich lanes de kosien der Noordzee r.ederzetten. Deze Volkplantelingen , Icnoon met orderfcheidene napien door de oude Schryveren benoemd, waren ecbter • algemeeo onder dien van Vriezen Bvteod. .Belial ve deze Vriezen was mede omtrent eene eeuw vnoronze. tydrekening, een deel der Kaiten, in her tegen- woordig Hesfcnlaiid gezeten, naar die oorden verhuisd wel- ke ledert onder den naam van her eiland der Batatieren a>n *'*' maard geworden, en waarvan de gelegenherd en om- d0"r J 5cn,>J,er oaaowkeurig bepaald worden. De n-iasu. ouren dezer Karlen, of, z00 als zy naderhand beet- teo , Batavieren waren de Kaninefaten, Het verdere ge- deeire dezer landen was door de Teocteren , de Ufipeten. Brucreren, Sykambren en meer andere kleinere volkeren in-- genomen, waarvan de, optelling in hetiwerk zelve tnoet wor- den nagezien. — Na du overzigt van de voornaamfte volke- * a dile reeds vo,)f onze jaarielling deze landen bewoonden,- en de bepaung der uiigeftrektbeld van Betgisch Gallie, waar- . y ) met ten . Kate ni€t alleen de verdere cewesteii tier .an ouds zoogenaamde XVII Provintien , maar 00k eene ganfche breede irreek, langs aen Rhyn naar boven tot aan bet meer van Geneve toer begrypr , geeft by de aan elkandec Baatrw verwame dialekten op, door die volkeren •gefproken.' Volgens deze opgava .fpraken de Vriezen de eiglnlyk yi„. *e‘f ti h hj Ju,‘rfhe > de fdtaven en Kaninefaten de Aufach-du'l/che eo de Be/^ea tof Vlamingers , zqo als Zy iidderhano gcoemd werde.ij eene meer of min met het H.esifaa sch overeenkortiliige teal, terwyi de meer nederwaws langs deu Rhyn wonende naburen der Bataven , de Stkam~ ,miJde,1d,;,,e!:t hadden tusfchen het Hesiilcoe en Ai'gcifdkh/che , dat, als zouar.ig, reeds eenigzins Neder- lazisch was, en ter ondetfcheidinge het Nederrhynsch ge, v ' noemd echt!ie,d vfn fezen vloed, door onzen Schryver aan^enomcn «nd "A - ficke‘de" in ‘W»w grtrokken. Zoo wy wclSadec* IT-’,?1. b-v dc .il'fflw vail cen volgeml Deel.der P'atumlclMgcTnu, % Laltrkm“!e > «vcr dit ondctwop ccnlg uader Digitized by Google C 397 1 trcemd wordt. Uit sene vermengmg van deze dialekten f n*. melyk hct Vriefche, BataafTche, Beleifche of Vlaomfche ea Nederrhynfche, is ons Neder landsch ontftaan, dat in zy- pen aard zacht was en naderhand nog zachter geworden is. De Duitfche taal laat zich in *t algemeen in twee boofddialek- ten verdeelen, in het zuidelyke namely ke en het noordelyke, of in het Hoog- en Neder duitfche, Vele volken van het znidelyk deel van Duitschland, waar het Hoogduitfehs dia- lekt heerschte, gingen in de derde eeuw een verbond tot handhaving der gemeene vrybeid aan. De nadere verzwage- zing dezer volken , onder den naam van udiiemannen vermaari geworden, had een* merkelyken invloed op hunae taal, die een mengfei werd van onderfcheidene dialekten. — Het Ne- der duitfche dialekt, dat in het noordelyk deel van Deutsch- land, door den Heer Ypet nader befehreven, gefproken werd* is weder in twee byzondere dialekten verdeeld, het Neder - fakftfche namelyk, anders ook het Platduitfche genoemd, en bet Neder landfche. Om de gefteldheid van het Hoog- en Nederduitsch in de vroegfte tyden eenigzins te doen ken- nen , ftaat de Schryver by het oudfte gedenkftuk der Duit- fche talc, het Mefo-gothisch Evangelie van Ulfilas, om* ftreeks het jaar 360 vervaardigd , wat breeder ftil, en dedt daaruit eene proeve mede ten betooge der naauwe verwant- fchap van het Mefogothisch met het Hoog- en byzonder met het Nederduitsch. — Een ander middendialekt tusfehen het Hoogduitsch -of Allemannisch en het Nederduitsch , werd het Frankduitach. , herkomftig van een g«deelrelyk althans Ne- derduitsch volk, dat zich mede tegen de Romeiniche over- heerfehing met onderfcheidene andere volkeren verbond * die alien uit dien hoofde den naam van Franken d. i. vryea kregen. — De groote uitbreiding dier volken in de vierde en de naastvolgende eeuwen en de wyzigingen , die hunne taal door de beide andere hoofddialekten ondergaan, en in dezelve te weeg gebragt heeft , worden voons nader geichctst; waarna de Schryver uit al het voorgeftelde befluit, dat de taal van ons land gedurende dit tweede tydperk zich in drifc voorname dialekten verdeelde, het F'riesch namelyk, het Vlaamsch-hollanduh of Waamtch- bataafsch en het Ncderrhynsch > het laatfte een middendialekt tusfehen het Neder fakfisch en het Waamsch-bataafsch , dat die beide dialekten vereenigde. Na eenige aanmerkingeo over den we- derkeerigen invloed, dien deze dialekten op eikmder oefen- -den , ftaat de Heer Ypey meer byzonder (til by het beroog, vooreerst, dat het V’laamsch - bat aafsch van het Vriesch Diet zoo veel verfchild heeft, of beiden konden, in het oor der Romeinen , voor £6ne taal doorgaan , ten andere , dat beide deze dialekten gedurende dit tweede tydperk in hunnen aard dezelfde waren , die zy thans zyn , met ando* ie woorden , dat zy niet dat Duitsch waren , *t weik thaui Hoog- Digitized by Google C TP* ) Hoogdoittth genoemd wordt , maar bet oudezuivereDiiitsch , waarvan het tegenwoordige Hoogduitsch geheel is afgewekem Ten bewyze van het eerfte voert de Schryver een aantal na* men van landfchappen , fteden en dorpen aan , blykbaar van hoogen ouderdom en die aan Vriesland en de overige Neder* Jandfche Gewesten gemeen zyn , als daar zvn namen, die op go of gou, op turn en hem , oorfpronkelyk hiem , heim of hecm9 op geest , hern en broek uitgaan. Het tweede zoekt by te betoogen uit de waarfcbynlyke afleiding van eenige oude vrolkinamen , die ons door de Romeinen, geheel naar het La- tyn vervormd, zyn opgegeven , met name de Batavia de Kanine fates , de Fr iff abones en de Mar fat ii. Den eerftcn uaam leidt -hy af van bat 3 bet (beier) en auw landftreek* Eoodat Batauw , Betuw bereekene goeJen grond, beta r grond. — De naam van Kanine fates is, meent hy, zynen „ oorfprong verfchuldigd aan het vatten der Konynen , waar* mede deze duinbewoners van het tcgenwoordige Noord-HoK land zich bezig hielden. — Frifi atones bereekent volgen* hem, zooveel als P^riefche JVater be* oners ; a toch is In orze oude taal water* en de w of v was by de Romeinen Beer wisfelbaar met de b: of, zoo boney volgens Hamconius ♦ In het oude Vriesoh een* boer beteekene, kan men het woord cok door Vriefehe Water boer en vertalen. — De Mar fat it eindelyk heenen, naar het gevoelen van den Heer Ypey, in bet Duitsch Marschfaten , d. u ingezetenen van eene moe- rasfige Jandfhetk, uit marseh moeras, en fate. Na een kort historiscb overzigt van de vorming der Engelfche taal, deelt by, ten bewyze van bare overeenkomst en vooral van die barer moeder de Angelfakflfche met de Nederland- fcbe, eerst eene kleine proeve mede van het zoogenaamde Apostolifche Geioofsfurmulier in bet Engelsch, en daarna •ene breedere van de oude Aogelfaklifche vertaling van bet bJieuwe Testament , die waarfcbynlyk nog in dit tydperk ver- •vaardigd werd. Eindelyk beiluit hy de gefchiedenis van bet* Eelve met een bekuopr historiscb berigt van bet verkeer on* zer Tourvaderea met de Romeinen en de Franken en van den UH Digitized by Google c 39* j jDTlocd, dien dk een en ander op de tad, ter invoeriog v« eene menigte van Latynfcbe woorden , waarvan eenige wur* den opgenoemd , gebad beefr. ( Het vervo/g in /lot Morns .) HANDEL ew ZEEVAART , HUISHOUDKUNDB EN WAT DAAR TOE BETREKKING HEEFT. * Koffy van roode Bectwortelen ( Mangel - wortclen , Bet tor ayes/) • « De volgende wyze van behandeling is gegeven door den Heer Senateur Francois Ncuf chateau) * on de Koffy na te maken. Men neme raauwe roode Mangelwortelen , wasfche .dezelve wel, fchrapt die een weinig, en fnydt ze ver- volgens in kleine vierkante ffukjes, ter grootte van om- trent een dobbelffeen. Men legt deze ffukjes op horden, en zet dezelve in den oven, nadat *er bet brood is uitgehaald, ora te droogen : dit doet men twee of drie onderfeheidene rei* zen. Zoodra deze ffukjes wel droog zyn, zonder te veel gebraden of gebrand te zyn, doet men dezelve in eenen trommel tot het branden van Koffy gefehikt, of in eene pan tot dat einde gebruikt; maar de trom- mel IS g*makk#*lyker. Men brandt dezelve even gelyk de Koffy, tot dat zy eene, een weinig donkere, karmelite kleur hebben aangenomen; ftort ze vervolgens op eene tafel uit, en la at ze koud en hard worden. Daarop doet men deze ffukjes in eenen Koffymolen, en maalt dezelve als gewoonlyk. Dit poeder gebruikt men vervolgens enkel, als Koffy, het zy door *er wa- ter op te gieten, dat door eenen zak lekt, *t geen de bestc wyze is; het zy door het in de Koffykan te la- ten koken. Men doet 'er dezelfde hoeveelheid in: een weinig meer doet geen kwaad; maar het aftrekfei moec Diet te fferk zyn. Het vocht, dat men op deze wyze krygt, is zeer helder, heeft eene fchoone Koffykleur, en is on&elyk beter dan alles, wat men tot nog toe beproefd heeft, ora de Koffy te vervangen. Dit poeder van Mangelwortelen, *t geen een fuiketv - achtig tn verwend gedeelte bevat, levert eenen zoeten en gezonden drank uir. De wortel van de Cichorei is bitter en verhit. Gebrande boonen, eikels, erwten, get st, rog en z. geven flechts een gebrand poeder, waar- Digitized by Google C 400 ) iwarvan bet afirekfel troebel is, en, in demaag zwaar liggen blyft ’Er is geene KofFy, welke ook, die een meer helder en klaar vocht van eene meer fchoone KofFykleur uit- levert dan het afkookfei of aftrekfei van het poeder van Mangel wortelen. Begeert men, dat hetzelve zoo naby kome aan de KofFy , dat men zich in den fmaak dadelyk vergisfe, zet dan goede KofFy, zoo als gewoonlyk, giet dit af- trekfei door, dat het helder zy, en vermeng twee der- den van dat van Mangelwortel met 6£n derde van dat van KofFy. Nimmer moet men de gemalene Mangel- wortelen met geoialen KofFy vermengen, maar altyd beide afzonderlyk aftrekken, en dah de aftrekfels met elkanderen vermengen. Het gemalen poeder kan men lang in doozen, met Eoude eD °P eene drooge plants gezet, goed * * * WEERKUNDIGE WA ARNEMIHGEN, 1813. Mci f BARO- S «• (. TER. BDITEN HA j THER* 1 tVHVD- MOUR- I STA&EK 1 TRn. AHEM. LOCHIA GESTEJLD- HEID. •0 A p9* 9* y4 (ay. 7 j 55 * N. w. . b^woiKt; in dcu nawidd, en 65 [ *• 0. ! savonds icgen. 1 55 1 z. *. w. * \*9- $1 *9- 54 1*9 5f 1 584 f 2. w. j 60 — 54 I Z. z. w. zecr windrig : omrrcnt betrokkei/; op den niiddag regen; *s namidd. bewolkt. “ 1 l»9« 5* 39. 6 'ay 6 54 / z. w. | zeer wmdng ; bewolkt; 59^ j " — f tusfchen beide rcgen en hagel. S3 ^ >9- I W-7 .29. 7 1 5*4 z. w. 1 M 494 1 bewolkt; windrig. 39 j 58 1 w. z. w. j 29. 6J . 6o§ w. t. z. ; wolken; ’savonds regen. .29.6 ' 554 1 z,w. 1 . ^ 94 \ 29 Ah t 5<5 I z. w. 29. 5 j 63 ( w. t. z. .29* 5f * 5* w* t. n. haide wind; bewolkt; ttHchen beide regenbuijen met hagel. .5 29* 5f 1 *9 7 29. 7I » 55 . | •*. t. z. j bewolkt ;*smorg. ftonnachtig; tua. 59l J w. j fchcn beide regen : verders zeer 51 • w. » Windrig; “say. bttrokk. met regerr. NB. Den Hecr dnibrofius clttvredtn d)ene tot narigt, dat van zvnen biief of deszelfs inhoud, gcen gebrink knn gemaakc worden , dan nadat zytt . ware naam aan de Rcdactie bekcnd zal zyn. Te Haarlem , by a. LOOSJES Hb. T»r Drukjciry van V. Loosjes te Haarlem. (Lange Veeiftraat VV. 3. N. 6.) Digitized by Google 1 A L G E M K O N EN LETTER • VOOR HET ii E E N E "** *" "* 1 - M. —.1 - .-I - -tm N°. *6. Fry dag den $dcn Juny. VbJgens KEIZERLYK BBSLUTf vsn den otfflcn September i8il* is dt Uitgaye van dit Wkekblad dsfinittef toegeflum* ► » B E R t G T E N. • * - i ^Conches (Dept. de VEurc). tJeze Stad, gelyk be* kend is, op eene hoogte van 44 metres (135 voeten) boven de vallei en deeenige bron, waaruit de inwonersl met veel tnoeite een weinig waters giogen putten* gele- gen zynde, was de Hr. Maire de Fougy, een even verlicht als welwillend Beftuurder, ’erlang op bedacln* om in dit gebrek aan water te voorzien. Dit is heni gelukt. Door zyne bezorging voeren twee Waterram- men ( Belters hydrauliques of btoifhebers} elken dag zon* der ophouden omtrent 40,000 pinten water naar boven » herwelk vyf fonteinen door de verfehiliende wyken def Stad verfpreiden. Sedert July 1812 is deze heweiking daargetteld en door zyne bnefwislciing met den Heef Montgolfier en den Redacteur van het Journal del Arts et Manufactures , meent de Heer db F* ugy te kunnen verzekeren , dat de uitkomst beitendig goed niet alleen is, maar de hoop en beioften van den Heef Montgolfier overireft. Hoeveei iteden cn byzondera 1. Dell. Cc pur- Digitized by Google C J perfonen zouden dezelfde voordeelen kunnen genieten indicn nuttige uitvindingen overal even bekend waren cn gewaardeerd werden (*). Antwerpen, den \\den Mel. Eenigen tyd geleden heeft men by het graven der flooten van den nieu* wen weg van bier naar Breda, tusfehen de Dorpen Rysberg en Lundert, een* gebeeldhouwden Steen ge- vunden, die eertyds ecn altaar fchynt geweest te zynf d\ t aan etn der Goden van het land was toegewyd. Op denzelven leest men het volgend opfehrift: De+ Sandraudiga cultores templi. Dit gedenkftuk is 4 vt. a dm. hoog en 2I vt. breed; op ieder der zyvlakken is een Horen des Overvloeds en relief gebeeldhou wd , cn met fmaak geteekend. Op de vierde zyde ftaat niets, dat vermoeden geeft, of dezelve 00k tegeneenen muur geftaan heeft. Omftreeks den fleen ontdekte men verfeheiden flukken geroest yzer; deze hebben de ge- daante van ringen f gene fehynen punten van lanlen geweest te zyn; geen derzelven is bewaard gebleven, want zoodra men ze aanroerde, vielen zy in ftof. Middelburg. ,, Heeren Directeuren van het Zeeuwsch Genootfchap der Wetenfchappen, hebben den tyd ter beantwoording der Prysvragen over de it, If ontvlamming van den Phosphorus in het luchtledige ; en over de working der Blikfemaflciders , welke by bet Pmgramma van 1811 bepaald was op den eerften /lpril dozes jaars , nog verlengd tot den cen - en - dertigften July ecrsikomcndcd' k • Den 21 Mei 1813. J. de Kanter, Philz. Secretary* PRO- ♦ (*) De Hr. MoNTGOLriER , die zicti met al her geen rot de2e bewerking geleverd nioet worden tot eenen vasren geftt*U den en pematigJcn prys belast, wooot te Parys roe Paitou- Mtte U*. 5. 1 * Digitized by Google C 401 3 PROGRAM MA VAN D E MAATSCHAPPY de* WETENSC H A PPEN, O' TE HAARLEM, VOOR HET JAAR I8I3. De Maatfchappy der Wetenffcbappen , te Ha ar lent * hield bare zestigfie Jaaflykfche Algemeene Vergadering, op Zafur- dag den aaften Mei. De PrefiJerende Directeur Mr. D. J. Cantbr Camerling verzochr den Secretaris verflag te doen, van beigeen by deze Maatfcbappy, federt de Iaatfte Algemee- re Vergadering van den 23ften Mei 1812, was ingekomen*' betreffende. NATUURKUNDIGE WETENSCHAPPEN. Hier uit bleek belt T. Dat fer op de vraag betreffende de veirgiftiging van het regtnwarer door loodjloffe , en de middelen om dd- ■. xe/ve by het gebruik van loodcn goten te voorkomen was iogekomen een verbeterj antwoord van den Schryver, wiens antwoord by de Algemeene Vergadering van 1809 geoordeeld werd onvo'doende te zyn. Du iaatfte antwoord, tot zin- fpreuk hebbende : Felix qui pot uit rerum coghofcere cau - fas. Virg. waarin de Scbryver coor vele nieuwe proefne* mirgen en verbeteringen voldaan heeft aan de aanmerkin- gen , op zyn vorig antwoord gemaakt, werd nu geoordeeld den uiigeloofden eerprys waardig. By de opening van het billet bleek hier van Schryv^r te zyn : Daniel Craanen, Medic. Doctor te Dordrecht , Lid van het Bataafsch Genoot [chap te Rotterdam , en van het Zecuv/sch Qe- hoot fchap te HJsfmgcn. il. Dat op de vraag — — Wat heeft de ondervinding nu j, ger.oegzaam bevestigd omtrent de zuivering van het bedor, ,, ven water en van ai;dere onzuivere lioffen door de bouts- „ kool • — in hoe verre fcan men de wyze, waarop zulks „ gefchiedt , uir Cnemifche gri4*dbegir,f;!en verklaren : — ea 1, welke voordee'en zyn daarvaii verder te trekken?” wa- Ran ingekoxnen twee aniwoorden , waar van a in \ Frausch Cc a tot Digitized by Google < 404 ) tot zlnfprenk hfitfft: Nihil maius quam popu/i falutem nec non Jan it atom curare ; en B . , . Zui\ere lucht en zui- vcr water, enz. Men oordeelde, dat het antwoord A veei verdienften hteft als verhandeiing over de konst van bedor- ven water te zuiveren , en over de werktuigen en de midde* len daartoe beproefd, docb dat bierdoor aan de vraag en by* zonderlyk aan het tweede lid van dezelve niet was voldaan , en dat derhalven aan hetzelve de uitgeloofde eerprys niet kon worden toegekend. Men befloot echter aan den Schryver ten bewyze van erkentenis zyner verdienlten den zilveren eerpen- ning aan te bieden , en de vraag te herhalen voor een* onbe- paalden tyd , ten einde aan dien Schryver nogmaals gelegen- heid te geven ter bsartwoording van het ade lid der vraag de vert iscbte proefondervindelyke nafporingen te doen , en birrmede den uitgeloofden eerprys te behalen. III. Dat op de vraag — „ Kan men uit de kennis der be- ,, ftauddeelen van der dieren voedfels den oorfprong der voor* „ naamfte afgelegene beftanddeelen van het dierlyk ligchaam* ,, als daar zyn in het byzonder Kalkaarde, Soda, Phospho- *, rus, Yzer ehz. genoegzaam verklaren: en zoo neen, wer- „ den zy van elders in het ligcpaam gebragt , of mag men ,, volgers proeven en waarnemingen veronderftellen , dat ten ,, niinlkn- fommigen derzelven , fchoon door Scheikundige 9, middelen nocn te fcheiden noch zaam te ftellen, door een ,, eipenaardige bewerkmg der lcvende organen worden voorrt- brajit ? ** Indien men het laatfte gevoelen omhelst , zal het voor void»'ende gehouden worden , dat men de voortbrenging van <5£n dezer beiianddeelen overtuigend bewyst. — was in- Itomen een antwoord in ,r Hoogduirsch: Jemand der die Theorien , &c . Men oordeeide dit antwoord , a.s bio Jt the- orethch zyade. gehee! onvoldoende, en men belloot de vraag te herhalen, om oeantwoord te worden voor dtn lften Janu- ary 1815, met byvoeging dat theoretifehe befehouwingen , door gecne proefondervindingen geftaafj, by deze Maatfchap* py niet in aanmerking kunnen komen. IV. Dat op de vraag — „ Hoedanig moet de inrigting ,, zyn der Molenwieken, om doorgaans de nicest nuttige wer- „ king voort te brengen?” met byvoeging dat de Maatfchap* py hier by verlangde: 1.) cene opgave van de voornaamfte manicren van lift freken der bekken, tot biertoe by de mo- lenmakers in gebruik; 2.) eene vergelykinp derzelve onder- )ing, doch vooral met de fints eenige jaren geoctroijeerde wieken van van Dyl; 3.) welke mankr men. op goede the* oretifehe en practifcbe gronden voordeeliger moet h uden. — was ingekomen een antwoord in ft Hoogduiisch, geteekend : ro irvtv(j.ct &c. Men erkenide de verdienlien van dit fluk als Iheoretitcne verhandeiing over dit onderwerp befehouwd , doch men oordeeide, dat hetzelve als gceo voldoend antwoord op 1 Digitized by Google C 405 3 op de onderfcheidene deelen vraag konde worien aange- merkt, en deswegens niet konde wOrden bekroond. V. Dat op de vraag — „ VVelke is de oorzaak, daf de ,, groei der planter, veei fterker door den regen bevorderd „ wordt, dan door het begieten van dtzelve met regen-, „ wel- , rivier- of grachtwater; zyn *er middelen om aan de« „ ze verfcbiUende wateren dat vruchtbaarmakend vermogeu ,, van den regen mede te deelen; en welke zyn dezelve?” — waren ingekomen drie antwoorden, alien in *t H ogduitseh, waarvan A tot zirfpreuk heeft: Ins innere der Natur dringt kein erfchaffner geist . B 1 Obfervando discimus. C: Felix qui posfet rerum cogncfcere caufas . Men oor- deelde deze antwoorden, als ongegroude theorien behelzende, ler zyde te moeten leggen, en men vond gocd de vraag te herhalen Com beantwoord te wordeo voor den 1 Ren January 1815) met het volgende byvoegfel; De Maatfchappy verlangt ter beantwoording dezer vraag, zoo min als voor de overi- gen , geenszins herfenfcbimmige theorien van alien bewys ort- bloot , zoo als byzonderlyk door een der Schryvers vail deze antwoorden gegeven is: maar zy begeert , dat men de grond- beginfelen van Baco en Newton volgende, geene theorien voorftelle, die op geene voldoende proeven of waarnemingen gegrond zyn, en dat men zich dus by den regel hcude, die Lavoisier zich zoo gelukkig by de bervorming der Sc’neikun- de heeft voorgefchreven , en die door hem dus is uitgedrukt : Chaque theorie doit etre un enoncd des /aits. VI. Dat op de vraag — ,, Wat weet men van de voort- „ teling en huisbouding der visfchen in rivieren en binnen- ,, wateren, byzonderlyk der genen, die tot fpyzen dienen ; 3, en wat is daaruit afteleiden, omtrent hetgeen men te doen „ en te vermyden heeft , om de vermenigvuldiging dezer vis- ,, fchen te begunftigen?" — was ingekomen eer, antwoord, in *t Hoogduitsch , geteekend: Zum nutzen . Dit bevond men van geene waarde. Men belloot de vraag te herhalen, orn te beantwoorden voor 1 January 1815. 