Eenige Antwerpsche drukkers in den vreemde: bio-bibliographische schetsen
None
Christoffel Beys werd omtrent het jaar 1574 te Paris geboren. Reeds vrocgtijdig was hij in het huis van zijn giootvader Christoffel Plantijn, die mogelijk ook zijn peter was, alhier ter stede woonachlig. Het onderwijs ontving hij bij de paters Jesuiten ; op der- tienjarigen ouderdom schreef hij reeds tamclijk goed Latijn. Bene bladzijde, die hij op dicn ouderdom vervärdig de, IS in het Museum-Plantijn-Moretus bewaard ^eblcvcn. Gezien de omstandigheden waarin hij het schreef en druktc, is het zeer waarschijnlijk, dat er maar cen enkcl exemplaar van getrokken word. Het daarboven nog een belangrijk dokument voor de ken- nis van het karakter van den zonderlingen drukker. De kleine Christoffel verhaalt hoe hij den dag van 21 Februari 1587 overbracht; tegen den avond, koppig zijnde, weigerde hij een vorlangen van groot- vader te voldoen en toonde zich boos, hoovaardig en moedwillig jegens hen die hem over zijn slecht ge- drag berispten. Tot inkeer gekomen, drukte hij op een klein blaad Je papier, misschien wel als straf liem door grootvader opgelogd, het volgende: ACTA Chrislophori Belsii, diei XXI Febr. Anno 1587. D medium septimae svrrcxi: indc salulaui Auum el Auiam. postea lentaui, Ante septimam ad scolas iui: ellectionem Syntaxeos bene recitaui. Mora octaua sacrum audiui. Ad medium nonce A = 38 — lectionem Ciceronianam didiciy el bene recitaui. Hora vndecima, domvm reuersus, electionem Phrasium didici. Post prandium ad scholas redij, et lectionem bene recitaui. Ad medium tertice lectionem Ciceronia-nam bene recitaui. Hora quarta ad concionem itii. A nite sextam domum reuersus probam in libello Sodalt talis cum cognato meo Francisco legi. Difficilemverdmeprcebui in legenda proba Bibliorum. Ante cum cum A uus me vocaret ad se, vt ipsi aliquid de condone recitarem, nee venire nee recitarem, nee venire nee recitarem, denique me erga omnes superbum, periina-cem, obstinatumque proebui. Post ccenam Acta scripsi, inde eadem coram Auo legi. Finis cororiat opus. De slechle hoedanighoden vvaaraan Christoffei Beys, nog kind zijnde, zich schuldig hcrkende, hobben zijne loopbaan met vele doornen hezaaid en misschien vele ontkiemende goedc hoedanighoden veremacht. «Ce n'estpas,* schreef eensAdriaanPerier, «qu'il ait faut d'esprif, mats il a trop d'ambition; il «ne veut conseil de personne et se mocque de tout le monde.* Niel allce aan den hoogmoed had hij zijne — 39 — ongclukken to vvijclen, maar ook nog aan hcl misbruik van drank en bovenal aan den grooten drift die hem bezielde in hot najagen der vermaken. Het was omtrent het jaar 1587, dat de vader van Christoffel Boys er aan dacht zijnen zoon naar Leuvcn tc zenden, om hem aldaar in de universiteii zijnen sludigen te laten eindigcn. Gillis Beys kon onm gelijkdiegrooteonkosten dragcn. Hij dacht hot middel gevonden te hcbben om daarih te voorzien ; een lid zijner famiiie, Rolandus Beys van Breda, had destijds cone beurze gesticht ten voordeele zijner bloedver- wanten, die de lessen der Leuvensche hoogeschool bijwoonden. Gillis schrere hierover aan zijnen schoon- vader Chr. Plantijn, die door iemand ter plaatse deed onderzoeken in hoe verre de brief waarheid bevatte. Beys scheen zoodanig overtuigd van zijn recht, dat hij zijnen schoonvader trachtte over te halen om dcsnoods die beurze te eischen, bij middel van het gerecht. Plantijn was zoo lichtzinnig niet als zijn schoonzoon in het inspannen van gerechtelijke gedingen, maar verkoos cone slcchtc overccnkomst boven een gunstig vonnis der rechtbank. Hij wilde ^slechts tot dat middel zijnen toevlucht ncmon v Vivan- neer hij afdoende bewijzten kon inropeen, tot staving van het recht waarop hij aanspraak maakte, en dan nog niet, tenzij Beys het geld zond om de onkosten van het proces te dekken. De zaak had geen verder gevolg en Christoffel werd werkzaam in de Plantijn- sche drukkerij. Toen de dood aan Magdalena Plantijn haren gemaat ontrukte, mel wien zij vele rampen geleden en tegcn eendrocvig noodlot had geworsteld, zag de weduwe, door ziekle in de Nederianden weer- houden, zich gedwongen de Iciding barer zaken, hare broodwinning toe verlrouwen aan haren oudsten zoon, den wispeiturigen en onervaren Christoffel Beys. Wij heben in hot vorig hoofdstuk gezcgd, dat wij het zonderling huwelijk der weduwe van Gillis Beys met Adriaan Perier, breeder van haren schoonzoon, toeschrijven aan de noodzakelijkheid waaiin de moeder zich bevond, het bcstuur van haren handel an haren zoon te onmen, die in hem den iaatsten sprankel van werkzaamhcid uitdoofden. Het was om zijne drifien vrijen teugei te kunnen geven dat hij, meerdcrjariggeworden?ijnde, niet langer bij zijne moeder wilde blijvcn, het dee! der vader-Jijke erfenis, dat hem took warn, cischttc en zaken ging drijven voor cigen rekening. Hij, die uit hoogmoed bet ouderlijk huis verKet om zich aan weiverdiende opmerkingen teontlrekken, had geen wilskracht gc-noeg om dien hoogmoed te gebruiken tot uitbreiding van zijnen handel. Integendeel, op korten tijd was zijn klein vcrmogen in vcrmaken en braspariijen verzwolgen en hij was diep in schulden gezonken De dood zijner moeder (27 December 1599), scheen op henn cenen goeden indruktennaken, eniieni tot betere gevoelens te brengen. Methct geld, dat hij ontving van de moederlijke nalatenschap, richtte hij eene nieuwe drinkkerij op, waarin hij geholpen werd door zijnen stiefvader Adriaan Perier, die hem ziel werk verschafte. De goede indruk en de betere gevoelens waren ongelukkiglijk weldra uitgewischt en vergeten, en hij herbegon zijn ongoregeld leven met meer drift nog dan vroeger. In het jaar 1600, vond Adriaan Perier zich ge- dvvongen hem voor de rechtbank te dagen, ten einde de betaling te bekomen van *t geen hij hem schuldig was ; hij deed zulks maar, schrijft hij aan Moretus, om aan het verloren schaap schrijft in te boezemen en het tegen te houden op den gevaarlijken weg. Andere schuldeischers stonden op, met minder zachte gevoelens bezield, die zich tot het gerecht wenden om de betaling hunner rekeningen te bekommen. De rechtbank nam de drukkerij inbeslagen deed ze openbaarlijk verkoopen. De kleinzoon van Plantijn, die op zulke wehvillende ondersteuning zijner Antwerpche bloedvcrvvanten kon rekenen en zelfs van zijn eigene krachten vcel mocht verhopen, indien hij ze wel gebruikte, zag zich dan gedwongen in eene weerde drukkerij te gaan werken, ten cindc in zijn bestan to voorzicn. Gedurende een tijdverloop van vier jaren, verliezen wij hem uit hct oog. Wij vinden hem eindelijk weer, in 1 608, gevestigd in dc stad Rennes in Brctagne, engehind met eene vrouwwier naam ons onbckend isgebleven; hij bezatandermaal eene drukkerij vvaar-mede hij aldaar in hct h'cht llet verschijnen hct volgende werkje: Acta Synceri Sannazarii Neapolilani, viri palricii opera omnia. Abomni obscoenilate expurg Ala. Rhedonis, Ex officina Christophori Beys Plani- manie regione Collegii San-Thomani, Societatis Jesu, 1608. — In-16. Dit is waarschijnhjk het eenig boekje dat Christoffel Beys aldaar drukte; geen ander is ons bekend. Ten gevoige van een zoer zonderiing feit veriict hij het volgende jaar schielijk die slad. In zijnen brief van 28 Januari 1610, verhaft Christoffel zijne vlucht in al hare omstandigheden, welke bevestigd werden door eenen edelman van Rennes. Hij dacht die getuigenis te moeten inroepen, daar hij in eenen voorgaanden brief, die onbeant- woord was gebleven, aan Morolus alles verteid en (1) Aanwezig in de boekery van het Museum-Plantyn-Moretus. — 43 — geld verzocht had om zich nit zijnen mocilijkcn toe- stand le redden. Wcllicht iwijfelde Moretus aan dc cchtheid van hct verhaal dat Christoffel hem deed van een feit, dat zeer wcinig geschikt was om ver- trouwen in te boezemen. Op zäckkeren avond werd Christoffre Beys vorzucht op een kastel nabij de stad Reuncs. Die unwürdig beantwoordende, vond hij aldaar vergaderd eenige personen, welke hem uitlcggingen vroegen oeromige woorden voorkommende in Agrippa. Begrijend, schrijft hij, waarloc, hetgeen zij van mij wilden weten, dienen möchte, zoo heb ik zie bij het gerecht aangcklaagd, dat de beschuldigden, waaronder vier priesters, plichtig bevond en ier dood deed brengen, woedend over de aanlacht door Christoffre Beys tegcn hen ingediend, beschuldigden zij hem deel genomen Ic hebben in hunnc misdaad. Eenige andere personen ook nog in die zaak betrokken, werden in hechtenis genomen. Middelerwijl beraadslaagden de rechters gedurcnde twee urcn of Beys plichtig was of niet. Allen, de voorzitter der rechtsbank uitgenomen, met vvien Beysedcrt long in geene vricndschappelijke betrekkingen verkeerde, waren het cens dat er niets ten zijnen laste was. De voorzitter Nogtans eischlte Henr: Cornelius Agrippus de occulta philosophia. De eerste Ungewehr verscheen le Anwertpetij in 1531, bij Graphcus, in-4. — 44 — de aanhouding, ten einde den beschuldigten een nieuw verhörte. Dit geheurde misschien wel op aandringen van de bloedverwanten der lot den doodveroordeelden, die over een erooten invloed beschikten en tegen Beys een grooten baat vocd-den: zij wendden zu wenden zu pogingen aan, toftn deze zich reeds te Rijssol bevond, om hem door vergif om het leven te brengen. De rechter-verslaggever verlet de zaal en ontbood aanstonds Beys, om hem kennis te geven van hetgeen waarmedc men hem betichtte. Hij raadde hem aan op staanden voet te vuchten om zich aan de v^raak van den voorzitter van het gerechtshof te onttrekkcn. Onze drinkker vond dien raad zeer wijs en was dan ook wel be- sloten hem slipt na te komen, toen hij bij het verlaten zijner woning een dcurwaarder ontmoette die hem mededeelde, dat hij last ontvangen had zijneacht ambtgenoten te gaan roepen om hem, Christoffel Beys, op bevel van den voorzitter M. de la Tournelle, in hechtenis te nemen. Deman had zijne pl ichten te kw^ijten, maar verzocht Beys, hem die ongenaam- heden te besparen, door zich oogenblikkelijk uit dc stad te verwijderen. De tocstand word netelig: cenige oogenblikken van besluiteloosheid en ik kon, zegt Christoffel, in de gevangenis gaan zuchten over het gcvaar hooggeplaatste en veelvermogende personen, tot vijand te hebben! Hij nam onmiddelijk intrek bij den edelman op wicns gctuigcnis der waarheid hij zich beroopl bij zijnne neef Moretus. Zich eventwel daar niet veilig genoeg achlende, vluchtte hij te peerd en met nog drij andere mannen in die myslerieuse zaak betrokken naar Dinan, op tien mijlen afstand van Rennes. De drukkeri werd op bevel van den voorzitter M. de la Tournelle in besag genomen; de vrouw van Beys teckende beroep aan, en kwam dan ook terug in bezit van haren eigendom. Hoe meer de zaak voorderde, hoe meer Christoffel de onmogelijkheid gevoel-de nog ooit naar Rennes wcer le keeren. Hij vertrok naar Parijs en verzocht zijne vrouw, de drukkerij in te schepen voor Kales. Hij verliet Parijs om te Amiens work te zoeken, ten einde in zijne noodwendigheden te voorzien; hij vond er niet hetgeen hij zocht maar werd er gevaarlijk ziek. Twee weken verliepen eer hij van daar naar St. Omaars kon gaan; bij dacht er in te gelukken werk te bekomen in de drukkerij van Bellet, ook cen neef der Moretussen; deze had zich juist eenige dagen te voren naar Ypreren verplaatst; hij zette zijne reis naar die stad voort, doch vond zich ongelukkiglijk andermaal in zijne vcrwachting bedrogcn. Ontmocdigd keerde hij naar St. Omaars wcer; de Jesuiten bezaten aldaar een groot College en eenige bijzondere drukkerij, waar-melde zij eenige Engelsche bocken in het licht zonden. — 46 — Zij konden hem als drukker niet bezigcn, doch umedelijden, vergemakken zij zij zijn aannen-meng in het boekbiiidersalcllcr van Jean Fouler wonende devanl le S. Sepulcre. Weken en wcken waren verloopen en zijnc vrouw met hare twee kinderen, noch zijnc twee dienslboden, die hij met zulk groot ongeduld ver- wachtte, waren aangckomen. Een groot tempeest woedde aanhoudend sedert eene maand en vele sche- pen waren vergaan. De arme man dacht dat alles waar aan hij hield, kroost en drukkcij, in zee waren verloren gegaan. Zijnc neerslachtigheid grenst aan wanhoop, toen hij op 28 Januari 1610. in een brief van 4 bladzijden in-folio aan zijnen neef More- tus, de ongelukken verhaalt die hij te verduren hceft, en waarvan hij het eindc Lict ziet. Daarbij vresde hij nog dat de boekbinder hom zou wegzenden, daar hij weinig of beter niets va.i den stiel kende. Hij vroeg dan de toelating naar Antwerpen te komen om in de Plantijrische drukkcij te werken en smeekte geldelijken onderstand af, want hij was ziekeiijk en vcrkeerde ook in de grootste ontbering van kleedcrcn; in een vvoord, h'j Iced aan alles gebrck. Wij denken dat Jan Moretus den Gevraagden understand niet geweigerd zal hcbben aan hem dien hij later zoo dikwijis nog ter hulpe kwam. Eenige dagen later was hij uit zijn kommen. — 47 — Sed gered: zijn huisgezin en zijn drukkerij waren eindelijkin veilige haven aangekommen. Eenige weken later vinden wij hem reeds als drukker werkzaam te Rijssel, in de Sleutclstraat, a r i mage de Saint-Luc. In dit huis drukte hij in 1 611 eon werk van den kanonnik der St. Peterskcrk, Floris van der Haer, dat niet zonder geschiedkundige waardo, bijzonder wel geschikt was voor het proefstuk van onzen drukker in zijnne nieuvve woonpiaats : Les chaîlains de Lille, leur ancien estat, office et famille; ensemble estat des anciens comtes de la republique et empire romain, des Goths, Lombards, Bourguignons, Francois et au regne de Forestiers et comtes anciens de Flandre, avec une particuliere description de Cancien estat de la ville de Lille en Flandre, les trois changements signalez tant dHcelleville que du pays, par Floris van der Haer, thresorier et chanoine de Saint-Pierre, a Lille. Lille, de l'imprimerie de Christophe Beys, imprimerie et libraire, rue de la Clef, à l'imprimeur de Saint-Luc, MDCXI. — In-4^ Het volgende jaar bracht hij zijn winkel en werkhuis over naar de rue de Notre-Dame. Aldaar gebruikte hij als uithangbord en drukkersmerk de witte lolie, door zijnen vader Gilles Beys te Parijs aangenoinen. Hij drukte aldaar verschcidene werkjes — 48 — over Vlaandcren van don oudheidkundige J.B. Grammaye, versierd met zijn merk en daar onder het leugenachtig opschrift : ex officina prototypographi Insulenst (i): J. B. Grammaye propositi Arnhemensis decani Beigensis principis consilio et Belgicae ab historia rerum Flandricarum primitice. Id est urbium, municipium, castellaniarum, dominiorum, ccBnobiorum, alio-rumque locorum Flandriae iltustratio, ex archivis et Thonumentis publicis, el ipsius autioris perigrinatione concinnata. Ad nobilissimos, amplissimosque DD^^ Praesidem, inagisiros auditoresque orationum Flandricum comitatis in curia Insulensi. Insulis et offic In Christophori Beys, Planliniani, prototypographi Insulensis, via Mariana, sub signo //na/6«, 1612. — In-4% Soms ook drukt Christoffel Beys werken, die hij zelf schreef. Hij is niet gicrig op latijnsche hexameters; zijne muze is steeds bereid de eene of andcre voor hot vaderland of voor de stad Rijssel belangrijke gebeurtenis, met vreugdetonen of met smartklanken te bezingen. Deze vonden weerklank in den raad van het stadsbestuur, dat altijd met (1) Reeds vroeger had meerdan een drukker de kans te Rijssel beproefd. Zie M. Houdoy : Les imprimeurs Lillois. Bihliographie des  den tile deze woordeh te drukken : Jouxte la copie imprimé a Anvers, chez Abraham Verhoeven, au Soleil dor of jouxte la copie imprimé d Madrid, par Pedro de Craesbecke. Er bestaat ook een werk van grooteren om- vangy dal hij vertaalde naar den latijnschen tekst 16 — 50 — waken overzicn en in 't licht gegevcn was door den geleerde Aubertus Miraeus, en dat deze getrokken had uit de Latijnsche geschiedenis van Luik, door Giliis van Luik. Hij ontving van het magistraat van Rijssel, aan wien hij de vertaiing opdroeg, 80 ponden beloo- ning. De stadsrekeningen van 1613 vermeiden het werk onder den volgenden tilel : La vie, martyre, estivation, translation et miracles du Seigneur Albert, cardinal et qui de Ligne, fils de Goddefroid, due de Brabant, traduit du latin en fran- fats, par Christofie Beys. Wij naken het einde van het treurspei. Simon Le Franeq, van een welstellende familie, die bij Christoifel Beys de drukkunst had aangeleerd, trouw- de in 1628 met Georgina, hel eenig kind van zijnen meester. Het jonge paar richtte eene drukkerij op; van dien tijd af, begonnen de zaken van den schoon- vader te verslechten, naarmate ook zijne oudedriften, die uitgedofd schenen, opvlamden en — 50 — waken overzicn en in 't licht gegevcn was door den geleerde Aubertus Miraeus, en dat deze getrokken had uit de Latijnsche geschiedenis van Luik, door Giliis van Luik. Hij ontving van het magistraat van Rijssel, aan wien hij de vertaiing opdroeg, 80 ponden beloo- ning. De stadsrekeningen van 1613 vermeiden het werk onder den volgenden tilel : La vie, martyre, estivation, translation et miracles du Seigneur Albert, cardinal et qui de Ligne, fils de Goddefroid, due de Brabant, traduit du latin en fran- fats, par Christofie Beys. W In hevigheid tenamen. De ellende is weer daar. Hrt waren nog- maais de Antwerpche bloedverwanten, die hem ter hulpe moesten komen. Beys, in plaats van die onge- lukkep aan zich zielven en aan niemand anders toe te schrijven, legt de schuld altijd op anderen; hij klaagt over zijnne vrouw, lastert zijn schoonzoon en schaamt zich niet op het gedrag zijner dochter de slechtste en schandelijkste verdenking te doen wegen. Dan weer beweert hij, dat zijn scbdonzoon hem lelteren en houtseplaten ontvreemde, en eindelijk dat hij hem al het werk onttrok, waardoor hij niet meer in de noodwendigheden van zijn bestaan kon voorzien. Daarbij, zijne vrouw was ziek geworden en haar onderhoud eischtte geld, veel geld. Dit was voor hem eene gelukkige reden, zoo nietaltijd waar, dan toch in schijn gegrond, om aan de Antwerpsche bloed- verwanten onderstand te verzoeken. Defamilie Moretus weigerde nooit wanneer hij het afsmeekte, doch hardnekkig wanneer hij eenen eischenden toon aan- sloeg, zooals het wel eens gebeurde. Wij kunnen onmogelijk al de zonderlinge bijzon- derheden mededeelen die in de brieven van Christof- fel Beys voorkomen ; wij verzenden den lezcr die er behagen zou in vinden, den onangenamen bloedver- want te volgen in alle zijne ongelukken, welkesoms toestanden aanbieden dat de lachspieren in beweging komen, naar het werk Les imprimeurs lillois, van M. Houdoy, die aan de Zelfde bron als wij gep ut het bestek van zijn werk. Eenige woorden hebben wij nog over onzen drukker te zeggen, enkel om een feit an te halen, dat Gilles Beys heel en al doet kennen. Zijn vrouw, schrijft hij, den 18° Mei 1637, was dien dag overleden ; — verzeek van onderstand voor het betalen der onkosten van den lijkdienst en van den rouw. Zes wekcn nadien, — dus na de ontvangsi van het geld dal Moretus hem gezonden bad, vond hij het geraadzaam, ten einde zijne vraag te kunnen hernieuwen, aan zijne weldeners te laten weten, dat hij te vroegtijdig den dood zijner vrouw gemeld had, daar zijne dood was, zoo als men het hem steltig verzekerd had. Zij had gedurende vier uren in bezwijning gelegen! Indien wij gelöst mochten hechten aan de woor- den van Ghristoffel Beys, zou er geen man gevonden worden, zelfs Job niet, de voorbeeldige en verduldige echtgenoot van het H. Schrift, die zoo veel van zijne wederhelft te lijden had als hij. Wij moeten het bekennen. Beys is een ondankbare, die geene de minste rekening hield van de groote diensten welke zijne huisvrouw hem bewees. Het was immers door hare ziekte dat hij al verk reeg wat hij aan Moretus vroeg. Nu ben ik,» — dit was de lofrede, die hij op ^QsMn Februari 1638, zijne echtgenote wijdde, toen de ijskoude hand des doods de levenswarmte misschien nog niet verdreven had, — «vrij en ontslagen van «mijne vrouw en God zai mij de gunst verleenen «soberlijk mijn leven te slijten, nu ik veriest ben van «al hetgeen zij mij toegebracht heeft gedurende «30 jaren.» Bij hem werden goede voornens spoedig ge- maakt doch even gemakkelijk vergeten. Twee maan- den na den dood zijner vrouw, ontving men te Antwerpen do tijding, dat hij zich aan de eenzaam- heid van het weduwschap niet gewennen kon en hij besloten had andermaal in het huwelijksbootje te stappen met een meisje van goede familie, dodi zon- der geldeUjke middelen, en op nieuw storm en orkaan ging trotsen, indien, alhoewel hij het niet verhoopte, hen nog orkaan en storm stonden te wachten. Daar zij geenen tijd willen verliezen, hebben zij de zeilen al gespannen — 53 — maar. En alles tot het vertrek gereed gemacht om met den eersten gunstigen wind zee te kiezen. In andere woorden, hij had reeds ondertrouw gedan! Aan zulke gekheid kon de familie Morelus niet gelooven. Christoffel Beys, op zijn bericht van uit- varen geen antwoord bekomende, schreef brief op brief, en meldde eindelijk dat hij, na verscheiden malen zijn huwelijk verschoven te hebben, niet langer meer had kunnen wachten en getrouwd was op 6 Mei 1638, met Isabella Robelet. Zij telde 30 en hij 65 jaren. Dit bespottelijk huwelijk werd nergens goedge-keurd. Simon Le Francq en zijne huisvrouw Georgiana Beys hadden er geenen vrede mee en verplichtten hunnen vader en schoonvader het huis, dat hij bewoende, te verlaten. Balthazar Moretus, die er zulk geen groot belang bij had, zond hem wel een bruids-geschenk, doch drakte niet te min zijne groote verwondering en ontevredenheid uit. Christoffel Beys vond het noodig op zekeren dag dat zijne bloedverwanten Moretus hem een blijkgaven van genegenheid en dat om eenigegezegden van Simon Le Francq te wederleggen; deze beweerde zeer goed ontvangen te worden door de Antwerpche familie, die hem met den besten wijn vereerde, terwijl zij Christoffel Beys, zijnen schoonvader, slechts op eenige teugen bier vergastte. Die taal kon de h'efheb- ber van het druivensap niet hooren; hij zou bier drinken en Le Francq wijn, onmogelijk! De gelegen- heid was daar om openbaarlijk die vaische geruchten te logenstraffen; triomfantelijk kondigt hij aan dat zijne vrouw zwanger is, sedert zeven maanden, van een of twee kinderen. Balthazar Moretus werd gevraagd het peterschap te willen aanvaarden, waarin hij dan ook toestemde; doch hij verzocht een ander boekdrukker, Pierre de la Rache, hem bij de plech- tigheid te willen vertegenwoordigen en eenige guldens aan het belangwekkend paar te schenken. De oude vrijer vond zich ongelukkiglijk zeer bedrogen, want zijne g ade, in plaats van een of twee frissche telegen ter wereld le bringen, beviel van een dood wichtje! EUendig sleet Christoffel Beys zijn leven, en stierf omtrent het jaar 1645. Waarschijnlijk ware hij van honger en gebrek omgekomen, had de familie — 55 — Moretus, uit eerbied voor den naam van Christoffel Plantijn, wiens kleinzoon hij was, hem geen weke- lijks pensioen verleend van 30 stuivers, die hem door Pierre de la Rache betaald werden. Het Magistraat van Rijssel schonk hem soms ook nog eenlge guldens wanneer hij in groot gebrek verkeerde. Dit is in breed trekken het leven van een man, die, met grondige kennissen begaafd, roem en fortuin zou ingeoost hebben, hadde hij zijn slechte driften kunnen beteugelen. De spreuk, die hij op dertien- jarigen oderdom schreef en drukte, finis coronal opus, zag hij, zeventigjarige grijsaard, bevestigd. Zo6 was zijn leven, zo6 zijn einde. Frans van Ravelingen. Door staatkundige moeilijkheden zag Chr. Plantijn zich verplicht Antwerpen te verlaten en ging Leiden bewonen. Willem Silvius, ook een Antwerpenaar, was aldaar drukkcr geworden der onlangs ingerichte universiteit. Na dazes dood gingen de zaken over tot zijn zoon Karel, die slechts korten tijd aan het hoofd hiervan stond. Hij verkocht zijns vaders huis, in November 1582 (i) aan den Antwerpen aartsdrukker Chr. Plantijn, die zich als burger van Leiden, den 15" December 1582, Het opschrijven en den 1 Mei van hot volgend jaar druk- ker der universiteit benoemd werd met een pensioen van 200 guld En. Te oordeelen naar de eigendommen die hij aankochl, moet zijn handel voordeclig geweest. (I) p. a. Telle. Les premiers imprimeurs de r university de Leiden, (Bibliophile beige, 1869, p. 112). — 57 — zijn; den 30" April 1585 werd hij eigenaar der huizing van Louis Elzevier, nabij de hoogeschool en later van nogandere huizen en eigendommen, voortkomende van de nalatenschap der edele weduwvrouw van Hendrik van Assendelft. Na het ontzet van Antwerpen — alwaar hij zich den 1° Februari als buitenpoorter had doen opschrijven, — dat aan den politieken toestaqd eene andere wending bracht, en op het aandringen van goede vrienden, waaronder Livinus Torrentius, keerde hij in Augusti 1585 naar laatsgenoemde stadterug. Hij verkocht dan aan zijnen schoonzoon Frans Ravelingen zijne drukkerij van Leiden • met al tgene derselver is aenclevende, rhetten winkel, boeckeUfpapieren ende alle andere dingen den voorschreven huyse behoorende (a). Den 49° Augusti 4586, werd nog'eene andere overreenkomst getroffen, waaronder niet min dan vijf huizen, die zijn schoonvader te Leiden bezat (3). Frans van Ravelingen, eerst drukker en later leeraar der Oostersche talen bij de universiteit van Leiden, zag het levenslicht te Lannoy, in Vlaande- ren, op 27° Februari 1539. Hij deed zijne studien (i) p. G6nard. Flaamsche School, 1874, p. 92. Arcbieven Tan het Museum-Platonic-Moretus. P. Diele: Bibliophile beige, 1869, p. 145. — 58 — le Gent. Na dendood zijns vaders, dacht zijne moeder hem voor den koophandel op te leiden en zond hem met dat inzicht naar Nuremberg. In plaats van zich too te leggen op bureelwerk, besteht (i) p. de hij zijnen tijd tot het aanleeren van talen. In het vaderland we^rgekeerd zijnde, kreeg hij toelating naar Parijs te gaan om er do gricksche en hebreeuw- sche talen grondig te bestuderen; hij verbleef ook nog te Cambridge, in Engeland, waar hij bijzon- derlijk het grieksch beoefende. Naar zijne geboorte- plaats terugkomcnde, vertoefdc hij eenige dagen te Antwerpen; door het aankoopen van boeken, leerde hij Plantijn kennen, bij wien hij als proeflezer in dienst trad en wiens schoonzoon hij later werd. Den 23" Juni 1565, werd in de hoofdkerk van Antwerpen het huwe-lijik ingezegend van Frans van Ravelingen met Margareta Plantijn. In het huwe- lijkskontrakt vinden wij eenige bijzonderheden, die niet zonder belang zijn (i). Plantijn droeg de onkosten van het feestmaal, waarop de magen en vrienden van beider kanten zouden uitgenoodigd worden, en bezorgde de noodige meubelen aan de jonggehuwden. Zij bleven onder het vaderlijk dak wonen, en Frans van Ravelingen gedurende drij jaar of tot aan de voltooiing van den koninklijken Bijbel, bij Christof- Het stuk is in zijn geheel opgenomen door J. B. van Strae- len: Geslachtlijste der nakomelingen van Plantijn, bl. 247. — 59 — fel Plantijn, als proeflezer werkzaam te blijven. Als loon hiervoor zou de schoonvader hem jaarlijks beta- len, buiten hel onderhoud dat ook ten zijnen laste viel, honderd guldens of honderd zestig guldens, in- dien zij eene andcre woning rnoesten betrekken. Voor Plantijn was het nakomen der voorwaarde in het huwelijkskontrakt opgenomen, geene zaak van gering aanbelang. De koninklijke Bijbel was de droom van's konings drukker, en moest het mees- terstuk wezen van den talentvollen man. Een and Der dünkker hadeens de kans berekend, doch zich achteruitgetrokken voor de moeilijkheden waarmede dergelijke onderneming gepaard ging. Plantijn ondernam dit werk en bracht het, niettegenstaande de bezwaren van uitvoering, niettegenstaande vele geldelijke moei-lijkheden, waarin hij zich meermalen bevond en de onrust waarin het land verkeerde, niettegenstaande dat alles, tot goed einde. Het eerste gedacht was enkel het herdrukken der Polyglotta van Kardinaal Ximenes, die, op zeer weinige exemplaren getrokken, eene uiterstc zeldzaamheid was geworden. Aan het werk zijnde, dass Plantijn aan den koning een voorstel, om er de Syriaaksche vertaling van het Nieuw Testament bij te voegen, waarin deze toestemde. Toen het werk voltrokken was, bestond het uit acht zwärligige boekdcelen in folio. Arias Montanus, door Philips II met de algemeene leing gelast, werden in zijnne moeilijke taak bijgestan door vijf correctoren der Plantijsche drukkerij. Twee dezer, Niklas Fabricius (Lefevre) (i) en Frans van Ravelingen waren al de talen der Polyglotta machlig (2). De laatste hand aan Plantijns koninklijken Bijbel word in December 1571 gelegd. Van Ravelingen was nog alsdan bij zijnnen schoonvader woonachtig, gelijk blijkt uit eene mededeeling van M. Rooses, die zegt, dat hij «won in 1565 honderd, in 1570 honderd zestig en in 1572 twee honderd guldens' jaars en den kosl» (3). In 1575 werd van Ravelingen vrijmeister-drukker in de St. Lucasgilde en den 10" Februar 1576 poorter van Antwerpen. Hij betrok dan het huis op de Lijnwaadmarkt, nevens de deur der hoofdkerk, opende een boekwinkel en stelde aldaar eenige werkjes te koop. Het oudsle dat wij kennen is een los blaadje van J Poriantius, physicus et mathematicus, dat in November 1677 van de perskwam, versierd met eene houtseSplaat en vobrzicn van eene kerkelijke goedkeuring. Het word door M. Tiele nauwkeurig beschreven: (i). Goido Lefevre (de la Boderie) broeder van Niklaus, was met dezen aan de Polyglotta werkzaam^en gaf in 1570 bQ Christoffel Plauty nuit: UEncxclie des secrets de VJSiemitS, waarin een aardig Sonnet d Francois van Ravelinghien te lezen is. (2) Max RooseSy Plantijns Koninklijke Bijbel. — In de «Gids» 1880, n« 8, p. i8. (3) Idem J p. i9. (4) Les premiers imprimeurs de Vuniversit^ de Leiden, (Bibliophile Beige, 1809), bl. 145. Beschryuinglie der riieuwer Cometen met aenwysinge ende vereinende vermaninge voat zy bedieden ende voortbrenghen sal. — TA ntwerpen, by Frangois van Ravelinghien, naest osser L. Vrouwen kerckdeure aen de Noortzyde. Kornelis van Kiel (Kilianus) bezorgde voor zijnen makker de vertaling van een boek van Philips van Commines : Historie van Coninck Lodouick van Vranckrijck den elfsten dies naems: ende van Herlogh Carle van Borgondien: houdende veelderhande geschiedenissen aengaende Yranckrijck, Borgondien, Ouerlandt, Ne- der4andi, Enghel-landt, Italien, Spanien ende meer andere landen: met menigherte ye goede, orborlicke ende nootsaeckelicke onderwysinghen voor alle Yor- sten, Landen, Steden ende Ghemeynten: Beschreuen in de Fransoissche taele door Mijn-heer Philips van Commines, Bidder, Heer van Argenton. Ouerghesei in de Neder-duydtsche spraecke door Cornelis Kiel. — TA ntwerpen, by Francois van Bauelenghien, naest onser L, Vrouwen kerckdeure, aen de noordt-zijde, M.DLXXVIIL — In-8^ Een boekje van Jean deMarconville, dat in het fransch verscheidene uitgaven beleefde, scheen Frans van Ravelingen belangrijk genoeg ora er eene vertaling — 62 — van te gevcn. Hij bewerkte die zelf en zond ze de — 62 — van te gevcn. Hij bewerkte die zelf en zond ze de — 62 — van te gevcn. Hij bewerkte die zelf en zond ze de — 62 — van te gevcn. Hij bewerkte die zelf en zond ze de — 62 — van te gevcn. Hij bewerkte die zelf en zond ze de — 62 — van te gevcn. Hij bewerkte die zelf en zond ze de — 62 — van te gevcn. Hij bewerkte die zelf en zond ze de — 62 — van te gevcn. Hij bewerkte die zelf en zond ze de — 62 — van te gevcn. Hij bew Wenden in, met dezen titel: Van het gheluck ende ongheluck des houwelicks: seer orborlick te lesen alien menschen, so wet den onghe- höwenden als den ghehouweden. Ouergheset wt *t Fransoysch int Nederduylsch. — TA ntwerpen, by Francois van Ravelenghien, naesl conser L. Vrouwen kerckduere, aen de Noortzijde. M.D.LXXVIII. — In-16«. Toen Christoffel Plantijn naar Leiden was ge- vucht, bestuurde van Ravelingen met zijnen schoon- törer Jan Moerentorf de Plantijnsche drukkerij hier ter stede. Wanneer hij terugkeerde (Augusti 1585), ging van Ravelingen hem ginder vervangen. De drukkerij werd zijn persönlichen eigendom, en schonk tal van de delegierten wereld. Hij volgde zijn schoonvader op als drukker der universiteit van Leiden, met de vastgestelde jaarwedde van 200 guldens. De kurators dezer instelling, die een leeraar der Hebreeuwsche taal te benoemen hadden, sloegen de oogen op Frans van Ravelingen, welke dit ambt aanvaardde, waarvoor hij 300 en later 400 guldens trok. Nach den dood van Frans van Ravelingen (20 Juli 1597), verzochten de vier kinderen, die hij bij Margareta Plantijn verwekt hat, en die heetten Christoffel werden. Le Maibe opvolgern van Van Rapiielingeh. — 63 — To Fels, Frans, Justus en Elisabeth, den titel van drängen der hoogeschool, met de daarenan vastgehechtte vorordenen te mogen behouden. Christoffel, als oudste der familie, legde dusdanig den 9° November 1597, den vereischten eed af en kwam aan het hoofd der zaken, die eene groote uitbreiding hadden genomen, ware hij niet zoo vroegtijdig van de wereld gerukt (10 Februar 1611). Frans van Raphelinghen de jonge volgde zijnen breeder Christoffel op; hij was een geleerde, doch miste de noodige bedrij vigheid. In 1619 verkochthij deboeken in zijnen winkel aanwezig, om bij zijnen brooder Justus, die doktor was en huishoude met hunne zuster Elisabeth, zijne overige dagen in stille rust over te brengen. Dat zelfde jaar nog, verscheen bij J. Maire eene Hebreeuwsche spraakkunst met dit opschrift : typis Raphel Englanis, 64 — William de la Rivière, die bij Plantijn de drukkunst aanleerde, was waarschijnlijk een bloedverwant van dezes vrouw, Jeanne de la Rivière. Hij werd te Caen in Normandie geboren, kwam naar Antwerpen, werde poorter dezer slad, den 6" April 1576 en hetzelfde jaar vrijmeester in de St. Lukasgilde. Slechts enkele werkjes liet hij hier verschijnen. Een dezer was een gelegenheidsslukje, waaraan de XVP een wijk is : Lettres interceptes de quelques Patriotes masques. Af- gheworpene brieven van sommighe vermommede ende valsche Patriotten. — A Anvers, imprime par Guillaume Rivière, 1580. — In4^ Het zou ons moeilijk zijn te zeggen on^trent wat — 65 — tijdstip hij Antwerpen verliet. In 1591 was hij te Atrecht en bezat aldaar eene drukkerij, die weldra door hare keurige werken, verre boven de andere aangeschreven stond. Zijn zoon Jan Baptist, verbleef eenigen tijd te Kamerrijk, dochwerdinhet jaar1629, door zijnen vader naar h«is geroepen en zij drukten alsdan eenige werken, waarop beider naam vermeld staat. De vader stierf waarschijnlijk rond het jaar 1634, want eenige boeken in dat jaar verschenen, dragen nog enkel den naam van den zoon. De Antwerpsche drukkunst mag met fierheid op het huis van de la Riviere wijzen. Een neef van Jan Moerentorf, Frans Bellet, na ook in de Piantijnsche drukkerij zijnen stiel aan- geleerd te hebben ging zich te St. Omaars vestigen. Het bloeiend onderwijsgesticht dat de Jesuieten al- daar bestuurden, en waar vele jonge edellieden van Engeland en lerland hunne opleidinggenoten, bezat de eenige drukkerij waarmede in 1601 een werkje van den ovcrste in het licht kwam. . Frans Bellet ging in 1602 St. Omaars bewonen, en ontving van de inwoners vele blijken van belang- stelling ; uit erkentenis droeg hij aan het magistraat het eerste werkje op dat van zijne person kwam en voor titel heeft : Epistres dorees de Sainct Hierosme, traduites de latin en frangoiSy avec une table tres-ample. 17 — 66 — — St. Omer, imprimerie de Franpois Bellet, 1602. — Kl. in.l2«. Yperen, was sedert cen kwaart eeuws zonder drukker. Het gemeentebestuur dier stad gelukte er in Frans Bellet te bewegen, zijne persen van St. Omaars naar Yperen over te brengen. De voordeelen die men hem schonk zijn te lezen in de overeen- komst, die den 1 5° October 1609 gesloten werd (i). Hij ontving 200 guldens voor het dekken der onkos- ten van verhuizing, en 1000 guldens in leen, waarop hij na een vierjarig verblijf, 100 gulden jaarwedde van 50 gulden, was vrij van dienst- plichLen moesl geene soldalon ten zijnent herbergen. Frans Bellet werd door de regering, met het regelen der feesten belast, die op den tuyndag plaats hadden. Het eerste boekje dat hij aldaar liet verscbij* nen, heeft betrek op dat zonderling gebruik : Den oorspronck ende came ixinde jaerlicxsche feesle der stede van Ipre, ghenaemt des Tuyndach, we< de geschiedenissen in Vlaendren inde iaeren XIIP LXXXIIIILXXXIIL ende daerontrent. (1) Het oorsproDkelqk bescbeed is medegedelde door M. Alpb. Diegerick in t. VII, b1. 90-92 der Annates de la bocUU historigue, arcMotogique et litUraire de la ville d'Yprea et de Vandenne West'Flandre, Ypres, 1876. — 67 — — TYpre, by Franssois Bellet, boeck-druoker ende boe Ver cooper, 1610. — Kl. in-8% met 4 koper-platen. Het hierbovenstaande stukje is geschreven door Adriaan van Schrieck, die later ook nog een zeer uitgebreid en zonderling werk aan de persen van onzen drukker toevertrouwde : Van *t beghin der eersier volcken van Europen, in- sonderheyt vanden oorspronck ende saecken der Neder- landren, XXIII boecken, met betoon vande dwalinghen der Griecken ende Latinen op 'i selue Beghin ende den ghemeynen Oorspronck. Ende dat de Neder-landren meiien Ga-halen ende Tuytschen (samen in d'eerste tijden ghenaemt Kelten, ghecomen uulen Hebre'en op (Norden ofte den Kelteghen cant des loeerelts, ghecken de Calde'en op fOosten, ende andere na 'Heet'op der Sonnen; verre te boven gaen den Griecken ende Ro- mainen in oderdom ende spraecke. Af-beleet vanden Beghinne, totten iijd van Carolus Magnus; ende besluytende ouer de 4900 iaeren, Beschreven door Adriaen van Schrieck, heere van Rodome, — TYpre, by Francois Bellet, Boeckdrucker, anno CIC.IC.IC.XIV. —  bibliographie Proise (i), denkt dat Jan Bellet ombrent het jaar 1642 overleed, daar geene boeken nadistijdstip zijrien naam nog dragen. J. van de Putte integendeel (2), meent zijn overlijden tol in (1) Annates de la societe histoire (tVpres, t. VII. (2) Biographie nationale, publice par Vjcad^mie royale de Belgique, t. II, bl. 140. Bellerus va Dowai. — 69 — 1664 te moeten verschuiven, daar zijn opvolger als neister der Rosieren, Willem Seys, slechts alsdan in bediening trad. VI Bellerus te Dowai. — Willem Stroobant te Rissel. — Jan Vervliet te Valencijn. De Beaerts, Bellere of Bellerus maken met Plantijn, Steelsius en Nutius, een kring uit van drinkkers en uitgevers, die door hare sierlijke gewrochten in den loop der XVP eeuw, van Antwerpen het middenpunt maakten van den boekhandel der noordergewesten. De Bellerussen waren reeds werk-zaam, toen Christoffel Plantijn zich hier ne Erzette. Do Erzette werken, waarop Plantijns naam prijkt, waren ook' verkrijgbaar bij Bellerus, daar zij de onkosten der uitgaaf samen droegen. — 70 — Deze beroemde drukkersfamilie is oorspronkelijk van Luik. Jan Bellerus, zoon van Lukas, kwam op zeven-en-twintigjaren ouderdom naar Antwerpen, al- waar hij poorter werd den 20" October 1558 en vrij- meister in de St. Lukasgilde in 1559. Een grafsteen door zijne kinderen tot zijner nagedachtenis in de 0. L. V. Kerk geplaatst, meldt ons dat hij bij zijnen dood, 15" October 1595, oud-deken was der gilde van den jongen yoetboog en tot vrouw had Elisabeth Commers, die overfeed, den 23" September 1616, in den ouderdom van 81 jaren. Jan Belierus, de stamvader van het Antwerpsch boekhandelhuis, liet drie zonen na, Peter, Lukas en Balthazar ; de twee cerstgenoemden bleven te Ant- werpen, doch Balthazar vond het beter die stad te verlaten en elders eene drukkerij op te richten. Hij begaf zich naar Dowai, waar eene vermaarde hooge- school met tal van leerlingen, hem de kans verze- kerde van welgelukken en er waren daar slechts twee drukkers: Boscard en J. Bogaerd, die van Leuven gekomen was. In 1590 verscheen te Dowai zijn eerste werk. Hij bewoonde alsdan een huis, dat hij den gulden passer nocmde, in de rue des ecoles. Na zijnen dood gingen de zaken over tot zijn zoon Balthasar, die het vaderlijk huis bleef bewonen zoolang hij leefde, — 71 — tot omtrent 1690. Zijne weduwe drukte nog voort tot in het jaar 1 705. Bene drukkerij, die genoemd werd typographia Belleriana, werkte gedurende eenige jaren (1721- 1722). Meer dan honderd en vijftig jaren waren de Bellerussen aan het boofd der aanzienlijkste drukkerij van Dowai. In het midden der XVIP eeuw, had zich een Peter Belierus insgelijks te Dowai gevestigd en in 1645 aldaar uitgegeven een zeer zonderling boekske, van groote zeldzaamheid, beschreven door M. Duthil- loeul: (i) Le pretieiuD diademe et couronne d'or tissu de belles pierres pritieuses des louanges des Saincts, qui put pr^- senU au triomphe qui se passu en la disposition des sainctes Reliques de St. Mauraud, patron de Douai et St. Amd. Par R. P. Andrd Willart, licencie en theo- logie, de Cordre de Sainct Dominique et Jubil4. — Douai, Pierre Seller e, 1645. — In-4\ Deze Peter Belierus was niet, zoo als M. Duthil- loeul ten onrechte dekt, zoon van een Balthasar Belierus, maar werd te Antwerpen geboren en vrij- meester der St. Lukasgilde in 1645, alvorens onze stad te verlaten. Hij was zoon van Peter Belierus (II), die (1) Bihliographie Douaisiefine. Paris, 1835, in-8, bl. 161. — 72 — vrijmeester was ten järe 1613, en kleinzoon van Peter (I), welke overfeed in 1608, en van Johanna Steelsius, dochter van den vermaarden uitgever. Onze Peter Bellerus (III), keerde naar zijne geboorte- plaatsterug; den 6" November 1651, herkreeg hij zijne rechten als poorter van Antwerpen. Een drukker waarover wij weinige bijzonder- heden kennen is Willem Stroobant, zoon van Pau- wel, die eerst zijn vader opvolgde in de drukkerij, welke deze bezat en gelegen was op de Lombard- vest, in het huis genaamd *den witten haseioindt,^^ en er in 1594 en 1595 eenige werken drukte alvorens onze stad te verlaten om (2) Bihliographie Douaisiefine. Paris, 1835, in-8, bl. 161. — 72 — vrijmeester was ten järe 1613, en kleinzoon van Peter (I), welke overfeed in 1608, en van Johanna Steelsius, dochter van den vermaarden uitgever. Onze Peter Bellerus (III), keerde naar zijne geboorte- plaatsterug; den 6" November 1651, herkreeg hij zijne rechten als poorter van Antwerpen. Een drukker waarover wij weinige bijzonder- heden kennen is Willem Stroobant, zoon van Pau- wel, die eerst zijn vader opvolgde in de Zijn broeder Pauwel nam de zaken over er bleef het vaderlijk huis bewonen dat den 29" November 1606 zijn eigendom werd, en hij den 29" October 1637 weer verkocht aan een ander drukker, Godfaf Verhulst. Slechts eenige maanden vroeger was de drukkunst te Rijssel ingevoerd door een zekeren Antoon Taek. De bibliograaf dezer stad, M. Jules Houdoy (i), egeft de titels op van vicr werken door hem gedrukt in 1595 en 1596 ; na dit jaar komt zijn naam nergens meer voor. Het is dus zeer waarschijnlijk dat Willem 