Dr. Herman Bavinck
Hepp, V. (Valentine), 1879-1950
Ieder, die met hem in aanraking kwam, mocht slechts een deel van hem zien. En voor deze periode werd het Snouck Hur- gronje gegund meer dan eenig ander teegang te hebben tot zijn denk- en gemoedsleven. Betrekkelijk spoedig na het aanvaarden van zijn hoogleeraarschap wordt Bavincks handschrift eenigszins nerveus. Maar de brieven uit de Leidsche en Franeker jaren zijn over het geheel geschreven met kleine, vaste letter. En hoe vertrouwelijk hij ook met Snouck Hur- gronje omging, nooit vervalt hij in bijzonder gemeenzamen toon. Men STUDENT. . x Al beluistert er altijd iets in van de achting, welke hij zijn vriend toe- draagt. Het studentenjargon wordt er geheel in gemist. De eenige onparlementaire uitdrukking, welke men er in aantreft, is die van »smerige” drie maanden. Vrijmoedig uit hij zich over professoren en studenten. Maar. of ze ook bijnamen droegen — wat toch wel aan te nemen is — komt men er niet uit te weten. Bavinck noch Snouck Hurgronje schijnen hiermee iets op te hebben. Wat een eenvoud straalt er in die brieven door ! Schrijft Ba vinck, toen hij reeds candidaat in de theologie was en voor zijn candidaats in de Semitische letteren zat b.v. niet, dat hij wel naar Leiden zou zijn gekomen, indien zijn ouders niet voor enkele dagen op reis waren gegaan en zij liever hadden, dat hij bij zijn broertjes thuis bleef ? Zoo waren er verschillende moment-opnamen te doen, Opmerkelijk is het te lezen, hoe Bavinck altijd vol zwarigheden zit. Voora drukt ‘het hem, dat hij in de vacanties zoo weinig studeert, Men kan nauwelijks een glimlach’ onderdrukken, wanneer men ontboezemingen leest als deze : nu ben ik al haast acht dagen thuis en ik heb nog niets uitgevoerd of: ’t weinige, dat ik gedaan heb zou niemand doen vermoeden, dat ik:al veertien dagen thuis ben, terwijl hij er dan aan toevoegt, dat hij vijf pagina’s Arabisch heeft bewerkt en zich voorts onledig gehouden heeft met Hebreeuwsch en Antiqui- teiten. In het eerst vindt hij de vacanties veel te lang en verlangt hij zeer naar het einde. ,,Zoo geregeld als anders is de studie toch nooit” z00 luidt de toelichting. Of een ander maal:, ,,Met weinig zelfvol- doening keer ik hoogstwaarschijnlijk naar Leiden terug. Al te veel kostbare tijd is er van de al te lange vacantie door mij verspeeld.”’ Maar allengs treedt hierin eenige beterschap in. Gij verbaast u zelfs over zijn onverschilligheid als hij zich eens laat ontvallen : ,,’t kon me niet schelen al was ze (n.I. de vacantie) nog een paar weken Janger.’’ Maar dat gold dan de korte Kerstvacantie ! Hij_ vergelijkt zich in dit opzicht telkens met zijn vriend. ,,Ik heb dus wel een groote tegenstelling met jou gevormd. Want als altijd hebt ge zeker druk gewerkt, den een of anderen Arabischen schrijver ter hand genomen en wat al niet meer.” Hij.informeert gedurig, hoever Snouck Murgronje met zijn werk staat en onderstelt daarbij, dat deze hem een heel eind vooruit zal zijn. Hij bekent, dat hij ,,de band van de onderlinge les” niet missen kan. Als zijn studiemakker niet 42 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. in Leiden is, zal hij ook maar niet komen. ,,Alleen werken zou in Leiden ook al niet beter gaan dan hier.” En waar hij klaagt over eigen weifelingen en aarzelingen, roept hij wit: ,,In ernst, ik wenschte iets meer te bezitten van de wilskracht en de volharding, die gij altijd aan den dag legt.”” Hij betreurt het dan ook zeer, als na het afleggen van het candidaats in de Semitische letteren beider studie een andere richting uitgaat. ,,Ik voel nu eerst, hoe het voor mij voordeelig was saam te werken. En daarom kan het me menigmaal spijten, dat we nu zoo met onze studie uiteenloopen. Misschien heeft het echter zijn nut, omdat we later toch geheel op onszelven moeten staan en we geen andere drijfkracht hebben dan die in onszelven ligt.” De zwaartillendheid, welke hem bij het ouder worden van het gelaat kon worden gelezen, was hem blijkens deze brieven ook toen reeds, zij het in mindere mate, eigen. Elk nieuw vak, waar hij zich had in te werken, ,,viel’’ hem — volgens zijn stereotiepe uitdrukking — ,,niet mee.’ Als hij de Kerkgeschiedenis van Hase heeft ter hand genomen, voelt hij zich ter neer geslagen. »lk ben gaan lezen, maar om er bijna moedeloos bij neer te vallen. *t Ziet er alles behalve makkelijk uit ; vooral sommige tijdvakken.” Geen examen wierp zijn schaduw vooruit of hij leeft in vrees. ,,Ik vrees voor het welslagen’’, heet het nu eens. ,,Gelukkig valt Paschen van ’t jaar heel laat, anders zou ik aan het gelukken van ons plan wanhopen”’, zoo las ik in een anderen brief. En als hij over zichzelf niet in zorg verkeert, dan over den een of anderen medestudent. Eens maakt hij er zich zelfs een verwijt van, ,,dat hij C. en D. niet sterker heeft aangeraden om védr de vacantie examen te doen.” Hij voelde, naar een mededeeling van Mr. C. Lucasse, het toen soms reeds diep, dat wie wetenschap vergadert, ook smart ver- meerdert. Daarom had hij iemand als Snouck Hurgronje noodig. Op hem kon hij steunen. En toen ik voor deze studie over Ba vinck door den Leidschen hoogleeraar op zijn studeerkamer werd ontvangen, meende ik er iets van te begrijpen, waarom beiden zich zoo aan elkander hechten konden. Ook bij prof. Snouck Hurgron je trof mij — en anderen bevestigden dit — de ,,Anspruchslosigkeit”, het vergeten van allen rechtmatig verworven roem en de gemakkelijke toegankelijkheid, welke ook in Bavinck zoo frappeerden. STUDENT. 43 Maar tevens viel het verschil sterk op. Bij Bavinck na de eerste begroeting al dadelijk het ietwat dof-starende oog. Bij prof. Snouck Hurgro nje van het eerste tot het laatste moment tinteling en glans. Bii Bavinck een vrijwel bewegingloos neder- zitten. Bij prof. Snouck Hur gronje ondanks zijn vier-en- zestig jaren energieke levendigheid. Bij Bavinck dikwijls moeite om het gesprek op gang te krijgen. Bij prof. Snouck Hurgron je een dadelijk aangrijpen van de zaak. Zou men hieruit willen afleiden, dat Bavinck meer genoten heeft van den omgang met Snouck Hurgronje dan deze van de zijne, zoo dient de onjuistheid daarvan aanstonds te worden vastgesteld. Zeker, uit de wilsvastheid van Snouck Hur gronje putte Bavinck kracht. Maar ik mag het hier wel verraden, hoe de hoogleeraar mij herhaalde malen betuigde : ik heb aan Bavinck zooveel te danken, of, gelijk hij zich ook uitdrukte: hij heeft een stempel gezet op mijn leven. Vaak wordt in één adem met Bavinck en Snouck Hur- gronje ook de student Gerrit Wildeboer genoemd, als zou deze als derde in den vriendschapsbond zijn opgenomen. Geheel juist is dit niet. Wel onderhielden de drie studenten met elkander vriendschappelijke betrekkingen, wel heeft Wildeboer in de vacanties weleens bij Bavinck gelogeerd, wel schreven zij na het verlaten der Academie elkander af en toe, en bracht Bavinck hem, toen hij in 1884 te Groningen en in 1907 te Leiden hoogleeraar was geworden, althans te Leiden, enkele malen een bezoek, maar een nauwe relatie als met Snouck Hurgronje heeft tusschen hen niet bestaan. Wildeboer raakte trouwens met zijn studie bij de andere vrienden ten achter en heeft zijn voor- nemen om ook candidaats in de Semitische letteren af te leggen, moeten opgeven. Met nog minder recht schakelt men Francois Elbertus Daubanton, die in 1903 kerkelijk hoogleeraar werd te Utrecht, in dit verband in. Deze toch kwam eerst twee jaar na Bavinck en Snouck Hurgronje in Leiden, na van 1871 tot 1875 te Lausanne te hebben gestudeerd, werd in 1876 proposant-catéchiste te Leiden en had daardoor een zekere deftigheid over zich, waardoor A4 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. hij zich niet zoo dicht bij de studentenwereld aansloot. Ook vertrok hij weer kort daarop naar Lausanne, waar hij in 1878 tot licentiaat promoveerde, om in hetzelfde jaar predikant te worden bij de Waal- sche Gemeente in Zwolle. Uit deze jaartallen alleen blijkt reeds, dat de kennismaking niet van langen duur was. Natuurlijk sluit dit niet uit, dat Bavinck met hem in sympathieke aanraking kwam. Een bepaald vormenden invloed echter hebben alleen Bavinck en Snouck Hurgronje op elkander uitgeoefend. Het mag zelfs betwijfeld worden of Bavinck wel te Leiden afgestudeerd zou hebben, indien niet de samenwerking met Snouck Hurgronje hem over veel teleurstelling had heengeholpen. Want Leiden kon hem moeilijk anders dan teleurstelling brengen. De Theologische faculteit heette een bloeitijd te doorleven. Maar deze roem was meer roep dan werkelijkheid. De klacht in de Studentenalmanak van 1876 verraadt, hoe voorzichtig ook gesteld, dit reeds eenigszins. ,,Naar ons oordeel’’, zoo leest men daar, ,,is het theologisch onderwijs, zooals het tegenwoordig gegeven wordt, niet vrij te pleiten van eenzijdigheid. De opleiding, die de professoren ons geven, volgende, kunnen wij goede historici, uitnemende critici, misschien vernuftige exegeten worden. Met groote helderheid wordt verklaard hoe in elk vak met de traditie gebroken en in de Theologie dezelfde methode als in elke andere tak van wetenschap moet ge- volgd worden. Wij achten dit niet gering. Doch, naar wij meenen, treedt daarbij het opbouwend element te veel op den achtergrond en komt dit niet genoeg tot zijn recht. Voor de toekomst hebben wij nog wat meer noodig dan wapenen tegen overgeleverd kerkgeloof, bijbelvergoding, tegen het supranaturalisme. Het materialisme onzer dagen doet menig onzer met bezorgdheid de toekomst tegemoet gaan. Wij verlangen steun en kracht (reeds hier aan de Hoogeschool) voor den strijd, die ons later te wachten staat. Wij willen vaste verzekerdheid des gemoeds hebben aangaande het goed recht van godsdienst en zedelijkheid. ‘Wij zien niet voorbij al wat Scholten in zijn philosophie en dogmatiek, Kuenen in zijn moraal ons aan de hand doet. Doch wij. verlangen nog iets anders. Met buitengewone scherp- STUDENT. 45 zinnigheid wordt, wat betreft het Oude Testament, de tijd, waarin onderscheidene geschriften vervaardigd zijn, opgemaakt ; de ontwikkelingsgang van Israéls godsdienst bepaald en aan- gewezen, hoe dien ten gevolge met de overlevering moet gebroken. Dat alles is zeer noodig. Maar opzettelijk stukken genomen, waarin het waarachtig schoone in Israéls profetién en liederen terug te vinden is, worden er niet. Van den psalmbundel wordt zijne wording ons duidelijk gemaakt ; uit Israéls godsdienstige ontwikkeling de tijd, waarin onderscheidene psalmen geschreven zijn, bepaald, enz. enz. Voorzeker geen overbodig werk. Maar hoe uit die liederen het echt religieuse spreekt, dat het gemoed der zangers deed trillen en daardoor ook in ons nog den gloed van hooger geestdrift doet ontwaken, daarop wordt weinig of in ’t geheel de aandacht niet gevestigd. Het leven van Jezus, ontdaan van zijne onhistorische bestanddeelen, wordt ons teruggegeven; aangewezen, hoe en in hoeverre zijne biographen zich door eene bepaalde tendenz lieten leiden ; de waarde der bronnen omtrent zijn leven in het licht ge- steld. Alles zeer noodig: wij ontvangen daardoor een beeld, dat meer aan de werkelijkheid beantwoordt. Maar de bergrede, zijne gelijkenissen en toespraken, waaruit de kracht zijner verschijning gevoeld, het religieuse genie herkend, het oorspronkelijke en grootsche in zijne denkbeeiden gekend wordt, deze worden niet opzettelijk be- handeld. Kortom, al wat de groote geesten op godsdienstig gebied als ’t ware bij intuitie gevoeld hebben, wat in het diepst van hun hoofd en hart is omgegaan, wat het onveranderlijk, rein, gods- dienstig element in den mensch is, dit wordt min of meer aan ons oog onttrokken. Laat staan, van hoeveel belang zulk eene aanwijzing voor den toekomstigen predikant zou zijn (men kan zeggen, dat de theologische faculteit voor zijne vorming niet in de eerste plaats heeft te zorgen), zou zoo iets niet juist de schoonste apologie zijn van godsdienst en christendom en veel meer danallerleiredeneeringen, het beste wapen tot bestrijding van het hedendaagsch materialisme!’’1) Inderdaad stond het erger geschapen. Men moet bij den lof, in dit studentenboek aan de professoren toegezwaaid, ook tusschen de regels doorlezen. Wat wellicht studenten van den tegenwoordigen 2) Biz. 216 v.v. 46 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. - tijd niet zouden doen, deden de opstellers van dezen almanak. Zij spaarden hun hoogleeraren zooveel mogelijk om zich te bepalen tot een kritiek op den algemeenen toestand. Er lag zekere druk op de Leidsche Theologische faculteit. Waaraan dit te wiiten ? Leiden was in de oogen van het groote publiek nog immer het bolwerk van de moderne theologie. Maar de hoogleeraren moeten er zichzelf wel van bewust zijn geweest, welke bressen er in de wallen waren geschoten. De moderne theologie bewoog zich eerst in speculatieve richting. Hoewel er onder de hoogleeraren allerlei schakeering werd aangetroffen en de een zich meer aansloot bij Hegel! en Krause, een ander bij Kant, zoo domineerde toch de speculatieve geest van Scholten. Men mocht tegen zijn rationalistisch monisme bezwaar hebben, in de principieel- philosofische kwestie van de verhouding tusschen idee en werkelijk- heid stond men aan zijn zijde. De werkelijkheid werd ondergeschikt emaakt aan de gedachte. Maar hiertegen trad de Utrechtsche hoogleeraar Op zoomer in het krijt. Toen hij met een rede over : »De wijsbegeerte den mensch met zichzelven verzoenende’’. zijn ambt aanvaardde, bewoog hij zich nog vrijwel in de lijn van Scholten.+) Maar spoedig had hij genoeg van de speculatieve philosofie en wendde zich het empirisme en nog nader het positivisme van Comte en Mill toe?). Hij koos zijn uitgangspunt in ervaring en gevoel. Om zijn schitterende welsprekendheid, waarin de harts- tocht van overtuiging oplaaide, stroomden de studenten naar hem toe. Hij sprak voor stampvotle collegezalen’). Een man als Allard Pierson werd door hem gewonnen. De Leidsche professoren bestreden hem, Scholten heftig, Kuenen, Rauwenhoff, Land meer gematigd. Maar zij moesten het onderspit delven. De stroom der moderne theologie ging Leiden voorbij. Scholten 1) Dit verhinderde Scholten niet tegen hem een brochure van on- overtroffen felheid te schrijven: ,,Mr. C. W. Opzoomer beoordeeld’’, Utrecht. Kemink, 1846. ) Vgl. Mr. W. van der Viugt, ,,De Geestelijke Wetenschappen” in , Eene halve Eeuw 1848—1898”, Historisch Gedenkboek, Amsterdam, Beijers en Funcke, 1898, dl. II bl. 2 v.v. en vooral: K. H. Roessingh ,,De moderne Theologie in Nederland, Hare Voorbereiding en Eerste Periode’’, Groningen, v. d. Kamp, 1914, bl. 110 v.v. 3) A. Pierson, ,,Rigting en Leven”, Haarlem 1863 bl. 140 v.v. STUDENT. 47 verzette de bakensen betonde eenige toenadering tot O pzoomer, de anderen behoefden niet zooveel te wijzigen, omdat ze zich niet z00 kras hadden uitgelaten. Maar de schoone opzet was toch vernield. De speculatieve droom was voor het ontwaken gevlucht. En ofschoon de namen Scholten, Kuenen, Opzoomer en Hoekstra?) ten nauwste bij de geboorte der moderne theologie zijn betrokken, Z00 moet bij het onderzoek naar het vaderschap tocn meer bepaald op Opzoomer worden gewezen. Dit nu zou straks ook algemeen erkend worden. De moderne strooming leidde ontwijfelbaar in die richting. Geen wonder, dat de Leidsche professoren dit voelden als een ban, die op hen rustte en welken zij niet konden opgeheven krijgen. Geen wonder, dat in die dagen het enthousiaste, het ani- meerende element in de colleges der theologische hoogleeraren ontbrak. Daarbij kwamen ook persoonlijke oorzaken. »Leiden dat is Scholten.” Zoo constateerde Kuyper in zijn Confidentie?). Maar de Scholten van B avinck was de Scholten van Kuyper niet meer. De man, die in de vaderlandsche theologische wereld een omwenteling teweegbracht; die in navolging van A. Schweizer de theologie van zijn tijd terugriep naar haar bronnen, welke hij meende te vinden in de Gereformeerde theologie van de 16e en 17e eeuw ; die met zijn machtigen systematischen geest alle Gereformeerde gedachten ver- smoit tot één stelsel, waarvan de al-redelijkheid, het deterniinisme en het monisme de grondzuilen vormden ; die de zoekers van het religieus-nieuwe met zijn vondsten verraste; die zelfs de minnaars der oude waarheden een oogenblik wist te boeien en bij hen de vraag deed rijzen of niet een profeet was opgestaan, die de verachte Gereformeerde theologie nieuw leven zou inblazen, — die man leed bij Bavincks komst aan de academie aan allerlei ge- breken van den ouderdom. Na zijn dood teekende Kuenen hem met deze woorden: ,,Wie hem echter slechts uit zijn boeken kent en hem daarnaar beoordeelt, kan voor niet meer dan de helft de kracht meten, welke er van hem 1) Vgl. K. F. Roessingh, a. w. bl. 114 vv., 166 vv. 7%) Biz. 64. 48 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. uitging. Hij was een persoonlijkheid, die sterk imponeerde. Op det katheder was hij een meester. De vrije voordracht over het onder- werp, door hem tevoren grondig bestudeerd en diep doordacht, was noch sierlijk, noch vloeiend, maar door haar ongekunsteldheid meesleepend. Hij was niet gewoon om met zijn hoorders nogmaals den weg af te leggen, welke hemzelf tot zijn resultaat had geleid, eyenmin echter hen deelgenooten te maken van den twijfel, welken hij zelf had moeten overwinnen. Hij gaf hun het resultaat zelf, natuurlijk met de bewijzen, waarop het rustte en met de moti- veering, waarom iedere andere opvatting minder aannemelijk, ja onmogelijk was. In eigen geest voldragen : z00 trad hij voor zijn studenten en ook op den kansel voor zijn gemeente op. Dit was het geheim van den diepen indruk, welke zijn redevoeringen achter lieten.’2) Op dit portret lijkt hij echter niet gedurende de laatste jaren van zijn professoraat. Zoo heeft Bavinck hem niet gekend. Hij poneerde nog wel, maar imponeerde niet meer. Hij stelde nog wel vast: 266 is het, maar zijn argumenten sloegen niet meer in. ’t Eenige, wat hij daardoor uitwerkte was misschien, dat hij de diepst denkenden onder zijn studenten voor stellige beweringen bevreesd maakte. Trouwens, te kwader ure had hij de systematische theologie den rug toegekeerd en was zich gaan wijden aan het historisch- kritisch onderzoek van het N.T. De dogmatische problemen inte- resseerden hem weinig meer. Wanneer iemand een ervan aanroerde, kreeg hij wis en zeker van Scholten het bescheid: zie mijn Leer der Hervormde Kerk. Met dat standaardwerk hield zijn dogmatisch denken op?). Daarover kon Bavinck, vooral toen hij zijn dissertatie uitwerkte, zich zoo kregelig maken. Scholten was gedaald — is het niet tragisch ? — tot een vriendelijken ouden. heer, die gaarne zichzelf hoorde spreken, die in gezelschap alleen het woord voerde, die op tentamens slechts nu en dan een vraag deed, doch altijd door vertelde en eindelijk den getenteerde liet heengaan met de verzekering, dat het onderhoud hem zeer aangenaam was geweest en hij hem het beste toewenschte voor zijn studie. Van den grooten 1) P. R. Ej. Art. Scholten. 2) Over zijn ,,Dogmatices Christianae Initia’’ placht hij te spreken als over ,dat Latijnsche boek met zooveel teksten erin’, vgl: K. F. Roessingh, a.w. bl. 113. STUDENT. 49 Johannes Henricus Scholten heeft Bavinck der- halve weinig genoten. Evenmin van den hoogleeraar in de N.T. exegese en de praktische vakken: Johannes Jacobus Prins. Deze was geheel een man van den ouden stempel en maakte tusschen de andere professoren een zonderling figuur.. Dank zij zijn niet geringe zelf- ingenomenheid merkte hij dat zelf niet op. Hij laveerde in den drie- hoek: supranaturalist, modern en orthodox. Door zijn collega’s werd hij dan ook niet geheel au sérieux genomen. Men zorge voor de noodige ironie in zijn toon, als men in het Studentenverslag over den cursus 1874—75 leest ,,Prof. Prins exegetiseerde op de oude wijze Rom. VII en verv. en is dit jaar begonnen met den Eersten Petrus-brief. Bij de Homiletiek volgde de Hoogleeraar geenerlei handleiding, maar gaf een eigen,zelfstandig en oorspronkelijk systeem. De overgroote nauwkeurigheid, waarmede deze zaak behandeld werd, was oorzaak, dat de Liturgiek niet aan de orde kon komen. Wie nu niet trouw dit college gevolgd heeft, moet het later aan zich- zelven wijten, als hij met deze wetenschap in de war geraakt (er be- staat toch geenerlei goed boek over de Homiletiek), daar hier niet alleen het geheele systeem woord voor woord werd in de pen gegeven, maar bovendien ook vele practische en behartigenswaardige wenken daaraan werden toegevoegd. Als van ouds waren de practische. colleges weder uitnemend ; wij hebben daarvan veel geprofiteerd. Ook zijn de theologen van het eerste jaar den Hoogleeraar grooten dank verschuldigd voor ’t geen zij op het avond-college hebben genoten.” Hoe zullen de theologische studenten hebben gegnuifd, toen Zij dit stukske onder de oogen kregen! Bavinck schreef later aan zijn vriend: ,,De Inleiding op de Openbaringen viel me allesbehalve mee ; en ’t is zeer moeilijk dunkt me om tot een be- slissing te komen. Ik zal me maar troosten met de gedachte, dat het bij Prof. Prins altijd goed is, iets niet te zeker te weten.”’ Tot ’s mans eere moet hem worden nagegeven, dat hij zich beijverde den studenten veel bijbelkennis bij te brengen. Over den hoogleeraar Lodewijk Willem Ernst Rau- wenhoff te spreken in een Bavinck-biografie brengt in geen kleine ongelegenheid. Eerlijkheid gebiedt om niet te verzwijgen, dat Bavinck hem zeer onsympathiek vond. Natuurlijk staat 4 50 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. gemis aan sympathie de rechte waardeering in den weg. Bavinck zegt ergens, dat hij een pas verschenen boek van Rauwenhoff misschien gunstiger zou beoordeelen, als hij den schrijver maar niet kende. Doch ongeacht nu, hoe Bavinck over hem dacht, zijn colleges, ofschoon in schoonen vorm gegoten, hadden weinig aan- trekkelijks. Zij leden bovenal aan vaagheid. De studenten noemden ze ,,soeperig”. lemand als Bavinck met zijn streng plichtsgevoel woonde ze,trouw bij en hield er dictaat van, anderen echter bleven weg of prepareerden zich voor anderen arbeid. Hoe zou, wat men als fraseolugie beschouwt, ooit kunnen boeien ? Niet, dat het Rauwenhoff aan geleerdheid ontbrak. Integendeel. Maar hij kon blijkbaar geen eigen standpunt vinden. Eerst trad hij geheel in de voetsporen van zijn leermeester Scholten. Maar ,,de schaduw van Scholten’, gelijk hij weleens spottend geheeten werd, te blijven, schafte hem geen voldoening, te meer waar S c ho l- tens stelsel meer en meer onhoudbaar bleek. Eerst toen bij de emeriteering van Scholten diens leerstoel hem werd toegewezen, begon hij zich meer te ontplooien. ,,Zijn Wijsbegeerte van den Gods- dienst’’, dat in 1887 verscheen, maar onvoltooid bleef, deed hem kennen als Neo-Kantiaan. Alleen laat hij de voorstelling van God niet als Kant opkomen uit de praktische rede, maar uit de schep- pende fantasie. Ook toen Cornelis Petrus Tiele, in 1877 professor aan de Leidsche Universiteit geworden, nog hoogleeraar was aan het Remonstrantsch Seminarie volgde Bavinck reeds zijn colleges in de uiterlijke welsprekendheid, deels bestaande in samenspre- kingen naar aanleiding van Steenmeijers ,,Brieven over de welsprekendheid”, deels in praktische oefeningen in stijl en voordracht. Hem ging de faam vooruit een schitterend redenaar te zijn. Men had de grootste verwachtingen van hem, In het eerst vielen echter zijn colleges bitter tegen. Hij, de docent in de uiterlijke welsprekendheid, stond te hakkelen en was zeer verward. Hij over- stelpte op zijn colleges over de vergelijkende geschiedenis der oude godsdiensten zijn auditorium met gegevens, waarin zij moeilijk den draad konden bemachtigen. Later kwam hierin aanmerkelijke verbetering en viel hem ook uit het buitenland kwistige hulde ten deel. Maar toen had Bavinck de Academie reeds vaarwel- STUDENT, P 51 gezegd. Overigens maakte hij van het begin al indruk. Hij was op en top man van de wereld, zeer gesteld op de vormen en had steeds iets geaffecteerds, een tot natuur geworden gemaaktheid over zich. Door dit laatste was alle congenialiteit tusschen hem en Bavinck uitgesloten en voor zijn welsprekendheid had B a- vinck aan hem weinig of niets te danken. En om nu tot de Literarische faculteit over te gaan, waarin Bavinck ook studeerde: Prof. Abraham Rutgers was aan het eind van zijn kracht. In het jaar, waarin Bavinck aan- kwam, werd hij door een beroerte getroffen. Hij sleepte zich voort zoolang hij kon, gaf met gebroken lichaam nog college, o.a. volgde Bavinck nog zijn privatissimum (college voor eerste jaars studen- ten) over vakliteratuur, maar in 1875 moest hij het opgeven en verkreeg emeritaat. Zijn opvolger was Prof. Henricus Oor t, inzonder- heid bekend als één der bewerkers van de Leidsche vertaling van het O.T., die bovendien in 1911 geheel alleen de vertaling van het N.T. bezorgde. Zijn welwillendheid wordt door Bavinck geroemd. Ook den genialen C. G. Cobet, die zijn Grieksch sprak en schreef als zijn moedertaal en door zijn vernuftige conjecturen niet alleen bedorven teksten herstelde, maar ook den schijn op zich faadde de oorspronkelijke schrijvers te willen verbeteren, maakte hij mee. Enthousiast is hij echter over Cobet. niet. ,,Van samen- hangende studie schijnt Cobet niet te houden”, zoo lucht hij eens zijn gemoed. Ook W. G. Pluygers, bij wien hij in de propaedeuse Latijn loopt, valt niet in zijn smaak. Hij heeft het ergens over ,,de schrikbarende colleges van Cobet en Pluygers.” Waarschijn- lijk zijn dit maar stemmingen van het oogenblik, zooals ieder student ze wel kent. Want later bericht hij, dat Cobet en Plu ygers hem zeer meevallen. Jan Pieter Nicolaas Land _ leidde hem in in de logica en metaphysica. Vroeger was deze te Amsterdam hoog- leeraar geweest in de Oostersche talen, logica en philosofie. Om daarna te Leiden op te treden als professor in de beide laatste studievakken alleen. Toch gaf hij er ook nog een privatis- simum in bet Syrisch, dat door Ba vinck en anderen gaarne werd bezocht. Minder animo voelden zij voor zijn philosofie-colleges. Van Land ging niet de minste inspiratie uit. Hij werd dikwijls 52 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. overvallen door geeuwbuien. Naderhand bleek dit een kwaal te zijn. Maar de studenten legden het natuurlijk anders uit. Zij meenden, dat zijn colleges hemzelf verveelden. Een prachtige vrijbrief om er zich niet voor te interesseeren! Als Bavinck zijn college- aanteekeningen in de vacantie bestudeert, bekent hij: het dictaat van Lands logica is toch wel mooi, er komen hier en daar aardige opmerkingen in voor, Maar veel draagt hij van Land toch niet mee. Men vergete daarbij niet, dat Lands niet onverdienstelijke ,,Inleiding tot de wijsbegeerte” eerst negen jaar na Bavincks promotie verschenen is. Achter de coulissen gezien, was er dus aan de Leidsche hoogeschool veel, dat den studiezin verzwakken moest. Toch wane men niet, dat er geen hoogleeraren waren, met wie Bavinck dweepte, inzoover er bij een natuur als de zijne van dwepen sprake kon zijn. Daar had men allereerst Michael Jan de Goeje, hoog- leeraar in het Arabisch. Van hem zegt Bavinck niets dan goeds. In een van zijn brieven vond ik deze typeerende passage: ,,Het Arabisch boeit me zeer weinig en is schrikkelijk dor. Ik verlang werkelijk weer naar de leiding van Prof. de Goeje, die nog al tact bezit om ons aan te sporen en soms den lust voor zijn lievelingsvak tamelijk weet op te wekken.” Houdt men hierbij in het oog, dat Bavinck zich steeds hoogst gereserveerd uitdrukte, dan was dit zeker geen gering compliment. voor den betrokken hoogleeraar. Een ander, met wien Bavinck veel op had, wasMatthias de Vries, de geleerde, die bij het groote publiek vooral vermaard- heid won.door zijn woordenboek, te zamen met Te Winkel geschreven, waardoor hij tot op onzen tijd de spelling beheerschte. Van ‘hem straalde een soms magische invloed uit. Hij doceerde in het nieuwere Nederlandsch, het Middelnederlandsch, het Gothisch en het Angelsaksisch. Ofschoon een redenaar van den ouden trant, bleef het een genot zijn colleges te volgen. Volbloed nationalist, wist hij bij zijn discipelen de liefde tot hun taal ongemeen aan te wakkeren. Niet, dat zijn onderwijs zoozeer bekoorde door den gloed van het nieuwe. Althans was het voor Bavinck, die op het Zwolsche gymnasium in het Nederlandsch zulk een voortreffelijke opleiding had ontvangen, dikwijls niet meer dan repetitie, Maar hij Jegde er zijn ziel in. En ieder voelde: van zijn enorme kennis deelt STUDENT.3 6 37 53 hij mij slechts zooveel mee, als hij vermoeden kan, dat mij later te stade kan komen. De Vries richtte heel zijn academischen arbeid naar de behoeften der studenten in en liet zich niet leiden door schoolsche, maar door practische motieven. Hij had zich ten doel gesteld, zijn leerlingen op te voeden. Hij leefde dan ook geheel met hen mee. Kuyper had dit reeds vroeger ondervonden. Hij beschouwde De Vries als een man, door God op wonderbare wijze op zijn weg gesteld. ,,Mijn eerste herinnering’”’, zoo deelt hij mee — ,,knoopt zich vast aan den man, wiens naam nogmaals met cere en erkentelijkheid te vermelden, mij een genot voor het hart is, aan miin trouwen raadsman en bezielenden leermeester, den Hoogleeraar De Vries’”’.2) En dan verhaalt hij, hoe deze het was, die zijn aandacht vestigde op een prijsvraag, door de Groningsche Theologische faculteit uitgeschreven. Ku yper liet zich tot mededinging overreden, maar kon nergens de boeken vinden, die hem over het onderwerp moesten inlichten. Hij was dan ook besloten het op te geven, toen De Vries hem nieuwe wegen wees om het gezochte op het spoor te komen. Het inzicht van De Vries bleek Juist en de schat werd ontdekt. Maar De Vries mocht tot devies voeren : semper idem. Hij bleef voor de studenten altijd dezelfde. Wie hem theebezoek bracht, kon er op rekenen nu en dan tot een diner te worden uitgenoodigd, waaraan het hoogst ami- caal en ongedwongen toeging. Toen hij ouder werd, verviel hii ten deze naar sommiger oordeel zelfs in het overdrevene. Maar Ba- vinck heeft hem nog in zijn kracht bijgewoond. Met.opzet ging ik een der theologische professoren voorbij en bewaarde hem in mijn bespreking voor het laatst, omdat: hij bij Bavinck de diepste sporen heeft achtergelaten. Ik bedoel Abraham Kuenen., Naar het uiterlijk een correcte, eenvoudige kalme, waardige verschijning,bezat hij een hart van goud. Bavinck heeft in zijn brieven er meermalen behoefte aan het nobele in hem te prijzen. Men kan het zoo aan alles bemerken, dat hij Kuenen vereert en bewondert. Ook Kuenens wetenschappelijke methode muntte uit door voorzichtigheid en nauwgezetheid. Hij oefende als hoogleeraar in de O.T. vakken een kritiek uit op de Schrift, die, werd 1). Confidentie, bl. 36 v. 54 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. zij aanvaard, het goddelijk gezag van het. Woord moest ondermijnen. Maar hij deed dat met zulk een objectieve weergave van de meeningen zijner tegenstanders en 266 humaan, dat wie niet op zijn hoede was, gewonnen werd vodr hij het wist. Het meerendeel der studenten trok: hij met zijn kritiek-colleges niet. Men vond ze naar Tiele’s getuigenis wat droog. De Studentenalmanak voor 1876 bericht : Het moet prof. Kuenen zeker wel eens onaangenaam gestemd hebten, wanneer op de lessen over: Kritiek en Hermeneutiek meer- malen weinige toehoorders aanwezig waren. Het pleit ook zeker niet voor de leerlingen, dat zij, al bevat het onderwerp ook weinig aantrekkelijks, een nuttig en degelijk college als dit verwaarloosden. Donderdags vooral kwam dit sterk uit: als het uurtje van 10 ge- passeerd was, was het om 11 uur bij de behandeling der N.T. plaatsen, welke betrekking hebben op de Moraal, veel voller. Ook de lessen over. de zedenleer onder Israél ondervonden vrij wat meer sympathie. Een en ander is wel te verklaren, doch het moest bij prof. Kuenen nooit gebeuren. Al wat deze geeft is altijd van dien aard, dat weg- blijven nooit te verschoonen is”. Van eenige ironie is hier bij den verslaggever geen sprake. Tegenover Kuenen staat hij oprecht. Het is klaarblijkelijk zijn toeleg meerdere belangstelling voor diens colleges te winnen. Hij acht echter het wegblijven wel te verklaren. Kuenen onderstelde een ontwikkeling en détail-kennis bij den student, welke deze mogelijk bij zijn propaedeutisch examen wel een oogenblik had bezeten, maar sinds dien in den rege] reeds lang had afgeschud. Men moest van het type Bavinck-Snouck- Hurgronje zijn om het fijne te kunnen opmerken. Bavinck begreep Kuenen ter dege en ofschoon zijn beginsel ertegen in verzet kwam, kon hij zich toen aan de klem van Kuenens argu- menten niet geheel ontworstelen. Dat heeft hem bange dagen ge- kost,: dagen van geloofsstrijd en twijfel. En zelfs als hij geen academieburger meer is, werkt de historische kritiek van Kuenen nog'z66 in hem na, dat, gelijk hij in zijn brieven erkent, hij er zich dit te boven. Kuenen gaf, gelijk men boven vernam, ook moraal, of ‘zooals wij zouden zeggen: ethiek. Daarbij volgde hij dezelfde objectieve, voorzichtige methode. Hij liet de richtingen, waarvan hij afweek, zooveel mogelijk recht wedervaren. Eigen meening liet STUDENT. 55 hij soms meer doorschemeren, dan dat hij die breed uiteenzette. Wel weigerde hij zijn voorlezingen over de ethiek uit te geven, maar na zijn dood verschenen zij onder den titel : »Het onderwijs in de zedekunde”. Zoowel in zijn methode nu als in zijn persoonlijkheid en zijn zich geven aan de studenten bleef hij Bavinck levenslang als model voor oogen staan. Kuenens portret hing dan ook in Kampen en Amsterdam trouw in Bavinc k s studeervertrek. Eerst toen hij eenige jaren voér zijn dood de groote studeerzaal in zijn woning aan den Singel voor een kleinere verwisselde, ver- huisde dit niet mee. Dat was dan het milieu, waarin Bavince k te Leiden verkeerde, Volgen wij hem nu op zijn gangen door de studie. Na de groote vacantie van 1874 op zijn diploma van het eind-examen aan het Zwolsch gymnasium toegelaten aan de Leidsche Academie, had hij zich voor te bereiden op het zgn. ,,klein-mathesis”’, waar de stu- dent zijn kennis in goniometrie, trigonometrie, harmonische snijding, transversalen en algebra had te toonen. Veel had dit examen niet om het lijf. Men beweerde wel, dat de hoogleeraren er aan vasthielden - om zich het douceurtje der collegegelden niet te zien ontglippen. Gewoonlijk werd het v6dr de Kerstvacantie van het eerste jaar afgelegd. Deze gewoonte bleef ook Bavinck getrouw. Nu ving de propaedeuse aan. Op zichzelf had Bavinck reeds de handen vol aan Grieksch, Latijn, Nederlandsch, Geschiedenis (bij prof. Dozy), Logica, Hebreeuwsch en Hebreeuwsche Anti- quiteiten. Maar er zou nog meer hooi op de vork worden geladen. Bij het candidaats-examen in de theologie moest men een testi- monium overleggen, dat men gedurende een jaar college had ge- loopen in ,,de dialecten’’: Joodsch en Christelijk Arameesch, Syrisch en Arabisch. Prof. de Goeje stak het echter niet onder stoelen of banken, dat één jaar Arabisch te studeeren eigenlijk een paskwil was.Er moesten minstens twee jaar aan besteed. Zoo kwam Wildeboer op de gedachten: we moesten aan De Goeje vragen, of we er reeds in de propaedeuse mee mogen be- ginnen. De hoogleeraar had hiertegen geen bezwaar. Ook de andere studenten van dat jaar sloten er zich bij aan. De meesten vielen 56 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. evenwel spoedig af. Wildeboer, Bavinck en Snouck Hurgronje alleen gingen door. Doch slechts de beide laatsten hielden het tot het laatst toe vol. En voor Snouck Hurgronje werd dit een keerpunt in zijn leven. Aanvankelijk voor theoloog bestemd, kreeg het Arabisch zoo zeer zijn voorliefde, dat hij straks zijn vriend Bavinck alleen de Theologische faculteit zou laten doorreizen. De vermeerdering van vakken noopte natuurlijk tot hard werken. De colleges waren talrijk. Soms begon men ’s morgens om 8 uur en bleef in de collegezaal tot 4 uur. Men had slechts tijd om een meegebracht broodje te nuttigen of met een bolus, dien men in de gang kon koopen, de aanspraken van de maag voorloopig tot zwijgen te brengen. En wanneer dan Ba vinc k met zijn vriend er ’s avonds in de onderlinge les nog eenige uren bij maakten,dan was de achturige werkdag aardig overschreden. _ In 1875 werd het derde eeuwfeest van het bestaan der Leidsche Hoogeschool gevierd. Doch daar Bavinck, wijl hij buiten het Studentencorps stond, weinig meer dan toeschouwer was, kan dit hier gevoegelijk pro memorie worden uitgetrokken. Zijn betrekkelijk isolement mag echter weer niet z06 worden op- gevat, dat hij zich alleen met een paar vrienden inliet en de anderen zorgvuldig meed en door hen werd gemeden. Den 26sten November 1874 richtte hij, de. minnaar van disputen, een dispuutgezelschap op, waarvan de toekomstige theologische studenten van zijn jaar allen lid waren en dat hij den naam gaf: ,,Per ardua ad astra’. Intusschen kwam de groote vacantie in het zicht. Bij Snouck Hurgronje was een plan gerijpt, dat Bavinck niet met rust liet. In normale gevallen deed men propaedeutisch examen aan het einde van het tweede jaar na zijn komst te Leiden. Zijn yriend liep echter met het voornemen rond om dien termijn tot één jaar in te krimpen en na ,,de groote” met zijn examen te komen. Bavinck voelde er echter niets voor. Hij somt in een brief, uit het ouderlijk huis geschreven, allerlei bezwaren daartegen op. Zeide hij echter in het begin, dat hij voor goed van het beraamde plan wil afzien, tegen het eind verzekert hij weer, dat zijn besluit niet onherroepelijk is. Voor vier weken gaat hij nu op reis door Zeeland en Noord-Brabant. Als een vogel zwerft hij rond, zoodat STUDENT. 57 zelfs zijn ouders zijn adres niet wisten. Zoo konden ze hem den brief, die heugelijk nieuws bracht, niet opzenden. Thuisgekomen las hij daarin, dat ook Snouck Hur gronje zijn voornemen opgaf. Dadelijk antwoordt hij erop, dat hij er »innig bij” om is. Hij-begint nu voor Cobet en Plu ygers te werken. Maar de »»Pax” van Aristophanes »lacht hem niet toe’. Hetzelfde herhaalt hij van logica. Waar hij echter duchtig over in zit is over zijn speech voor het ,,Collegium” van propaedeutische studenten in de theologie. Bij gebrek aan beter heeft hij voorloopig als onderwerp gekozen »,Nathan der Weise”’. Maar hij hoopt, datSnouck Hur gronje een ander onderwerp voor hem weet. . Een maand later verkeert hij in nieuwe zorg. », legenwoordig drukt mij een groote moeilijkheid”’, zoo leidt hij zijn ontboezeming in. Natuurlijk bereidt men zich op iets heel ernstigs voor. Maar ge verneemt, dat zijn hospita gaat verhuizen en dat Ds. Donner de kamers, die in haar andere woning voor hem zijn. bestemd, heeft gezien en ze mooi vindt, maar dat hijzelf van dat gedeelte der Haarlemmerstraat niet houdt.Daarom heeft hij uitstel gevraagd.” ’t Is niet pleizierig, zoo’n verhuisboel in ’t gezicht, ook met ’t oog op de studie’”’. Hoe drukten kleine lasten, die anderen op dezen leeftijd nauwelijks laten wegen, hem reeds zwaar! In de Paaschvacantie van 1876 is hij ijverig aan het werk. Maar hij zucht : ,,Hoe meer ik er echter aan doe, des te minder zie ik kans om klaar te komen voor ’t examen”. S Een brief van 7Juni 1876 is echter geschreven onder den indruk van zijn welslagen. Hij kan het zich niet voorstellen, dat hij al over de week thuis is en haast nog niets heeft uitgevoerd. Hij voert evenwel te zijner verontschuldiging aan: ,,De verandering van propaedeuticus in theologus draagt daar echter veel toe bij, al begrijp ik ’t menigwerf niet, dat die verandering heeft plaats gehad”’. Behalve dat hij zijn verlangen kenbaar maakt naar het einde van de vacantie, die (let wel!) een week geleden pas was begonnen, schrijft hij ook: ,,Denkelijk zal ik wel weer in Leiden komen’, Er schijnt dus sprake van te zijn geweest, dat hij thans zijn studién aldaar zou afbreken. | : Omstreeks dienzelfden tijd moest hij ook het literarisch examen afleggen voor de Theologische School. Hij werkt daarvoor zonder 58 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. veel animo. ,,’t Repeteeren van al die dorre vakken — geschiedenis, taalkunde etc. — beneemt me haast allen lust”. Ook wordt nu al de onrust in hem wakker over de theologische studie, die weldra moet worden aangevat. ,,Misschien hoort ge weleens van Kuenen, wat ’t beste is, te doen met het oog op de aanstaande theologie. Want ik zie wel in, dat dit zeer moeilijk is, en zonder handwijzer den doolhof in te gaan is zeker een beste gelegenheid om te ver- dwalen, tijd te verliezen en te doen, wat beter ware gelaten”. Den 11den Juli had het examen voor de curatoren te Kampen plaats. »Broeder’ H. Bavinck las daar een opstel voor over »De oorsprong en de waarde der Mythologie”. Een onderwerp, dat zeker niet aan te enge begrenzing lijdt! Het curatoren-verslag bevat voorts nog de bijzonderheid, ,,dat de broeders H. Bavinck en H. Sypkes een diploma zullen verkrijgen met loffelijke vermelding”. Welverdiend was daarop zijn veertiendaagsche reis naar Dedems- vaart, Vriezenveen, Enschede en Bentheim. Thuisgekomen gaat hij dadelijk aan den arbeid. Nog steeds kan hij er niet over heen, dat hij op het gebied der theologie nog niet georienteerd is. ,,En ik geloof’, zoo meldt hij, ,,dat het geen geheel en al verkeerde gedachte was, die me inviel, om de Encyclopaedie der Christelijke Theologie van Doedes eens te gaan lezen en die van Hagenbach er eens bij na te slaan om daardoor een overzicht te krijgen van het uitgestrekte land, waar we weldra onze voeten in zetten zullen. En wat ik er vandaag bij tusschenpoozen zoo van gelezen heb, is me uitnemend bevallen en bracht eenige regeling reeds in de dooreenwarrelende massa van vakken, die ik bij name wel kende, maar niet wist te rangschikken en wier inhoud me slechts zwevend en van hooren zeggen bekend was’. Bij dit schrijven sluit hij het portret in, dat in dit boek staat afgedrukt en waarvan hij in een postscriptum zegt ; ,Aan mijn portret zijn wel eenige gebreken, die ge ook wel op- merken zult, maar die zoo ik hoop, de waarde ervan niet zullen verminderen”’. In de Kerstvacantie vinden we hem aan het grasduinen. Kerk- geschiedenis staat hem niet erg aan. Den voornaamsten tijd besteedt hij aan Scholtens Theologia Biblica, waarin, zegt hij ,,ik nu wat meer orde ontdek, dan ik aanvankelijk dacht”. Overigens slaat hij op verschillende kwesties nu dit, dan dat boek op. Daarin STUDENT. . 59 gaat hij eigenlijk op. Maar hij laat er in é6n adem op volgen, dat het »Misschien niet zooveel vrucht afwerpt als een geregelde studie met een bepaald doel voor oogen”’. Hierbij dacht hij aan het Arabisch. Hoe het met zijn dogmatische kennis gesteld is, blijkt uit deze zinnen: ,,Aan de kwestie van Rauwenhoff’s privatissimum heb ik nog niets gedaan en — zal ik ook wel niet veel doen. Alleen zal ik er. een oud-kerkelijk dogmaticus en Hase, Hutterus Redivivus, voor nalezen. Om de waarheid te zeggen, de kwestie zelve is me nog niet zoo helder als ik wel wenschte. Wel had ik nu van achter gehoopt, dat Rauwenhoff die kwestie niet 266 spoedig op het tapijt had gebracht ; mijn theologische studie is nog te zwak om zoo zwaren last te dragen’’, Toch doken in 1877 weer examen-visioenen op. Voor Kerstmis wilden de beide vrienden de eerste helft van hun candidaats in de theologie afleggen. ,,Ik ben versterkt in de meening omtrent de uitvoerbaarheid van ons plan”, schrijft Bavinck naar Leiden. Als hij echter kort daarop een reisje maakt naar Almkerk, waar alles op drie huizen na afgebrand was en logeert bij zijn vroegeren leermeester, De Boer, dan stoft hij wel een beetje op zijn niets doen —,,Heel blij was ik toen ik verleden Vrijdag voor een 14 dagen al dien rommel op zij schuiven en me aan ’t onverdeeld genot van ‘t gezelschap van oude vrienden overgeven kon. ’k Heb natuurlijk geen een boek — tenminste geen studieboek — meegenomen en zwerf hier van ’s morgens 6 tot ’s avonds 10 uur in onbeperkte vrijheid rond’”’. Maar geheel van zorg ontslagen is hij niet.Hij wordt weer door examen-vrees gekweld. Voor »Inleiding”’ is hij niet zoo erg bang. Maar voor de Godsdienstgeschiedenis. ,,Over ’t algemeen is me Tiele’s boek niet heel best bevallen. Ik geloof, dat het een zeer mooie handleiding is voor wie eigen studie er van maken wil, maar zooals voor mij, wien ’t alleen om een idé van de verschillende godsdiensten te doen is, geeft het niet zooveel als ik verwachtte. Ik heb wel veel vreemde namen gehoord, ook wel een korte en zeker wel kernachtige karakteristiek, maar toch niet genoeg. ’t Grootste gedeelte van dat niet-bevallen zal echter wel in mijn onkunde liggen, en daarom schort ik mijn oordeel liever tot later op”. Een zeer bezadigde recensie. En dat voor een student ! In één der maanden, die nu volgen, valt de eerste persoonlijke 60 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. kennismaking met Kuyper. Mr. Lucasse deelde ons daar- omtrent mee: ,,Toen Dr. Kuyper van zijn zenuwziekte hersteld was en in Den Haag woonde, hebben Bavinck en ik hem daar eens een bezoek gebracht en Dr. Kuyper voor het eerst gesproken. Als jonge studenten waren wij in de wolken over den toen reeds.zooveel besproken man, die ons in zijn studeerkamer met groote bibliotheek ontving. Wij waren vast besloten den raad, dien Dr. Kuyper ons toen gaf, op te volgen.” Of in dezen tijd ook het volgende voorval gedateerd moet worden, kon ik niet uitmaken. Het doet ook weinig ter zake. Het feit zelf echter is voor de kennis van Ba vincks persoonlijkheid te merk- waardig, dan dat het onvermeld zou mogen blijven. Het gebeurde op een der dispuutcolleges voor theologen, waar de theologische professoren beurtelings als voorzitter fungeerden. Ditmaal presideerde Kuenen. Een student zou enkele hoofdstellingen van de moderne theologie verdedigen. Ba vinck bereidde zich op oppositie voor. 