Batavia
Conscience, Hendrik, 1812-1883
Dus in gedachten zyne oogen langs de schaer latende gaen, bemerkte Van den Broek, ten einde van het vierkant, eenige Engelsche en Portugiesche kooplieden, die hem van verre bezagen en spottend schenen te glimlachen. Hy meende op het gelaet dezer benyders van den Nederlandschen handel eene kwaedvoorspellende uitdrukking te verrassen, en vlotte weg in kommervolle overweg; maer de Sjahbandar, die meende dat hy de gewapende man- nen aenschouwde, zegde hem: K De groote schaer die voor u staet, heer Opper- hoofd, is het leger van mynen Sultan : het zyn de krygslieden van Jakatra. De Orang-kays met hanne glinsterende klewangs zyn de Pannatoea, of hoofden der groote dorpen; en die weinige anderen, wier toembak met zilver is ingelegd, zyn de JdhipattB, of hoofden van vele dorpen. Achter u, en aen de twee diepste zyden van dit vierkant, staet het hulp- leger, door den Fangerang van Bantam ons toe- gestuerd. Het is goed voor u, dat  duizend Bantammers in ons leger komen, onder geleide van den Dommagon, broeder des Bantam- schen Sultans. Ware de vrede voor zyne komst niet geteekend geweest, men hadde er voorzeker niet meer van durven spreken; de Bantamsche vorst is zeer oorlogzuchtig. Indien ik wel onderrigt ben, heft de bevelhebber der Bantamsche benden eenen bode naer zynen Sultan gestuerd, om te weten of by den vrede wel mag aenveerden. De Bantamsche vorst zal zich eventwel laten paeijen met een gedeelte van het geld dat gy brengt. Van den Broeck luisterde schier niet op des Sjah- bandars verklaring. Hy zag hoe de Mahometaensche priesters, die by des Pangerangs zitplaets stonden, hunne oogen met vurigen haet en koelen spot op hem gerigt hidden, zonder echter hun gevoel door eenig auder gebaer uit te drukkcn. De Hopman voelde zich diefp in zyne weerdigheid gekrenkt; en, terwyl hy door eenige tqornige woorden zyne ontevredenheid te kennen gaf, wilde hy regtspringen; maer de Sjahbandar weerhield hem en zegde: — 94 — « Blyf bedaerd, heer Opperhoofd; om uws levens wille, spreek geen enkel woord tot de Panghoeloe's! Zyne spyt uit voorzigtigheid verkroppende, bleef de Hopman morrend zitten. « Ziet gy daer dien Panghoeloe met zyne lange witte kleederen? Het is onze Opperpriester. Hy is een onverzoenbare vyand der Hollanders en bevoordeelt integendeel, zoo veel hy kan, de Portugiezen en Engel-Bchen. Weet gy waerom? Het is om eene zonderiinge reden. Sedert oude tyden bestaet, onder de volkeien der Sunda, de voorzegging dat onze landen zullen worden ingenomen door menschen, wit van huid, rood van haer en groot van neus, met kattenoogen, en gansch gekleed, zelfs aen handen en voeten. Eerst heeft men gemeend dat de Portugiezen de voorspelde vreemdelingen waren; te Bantam denkt men nu. Dat het de Engelschen zyn; maer hier, te Jakatra, heeft de Panghoeloe iedereen de overtuiging gegeven, dat geene andere veroveraers dan de Hol- 1 £r was eene yoonegging op de eilanden der Sanda, dat hunne landen zouden ingenomen worden door een yrecmd volk, wit van klenr, met kattenoogcn, rood haer en ecnen grooten ncus, ganacli gekleed, ja self* ea handen en voeten. Zie Vaj^ntyn's Betchryvitu^ van oud en nieuw Ostindit, Dordrecht, 1724^26, Deel IV, hladz. 422. — 95 — Llanders door de voorzegging zyn aengeduid. De Panghoeloe is zelf zoo vast in die gedachte, dat voorwaer geenen vrede zoudt bekommen hebben, indien hy alleen erover hadde mogen beslissen Ik hoor aen het geruisch des volks dat de Pangerang iiadert. Houd u stil, heer Opperhoofd, en staet niet op voor dat myn Sultan u ertoe doe aenzoeken » Eensklaps borsten al de gongs, de kempoels, de jajron-bonangs, de rebaps en tifa's in een verschrikkelyk geracht los, en vervulden de lucht met een verward gerinkel van schalen en bekkens, met de sidderende toonen van koperen platen en met het koortsig geroffel van trommels. Het was een geronk, een gedolingel, een gedommel, dat de Hollanders voor dit sidderend Gamelangspel zich de ooren zouden gestopt hebben, indien niet gewigtige redenen hen tot ingetogenheid en geduld hadden gedvtrongen. De Pangerang verscheen aen het een een des vierkants. Alle hoof den bogen zich, en aller oogen rigtten zich ten gronde; want het was zeer oneerbie- dig Den blik op des vorsten aengezigt te vestigen. Eenige voorname Orang-kays stapten, met opgeheven klewangs, van wederzyde nevens hunnen Sultan. Achter hem volgden een twintigtal dienaers, die elk een ryk versierd voorwerp tot zyn gebniik in de hand droegen: de een hield de Sine- of Beteldoos, de andere een dop met welriekende kalappus-olie,  edelen, die achter den vorst een zilveren bank en een flu-weelen kussen droegen. Nad deze denners kwamen wel dertig of veertig Javaensche meisjes, alien zer kosteljrk gekleed, met badjos of vesten van zilveren laken en korte kleedjes van satyn of veelkleurig katoen. Hun hoofd was gesierd met gouden platen en met bloemen; en bun haer, hals en armen dermate met welriekende olie bestreken, dat eene geurige wolk hen i>mringde. Zy waren de Bedojoa of's vorsten danseresseu. Langzaem trad de Pangerang over het plein, beklom de verhevenheid en zette zich neder op den Bampar of zilveren bank. Zyne dienaers schikten zich van wederzyde huns meesters, op uitgespreide matten; de danseressen traden achteruit en bleven voor de Gamelangspelers wachtend staen. — 97 - Op een schier onzigtbaer teeken des Sultans, staekten de muzikanten hiin oorschendernd gerinkel; en er spreidde zich over de plaets eene diepe stilte, die te meer indruk deed wyl zy op een hevig gerucht volgde. De Javaensche vorst, Wydurk Bama, was een man van middelbaren oderdom. Zyn gelaes scheen van Kgter geele verwe dan dit zyner Orang-kays; hy heield de oogen half gesloten, en er was in zynen bliklets linksch en sluw, dat listigheid of misschien bekrompenheid van geest verraedde. Wanneer hy by geval den raond opende, kon men zien dat zyne tanden, van het overmatig Betel kauwen, zoo zwart als ebbenhout wareu, iets dat men insgelyks by de meeste Orang-kays, en, min of meer, by alle Javanen beerkte. De Sultan droeg eenen rooden tulband op heofd, waer tusschen een snoer van edele gesteen-ten was geslingerd. Een dodot kohar, of sepend kleed van geele zyde, viel in lange plooijen achter hem den ersten was gesnedenen en met versierselen van kostbare metalen eingelegd. Aen alle vingeren der handen droeg by ringen. Hy was blootsvoets; ook een gedeelte zyner borst was nackt, en daer op kon men zien dat hj insgelyks zyn lichaem met kalappus-olie had bestre- ken, en, even als de meeste Orang-kays, het nog daerenboven met een pap van gewreven Sandelhout en andere verwistfären had besmeerd. Na eene lange wyl stilte, gedurende welke niemand zich op het plein had verroerd, wendde de Sultan den blik naer de zyde waer de Bevelhebber der Hollanders was gezeten. De Sjahbandar, dit ziende, regtte zich op, trad tot op eenigen afstand voor zynen vorst, en wachtte daer met gebogen hoofde. Slechts op het bevel des Pangerangs durfde hy hem naderen; en zegde dan, schier ter aerde buigende, dat het Opperhoofd der Hollanders was gekommen, om hem de beloofd schadeloosstelling benevens nog eenig geschenken aen te bieden. Toen de Sultan, na eenige vragen nOp de acht Volgens Sir Stamford Kaffles besträden de Javanen zich höchst met geel poeder (bore kunting), met zwart poeder (bore erang) of met andere, die zy ooemen bore tari en bore klambak. De vorst gebruikt echter alleenlyk helder geel poeder. duizend realen, hem bevel gaf om bet Hollandsch Opperhoofd voor zyn aenscbyn te brengen, boog de Sjahbandar zich nog dieper en verwyderde zich met de woorden Cahoela sarnpejan, dat zoo veel beteekent als slaef onder uwe voeten \ — Niemand mogt den Sultan verlaten zonder dezen onderdanigen groet uit te spreken. De Sjahbandar das den Hollandsch en de mannen met de geschenken vooruit treden, en leidde hen voor zynen vorst. Op dien stond waren de oogen van het gansche leger op de Hollanders gerigt, om te zien welk onthael de Sultan bun zou doen; want er waren bekende pligtplegingen, waerop men zyne genegenheid jegens de vreemdelingen zou kunnen afmeten. De vorst noemde den Hollandsch met Den naem van liadhen-senapati, dat Opper veld-beer beteckent, en verzocht hem de geschenken te toonen. Deze werden voor des Sultans voeten nedergelegd. Hy gaf in den eerste weinig acht op de ryke stoffen en Japansche klewangs; maer wilde bet koffer gepend hebben om het geld te zien. F. Yai^ektyn, Betchrjfving van oud en nieuto Oostindie. Na een oogenblik zjne oogen met onverborgen veugd op het gemunt zilver te hebben gevestigd gehouden, deed hy het koffer weder sluiten, en nam dan ook de stoffen en de klewangs in de hand. Op een teeken, door hem gedaen, kwamen eenige hofdienaers toegetreden, namen het koffer en de geschenken van den grond op, en verwyderden zich met den Sjahbandar aen hun hoofd, over het plein, om het geld en de stoffen naer den Dhalm, of het paleis, te dragen. De Pangerang wees Van den Broeck eene mat nevens zyne zyde; en, viranneer de Hopman, om hem te believen, zich had nedergezet, zegde de vorst iii de Maleische tael : « Radhen-seuapati, ik dank u voor de geschenken. Myn Sjahbandar zal het zilver tellen en u straks daervan eene kwytschelding ter hand stelleu. AVy hebben aldus vrede? Ik hoop dat de Orang-Wollanc^a zich erkentelyk zuUen toonen voor myne goedheid. » Van den Broeck antwoordde op zeer ingetogeii toon en met vele betuigingen van vriendschap eu eerbied; en poogde den Pangerang te doen begrypeii dat de Nederlanders dezen oorlog niet hadden gewöhnen noch veroorzaekt; dat zy integendeel bereid — 10! — -waren om zelfs groote opofferingen zich te getroos ten, indien deze tot het behoud van den vrede met de Javanen konden bydragen. Hy sprak insgelyks eenige klagten over het gedrag der Engelschen en Portugiezen uit; maer de Pangerang luisterde sedert eene wyl niet meer op zyne rede, en bood hem, uit gewoonte of uit verstrooidheid, zyne Pinangdoos aen. Zich verontschuldigende, zegde de Hopman dat hy niet gewon was Sirie of Betel te gebruiken. De vorst aenzag hem met eenen glimlach van misachting, weike den moedigen Nederlander in een andere omstandigheid het bleed in de aderen hadde doen koken. Zonder op deze spytige uitdrukking van zynen gast schynbaer te letten, nam de Sultan, Wydurk Rama, uit de dooze een Sirie-blad, dat met wat schulpkalk was bestreken, legde er een stukje Areka-noot tusschen, met wat Kamfer, plooide het te samen en stak het in den mond Even ras naderde een dienaer met een zilveren vat, om des Sultans speeksel te ontvangen, dat nu, rood als bloed, hem op de lippen stond. Zonder nog den Hopman aen te spreken, kauwde * Bexe gewoonte van Pinang of Betel to kauwen is schier algemeen onder de oostindische volkeren. — 102 — de vorst eene lange wyl zynen Betel; en sprak intusschen eenige stille woorden met den grooten Panghoeloe. Van den Broeck was niet wel te moede. Ofschoon de Fangerang, door hem nevens zich te doen zitten, Door hem den eerenaem van Radhen te gven, en zelfs door hem zyne Sirie-doos aen te bieden, in het openbaer scheen te willen toonen dat er regtzinnige en hartelyke vriendschap tusschen de beide volkeren heerschte, kwam het den Hopman voor, also dit alles slechts veinzery was, en de Javaensche vorst geheel andere gevoelens in den boezem droeg. Dan, zooals hy daer nu tusschen duizende vyanden zich bevond, zonder middel tot tegenweer en zonder hoop ossyredenheid en zyne vrees. Hy deed zelfs geweld om te gelooven dat hy zich bedroog, en dat hy, ten onregte, kwaed vermoe-den had in de zonderlinge en trotsche handelwys des Sultans. De vorst deed een teeken met den vinger aen de Gamelangspelers. Deze begonnen uit al hunne kracht op gongs, kempoels en tifas te rammelen, terwyl de jonge meisjes zich tot den dans schenen te bereiden. Er kwam eerst eenkele Bedojo uit de rei der danseressen. Het was eenen tamelyk bevallig van gestalte en gelaet, maer byzonder bruin van verwe en met zulke zwarte tanden in den mond, dat ze tusschen hare donker roode lippen als geslepen gitsteenen blonken. Zy boog zich dansend voor den Sultan, wipte zich met eenen luchtigen sprong achter- uit, en begon, niet zonder zwier noch zekere bekor- lykheidy te dansen. Weldra sprong er eenen tweede Bedojo vooruit tot nevens hare gezellin. Beiden dansten langen tyd tegenover elkander, nu zich verwyderend, dan weder naderend, en immer, door eene driftige gebarentael, dingen uitdrukkend welke de Hollanders niet konden begrypen. Eindelyk schenen de tweede Bedojo's in twist geraekt en draeiden in vlugtige kringen achter- uitdrukkend welke de de Hollanders niet konden begrypen. Eindelyk schenen de tweede Bedojo's in twist geraekt en draeiden in vlugtige kringen achter- uitdrukkend welke de de Hollanders niet konden begrypen. Eindelyk schenen de tweede Bedojo's in twist geraekt en draeiden in vlugtige kringen achter- uitdrukkend welke de de Hollanders niet konden begrypen. Eindelyk schenen de tweede Bedojo's in twist geraekt en draeiden in vlugtige kringen achter- uitdrukkend welke de de Hollanders niet kond Der kleidende, tot Dat een van beiden de handen tot hare wachtende gezellinnen uitstak, als om hunnen bystand in te roepen. Dan traden de veertig meisjes te gelyk in den dans en begonnen, met allerlei gebaren, houdin- gen en sprongen, zoodanig door een te slingeren, dat het cog erop verbysterde. Men kon genoeg bemerken, dat deze dans door zekere regelen was beheerscht; want soms stonden de meisjes alien te gelyk stil en sprongen dan weder even eenstemmig op. Nu ondervonden de Hollandsche aenschouwers insgelyks, dat het Gamelangspel, hoe verward ook in schyn, niet zonder maet was, vermits de Bedojo's klaerbly- kelyk naer deze maet hunne bewegingen wisten te schikken. Op eenen anderen tyd zou Van den Broeck in dezen zonderlingen dans veel genoegen genomen hebben; want het was inderdaed nog al een aenge-naem schouwspel, de veertig Bedojo's, uitgeko-zen tusschen de schoonste maegden van Jakatra, in luchtige en bevallige wendingen door elkander te zien zien zwieren; maer de Hopman was te zeer in dinstere en kommervolle gepeinzen verzonken, om veel aendacht op de jonge danseressen te geven. De muziek der gongs en kempoels was hem zelfs pynlyk en ontstelde zyne zenuwen. Ook wenschte hy innerlyk dat het spoedig mogte eindeldigen; en toen eindelyk dans en gamelangspel ophielden, kwam voor de eerste mael een ligte glimlach des Hopmans gelaet verhelderen. Weder heerschte er eene volledige stilte gedurende eene wyl. De Sultan nam eenen nieuwen pinangdop in den mond; en, zich opregtend, stapte hy van de verheven zitplaets op het plein, en ging langzaem vooruit, zonder naer den Hopman om te zien. Al de d En de eerewacht van Orang-kays volgden hem. De Dommagon kwam tot de Hollanders en deed hun teeken dat zy zich insgelyks in den stoet begevezt; en wanneer aen deze uitnoodiging was volgende, bleef hy zelf, tot gezelschap, aen de zyde des Hopmans. Van den frock stapte langen tyd voort zonder eenige bemerking te maken, dewyl hy den Dommagon voor jeenen vurigen vyand der Hollanders aenzag. Men leidde de Nederlandsche gezanten met inzigt door de legerplaets rond en voor de slagorde van al de benden die hier onder de wapens stonden. Zoo wilde de Pangerang indruk op hun gemoed doen, en hun toonen over welke ontzaggelyke krygsmagt hy op dit oogenblik kon beschikken. Op zekere plaets gekommen, waer de gelederen der gewapende Javanen uitnemend diep waren keerde van den Broek toevallig het hoofd om, en zag hoe en zeker getal Orang-kays en mindere soldaten bunne krissen en klewangs dreigend en met wyck-zuchtigen spot tot het uitstaken. Door dezen hoon gewond, zegde hy tot zynen Javaenschen leidsman: BATATU. II S Heer Dommagon, ik weet niet wat ik denken moet over het zonderling onthael dat wy hier genie-ten. Zoo lang ik nevens uwen heer Sultan bleef gezeten, schouwden de Panghoeloe's my in de oogen, op eene wyze die wy in Holland ten minste onheusch zouden noemen » Den vinger op. den mond leggende^ suisde de Dommagon^ als verschrikt : « Spreek niet van de Panghoeloe's, heer Opper-hoofd! Indien zy het hoorden, zou u welligt kwaed geschieden. » « Kwaed geschieden? » herhaelde de Hopman op teruggehouden, doch eventwel spytigen toon. c( Maer ik ben tusscheu de Javanen gekomen als afgez « Ant, heer Dommagon; ik vertegenwoordig hier den Sultan van myn land, en gy moet, volgens de wetten aller volkeren, my in die hoedanigheid eerbiedigen. Ik vermeen dat my hier in geen geval waed geschieden kan. Zoo iemand uwer tot zoo verre durfde vergeten wat men verschuldigd is aen den Sultan en bovenal aen het magtige volk, in wiens naem ik ben gekomen, ware het genoeg om tusschen de Javanen en de Hollanders eenen bloe digen oorlog te doen ontstaen, die voorwaer zoa duren tot dat uwe stad Jakatra met al hare inwoo-ners van de aerde zou verdwenen zyn. De Dommagon glimlachte en deed eene beweging van ongeloof. A Gy haelt de schouders op? zegde Van den Broeck met beklemde gramschap. Onze algemeene Stedevoogd kan elken dag met eene talryke vloot terugkeeren. Meent gy dan, heer Dommagon, dat de Javanen, by zyne tenigkomst, tegen de Hollanders. ziillen kunnen staen? Wees niet overmoedig. Maer, heer Opperhoofd viel de Dommagon hem in de rede ik begryp niet waerover gy ubeklaegt. Heeft myn Sultan u niet aen zyne zyde doen zitten? Heeft hy u zyne Sirie-doos niet aegaboden? en bovenal, heeft hy zyne Bedojo's niet v66r uw aenschyn doen dansen? Meerder eere kan hy den Soesoehoenan, dit is den keizer van Mataram, niet bewyzen. Nu volgt gy hem naer zynen Dhalm; hy zal u in het binnenste zyner wooning onthalen, met u eten, u aen zyne moeder Ratoe Kentjono voorstellen Wat kunt gy meer verlangen? Van den Broeck wist niet veel op deze redenen te antwoorden, alhoewel zy hem niet bevredigden. Het moet dan zyn, heer Dommagon bemerk. te — 108 — hy €< dat velen uwer Orang-kays en soldaten hunnen Sultan niet al den verschuldigden eerbied toe-dragen. (€ O, wat durft gy zeggen! » mompelde zyn leidsman. In Indien uw Sultan my inderde vriendschap het bewegen, gelyk ik het moet geloven, hoe komt hat den dat Orang-kays, en zelfs gemeene krygslieden, met hunne krissen my durven bedreigen? Og hebt u over hun inzigt misgrepen, heer Opperhoofd » lachte de Dommagon « of» is het waerlyk gebeurd, dan zuUen waerschynlyk de Bantammers het gedaen hebben. Zy zyn verstoord omdat de Sultan den vrede met u aenveerdde. Ik meende dat de Orang-WoUanda niets vreesden! Blyf gerust : er zal u geen het minste leed geschieden. Zy waren nu reeds binnen de stad Jakatra gekommen, en stapten door eene lange straet, tusschen eene dubbele haeg krygslieden voort. De huizen waren hier alien zeer zindelyk en fraei van bamboes en rottangs gebouwd, met een afdak dat tevens voor regen en zonneschyn beschutte, en overlommerd was met loofryke boomen. Achter de gelederen der soldaten en tusschen de — 109 — ry der boomen voor de huizen, stond eene groote menigte vol Kks, vrouwen, kinderen en oude lieden, te saem gedrongen. Wanneer de Sultan voorbyging, bogen alle het hoofen ten gronde ; maer by den doorgang der Hollanders betoonden zy, door een gegryns van haet, dat zy hun niet geerne, dus vereerd, achter hunnen vorst naer den Dhalm zagen gaen. Eindelyk naderde de stoet tot des Sultans paleis, — een zeer groot en verheven huis, dat zich slechts door zyne uitgestrekteid en meerdere pracht van de andere huizen onderscheiden. Op een soort van voorhof gekomen, waer de ge- wyde Waringa-boom zyne breede kruin ontvouwde ', zegde de Dommagon tot Van den Broeck, dat hy alleenlyk met den koopman en zynen zwarten dienaer in het binnenste des Dhalms mogt treden ; de soldaten zou men in een an der vertrek onthalen. Deze laetsten werden diensvolgens door eenen Orang-kay langs eenen zydeur weggeleid, en Van den Broeck volgende stilzwygend den Dommagon, die hem, Ficos religiosa (Ficus indica). Deze boom staet über alle tempels in het Oosten, dewyl men gelooft dat de Indiache God of "ophest Botdha" onder zvnc schadnw de menschen heeft onderwezen. % — no — tusschen twee ryen OraDg-kays, tot in een vertrek bragt waer geene gewapende mannen zich bevonden. Hier zegde bun de Dommagon dat by zou gaen ver- nemen, of by bet gezantschap tot den Sultan niogt leiden; — en, in den grond der zael aebter een nederhangend doek verdwynend, liet by de Hollander- ders ganscb alleen. De neger sloeg de ban den ten bemel; alsof bet lange stilzwygen bem verstikt badde, zucbtte by : cc Ob, de Heer van hierboven verlosse mynen goe- den meester uit den strik! )i c( Wat wilt gy zeggen, Congo? >> vroeg Van den Broeck. u Gy vreest dus insgelyks voor verraed? Weet gy iets? » a Hoe Wy bier gekommen zyn, weet ik » mögliche de neger uc boe wy bier uitgeraken zuUen, dit weet ik niet » De Hopman schouwde met kommervollen blik in bet ronde. Hy J)emerkte dat de doorgang, langs waer zy in deze.Jliel gekomen waren, door eene dikke scbaer Orang-kays, met opgebeven klewangs en bloote krissen, was afgeslottMi. Hem scbeben bet dat bunne oogen flikkerden en dat op'liunne lippen een moorddadige g|imlacb speelde. Zyn gezel de koopman, het mistrouwen op zyn geelät bemerkende, vroeg: "Maer, heer Bevelhebber, wat vreest gy? Zou on hier een ongeluk wachten? " "Op het slagvelle sterven is niets meinen, mögen van den Broek in zielen mäer door deze ländern als een bond vermoord worden, en met londen krissen doorstoken! Hadde ik de voorzeg gelöst, die op het droef gelaet myner echt-genote te lezen stond M3me arme Aleidis, myn ongelukkig kind! Toch, ik zal myn leven duer verköpfen: zy zuUen weten wat het bloed van Hopman van den Broek bun zal kosten! " "By deze woorden legde by de hand aen bet gevest zyns deges, als wilde hy hem uit de scheede trekken; doch de koopman weerbield hem, en deed hem begrypen dat zyne vrees ongegrond kon zyn, Deze Oostindische volkeren hadd p'zulke zonderlinge gewoonten, dat een vreemdeling zich daerover op zyn eigen oordeel^niet mogt betrouen Wen. Er trad een voomaem Orang-kay van achter het bängsel der deur, en sprak zich buigende: — 112 — f( Myn Sultan iloept de Orang-WoUanda in zyne hang^ai '. Gelieft my te volgen. Van den Broeck, met de hand aen zynen degen, de koopman en de neger stapten den Orang-ksy achterna ; maer nauwelyks hadden zy den voet in e tweede zael gezet, of er sprongen wel veertig Orang- kays van achter het voorhangsel. Eer de Hopman ei. Zyne gezellen eene enkele bewegge geworden, waren zy alle die verdienten  by den ingang van dit duister hoi, smeten ze van boven neer in de diepte, en lieten ze daer gebonden liggen. — Dan liepen zy tot hunnen Stiltan, om hem te melden dat hun verraderlyke aenslag ten voile was gelukt. Maer hy wiert op zyne aenkomst ten hove, met zyn byhebbend geTolgh, aengetast en vastgeset, en met yztre boeiens aen handen en voeten gealoten. JOHAN NiBUUOF, big. 222. VIIL Zoo lang de dag duerde en zelfs tot diep in den avond, verwonderde het niemand in de Factory dat Hopman van den Broeck nog niet was wedergekeerd. De Javanen hadden de gewoonte, by feesten en vergaderingen, zich tot laet in den nacht te vermaken. Men zag in het Javaensche kamp nog vele lichten glinsteren, en men hoorde er nog de vreugdegalmen der menigte. Waerschynlyk was het Nederlandsch Opperhoofd door des Pangerangs vriendelyk en vereerend onthael tot dan wederhouden. Event wel, toen eindelyk de diepste duisternis de legerplaets der Javanen omhulde, en alle gerucht er was vergaeBy begonnen de Hollandsche soldaten te vreezen dat hun Opperhoofd het slagtofiFer van eenig verraed mogt geworden zyn. De krygsraed vergaderde in het midden des nachts, en beraedslaegde met klim- menden angst over hetgeen men in dezen twyfelach- tig:en, doch dreigenden toestand kon doen. Er werd eindelyk beslist dat men den morgenstond afwachten Z011, om iemand op kondschap uit te zenden, en dat men intusschen met brandende lonten zou waken en zich gereed houden, om alien onvoorzienen aenval af te weeren. Men opperde insgelyks de vraeg, wat men doen zoii, indien de Javanen inderdaed den Bevelhebber en zyn g evolg hadden vermoord. In den erste vervulde zulke veronderstelling al de leden des krygsraeds met woede en verontweerdiging, en men sprak van niets minder dan van eenen uftval met al de beschikbare magt, en van de vernietiging van's vyands leger ; maer Pieter Dircksz bragt hen welhaest tot een klaerder besef van hunnen toestand. Hy legde hun voor oogen dat de Javanen waer- schynlyk door nieuwe bulpbenden waren versterkt geworden, en nu niets anders wenschten dan de Hollanders uit hunne vesting te kunnen lokken ; dat er schaerschheid van buskruid was en men den laetsten voorraed tot dien aenval zou verbruiken; dat men diensvolgens, byaldien men teruggedreven werd, zich niet meer zou kunnen verdedigen, en de overgaef der Factory het onfeilbaer gevolg eener onvoorzigtige pooging kon worden ; d^t eene wraek- neming over een gepleegd verraed hun het hoofddoel van hun streven niet mogt doen voorbyzien, en dat zy slechts eene zaek moesten beoogen, namelyk het nieuwe Batavia aen Nederland te behouden. Allen erkenden met spyt dat de redenen van Pieter Dircksz gegrond warep. Zy benoemden, ten alien gevalle, Pieter Van Ray tot Opperhoofd ; en scheiden dan uiteen, om voor de veiligheid der Factory te gaen zorgen. Hoe zeer de afwezigheid des Bevelhebbers hen ook bekommerde, bleef er hun echter nog eene vaste hoop dat de komende dag hunne Vrees zou beloochenen. Meer droefheid en meer angst waren er in het huisgezin des Hopmans. Langen tyd had Vrouw van den Broeck hare bekommernis verborgen, en zelfs hare poogingen by die van Walter gevoegd, ooi Aleidis te overtuigen dat zy ten onregte zich door eene geheime ontsteltenis liet overmeesteren; maer wanneer Walter Pietersen huune wooning had verlaten, om te gaen waer zyn dienst hem riep, en dat de nacht reeds verre was gevoorderd, borst Aleidis eensklaps in tranen los. Hare snikken, hare kwaed-verpellende klagten, overweldigden ook het hart der moedige vrouw. Beiden bleven wakend en weenend zitten, tot dat het eerste morgenlicht door de venster, schmermen drong, en Walter hen kwam troosten, met hun te zeggen dat een Serjant en een Soldaet de Factory gingen verlaten, om naer de redenen van des Hopmans uitblyven te vernemen. Alhoewel hy zelf innerlyk beefde by het verzekerde by het verzekerde van een yselyk long, veinsde hy echter eene groote gerustheid, en verzekerde de vrouwen dat zy welhaest zich In een goede tyding zouden verheugen. De Serjant en zyn makker verlieten inderdaed de Factory; maer tot elks verbazing en schrik, keerden zy reeds meer dan een uer vertrokken waren, zonder dat men iets van hen vemam, stuerde de krygsraed eenen tweeden Serjant naer het kamp der Javanen; doch deze bleef insgelyks weg. Wat de bezetting nog het meest in haer pynlyk vermoeden bevestigde, was dat men sedert bet opko- men der zon nog geenen enkelen Javaen buiten de legerplaets bad gezien. De vorige dagen bad men moeite gebad om bunnen overmatigen toevloed tot de Factory te beletten ; deze plotselyke verandering in bun gedrag moest eene reden bebben, en welke andere kon bet zyn dan de vrecs dat de Hollanders zicb zouden wreken? De soldaten stonden boven den wal en scbouwden veldewaerts in, over de baen naer Jakatra. Meest alien raesden van woede, en vielen in wraekgeroep teg^ de verraderlyke Javanen uit. Sommigen scbreeuwden zelfs dat men te wapen loopen moest en eenen uitval wagen. De oversten poogden bun te doen begrypen dat zulks, voor alsnu ten minste, ganscb onmogelyk was ; maer de manschap scbeen niet geneigd om de zaek met bedaerdbeid in te zien. Alzoo iedereen met overspannen bbkken bet oog naer buiten op des vyands legerplaets bield gerigt, zag men, aen bet begin der baen, van Jakatra naer de Factory. Dry Javanen verschoben, en eenen vierden persön, die, door ben geleid, alleen vooriiit-stapte, en welbaest in voile vaert, met eenen brief in de hand, naer de Factory kwam geloopen. Het is Van den Broeck's neger! Het is Congo! Wy zuUen weten wat er is geschied! » was de alge- meene kret. Eene wyl nog schouwde men den neger in het veld te gemoet; maer wanneer hy de vesting ging naderen, daelden de meeste mannen van de wallen en liepen naer de port, om te vernemen welke tyding hy hun bragt. Op al de vragen, die men Congo by zime verschwering in de Factory toestuerde, antwoordde hy: "Zy zitten gevangen; men zal hen vermoorden. Waer is Luitenant Pietersen? Zeg, zeg, wacr is de Luitenant?" En als verdwindend rondblikkende, poogde hy Walter tusschen de menigte te ontdekken. Hopman Van Ray naderde hem, greep hem by den arm en dwong hem tot stilstaen. Dan herinnerde Kong zich, dat hy gelast was eenen brief aen den krygsraed te bestellen. Dezen aen den Hopman behandigende, zegde hy: "Gisteren heeft men mynen meester en de anderen verraderlyk aengevat, ons gebonden, ons mishandeld, ons in een duister kot geworpen. Men zal den Hopman brengen; hy wil tot den krygsraed spreken; het staet geschreven in dien brief. Waer is Luitenant Pietersen?" "Is zag hem daer straks in Van den Broek's wooning gaen zegde hem een soldaet. Terwyl Van Ray den brief ontsloot en de leden des krygsraeds wenkte om hem te volgen, liep Congo over het plein naer het huis zu In vond Vrouw van den Broeck en Aleids, borst tegen borst, zitten weenen, en zag den Luitenant met de hand voor de oogen by het venster staen. Zyne komst wekte hen alle dry uit den angst, waerin zy schenen bedolven te liggen. ledereen sprong hem te gemoet, met eenen koortsigen ladi, waerin, by de vrees voor eenen schrikkelyke te lezen stond. Congo verschrikte; nu eerst besefte hy dat hy onvoorzigtig was geweest en zyne meesteressen misschien eenen doodelyken slag ging toebrengen, door hun zonder voorbereiding het schrikkelyk nieuws te melden. Ode de erste vragen welke herausgehen, werden te geschieden, antwoordde hy stamelend, dat hy eerst iets in het by zonder aen den Luitenant te zeggen had, — en hy wilde met dezen in eene a^dere kamer gaen; maer Aleidis sprong hen in den weg en gebood den neger op hartverscheurenden toon, dat hy zeggen zou wat haren armen vader was overkomen. In haren angst sprak zy van moord en van dood. De neger bleef staen en borst in tranen los. Dan zegde hy: « O, myne Vrouwe, myne Jonkvrouwe, het is erg genoeg; overdryf het ongeluk niet : myn meester left » «. Ah, hy leeft! » riep des Hopraans echtgenote, met eene soort van blydschap in de stemme. « Zeg dan, Congo, wat is hem geschied, dat gy tranen stort? » De neger aenschouwde den Luitenant, als om het bevel zyner meesteresse mogt gehoorzamen. Walter Pietersen deed hem een teeken met de oogen, dat hem tot voorzigtigheid scheen te vermanen. a Spreek, o, Congo, spreek, om Gods wille! » smeekte de Johnvrouw. cc Ik zal spreken » zegde de neger tusschen zyne tranen. <c Ware ik magtig genoeg om al die snoode Javanen onder mynen voet te verpletten, er leefde er morgen geen enkele meer 1.... Wy komen gistereu BATAYIA. II 8 — 122 — in huni]fb legerplaets ; de Pasgerang streelt mynen meester valschelyk ; hy doet. hem nevens zyne zyde zitten en laet zyne Bedojo's voor hem dansen. Dan noodigt hy hem ter maeltyd in zynen Dhalm; wy volgen zonder achterdocht; maer nauwelyks zyn wy binnen de wooning van den verraderlyken vorst, of men grypt ons aen, en en dan » c< Congo, verberg ons de wacrheid niet! » riep Aleidis, wel bemerkende dat de slaef niet regtuit durfde spreken. « En dan » hernam de neger « dan bond men ons de armen met koorden, en men leidde ons in eene kamer, waer vele Orang-kays ons tot nu hebben bewaekt. » c( Ach, myn arme vader, men bond hem met koorden! » snikte het meisje. cc De booze Javanea hebben hem tnishandeld : hy is geen man om z Zonder wederstand te laten binden. O, myn God, ziehen heben hem gewond missbien. Walter weerhield zich en bleef bedaerd in schyn; maer zyne vuist wrong het gevest zyns degen woedend, dat hem de vingeren hoorbaer kraekten. Neen, myne Johkvrouw, gy bedriegt u » zegde de neger. « Men heeft mynen meester geen leed gedaen. Hy heeft zich niet verdedig, omdat omdat men hem zyneo degen had ontnomen en men heeft de koorden van zyne armen losgemaekt, zoohaest hy in de kamer was die hem tot gevangenis was bestemd » a Hemel, wat zie ik? » gilde Aleidis. « Congo, er is bloed in uw linker oog! En gy beweert dat men u niet heeft mishandeld? » a Ik? ray? » stotterde de slaef » ja, ik kreeg eenen vuistslag, eenen enkelen. » a Congo, Congo, gy zegt ons de waerheid niet! » klaegde Vrouw Van den Broeck, terwyl zy eensklaps het hoofd in de handen legde en overvloedig begon te weenen. Wanneer de Jonkvrouw dus hare moeder in bittere tranen smelten zag, sprong zy tot den Luitenant, en, de handen biddend tot hem uitstekende, riep zy : cc O, Walter, gy zyt moedig; uw woord is almagtig op de manschap. Toon nu dat gy m3men ongelukkigen vader dankbaer zyt voor Z3me goedheid; ach, toon dat gy zyn kind lief hebt 1 Yerlos, verlos hem uit de handen zyner moordenaers! Ik zal u voor deze wied- daed beloonen, u beminnen, u zegenen tot op myn doodbed! » — 124 — <c Zeg my niets, Aleidis » mompelde de jongeling met sidderende stem « myn bloed kookt van veront^ weerdiging en wraekzucht. Kan geweld, onversaegd- heid of heldenmoed uws vaders banden breken, wees dan zeker dat bet uer zyner verlossing haest zal slaen! BIy f bedaerd, vriendinne ; wel is de ramp groot, wel stort myn bart ook tranen van medelyden en van razerny; maer indien men uwen beer vader aen lyf nocb leden heeft gebinderd, dit is een bewys  God bem zal beschermen tot dat wy Hem kunnen verlossen Weerhoud uwe tranen, En laet my Congo eenige vragen toesturen. — Nu, Congo, zeg my, verliet geden den Hopman even voor uwe komst binnen de vesting? » « Neen, beer Luitenant, bet is nu ongeveer twee uren geden. Men bad den Hopman tot den Pange- rang geleid; maer dat bem sedert dien geen leed is geschied, weet ik zeer goed. » « Waerom zond men u terug naer de Factory? » « Ik beb eenen brief voor den krygsraed gebragt, beer Luitenant, eenen brief van den Dommagon, zoo als de Orang-kays, die my buiten de legerplaets bragten, my zegden.; en wat de brief bevat, weet ik insgelyks. Volgens de Orang-kays, zou myn meester en den Pangerang oorlof gevraegd hebben, om tot de manschap onzer Factory te mogen spreken. De Pangerang heeft het toegestaen, en men zal den Hopnian tot onder de wallen brengen » cc Ah, ik zal niynen armen vader zien! » zuchtte Aleidis tusschen hare tranen. « Gev Angen, gebonden! Maer toch myne oogen zu lernen hem lebend aenschouwen! Dan, heer Luitenant hernach de neger er staet letzten in den brief dat u meest van alien betreffend. By het minste schöne schönen, by het minste teeken tot aenval, by den schyn alleen eener pooging om mynen mees- ter te verlossen, zullen de Javanen hem onder de oogen der bezetting doors teken. Een angstischreeuw bonsde op uit de borst der maegd, en weder kwam zy met saemgevoegde han- den voor Walter staen. O, vergeet de bede welke ik u deed! » smeekte zy. « Doe niets tot zyne verlossing. Uit liefde tot my, versmacht alle wraekzucht in uw hart. Zy zouden mynen armen vader dooden, Walter! » Op dit oogenblik werd de deur geopend, en er trad een Vaendrig in de kamer. Deze zegde met haest : — 126 — C( De krygsraed beveelt dat ik onmiddellyk den ueger Congo voor hem leide Luitenant, u moet ik verwittigen dat uwe tegenwoordigbeid op de wallen hoogst noodzakelyk is. De manschap is niet te stillen. De krygsraed heeft verboden dat iemand zich roere zonder bevel; hy hoopt op u, om iedereen tot bet gevoel der pligt terug te roepen. Gelief met my le gaen^ beer Luitenant, ik zai \x, vaii wege den krygsraed, berigt geven van betgeen er op banden is. » (c Kom, moeder » riep Aleidis cc kom, wy gaen mynen ongelukkigen vader zien. » « Neen, Aleidis, blyf bier » zegde Walter « ik zal  zwygend tegen bare borst; zy ombelsde baer tusschen bittere klagten, en belette haer dus den Luitenant te volgen. In den gang zegde Congo aen bet oor des jonge lings : a Ach, beer Pietersen, ik beb het ergste, uit medelyden met de smart onzer Jonkvrouw, verborgen : men heeft mynen armen meesler met vuisten gestagen, met voeten gescbopt, en hem deerlyk mis- handeld. » Walter beefde van beklemde woede; het hoofd viel hem moedeloos op de borst en een dor keelge- luid was zyn eenig antwoord. Ober het plein hiel de Yendrig het eenen oogenblik staen, en zegde hem zer haestig wat de brief, door Congo gebragt, den krygsraed had berigt. Herr verliet hierop den Luitenant en ging met Congo naer het andere stapelhuis, waer de krygsraed nog in zitting was vergaderd. Walter Pietersen begaf zich op de wallen; en yverde daer om de manschap te doen begrypen, dat de minste pooging tot wraek het leven van den gevangen Hopman kosten zou; hy bezwoer hen dat zy toch, uit liefde voor hun ongelukkig Opperhoofd, hunne wraekzucht en hunne verontweerdighig zou- den bedwingen. Het was hem in den eerste moeijelyk, de opgewon- den gemoederen tot bedaren te brengen; maer toen men een wolk vyanden uit de Javaensche legerplaets zag treden, toen hunne diepe scharen zich hadden ontplooid en, als een onafzienbare muer, van aen de stad Jakatra tot op het zeestrand waren uitgespreid, dan besefte eenieder dat een uitval onmogelyk was. Stomme moedeloosheid vervulde al de harten, en de bezetting hiel, met gebogen hoofde, den somberen blik op de bewegenden des vyands gevestig. Terwyl de Hollanders, met het hart vol wanhoop en droef beid, op de wallen in afwachting bleven van hetgeen er ging geschieden, waren de Javanen bezig met de noodige toebereidsels te maken tot de wreede proeve die zy den gevangen Hopman wilden doen doorstaen, in de hoop dat hem de moed wel zou ontzinken, en zy dus, zonder verlies van een enkel man, hun doel zouden bereiken Eenige Orang-kays traden in de krocht, waer Van den Broeck sedert den dag te voren had gelegen. Zyne handen had men des morgens losgemaekt, eenig voedsel te laten nemen; want men wilde, om zekere geheime redenen, zyn leven sparen. Nu ontbond men insgelyks zyne voeten; maer men deed hem eenen strop om den hals, en trok hem by dezelve voort, tot in een zael des Dhalms. Hier zaten de Dommagon, de groote Panghoeloe en nog eenige andere hoogere dienaers des Sultans. Grynsend van haet, zegde de Dommagon tot den Hopman : De Orang-Wolfland zijn een verwaend en vermetel volk. Gy dorft met eenige honderd man — 129 — tegen duizende en duizende krygslieden staen ; en gy hoopt dan nog, uwe vesting op het grondgebied van mynen Sultan tegen zijnen wil te behouden? Wei zeker, indien myn Sultan slechts een teeken met zijnen vinger hadde willen geven, er ware in eenen enkelen dag van uwe sterkte geen steen meer te vinden geweest. Maer myn Sultan wil het Javaensche bloed niet nutteloos vergieten ; en hy heeft nu het roiddel gevonden om u tot de overgaef uwer Factory te dwingen. Men gaet u tot onder de muren der vesting leiden ; en zoo gy weigert uwe mannen het bevel te geven om ons de sterkte, met al wat zy bevat, onraid- dellyk over te leveren, dan zullenhonderd krissen u het trotsche hart in den boezem doorsteken. Overweeg wat gy gaet doen. Wordt ons de Factory geleverd, dan zuUen wy u en al de Orang-Wolfland naer Bantam brengen, waer zy met Engelsche en Portugies Che schepen Java kunnen verlaten. Weigert gy, dan zal uw bloed heden nog tot den laetsten druppel worden gestort, en al uwe mannen zu länen een wreede dood sterven op onzen grond. Op Van den Broeck's gelaet verscheen een gründlach van mispryzen, die den Dommagon zynen kris uit de scheede deed trekken en hem van woede deed knarsetanden; maer de Hopman scheen door deze bedreiging geenszins ontsteld, en antwoordde : c< Indien gy meent door den verraderlyken aenslag, waervan ik het slagtoffer ben.de Hollandsche Factory te winnen, dan hebt gy het mis, heer Dommagon; en zeg uwen heer Sultan vry, dat hy zich in zync hoop zal bedrogeu zien. cc Ydel gezwetsl Wanneer het koude stael der krissen, in het vleesch uwer borst, de baen naer uw hart zal beginnen te zoeken, dan zult gy wel anders spreken. » « Beproef het. Ik ben een zoon van Nederland! » antwoordde Van den Broeck op den toon van diep mispryzen. 