De zeden der wilden van Amerika [microform] : zynde een nieuwe uitvoerige en zeer kurieuse beschryving van derzelver oorsprong, godsdienst, manier von oorlogen, huwelyken, opvoeding, oeffeningen, feesten, danzeryen, begravenissen, en andere zeldzame gewoonten, tegen de zeden der oudste volkeren vergeleken, en met getuigenissen uit de oudste grieksche en andere schryveren getoetst en bevestigt
Lafitau, Joseph François, 1681-1746
Zy liadden oudstyds nict als ftenc bylen; dewclke nict in Aaat warcn om bomcn van ecn /.ckerc dikte om tc hakken, of die Jicc nict as met vcel moeitc kondeo ten einde brcngcn De Europjers hebben 'cr hun y/ere gebracht, daar vccl llaal in is, en hcbbcn hun geleert dc bomen om te hakken, te kloven en tc /agen. Even-wel ncblien 7y 'er noch niet vcel van geleert, en honden zich by hun ondc wyze, dewclke hier in beftaat dat /y ecn ronden kring om de boomen fnydcn, dezclvc om ze te doen llcrvcn van hun ichors berovenj en dus ftaandc vocts laten verdorren. Wanliect' 7V dor zyn werpcn zy zc om vcr, Icggendc vuur onder aan din Ham, en ze met Kleine brandende houtjes, die zy daar gedurig tegcn aanhouden, allengesjes ondcrmynende. 'Op de/clfdc wyze haken zyze, wafnnccr zy omlcggcn tot blokkcn, kjfgcndc hicr en daar aan den liam van den boom dicr;;clykc brandhoutcn.>X at de wortds aangaat die in dc aarde blyvcn, die latcn yy door de lankheid van tyd verrotten, en irckkcnzc daar na metgc-mak uit. Deze ftcnc bylen, uaar van ikfprcek, zyn van cnhcuglyke ty- den at' door gants Amcrika in gebruik, zy wordi n ^ an ecn zcki- ZLxr hardc en Ikrkc key gcmaakt, en vcrcifchcn vccl toebcr: ; ding ccr ze dienen kunrren. De wyzt van zc tc bereidcn is dat men ze Félix maît met ze op ecn andcre key to Ilypen en ze onrent de gédaante van onze bylen of bytels to géven. Het Icven van ecn Wildeman is daar zomtyds niet genoog toe, 70 dat een diergelyk huisraad , al was het noch lor.ip en onvol- tooit, een kollelyke erftcnis voor de kindercn is. Dc (Icen gcflc- ven zynde, fteckter noch cen andere zwarigheid in om 'er ecu liandvatzel aan te maken : men meet ecn jojigcn boom verkiezen en daar een fteel van maken zonder hem af tc hakken : men fpl\ t iicm aan "t ene end op, Aeekt 'er den lleen in , dc boom grocit , licknclt den rtecl, en lyft hem zodanig in zyn flam in, dat men hem moeiclyk en zelden daar wecr uit kan kiygt'n. In \' rankryk worden 'er noch in de kabinettcn van liefhebbers dief- 35* ZEDEN DER WILDEN Vande wyn- ftoken dc wyn* cliergelyke ftenen gezlen, die men Keraunii(/bu of donderkeylen noemt) die inhec ryk op plaatzen gevonden zyns alwaarde na- tuurlyke ilenen van een gants anderen aart zyn. Dezc ftenen zyn ook een bewys , dat de eerfle Inwoners der Gaulen daar een zelfde gebruik van maakcen als de hedendaagfche Amerikanen, die seen of w-einig omgang met de Europeanen iieb- bende , genoodzaakc zyn zicli by hun oude gewoontens te houden. De Wilden hebben ook een foort van meflen van dezelfde ftof als hun bylenj die nict veel moeten verfchillen van die gene, waarvan zich de Joden in hunne befnydenis bedienden, en van die genen die by de Heidenen voor de Priefters an Cybele in gebruik wa- ren. Men meet aangaande deze Dorpverplaaizingen der Wilden , en de noodzakelykheid waar in zy zich bevonden cm dikwils van grond te veranderen* aanmerken, d^ deze noodzakelykheid inde eerfte tyden even prroot en miflchien noch groter geweeft zynde , als men acht gceft op het gebrek en bet weinig beleyd van de mee- (te Natien, men daar uit beiluicen moet, dat de lleden der eerAc Volkeren alzo wel van plaats veranderden als deze Volkerert zelfs. En dat die gene die in 't vervolg een bly vende llee hadden , wan- reer men op een vafter manier heeft beginnen te bouwen , en dat de kunlt den nood der menfchen is te hulp gekomen , altyd allc de eerlle \an dienzelfdcn naam noch van dezelfde Volkeren, diezege- flicht hebben , niet geweeft zyn. Deze grondftelling kan dienen om de twylFelingen te verklaren, die 'er in de vergelyking van de nieuwe aartryksbefchryving met jje oude kunnen ontftaan. NEGENDEHOOFTSTUK. DE wynftok komt overal in Amerika voort, maar de Wilden queken dien nergcns aan, en weten de kunft om wyn te ma- ken niet. Zy zyn alle uit den aart zo grote dronkaarcs, dat men wel cor- delen kan, zonder hen tt verongelyken, dat het hun fchuld niet is. Hat moet dan die van den grond zyn, of van dezen wynllok zelfs , die byna overal maar wilde loten uitfchiet. In Kanada valt dedruif zeer klein en zuur, zelfs wanneer ze volkome ryp is. In de L»iden die een weinig-swarmer zyn , worden ze wat groter en zoeter. De Europeanen hebben op verfcheyde plaatzeu dezen wil- den wynftok zoeken tam te maken , maar ik weet niet dat zy 'er tot noch toe in geilaagt hebben. De ftokken die zy uit Europa gc- bracht hebben, zyn in Brazilien , Nieuw-Vrankryk , en Nieuw-Span- jen ontaart , behalven in Peru en Chili , daar zy volkomen wel ge- ilaagt zyn. 't Is niet gclooflyk, dat in een zo groot Land als Amerika is, niet elders enigc grond zou gevonden worden , die bequaam w as tot voortteling van den wynftok, voor al in luchtftreken , die met die van Europa in warmte over een komen, daarzulk een heerly- ke wyniezing van allerly foorten is. Daar moet dan een rcdcn •zyn, behalven dien van den grond, die belet heeft dat men 'cr den nderkeylen /aar de na- A'oners der endaagfche peanen lieb- te houden. Ifdeftofals ;, waarvan 1 die genen ebruik wa- 05^ilden, en iikwils van 'kheid in de :eft zynde , ran de mee- 1 der eerfte kerert zelfs. dden, wan- 'en> en dac iltyd alle de 1, diezege- kan dienen Ling van de in. C. de Wilden wyn to ma- tt wel oor- chuld niet en wjnllok [Canada valt ryp is. In It groter en , dezen wil- t dat zy 'er : Europa ge- ■lieuw-Span- nen wel ge- Ameriiva is, ;quaam was ;n, die met cen heerly- 1 ecn reden iac men 'er den den g beloo de llii 7.y 'ei gelov dcpf' gene De de II. meelt met maakt ten, noch aan D' VAN A M E R I K A. ll. BOEK. 35J- (Icn gelukkigen uitflag niet van gehad heeft, dien men 'er zich vai belooft liad. Men heeft my verzekert dat onze Zendelingen nA de Jlinezen gepoogt hadden wyn van de Landdruif te maken, dat zy 'er zich zelfs in de Mis van bedienc hadden; ik zou  O O F T S T U K DE Volkeren van Zuid Amerika en de Mexikanen maken ook N an onheuglyke tyden af fterke en dronken makende dranken van dezelftie wortlagen, het zelfde koorn, en dezelfde vruchten jedoch, die tot hun daaglyks voedzel dienen. Daar zyn er van verfcheyde-foorten, die ook verfchillende namen hebben; hamen die zy van de verfcheyde zaken gekregen hebben; en van de verfcheyde wyze om die toe te maken. De genieenfte van deze dranken is die gene dien men in Brazilien Cmuin, by de Indianen onder het Spaanlche gebied Chicat en op de Antilles en in verfcheyde plaatzen van het grote vafte land Ouicoii noemt. By word van de Wortel van de Maniok of van Mais Gemaakt. De Maniok wortel wel gefchlicht zynde, sprechen men die gelyk men in Europa de knollen doet, en w erptze in grote aarde pottcn huen die koken tot dat zy gaar en zacht zyn : dan nemen de vrouwen) wicr huiswerk dit alleen is, rontom de pot zitten gaande, dc/c gare wortel, kaauwcn die en perffen Ze in denmond v.ondcr ietsdoor te llikkcn, en spuwen naderhand deze gekaauwdei brokkcn in andere aarde vatcn, daar zy op een nieuw alle deze wortelcn in doen opkoken, roerende zonder opliouden dezen gan- fchen hiispot met grote fpadels om, tot dat het braaf gekookc heeft. Waar na zy, zonder het crgens door te laten lopen, het v Ode de twède maal van 't vuiir nemen, en in andere grote aarde van vaten overgieten, na die zwemmen die men in verfcheyde van onze Provintien tot de wafch gebruikt, uitgezondert dat zy een weiniganger en nauwer hals hebben. Men noemt deze pottenin de landtaalen, een algemene naam om allerly aarde van werkte betekenen; hoe groot die cok zyn mogen. Deze houden tot zelHg en tachtig kannen. Al het nat daar in overgeftort zynde, laat men het enigcn tyd open ftaan en uitgiften, waar na men het tocdekt, tot dat men het drinken wil, en dan laat men het door en Hibichet of zeef, zo als zy daar te land hebben, lopen. De Vrouwen kaauwen de gekookte Mais om 'er drank van te II. D E E L. H ma- ZEDEN DER WILDEN Jtande Ltts, Hif.dt PAmiti- maken, op dezelfde wyze als zy met de Ouicou, die van Maniok wortclen gemaaktword, leven. Thevet heeft opgemerkt, dat'er om deze banken te bereyden een bygeloof onder deze Volkeren was, die niet dulden wilden dat enige andere als maagden zichiiier meezouden bemoeyen, en dat zo 'er by geval geworden vrouwen by geroepen wier den deze zich daar toe moellen bereyden, en enigen tyd kuifch en zonder haar mans leven. De lieer van Ltri fteekt de gek met deze aanmerking en spreekt ze tegcn > maar na- d^maal hy bekent dat de roans 'er ablblut Geen hand aan zouden durvcn ilaan, en dat zy zeggen dat de drunk niets zou deugcn, zo zy dicn zelfs maakten > en dat van de andere kant deze drank het meeil gefchikt is tot hec geen zy ecn lUjit maken noemen, dat is le zeggen voor deze algemene byeenkomllen, die ik gezegt heb dat uit een beweegreden van ouden Coddienll ingeflek zyn, zou men kunnen zeggen dat Thevet gelegenheden, daar de godsdienll eniglins deei in had, en dat door den bank men daar zo naauw nice op ziet, wanneer men dit ilag van byeenkomften niet in 't oog heeft, maar dat men allien drank voor 't dagelyks gebruik hebben wil, in welk geval de Heer van Leri ook geen onge lyk zou hebben. Ilct speckzel van deze Vrouwen is een gift die deze drunken große kracht byzet. Men moetze niet zien maken, alzo min als onze Isokswannecr zu hun faullen tn ragouts bereyden, maar het vuur verheliJi ailes: en dacze uitgegift hebben zyn deze drunken aangenaam genotg van fmaak. Gemecnlyk zyn zy zeer dik, en hierom tien zy zonder twyftel op hun mkfeelten niet, nademaal het cten en drinken te zaraen is. Zy verwekkeneen ongemaiilyke dronkcnichap geljk onze belle wyncn. Ik zou evenwel geloven ten cp^icl1te van die gene die den wyti en deze drunken even gewenc zyn, dat men van minder wyn volzou kunnen worden als van dit vocLi, 't geen ecn bewys zou zyn dat het zo grote kracht niet bezit. De Maby is een andere Übort van gewoonlyken, maar zo gemecn niet, zy beftaat uit enkele patat. Tats, die men in een ketel doet koken. De Wildinnen kaauwen de gekookte patatas ook, en fpuwenze weer uit in een Coui dat is te zeggen de helfe van een kalebas, daar het zuur ge worden zynde een foort van gill uit-maakt, waar van zy een klorop als een groot nemen, die zy in een gocdc lloop water te weken leggen, en dit maakt op lanae voet een Iterken drank, dicn men voor heerlyken witten, roden of klairet wyn kun doen doorgaan, na de kleur van patata gevveefl is. Zy maken evenwel dit flag van gilt niet als voor tyd.n van nood, wanneer zy een drank mocten hebben die Op llaande voet vaardi; is, want de gewone manier om de Maby te maken, is water op de patata;s te gieten, en die als nicuwc wyn te latenko- ken. De Europeers die met de morfllry van deze gekaauwde wor- tels niet mogen te doen hebben, vergenocgen zich moc twe of drie gekookte patatjes te rajpen, die een byna onmiddelykc gillins ver- corzaken, na dat de diank enigen tyd in de vuten geveelt is. De De Palinot is een drank die gemäße is van gebrande kaflfauw en patata. De Wildinnenbreken de kaflfauw, tervvyl zy nochheel sheet is, en doen 'er wortels van raauwe patatas, die in flukken gekhakt zyn, by. Zy roaken ook dranken van Bananen, Ananas, en nnderc soforten van vruchtcn. Maar deie dranken zo gezond niet zyn ook van zoo een groot gebruik niet. De Negers in Amerika maken wyn de palm, en de witte menfchen wyn uic riet, die men zegt dat zer lekker is. Het gemak van alie deze dranken is, dat zy gaauw gemaakt zyn : dat de ging haall gefciiied, en de drank haau bequaam is om te drinken, maar menmoetze ook ras uitdrinken, wantzy worden in korten tyd zuur. Maar een trooft en hulpmiddel is er by, dit men gecn Itof ontbeert om nieuwe te maken. Hornius van de Cbica frekende, zegt dat zy by de Amerikanen Tartaren en Scythiers in gebruik is: naderhand door deover-eenkomft der wooraen bedrogen zynde, verwart hy de Cbica met de Cbia der Chinezen, Japonnezen, Perzianen en Turken. De drink der Turken en Perzianen is deKofFy, maar gcen van deze beyde hebben enigc overeenkomil met den flerken dnnk die van de Mais gemaakt word. Behalven deze dranken zyn er noch drie andere foorten, van gams verfchillende hoedanigheden en aart. Deze zyn de Giociaat, het kruid van Paraguay en de Cafllna. E L F D E H O O F T S T U K. DE Chocolates is een gefchenk dat Mexiko aan Europa doet > daar zy tegenwoordig zo gemeen is, voornaamlyk in Spanien en Italien, dat het schync dat de dear aan gewent zyn, in 't byzonder de oude luiden, niet zonder dezen koftelyken drank leven kunnen. Zy was by de Mexikanen niet minder gemeen noch minder noodzakelyk, gelyk men hier uit giflfen kan, om dat de ka-kao, die 'er de hooftftof van is, daar in plaats van geld was en in den koophandel diende,om'er alle levens<nooddruft voor te kopen, gelyk by ons de metalen. De Mexikanen maakten hun drank zeer vencheydentlyk, met daar enige andere ingredienten onder te mengen, waar door Zy deszelfs liegen en finaak na hilft believen veranderen. De Spanjaarden heben hier een zeerlekken van gemaakt, doende onder de kakao, banilje, kaneel, en zuiker, zo als men zie gemeinlyk hedendaags in Europa vervraardigt. De kakao, die 'cr de hooftftof van is, is een vruclit van gcdaante als een meloen of kommer, geftreept, met groeven enrosachtig van kouleur, v(4 kleine pitten noch kleinder als een amandcl. Deze pitten of boontjes gebruikt men 'cr toe, zy zyn van een koude en vochtigc gefleltenis, en hebben een fmaak tuiTchen zoet en bitter. De boom daar zy op waifen, gclykt na'een Oranje-boom, met eveneens zulke blaaen, behalven dat zy een weinig groter zvn: Op den top heeft by een soort van een kroon. II. D E E L H % Deze Herttins it Orig. Cent. lib. 3. t. 18. Van de Chocolaat. 358 ZEDEN DEK WILDEN Madre del Cucat Ibtvtt, Cojl. Vmv.liv. ij.th.i. f. ICC4 Jr. Corteal., t'o- \ajie aux IndesOi- Deze boom is zeer iwak en zeer tecr, zo dat hy cen andercn boom nodig heeft, dien de Spanjaarden La Madre del Cacao ot moeder van de Kakaoboom noemen, en die nergens toe fchyntge- groeit tezyn als omhem tot fchaduwe te dienen. Menonderlclieyd de Kakao-bomen in vier of vyfderly foorten Nademaal ik het kruid van Paraguay niet anders als droog heb gezien, zo klein als kaf gehakt, en by na tot llof gemaakt, kan ik 00k niet zeggen vvat plant het is. Daar zyn twe Iborten van, de cen noemt men Hierva de Pahs en de andere hierva de Cam'tni, die veel beter en raarder als de eedie is : nen noemt het ook iit. Thomas of St. Bart olomeus kruid, na het denkbeld dat de Spanjaarden zich gemaakt hebben dat cen van de/e apollelen na die quartieren van Amerika was petrokken, daar hy dit kruid (20 als hun overlevering luid) van vergiftig gelyk het cetyds was tot een heylzame plant gemaakt heeft. Het is vvaarfchynelyk dat de Spanjaarden deszelfs gebruik van de inwoonders van dat land geleeit hebben /.y gebruiken het zo lerk aan de 1 io d'* plata of zilver rivier, in Chile en Peru, dat zo men den Ilr. Frczier gelovenmug alle jarenuit Paraguay vocr Perualleen 500C0 Aroben dat is tezcggen 1x50000 poncTen van beide deze foorten vervoertword, waa'onder evenwel maar een derde van dat, 't geen men de Caminl noemt, is, en ijoco Aro Ben voor Chili, 't geen half z veel is als dat na Peru gaat. Men zet het entrentals deThtie te trekken; men doet het kruid in een fchaal die van een perelfchulp, van een kakao of kalabas gebackt is, die met zilver bellagen is, en men doet 'ei' zuikur by. Vervolgens giet men daar hecc water op, en zondern het den tyd te gunnen van te fterk te trekken, zuigt men het water door een zilvere pyp, aan wiens end een klein vlesje is, daar verfcheycle eaten in zyn, 't welk dient om het kruid van het water, waar op net dryft, te fcheyden, zo dat men niet als water alleen llurpc Zommige in plaats van een pyp makcn onder nan de kop een zilvere affcheyding daar verlcJieydc kleinc gaten zyn, "c welk de zelfde uitwerking heeft ttjjv DE Caflina is een drank alleen by dc Volkercn van Florida gebruiklyk, de oude en hedcndaagfci Ich bchryvcrs hebben 'er van gefproken, maar ik weet 'er geen die ons net gelegt heeft hoe hy toebereyd word; en daar is tull'chcn hen een loort van verleren of zelfs tegenstrydigheid, die men niet uit den weg kam ruimen. Thevet verbeld het ons;ils een d ank, die door de trekking van een kruid, dat de gedaante van éen kruid, dat de gedaante van éen kruid. De Heer le Moine van I'étrékt 'er an i'lv van een drank daar veel kruiden in komen. De I'roteftant die un-der den Spaanfchen naam van Francois Correal geflvereven hätte, gefl'er ons geen bericht van. De Laat will ons docn g'Joven dat het een aftrekzel is van de bladere van cen boom, en zo ik g'.lo-ven mag. Geen er my een defrig Schryver, die in dezc lauile I. - >'jarcii VAN A M E R I K A. II. BOEK. 3S9 Jarcn een tocht na Milliflipi gedaan heeft, Cailina niets anders als 't aftrekzel van de I van gczegt heeft, is de bladeren van Apalachina, dac een kleinheetter-gewas is, redeiyk wei na de Myrtli gclyke- ncnde) en dac men iiedendaags in Vrankryk kent, daar men het uic Louifianana toegevoerc heeft, zedert dac men zich in dac land heeft ter neer gezet. De Laac > en de Heer vanMourgues fpreken wydlopiger van de Caflina als allc de anderen. Maar zy Iprcken 'er op een zeer ver- fcheyde wys van, en verdlenen wel nier aangchaait te worden. Men zou mifTchien dczu Schry vers met elkander kunnen over een brengen met te zeggen dac de eene niet als op een plechtigheid van Godsdienfi Gegelhecht, waar in de Callina nun als een lotwerpning of Godspraak dient, en oin hun kryfrsheiden te verkiezen, een lotwerpning die zy ondernemen willen, dat de andere niet als hec gemene gebruik dat er deze Volkere van maken, in 't cog gebrecht heefc. Men kan uit hun vcrhaal daar zelfs van corden. De Callina, zegt de Laet, is een boom die geen vruchten, voortbrengt, en van wiens bladeren de Wilden een drank ma-., ken, die een zonderlinge kracht heefc om het water af te zetten. „Hy is in zulk een hoge achting onder de Spanjaarden en de Wil- 5, den, dat 'er by na geen een is die 'er niet's morgens en's avonds „ van drinkt, en zelts in groter overvloed als men de Chocolaac }, in nieuw Spanje doer. Om dien te maken nemenze een zekerc 3, quantiteit bladeren, die zy droog in een aarde pot werpen, daar „ zy ze met een brandhout, hiertoe gemaakc, Ichroeien, en dac „ zy met de andere hand omroeren, tot dat hun groene blade- „ ren in rood verkeert zyn. Vervolgens gieten zy 'er van lang- 3, zamer hand water op, tot dat de poc byna vol is : dan gieten zy „ 'er het nat allecn  doet. De Spanjaarden en de Wilden drinken dezen drunk, uit grote zee-fcnulpen, zo heet als zy dien verdrajjen kunnen, zy zouaen zich zelfs inbeelden dac zy flerven moellen, zo zy het een dag overgellagen hadden. Een uur of anderhalf na dac zy dien genutcigt hebben, worden „zy een uur lang g°durig ongelooHyk veel water quyt, ook vind „men 'er weinig die met graved of fteen geplaagt zyn. De Wilden gebruiken dezen drunk, en wanneer zy willen „ purgeren doen zy 'er zee water onder, en door ditmiddel raken „ zy de quade humeuren met krachc van onderen en van boven „ kwyc. Het gebeut zelfs dac zozy er teveel onder doen, zom- „mige daar van flerven.” „ Op zekeren gezetten tyd van 'c jaar, zegt de Ileer de Mour- gues, houden de Volkren van Florida een algemeenen Raad, waar toe zy allc morgen vergaderen. Deze Raad vergadert op de markt, daar banken in een half rond gezet zyn, waar op zy.... i (! II 3! ). zich Dc Athcol is een drank van Indiaanfch koorn gem.\akt, daar dc Mexikanen en groot gebruik van maakten, en zich als ceo kocldrank van bcdicnden, 7y mengden dien onder hun Chokolaat. Part. Laet 1m' diaOc- (U.lib. 4« >f. 36e Z iL D E N D E R W I I. D E N Le Af«v- nede Mvurgii he. tit. n xich allc rontom den Voorzitter neder/etten , die alleen in \ „ midden op ccn foort van troon , van negen rondc houten ge- „ maakt, gcplaatll is, zittende wat hoger als /yn Kaadshercn. Dc M Pjclidcnt neemt eerit zitting > alle de andercn komen na rang ,1 van de oudften af hem begroeten , leggende de handen op huii „ hoofc, en ccn lied /.ingendc , 't geen van degantfche rcy met „ een /.«', he , beantwoord word. Icder een op dcze wyie zvn „ plicht by hem afgclegt liebbende, en zynde gaan ziiten» legt'de ,1 Vooraitter aan /.yn raad dc oorzaak van hiinne vergadering open, „ en raadplecgt beuit om beurt met de JaouaSy dai de Prieftersot „ Waar/.eggcrs zyn, en de Ouderlingen, en vraagt ieder zyn oor- „ deel af ; want i.y ncmen geen belluit voor dat zy eerft langen ,« tyd te zamen geiaadplcegt hebben. Ondertuirchen bereyden d ■ „ Vrouwen op bevel van den \'oorzitter de Cailina, dus noemcn n ly een drank uit zekcre kruiden beftaandc, danr de Vrouwen ,» het fap uit perlfen , na dat zy ze hebben doen trekken en kokcn „ Voor datzy aan 't drinken gaan ftaat icmand, die hicr toe ver- „ koren is , uit zyn plaats op , en in 't midden van de Vergadering u in tcgenwoordigheid van den Prefident gaande ftaan , vangt hy ,) een aanfpraak aan en wenfcht dat deze drank den genen die ze ), gebruiken zullen , tot gezondheid mag verllrekken , en bun ver- ,1 ftand inboezemcn : vervolgens uit handen van dc Vrouwen een }, groten beker vol van dezen gantfch hetcn drank nemendc , bied s, ny dien met veel plechtigheid den Prefident aan , die gedronken „ hebbende , word 'er aan icder lit even zo vcel in den zelfden be- i, ker aangeboden. Deze \'^olkeren houden dczen drank zo hoog i» in waarde, datniemand als dc Krygshelden, en die zich reeds „ door eenigc tochten beroemt hebben gemaakt , waardig aeocr- M deelt word daar van te drinken. Hy bezit deze kracht , Axt hy „ zo dra men ''er van gedronken heeft den menfch fchriklyk doet „ zwetcn. 36c Zuige, denn die kennen, die nicht dienen als ihn gezondlich ondermynen, en die als zu fchadelyk aan hun tydelyk voordecl en liet welzyn der Colonien zyn, als aan de voortplanting van den Godsdienst en de zaligheid van den alien. DERTIENDE HOOFTSTUK. DE andere Planten die "t meed in de West-Indien na de Mais, Manoki de Patatas, ende anderen die tot vocdzel dienen" aangequekt A'ordenj zyn de beroemdc Tabaksplant en het zu luceret, die hedendaa^s een deel van de groote rykdommen van de Europcefche Colonien » welke in dit deel van de wereld voortceplant zyn, uitmaken. Maar nademaal deze gewaflen al lang be* Kent genoegzyn, en dat ik hier eigentlyk niet als deZedcnder Wilden onderzoeke, en de zaaken die daar aangehorig zyn, dezeelte met die der eerlle Volkeren van de Oudheid vergleich, zal ik 00k deze tweplanten niet onderzoeken, als cm te zien watken* nis dc Ouden daar van gehad hebben. Sciioon de Tabak in een groot gedeelte van groot Azicn, in Ooil-Jndien, en byna in gamlch Amerika in gebruik was, waar uit het fchynt dat men lichts genoeg moet trekken om tot deszelfs ooriprong op te klimmen, moeten wy cvenwel raden om 'ervoet- ftappcn van by de Ouden te vinden, en ver daar van daan dat de getuigeniflen der Scliryvers, die wy kunnen aanhalen, klaar ge- noeg zyn, om 'ereen zekerheiduit te halen, kunnen zy diegenen, die lull tot hairkloven hebben., zwarigheden verfchuffen. Voor eerft is het zekr dat al hadden de Ouden deze plant ge-kent, wy dezelve hedendaags onder geen van de namen kennen, die in de oude Botaniften gevonden worden, en al vond men er en in Theofraflus en de anderen, waar van de befchryving op haar flaan kon, kunnen wy er de toepafling niet van maken aJsby gilVingen, die altyd onzeker en gewaagt zyn. Ten tweden fchynt het 00k zeker genoeg, dat veronderillelt zynde dat de Barbaren, die de eerlte inwoners van Griekenland gev/eeft zyn, daar gebruik van gemaakt hebben, de gene die in hun plaats geko-men zyn, dit gebruik niet overgeerfc hebben, of hebben het m de wind gellagen, zo wel als de Latynen en andere Volkeren van Europa. Plinius in der das zegt er ons genoeg van om ons niet in de onkunde te laten dat de pyp en het roken ten zynen tyde niet onbekent waren, en dat men daar in zekere gevallen van de Geneeskunde gebruik van maakte. Hy wyft het ons zelfs in een Genees middel tegen de zwaarmoedigheid door deze woorden, die klem heben, aan: 1 Fimi quoque aridi, fed pabulo viridi pafto bove t fu- mum arundine haufium prodeffe tradunt Men zegt, dat de rook van droge mift van een Os, die in de wey gelopen hceft, met den mond door een rictje gezogen, veel goeds doet. Maar op deze plaats word van de Tabak noch andere kruiden niet gehandek, die de Amerikanen Tabaksge- wyze roken of daar Onder mengen, ook niet van een zo algemeen. Vanent-ge andere planten van Ameii'ka. DeTa'bak. Plin tlb. 7- Herd lib. I. n. All. SoUn. t. If. de Thraci- um mori- gebruik als dat van de Tabak is, die folioon; ausgeschlossen hulpmiddd aangezieii) ook als cen tydverdryt en een gdl kan gcnomcn wor- den. De Schryvcrs dan, op vvicns gctuigcnis wy flcunen kunnen,kun- nen 'er niet van gelproken liebben dan van cen gebruik van Volkren, die uit hoofde van den tyd of plaar/en ver van hen afjf;ele- gen waren, en van wier /eden /y een onvolmaakte kennis haddcn, gelyk die gene dedcn die bclchryvingcn van Anjciika niaakten, daar zv nooit gcwecll waren, op het vcrhaal aan van die gcne,vlie *t eerft in deze nieuw-onrdekte Landen qekomen w.iren. V an dezen aart zyn de * Plaatzen die ik gaa aunhalten. Zy laten cvenv\ el nict na zeerkrachdg te zyii en een bewys uic le makcii 'c geeniemand, die dezelve uiipluizen vvil, voldoen /al moetcn. Het ccrlie is van Maximus van Tyrus. Daar is een Scythifch 5, volk, zcgt Iiy, en ik gcloof dat 'er maar een is, die, schoon/y „ niet als water drinken, evenwel wanneer zy een verheuging van „ dronkenfchap willen htbben, cen klein houtltapckjc oprtchicn, „ daar zy welriekcnde kruiden oprtchicn, „ daar zy welriekende kruiden oprtchicn, „ kenn zitten, en ieder den rook na zich crekkendc alb of zy dieii .. iiit kelkcn dronkcn, worden zy zo wel vol als of zy wyn gcdron- „ kenhaddenj hierom danflcn. Zingen en Ipringen zy als dronke „ lui. Deze bewohnt als of zy d'un kliken droiiken fchynt van dezelfde waarde te zyn, en verbeelt ons redclyk wel een pyp, war door men de Tabakslap en rook na zich haalt, gelyk men het nat al drinkende uit cen kelk haalt. Daar is niemant of hy weet op wat wyze de OofterCche 'olkeren noch iicdcndaags roken, zettcn-de een foort van konfoor ofreukvat op de tafel, dat als tot cenal-gemene pyp dient, waar uit alle de gene die'er rontom zitttndoor't middel van verfchcyde pypen, die daar op uitkomen, en uaar van ieder de zyne in den mond neemt, r< ken. Herodotus gttuigt byna het zeltdc v n de Madagetcn, die aan dc andere zyde van den Araxes woonden. „ Zy he Benehmen 5, gevonden, zegt hy, die een vrucht dragon van dicn aart, du „ wanneer zy die in een brandent vuur vverpen en daar met ho. 5, pen rontom gaan zitten, zy door den geur daar van dronkcn 5, worden als de Grieken door den wyn, tn namate dat /y 'cr jn. „ werpen, worden zy Jioelanger hoc meer dronkcn, totdatzyein- 5, del yk opftaan om te zamen te zingen en tc daniVen. 't Geen Herodotus en Maximus van Tyrus van de Volkeren van Scy thien zeggen, getuigcn Pojiiponius Alela en Solinus ook van de VoIkcren van Thrncien. 1, Hy cnige Volkeren van Thracicn, zcgt Pomponiiis Mela, was het gebruik van den wyn onbekent. Evenwel wanneer zy zodra niet enige zaden in 't vuur, waar om zy zitten geworpen, ofde geur daar van verheuging in hen die niet vcel van dronkenlchap verheugedet. Op hunne gaftmalen, zegt Solinus, gaun zy, mans en vrou- 3> 5, wenondereen, rontom het vuur zitten, en daar fie vaden van cnige kruiden ingeworpen hebbendc, schreppen zy vermaak om „de VAN A M F. K I K A. I I. HOEK. 3<J3 „ de (Ironkc lui na tc docn, hun zinnen daar in der duad van ver- „ de „ „niceftcri zyndc ; gelyk die gene die tc vcel wyn ingenomen hebben. Miabo, in de befchryving die hv van de Zeden der Indianen maakt, heeft ons miilchen de Tabak w illen belchryven, zeggende clat ieder altyd ccn zak met medicinalc kruiden oy zich draagt. Icdcr Wildeman heeft altyd /yn tabakszak by zicn, waar in ny /yn Calinnct o( rkt en zyn tabak heeft, en wat 'er dient om vuur tc maken. Ik hcb ook gedacht dat de gewoonte van gedurig te 1 oken wel aanleyding tot de fabel kon gegeven hebben, die de Ouden elkander wys maakten, dat 'er een Indiaanfch Volk was, dat geen mond had, maar allecn twee luchtgatcn, waar door het zicl. met den geur of rook van vruchten en bloemen geneer de. Men meet zich niec verwonderen dat de Ouden, in de kenniften die zy ons van zaken gevven, die zy nict als uit een sanders verhaal wiften, en die ver van hen af waren, altyd onder de befchry-vingen van de ecnvoudigfie zaken omflandighcden gemengt heo-ben, die in (laat warcn om clezelve byna onkenbaar te maken; na-dcniaal in onze dagen, zo men zo fpreken durft, de gene die van deze zelfde plant, die wy tegenwoordig voor hebben, fchry vcn, en die 'er als ooggetuigen van fpreken, niet hebben kunnen nalaten ons te verleyden, en ons daar vertellingen van te doen volgens hun eige denkbeelden, die wy klaar zien dat valfch zyn Vadcr Brebeuf, die langen tyd onder de Wilden geleeft, en eindelyk Vadcr Brebeuf, die langen tyd onder de Wilden geleeft, en eindelyk Vadcr Brebeuf, die langen tyd onder de Wilden geleeft, en eindelyk Vadcr Brebeuf, die langen tyd onder de Wilden geleeft, en eindelyk Vadcr Brebeuf, die langen tyd onder de Wilden geleeft, en eindelyk Vadcr Brebeuf, die langen tyd onder de Wilden geleeft, en eindelyk Vadcr Brebeuf, die langen tyd onder de Wilden geleeft, en eindelyk Vadcr Brebeuf, die langen tyd onder de Wilden geleeft, en eindelyk Vadcr Brebeuf, die langen tyd onder de Wilden geleeft, en eindelyk Vadcr Brebeuf, die langen tyd onder de Wilden geleeft, en eindelyk Vadcr Brebeuf, die langen tyd onder de Wilden geleeft, en eindelyk Vadcr Brebeuf, die langen tyd onder de Wilden geleeft, en eindelyk Vadcr Brebeuf Zyn offerhande in net vuur der Irokösen voltoit heft, zegt dat zy zomtyds een maand lang vaften, met anders als Tabak etende. Erzekert ons Vader Biard ook niet, dat zy Tabak gebruiken, en V/' den rook vait inzKelgen gelyk men in Vrankryk gehoondsi Zou men uit deze uitdrukkingen niet oordelen, dat zy underdaad dezen rook doorllikken, en de Tabak, als andere ect-bare waren, eten r En is 'er iemand die Tabak zou willen eten? Wat roker zou zich niet aau gevaar van braken blootftellen, zo hy enige reyzen den damp inilikte. Vader du Creux in zyn Hillorie van Kanada is in dezelfde gedachten van de Ouden vervallen, en verbeeldde zich dat de Wilden niet rookten als om het pleizer te hebben van dronken te worden. Zy gaan nooit uit, zegt hy, zonder een lang riet by zich te hebben, „was door zy dezen rook byna tot dronken worden, toe na zich zuigen, want hier door rakcn de vezels van hun herflens aan 't wankelen, en zy worden dronken als of zy te veel wyn genut- tigt hadden. Benzius, en vele andere Schry vers na hem, hebben dezelfde gedachten opgcvat, alle varen zy hevig tegendc Tabak uit, en noen men het eenpe/i en vcrgif dat uit de he/ gekomcn is. Deze Schry vers zyn zonder Twyffel zo wel als de Ouden bedrogen gewecft door de uitwerking, die de Tabak op personen doet, die niet roken kunnen, en die den reuk niet gewent zyn, want zy benevelt in der daad het verdant, en veroorzaakt een walging die den menfch qua-lyk maakt en doet braken. Maar de Tabak heeft dezelfde uitwerking niet op die gene die ze gewent zyn, gelyk de Amcrikanen, II. D E E L * I die Strdi I. ij.p. 494- Sirahl. 489. Relation dels Nouv. France par le P. Biard eh. -J. CreH- xiui, Hifl.Ca. mad. 1,1. Bent. lih.i. cap. 16. i64 ZEDEN DEK WILDEN OvieJo, In/n.il4J 1. 7*. Ih- rial, di C>Mm»- dii  dienltig voor de gexondheid ocrdclen. iraar ook om dat ze by hen lets heiligs in zich heefc, vervalt hy totdc gedachten der Ou-den, vergetende in een ogenblik wat hy 'cr van gezcgt hetft. Hy kan lich nict verbcclden /egt hy wat vcrmaak men in dat Tabai. roken vinden k.m, ten zy iict bceAathtigc vermaak van die gtntu die alleen drinken om te di inkin, tot dat zy v.m dronkcnlchap ter aarde vallen. \ervolgens maakt hy een volkomc vcrgclykin' van flit gebruik met dat der \ '^keren ^an riracicn uaar van iic zeven gelproken hcb, en haaltde oude Scliryver- nii.t aan, witr gctuigenib ik aangen ert heb, maar den Elektrische I oltat die 'cr gewag van gemacht heeft op de getuigenis van Lulebius van Ccj. rea. 'Is zeker dat de Tabak in Amerika een kruid is, die aan ver. Fcheyde ectt'cningen en gebruiken van dendodsdienll is toegcuyj Belialven het geen ik reeds van de kracht fezcgt het, die /,y daar aan toefchryvcn van het viiiir der beg' < rlykheid en de prikkeJin- gen van het vieleefch uit te doven, van de ziel op te he'deren, die te zuiveren en bequaam le maken tot de dromen en verrukkingen, van de gecllen op te dagcn en dezelve te dwingen om met de men- fchen om tc gaan; van dezc gecften genegen tc maken om de Na- ticn die hun dienen aun het geen zy verlangen te helpen, en van allc ziektens van de ziel en 't lichaam tc genezen; geloof ik dat het goed is al J)ct geen dat ik gedrevcn hcb door de gctuigenis van on- ■wederlprekelyKe En gelöwärkschaftliche Schryvester te bewährten, welche men tgen den genen gelöwärkschaftlichen Schryvester te bewährten, die niets doorgrond heben en niets gezogen beoben hatten. Thomas Harriot in zijn Bericht van de voordelen van Virginia sprechen gelöwärkschaftlichen van den Tabak. Hy geeft er een naauwkcuri. ge Pjefenryving van, en hy leyd de wyze waar op de Wilden die gebruiken, en de wordelen aie zv er uit halen zer wel uit. (t- vol^'cns vncgt hy'er by, dat dit kruid by de Indianen zo hoogin „ achring is, dat zy z^ Ifs giloven dat hun Goden daar vcrmank m schoppen wannccr men men nun die ofFert: hicr om, zt gt hy, maken zy dit kruid dat g..hakt is of to; griiis gemaakt als een 'oort van een Hrando'er opw rpen: als zy van een IV rm ovcrvallen worden, werpen zy \ r van in t wat r en in de lucht. Zy wcrpen 'tr ook van in h.n nieuwe J, netten om cen gelukkige vifchvangft te hebben j Hec zelfde pie-gen gen 9« 9« V A N A M E R I K A. II. TIOEK. „pen /y, wannccr z,y van ccnig gev.iar vcrloU lyn^ry werpen 'cr „ mci luiidcn vol van in dc lucht, makc-ndc verlchcyde potturcn* „ /ingendc, danllendc, fpiingendc, en ;illcrlundc /akcn yonder „ order en /.ondcr aaucenlchakelin^ door imxlkander rammelcnde. Zie daar wat de (.Jiulcn ons gc/egt hel!x'n, en tcr vcltdcr tyj v\cl af^elulderde oil'eiand^n, liie /,y nict ^'cmcrkt haddcn In liet vyt'de IloofilUik van 't verhaal van \ /^een 'cr gedurcnde dc j.ircn i66rt en 1667 in Nieuu -X'rankryk gcpadlcrt is, is 'cr cen uittrek/,cl van ccn Hricf van \ader i\!l()ue\, eon fc/uitilch Zen-deling liy de Ouiaoiiakken> die ons lectt (' it dcTabak ook in imn Ollcranden gcbruikt word. Die /yn /.ync woorden. „ ten van „ de aan/ienlykltc Gry/aarts van 't vlek neem:; dc bcdiening van „ I'rieltcr vvaar, hy begint met ecn doorvvroclue iiarangiic die liy „ x\n de Zon doet , /,o hct i'eell daar alles op verteert moct vvor- „ den, dat als een brandoller is, lot /.yncr cren ingeilt is; hy bc- „ tuif;t voor al de wereld y.yn danlv/.cggin,i;cn aan dit Ilemellichi, „ (lat het hem vcrlicht liectt om gelukkiglyk een dier om hals te „ brengen: hy bid en verniaanc hciu door die Fecll, dat hy in de gocde '/.org, die hy voor /yn familic draagt, wil volhardcn. Ge* durende dczc aanroeping eetcn de Ciallen tot den laatllcn brok toe op: waar na een man, die Jiicr toe gefchikt is, cen Tabaks- brood ncemt, hct in ftukken breekt en in 't vuur werpt. Zy vangen een algcmeen gefclirccuw aan, tcrwyl de Tabak ver- tcerc word En de rook ten heme! Fygt en met die gefchrccuw word de gantfche Ofterandc belloccn. "Dez.e Vader kon by tie Otterandc den zang en de danllen wel vocgen, die altyd op de7.e galtmalen volgen en daar een dccl van uitmakcn. De Hcer van Lery verhaft in de omllandige L el'chryving die hy ons van een GodsdienlUgcn Dans geeft, waar van ik reeds gefproken hcb, en daar hy /.clFs een ooggctuige van gcvvccll is, een oni- llandigheid wcgcns de Tabak, die waardig is aani;cmerkt te vvor- den. Dit is de inlioud?,yner vi 00: den. „ Maar volgens lict geen ik hicr boven bcloofc heb, wannecr ik „ van hun Danllen op hun Drinkgczelfchappen en Caouinagc, gc- „ fproken hcb, dat ik ook de andcrc manier van Danllen, die /y „ ]iebbcn,zou l)cl'clnyven,om iicn beter af te l"childcrcn,/ic hicr „ dc aktien en gcbaarden die i.y maaktcn. Zy llonden alio dicht ., by den ander Zonder elkander aan de band vail te hoiulen, of zonder cen voctllap iiit de plaats re wyken, daar na in ecn ron den kring I'taande, voorover biikkende, hct jichaam ecn vvcinig draaiende, verroerende aliecn het fcchter been en voet, ieder de rcclite hand op zyn acliterfte houdendc, en de linkearmen liand p latcndo hangen, zongen en danlten zy opdezovvyze: daarwarcn om dc mcnigte van menifchen drie ronde kringen, ilaandc in 't midden van elk drie of vier van deze Karaiben, met kollelykc klcrcn, mutzcn en armringcn, van fchono natu' dyke bintc veren gemaakt; houdendc voor dc reft in ieder hand een vui- raka, dat is te Izcggen Felles, die van een vrucht, wat groter als een strullen ey, gemäßt zyn, waar van ik elders, gefproken hcb; op dat, zeyden zy, dc gecft naderhand in. Van de Lay. De L. 