Over de Proverbia communia: ook, Proverbia seriosa geheeten, de oudste verzameling van ...
Willem Hendrik Dominicus Suringar
491. Men saliezione dagke wel sien wie geben pelgrim es. Jet. Sir. XI. 29. Ende alle de menœhe eterni, so wort hg ghewer hoe hy gheleeft heeft. 494. Men en eel «Ue i^ectten niet ghdoaen. I Joaa. IV« I. Jlderli^ete, en gkeloofl niet eenen yeghe- Hehen e/heaets 681 Men «elt» dMam ea bediet niet. PMdik. y. 6. Waer vele dtoomen sifn doer ie ijdelheyt ende 44K» Niamaat en ea jonder dat. 1 Koa. VJJL 40. ITrt/tl daer en m gheen meneehe, die niei en aftndichh -^- 558. I^a aea ^oeden hoadtrr eomt eea gect rprtcrer. Spr. XXr. $0, Imi^m l^yji 4^m w^Jsen it eenen'ReJUeUn eehat ende olge: ioBfttni^pkem eem dw^ee eerehntt M. Jea. Sir, XIT, 4. Wie vrU temdt e^ide hewueluen met ffoete en doetg die eameii k^i attdgrtm Ueden^ ende an- dete tied^n e^dient per^t^tiet^ ^ 689. O^iibaer d fatten Achte alle vaghebend, Spr. L. Went hei ein gewesen kommen voor den vogelen. 591. Onne ständige doch voor den vogelen. Jea. Six. XXX. 25. Unde gewesen wußt und voor den vogelen. 602. Quelle tönen an den vogelen. 602. Quelle tönen an  nrerdt een froot jver, 762. Wee den lande daer die bere een kint ea. Predik. X. 16. Wee v tandt diene een JHnt ie. Na de Bijbelsche Geschriften zoude hier in de tweede plaats in nanfnerking ktinnen koneti eene lange reeks van Latijnsche en Grieksche Classici in wier gezamenlijke geschriften vier weg bet grootste gedeelte van de hier bijeengebragte Spreekwoorden, zoo al niet woordelijk dan althans zakelyk voorkomen. Doch deze zal ik tbans met stilzwijgen voorbygaan, onder voerbeboud om bij eene andere gelegenheid daarop terug te komen. Waarsohijniijk zaiien dese dan ook wel aan den Verzamelaar onbekand gefalefen siya; en althans zou daaniit niets kunnen bewezen worden ten opzigte van het aigeineen gebraik dezer spreekwoorden ten tijde >des Verzamelaars. Ik ga du8 OTer tot de oudste geschriften van de Hollandsche Letterkandoj die den Verzamelaar althans hebben kunnen bekend zijuj om daamit die spreekwoorden aan Te ha- len^ welke ook in ooze Verzameliag gevonden worden. Ongetwijfeld Bullen de GFleerden wier hoofdvak dit b, uit aodere stuklen van dien tijd ligt evenveel en miBschien meer voorbeelden kunnen bijbrengen. Ik bep&al mij thans totr 10. Eeinaert de Vob, Epiach fabeldicht Tan de XII* en XIII* eeuw. Volgens de uitgaaf van J. F. Willema, Gent 1850. 20. Boman van Heinric en Margriete van Limborch. Volgens de uitgaaf van L. Ph. C. V. d. Bergh/in de Nieawe Reeks van Werken van de Maatschappij der NederL Letterk. 2* & S« D. Leyden 1846—47. i) Rein. II. 0082. Want aU een darper gier wert heer, Ende boven tinen bueren crijeht machi, 8o en weet hi teltfe met wi hi elaeht; Si en keni niet waen hi eomen si, Ende am niement Uden en droeft hi; Hi en hoori ooe niemene bede. 42. Alao langhe gaet die craycke te water dat si brect. Rein. II. 4806. So lange gaet te water die eruue. Dot ti breeet, ende vdU aen itieien. Limb. XI. 846. Men heefl geeeit oit ende Je: Dai die cruJte toe langhe gheet Te vfotre, dat mense ontwee sleet, 141. Beter camp dan bals ontwe. Rein. II. 6812. Tit beter camp dan halt ontioee. 180. Dat recht beeft dicwil belpe noot. Rein. IT. 4588. Want treeht heeft dievnjl hnlpe noot. 200. Den boom en yalt ten eersten slagbe niet. Limb. VI. 732. Niet en vaU die boem ten iertten tlage, 270. Die al wil hebben en aal niet bebben. Rein. II. 6370. Diet al wil hebben, het valt bi tiden, Dai hi van alien mitten moet. 272. Diet wel gaet heeft menighen yrient. Rein. II. 7488. Die wel vaert erygt veel magen. Die hem tijn weelde helpen dragen. 1) Bij bet gebmik van dit geschrift is mg bgzonder to stade gekomen de I4i8t van Spreuken en Spreekwoorden, in deten Ro* man voorkomende, welke van den Bergh vddr zgne Woorden- l\]st bl. 270—272 geplaatst heeft. Het is m\jnB bedonkens jam- mer, dat latere Uitgevers yan dergelijke geschriften dit yoorbeeld niet geyolgd hebben. Daarom zon ik het een yerdienttel^ken arbeid rekenen, indien al de Sprenken en Spreekwoorden, die 282. Die al waer wil legghen en can nerghens gheherberghen. Rein. II. 4268. Die dUoot die waerheii tprake Sou diewffl vinden wederttoot, 288. Die beste darken en sgn die w\jtte lieden niet. Rein.  bunten deze twee Romans, elders als bg toeval heb aangetroffen, dat heb ik, voor zooverre dit op onxe Veraameling betrekking had, opgenomen in het straks volgende Glossariomi op de woorden: batten, belle, ghetacht, hack, hoede, eamp, merei, onraet, onpoet, tniden. VakipB goet tot alloi ^^DtjtuoL Bdn. 1. 67B. Mai9 $s tallm tpsU go9$. 612. Met ydelre hant eett qnaet hanieke loeken. Limb. X. 489. HtU quart in 9k lani Bavicke ioeken im§i ydilre 616. Hoort en bleef noyt Teibolen. Bein. U. 6928. Want moordaet »n hUqf nie verholen. 642. Natnera gaet booen leeie. Idmb. XL 876. M§n h$ffi g^teit te mtntgktr ure^ Dai vor€ Itringh^ gatt nature, 676. Onda hondoi sQii quaet bandich te maken. Limb. L. 827. HH 99 pin9 m9nfgh9rand9 Jf}9n oud9n honi do9n ga9n in bantU^ 698. (i^uiiie ghewomifiii qoalic Terloran. Rein. L 247- Mah quesitQ male ptrdiU: Om recki wtrt msn f unlike quit9 IkU lAMi h§tfet fuaiic g0WQtm9ni 698. Tmoet Troech eronnDen 4at t« bake «al Limb. lY. ^26^ IlH a-omi rT<iuch 4mi tt hak9 9ai, 704. TswaerstQ iito«t m^eit weghem BeuL IL 486Q, Dot *wa9Fst9 mo^i noch m999i9 Wig9n. 780. Van boren ieiggheQ liccbtmen tcW Reio. IT. 5016, k'an hponn j^ggtm Hviki m9n V9l9, 766. Yianti mont aprect selden goet. Bein. I. 181. EntU k9U 99n oud hi9p9l: Viani9 motU 99id9n W9L ' Of nu evenwel in deze Yerzameling^ eTen als in die Yan de Ghrieksche paroemiographi^ hier en daar spreuken schuilen^ die woordelijk zijn oYergenomen uit oudere dichtstukken^ is Of nu evenwel in deze Yerzameling^ eTen als in die Yan de Ghrieksche paroemiographi^ hier en daar spreuken schuilen^ die woordelijk zijn oYergenomen uit oudere dichtstukken^ is Of nu evenwel in deze Yerzameling^ eTen als in die Yan de Ghrieksche paroemiographi^ hier en daar spreuken schuilen^ die woordelijk zijn oYergenomen uit oudere dichtstukken^ is Of nu evenwel in deze Yerzameling^ eTen als in die Yan de Ghrieksche paroemiographi^ hier en daar spreuken schuilen^ die woordelijk zijn o Mij nog niet bepaaldelijk gebleken. De aard Yan die oudere poSzij brengt mede^ dat een enkele dicht- regel meestal zeer moeijelijk Yan proza te onderscheiden is; terwijl men aan den anderen kant niet ontkennen mag> dat de Yolkstaal in bet formuleren van spreekwoorden ook wel terdege op nems beeft gelet en zelfs naar bet mefodieuse gebaakt. Daarom zou ik meenen dat men sel^B die> waarin een kennelijke rbytbmus is op te merken^ deswegc nog niet voor bet werk Yan een dicbter beboeft te bouden. Zoo Yindt men bier b. y.: 86, Ala te bone gbeten ea ao s^n daer ydel yaten. 66. Alder lieden ment ia alder lieden aoi 106. Ala men den keerle l»dt (ao) eomt hi sinen bala. 167. Dat die pape niet en wil (dat) nemt die ooater gheerne. 178. Den eenen kinde geefk men bioot dat ander laetmen gaen. 816. Die nae een gulden wagben ataet crQcbt geeme een nagbel at 406. Hi oomt al vroech gbenoeeb die qoade boetaeap brinct. 672. Quade oomenacap daer niemant an en wint. 676. Tea goet aien aen den nest wat yogbel daerin woent. 700. Tkpeek ea altooa yetste in ander lieden pot. Deze en alle dergelijke regels tocb^ al bebben zij of zoo of met geringe verandering^ in dicbtstukken knnnen voorkomen^ wie zal daarom — zoolang bet stellig bewijs ontbreekt — doTYon beweren, dat zij werkelijk daamit zijn ontleendf Met eenigzins meer waarscbijnlijkbeid zou dit evenwel mogen vermoed worden aangaande die spreekwoorden weike nit twee rijmende regels bestaan; ofscboon zelfs dat rijm niet voor een stellig bewijs daarvan mag worden aangezien: vermits ook de taal van bet dagelijkscb leven menigmaal zulke gelijkluidende klanken bijeenbrengt. Om deze dos tot firagmenten van dicbtsnkken te mogen verklaren^ zal bet noodig zijnj de plaatsen in die dicbtstokken aan te w\|zen. Als zoodanige regels vermelden wij bier: 8. Ala eeaen waat agn goet waat beiden itoek 97. Alao goet met beiden beiden itoek 97. Alao goet met beiden itoek 97. Alao goet met beiden itoek 98. Alao goet met beiden  Al hadde hi boste okd^t an* 195. Dat die og^fl met cq mt dat en begheret therto niet^ 194. Die Tern loopt -- cude Inttelawpt ei die wedt Hnc — so Iwrouf hem dk pDck. 864. Die alle telegren oaUiet en tare to wonJe iag!ii*ii lucfe '896. Droom is abc watr i^ all hi- was oner boDdtri Iser, ^ * 804. Die niet en can oft niei en. W0el wat seit hi all hi vijen geet. 408. Hi meet anxtelick ghebeeren die den dnnel sal Yerneeren. 4M* MfD^ ^f^tjmm yere te mompelier cp]^ Ip weder hi hl^ft een sder. 500. Men heet gheen koe ooUe si en heeft wat wit| Yoer haren bolle. Men togfae mi wel met enen haer daer ie gaerne waer. &40, Om cBe minne Tanden smeere hctdie catte den candelere. S7^. Otredrt ende daghe meerdert alle daghe. 680^. Vtn s^n gheen stonden aes stricen ghebonden. 667. Tes een qoade pnt daer men twater al in ghieten moet. 678.!8iib4Bik.eneiih<»ilci4^ dai dai^i. in die: koket gbiit* Wfft, Tsi^ el \fMmB d^ei im mk IntM" Mom.. 786. Tes een wonderlio strQt 778. Wie wss doe die edehnan doe a4am fipf^ e^ ^i^^sm 779. Wapen yronwen ende tboee behoen dag^elics trersoee. 1M, MSat er ghelbghen groot wint sonder regfaen. 794. Ziehen ende ghesonde en hebben niet eenige andere^ waarvai^ hei rijm voor ons gehoor gebrekkrg is, doch oudtijd^ niet schijnt gehunderd te- hebben, of althans toegelaten werd ; bk v. : HA Bwiiionghen ead^ sqn, Tan gheender weerde. 858. JkLe Ungha moeht beffden die werlt word sQn cygen. 486. Hoeren ende boenen oom en wdl' sonder ooepen. 465w Idet dUi wolf s^ji^ lf»P^ trolc liet 8\jn lo^. 46.7. I4enA vrii^dei^, scelden^ ende yersoenen hi hem seli^n. 488. Men meet dier lonen dsitmen dier wil veroopen. W^ Talk s^n niet a^A ;^|Ml die cnijne d^h^en. 697. Ten. es, gbeei^ mk tp qu^fi^ hi en es eender bedei^ waert. 688. Tes daer wt te winnen all hooieh wien. hi In zoodanig onzuiver rijm, hetwelk de Franschen assonance noemen, hoort men ook nn o. a. nog wel zeggen: Buurmans raad Wiens brood ik eet, Als een aap te hoog toil klimmen, Is met veel waard. Wiens woord ik spreek. Vkrtooni Aij ligt zijn kale bitten. Docb vooral wordien daarvan, zelfs in de beste oud-Honandsebe gedlehten, menigvuldfge Toorbeelden gevonden. Zoo took lezen wij in: Esopet YII. 11. Bare ghebvre srider ieghen: Boe souden toi dat ghedoghen mede, Tergnnt X609. Met grotn pimn dam hi b^vfin > Dtcken viel hi over die ellenhoghen, Kar. de Gc. L 2188. Coren aU iiiot U do^ne, Jk»e 9kit was stare ende scone. Reinaert I. 107. Tiber* ^ die eater^ die wart gram, Jldus hi sine tale began. Stoke ly. 1169. Te nwtet^, tqiMs, inoM k Aipm.«- En dede als nech dfi qttqde plfgen, Walo^itv V^ ZTol^a^ dat ft| v^en w^ (»e^». Wri tm. sciere toe gfielf^en. Zie Hoffmann von Fallersl., Inleiding op Floris ende BTancefloer bh XXTV. en Jonckbloet, Inleiding op die Dietodke Qoctrinale bU IjVI. e^. Isteu^ m zijoi geschrift ov«r mid()mr](I^eclftnd8chen Episcben verebouw bl. 165. 86 Indien het liAiMfts \t tttfeh in, tm, fidtgken % op mij genomen bebj mnniKjk tnn de ^Mfiiefid vaft de ISpreekwoorSen uit vroegere sclififten te bewijzen, opdat het daardoor zou 'fcthinen Uijken dat hetgeen hi "iete YentMydKillg w6)rflt gevoDden, weritelijk reeds in algemten gebroik geweest is; dan kan met vracht gewezen worden op vicr kleine^ deck m bet BdfogdaMteclk •Qeehi in bet Hollandsch vervaardigde Spreoken-Terzamelingen , die ui de laatsta jaren Uit oade Hand- schriften zijn bekgnd gemaakt: in welke men de Insrefttiging dfiar?&n fijidt ?oQf osidevBcheideie van onze spreekwoordeh. Ik bedoel : 10. Spriichworter n^uv Dicfct^rai B^ne gM$fp ^aa 85 tfragmant6B'<mt onderacheidene bvd-Hoogdtiftacbe ditbtstilkkeh , die nog niet in hmi griieel ^ viijlegenen; te aamen gebragt door F. J. Mone, in Anzeiger fur Kunde lies d&utsehen JUUtetaUers^ S^ Jhrg. (1884) p. !in9-^81. Wdi&ronder H^ ifie met onze Verzamalit^g oTereeMtemmen. Sprieben und Sprichwarter. Eon der gelijke graep, opgenomen door W. Wacker- na^g^l in zijn AUdmtitheB Le^bmik (Basel 1885) p. 641—648. waamit ik negen van de 27 bier sikl te pas brengen. 8^ Vaa ttlderbatide Spfoke^He, tlein notabel verskine. Eene verzameling van Otide ftijtaBpreuken nit een Handscbrift van Van Hultbem (YI. 192) van bet einde der XIV« Eevw, meegededd door J. S!» Will ems in bet Belgisch Museum l^ D. (183^ p. 99^186. waaronder atfd zijn^ did met eenige diohlerlijke uitbreiding^ cipreekwoorden uit onze verzameling temggeven. 4P. Sprenkenitwi gelale van 118, iroorkomende in bet Haagscbe Handscbrift, dat dd ge- dichten Tan Hillegaersbercb en der Minnen Loep bevat, fol. 184^ -186b. meegedeeld door M. de Yrii^s in VirBhgm en Berigten uiigegeven door de Vereeniging enz. 4^ jnai^. (1847) p. 29—41. Van eene andere dergelijke Verzameling van Nederlandische RekiMpruJche uit een Baselscb Handscbrift uitgegeven door W. Wackemagel in Haupt's Zeitschrift for deutsches Altertum. 5er B. (1846) p. 161,174 beboef ik geene melding temaken,omdat ik daarin niets gevonden beb. Bij bet citeren van deze vier Verzamelingen zal ik kortbeidsbalve slechts de namen noemen van ben die ze in bet licbt hebben gogevcn. 6. Alle die bnyck vol es ao es clat hooft blide. 42. Also Uag^ gut die cnjke te water dat si brect. Wek. 20. 4j vollem b^h atdt gern/roeUch hdbt. Hone 88. SHan sagt aber in der warheit, Eyn krug so de Vr. 108. Dat htrtt tniert tot menigher stoni 88. Alle ding et een wile. Dat nochtan lachen moot dio mont. Hone 16. ^Uoo dingo oin woil oin ofriohwort iot. 84. Alimen den hont slaen wflt so beeft hi leor gheten. Tit Aimo6de xoedt nanwen list. Week. 15. All man den hunt henken will, so hdi or lO' Will. 112. Jerome post office. Dor gesson. Daor dio voids niit op en ghist. Geboden dienst es onwaert. Mone 1. Bewungen dierut ist unwer, 166. Daer goede hoed ca danr «« goedc Vfede. Will. 99. Daor ^<}dti« ho^s «« Jasr 4* gaei vred&t Te ntiuwe koedg en ghtU m*i wude. 161. Baer die dauel met comoi^ tn c&n datr iott lii s^n bode. 60/ftfii Atn. • » * jli9. Die hem aelnen met ftn doeeli en doech memaiit anden. de Vr. 99, Wjfn Jtai wf$cn d^n a/idcren g-oei^ Di9 hem selven altow misdoet? 854, Die byden picke wandelt wort daer af besmet. de Vr. 68. So§ wy dat inden p9cke roer0t Onreynichnt dat hi daer of voerit, 867. God Tiaenteert a^n yrienden. Win. 188. God e* ghewone Met visione Sjfn vrient te sprekmi one* 886. GheUjck mint Agna ghelijjck. De Vr. 48. Die arme man mint #^ ghlyoken, Also ist 000 al mitten r^ken. 876. Goet dienst en bleef noyt ongheloent. Will. 108. Goeden dienst en bleef noit onvergouden Den ghenenf die hem gheetadech houden. 888. Heeren bnlde en ea gheen erne. Week. 11. Hörren huld en erbet nit* Will. 111. Winierache nachte Vreuwen ghedachte^ Ende herecap hulde Verkeren dicke, ende menneehfulde, 480. In der noot beaneet men vrienden. Wack. 8. Wol im derfretmd hdt: we im der ir hedwrf. 486. lat deynde goet ao eeat al goet. de Vr. 28. Tie niette echeiden dat yemani doet, Maect hi eijn daet ten eynden goet, 468. Leent dinen Tiient maent dinen Want WiU. X86. Jle mi vrient te ienen bidt, Onteggie hem^ io weet wel ditf m hevee in eijn herte toreng Lenio hem dmine? ic hebhe verloren Beide wt^n goet ende minen vrient* /Tochtan eoe en hebbics met verdinU. 607. Men sal die benke na den wynt banghen. Mone 12. Man sol den mantel kehren ale dat weter gat, 682. Men seit dxoem en bediet niet. WilL 184. Men eeit dat drome eifn endefantome Ende andere twint, Maer drome die dieden Somwile den Heden Dieee hem onibint, 646. Niemant en ea aonder dat. de Vr. 81. Oheen man en mach eonder dat effn: Date alder werlt wel aenech^n, 614. Stede ende ttonde doen den dief atelen. Mone 2. State machet biwilen dieb. 666. Tea qnaet yosae met yoaaen vaen. Waek. 2. Swer fSche mitfueheen vdhen wil^ der eeU bedarf witzen viL 660. Tea qnaet blasen met yollen monde. Waek. 2. Bilden und mel an dem munt händig Dös mag nicht wol bien einander gelegen 669. Tea met beeren quät kennen teeten. Mone 84. für müden herren die hereohen ein würdiges 678. Tea den eenen bont leet dat dander in die können gebiet. Wack. 10. Ein ist ainem hübsche Dam der ander in die künstler gebiet. 678. Tea alleena waer hält das teil. Will. 129. Die constan Sfft wijf ein, Ocht ein wie gheleert Die heeft geen noch, 694. Tkoat al been datmen tatocke r^t Wack. 14. 4f ainem stab geriten ist halb gangen. 698. Tmoet yroecb crommen dat te bake sal. Mone 4. Man gicht, was werden wie hängen, daß krumbe eich bis zu site, 708. Twee mannen auf altoen ein man bere. Mone 16. Zwene die weren mir gar über here. If DaM Mwen is ein deutschen einen here. 778. Yronwen bebben langen eeder ende eorten moet. Mone 8. Sie sagent, wib haben kurzem mußt da buch alte lange har. 9. DaM frowen kurz gemacht in herMom tHigen under langem hare. 87 Evenseer als die oud-Hollandsche dichtstukken en de in onse dagen pas algemeen bekend gewordene Spreuken-venamelingen, die wij zoo even besproken heben, bet h(^\uj^ konden leveren vor de ondheid en bet algemeen gebroik van sommige der spreukwoordea die in onze Verzame- ling voorkomen; zoo vinden wij ditj ten opzigte yan aidere, ten doldel^kBtc bevestigd door onder- Bcheidene Latijnsche geschriften, die in onto^ankelijkc KandDafifton alt *t ware begraven^ in de laatste dertig jaren door eexjige Geleerden aan bet licbt zijn gebra^. ^ J^y nader onderzoek zal wa Aschelijk nog wel meer van dien aard voor den dag komeo; wani angctwljfeld scbuilen bier en daar nog onbekende Verzamelingen, waarmede men in vroeger eeuwen gcwoon was de overgeschoten bladzijden van bandscbriften of ook wel de omslageti of scbutbiaden vol te scbrijven. Wat mij bekend is geworden, zal ik bier mededeelen. Het is nit ^Ir^ vok'^^'ufl^ vfok'^^'ufl^ vfok'^^'ufl^ ontleend: lo. Beinardus Vnlpes. Carmen epicum seculis IX et XII conscriptum. Ad fidem Codd. MSS. edidit F. J. Mono. Editio princeps. Stuttgardiae et Tubingae 1882. Dit gedicht bevat een buitengewone menigte spreekwoorden, die reeds vroeg daamit opgezameld en ten getale van ruim 400 te zamen gebragt zijn onder den naam van : Proverbia Tsengrimi; welk opstel van de eerste belft der XIII^ Eeuw^ in een bundel Yaria, op perkament in quarto^ ter Universitätsbibliotbeek te Oent/' (No. 267) door den Heer Bon de Saint-Genois gevonden is. Bij berbaling is dit door J. F. Willems uit-gegeven; eerst in bet Belgisch Museum IX^ D. (1845) p. 280 sqq. en daama in bet Nabericbt p. 892—408 acbter Beinaert de Yos, waarvan de 2^ druk (Gent 1850) door mij gebruikt wordt. Bij bet citeren zal ik op. Moneys Beinardus wijzen^ wiens lezingen doorgaans beter zijn, docb tevens zal ik bet nummer van deze Yerzameling vermelden. Yoor enkele regels zal ook knnnen te pas komen: Beynardus Ynlpes. Foema ante annum 1280 a quodam Baldwino e lingua Teutonia translatum. Ex unico^adbuc superstite exemplo, quod — in Bibliotheca publica Daven-triensi adservatur, recudi euravit M. F. A. G. Campbell. Hagae Comitis 1859. 20. Proverbial Latina. Eene Verzameling van 46 deels rijmende deels rijmende deels rijmende versus proverbiales > nit een Wiener Handsebrift (Philol. 418) van de XII® Eeuw^ medegedeeld door M. Haupt, in AUdeuische BWUer von Haupt und Hoffmann, 1®' B. (Leipzig 1886) p. 10^12. 80. Ijateiniscbe Bearbeitungen teutscber Spriecbworter. Eene Verzameling van grotendeels rijmende Latijnscbe verzen, uit een Wiener Handsebrift (Bee. 8856) van de XIII<) Eeuw, gedeeltelijk medegedeeld door F. J. Mone, in Anzeiger fur Kunde der teui-Bchen Vorzeii 7*®' Jbrg. (Karlsrube 1888. 4o) p. 504, Yan welken omvang deze Yerzame* ling is, wordt bij deze mededeoling niet opgegeven. 40. Liber Sententiorum. Eene Yerzameling van 54 Latijnscbe rijmspreuken, uit een Handsebrift van de XIIo Eeuw, dat te Ziricb in de Bibliothek van de Wasserkirche (C/^) anwezig is; uitgegeven door W. Wackernagel in Haupt's Zeitschrift Jur deuUches Alter-tkim YI«f B. (Leipzig 1848) p. 804—807. 50. Proterba Busticorum mirabiliter versificata. Eene Yerzameling van 269 oud-Franscbe Spreekwoorden, waaraan telkens een of meer Latijnscbe rijmverzen als eene interlineare vertaling zijn toegevoegd, even als in de Proverbia Communia, waarmede zij Ordett ni^t alphabettschi gep!aatst zijn «ti iH d6 lAlijnaelke tefMHi itlt»ef fttriatie ^nm liiBtrum is: door welke katste bijzondeitfM dHwiUekeiHrig het vermeeden t«llrdct woffit d^t nii^t ^1 die vefz^en van detisselftien HiilMlir ttiju. 2ij itiiat itt Il8ti{it*i JMMUHi^ /Mr dffiOieh^ Merthum Xl^^ B. [Bdrltn 1850) fi. 114^144., Hit een OmdftChHft t^ ^effMMMft^ dAt attii dc Leidsclie Bibliothek (Cod, V^bsl. L^. 81 F.) tebehMrt, fiMdeg^detld iMr J. Zachfer: die^ op grond vati het Frall«;h6 ttaled;^ dftt hier gebevi^ isi tteent te vetmcedeti dat sij hi de XlIl^Emiw geschneyeii \i in liett omtl^k vah SU Omei; 90. Ab ttpel bert ek N salment l^tea. Bun. Vn^. IV. 770. (Yaengr. 881.) Ludus omiitatur, dum liquet esse lonum, 96. Alflt yser heet es ao salment smeden. Bein. Vulp. 1. 402. (Yaengr. 20.) Tunddtur ferrum dum no^us tgnie iMst, 29. Alst die iwalawen wech vliegnen so Uiaen om die mmchen. Liber SentenioL 48. (ZeitscHr. f. l)eiLt8ch. AlterfH. Vl. 804.) Pussw 6dest tectis, at>i^s r^Uq^is prodwi actis. Item in Cod. Vindob. lee. XII. (ap. Hattpt, Altd. Bl. 1. p. 10.) 89. Alst wel Tril so ealit die oMe. ProT. Rf utie. 129. Bos vitulum pari, cut sors sua prospera. God. Vindob. sec. XII. (ap. Haapt. Altd. BL 1. j^. 10.) Arbor sii qualis, fas est cegnoscere maUs, Itfem in Cod. SMUnumw. (ap. Itone, Am. 1084. ^. 88.) Al es die kerke groot die pape nnghet dat bi kan. Bein. Vnlp. IV. 828. (Tsengr. 880.) Solmim est nuugf9tu, eantmtfue Ai parie mn&t^ias. 42. Also langhe gaet die crayke te water dat si brect, ProY. Rustic. 185. Ilaurit aquas oUay sed/rangit denique colla, Fonts oUa gerit, denique fracta perit. Ad tada tarn vadit tcMia, ^6d ipsa cadit. Cod. Vindob. see. XIII. (ap. Hone, Anxeiger 1888. p. 609.) OlMa tatn fertur ad Aquafn ^ quod fracta rifertur, 61. Allinsken baren Vort de man cael. Prov. Rustic. 192. Si piUts ante piium dempto de crine traketur, Frons cito nudatur, et sic homo calvus habetur. 67. Al yiseoase sender ghelt. Cod. Tunc. (ap. Haupt, Zeitscbr. i^ D. Alt. VI. 808.) In terra summus res est hoc tempore nummus, E tice patet quique (1. cnique) quod immutus regnat ui/i, 70. Armoede maeot onscatnel iiede. Rein. Vulp. III. 841. (Tsengr. 948.) Ad iibertatem peccandi surgit egestas* 78. AUe swarken en regbenen niet. Prov. Rustic. 168. Quae tempestatem nimiam quandoque minantmr Nubiiaf praotereunti post tempera clari^oamtur. 107. Attn man es tf om veivteken. Cod. Vindob. Me. Xtll. (ap. tfone, Amiger 1988. p. 606.) Si pamper fuHis, « euuctis despicieris; Sed dare si poteris multum, tunc cams haberis. 110. Ak tterken di^mt so eest van draf. Cod. Vindob. sec. XII. (ap. Hanpt, Altd. Bl. I. p. 10.) Adveniunt macrue de pastu somnia sdrqfae. X2. Bedwongben cede s\jn van gbeender weerde. Baldwini Reyn. Vulp. 1614. Consuttus pfudens, a(t hie, mi duttfrnt bUm, Aemfote gertandtt fbedvra fttcta 4*#«f. 117. Beter balibroot dan gbeen. Pro?. Rustic. 66. Plus prodett hmnini , medumm quid pattie htt$ere , Parcius ut titat , penitus qirnm pane carer e, 116. Beter wat dan nidt. Rna. Vulp. IV. 819. (Ysengr. 849.) Sumere praestabat modicum , quam perdere totum, 197. By sinta gbeselle kentmen den man. ProY. Rustic. 244. Quidquid nescitur, per vidnum behe scitur, 186. Beler e6Mn vogbel ondert net dan X. in de Inobi ProT. Rustic. 142. Plus valet im dertra fnunus quam plurima tiHra* 148. Gatten kinder die miysien gbaeme. PioT. Rustic. 149. De eato natus tttures eapiet quaH cdtus. Oo«L Yindob. see. XH. (ap. Htnpt, Altd. % I. p^ 10.) Pr0nd9re maiermam bene diacit eaitula praedam, Uh D«fr wfAir Mbm^^ in m^dli wtlnr oomoiu Liber Ssototiol 20. (^eilMhr. £ DenUcb Alt VL 804.) Humemi /acift pit^pia loeue kttmidue «ji/«. 165, Dat SLt ogbe niet en tiet en begheevt tberte nie#. PiOT. Bnatio. 218. JVuUa videt a ufi du e^ nm gm0 etffii anfficiem^ FiiA eopit Gupidus^ ^lae eeia vuUi cupiendo. 188. Die Tten ogben es U ties bCKteiu (M, Yinipb. m. m. (ap, Haop», Altd. BLL p. 10.) (2m«9km t^eet ecuUe, /ructu privatum vmorie, 187. Btt die pepe niet en wil nenxt die coBter g^ieeme. ProY. Rastie. 96. Quae non Martinue comedit^ comedit peregrinus, 198. Die weeette beeft dat qoaetste vanden reepe. Bein. Volp. 11. 1084. (Yacngr. 188.> DUpariter Jumem di9ee inopaque trahmni, 316. Die te balaen keert en doelt al niaC ProY. Boftia 802. {deviacurritf Non minua (|, ninif) eH ntuUue , qui, dam (L dwn qnis) per Xromlte dimidie eapienUr quando recurrii. 219. Die bem selnen niet eu. doecb en dpeeb niemant anden. Bein. Ynlp. lY. 811. (Yeengr. 846.) Servares aUetM^ tuit consuetus ahuti? Cuius erii cuetoe^ qui negat esse eui ? 284. Die wat bout beeft wat. Bein. Ynlp. lY. 841. (Ysengr. 99.) Servans porta, poteet eumere qu m u h Kbet 244. Die ein neemt ein des groten te bat waert. Bein. Ynlp. I. 166. (Tsengr. 10.) Die ein neemt ein neemt ein neemt, 248. Die wel bei der machen werden borgen. Bein. Ynlp. lY. 441. (Ysengr. 874.) Quedf^ qui, rwidi^t rureue dtibere. merAiMr^ 261. Die Vien te doen beeft sneet in die ascben. ProY. Baltic. 268. Quaerens aciniiUam ^ digito auleare /avillam Non dedignatur, ut in hac focus inveniatur. 270. Die al will bebben en sal niet bebben. ProY. Bottic. 69. Amittit totum^ qui mittit ad omnia votum. Omnia qui quaerii, omnibus orbus erit. 276. Daer die catte slatpl apalBii die ProY. Umilc. 2U. Mu9 miii in AimiHmf dutrt sc£$ caium. 287. Die mein «« a qgbc £n beeft wlnbti BiBivtL ProY. Raatic. 18fl. JlSoHoc»iut iftgat ^uiutnj^ ne e caium. 287. Die mein «« a qgbc £n beeft wlnbti BiBivtL ProY. Raatic. 18fl. JlSoHoc»iut iftgat ^uiutnj^ ne e caium. 287. Die mein «« a qgbc £n beeft wlnbti BiBivtL ProY. Raatic. 18fl. JlSoHoc»iut iftgat ^uiutnj^ ne e caium. 287. Die mein «« a qgbc £n beeft wlnbti BiBivtL ProY. Raatic. 18fl. JlSoHoc»iut iftgat ^uiutnj^ ne e caium. 287. Die mein «« a qgbc £n beeft wlnbti BiBivt um due pergai, 818. Die bont «tont Toer iun n^ghtn boL Cod. TiDdob, tee! J^ffi. W ^o^* Am. 1888. p. 806.) fn fortius ptf}^iHis cants ffst oMdaeior amsde* 886. Eygben beert es gont veert..r Oed. Yindob. see. XUL (^. Mone» Aaceigei 1888. p. 604.> Est dictum verum, privata 866. Bel\jck mint s^ns gbel\jck. liber ScBtentiol. 8. (ZaitMht. 1 Deutoab. Alt. YL 804.) Compar amat similem; quod amatur amabit amantem, 867. Obelbeas bzoot aalmen gbe^bmcken. Bdn. Ynlp. lY. 816. (Yaengr. 388.) Nescit iniquus homo pants meminisse comesti. 868. Qoida grgelt maaot goeda antwowd*. PfOF. Boatic 184. Ut con/erre solet sermo bonus utilitatem, Multis sermo matus con/eri incornmodHaiem* 870. Goeift ipeela macb wel te Yeel a^n. ProY. Bostie. 29. Quamvis cancio vH moduiaeio duleis ametury Auf^ri gaudia, con/ert taedia^ ni brevietur. Pro cantu blando fastidia sunt aUquando. 886. Haesticb man en sal gbenen esd riden. Cod. sec. XIII. (tip. Kene, Ans. 1886. p. 606.) Si/ueris vekemens, cuinum eenscendere vites, Non asini lenti vectura valet vehementi, 888. Heeren bolde en es gbeen erne. Bein. Yu!p. 11. 791. (Tsengr. 161.) Gratia prima turn brevis est, nisi semper ematur; Ne meritum (1. meritam) perdas, usque merere sequax. 889. Hongber maect nmwe boenen PrsY. Bostio. 78t Yuetue amaru& avi saturatae saepe videtur; Si nimis esuriet, fruetue prtedmkis kaHetmr. 429^ loi oermoadan leertmen Ycienden kennen. ProY. Bostio. 118. Cum simi mtdieuM, oegnoane quia sit ami&us. Me quis amai- (L ttnet) mdip d^ienieme Sorte patet misera quae sit dilectio vera. 40 480. In der noo^ betneet men vriendfin.' Bein. Vnlp. I. 800. (Ysengr. 67.) Pondu* amiciiiae trutia soia probant. 458. Landi seede landi eere. BdiL Vnlp. n. 181. (Ttttigf)' 118.) Vter§ nou prcpHa^ $^ inmsitttudifm mundi, 458. Lattd spiekens yereiert' fie'^xoawe. Rein. Vnlp. IV. 1045. C^tanp. 40*.) Feminus sit reverensf quamvis praelara loquentmi, ffunc sexwm mmio turn dec9i ore loqui, 480. Men en aal den gliegenen peerden niet nanwe in den mont tien. ProT. Rost. 121. Lon denies cernas, si detur equus^ neque spemas, 488. Hen dr^jf een Tere te mompelier oomt hi weder hi bl^ft een itier. ProT. Rost. 260. n catulus versus Romom, canis inde reverse; Hie male transits mains est, psiorque redibit. 485. Men bint menighen Back die niet vol en es. Ood. Vindob. lec. XHI. (ap. Mone, Am. 1888. p. 505.) Qui noH impletur saocus, guandoque Ugatur. 504. Menich maect een rocde tot s^jn aelft een. Rein. Vnlp. 11. 807. (Yeengr. 182.) Saepe sui dorsum caesoris virga cecidiL 616. Moort en blecf noyt verholen. ,Cod. Vindob. eec. XIU. (ap. Mone, Anieiger 1888. p. 506.) Peccatum multum Q. occnltum numquam remanebit in ultum. 528. Men toghe mi wel met encn haer daer ic gaerne waer. Rein. Valp. HI. 2281. (Ysengr. 829.) Sponie sequens non est iniecto/une irakwdus. ProT. RnBtic. 66. Jd quod amai iendit plus quam si/une trahaiur. 526. Men mach den onden ontlopen, mer qualick ontraden. Liber Sententiol. 54. (Zeitachr. f. Dentach. Alt. VI. 804.) Rare senem sensu, sed habes praeoedere cursu. 575. Ottde leeraen behoenen vele smeers. Cod. Vindob. see. XIII. (ap. Mone, Am. 1888. p. 505). Caloeus ungatur ui saepe bovinus (L senilis) oportei, ^08 Cod. Vindob. sec. XIII. (Ibid. p. 607.) Decolor est vetulus si non sit calceus unetus. Item in Cod. Vindob sec. XH. (ap. Hanpt. Altd. Bl. I. p. 10.) 576. Oade honden syn quaet bandich te maken. Rein. Valp. HI. 728. (Ysengr. 242.) Tardum est annosos discere vincla canes. ProT. Bnatie. 88. Collo vinula dare veieris canis, out demiiare, Est inconsuetum i non hoc reor utile wnUtwn. Cod Vindob. sec. XII. (ap. Hanpt, Altd. BL I. p. 10.) Est atmosa cams vis assuetas catenis. Ifon /aoils vetulus canis est in /une docendus. Prior Tenu legitur item in libro Sententiol. 18. 582. Oade sonden maken niewe scande. Rein. Vnlp. m. 167. (Ysengr. 204.) Parturiunt antiqua novum peecaia ruborem. 595. Penninghe doen den man aorghen. Cod. Vindob. we. XIL (ap. Hanpt, Altd. BL L p. 10.) Diviiiae trepidant; paupertas Hhera res est. 598. Quae male lucrqniur, male perduntur. 610. Seoen woerden maken aotten blide. Rein. Vnlp. I. 197. (Yacngr. 15.) Laetificare solet siuUum ptomissio dives, ProT. Rnstic. 246. Quando promittis quid stuito, laotifieaturg De re non certa certando ghrificatur, PoUicito sensu (1. cenan) laetatur homo sine sensu, Stede ende atonde doen den dief stolen. ProT. Roatic. 179. Tempus conveniens, locus aptus, et omnia grata Laironem faciunt, quia sunt haec euneta parata* 649. Tm a^n niet al ia|^ieiB die hoien blaaen. Cod. Vindob. aee. XIII. (ap. Mone, Anieiger 1888, p. 605.) Von est venator omnis, qui comua suffiat Pastores eOam dieuntur comua flare. 664. Tea qnaet water apiao die reigher ende en oonde niet iwemmoL God. Vindob. aee. XIII. (ap. Mone, Anieiger 1888. p. 505.) Ardsa eulpavit undas, male quando natavit 678. 1^ den eenen hont leet dat dander in die kbken g^t. ProT. Rnstic. 158. Dum cams os rodit, sodari piuribus odii. Quando ehoquina paiet, canis intrat, vascula lambii, 676. T^ goet te aien aen den neate wat voghel datter In woept. ProT. Rnstic. 84. Nidus avi cuique speciosus ubiqus videturs Qui docet f ut quisquis patriam probet et veneretur. 41 •n. Tm eea rujl foghel die tineii nett onrejDt. Cod. Vindob. lee. XIT. (ap Nidus avi cuique speciosus ubiqus videturs Qui docet f ut quisquis patriam probet et veneretur. 41 •n. Tm eea rujl foghel die tineii nett onrejDt. Cod. Vindob. lee. XIT. (ap Nidus avi cuique speciosus ubiqus videturs Qui docet f ut quisquis patriam probet et veneretur. 41 •n. Tm eea rujl foghel die tineii nett onrejDt. Cod. Vindob. lee. XIT. (ap Nidus avi cuique speciosus ubiqus videturs Qui docet f ut quisquis patriam probet et veneretur. 41 • Hapat, Altd. Bl. I. p. 10.) FrogwieM Mmum mttlm for more and more. Item in liVro Sententiol 88. Cod. Yiiidob. see. XIII. (ap. Mono, Ana. 1888. p. 504.) SSirpit MvU, proprimm qui (1* qvune) /oedai Hereore tUdmm, liber Sententiol. 49. (Zeitaehr. f. Deataeh. Alt. VI. 804.) Norn eH iUa vmUhs, fumi nidmm ttercormi «2m. eae. Tkalf Tolcht der koe. Prov. Boatie. 126. Quisqtds epum »dUat natrtm, wu iwdice JSmi Natter, jmliu* equae; fe* hoe adimdieai meque, 708. Twee mannen a^n altooa eena mana here. Bein. Volp. I. 1881. (Taengr. 89.) ... Duo sunt exereitut mm, 700. Ten wil gheen awagber weten dat tjn sweer gbeweeat ia. Liber Sententiol. 6. (Zettacbr. f. Deataeb. Alt. VI. 804.) Jmie qmod (L quid) exHierU, murmi eoerms rnvkUt, norit. 788. Wgn drinet w\in gbdt. Frov. Buatie. 206. Décidénte, qui tibi mihi (I libena) Kbii #1 M, 769, VotTwaerden brrken alb itiijt. Eeiti. Vulp. h 1461, (Yiiriigr. 94.) Lifigium Udil praemixM eaulio wr^, 770. Vocr oade acoQt ucmt ^en baue?. Pro?. Rustic 194- -,, » Debitor Hie hatM pro ittrjiiatu raddit (L qni dat) mpmmi; Si malui tit, d^g^H anetiAm [h H a?.) reddere poeuam, 776. Wt vreemder bayt aDijtmea breede riemen. Pro?. Boatie. 108. Ik euie eorriffiae aiienm do UH Utrgat, Qu4U et habere eeiae de uom propria hrevudae, Saepe manu plena donatur res aiiena. 799. Zo men den dree meer rnert ao hi meer atinot. Pro?. Bnatie. 191. FoeUdiora wuigis swU itereora quamdo wtopeniur. Heb ik bij de behandeling van den HollandscbeQ tekst niet dan met aarzeling van Brtmnen danren gewagen, omdat bet mij niet gebleken was, dat bet noodzQkelijk moest worden aangeno- men, dat de spreekwoorden. Die reeds in oudere scbriften gevonden worden, juist daaruit souden moeten sijn ontleend: met eenigzins meer sekerbeid meen ik te mogen beweren, dat in den Latijnschen tekst bier en daar fragroenten schuilen die van eenen anderen maker zijn; al kan ik dan ook diens naam niet opgeven, nocb de plaats waar sij te buis bebooren. Want dat de bier anwezige Latijnscbe verzen niet alle nit de banden van denzelfden Yersificator gekoroen sijn -— betzij men aanneme, dat de vreerode lappen door de overschrijvers aan dit kleed zijn vastgebecbt, betzij dat bij zelf gerekend worde die van elders te bebben opgeraapt — scbijnt om enderscbeidene redenen met regt te mogen vermoed worden. Om tocb niet te spreken van de soogenoerode dubbel-regels, waarop reeds vroeger door ons gewezen is als een verscbijnsel, dat dit verrooeden waarscbijnlijk maakt, zoo is bet buiten-dien zeer opvallend dat ook bier, even als wij dat van den Hollandschen tekst bebben opgeven, berbaalde malen betzelfde Lntijnscbe vers voorkomt. Zoo tocb is 14^620, 151=445, 157=641, 180 = 604, 207=407, 360=605, 618=789; weike vergissing men verwacbten mag dat niet zoo ligt overkomen zal sijn aan bera die bet vers beeft gemaakt, maar veeler aan iemand die verzen van een ander als de zijn overneemt, docb wel bet minst vreemd is aan eenen overscbrijver, welke op die wijze zijn Handscbrift beeft willen vemjken. Nog meer wordt dit vermeidend opgewekt door de bevinding dat de bier voorkomende verzen niet alle van denzelfden aard zijn. Bij eene bewerking tocb als door onzen Vorsitzenden, zou men verwacbten dat alle verzen, zoo bij ze zelf had gemacht, in betzelfde me-tmm zouden gebragt zijn. Dit is intusscbeu bet geval niet, Yooreerat toch treft men hiet, torwijf doorgaaDcle de hexamtfter gebräntt is, fie teregt ab de beste daarvoor gekozen werd, eea veertigtal pentameters aan« t. w. 7% S3, 25, 42**, 66, 71, 104, 105, 118, 138, 144, 157, 159, 177, 205, 219, 223, 229, 238, 239, 297, 305, 308, 809, 836, 852, 353, 370, 871, 373, 394, 447, 521, 523, 545, 575, 635, 655, 709,  Hollandsche spreekwoorden liegen, werde overigeren, te midden van deze, enkele regel die niet rijmen en door geenerle, oaizetting tot rynsende regels zijn te maken, zoodat hel vermelden van corruptie geenerlei grond zou hebben. Onder deze vermeld ik hier den zeer bekenden regel: Fdix gnem faciufd aliena pericula caullun, waarvan echter de maker tot dusverre te yergeefs gezocht werd. Eindelijk baart ook dit met regel eenige bevreemding, dat enxler al ket overige, hetwelk nit MonoelielMi bestaat, driemaal etn Distichon voorkent, en dat wel vait etne andere soott van Versos Leonini, dan waartoe de andere behoore, Zij zijn deze, die ook nog onderling ver-schillen: 186. Saepe natattnres submergfinfwr mdiorei: Sie ei scttMores colhtm franguni meRore$. 19. Qua préparat ewDwrrii d: (I. sed) nU mercahar Mdem, 28&, Si fuitr ddinqmt Jkfectu paupetim, Si ffim tUlmga (1. loBg» ftiit), rediem trisiahar hie idem. Hoc ignatcefubun tut fore dioU ek Alle deze bijzonderheden ecbter kunnen niet meer dan slecbts bet vermoeden van eenigzina waarschiJDlijk maken; voor eene beslissende zekerheid levert g^ne van alle gfh noegizamen grond ^ vooral niet wanneer zij ieder op ziob zelve beschonwd worden. Den dooisislaf evenwel voor deze overwegenden meen ik te mogen halen uit de omstandigheid dat enkele vab de hier aanwezige Latijnsche verzen onlangs gevonden zijn in Handschriften, onder dan de leef-tyd, waartoe ik onzen Yersificator zou durven opvoeren. Zoo is 2ft. Pasiere sub tecUy remanenia recedii hirundo tameter stast in den Reynardoa Yulpes Bald-in een Wiener HS. van de XIII* Eeuw ge- wini 309 vonden door Mono, zie Anzeiger 1838 p. Sic JU, vi a wdgo eord ateUue recUmi: ^^* Ihm Cetrere ita aqtut, pbarimm verba mnmU. 42. Jd vadatotvoMuma.qnod ip,a coM aoO. Arbor per prmm,. guum mm carruU Uhm komtreeds voor in de Proverbia Rustica 135c. ^^ ^^^^ 1. c p. 605. 84 uit daUelfde St. Ittmetirru$stataf»mr9eB(mmlt»meplMrima9erba Wiener HS. van de XUI'Eeuw aldua op: is tot hexameter gemaakt, wat in een pen- Airktr per ^wwMHn neqtuifimm emrmt idmm. 48 847. Sägige das una die, quod möglich denegai arnius 487. In tali tales eapiuniur flumine piscei is met geriDge verandering hetselfde vers staat woordelijk in datzclfdeHS. Zie Mone wat Mone 1. c. p. 505. 85 uit hetzelfde 1. c* p. 505, 8U HS. aldus opgeeft: Hoc facit una dies, quod totu denegat annus, Hecft nu de samenloop van zoo velerlei bewijzen, die faet ieder op zichzelf waarschiJijk maken, ons tot de overtuiging kunnen leideo dat onder de liier rereei^igde Latijnsche verzen waarechijnlijk fragmenten schuilen uit grootere dichtstukVeo vrnti?roeger tijd — betzij die dan door den Versificator daaruit zijn OTergenomen of wel door de overschrijvefs hier iogelascht — dan ineen ik dat vooral de zoodantge daarvoar mogen aangehen worden^ waaraau de eene of andere uitdrukking^ die niet in het Hollandsche spreekwoord ligt, op die wijze is aangehechtj als dit menigmaal in grootere gedichten gevoDden wordt : nu eens om de waarheid te bevestigen van hetgeen gezeg This is, hezij door een beroep op het gezag van anderen, hezij door de verklaring van eigene ondervinding; dan eens om als.'t ware het spreekwoord, dat volgen zal, vooraf aan te kondigen. Reeds vroeger heb ik op dit gebruik gewezen en zoo even zagen wij nog een voorbeeld in den Reynardus Yulpes Baldwini, dat wij bij n. 87 hebben aangefaaald« Tan dien aard vinden wij hier: 89. Bob \en9 wvli, t^Hilal bbs: mc g^m tmdiqM$ fkwuii, 70. E» veteri more paoper cared ipse pndore. 00. Vulgo narranie bona aors est post velut ante. 116. Lnscos praefeitur ooeoo: tie uudaque f$rtwr» 188. Suwi §go nam, plna testa pan valet (wL 188. Suwi §go nam, plna testa pan valet (wL 188. EH rufyifima, loeet experitntis eoacta. 184. Judivi did, dao semper emnt quod amid. 180. Fert, mi f!eii /atur,, saecns qnod qaisqoe precatnr. 288. lUeiiwr a wuUiii: aors est sontflariA stultif. 206. Naiscam ritis seqaitw Tinam; kmt icUis. 845. Uans Tir Wiore veteri solo ciM ore. 86S. CaDcta potest faoere dens omnipotens; ido vere, 861. Prudeuium mare teneas quaesita labore. 868. Se quaenut at amaat aimilesi eimnl undigne cUmMt, 800. Trixque lepna fimhir quaed raro recte domaabir. 489. Kallns inimgatar ncbnlo: ffelr tmdipte faUtr, 406. Pemas lardare nuUam decet; koe edo dure. 566. Hie 9t09 Uudaitir, quod tympana masa seqnator. 567. Femina » /frter Ha, oostos bona noa radimita. 574w Jfir aeteri mare fas est Tetna sbsqoe itqiare. 577. Bursa Tetns wtare veteri patet ae bkt oreu 658. Nemo cborisare Talet abs pedibns; eda dare. 661. Ut vulgue faimr, male eoa sitiens operator. 714. V^iffue uUfm/ahir, qaod oerpas iUco focater. 710. Sic dieunt geniee: poiiit laala fiuna Booentaa. 765. Eet dictum verum: paoper ikctom molieram. 781. Propter sentire credoDtor res, eda, mirae. 700. Bee eoHe eet ncia, ibetent plot stereora mota. 8* III. • •,, t^ARDE VAN DIT GESCHIIIFT. A). Voar de stvdie van de oud-HoUandsche Tool; B) Voor de Latiniteit van de nudden-Eeuwen. OfiMslioon het niet te ontkennen is, dat bijna ieder geschrift van dien hoogen ouderdonij ahi waartoe de Proverbia Communia behooren, in bet eene of andere opzigt voor ods belangrijk eijn kaBi ^ wel in sooveel grootere mate^ als wij daarin meermalen op vroegere gebeurtenissen of op oude gebruiken gewezen worden^ die wij van elders niet genoegzaam kenden^ zoo meen ik toch met grond te mogen beweren dat dit boekje — al is het, gelijk wij vroeger zeiden, geheel on- beduidend tea opzigte van Geschiedenis en Oudbeidkunde — echter zeer groote diensten sal kunnen bewijzen aan de studio van de oud-HoIIandsche Taal, en wel nit zijnen aard veel meer dan menig ander geschrift van dien tijd, ook zelfs wanneer dit van ruimeren omvang wezen iDogt. Immers, wanneer men of woorden of uitdrukkingen te verklaren heeft, die thans in onbruik geraakt zijn of wel in eene andere beteekenis gebezigd worden, en men voor die ver- klaring getuigenissen moot bijbrengen uit andere schrijvers; welke aanhaling is dan zoo gerieflijk als die van spreek woorden? Niet alleen toch, wat op zich zelf reeds eene groote zaak is, bevelen deze zich daartoe aan door hunnc kortheid; maar buitendien wordt daarin bet woord, dat on- derzocbt wordt, meestal zoo ondubbelzinnig gebruikt dat alle onzekerheid meet vervallen. Geldt dit in het algemeinen van alle sprekwoorden, nog zuverlässig te meer zal dit met regt van deze Verzameling kunnen gezegt worden, omdat hier de verklaring veelal hare bevestiging vindt in de bijgevoegde Latijnsche vertaling. En waar deze te kort schiet — omdat zij meestal meer zakelijk dan woordelijk is — kunnen wij soros ook nog uit den nasleep dezes eenige inlichting verwachten. In sommige gevallen toch zal de cluisterheid, die wij hier en daar aantreffen, opgehelderd worden door het opmerken dat latere schrijvers — wier leefbijd nogtans meer die hooge oudheid dan onzen leeftijd nabij is — een zelfde spreekwoord gebruiken en dit in de thans genoegzaam bekende taal teruggeven. In andere gevallen zullen wij welligt teregt gewezen worden door het eene of het andere der verschillende dialecten die voor de onderscheidene nitgaven van dit boekje gebruikt zijn. Over dit laatste point wensch ik hier te plaatse vooraf met een enkel woord opsettelijk te spreken. Behalve het Lexicographisch voordeel, waarover wij straks zullen spreken, vennoed ik dat dit geachrift ook nog in een ander opzigt voor de beoefenaara der oud-Hollandsche Taal sal kunnen nuttig wesen ten gevolge van een bijzondere omstaDdigheid waaria dit boekje verkeert en waarvan, buiten den Bijbel, waarschijnlijk geen tweede voorbeeld zal kunnen aan-gewezen worden. Aan de Proverbia Communia zijn nHmelijk ond^rscheidena uilgaven te benrt gevallen, die door hun onderling verschil welligt tot eene vingerwij^ing kunnen verstrekken op een pad dat om zijne duisterbeid nog zeer weinig betredeu U., Jpt bcdoel het onderzoek naar de ▼erschillende Dialecten, die weleer in de onderacbeidene dcelln'Vaa o«s vaderland gesproken werden; op welk gewigtig onderwerp reeds voorlang gewezen is door Bormaus in zijne Aan-teekeningen op bet Leven van rinte Christina de Wonderhare (Gent 1850) bT. 295, De vergelijking toeh van die verschillende uitgaven beefb mij niet slechts, gelijk ik verwacht had, e en me- nigte zoogenemde varianten opgeleverd voor den zeer bedorven Latijnschen tekst; maar beeft mij tevens doen zien dat nagenoeg iedere uitgaaf ook in den Hollandschen tekst eenige eigen- aardige bijzonderheden beeft, gedeeltelijk wel slecbts bestaande in de schrijfjze, maar gedeel- telijk zich ook uitstrekkende tot bet gebruik van gebeel andere woorden. Deze ontdekking beeft bij mij het vermoeden gewekt dat in ieder van die uitgaven de Hollandsche tekst in dat dialect overgebragt is, betwelk gebezigd werd in dat gedeelte van het vaderland, waar hi de stad ligt, in welke de druk verschenen is, 5f voor welks bewoners de druk besterod was, 6f wel waar de persoon gewoond heeft die bet boekje in dat dialect overbragt. Wat hiervan zij, is nog moeijelijk te beslissen; doch dit is zeker, dat er groot verschil in de redactie valt op te merken. En de gelegenbeid om dit verschil, hetzij bet dan slecbts bestaat in de schrijfjze — en dan toch ook wel in de uitspraak — hetzij tevens ook in het gebruik van altbans eenige woorden, in dezelfde korte volzinnen te kunnen aanwijzen, scheen mij zoo gnnstig toe dat ik gemeend beb daarvan niet te mogen zwijgen; al rooet ik mij ook slecbts balen tot de bloote aanwijzing van deze omstandigheid, het gaarne aan eene ervarener band overlatende om daaruit al dat voordeel te trekken, waartoe zij aanleidiug geven kan. Als proef moge het genoeg zijn een viertal spreekwoorden aan te halen, volgens de redactie die voor edere editie aangenomen is: 21. 42. Bet. 1. All deen hant dander wist, lo s^'n si beide acoon. DaT. 1. Also lanck gaet die kruiek to water dan si brici Dav. 2. Als die een hant de ander wast, so s\jnse beide sehoon. Dav. 2. Also langhe gaet die kruyc to water dan si briet. Bast. 8. Als die een hant die ander wascht, so sijn sijn sijn si beide schoen. Dav. 8. Also langhe gaet die cruyke te water dat si brect. Boseod. Als deen hant dander wast, so sijn sijn si beide schoen. Boscod. Also lang gaet die kruiek toe water dan si brect. Dav. 4. Als die een hint dia ander wascht, so sijn sijn sijn si beide schoen. Dav. 4. Also lang gaet dye krayck to water dat sy brect. Col. 1. As eyn hant dia ander wascht, so synt sye beyd sehoen. Col. 1. Also lang geyt der kroich so waaser bisz data he bricht. 