Inleiding tot de beofening der pharmacie
Reudler, J. F. L
Niet-geleiders zijn zoodanige ligchamen, waarin de electricité zich niet dadelijk over de gansche oppervlakte verspreidt, maar die op een enkel punt geelectrered kunnen worden. Zij behouden de electricité dan ook veel langer dan de geleiders, en verliezen die, wanneer zij aangeraakt worden, niet op eenmaal, maar eerst na verschiedene malen aangeraakt te zijn. — Wordt een geleider gewreven, dan zal hij geene electrieke verschijnselen vertoonen, omdat de electricité dadelijk weder verloren ganze, ten zij men zulk eenen geleider vooraf met niet-geleiders omgeeft. In dien toestand noemt men den geleider geuoleerd. — Tot de geleiders behoore: de metalen, edelgestenten, kool, hout, enz.; ook de vloeistoffen zijn geleiders. Hars, was, zij de, wol zijn niet geleidert. Of beter gezegde de eerste zijn goecle, de laatste slechte geleidert der electriciteit, want eigenlijke nietgeleidet bestan er niet. Over het algemeen zijn de metalen de beste; schellak, de harsen, barnsteen, zijde en glas de slechtste geleidert der electriciteit. 44. Hangt men een vlierpitten balletje aan eenen zijden draad en nadert men het met eene met zijde ge- wreven glazen staaf, dan wordt het balletje eerst aan- getrokken, maar dadelijk ook weder afgestooten. Neemt men twee zulke balletjes, en nadert men het eene met eene met zijde gewreven glazen stang, het andere met eene met bont gewreven pijp lak , dan ziet men , dat het balletje, hetwelk door het glas afgestooten wordt, door het lak wordt aangetrokken , en dat, hetwelk door het lak wordt afgestooten , wreder door het glas aangetrok- ken wordt. De electriciteit van het glas is dus niet geheel en al dezelfde als die van gewreven hars. Men noemt de eerste ter onderscheiding glas- electriciteit of positieve electriciteit (+ E), de laatste liars- of negatieve electriciteit ( — E). Men verklaart dit verschijnsel door aan te ne- men, dat er in de ligchamen twee zeer beweegbare vloeistoffen bestaan, die in den naturwissenschaften toestand der ligchamen met elkander verbonden zijn, en dan elkander wederkeerig veronzij digen. Wordt echter een ligchaam electrisch, dan worden deze vloeistoffen ge- scheiden. Heeft de glas-electriciteit de overhand, dan is het ligchaam positief electrisch, heeft de hars- electriciteit de overhand, dan is het ligchaam negatief (53 ) electrisch. Dat deze vloeistoffen zeer bewegelijk moeten zijn, blijkt uit de snelheid, waarmede de electriciteit in de s;eleiders voortgeleid wordt. — Tusschen de beide masmetische en electrische vloeistoffen bestaat dit ver- schil, dat de laatsten van het eene ligcliaam in het andere kunen overgaan, maar de Eersten niet. — Zij komen daarin met elkander overreen, dat de gelijknamige electrische vloeistoffen, zoo wel als de gelijknamige electrische vloeistoffen elkander afstooten, de ongelijknamige elkander aantrekken. — Wordt er in eenligeliaam door wrijven H-E vrij gemaakt, dan moet er ook eene gelijke hoeveelheid — E vrijgemaakt worden. Zoo lang beide in het ligchaam blijven, zal men char dan ook niets van bespeuren; leidt men echter een van beiden af, dan is het ligchaam met de tegenovergestelde electriciteit bedeld. — In geen enkel ligchaam zal echter bij voorkeur de eene of andere electriciteit door wrijving opgewekt worden; dit hangt alleen van de ooundigheden af, waarin het ligchaam verkeert. Glas wordt met zijde of wol gewreven positief electrisch, met een Kattevel gewreven iiegatief electrisch. Van daar dat de benaming van glas en hars electricite onjuist is. De vrijgemaakte electriciteit der goede geleiders kan men door onmiddellijke aauraking en zelfs op grotzen afstand in een ander ligchaam doen overgaan. — Eaakt men een geelectriseerd ligchaam met een geleider aan, dan neemt deze alleen op die plaats electriciteit op, zonder dat deze zich over het geheele ligchaam verspreidt. Even zoo verliest een slechte geleider alleen op de aangeraakte plaats een weinig elec- (54. ) nciteit. — Raakt men daarentegen eenen goeden geleider aan, dan verliest deze dadelijk al zijne electriciteit, en raakt men cen geelectriseerd ligchaarn met eenen goeden geleider an, dan verspreidt de overgegane electriciteit zich dalijk over de geleider oppervlakte van den geleider. — Wanneer de electriciteit zonder onmiddellijke aanrakin" van Het een ligkereinigkeit in het andere overgaat, den neemt men daarbij een schitterende vonk van de kranken gelud. De grootte der vonk en de sterkte van dit gelud worden vooral aanmerkelijk, wenn het geclectriseerde ligkereinige, den geistige opervlakte heeft. — De afstand wäarbinnen deze vonk overgaat noemt men feslagruimie. De ruimte, binnen welke een geelectrerdigigigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigkeitigke Ander ligchänkommen met een geelec- triseerd ligchänkommen, dan zal het de in het laatste opgewekte electriciteit op de in het eerste ligchaarn huisvestende electrische vloeistoffen verdeelend werken. Be vat hetge- (55 ) electrische ligchänkommen — E, dan zal het tweede lig- chaarn met een derde ligchänkommen, dan zullen in dit laatste de electrische vloeistoffen ook weder vorderend wor- den en dit ligchänkommen dus — E worden, enz. — Om te weten met welke electriciteit een of ander ligchänkommen be- deeld is, behoeft men het slechts met een electrisch ligchänkommen bekend is. Was het ligchaam met + E geladen , en wordt het andere aaugetrokken , dan bevat dit laatste E , wordt het afgestooten , dan bevatte het + E. — Wanneer men een harskoek met een kattevel of vossestaart slaat , dan wordt hij — E. Is de harskoek op eene metalen plaat gelegd, en zet men er een metalen deksel boven op , dat met een isolerend handvatsel voorzien is , dan zal de — E van den harskoek verdeelend op de electri- citeiten van het deksel inwerken , de -f- E tot zich trek- ken, die zich nu in het onderste gedeelte van het dek- sel ophoopt , terwijl de — E afgestooten wordt , en zich in het bovendeel van het deksel verzamelt. Raakt men het deksel met den vinger aan, dan springt er een vonk over en wordt de — E verwijderd, terwijl de H- E in het deksel terug blijft , die door de — E van den harskoek gebonden is. Ligt men het deksel bij het isolerend handvatsel op , dan lean men er eene vonk -4- E uittrekken. Zulk een werktuig noernt men een elecirophoor. 48. Het werktuig, dat men meestal bezigt om de electriciteit op te wekken, noemt men eene electriseer-machine. Het bestaat uit drie deeleu; een ligchaam, dat gewreven wordt, een ligchaam waarmede men wrijft, en eenen geisoleerden geleider. Ilet eerste bestaat uit en glazen schijf of cylinder, die in eenen houten stoel bevat is en door middel eener kruk langs bet wrijvend ligchaara bewogen wordt. Dit is gewoonlijk een lederen kussen, dat met paardenliaar gevuld, en met een amalgama, van kwik en tin, met een weinig vet gemengd, bestreken is. De geisoleerde geleider bestaat gewoonlijk uit eenen hollen cylinder van geel koper, die aan het einde afgerond is en op glazen pooten rust. De kussens zijn zoodanig aangebr. agt, dat na elk vierde gedeelte eener omdraaiing een gedeelte der schijf van tusschen de kussens te voorschijn komt. Door dit wrijven wordt de glazen schijf - E. Deze electriciteit werkt verdeelend op de beide electriciteiten van den conductor, en trekt van dezen de — E aan, die nu op het glas overstroomt, waardoor de conductor met -f-E geladen blijft. Om te beletten dat de -HE van het glas niet zoo gemakkelijk in de lucht wegstroomt, wordt de schijf met een lapgewaste taf overdekt. De — E van het wrijftuig moet afgeleid worden, wil men eene sterke werking van de machine hebben, daar deze anders weldra in de kussens opgehoopt wordt en de + E van het glas neutraliseert, die dan niet meer verdeelend op de electriciteiten van den conductor zal Werken. Daarom wordt het wrijftuig, door middel van eenen ketting, met den grond verbonden. Opdat de electricité niet vai) den conductor stroome, moeten de glazen pooten vooraf met verwarmde wollen lappen goed droog gewreven worden, en dit, vooral wanneer de lucht vochtig is, van tijd tijd herhaald worden. — In plaats van een glazen schijf bezigt men ook wel glazen cylinders. — In de stoomelectriseermacfiine wordt de electricité door de wrijving van denstoom, die met gecondenseerde water- deeltjes gemengd is, langs de wan den der liouten uit- stroomingsbuizen, opgewekt. 49. Even als de warmte en het licht, zoo verminert ook de kracht der electriciteit bij toenemenden afstand. — Er is vroeger gezegd, dat de opgewekte electriciteit zich over de oppervlakte van eenen goeden geleider dadelijk verspreidt. Heeft de geleider de gedaante van eenen bol, dan zal de electriciteit zich over de gansche oppervlakte gelijkmatig verdeelen. Deze gelijkmatige verdeeling houdt op, wanneer de geleider eene andere gedaante heeft. Bezit hij punten of scherpe kan-ten, dan hoopt de electriciteit zich daar op, en hoe meer de digtheid der electriciteit zich daar op, des tegemakkelijker overwintzij den tegenstand der lucht en stroomt langs de punt of den scherpen kant af. Yan daar dat men de conductors der electriseermachines van ronde einden voorz Et, daar anders de electricité langs de kanten zoude afstroomen. — Brengt men in de nabijheid van een geelectriseerden geleider eenen anderen, dan wordt de verdeeling der electricitéit geheel anders, ook dan wanneer zij een volmaakt bolvormige gedaante bezit. Brengt men in de nabijheid van een geelectriseerden en geisoleerden bol een anderen, die met dezelfde electriciteit bedeld is, dan zal, daar de gelijknamige electriciteiten elkander afstooten, de electriciteit van die zij den der bollen, die naar elkander gekeerd zijn, afwijken, en zich aan de tegenovergestelde zijden ophoopen. Zijn de bollen met de tegenovergestelde electriciteiten geladen, dan zal de digtheid het grootstweisen aan die zijden, die naar elkander gekeerd zijn, het kleinste aau de andere zijde. — Brengt men in de nabijheid van eenen geelectriseerden en geisoleerden geleider een niet geelectriseerden, dan is de werking toch dezelfde, omdat de laatste door de verdeeling der electriciteiten, die bij de nadering van een geelectriseerden, van een geelectriseerden, van een geelectriseerden. Een niet geelectriseerd ligchaam plaats vindt, toch ook geelectriseerd wordt. — Deze opwekking van electriciteit door verdeeling, noerat men inductie. 50. Op deze verdeeling door inductie en de werking van twee? Gelectriseerde ligchamen op elkander berust de Frank linscie plaat en de Leidsche flesch. De erste bestaat uit een glazen plaat, die aan beide zijden met bladtin bekleed is, zoodanig, dat er rondom nog een breeden rand glas overblijft, die men met vernis bestrijkt. — De Leidsche flesch bestaat uit een glazen flesch, die van buiten, tot op eenige duimen van den bovenrand na, met bladtin bekleed is. Yan binnen is de flesch eveneens bekleed, of wel, tot dezelfde hoogte, met ijzervijlsel, kopervijlsel of hagelkorrelsgevuld. Door de stop der flesch gaat een koperen stang, die in een knop eindigt. Deze stang reikt in de flesch tot in het jzervijlsel. Of is doormiddel van een koperen ketting met het binnenbekleedsel verbonden. — Wordt eene der zijden van de Eranklinsche plaat met den conductor eener electrische machte verbonden, dan zal de -f-E van den conductor op het beldeedsel der plaat overgaan en dit aan die zijde met + E geladen worden. De opgewekte -+- E zal door het glas lieen verdeelend op de beide electrici- teiten van het bekleedsel aan de andere zijde der plaat werken. Brengt men deze zijde nu met den grond in (59 ) aanraking, clan zal de -HE daarvau afvloeijen, maar de — E terugblijven, omdat zij door de +E aan de andere zijde teruggehouden wordt, die door het glas heen op haar werkt, zonder dat beide zicli echter kunnen ver- eenigen.  beide zijden der plaat met elkander in gemeenschap, dan vloeijen de beide electriciteiten tot elkander over en de plaat is ontladen; zij heeft de vrije electriciteit weder verloren. — De werking der Leidsche lesch is geheel dezelfde; om haar te laden wordt het buntenbekleedsel in geleidende verbinding met den grond en de knop met de machine in aanraking gebragt. De lesch wordt daardoor van binnen met H-E geladen, terwijl de electriciteit in het buitenbekleedsel verdeeld wordt en de + E langs den grond afstroomt, waardoor zijvanbuiten. — E blijft. Door den knop, die met het binnenste bekleedsel in verband staat, met het buitenkeedsel in verband te brengen, wordt de flesch ontladen. Doet men dit met de handen , door b. v. den knop met de eene en het buitenste bekleedsel met de andere hand aan te raken , dan gevoelt men eenen schok , die bij eenig- zins groote llesschen reeds zeer sterk is. Gewoonlijk geschiedt de ontlading met eene dusgenaamde ontlaad- tang, zijnde een soort van koperen tang, die in twee knoppen eindigt en van een isolerend glazen handvatsel voorzien is. Eaakt men met het eene been den knop en met het andere het buitenbekleedsel te gelijk aan , dan bespeurt men niets , daar de beide electriciteiten zich nu in de beide beenen der tang vereenigen. Eaakt men echter eerst den knop of het bekleedsel met het eene been aan , en nadert men dan met het andere been der tang ( 60 ) het bekleedsel of den knop , dan geschiedt de vereeniging door middel eener vonk. — Plaatst men eenige Leid- sche flesschen naast elkander , en verbindt men het bui- tenste bekleedsel van alien met elkander, en even zoo het binnenbekleedsel, dan verkrijgt men een sterkwcr- kend electrisch werktuig, dat men eene eledrische latterij noemt. In 1789, onde kalvani te Bologna, dat de achterpooten van kikvorschen, die hij tot een of anderonderzoek in verschen tocstand aan koperen haakjes aan een ijzer hek ter drooging opgehangen had, zoo dat het koper met de zenuwen in aanraking was, trekkingen underingen, wanneer de spieren met het ijzeren hek in anraking kwamen. Deze proef, aan Alexander volta begend, leidde hem tot verder onderzoek, waarbij hij bemerkte, dat de trekkingen alleen dan ontstondeu, wanneer men twee verschillende metalen bezigde, en wel telkenmale als de metalen elkander aanraakten. — Tot dus verre hadden galvani en zijne aanhangers de trekkingen in de pooten beschouwd als een gevolg van opgewekte electriciteit. De kikvorschpoot was volgens hen eene soort van Leidsche flesch, waarvan Hebt binnen-en buitenbekleedsel door de zenuwen en spieren voorge-steld werden. Toen volta ontdekte, dat menjuist twee verschillende metalen behoefde om de bedelde werkingte verkrijgen, verklaarde deze, dat de electricité opgewekt werd door de aanraking der twee metalen. Dit be-Avoog hem om een werktuig zamen te stellen, dat naar hem de Voltasche zuil of Jcolom genoemd wordt. Deze zuil bestaat uit schijven van zink, koper en met een verdund zuur doortrokken bordpapier of laken. Men neemt b. v. eerst een zink schijf, en legt daarop een eenigzins kleinere, met een verdund zuur doortrokken bordpapier of lakensche schijf. Hierop laat men wederom een zink. En schijf, dan een koperen schijf, dan een vochtige papieren schijf, en den  van een koperdraad, dan zullen de electrieke vloeistoffen, die uit de polen stroo-men, zich in dezen draad vereenigen en elkander telkens veronzijdigen, zoodat, ofschoon er door den draad bestehende een electrieke stroom gaat, men daarvan niets zal bespeuren. Heeft men aan elke polen een koperdraad bestehende, dan zal er, zoo lang de draden niet met elkander in aanraking zijn, door deze draden geen stroom kunnen gaan, en de tegenovergestelde electriciteiten zullen in de polen opgehoopt blijven; men noemt dit dan eene opene Iceten. Brengt men de draden in elk-anders nabijheid, dan gaan de electrieke vloeistoffen van den eenen draad in den anderen over, en men bespeurt eenerij vonken. Yereenigt men de draden, sluit men dekelen met de vingers, dan bespeurt men op hetzelfde oogen- blik een schok, waarna alles in schijubare rust treedt, om dat nu de vloeistofl'en zich in den draad ongestoord kunnen vereenigen. Opent men de keten weder met de vingers, dan bespeurt men weder een schok, die echter minder hevig is dan die, welken men bij het sluiten waarneemt. — Laat men de stroomen door het lij?- O chaam gaan, door b. v. in elke hand, die men goed vochtig gemaakt heeft, een der draden te nemen, dan bespeurt men een zeer onaangename gewaarwording in de armen, vergezeld van trillende schokken. Behalve dit is de stroom in staat metaaldraden gloeijend te ma- ken, chemische ontledingen te bewerkstelligen, vele stoffen te ontsteken en de magneetnaald te doen afwij- ken.' — De Draden, waardoor men de electrische stroomen laat gaan, noemt men de geleidraden, pooldraclen, of ook wel enkel polen. — De platen, waaruit de kolom bestaat, noemt men de electromotoren. — Een werk-tuig, dat dient om een onafgebroken electrischen stroom op te wekken, noemt men een rjalvanischc Iceten, en zoodanigen stroom een galvanischen stroom, naar den ontdekker galvani. — Daar de Voltasche zuil voor bet gebruik niet zeer geschikt is, vooral bij eenigen omvang, wanneer de bovenste platen door hare zwaarte het vocht uit de bordpapieren schijven, die tusschen de onderste platen liggen, uitpersen, en dit over den rand der metaalschijven heenloopt, waardoor de werktuig verzwakt, zoo heeft men aan dit werktuig al spoedig eenen anderen vorm gegeven. Hiervan maakt men ronde schijfjes, die men ten ge- tale van 1000 — 2000 op elkander legt, zoodat de bruinsteen telkens op het zilverschuim komt te leggen. Een paar bestaat dus uit zink en bruinsteen, en elk paar is door papier gescheiden; de beide einden zijn door metaalschijven gesloten, die vier uitstekende pun- ten hebben , waaraan men eene zijden koord hecht, die de metaalschijven te zamen verbindt, waarbij men de papierschijfjes zoo sterk mogelijk ineenperst. Zulk eene kolom van 2000 paren kan nog wel geen schok voortbrengen of eene chemische ontleding volbrengen, maar toont aan den electrometer duidelijk, dat er elec- triciteit in opgewekt is; zelfs kan men er somtijds eene Eranklinsche plaat mede laden. 52. De werking, die een galvanische keten voort- brengt , is meestal veel heviger, dan die, welke men door de electriseermachine verkrijgt. Evenwel is de schok, dien men van eene kleine Leidsche flesch ontvangt , veel o-evoeliCTer dan die eener kolom van 80 of 100 paren. O D Om den schok van eene Yoltasche zuil tevoelen, is het vooral noodig de handen goed vochtig te maken , liefst met pekel , daar de opperhuid een zee slechte geleider der electriciteit is. De warmte- en lichtontwikkeling van een galvanische keten is daarentegen veel grooter dan die der electriseermachine. De hoeveelheid der op- gewekte warmte hangt niet af van het getal der platen- ( 65 ) paren , maar alleen van hunne grootte. Met een enkel paar kan men reeds metaaldraden gloeijend maken , wanneer de platen slechts eene groote oppervlakte hebben. Bevestist men de geleidraden lecline koolspitsen, en brengt men deze zoo digt bij elkander dat er tus-schen dezelve een vonk overgaat, dan verkrijgt men een schittereud licht, dat vooral sterk wordt, wanneer men het getal der platen vermeerdert. — Het merkwaardigste verschijnsel van de galvanische keten is echter dat der chemische ontledingen en yerbindingen, die zij te weeg brengt. — Leidt men den galvanise hen stroom door water, dan ziet men langs de negatieve pool blaasjes van waterstofgas opstijgen en langs de positieve pool blaasjes van zuurstofgas, ten zij deze laatste pool-draad uit een ligt oxydeerbaar metaal bestaat, in welk geval hij geoxydeerd wordt. Zuiver gedistilleerd water wordt moeijelijk ontleed; voegt men er eenige droppels van een of ander zuur, of Wel eenige zoutkorrei bij, dan geschiedt de ontleding veel spoediger. Platst men boven de pooldraden klokjes, dan kan men daarin het gas opvangen. — Hoe digter de pooldraden bij elkander staan en hoe grooter de opperlakte van het metaal is, dat zich met het water in anraking bevindt, des te sterker is de ontleding, zoodat men ook meestal de pooldraden, voor zoo verre zij in het water komen, door metaalplaten (het beste van platina) vervangt. — Haar het water uit 1 volumen zurstofgas en 2 volumina waterstofgas bestaat, zoo zal men steeds eens zoo veel waterstofgas als zuurstofgas verkrijgen. — Doch niet alleeu het water tusschen de pool-draden, ook het water, dat zich tusschen de platen-pa-ren bevindt, wordt bij voortduring ontleed. Plaatst  koperen plaat en van deze door den draad naar het zink terug. Desgelijks gaat er een negeative stroom van de koperen plaat door de vloeistof naar de zinken plaat en van deze door den geleiddraad naar de koperen plaat terug. Zijn de geleiddraden door wa-ter gescheiden, dan wordt dit ontleed en de waterstof an de koperen pool, de zuurstof aan de zinkpool afge-scheiden. Lost men in heat water een of ander zout op, dan wordt hat zuur aan de positieve, de basis aan de negatieve pool afgescheiden; een metaal-oxyde wordt in vochtigen toestand derwijze ontleed, dat het metaal aan de negatieve, de zuurstof aan de positieve pool afgescheiden wordt, enz. — Wij hebben vroeger reeds gezien, dat men, om een galvanische keten daar te stellen, niet juist koper en zink behoeft, maar ook andere metalen kan bezigen, die echter niet alien even sterk werken. De metalen staan in dit opzigt tegenover elkander in eene bepaalde reeks. Zink is b. v. tegenover platina meer positief electrisch dan tegenover koper. Tin is tegenover zink negatief, tegenover ijzer positief electrisch. De afscheiding der ligchamen bij de electrische ontoling is echter steeds dezelfde; dat wil Zeggen, dat hetzelfde ligchaam, waarmede ook verbonden, steeds aan dezelfde pool afgescheiden wordt. Van daar, dat men vroeger dacht, dat in sommige elementen de negatieve, in andere de positieve electriciteit de over-hand had, zoodat men de elementen in positief en in negatief electrische verdeeld lieeft. De eersten zijn de zoodanige, die steeds aan de negatieve, de laatsten de zoodanige, die steeds aan de positieve pool afgescheiden worden. Ol'schoon nu deze verdeeling der elemen-ten, als berustende op hunne afscheiding aan de ver-schillende polen, juist is, zoo heeft faraday er toch heeft eerst opmerkzaam op gemaakt, dat deze afscheiding gevolg is van de voorheersching van eene der beide electrische vloeistoflen in de verschillende elementen. Ware dit toch hetgeval, en verd een ligchaam aangetrokken door de ongelijknamige electriciteit die in de pool en in het ligchaam de overhand heeft, dan moest dit ligchaam door den pooldraad worden vastgehouden en nimmer ont-wijken. Dit laatste is echter alleen dan het geval, wanneer het afgescheiden ligchaam eene vaste stoff is, of wanneer heeft groote verwantschap tot de stoff heeft, waaruit de pool-draad verväardigd is. Bij de ontleding van water door middel van koperen pooldraden, ontwijkt de waterstoff, terwijl de zuurstof zich met den draad der positive pool verbindt; zijn de pooldraden van platina, dan ont-wijkt zoo wel de zuurstof als de waterstoff. De pool-draden oefenen dus geene eigenlijke aan de verschillende Aanstrekking der polen deze verklaring: het water bestaat uit zuurstof en waterstof, waarin door hunne onderlinge aanraking de electricitéit zoodanig verdeeld is, dat de atomen zuurstof negatief, de atomen waterstof positief electrisch worden. Zoo lang de zuurstof en waterstof met elkander verbonden zijn, zal men van deze verdeeling niets bespeuren, daar zij gelijkmatig is; gaat er echter door het water een positieve electrische stroom, dan zal op het punt, waar deze in het vocht treedt, het eerste water-atomen ontleed worden en het zuurstof-atomen, als negatief electrisch, zich naar de positieve pool keeren, terwijl de waterstof, als positief electrisch, zich naar de negative pool keeren, terwijl de waterstof zal wenden. Deze waterstof zal dan de zuurstof van het tweede water-atomen naar zich toetrekken en de waterstof alstooten, die weder even eens op het volgende atomen zal werken. Van daar dat men eene rij ontlede water-atomen verkrijgt, waarvan de waterstof van het eene ato-men de zuurstof van het andere atomen op hare plaats houdt; alleen aan depolen, waarut de beide elementen het metaal ontmoeten, zal eene afscheiding plaats hebben, ten zij de stof zich met het metaal, waaruit de pool bestaat, kan verbinden. Op dezelfde wijze kan men ook de onlle-ding der metaal-oxyden verklaren. — Ook de chlorium-, bromium- en iodium-metalen worden door den galvani-schen stroom ontleed, en het metaal aan de negatieve, het chlorium, bromium en iodium aan de positieve pool afgescheiden. Niet alte worden de zouten bij dusdanige ontleding juist in het zuar en de basis gescheiden, somtijds wordt het metaal zelf gereduceerd. Dit is b. v. het geval bij de constante batterij van becquerel, waarin het zwavelzuur koper zoodanig ontleed wordt, dat het metaal nederploft. Hierop berust de galvanische vergulding, en enz. — Volens earaday worden niet alle zamengestelde liichamen door de galvanische electriciteit ontleed. Hij verdeelt de ligchamen in electrolyden, of  worden dan ontleed; deze zijn dus in dat geval alleen eleclro-lijden. — Is de galvanische stroom dus zeer geschikt om vele stoffen te ontleden, zelfs de zoodanigen, die men voor zijn ontedekke voor onontleedbaar hield, hij is ook in staat om vele chemische verbindingen tot stand te brengen. Er is reeds gezegd, dat wanneer men in het vroeger beschreven vat, waarin men een koperen en zinken plaatin geleidende verbinding gebragt heeft, de verbinding verbreekt, het zink toch opgelost wordt, hoewel veel langzaraer; de galvanische stroom bevordert dus de verbinding van het zink met de zuurstof van het water. — Stikstoff en zuurstof verbinden zich hoogst moeijelijk met elkander; onder den invloed van den galvanisc hen stroom geschiedt dit veelgemächtig, enz. 53. Het behoest wel niet gezegt te worden, dat er omtrent de werking der galvanische keten verschillende theorien bestätigt, als men nagat hoe weinig men nog omtrent de eigenlijke werking der electriciteit en van haben bronnen weet. — Volgens volta wordt de electricite in zijn kolom opgewekt door de aanraking der verschillende metalen, terwijl hij het verdunde zuur der papieren schijven sleehts als geleider der opgewekte electricische vloeistofl'en beschouwde. De electricite ont-stond dus alleen door het contact der metalen, en deze theorie, die door velen aangenomen werd, noemde men daarom de contacttheorie. — Toen men later de che-mische werking der keten ontdekte en zag dat door chemische werking electriciteit opgewekt werd, ging men sprengen verder, en verklaarde de opgewekte Electro-electricité in de galvanische keten uitsluitend als hetgevolg der chemische werking. Faraday, die dit gevoelen voorstond, vervaardigde zelfs een werktuig, waarin hat contact der metalen gelieel vermeden werd, en dat toch. In staat was chemische ontledingen te volbrengen. Fechner en anderen wezen op de zambonische zuil, waarin geene chemische werking plaats kon vinden, en die wel is waar geene chemische ontledingen kan tot stand brengen, maar die toch duidelijk electrische verschijnselen vertoont. Het schijnt wel, dat beide partijen hier gelijk hebben, en dat in de galvanische keten, en door het contact der metalen en door de chemische werking, electricité opgewekt wordt, misschien wel door de laatste oorzaak de grootste hoeveelheid. — Het onderscheid tusschen de electriseermachine en de galvanische keten. En is alleen daarin gelegen, dat door de eerste wei-nig electriciteit, maar van groote spanning, door de laatste veel electriciteit, maar van weinig spanning, oewekt wordt. 54. Wij hebben vroeger reeds gezegd, dat de elec- triciteit , die door de electriseermachine opgewekt wordt , zoo wel als de galvanische stroom , de magneetnaald doet afwijken. Reeds lang wist men, dat de electrieke stroom onder zekere omstandigheden op de magneetnaald in- werkte, doch eerst in 1820 gelukte het aan oersted te Kopenhagen deze omstandigheden bepaaldelijk aan te wijzen. Hij ontdekte nainelijk, dat een in beweging ge- bragte electrische stroom , wanneer hij langs eene mag- neetnaald gaat, deze nit hare rigting brengt, maar dat ( 72 ) een in rust zijnde electrische stroom zelfs bij de sterk- ste spanning geen invloed op de magneetnaald uitoefent. Plaatst men dus eenen magneet tusschen de sluitings- draden eener galvanische batterij , dan wijkt zij af. De rigting in welke zij afwijkt, wordt door den loop van den positieven en negatieven stroorn ten opzigte der magneet- naald bepaald , en is door ampere op eene zeer vernuf- tige wijze aanschouwelijk voorgesteld. — De afwijking zal des te sterker zijn, naar mate er meer electriciteit om de naald heengaat. Laat men slechts eenen zwak- ken stroom dikwerf om de naald heerigaan , dan zal de afwijking ook daardoor zeer duidelijk worden. Hierop berust de multiplicator van schweigger, een werktuig waardoor men in staat is, zelfs den geringsten galvanische stroom te ontdekken. Het bestaat nit eene magneetnaald, die zich vrij bewegen kan tusschen koper-draad, dat er verscheidene malen omheen loopt en waarvan de einden met de pooldraden der galvanische keten verbonden zijn; opdat nu de stroom de gansche lengte van het koperdraad moge doorloopen, en niet van de eene omwinding in de andere overspringe, wordt het koperdraad geheel met zijde (een niet-geleider) omsponnen. Gaat nu door den draad een zwakke stroom, dan zal hij toch de magneetnaald doen afwijken, omdat hij zoo dikwijls om de naald heengaat. Nobili heeft dezen multiplicator nog veel gevoeliger gemächt, door in plaats van een, twee magneften te bezigen, die in tegeuovergestelde rigtenden gelangen een, die in tegeuovergestelde rigtenden gelangen een, daar zijn. — Doch niet alleen op het vrije magneatismus, ook op de nog verbondene magnetische vloei-stoffen een de electricitéen hare werkungen uit, daar zij die van elkander scheidt. Leidt men een galvani-schen stroom om een stuk week ijzer heen, dan wordt dat een magneet en blijft zulks, zoo lang de stroom er om circuleert. Neemt men een hoefvormig gebogen stuk week ijzer, en omwindt men dit met een met zijde bekleeden koperen draad, dan zal, wanneermen de een van dezen draad met een galvanische batterij verbindt, de stroom om het ijzer heengaan, zonder In hetzelve 4 door te dringen, daar de zijde dit belet. Zoo lang dit duurt, is het ijzer in eenen magneet veranderd, en zal, wanneer men er een anker aan hangt, aanmerkelijke j lasten dragen, indien men ten minste tot het opwekken van den stroom een sterke galvanische batterij bezigt. — Yan staal is hetmogelijk, op deze wijze duur-zame magneten te maken, waartoe de naar zijnen uit-vinder genoemde ring van Elias zeer geschilct is. Deze bestaat uit een koperdraad van ongeveer 25 — 30 voet lengte en van een achtste duim diameter, dat met zijde omwonden is, en vervolgens zoo is opgerold, dat het eenen ring vormt. Om hiermede eenen magneet te vervaardigen, verbindt men de einden met een sterke galvanische keten, en steekt nu de staaf Den hoef, dien men magnetisch will maken, tot zijnne uiteinden op- en nederwaarts door den ring, waarna men ze weder tot op het midden brengt en de keten opent; de staaf of hoef is nu een sterke magneet geworden. Daar het ijzer telkens in eenen magneet verandert, wanneer men er eenen electrischen stroom ophoudt dit te zijn, wanneer men den stroom afbreekt, zoo is het na- tuurlijk daardoor in staat, beurtelings het ijzer aan te trekken en weder af te stooten. Geschiedt dit spoedig achter elkander, dan kan men dit als beweegkracht anwenden. Hierop berusten verschillende electro-magnetische werktuigen, zoo als de telegraphen en andere meer. In een stuk ijzer worden das, wanneer er een electrische stroom omheen gaat, de beide magnetische voeistoffen gescheiden, en het ijzer wordt een magneet. Omgekeerd wordt er voor een oogenblik een electrische stroom opgewekt, als een stuk ijzer tusschen de polen van eenen magneet komt, wanneer het dus magnetisch wordt. Brengt men derhalve verschillende stukken ijzer beurteilings tusschen de polen van een sterken magneet, zo-dat zij er dadelijk weder tusschen van daan komen en door een volgend stuk ijzer vervangen worden, dan zal men in elk stuk een electrischen stroom opwekken, die, wanneer men dien telkens afleidt, eene onafgebrokene reek van stroomen te weeg brengt, waardoor men een werktuig verkrijgt, dat de galvanische batterijen dik-werk. Ils kan vervangen. Eene andere bron van electriciteit schijnt ook de warmte te zijn. Maakt men b. v. eene geslotene keten van twee metalen en soldeert men deze aan elkander, dan wordt, wanneer men dit punt zoodanig verhit, dat de beide metalen verschillend verwarmden worden, in deze keten een galvanische stroom opgewekt, die zoo lang aanhoudt als het verschil van temperatur duurt. Het duidelijkst bemerkt men dit als de keten uit bis-muth en koper bestaat. — Ook door het dierlijk leven worden electrische stroomen opgewekt. Soinmige dieren, zoo als de sidderalen en sidderroggen kunnen zelfs willekeurig electrische schokken voortbrengen, doch buitendien moeten vele verschijnselen in bet dierlijk organismus het gevolg zijn van opgewekte electrische stroomen. — De bronnen der electriciteit zijn dus, voor zoo verre wij die kennen, reeds menigvuldig, en vermeidelijk bestan er nog vele andere. Ook is de over-eenkomst en het verschil tusschen de electriciteit en het magnetismus zeer raerkwaardig, gelijk dit mede ten opzigte van de warmte en het licht het geval is. III. SCHEIKUNDE. 57. De scheihmde (chemia) is die wetenschap, welke Ossen bekend machen mächtige veranderingen, die de luchtige verananderungen, die de luchtige verananderungen, wanneer zij met elkander in aanraking komen, ondergaan. 58. De geschiedenen der scheikunde valt, even als die der pharmacie, met de geschiedenen der geneeskunde te zamen. Zij, die het eerste de metalen leerden afscheiden, waren in zekeren zin scheikundigen, of beter gegen, zij hielden zich met scheikundige werkzaam-heden bezig. In dien zin waren dan ook de artsen, die uit het mineraalrijk geneesmiddelen bereiden, scheu konfieligen. Het was echter eerst in het begin onzer jaartelling, dat de scheikunde eene afzonderlijke weten-schap werd, die naar een bepaald doel streefde, dat geen ander was dan het maken van goud of het vinden van den steen der wijzen. Deze kunst, alchymie genaamd, hulden hun In zer kunst in zer kunst vormen, die alleen voor ingewijden verständig waren. Sommigen noemden zich meesters in deze kunst, anderen waren slechts adepten; doch über die zich aan deze kunst toewijdende, moest vele voorbereidende leerjaren en proeven doorstaan, alvorens als adept aangenomen te worden. Behalve het zoeken naar goud en naar den steen der wijzen, zocht men later ookt men algeen oplosmiddel, zonder echter noch het ander te vinden. En toch had dat zoeken zeer goede gevolgen, want vond men al geen goud, zoo vond men echter vele andere nuttige stoffen. Het was b. v. een goudmaker, die in de 15de eeuw het Saksische porselein ondekte; gelijk mede in de 15de eeuw uaimond lullius het zwavelzuur, bas ilius yalentinus vele spiesglansbereidingen, Theophrastus paeacelsus den calomel ontdekte, Z. Men stelle zich echter niet voor, dat genoemde beoefenaars der alchemie gezegd konden worden een eigenlijke wetensehap te beoefenen. Teder volgde zijne eigene inzigten en nam proeven, die hem meer door zijne phantasie ingegeven werden, dan dat zij konden die- nen, om eene of andere waarheid in het licht te stellen. Het kon echter niet anders, of langzamerhand moest uit al dit werken eene wetensehap ontstaan, en moesten de vele genomene proeven resultaten opleveren, die tot opbouw der eigenlijke scheikunde dienden, te meer daar de physica al groote vorderingen gemaakt had. — Het was vooral stahi., in het begin der lMde eeuw, die daartoe aanleiding gaf, terwijl hij het eerst eene verklaring der verbranding gaf, die, hoewel valsch, toch aan de scheikunde eene andere gedaante gaf, daar zij de aandacht barer verschillende beoefenaren op een bepaald punt rigtte. Men kan dan ook ge- rust zeggen, dat de scheikunde eigenlijk eerst in de 18dc eeuw als zelfstandige wetenschap ontstond, vooral door mannen als sciieele, die zoo vele verbindingen ontdekte, ma. Ar inzonderheid door Lavoisier, die de onhoudbaarheid van het systeem van stahl aantoonde, eene nieuwe verklaring der verbranding gaf, en daarmede den grondslag der tegenwoordige scheikunde legde. Na het stonden in alle landen mannen op, die het gebied dezer wetenschap meer en meer uitbreidden en van haarten datgene maakten wat zij thans is. Onder de velen, die daartoe bijdroegen, noemen wij slechts de saussure. 59. Wanneer men de ligchamen op elkander laat in- werken, of aan de in de natuur werkzame krachten , de warmte, electriciteit enz. blootstelt, dan bemerkt men, dat zij zich te dezen aanzien in twee deelen splitsen. De meeste toch worden daarbij ontleed , dat is in hetero- gene deelen gescheiden, terwijl er weder andere zijn, die zich door alle aan ons bekende middelen niet in zulke deelen laten splitsen. Men noemt deze dan ook enJcel- voudige ligchamen , in tegenstelling der eerste, die men zamengestelde ligchamen noemt. Men telt thans 64 en- kelvoudige ligchamen. Deze zijn : Alumium , Antimo- nium , Argentum , Aridium , Arsenicum , Aurum , Azo- tum, Barium, Bismuthum , Borium, Bromium, Cad- ( 78 ) mium , Calcium , Carbonium , Cerium , Chlorium , Chro- mium, Cobaltum, Cuprum, Didymium, Erbium, Per- rum , Pluorium , Glycium , Hydrargyrum , Hydrogenium , Umenium , Iodium , Iridium , Kalium , Lanthanium , Lithium, Magnesium, Manganium, Molybdaenum, Natrium, Nicolum, Niobium, Norium, Osmium, Oxy- genium , Palladium, Pelopium, Phosphorus, Platinum, Plumbum, Ehodium , lluthenium , Selenium, Siliciuin , Stannum, Strontium, Sulphur, Tantalum, Tellurium, Terbium, Thorium, Titanium, Uranium, Vanadium, Wolframium , Ytrium , Zincum en Zirconium. — Men noemt deze ligchamen ook wel chemische elemenlen. Dit woord element is zeer oud en reeds van de tijden van aristoteles afkomstig, die vier elementen, lucht, water, vuur en aarde, kende, maar die aan het woord element eene geheel andere beteekenis gaf, omdat hij niet aan de al of niet ontleedbaarheid der ligchamen dacht, maar meer hunnen bijzonderen toestand wilde aanduiden. Alle vloeistofl'en bevatten volgens hem het element wa- ter, alle brandende ligchamen het element vuur, enz. In dien zin voegden de alchymisten er later nog twee elementen bij, mercurius, dat den metaalstaat aanduidde en dus in alle metalen bevat was, en het zout, dat het element van alle gekristalliseerde ligchamen was. — Wat nu de straks genoemde 64 elementen betreft, dit setal kan nojr steeds vermeerderd worden door nieuwe ondekkingen, maar het kan ook even goed verminderen, wanneer het later mogt blijken, dat vele der stoffen, die wij nog niet kunnen ontleden, toch in der daad ontleedbaar zijn. — Wanneer men de genoemde eu-kelvoudige ligchamen met elkander vergelijkt, dan ziet men, dat zij uiterlijk zeer veel van elkander verschillen. Eenige toch bezitten door hun gansche weefsel been enen eigenaardigen glans, eu laten zich polijsten; me Esta bezitten zij ook eene zekere hardheid en daarbij veel klank. Men noemt hen metulen, en hun glans metalglans. Anderen missen de genoemde eigenschappen, en deze noemt men ametalen of meestal metalloiden. — Daartoe behoore : Azotum, Borium, Bromium, Carbonium, Chlorium, Pluorium, Hydrogenium, Iodium, Oxygenium, Phosphorus, Selenium, Silicium en de Sulphur. Van deze metalloiden worden in de geneeskunde gebruikt en zijn in de pharmacopoea neerlandica opgenomen : Sulphur, zioavel. Inpijpen, als bloem, jiores sulfuris is, in gezuiverden toestand, flares sulphuris loti, en als uedergeslagen zwavel, sulphur praecipitum. Phosphorus, phospho - De gewone phosphorus en de gerens- zuiverde, phosphorus depuratus. Iodium, iodium. Carbo, hoolstof. Dierlijke kool, carlo Animalis, en de zuivere plantenkool, carlo ligni. Lot de metalen behooren : Alumium, Antimonium, Argentum, Aridium, Arsenicum, Aurum, Barium, Bismuthum, Cadmium, Calcium, Cerium, Chromium, Cobaltum, Cuprum, Didymium, Erbium, Glycium, Hydrargyrum, Ilmenium, Iridium, Kalium, Lanthanium, Lanthanium, Manganium, Monoclinium, Nicolum, Norium, Osmium, Palladium, Platinum, Plumbum, Rhodium, Rhuthenium, Stannum, Strontium, Tantalum, Tellurium, Terbium, Thorium, Titanium, Uranium, Vanadium, Wolframium, Zincum en Zirconium. Van deze metalen zijn in de pharmacopoea neerl. Opgenomen, omdat zijn als zoodanig in de geneeskunde gebruikt worden, of  gewoon handels-zink, zincum venale, als gezuiverd (tot poeder gebragt) zink, zincum deyuratum, en als zuver zink, zincum yurum. Cadmium, cadmium. Stannum, tin. Antimonium, sylesglansmetaal. Plumbum, lood. Bismuthum, bismuth. Cuprum, Icoyer. Hydrargyrum, Icoyer. Argentum, zilver. Aurum, goud. De verdeeling in Als gewoon handels-tin, stannum, en als tot poeder gebragt tin, stannum yulverisatum. Als zuver spiesglansmetaal, stibium deyuratum, en als bladzilver, argentum foliattm. Als zuver zilver, argentum cujellalum, en als bladzilver, argentum foliattm. metalen en metallo-iden berust dus geheel op hot uiterlijk voorkornen der elementen, geensz Ins op streng afgebakenden chemische eigenschappen, zoodat dan ook eenige der als metalloiden opgegevene stoffeu wel de magelijk glaus bezitten, zoo als liet arsenium, dock daar zij overigens veel meer met de metalloiden dan met de raetalen overreenkomen, rangschikt men hen onder de eerste. Over het algemeen bemerkt men tusschen beide klassen van ligchamen eenen geleidelijken overgang. 