Natuurlyke historie, of Uitvoerige beschryving der dieren, planten, en mineraalen
Linné, Carl von, 1707-1778 | Houttuyn, M. (Martinus), b. 1720 | Tippmann Collection (North Carolina State University). NCRS
Brecken, kunnen ligtelyk zulk een Dop door- booren: maar, men vindt cenige Infekten, die zodaoige Kaaken Diet hebben, en nietemfn in Doppen zyn befloten. Voor deeze heefc de Natuur eenige verliging in die arbeid bezorgd. Hec Hoofd-end van iun Tonnetje is zwak; dikwils zelfs blyfc dit end end open of is gefloten met overlangs geplaatfle Draaden, die wel den ingang beletten ann andere Infekten, maar aan 't gene 'er in befloten is toelaaten daar gemakkelyk uic te komen; dewyl bet, door zeker Vogt het Spinzel week maakende, de Draaden doet breeken en zig dus een weg baant. Eenige Tonnetjes zyn met een foorc van Dekzekjes geflooten, welke het u It kennten de Infekten met den Kop weg (loot en opent). Dus de voornaamfte Omdighedfen, dievoedzei det in de Verandering der Infekten plaats hebben, befchouwd hebbende, gaan wy over tot het gene hunne Huishouding of Levensmanier in t algneen betreffenden. Wy zullen inzien, van waar deeze kleine Schepzelen hun Voedzel haa len, waar in wy bevinden zullen, dat zy veel minder van de overige Dieren verfchillen: 'tis, naamelyk, of van Wortelen, Schors, Hout, Bladen, Bloemen, Vrugten der Plantgewaden; of van gedeelten van Dieren, en derzclverUit-werpzelen, of van geheele Infekten, I. deei. IX. STUK. D On- $0 ElGENSCHAPPEN V, Onder de genen, die hun Voedzel neemieil. yjjjj Plantgewälen, booren fomm igeu in dea HooFD- Grond, om Wortelen af te knaagen ; waar STUK. door zy dikwils, in de Tuincn, veci fchade w£r^^ doen. Dus kunnen de Wormen van Kevers, by de Tuineden onder den naam van Witts Worm bekend, in korten tyd een geheelen Moeshof vernielen, wanneer zy menigvuldig zyn, De Molkrekel doec in de Beddea ook vecl nadeel, gelyk vcele andere Infekten. Hcc Voedrel van eenige anderen is drooger en har- der : zy booren door 't Houc been, knaagen hcc zelve fyn, en voeden zig met de brokjes of met het Meel daar van gemaakt. fchen de Plaacjes, waar uic hct Blad beflaat, '^fdeel. en verteeren deSappige zelfllandigheid, zodac Hoofdzy daar van een nice onaartig Geraamte niaa- s'^^k, ken. Dikvvils zyn deeze Irfekten ook met de Bladen nice te vrede, maar taflen de Bloemen aan; anderen het Zaad, en 'c is niet dan te zeer bekend, Vv'elk een nadeel door de Rup* fen, fomtyds, aan de Tuincn en Boomgaardca toegebragc worde (")» Men wcet, hoe een foort van zwarte Vliegen menigmaal de Boomen, tei-wyl zy op *t heerlykfle in bloey ftaan en een fchoonen Oogfl: belooven, doet misdraagcn. Anderszins fchynt het nadeel, dat de Infekten, tot volmaaktheid gekomen zynde, aan de Bloemen de niet, niet Aunmeikte zijn. De meefle Bloemen gee- vcn, uit zekere Kliertjes, in het diepfle vaa haar Kelk, een Vogt uit, dat Honigzeit isen den dat de Kapellen, of ook de Torren, inzui- gen tot Voedzel of Lekerny; doch waar vaa deByen, Wespen en dergelyken, een Stoffe be- reiden, die zo nuttig is voor den Menfch, te weeten Honig en Wafch. De Vrugten, eindelyk, van de Planten eO 't Geboomte, de Graanen en Peulvrugten, zyn tiiet voor de aanranding der Infekten befchut; zy deelcD met ons dit Voedzel en berooven ons dik- (*) Ziedien aangaJinde het gene hicr voor,Bladr. 3, vande ichadelykhcid der Infekten is gezegd, I. DeEL. IX. STUK. D Elgencflappen v. dikwils van een groot gedeelte daar van. 't h Afdeel. bei^end, hoe de Appelen en Peeren fomtyds HooFD- Wormfteekig zyn; hec Koorn worde door ver- STUK. fcheiderley foort van Wormpjes, zo in als uit de Aair, en op de Koornzoldcrs inzonderheid, uitgeknaagd en verceerd. Ditzyn ahemaal foor- ten van Rupsjes. Daar is dan geen gedeelte der Planten, en geene Plant byna, hoc fcherp van Sap en Vergiftig ook voor den Mensch, daar Insekten, van de een of andere soort, niet hun Vocd.zel uit trekken en van leeven. Doch 't is verwunderlich, welk een onderfcheid daar in geemacht worde door deeze klcine Diertjes. Men vindc 'er eenigen, welk is waar, die byna allerlei Groente, Bladen, Wortelen, Vrugten eten; gelyk de Sprinkhaanen en Kevers (*): anderen, gelyk fommige Rupfen, eeten wel niet alle, doch veelerlcy Kruiden, en Bladeren: maar „Rupfe heeft overgelaten, dat lieefc de Spinkhaan afgegeben, ende wat de Spinkhaan heeft overgelaten, heeft de Kever afgegeten, ende wat de Kever heeft overgelaten, heeft de Kruidworm afgegeten. Een andie Overzetting volgt nader de Véulgata, die het dus heeft: Rejlduum  53 Maar een sroot getal van dcezc laatften houdt. 1 r, ni r AfDEEL. zig aaR eenerley foorc [van rianten or ee- j. nige die 'er naby aan komen; zo dat menze Hoofd- byna nooic, dan by toeval, op anderen vindt. Zy willen, zelfs in de grootfle Hongcrsncod, geendet anderen eeten, of, zozy het doen, wor- den zy ziek en fterven. Dikwils dicnt een zelf- de Gewas tot Voedzel voor verfcheidc Iborten van Infekten, gelyk, by voorbceld, de Eikea en Wilgcn: want er zyn weinige Boomen, daar men zo veel verfchillenden Infekten op vindc Ct). De Plaatgevvalten zyn het niet alleen, die voedzeider Voedzel aan do Infekten verfchaffen: een groot i^^-J<;ten uu ° Krengen; getal van deeze Diertjes hecft daar geen fmaak in, of verkiefl: licver de DierlyJvezclfflandighe". den of Uicweipzelen. Van verfcheidcne wor- den flegts Krengen aangctaO;, die men, als zy be- GroudwQord, dor vtte Er betekent. Dit zelfde Woord, Chail, komt ook voor, I Koningen Vlir. vers 37, ahvaarvaa Brand koorn, Honigdaauw, Springliaauen en Kevers, als Plaa-gen des Lands, met de Pert gelyk ftaandc, gefproken wordf. Het fcliynt derhalve duifter, voor welk soort van Verteering af Verneering van 't overge'ileevene, dit laatfte te houden yy, en 't Woord Kruidjerm, dat de Dortfchc Overzettinggebraikt, geeft 'er wcinig opheldcring aan. Men zlet, 'ee ten minstte de verfllnding van fommige Infekten uit. (f ) Omstandig kan men tot overtuiging dlenaanjaande zich verluftigcn In hctVettoog, genaamd FcoR. de Huisvjaardin der Bloedelotze Dicren, dat vertaald gebragt is in het II. Dkel dci Uitj;fzogte Verl- Aitdelingtn ^ Anno 17 jy by F. HOUTTUYff uitgegeven, bladz. 442, 4+^. I. Deel. IX. Stuk. D 3 54 ElCENSCHAPPEN V. Afdeel. I. HOOFD- STUK. Hüden Vigt, het Bloed van Menchen en Sceften; beginnen te rotten of zelfs nog eer, vol vindt van Maden, zo van Vliegen als andere Inflügen, die de rottende Stoffen opeetcn. De Historie van de Torren, die Doodgraavers van de Mol genoemd worden, is thans wereldkundig (*). Andere Inflügen, nog minder vies van aart, vallen aan op den Afgang van Menschen en Becflen, daar verfcheide zeer fraaije Vliegen en niet onaartige Torren op aazen of in gebooren worden. De Koeijen- en Paarden- Med worde dus een foorc van Schaikamer, voor een leverig beminnaar der Natuurlyke Historie. Het Haair, de Vederen en Haid van verfcheiderley Beeften, ftrekc tot een Weide voor andere Inflügen. Men weet, hoe zeer de Hul- den der Koebecften benadeeld worden door de Gaten, welchen 'er een soort van Worm in maakt, die van een Vlieg afkomstig is Zekere Horzels, in Lapland, doen de Rendicren dikwils deDood aan(t), door deBuilen, wel. ke zy op derzelver Lyf verwekken. Ook weet men, hoe zeer de Behangzels, Tapyten en al- lerley ScoiFen, doch de Bonte Vagcn inzoder derheid, door de Mot bedorven worden. Andere Soorten van Infekten vindt meq, on" gelyk wreeder, die het grootfte voorbeeld gee- ven (") Zie het I. Dr. F, L, der zelfde Verhältnisse Ky Anao 1755 uitgegeven, bladz. 44, enz. (t) Het zelfde  is. Geheele Heirlegers van Mug.- A-fdeel. gen ftrckken tot een onverbeeldelyke Plaag der Hoo'fd- hece, Moeraflige Landstrecken in de Weltin- stuk, diSu, nice allecn, maar zelfs in het Yskoude Lapland ; wanncer de Zon, by Zomer, aldaar den boezem des Aardryks en der Wateren ont- fluit. Ik hcb daar van reeds omflandig gefpro- ken (*). Welk een lafl: vcroorzaakt niet een enkele Vloo dikwils den Menfch, door zync Bloeddordigheid, of hct Ongedicrt aan have- loos Volk. Ondertuflchen is *t opmerkelyk, dat elk Beeft geen byzondere Vlooijen heefc, daar de Infekcen zelfs, gelyk de Torren, ja de byna onzigtbaare Polypen, van Luizen j of Luisjes liever, geplaagd ; ja zelfs, naar 't schync, om 'c Leven gegränger worden. In de Rupfen, die al ganze en eetende door de Wormen van zekere VVecspen of Vliegen van binnen worden uitgeknaagd, is deze Wreed, aarcigheid van fommige Infekten allerblykhaarft. Viel zijn er bovendien, in deze Afdeeling andere in der Dieren, die, als de wreedftc Roofdieren, op anderen niet alleen, maar op die van hun eigen sofort, ter Jagt gaan, en dezelven verfügende. Eenigen gaan daar in, gelyk de Tor, die men Rupfcn-Jaager noemt, en deZandlo-pers J met openbaar geweld te werk; doch an dern, wier Piooy, door haare vlugheid, niet zu (*) Zic hct HI. STV mdiccztx Natuurhkf Hijiarie y bl. iij I. DeEL. IX. STUK. D 4 55 ElCENSCHAPP EN v. zo gemakkelyk te bekommen is, gebmiken eeii Afdeel. LiH;, die den Menfche zelfj; toe een voorbeeld HooFD* ftrekt van Schranderheid, en miilchien de eer* STUK. fte aanleidJDg is geweft van het breiden der NetL'en (*). Wy ncbbcn de Spinnekoppen hier op 'c oog, wicr Webbe, konftig uicgc- spannen op bekwaame plaatfen, weike zy daar toe vernuftig uitkiezen, dient om de Muggen en Vliegen, hoc vlug ook, te verlchalken. Nice minder wondc; :tar is het overleg dat van de Mierenlecmv gebruikt wordt om Mieren en an- dere Diertjes beet te krygen, door dezelven zig als in den Mond te doen vallen: zo dac men, door deze genoemde Infekten, byna al de Konfl: van Jaagsrs Viflchers en Vogelären, gebrückt ziet Huiine staat in de Spinnekoppen hochgebrückt Verkäufe doordever- voorbeld, hoe dac de Infekten die van hun andenng. Soort verflinden. gen in het Net, dat zy verborgan hadden, enz. Zj vjecviv, SptKnevjebben wordt van Menfchen gezegd, J E s A i A s LIX. VMS J, DER INSEK T^E N. JY cn dus met het edelfte Vogt der Bloemen voe- v. ' den, heben in 'c eerft, onder de Geftalte van Afdebi,*" Maden, gelcefd van verroc Vleefch of Vuilig- Hoofd- heden. De Rupfen knaagen hec Houc of de i=TUK. Bladen der Boomen, en de Kapellen, die 'er uit voorckomen, aazen vervolgens op de Bloemsn. Even zo is het met verfcheide an-dere Inflügen, welker Staat, gemeinig, door de Verandering verbetet. Ik hcb bier voor, cm het Vermogen der schadieiyk. Infekten aan te toonen, reeds van hunne fcha- f,iffkten'^'^ delykheid, die 'er den naam aan deedt geeven van Ongedierte, gewag gemaakc, Oude en meuwe Getuigenilten (trekken tot beveftiging daar van. De ongewyde Hidorien geeven ons Voorbeelden aan de hand van Natien, die hun Vadcrland hebben moeten verlaaten, omdatzy zodanig geplaagd werden door Rotten of Muizen niet alleen, en door Kikvorfchen, maar door Spinnekoppen. Of Muggen en dergelyke Infekten. Bochart getuigt, dat 'er plaatfen zyn, waar de Menfchen zig niet hebben kunnen neeiflaan, van wegen een menigte van Byen of Wespeu, die 'er huis hielden. De Peifianen werden, volgens den Abt F L e u R T, in zyne Kerkelyke Hiftorie, door Weegluizen en VIooijen genoodzaakt het Beleg op te breeken van Nifiba. Hoe ongelooflyk dit ook mag voorkomen, is het niettemin zeker, dat dit Ongedierte cen grootc Plaag zy van het Volk derS ce-den in de Hecte Landen, Theophrastus I deel. IX. STUK« D 5 fchryft, 58 ElOENSCHAPPEN ''V. Tet J, ^* Westindien, naar welken een gehörigen Kufl: haaren naam draagt, is ook Weareldkundig. Bovendien worden in de Philosophische Transadtien, van 't jaar 1666, gewägige gewägte van Zwermen van zonderlingen Inflüsse van Zwermen van zonderlingen Inflüsse van Koord-Amerika, ter laogte van tweehonderd Mylen, alle de Boomen des Lands verniclden. Men vondt een ontelbaare raenigte van Gatea in de Grond, waar uit deeze Infekten voortkwamen als Wormen, veranderende in Vliegen, die een Stekel of fcherpcn Angel hadden, waar mede zy de Boomen (taken, dat dezelven verdorden (*). Miar Godc befchikte een Worm des anderen daegs in der Insekten. In de Schviften van de Kcizerlyke Akademie v, der Natuur-Ondercoekeren, wordconsverhaald, Afdeel. dat, in den jaare 1679, door een onbekend, Hoofd. gevleugcld Infekt, in de kleine Stad Czienk in stuk, Polen, en daaromltrceks, een menigte Menfchen en BecftcE zodanig geftoken warden, dat zy het beftiervcn. Dus maakten die Infekten een fchiikkelykc verwoelling in dat Land. Zy randden de Menfchen vinnig aan, zonder gc- tergd te zyn, en raakten nict aan de Leden met Kleederenbedekc, maar aan het Aangezigt, den Hals, dc Handen, in 66n Woord het bloote Vleefch. Op hunne Steek volgde onmiddelyk een hard Gezwel, en, zo men in de drie eerfte Uuren geen zorg droeg voor deKwetzuur, met het Venyn daar uit tehaalen, doorlufnydingen, Blaartrekkende Middelen of anders, was al het gene verder in 't werk gefteld werdc vrugtel "Wendt de Gekwetten für den Dagen, den Dagen, die konnte van den Dagen, die konnte  Heefter of Boompje, dat zyne Takken breed uit, fpreidt, hoog groeit, en Ichaduw geeft. De VULGATI hefce het Hedtra of Klim-op vcrtaald. /. DEEL. IX. STUK. ^0 ElOENSCHAPPEN V. Deeze Infekten fchynen een foort van Wespen Afdebl. geweeft te zyn , hebbende een fcherpen Angel HooFD- en zeer hard van Leven zynde ; zodanig dat zy, sjuK, ai werden zy oogfchynlyk verpletterd , nog ee- nige Daf^en leefden, Veelen waren met gecle Ringen verfierd, anderen hadden de Rug ge- heel zwart, die men voor de Mannetjes hieldt, De langte van het Lyf was als het Lid van eea Vinger en de dikte als die van een Schryfpen. verfchiiien- Sommige Taaren leveren, op eene zelfde de veelheid, , i r /- i • j plaats, een grooter getal van Inlekten uic, dan anderen, Ora nu niec te fpreeken van zekere Watervlooijen , door welken het Water der Slooten en Graf ten , fomtyds , doch zeer zeld- zaam , Bloedrood fchynt te worden : geeven wy maar agt op de menigte van Rupfen in fommige Jaaren, als ook die der zwarte Vlie- gen , welke de Boomgaarden nu en dan , als zy in bloey ftaan , aantaften. Dus levert het eene Jaar ook ongelyk meer Kapellen uit dan het an- der , en, na een natte Winter of harde Vorfl , vindt men weinig Ongedierte, daar warm We6r hetzelve uitbroeit. In 't begin van Juny , nu twintig Jaar geleeden , zag men hier te Lande, na een grootc Hitte, een menigte van Rom* bouten tegen den Wind aan , en dus van *t Weften naar 't Ooften vliegen; doch zy dee- den geen fchade aan Veld- of BoomgewafTen. Zes Jaaren te vooren was dit, op 66nen Dag, nog eens zodanig gezien. Het heugt my zeer wel, dit met verwondering beTchouwd te heb. ben. DER INSEKTEN. <5I ben» Dus vind ik ook in een Brief, uit Iperen V. In Vlaanderen, van den 26 Juni 1746, letzterer amerikanische gemeldeten dienen gegen die Inseln vor de Samenleving in deze en Sergien yke gegen Gevallen doorftraal, zu veelte meer blykt, kook de nuttigheid van de beoefening van dit gedeelte der Natuurlyke Hiftorie. Alleen te beruften in de befchouwing van Gods almagt en te buigenonderzyneflaande Hand, is, wanneer men geen onmiddelyke blyken heeft, dat zulks "Voor eenige Dagen heeft men hier mit hohenen Rom- " bouten zien vliegen, die, van het Aardrylc, tegen den a- " vond, opwaards ftygendc, de St.id zodanig bedckten, dat " " het Licht van de Zon" Die zig naby de l'Emmen bevondt, „feeneimal daar door beneveld werden. Hiar Vlugt was van „ 't Zuiden naar 't Noorden. De Ingezetenen zyn daar over „ ten iuterfteld geweft, en veelen kwellen zig, cm „ de Oorzaak of betekenis van dit Verfchynzel te ontdekken, ,j Niet minder zeklzaam komt het voor, dat op den zelfden „ dag te Brugge een Wolk van Zee-Vliegen, zwervende om „ den Tooren van de Parochie-Kerk van St. Gilles, zig van „ verre, devyl de Zon aan 't daalen v/as, als een Rook of „ dtkke Nevel vertoonde. De geheele Stad kwam op de „ been, zo Geeftelykc als Wereldiyke Peribonen, toefchieten- „ de met allerley Werktuigen. Bekwaam om den gewandca „Tooren-Brand te blufchen; maar de Bruggenas ist eindelyk „Zlende, dat zy van de Vliegen bedroogen waren, verander- „de de Vreezc in een algemeen Gefchater. Deeze beide Ge- „vallen geeven gelegenheit tot befchimping van de Jungczete. "Nen dezcr Stad, welke men by de Mechelaars vergelykt, "die welleer tot liet blüflchen van een dergelykcn Brand in "hünne Tooren op de been geweft zyn", JSurcp, Mereurius van 17+(S. II. D. b). jSj jts, I. Deel. IX. STUIT, ElGENSCHAPPEH V. zulks de Wille van onzen Schepper zy, eed Apdeel. 2aak die meer het domme Geraeen voegt daa HooFD- Redelyke en Verftandige Menfchen, Er infek- fen bedreeven zyn, boven de onkundigen veel voordeel. De Oudervinding heeft ons geleerd, dat, de Boomen met Kalkwater van Mos te zuiveren. Diet alleen fiernier was voor iiet Oog, maar dienstig om 't Gebroedzcl van veele Infektenj daarin huisveftende, te vernielen: doch wat fs de aanleiding geweefl, om de Vrugtboomen, wanneer men nog niets levendigs aan dezelvea befpeurt, met Tabaks-Water te befpuiten, ten einde de Popjes, in deMikken derTakjes zittende, tedoen vergaan, oftemaaken, dat de Wormpjes, daar uit voortkomende, niet in de Knoppen booren, als dezelven open gaaa, en het Hart van de Bloemen uitknaagen, eer zy nog ontflooten zyn? Dit laatfte zal men aan de onderzoekingen van den fchranderen M u n t i n g te dan ken hebben. Het is een zo nuttig Mid-del, dat ik daar door een hoogflammige Boom, die alto os kwynde en Appelen als Knikkers voortbragt, Appelen als Vuiften heb doen draagen. Meermaalen heb ik daar door een Tuinen, mid* E R I N S E K T 1 N.r 63 midden in andere Tuinen, die door de Rupfen. V, op het deerlykfte gefelionden waren, in voile Afdeel. Bloem en Vrugt zien (laan. Doch laat ons den Hoofd. onvergelylcelyken Reaumur hoore frere- „Een oneindige veelheid van deeze kleine door rsau- „Dietjes vernielt onze Plantgewälchen, Boo. Si,^^" J, men en Vrugten. Het is niet alleen in onze 5, Velden en Tuinen dat zy verwoeftingen „aanregten : zy granden, in onze Huizen, on- ), ze Stoffen, Huisraad, Kleederen en Pelte- „aanregten : zy doorbooren onze Meubilen, het „Houtwerk van onze Gebouwen, en Ipaaren „ zelfs ons eigen Lighaam niet. lemand, die „deze verfcheiderley Infekten naauwkeurig „ gadcflaande, die ocs fchadelyk zyn, Midde- „ len uitvondt cm hun zulks te belctten, om „ hun of hunne Eijeren en Gebroedzel te doen „ vergaan, zou zig e en Werk voorftellen van „ veel aangelegenheid. Met dit inzigt heb ik 39 de Hülshund der Motten nagegaan, en „ de bekwaamfte Middelen geopenbaard, cm „ Wollen Stoffen en Bontwerk daar voor te „ bewaaren. Het behoud der Graanen is van „ niet minder belang voorde Samenleevinge. a Welk een Belooning zou hy niet verdicnen, )i die Raad will cm het Gewormte dat dezel- „ ven (*) Aangnande cenige Middelen daar toe thans uitgevondea zie het III. Deel der Uitgezcpt Vtrh*ndelir.ien,  de Nuttigheid die ons door veelen toegebragt wordt. Hy erknt j dat wel het grootfte deel van de Studie der Infekten tot Liefhebbery strickt, doch toonc aan, dat het Voor- deel, 't welk wy van veele Infekten trekken, zeer groot is. "Zou men nooit de Rupfea „ waargenomen had, zou men niet h'gt die ge- „ ne ontdekt hebben, welke zo veel verfchaft „ tot obze Welluft en zelfs tot onze Behoeften. ,, Zou iemand van te vooren hebben durven „ hopen, dat het Werk van een enkele foort „ van Infekten, de Zydeworm namelyk, het „ Voorwerp worden zou van een der voor» ,, naamfte deelen Van onzen Koophandel; dat, het bezigheid zou hebben kunne verfchafen, fenn aan zu veel Handwerksluiden en Fabrile. Iceurs? E R I N S E K T E N. 6$ „keurs? Hec Wafch en de Honig der Byhi V. hcbbcn zekcrlyk voor ons wezendyke nuc Afdeel.„ tigheden. De Gom Lak, daar men tot de Hoofd. „ Verniflen, tot Zegel.Lak, en tot het verstuk. ,, wen van rood Tiiikfch Ledcr zo veel ge- „ bruik van maakt, is men, immers, verfchul- „ digd aan zekcre gevleugelde Mieren, wel-" 5, ken men, in 'c Ryk van Pegu, weet aan te 5, lokken, dat zy.de Haiihgtige Gom aan ze- 5, kcie Stokjes, die men in den Grond ftcekt, ,, hechten, zo dac men 'er ccn groote veelheid „ van kan vergaderen. De Ouden haalden haa- 5^ re Purperkleur uic zekere Zce-llak of Schulp- 5, vifch, waar van de ontdekking een naauw- ii keurigc Waarneeming vereilcht moet hebben. Wy gebruiken tians daar toe een &ort van J, Inflügen, welke hun onbekend waren, Combe, nielje genaamd, die zelfs, dor zekcre Konfession der Stoffe, het heer-lykde Scharlakeord uitdeveren. Een Inflügen, große op een laag foort van Ei-keboomeHj die altoos groen blyven, in Pro-„ vence, formeert op derzelver Bladeren een „ Belie, welke door de Verwertsgcbruiktwordt „ ondcr den naam van Kermes of Scharlakcn-5j Grein." Waarom zu men in andere Infekten ook geen Ontdekkingen kunnen doen, die niet minnder nuttig waren. Hec gebruik van het Spinrag, tot dergelyke oogmerken als de Zyde, heft daar van een Voorbeeld uitgeleverd. On J. Deil. IX. Stuk. E der der den naam van Poolkrein wordt zekere Apdeel. Stück in groote veelheid uit Poolen vertierd, die men geloft de Ejertjes of Popjes te zyn Stuk. van zekere Icfekten. De Galnooten, die in zahlreichen gebruik zijn om zwarc te verwen, en for hec maaken van lakt, worden door liet ftee ken van Inflügen veroorzaakt. Hoe dat de Vygen, om ryp te worden, door zekere Vlickea moeten worden gefloken, is thans zeer bekend. Ook ziet men dat de Vrugten van onze meefte Boomen vroeger aan rypen, wanneer zy Wormfteekig zyn: waar uit blykt, dat de Vygen van de Levant Diet de eenigften in dit Geval k. Women. Genees- Daar over een ultvoerig Vetoog in het VI. DEE I, flei Uitgezogte Verhandelungen. STUK.. D E R I N S E K T E N. 67 by de Genecskundigen. Van de laatften wordt V. cen bcroemde Syroop gcmaakc, die ongemecn Hartftcrkende is. Ook is de Geefl:, wclke uic Hoofd. Zyde gedookt wordt, door zyne kragt tcgca de Vallende Ziekte en dergelykc Kwaalen, grootelyks vermaard geweeft, zo lang daar vaa een Geheim gemaakt werdt. Op 'c allerduide- lykftezal de nuttigheid der Infekten blykenuic dat zo bekenden en gemeld is. de zogenaamde Kreeft-Oogen, 't wclk Steentjcs zyn die de Kreeften, thans ook onder de In- fekten betrokken als gemeld is. Uitwerpen. De Spasdfche Vlicgen zyn tot BFaartrekkende Pleiflers naauwlyks te ontbeeren. De Pifle- bedden en Aardwormen verfchafFen, de eer- ften in-, de laatflcn uitwendig, niet minder kragtige en beprocfdc Geneesmiddelen. t. tJEEL. IX. STUK. E a II. PIOOFD. 58 HOOFD- STRUK, De Rangschikke der Insekten. Gehreklykheld der Ouden in der Zerebrymung. De regie Manier ondekt. Arheid van Swammer-DAM en zyn Verdeeling. Werken van Juffr, Merian, Ray en anderen. Stelztl van Väter. Manier van Reaumur. Natuurlyk gekleurds Ajbeeldingen van Roesel, Se?p, z. Nlewe Verzanielingen. Samenjlel van GtoffRoy. Order van Linnaeus, Kemnerken der Gelegenheit, Gebrekiyk- Tp\e grootc Verfchcidenheit der Infekten verbefehnt eine onderfcheiding in der Zerebrymung. Dit hebben zelfs de Ouden gebrechnet, doch gebrechnet van genoegzaame Kundigheden of van bekwaame Werktuigen, heeft dir. gedeelte der Natuurlyke Hiftoriein degrooc-lie dufterheid. En als in Kindsheid, donn blyvcn tot aan hec midden van de Zcftiende Eeuw, dat is, nu tweehonderd Jaar geleeden, wan- Dcer merf, als by vergelyking, kan zeggen, dat deeze Studie tot haare Mondigheid gebragt werdt. Hec duurde 'egter nog ivel honderd Jaaren, eer zy rot Volwaflfenheid kwam en die Volmaaktheid, waar in menze tegenwoor. dig ziet, hceft zy aan oozen Leefcyd ce dan- ken (*). Ari. (*) of dc Wysheid van Salomon zig tot dc volmaalcte * Kai. derInsekten. 69 Aristoteles, die meer dan diiehonderd Von der Heilands Geboorce vau de na- tuur der Dieren, derzelver Voortcceling en Hoofd. Lighaamsdeclen fchreef, heeft wel vcrfche * Ide der stuk. Dingen, aangaande de Infekten, derzelver On der schuldig, Voedzel, Voortplanting en vevfchilende Bedry vec, bygebragt; doch hy heeft by Da alleen van de bckendden, vanByen, VVespen, Mieren, Scovpiocnen, Spiunen, Weegluizen, Krceften, Sprinkhaanen en Krekels, gehandeld. Diosco rides, die in de Eerfie Ecuw na Christus Geboorte leefde, heeft maar age gegeven op eenig6 weinige Infekten, wier gebruik bekend was in de Geneeskunde. Plinius, cen Latynch Autheur, heeft het zyne meest van dezen en van Aristotele onleend, en dikwils ook opgeficrd met Verdigtzclen. Elianus, die in de tweede Eeuw kefde, volgde in 't Griekfch zyn Voorbld, Kennis der Infekten uitgeflrekt heeft, is niet blykbaar. Evenwel zal hy ongccwyfcld eenigc Kennis daar van gehadhebben; dewyl hy gefproken heeft van het Gevogeltc, de Kruipendc Dieren en de Vilfciien (i. Ko N i n G en IV. v. 33): onder welke dile Hocfdfoortcn dc Infekten oudt5'ds, volgens dc Hei-lige Schrift, (chyncn betrokken te zyn geweft, gelykikaan gemerkt heb in 't I. S T tr ic dcezer Natuurlyke Hijlorie, bl, t)f. Inzyn'Spreukenboek, immers, wordt gefproken vaa de Mieicn, Sprinkhaanen en Spinnekoppen : S P R E u K. XXX. V. 24.-- is: en door hem zelf van de Mieren, volgens het denkbeekl, dat 'er de Gemeene Man van heeft: als of zyhaare Spyze in de Zonicr beieidden en vergaderden; S P R E t; K, VI. V. (5--8. I. DtEL IX. STUK. E 'X. Rahcschikktng V. beheld, en men belpeurt ligt, dat hy, in zyns /^FDEiiL. yevenden Bocken over de Diereu, meer op HooFD- wonderbaare Veriellingen dan op waare BerigsTus. [£□ geiet heefc. Deeze Autheuren schon alles, wat hun verhaald werdt, maar te boek gefteld ce hebben, zonder zig over de Waarheid of Waarheid daar van te bekommen. Evenwel, is hec geloofbaar, dac fommige Dingen, die zy verliaalen, alleen, cm dac men 'ergecn bewys van heefc, voor Verdigtzeleni geboiiden worden, uic enkele Onkunde van de oude Zaaken. Has-SELQ.UIST getuigt, hoe hem verhaald was, dat op hec EMland Mete lino, in de Archipel, zig een Infekt bevond, door welks freck men zwol en dol wicrd; zynde daar geen Middel cegen dan flingeren of schommelen van den Pacient. Is die ongeloofbaarder, dan de Geneezing der Uicwerkingen van hec frecken of byten der Tarant Una van Apulic, waar van men zo vcel ophef gemacht heefc, door middel van hec Spelen op Mufiek - Instrumenten, zo dat de patienc aan *t daofen raakc? Zou men de kragc van den Tril-Roch en van den Beef-Aal nict even zo voor een Verdigtzel houden, indien 'er dc Hedeudaagfchen geen Ondervinding vanhad- den, en men 'er niecs van gemäld vend dsn by (*) Zie zyn Brief uit Smyrna, den aa Novemher lyyi, gefchreeven aaa den Heer H N N ii; u s, ^ti^i Jiacl) Jftalflpina. pa-. 265, DER INSPECT. by Plinids, of andcre oude Authcurcn? V. Ik kau Diet nalaacen hier gcwag te niaakcn -^fJ^^EL, van een Infekt, gcnaamd Coya of Coyha. Dat hoofd. Men in de binnenlandie deelen van Zuid-Ame- Stuk, Krika vindc, en welks Uitwerkungen, zo vvel als de Geneezing, alle Geloof zouden te boven gaan, indien zy niet door de Hedendaagfchcn beveftigd werdeo. Die is ct;n Diertje naauw- lyks zo grooc als cen Weegluis, van klcur hoog- rood, dat zig in de hoeken der Muuren, bin- nenshuis, of ook op 't Land, in de Kruidcn, onthoudt. Het zelvc lieeft in zig ecn zo kwaad* aartig Vog, dac, als het verpletterd woidt en iets daar van op de Huid fpat van een Mcnfch of Beell, het geheele Lighaam daar door fchnk- kelyk op zvvelc, en de Patient weldra (lerfr. Het eenigfte iniddel is, dat hy gcblakcrd wor- de, door Einige in brand geftört, Stro, der Indianer zerhandelt viele  ware geweefl; door geloof. Hoo? Dässe Getränge, zou dezelve inderdaad van Stuks u.t hebben kunne zyn: want men vindc er vele Waarneemienogen in, doch zelden voegt hy er by, of die van hem dan van andere zyn. Men weet dat A l e x a n d a r hem aan- zienlyke Sommen verstreckt had, om gebruikt te worden tot onderzoek van dergelyke Zaaken, Bcaslve de onzekerheid der VVaarneemiiigci) ontbreekt ook een goede orde aan zyne Bc- fchryving, en niettemin is hy nice alleen van de gemslde, maar ook van laatere Autheuren gevolgc, Indien A L d R o v a n n o s, en an? dere,  er iets groots hebben kunnen voortkomen uit den arbeid vac; zulke schrandere Geelen. Maar het was toen de tyd nog niet, om be- hoorlyk verlicht te worden in dit duistere ge. deelie der Natuurlyke Hiftorie. De Infektea werden aangezicn voor Ongedierte, toevaliiger wyze door de Verrotting outstände en weder- om vergaande of tot niet wordende. Dit maak- te dat derzelver Befchouvving voor gering, ja een Philofoof byna onwaardig, ten minstte voor het nietigfte der Dierenkunde gehouden werdt. In plaats van dezelven naauwkeurig gade te flaan, en met fcherpziende Oogen te onderzoe- ken, hieldt men zig te vrede met te zien door de Oorzaak daar van. Der Insekten. 73 Die Oogen der Ouden, die met gelyte Voor- pordeelen varen benevolen geweft. Inderdaad, hoe belächtigt het ware, een Hoofd- Honigby te do den geboren worden uic het rot- stux, tend Kring van een Kalf ofRund; Wespen ea Hommels uit dat van een Paard; Torrenuit die der Ezclen; andere Insekten, in menigte, uic Kaas, uic Planten, ja zelfs uit Modder en Slyl? Huunen oorfprong te doen hcbben; zyn 'er is t laatfi der voorgaande Eeuw nog Mcnfchen, die 'ei Geloof aan flaan, geweeft; gelyk Kir* CHER us en BoNANNi, aan welken laatfteu de Natuurlyke Hiftorie nogthans veel verfchuldigd is. Zelfs is 'er, in den jaare 1717 nog een Werken uitgekommen te Venetie, welks Autheur Redenen voor den dag brengt, om te twyfelen aan het Gevoelen der Hedendaagfchen wegens de Voortteeling. Het fchynt dat, jn onze dagen, nog eenige Natuurkundigen de onbepaalde Voortbrenging f der Ouden began- 1 Ceneratu ftigen (t). ^^''^''* Ik zou tot deezen Uitftap niet gekomen zyn, indien niet het naauwkeurig Onderzoek van de Verandcring of Geftaltewiflcling der Infekten de eenigfle Fakkel ware, door welker Licht wy ingeleid zyn geworden tot de waare Kennis van (*) Metivi di dubitar Intorno la Generatiotte di Viventi^ jecor.do la commur,c Opimone de Altderr.i. (t) Zie het Vertocg van den Heer Bonnet, ia het i::i. Dee L der Uitgezette yerhandelingen, bladz. 37, I. Duel. IX. Stuk. E 5 74 Rangscrikking V. van die gedeelte der Natuurlyke Hirtorie. Zon Apdeel. ^gj. ^jj. Licht is al de Arbeid van de voorgemel- HooFD' de Autheuren, zelfs die van J o h n s t o n, door STUK. ^gjj 2y alien gebruikt zyn cm zyn Weric te volcoijsn, van weinig of geen dienft geweefl:. Hetzelve Lichc was alleen de Vuurbaak, door weike GoEDAART en JufFrouw M e r i a n die by geluk miffchien de Dwaallichten der Oa- den mifften, om dac zy geen uitheemfche Taa- len kundig waren, op den Koers gebragt wer- den, en een Loopbaan openden, waar^in ande- END ren hun ver zyn voorby geftrcefd. In 't midden van de voorgaande Eeuw kwam in 't Ljtyn aan 't Licht het Werk van den geleerden Engelfchman Mouffetus, dat niet alleen uit ontallyke Proefneemingen van dien Autheur, maar ook uit die van drie andere zeer vermaar- deMannen, WORTONa Gesnerus, Pen- wiLis, was famengefteld, en, met ongeloofly- ke moeicc, uic de Werken van vierhonderd of meer Autheuren verzameld. Het voornaamfle, egter, was in deezen het Werk van A l d r o- vANDUs, en in de Redeneering volgt de Au- theur llipLelyk de Voetftappen van Aristo- TELES, 't welk hem fomwylen van hetfpoor heft doen afdwaalen. Du? zegt hy, van dea Zy(5cworm handelende; dat de Kop van alle Rupfen, wnunecr de Zelvc in een Pop veranderen, de Staart wordt, en de Staart vandeRups de Kop van de Pop. Met regt, gegen Aristoteles, dat de Pop geea Hecht: doch hecht, dat hy van de Veran- Afdeel. Der Dinge der Rups m een Pop eh der Pop in een hoofd- Kapel, gcen regt Denkbeeld had; hec welkin stuk. een Man van zo veei bekwaamheid, die zo veele WaarncemiDgea omtrcnc de Infekten hecfc in 't werk gefteld, is tfc verwonderen. Ook werdt dit ftuk, eerlang, naauwkeuriger J,'^J;^j^'J*, onderzog en te regt gebragt. Die groote Man- dam. nen,SwrAMMERDAM,REDI,MALPIGHINS, kweekten, met de grootfle zorgvuldigheid, ^ verfcheide Soorten van Diertjes op, cm der- zclver Levensmanier, Aart en Huishoudiug, Voortteeling, verfchillende Geftaken, en hec Maakzel zo der 12- als uitwendige Deelen, na te fpooren. De ecrfte, die Dok Tor in de Ge-neeskunde was, hier te Amflerdam, heft een groß deel van zyn Leeftyd befted aan het naauwkeurigfte Onderzoek van decze kleine Schcpselen. Behalve allerley Soort van de befte Vergrootglazen, voorzag hy zig van da fynfte VVerktuigen, fyne en fcherpe Schaartjes, Mesjes, Lancetcen, om de fynfte deelen te ondeeden; van dunne Glazen Pypjes, om de Holligheden op te blaazen en de kleine Deelt jes van elkander af te fcheiden. Hy will door hect Water, Azyn, Wyngeefl: of Terpentyn-Olie, de noodige Vaftheid te geeven aan de zwakfte en teerfte Deelen, tot Ontleedkundige undonderzoekingen. Door zyne Schranderheid zya on de trappen van Verandering bekwid gewor- 1. Deel. ix. Stuk. den, 7.5 Rancschikkino V. den, welke deeze Diertjes uitftaan, eer zy ko« l[^ * men tot den trap van Volkomenheid, die hua HooFD. in ftaat ftelt toe de Voortteeling. Deeze Ver- ^^"^' andering gaf hem aaoleiding tot eene Verdee- ling der Infekten, nooit te vooren in de Ge- dagten gekomeo, waarvan ik thans zal Ipree. Kälte, als de eerfte zynde die op de Natuur gebrannt was. Zyne ver- Alle de Infekten zyn, door Swammer- 'nfekten." DAM, gebrägt tot vier Kläten of Afdeelingen, welker Kenmerken by afgeleid liebten van de * Staat, waarin zig über diejen  benevens veele andere Infekten, waarvan hy de optelling doet. Hy zou er egter de Vlooijen niet toe betrok- ken hebben, indien dezelven door heifi zo wel waargenomen waren, als naderhand. Door L e e u- WENHOEK en Valisnieri is gefchied. Deze eerfte Klafte zou zelfs er twee hebben kunnen uitleveren, waarvan de eene niet begreepen had dan Infekten, die uit Eijeren voortkomen, en de andere, de genen die levendig geworden of voortgebragt worden van de Mo6r. De ondcrfcheidiog der Eijerieggende en Jong- -IP^^ werpende Infekten zyn, daartoe', genoegzaam Hoofo-duidelyk. De Piflebedden zouden "Hebben tot de laatften" In de tweede Afdecling worden door hem 2. de Infekten gefchikt, die doorgaans ter We. Nimf. reide komen met zes Pooten, en die, na tot zerst, zekeren tydpaal gegroeid te zyn, een bekleed- zel afleggen, onder 't welke de Vleugels verborgen waren. DitBekleedzel verlaten zynde, Icunnen zy de Wieken uitbreiden en daar gebrüik van maaken. De Infekten van deeze Klafle bewegen zig en loopen; zy fpringen zelfs, voor dat zy van Gedaante veranderen; daar de genen, die zig in ds volgenden Klafle bevinden, een geruimen tyd zonder aanmerke- lyke bewegig blyven. Tot deeze Afdeeling behoore de Krekes, Sprinkhaanen, JufFers of Rombouten, en anderen. Men vindt 'er onder, die niet merkelyk veranderen; gelyk de Oorkruips. Ook heeft hy 'er het Haft of Oever-Aas toe betrokken. Wärvan door hem de gehecle Hiftorie, in eenbyzonder Traktaatje, aan 'tLicht gegeven is geweft. VVy zulen in 't vervolg zien, dat dit laatfle eigentlyk niet gebragt kan worden tot de tweede, noch tot de derde Klafle van dezen Autheur. De Infekten, welken hy in de derde Klafle begreepen heeft, ondergaan veel aanmerkely-Pop. I. CEEL. IX. STUK. ftcn It A N C S e H I K k I K O y^ ften Staat, dien van.Volkomenheid, bereikeii AFDEf L. Alle de foonen van Rupfen, en een groot geben, pp. tal van zogenaamde Wormeo, daar Torren of STUK. Torretjes, Vliegen en Wespen uic voortko* men, beh Ooren tot deze Afdeeliog. Deze zyn het, die, in 't eerfi: met een grooter of kleiner getal van Pooten voorzien, kruipen, leven, eeten en groeijen; vervolgens, tot haar voile Grootte gekomen zynde, verandere in een Pop of Paapje, dat zig naauwiyks beweegt, ten minstte niet van plaats verandere en geen Voedzel gebruikt, zo veel men ont. Dekken kan, blyvende niettemin Weeken, Maanden, ja fomtyds byna een Jaar lang in die Staat; zeerweinig naar het Infekt, dac het geweeft is, veelmin naar 't gene het wordea moet, gelykende. Deeze Poppen, eindelyk, brengen, door de enkele af (trooping van een dunHuidje, een vliegend Infekt te voorfchyn. SWAMMERDAM hccfc decze Klafte in twee Afdeclingen onderfcheiden, die ieder op zig zelf een verfchillende Klafle uitmaaken. In de eerfte zyn door hem vervat alle Infekten, die, na het afleggen van hunne Geftalte van Worm, Made of Rups, en na het aanneemeu van die, in welke zy niet bekwaam zyn om te loopen of te vliegen, nogthans de Poppen en Vleugelen zigtbaar hebben; zo dat menze cigentlyk Nimfen (t) kan noemen. De Ho- (t) Nym, in 't Latyn, Het blykt dat men oudtyds de DERLENSEK. 79 * Higby Sn, de Wespen, Hommels, en veele voor dat zy gebruik  daartoe betrokken. 