Natuurlyke historie, of Uitvoerige beschryving der dieren, planten, en mineraalen
Linné, Carl von, 1707-1778 | Houttuyn, M. (Martinus), b. 1720 | Tippmann Collection (North Carolina State University). NCRS
Ganden fchync aao te duiden. Ook wordt hy Hoofrry duidelyk gemcend mcc de aangehaalde Af- Roes EL, de langte van vier Amsterdam-fe Duimen hecft, van 't end des Agterlyfs tot aau liet uitcrfte van den Snuit. Men vindt hct Borstfluk, zo wel als 't Agterlyf, roudom bczet met een syne Wollighcid of Pool van geelagtig roodc Haairtjcs. De Haakige puntjcs, die eronder aan de Schenkis van de Torren zig bevinden, zyn in deeze groore Soorten zeer ken, bear. Men fchynt 'er in 'c Kabinet der Konsulativke Societe van Londen een gchad te hebben, die wat grootcr was, als zynde, volgens Grew, vyf Duim lang. Roesel had 'er been presentj ontvangcn, die een wcinig klein-der was. De Kleur is donker Kaftanjcbruin. PEEI..IX. STUK, K 3 11 Beschryving van V. Ik cwyfFel- niet of de Tor, die uit het Werk Afdeel. HoEFNAGEL in het Vierde Deel van IIOOFD- Seba is gebragt (*), onder den naam vaneen Sinken. vreemde Rhinoceros-Tor, zal deeze zelfde Soorc willen betckenen; te incer, dewyl de Figur ook omtrent vier Duim lang is: hoe- wel de Kleur aldaar gezegd worde gehecken. III. (3) For die twee Hoorens op bet Boriljluk beeft, den Hoorn op den Kop alleen aan de punt gegaffen. In alle de Af beeldingen van de voorgaande Soorc is wel de Snuit of Hoorn, op den Kop, an 't end gegaffen of tweetandig gevorkt; doch dezelve heefc, van boven, nog een-Uit-ttek, dat hem drietandig maakt, Dit Uitftek entbreekt in deeze Soorc, die anders met den Vliegenden Scier volkomen overeenkomftig is, en tot verandering, waarfchynlyk, van onzen AutheurSm/owlgenoemd wordt: welkennaam, in 't Nederduitfch ook zeer bekend zynde, ik jegts behouden zal. Het fchynt my toe dat die Soort van Vliegende Stier, welke in 't IV. Deel van Seba op Taf. XC. Fig. 3, 4° en op Taf. XCI, vertoond wordt, tot deze Soort behoore. De eerstgemelde hadt een bruine zeer naar (*; Tab. LXXXVII. Fig. 25. (3) Scarabaeus Thorace bicorni. Capitis Cornu apice tan- turn bifurcate. Sloan. Jam. H. p. 205. T.ajy. f. 4. $♦ JiHOwN, Jam. 428. T. 43. f. Scarabstus quartus. D E T O R R E N. 151 naar 'tpaarfch trekkcnde Kleur; de ander was V. gcheel zwart. Zy vallen in Suriname en ande- "^'"^^sl. re deelen van Zuid- Amerika. Hoofd- De Heer Sloane r.oemt deezen de groote zwarte drieboornige, als zyndc, met den Hoorn, anderhalf Duim lang; de Dekfchilden gefreepCj twee graauwe Oogcn en een Hoorn op den Kop van een derdc Duims lang, krom, blinkende, onder twee anderen die kortcr wa- ren en Ipits, op hec Borsfluk geplaatfl:. Op Jamaika, zegt hy, is dezc Torzccr gemeen, en word t door hem vergeleeken met. den Ka- flanje-bruinen Marylandfchen van Petive;r, op Nomm. V. aangehaald door onzen Autheur, van welken ook Browne deezen onderfcheidc, dien hy noemt the great brown Siirvyeri doch hy heft mis, dac de drie Hoorens alle van 't Rug- gedekzel af komen. IV. (4) Tor die drie Hoorn En aan *t Borjfjluk heft, den voorjten [zeer kort, en den Hoorn Ath's 'can den Kop opwaards gekromd, olyph"nc. tl! lxxu Hier van is een vry duidelyke Afbeelding '^' door SwAMMERDAM gegen, die hem Doemt: „ detweede Soort ^'fl72 Neushoorn, we/. „ ke (+) Scarabacus Thorace trlcorni, antico brevifldmo, Capitis Cornu reciuvato. M. L. U, Marcgr. Bra/. 247. f. i. OLE AH. Ma/. T. 16. f. 3. PET. Gaz. T. 49. f. 8. an T. i+. f. II. Me R I AN. Surin. in titulo F. G. SWAMMERDAM £ikl. T, 30. f. 3. I. DEtL. IX. STUK. K 4 Beschryving vant V. „kemejipfnet regt, ^eVLiECENDE Oly, A*"^^^'*,, pn ANT zou mogen noemm." Die beraa- f^ooFD- ming worde door hem van de twee kromma ^TV^^' Hoornen op het Borftfluk afgeleid, welke dan de Tanden zullen verbeelden, waar tuflchcD de Snuit der Olyphanten uitfteekt, en, dewyl dee- ze Snuit aan 't end niet gegafFeld is, zal de overeenkomft in deeze mooglyk nader zyn dan in devoorgaande vreemdc Rhinoftersof Hoorn- ncuzen, Om wat reden Linn/eus hem M- las genoemd heeft, is my zo blykbaar niet* J^venwel kunnen de twee Hoornen de Armen verbeelden van een Beeld, dat, met het Hoofd vQorover bukkende. Den Hemelke op ds Schouderen forft. P e t i v e r zegt, dat de Tor Jtloang genaamd op de Philippynfche Eiianden, volgens Pater Kamel, zeer geleek naar den Bul-Tor, dien hy den grootften Buceros of zwarte Bul-Tor van Borneo tytelt, als zynde hem door een Chirurgyn van daar gebragt. Hy hieldt denzelven voor de eerfte Soort van Neus- hoorn of Rhinofter. Volgens de Af beelding was de langte drie Duimen, de breedte vyf vierde Duims. Zulk een Tor als deeze hade SwAMMERDAM uit Japan gekreegcn (*). Wy hebben hier de Aftekening uit de gedagie Verzameling van den Heer N. Struyck gebruikt. Cf) Byitl  V. beeft, war 'can de midlele' Ian git; dtn jy^^' Kop ongehoornd; de Schilden overangs ge- Huofd. Freept. V. By Pliver wordt dccze gcnocmd Bid' a^ii-rot. Himmige, glimmende Neushoorn van Alarylandi Ketjianje-hruin van Kleiir, of Mayylande Bul- KJiinofter. Hy rnerkc aan, dat dezelvc van hec Kamhoornig foort is, als de Spricen gekamd hebbenden en hct Lyf van boven zecr glanzig. De langte van hct Voorwcrp, dat hy afbceldt, is • ^cn Duim; de Hoorns zyn zccr kcrt; de Potten altcmaal ruig. LiNN-EUs mjerktaan, dac hy zeer vcel gelykt naar den gewoonen of Eu ropiTchcn Rhinofter, doch driemaal zo groot is, hebbendc de voorfte Schenkis vyfcandig. Het blykt dat dceze uit Noord-Amerika af'^ k'ornftig zy : daar de vier voorgaande b'oorten in ZuidAmcrika vocrkomen. Ik noem hem, tot'verandering, Bid-Tor: dewy! hy eig entlyk gegen Snuit heeft. Of met den 'Soortnaam van onzen Autheur bedeld worde, dat hy zig op de Aloe-Planten outhoudt, is my niet gebletken. Van Browne wordt hy the Newsmonger getyteld (*). In (s) Scarabaeus Thorace tricorni, intermedio Jonglore, Capitc rautico, Elytris uniftriatis. M. L. U, R o £ s. Inf. II, T. A. f. 6. r F. T. Gaz. T. 24.. f. 10. Vo'gens' best Engelfch betckent die een Verkoopcr of Verkänder van nieuw Tydin£en, Hoe zulks op deczen Tor toepaffclyk kan zyn, is my duifter. I, DKEJL, IX. Stuk. J<^ ^ iig. s. Beschryving van V. In de Rangfchikking der Torren van den voor- , Afdeel. go[^e]den Franfchen Auc Heur f, behoore alle de Hoofe- voorgande Soorten tot zyn Eerften Rang van tifiL"'^!* hs^ Eerfte Lid, dergenen, naamelyk, die vyf Leden aan de Voeten hebben: hoewel zyndc, by hem Diet bekeod flaan, VT. (6) Tor die drie Hoornen aan bet Borjlfiuk Typhous, Kie:ne Bal- heeft, waar van de middeljle kleinjl: den je. PI, Lxxi. J^op ongeoodrnd. Linnen geefc dezen op uit het Kabinet van de Koningin van Sweeden: zeggende, dat: hy de grootte vati den Meft-Tor heeft, de Schilden cffen doch niec glimmende. P e t i v e hac!t hem genoemd Driehoomige zmoarte Tor, met gekamde Sprieten: mijjchien de Bui- of Stierboom van M o u f e t u s. Mr. D a.n d r i d- c E nam deezen in 'c Voorjaar waar op de Hei- de van Hampftead in Engeland; zynde een half Duim lang, very breed, op 't Lyf over-langs gevoord: de Pooten zeer ruig; de Hoo- enn wyngen wyngen wyngen. Wy geeven hier, in naturlyke grootte, gelyk de overigen, de Af belding van z Bui-Torretje, dat by Münderberg aan 't Strand dood gevonden is, door Monfr. G, Philips: gelyk Sepp 'er 00k een heeft, dat by Utrecht (6) Scarabxus Thorace trlcoini, intermcdip minore: Caju- te uiutico. M, L. U, Pet. Caz. T. a. f. 3, DE Torre N. 155 was gevangen. De Geftake is als bovcn ge- v, meld J de Klur zwarc. Het biykc dan dat zul- ke Torretjes zo vvcl in Europa als in dc ^\'cil:- „ '^• Indien gevonden vvorden: noewcl zy, tcninin- ^yuk. fte in ODS Wcreldsdeel, zo 'c fchynt zelcizaam zyn. (7) Tor die am het Borjljluk drie Kmhbeltjes O/ahinoiia-.' den Kop heeft. Zo zcldzaam als de voorgaande, zo bekend is deze Soort van gehoornde Torren Men vindi er by alle Auiheuren, nageroeg, melding van gemaakc. Sommigen noemen hem de Eenboornige, welke naam mooglyk allercigenll zou zyn, indien hec gemeen gebiuk niet was hem de Rhinoceros of Neushoorn-Tor te heten; en de plaatzing zo wel als de geftalte van den Hoom, welken hy op den Kop hfcft, is indeldaad met dien van het Viervoetig Dier, dac men Rhinoceros coemt, zeer ^overeenkomflig, De Engelfchen geeven er ook dergelyken Naam an: deDuitfchers noemen hem Nojehorn • Ka. fer en de Franfchen Moine of Monnik. Men (*) Scarabius Thorace tu'ierculo triplici, Capitis Cornu recurvato. Kia?. SuecEd. I.N. 340. Sc Achaeus Capite unicorum recurvo, Thorace gibbo, Abdomine hirfut. Clear. 27. T. 16. f. 4. FRISCH. Inf. 3. T. 3. r. I. SWAMAT. T. 27. f. 1, z. Jacob. Jilu. i.s. j. Jon st, Ik/, T. ij, f. i. ROES. Ir:/. II. Th. T. 7. f. 8,10. H O E f N AG, Pi&. T. 13. f. antepenultima, DEIiL. IX.Stuk. Beschryving van V. Men vindic hem meefl in Broeybakken der Afdrel. Xuen en Moeshoven, die uit Eikenbafl: of HooFO- Runbeflaan, en dikwilsookin de Padenof Bed- STUK. (jen, die met Run befiroold zyn; 'c welk raaakt dat men in Duitfchland, daar de Looijers een andere foorc van Bast gebruiken en de Run tot Kluiten wordt gemaakt, om te verbranden, decze Torren weinig vindt, zo Roes el ge- tui^t. C L u s 1 0 s, evenwel, hade 'er van Wec- nen de Af beelding van gezonden aan Mouf- FETUs in Engeland 5 met byvoeging, dat dec- ze Soort vanRhinoflcr-Torren, in hetLanddaaf omflrceks, vry gemeen was. Impkrati ge- tuigc, dat menze, in Italic, in de Zomcr ziet, en In Frankryk zijn ze niet allen in de Bedden der Tuinen en Mocshoven, maar ook in rottig Hout, zer gemeinen. Geflaite. Bezwahr zal men ondekken, waarom deeze Soort van Torren aan Mercurius was toegehcilig, daarzy zeer log en traag in 't vliegerx zyn. Met Mannetje is gemakkelyk kenbaar aan eenen fpitfen Hoorn op den Kop, die in eeni-gen wat langcr is dan in anderen, doch altoos kennelyk agterwaards omgekromd. Het Wyfje is altoos ongehoornd, wat langer en dikker van Lyf, hebbende bovendien, zo wel als 't Mannetje, dat drietandig Uitftek aan het Borft-Ihik, waar van onze Autheur, in de onderfcheidende Kenmerken, gewag maakt; hoevveldit, in de Wyfjes, ook niet Zeuenlyk is. De Küchenlyk is. De Küchenlyk is, in beiden. Kaftan-, D E T 0 R R E N; 15^ Sebtuln: zy hebben de Dekfchilden glad, doch V. het Lyf van onderen, even als de voorgemcl- jy^ de Soorcen , wat Haairig of ruig. Hoofd- Roes EL heeft byna de geheele Hiflorie ^^^JJf^; van dcczen Tor van vSvvammerdam onc-^^>«i»g- leeod (*) , die daar omtrent zcer omftandig is. De Paaring gefchiedt in de Voorzomcr; als wanneer het Wyfje gedekcwordt van het Man, netje , dat met de Ilaakjes , die 'er aan het Hoornagtig gedeeke van zyne Roede zyd , d(J Scheede van het Wyfje vat ; zo dat hctzelve hem niet ontloopcn kan , en dan bevrugt hy het door de uitfchieticg van zyn Zaad. Hy vergelykt dit met de Paaring der Kapellen van den Zydeworm , die zo ritzi^ zyn , dat zy zig ook met de doodc Wyfjes vcrmcngen en zo vafl: haakcn, dat menze naauwlyks van elkan- der kan fcheiden , wanneer zy zig gepaard be- vinden. Nade Paaring, zcgt hy , begeefthec Wyfje zig dieper in de Aarde , in de Run of Meft, tot het leggen van haare Eijeren, die nict by clkander, maar hier en daar verfpreid zyn. De gedaante van de Eijertjes , die hy af bceldc, is rondagtig; de grootte omtrent als Ra- (*) De Neiishoornige Schalbytcr , gelyk men deezen noemr, onthoudt zig, volgens SWAMMERDAM, gemeeiiJyk op de Timmerwerven , in het gekapt en gezaagd Hout , of in het ftof van 't Riet , daar men de Schepen rncde blakert : in de Vullnisbakken der Lufthoven of in de Loijers Run ; om- trent oude Boomen en Hout dat vergaat. B^bel der Nat. I, D. bladz. 302. i r»EEL. IX. STUK. 158 Beschryving van V. Radys-Zaad; de Kleur wit; de zelfftandigheid Afdesl, Yii(,zig en week: zo dat zy in de Lugt famen-HooFD- trekken en rimpelig worden door uitdrooging sTUK. ygj^ ^Q Vogtigheidj die 'er binnen is beOoo- ten. Kwatworm. Decze Eijercjcs fchynen weinig tyds tot de uitbroeding te behoevea. Hec duurde niet lang, of SWAMMERDAM voiidt 'er de beginzclen in van een Wormpje, aan roodagtige flipjes kenbaar, en op 't end van Auguftus vertoonden zig in de Aarde reeds jonge Wormpies. Deeze hadden, by 't uitkomen, den Kop grooter dan het geheele Lyf, 't welk rondom als met Haairtjes was begroeid; twee groote j rootle Tandjes waren zeer opmerke lyk aan dit Kopje, waar van do Kleur eerfl: geelagtig wierdt en vervolgens in bruinrood veranderde; lyvende die van het Lyf witagtig. Hier uit groß dan, in de Run, Houtbafl: of rottend Houczaagzel, de Kwatworm van den Rhinoster-Tor, die, zo S w a M M E R d A M aanmerkt « fomtyds wel de dikte van een Duim breed en viermaal zo veel langte krygt (*), eer hy in een Pop verandert. Men vindt deze Wormen, om dat zy witag. (*) Niet vicr Diiimeii, gelyk fommigsn het begreepen o he'iben: maar die of twee en een half en (bmtyds maai; twee Duim, gelyk F R I s c H aanmerkt, die egter aldaar niet de legte Kwatworm af beefdt. In de langte u Gegenwärter, is by ongevaar drie Duimen, Arafterdamse Maat; en rykelyk ecit half Duim breed. DEToRREIF. 159 agtig geel van Kleur zyn, en zo groot, ge- V. makkelyker dan de Torrco: gelyk zy 00k gc- Afdeee. makkelyk te oaderfcheiden zyn van den gcmee- Hoofd' nen Houcworm, in 't Latyn Coffus genarmd, st^k. die den zwarten Boktor voorcbrcDgt. P l i n i u s zegt, dat hy eenige zulke FlouLwormen gege- ten had; doch onze Kwatworni zal niec iigc daar toe gebruikt worden, om dat hy zo Snot- terig week is, en vol van Vuiligheid of Hout* paantjes, die men 'er nog byna onverandcrd in vindt, als men hem openc. Het Lig* haam bedaat uic veertien Ringcn, en heeft, aan ieder zyde, negen Ligtgaatjes of sprengen, die zig fomtyds langv/erpig als ecn Tuikfche Boon vertoonen, gclyk Swammerdam aanmerkt : doch gemeenlyk zyn zy omtrent rond en roodagtig van Kleur. Naar dat Worm zig intrekc of uitrekt, is de figuur van decze Lugtstippen verfchillend. Aan de voor- (tc Rirgen zitten de Poeten, welkcn 'er de Kwatworm maar zes heeft, als gemeld is. De Kop is bruin of paarfchagtig rood, en heeft, behalven de Oogen, Sprietjes, Nypers of Kaa-kcbeenen, en een Lip die als in tweecn gedceld is; zynde de zelfftandighcid Hoorn- of Schulpagtig, en die der Ringen van het Lyf Leder-agtig taay. Op het Agtcrlyf glimmen zy als een Spiegel, doch zyn voor 't overige duiinet-jcs bezet met kort fyn Haair. De beweeging van deeze Kwatwormen is venvineKng zeer traag, hoewel zy een groote kragt hebben. I. Dill. IX. Sx X. * om* i!?o Beschryving van * HOOFD STUK. Vi omtreric den Kop, wdetende daar medc hcd "jy Gedarmte in 'c geheel' Niec allen, maar ook die van de Djgcbuisjes, af- geftroopt v.'orde en uitgeworpen, zittende dezeli ven als Touvvetjes, die door de Lugfrippen uic- getrookken zyn, agttien in getal, aan de afge- legde Huid; waar aan ook, de Schceden, daar de Pooten in geftoken hebben, biykbaar zyn. Het Bekkneel splyt zig in drie deelen en wurdt insgelyks afgeworpen, Kort na de Vervelling vindc men den Kop en de Nypers wit, week en buigzaam. Hoe menigmaal deeze verwiil- ling van Pluid in de Kwatworm gefchicde, is on- bckend. Tnwendige Wy gaan Over cm de inwcndige deelen van deeicn. cleczen Worm te befchouwen. Men doodt hem, ' ten dien cinde. In Brandevyn, of last hem verdrinken in warm Water. Vervolgens het Vel C. E. T. O. R. E. 16 v'p cJeRug geopend hebbende, komen, na hct V. Dopen vande Vogeligheid, in de eerfte plaats de Spieragtige Vezelen te voorfchyn, die de Hoofd-Ringen bevveegen; loopende zeer aartig over eichter, van den anderen Ring. Het Hare vertoont zig als ein Vliezig Kanaalj zinde nauwft digt aan den Kop en omtrenc in 'c midden van het Lyf, als ook by hec agter-end van ilen Woitn: dewyl hetzelve zig, langs de Rug, door het geheele Lyf uicflrekt. Nevens het Hart, dat geheel doorfchynend is, ziec niefi ccnige zwarce Stippels, van ongelyke groatte. Vooits vertoont zig het Vet, dat uit Gen mcnigte bolletjes als Zandkorrels bcftaat; gelyk dit ook in het Vet van andere InfekteHi En ziel's van groote Dieren, kan waargenomcQ worden. Door dit Vet zyn ontclbaare Lfigt-, pypjes verfpreid, afkomende van de Stippen of Lugtgas, weike agttien Hoofdtakken van deze Longepypen uitleveren. Allc deze Lugtpypjes zyn, dat te verwonderen is, zonder der Blasjcs, daar zy die zo duidelyk hebbea in de Tor. Onde-r de Ingewanden komt eefft de Maag ingewanddm in aanmcrking, die verder byna den gantfchen Vorm vervult, zunde altoos vol en opgefpanen door geknaagd Hout of Run; weshalve zyzig bruin, biaauw- of roodagtig van Kleur verfoont, dewyl haare Vliczige Wanden insgelyks doorfchynende zyn. De Keel of Slokdferm is zeer naauw, en maakt, z.  met ecn zeer groot getal puntjes, als Tanden, is bezet, in zes ryen geplaatft, en hoUe Pyp- jes uicmaakcnde die eenigermaaie fchynen o- vcreen te komen met de byhangzels aan de Rob der Viflchen : dac is te zeggen ; hun ge- bruik is even onbekend.* Laager of verder near agtcren aan de Maag zyn nog meer derge- lyke Pypjes. Zy maaken een getal van ver bo- ven de honderd uit. Voorts vindt men , in de Maag , een menigce van Lugtvaatjes ingeplant » en nevens dezelve leggen, zeer fraay gefchikc, ecnige Vaatjcs , die men , (in navolging van Malpighius, ten opzigt van den Zyde- worm,) de SafFraankleurige zou kunnen noe- men. Voorts loopc de Maag uit in een dikken . Darm, die altoos vol gcpropt is met Vuilighe- den , welke in figuur zeer naar Rottekeutels ge- lykcn, maakende dat de Worm, aan 't end, blaauwagtig doorfchynt. Sv/AMMERDAM, wiens onvcrmoeidc viy t in het ontleeden der Infekten onverbeeldelyk was, heeft zelfs het Zenuwgcftel daar in na- gcfpoord. De Herfencn, zegt hy, leggen ia Hmifphx-^^ Kop en beflaan uit twee halve bolletjes* , die met elkander een lighaam formeeren , daar men , van vooren , vier kleine Zenuwtjes ziet uitgaan , en op ieder zyde twee grooter Zenu- wen, die, te famen loopende , hetRuggemerg maaken , waar vsn de Zenuwen zig , zeer aar- tr^, door de geheele Tor verfpreiden; gelyk in Herfencn " eu Zenuwen. D E T O R R E N. 1^3 aiytie Afbecldiogen (*) is te zicn. Door dc V, fchciding of tuflchenwydte van gemelde Zenu- ^''^eel, wen, die men als een Spleet van het verlang. Hoofd- de Merg f kan aacmerken , gaat dc Keel been , '''''''^'^* , Rhlnofter. Even als in de Zydewormen. Dus ruden de MduiiA Herfenen op de Keel en de Maag lege op het* Ruggemerg, 't welk daar van bedekt wordt, Zelfs verbeldt hy zig insgelyks de te rug loo-pende of weerkeerende Zenuwen f in de Worm -j- a-^,;,.,,. ontdekt te hebben. die hy ook afbceldt; voe* '''"^"^" gende 'er by, dat hy een byzondere Manier had uirgevonden, om de Herfenen en het Merg van deeze Infekten zodanig te balfemen, dat flMnze, zonder weg te droogen, in de natuuN lyke Geflalte bewaaren kon. Van deeze fynigheden afftappcnde, komcn vcranderrng wy tot de Verandering van den Kwatworm der'"""^" Rhinorter-Torren. Wanneer zy daar aan toe zyn, Kampenze dieper in de Aarde, Med of Run, en maaken zig een Eyrond holletje, dat van binnen, aan alle kancen, zcer glad en als geplötz zig vertoont. Hier in blyveuze dan flil Icggeh, en worden, zo door het loozen der Vuilisheden als door de uitwaafeming van vee. le Vogten, allengs dikker en korter, en tevens rrimeliger dan te Vooren: des het fchyntofzy uittccrden. Ook vertoont zig, in 't eerft, geenblyk der uitwendige Lighaamsdeelen, door de Huid hcen; hoewel zy daar mede, onder de Huid. B-]hd der f^^tuur. P L. XXVIII. Sc XXVIII. Huid, zeer duidelyk zyn voorzien. Immers bet Afdeel. (Qurt njct lang of dc uiczwelling van de Pop, HooFD. reeds binnen de oude Huid geformeerd, doet Sik. dezelve open barften, en dan komt cen Pop tc voorlchyn waar in de Pooten, Sprieten en Dekfchilden niet alleen, maar zelfs de Hoom van 'c Mannetje, zigtbaar zyn. De Worm, dus in een Pop veranderd zyn-de, perst en dongt, door de beweging van zyn-de, hec afgelegde Vel naar agreren, en fommelt het in malkander. Haare Kleur is als dan t'enemaal wic, bchalve dat zig op de vyf-de, zesde, agite, negende en tiende Ringen van de Rug, eenige fyne Hoornagtige en donker bruine hardigheden vercoonen, zo vvel als op de Schildjes van den alleruiterften Ring des Lighaams, en hier en daar aan den Kop en Pooten. Voor 'c overige is het Lighaam der Pop week en zagt van zeifftandighcid, breeder en dikker naar evenredigheid van de langte, dan de Worm is geweft. TulTchen den Kop en de Voorpooten vcrtoonen zig eenige kleine boUetjes, ten gecale van.zes, waar in de Sprie-ten en Provertes, als ook de Oogen, verborgen zyn. Uit dergelyke bolletjes schon de underfte deelen der Pooten te beftaan, die ongelyk dikker zyn, naar maate van de bovenlle deelen, dan in de Torren: zo dat de Popals zugtige Bebenen schon de hebben. Even 'c zelfde laat zig ook waarneemen omtrent de andere deelen des Li^aams, ca io 't byzonder de DE Torre N. 165 de Doktchilden en Vleugels, die naar den Bulk voorwaards' Stuk. Geboogen. Deeze Pop is nie zonder bewegig; zy De Pop kan zig, in haar Hoi, van de een naar dey andere zyde overbrengsn. Ook verbeeldje SwAMMERDAM zig, dat, wanQcef zy door Koude bevangen worde in de Herfll, de Veracdering vereraagc; zo dat de Pop den geheleen Winter in die Gitalte overblyvc, Anfers duurt de Veracdering van den Worm in een Pop eenigc Weeken, en die van de Pop in een of twee Maanden. De Vogtigheid, naameiyk, verdwynt, door de UitwaalTcming, zo 'l fchynt, alien gs, en, hoe meet dezelve afneemc, zo veel meer neemt de bruin-heid aan, gelyk zy ook allcngs harder wordt en met een. Hömagig bekleidsel overroge; tot dat dit Infekt, eindeiyk, in zyn volmaakte Staac op het tooneel vcrfchynt, De gehème Verandering, van den Kwatworm in cen Tor, fchynt wel omtrent een half Jaar tyds Goodig te hebben. Verfcheide Lighaamsdeelen zyn, in decze L'g;mm> Torren, zeer duidelyk en omstandig, door den laatstgemelden Autheur, v?aargenoraen, Uic- wendig openbaaren zig de Lugtstippen, die merkelyk van dezelven in de Worm verfchilen, als niet alien even hoog geplaatft zyn- 1. IX, stwk. L 3 dej 1616. BESCHRIVING VAN V. de; ook langwcrpiger en dieper uicgel^old, ja i\f ^''' veel rijimcr open, hoewel zo kenfeaar nict, HooFD wegens de Kleur. Men  zesde, zevende en agelle, zyn weezent-lyk nog als Stippen zigtbaar doch tocgeflochen: hec negende is gcheel verdweenen. Wan-neer de Tor niet vliegt,' bedekken zyoc Vleu-gel alle de Lätterstippen, o«env?.n De Oogcn zyn in deeze Torren zeer aaa-^cn Tor. nicrkelyk, en in groocce zo wel, als in figuur en ^etal van Oppervlakten, zeer veel verfchil-lende van die der Kwatwormen. Men vindt *cr aan ieder zyde van den Kop d6a, dat fa-raengefteld is uit verfcheide Bolletjes of klei-DC Oogjes, die met elkander een Soort van Netje maaken of zig vertoonen als een Höngraat; gelyk in alle vliegende In de Torren, ich deze Verdeelingen zu verhevenrond niet als in de Vliegen of Byen, maar veel vlakker, ook kleiner en zonder Haarjes daar tulchen. Deze Verdeelingen gan nederwaards door, tot op het Druiven, vies, 't welk donker is van Kleur en niet doorboord gelyk in de Menfchen eo Viervoligke Dieren, Aan het Druivenvlies volgt eea Geleyagiige ScoiFe, vvelke in zeer dunne ipraadjes verdeeld wordt, van Pieramidaalc fi- guur. D. K. T. O. R. E. 167 Günst, wär van de breedfte enden in de Ko- V. kertjes van hec Hoornvlies fluiten: de dunfte ^j^^^-*"^^* ftaan op een fchemervit, dik, Vezelagig Hoofd. Viel, dat in het midden, daar hetzelve tegen ^^ J,^yi^^* de Gegenständen aan komt, donkcrer is van Kleur. Door dit Viel loopen veele Locpyp- jes, die hetzelve met de Gezigtzenuw fchy- nen famen tehechten, en, in fyne takjes ver* deeld, gemelde Draadjes tot aan het Hoorn- vhes vergezellen. Hier uit ziet men, hoe de Lugt zig in deeze Infekten niet allecn, ge- lyk in de Vogelen, door Borrt: en Buik, maar zelfs door de fynfle Lighamdeelen verfpreidt. Omtrect de Oogen moetcn vvy nog aanmerken, dat zy uitwendig, ter wederzyde van den Kop, als in tweeen verdeeld worden door twee Hoornagtige Uitftekken van het Bekkeneel, en deeze verdeeling loopt inwaards door; hoewel de Gezigtzcnuv? daar door niet van 6ea gefcheiden wordt. Om dit alles waar te neemen behoeft men, de hicght Swam m e r d a m, alleenlyk de Herfe-nen te ontblooten; waar toe niets anders noo. dig is, dan den Hoorn, in de Mannetjes Tor, met een fcherp Mesje af te foyden: als wan- Dcer de Hcrfenen in 't gezigt komen , die uit twee famengevoegde Bolagtige Lighaamen be- llaan , gelyk in de Dieren* Men ziet 'cr ook verfcheide Lugtpypjcs over been verfprcid, zo wel als door het gemeene Vhes 't wclk dee- ze BoUen van het Brein te famen voegc , ver- 9££L. IX. STUK. L 4 tOS- 1(58 Beschryving van V. toonende zig, daar door, van een aartig famaa- Afdeel. ^eefxei^ jvien ziet den oorfprong van de Ge- HooFD- zigczenuwen, als mede derzelver dikte, die blykco sTUK. ^jQg,. (jjj,. (Jit Zintuig van een groocen dienft is voor de Infekten. De Longe- Je en hyena Lugt-of Longepypjes, die altyd hoi en rond zyn, eindigen. Maar dit verfchil is er, tuflchen de Pypjes en de Blasjes, dat de ze laatften, Vliezig zynde, door het uidaten van de Lugt toevallen ea plat worden, terwyl de Takies rond blyven, en dan vercoonen zy zig als Boomtakken met Bladen; daar zy anders omtrcnt de gedaante hebben van een Soort van Knobbelagtig Zee* Wier, De Kleur der Blasjes is dof, doch die der Takjes glinderend werden, omtrent als 'Paar* Jenjoer. Door het Mikroskoop befchouwd. Menigte van zeer kleine Bolletjes. Hoofd-Deeze Lugtblaasjcs, met haare Bolletjes, stuk. "Rhirajer." Zeit SwAMMERDAM, kao men zonder ee-Djge Ontleeding zien, als men de Dekfchilden vaq het Lighaam af neemt, en dezelven, tegen den Dag, met cen Vergiootglas belchouwt. Men zietze 00k door het Onderly been blin-ken, ja zelfs in het Hooioagiig en Vliezige bekleedzel van betzelve: maar niet beter, dan tuflchen de beide plaatjes van de Dekfchilden, alwaar zy alierley zeldzaame figuurcn maaken. Drie grootc Takken van de Longcpyp vertoo-nen zig, doorgaans, tuflchen deeze Plaatjes in; twee, naamelyk, aan iederzyde, en een, die kort is, in hec midden, vvelken men met zulke Blaasjes beladen ziet, die zig egter, in zyne Af belding (*), wat onregelmaatig voor-doen, en, volgens zyne befchryving, platagtig zyn; 't wclk hy toefchryft aan de inkriming van de Dekfchilden, om vaft te worden van zelfftandigheid. De Hoprn van deeze Torren, weike, ge^ Deeien Det Jyk-bekend is, in de Mannetjes alleen gevon-^°°'""'^"«' den wordt, krygt, op dergelyke manicr, zy- 'ne hydheid: daar hy, in de Pop, Vliezig en buigzaam was; ja, als 't ware, vol Water of Vogtigheid. Hy blyfc egter, altoos, van bin- (*) ByM der Kataur. Ta! XXX. Jif. I,' I. DIEL. IX. STUK. L 5 170 BESCHRYINO VAN V. bianen hoi, en is insgelyks met Lugtblaasjes Afdeel. geyyid. Hoe deeze Hoorn een gevolg kaa HooFD. zyn van de Mannelykheid, bewyfl de over- STUK. eenkomfl: met de Herten, die, zo men ver- Khmojltr, haalt, gefneeden zyode of van de uitwendige deelen der Voortte HooFD. Being beroofd, geen Hoor- nen krygen. Mocielyker zou deze Proefneemjng in 't werk te ftellen zyn in deze Infekten, hoewel men'er, niet minder, de uic- en inwendige Teel leden aan vindt. Roeskl geeft, in navol- ging van SwAMMERDAM,de Afbeelding van de Hoornagtige of Kraakbeenige Schee- de, door welke de Schaft in de Torren uitge- laten wordt C*); doch hy bckent, niet in ftaat te zyn geweefl om het zagte of Peesagtige gedeelte af te beelden; dewyl hy zyn onder- zoek te wcrk flelde in Torren die reeds droog en eenigen tyd dood geweefl: waren. S vv a m- M E R D A M geeft ecn onverbeeldelyk uitvoeri- ge Afbeelding van de Roede en derzelver Wortel niet alleen, maar ook van de Zaad- voerende Vaatjes en der Zever, wonder-bärke beginzeln in deze Torren (f), De Tücken des Ballets, getuigt hy, zijn zerst aartig in de Rhinofliers of Hoornen, zy beftaan eder uic een Vaatje, dat, door entwinding, de langte krygt van meer dan twee Voeten, zynde aan 't end wat dikkcr ca (*) Infteten. Beluftiilng. II. TH. VII. Fig. 3. (t) E:jkiL dtr NMtuur, Tab. XXX. F/f. 8, 9. D E T O R R E N. J7I en blind of geförden. Tuflchen deze Ballet- Jcs, die äußer een Kluwen van die Vaatje ver- jv toonen, leggen de Zaadblaasjes, die cen Zaadblaasjes, die cen Zaadblaasjes bevatten, welke zo blank niet is als de R/^-^!i^* Zaadftoffe in de Vaatjes der Balletjes, of in de anbracngende Vaatjes, die naar de Roede loo- pen : waar uit blykc dac gemelde StofFe, in de ze Deelen, even als in de Viervoetige Dieren, haar toebereiding krygc. Het end van de Blaasjes, datzeer dun uitloopc, is verdeeld in zes Draadjes, die een zer aartig 'Kliertje bezet zyn, in vs^elken waarfchynlyk de affcheiding gefchiedt van eenig Vogt. Rondom deeze Kliertjes vondt hy 00k cen.menigte van Longepypjes Zaadftoffe Ingeniellen van hee Wyfje voegt dee- Ejerftok= ze Authur de Afbeelding van de Zwelg-^'* pyp of Keel, de Maag en het Gedarmte, die te famen een Kanaal maaken, dat op de eene plaats naauwer, op de andere wyder is, De Eijerdok Icgt in het onderfte van 't Agterlyf, doch, met Eijertjes gevuld zynde, wat hooger of voorlyker. Dezelve beftaat uit twaalf Ei- jerleidingen, aan ieder zyde zes, in tweegemee- ne Buizen uitloopende, die door zig te veree- nigen de Scheede maaken, welke, aan 't end, de Leg wordt, gelyk in de Vogelen: zynde een Hoornagtig halfmaanswys Ringetje, dat van ondercn met Haairtjes is bezet. In Ibmrnigen dezer Buizen vondt hy, by 't opencn Wyfje dat de Eijerea reeds gelegd hadt, nog 1. DEEi.. IX. stuk. jiief Wyfje. Afdeel. IV, HOOFD* STUK. Rhmojier. viir. Lunxris, Kromme Hoom-Tor. Hier en daar een Eitje. Niec ver van de Leg was een Peerageg Beursje, dac zig in de Schee de opent, zynde vol van een Lymagtig geele Stoffe, welke door 't droogen brofch wordt en wie kruimek; dienende mooglyk tot het glad houden van de Schee in de Eijerlegging. Boven dit alles was 't verwonderlyk, met welk eenig van Longepypjes en Lugtblaasjes de Deelen ook bezcc en als omfingeld zyn. Of de Rhicoster - Torren van eenig gebruik zyn is my niet bekend. Het fchynt ook niet dat zy eenig nadeel doen, als zig geneerende met Stoffen die van geeri merkdyken dienft zyn, gelyk Run of rottig Hout. Anders zou den zy, en de Wormen inzonderheid,  de y. Af bedding van een, die by Liflabon gevan- Afdeel, gen was, zynde omtrent een Duim lang, het Hoofu-Lyf wat krom, die hy noemc, glimmend zwar- stoic. U Portiigeefche Rhinster, met de Dekjchilden  het zeldzaam ingefneede Rugfchild, en aan den Bulk niec zo blaauw- of groenagtig als de gewoone Meft-Tor; dochde streepen op de Dekfchilden zyn breeder tn de Agterpooten niec zo zeer getand; hoswel zy ook ver agter aan het Lyf staan, gelyk in dezelve. Hy wordt zo veel niet gevonden, et alleenlyk op de Velden. De Hoorn op den Kop is in het Mannecje vry lang en spits, docli in het Wyfje kort en spits, het welk de TJitftekken van het Borftilk ook veel kleindcr teft. Verwondert my, dat Roesel, die dee- Hy komt zenTor taamelyk wcl afbeeldt, in 't eerft nietlweeden" geweten heeft, waar dezelve zig onthoude. Men heft hem ook in Swecden gevonden, heberende het Kopfchiid halfniaanswyze, met een verheven rand en op het midden daar van een uitgefneeden Hoorntje* Dit ziet op de gevorktheid van het middelfte Uitfteekzel van I. DEEt, IX. STUK. bet i74 Beschryving van V. het Borftfluk, 't welk hetzelve als Viertandig Afdeel. njafikt» Zulks is in de Af bedding van Den  doch die tevens wat dunner is, hebbende agter zig een kleinen Tand, die het Beginzel fchynt te zyn van een anderen Hoorn. Ook verbeeldt hy zig dat LiNNiEUs het Wyfje alleen zoudef gezien hebben, om dat die van een uitgefügten Hoorntje spreekt; waar mede onze Ridder het middelfte Hoorntje van het Borftftuk be* doelt; erkennende zelfs „ dat de verfcheiden- „held der Sexe blykt uit een stomp en glad Borft.* „ ftuk; weshalvc het Wyfje van deezen in den „ eer- {♦) Jfi/f. des I»/eaes, aux environs de Pari f. Tom, I. p. ti,- deTorrsn. 175 /* cci'ftrin opflag niec gemakkelyk te kennen V. „ is." (©) Lin N^ us zwygt daar, inder- ^^v^^* daad, van den Hoorn op den Kop; en, in Hoofd* de befchryving der Dieren van Sweeden, zal het Wyfje alleenlyk bedoeld zyn. Het Borfl- fluk is, zegt Geoffroy, in beide Sexen door een middelftrecp verdeeld; de Schilden zyn breed, kort, glimmende, en änder met agt fre-pen in de langte gevoord. Het gehe- le Infekt is donker glimmend bruin, hebbende van onderen alleenlyk eenige Haairtjes die wac lichter zyn» Hy is tweederde van een Duim lang en iets meer dan half zo breed. Deeze Mefr-Tor wordt, omftreeks Parys, zelden gevonden. De Kleur fchynt derhalve eenigermaate te ver- De Kieur Schillen in deeze Soort: want daar RoESELweinfgf en de laatstgemelde Autheur hem donkerbruin noemen, hadt Frisch hem pekzwart gezien, even als de Heer Scopoli, die hem wasarnam in Karniolie, en van de anderen onderfcheidt, doordien de voorfte Schenkels viertandig zyn. Deeze Heer getuigt dat hy vier Verfcheidenheden had van deeze Soort, twee grooten en twee kleinere; waar van de cerflen donkerer of defer van Kleur. „Van de grootflen, 5, zegt hy, heeft de een het Borftftuk weder- Sexus varietas, Thorace retufo Uvi y absque Cornkulis Thtracinis; quart dijfficulter primum cegno/citur. Syft.  ander een dergelyk ge- „ fleeten Hoorntje op een rondverhevea „ Borftltuk"- schouder- ^^^ verdienc dan een cader onderzoek van Hpom-Torren. Qjj^e Liebbers, door op de Weidlanden, onder de Koe-Drek, de Verfcheidenheden na te fpooren van deeze kromme Hoorn-Torren, die zeldzaam zyn; zo wel als een andere van Frisch (*), welken hy alsden kleinftenRhi- Dofter aanmerkt, en Meil-Tor met de Schouder" Hoornen noemt, waar tuflchen de Kop als in ftaat en daar door befchut wordt; zynde het Wyfje, dat geene Hoornen heeft, gehcel zwart. In deeze hadt hy duidelyk vi^aargenc* men, hoe de Hoeken of Punten Van het Kopfchild boven de Oogen zo doorfchynende wa- ren, dat de Tor daar door Licht kon ontvan- gen. Tuflchen de twee Schouderfpitfen was nog (*) P Ri s C H. In/elit. IV. Th. blad/i. iiS, 17. Tab. N. Vill fi.E T O R R E N. 177" Dog ecn laag puntje. Voorts is de langte der Agterpooten i waar door zy als op Stelten fchy- Dcn te loopen, in deeze gehoornde Meft-Tor- Hoofd. ren zeer opmerkelyk, *^" Ik twyfel of dat Tdrretje, 't welk de Rini' BampeiJjc. pelige genoemd wordc van Doktor Scopoli, insgelyks in de Medhoopen op 't Land huis- houdende, ook niec tot de laatftgemelden beho. re : want hy geefc in bedenkcn of dit niet het Wyfje zy van den Inlandfcben Tor, dien hy eehs aan den Weg vondt, hebbende twee Borfteli- gc, kromme Hoorens in de Nek; de DckfchiN dea Kaftanje-bruin, geflippeld, flaauw gefirept* . t)e gemelde Rimpelige Tor was geheel zwart, doch van onderen wat lichter van Kleur; de langte der Schilden in beiden maar een zcsde van een Duim. (9) Tor die de Borjl van vooren geknot en vyf- Cyindric: tandig beeft. Den Kop van vooren met Tor!" En overend Jlaande Hoorn, het Lyf roll rondt Niets anders vind ik van dezen Hoorn Tor angetekend, dan dat hy in Europa gevonden wordt. De Heer W. van der Meulen heft een Infckt, dat waarlyk rolrond is en zig vertooDt als een ftokje Zegei.Lak: in- der- (9) Scatabxus Thorace antice truncate, quinque-dentato; Capite antice Cornu creao; Corpote cyliadiico, S^^o. Hat. X. I. 0£Sta IX. Stuk. M 178 B E 8 C H R Y V I W G V A H V. derdaad cen zeer zeldzaam Schcpzel: doch dif Afdeel. |^omt OQS voor, iecs anders te zyn, IV. STUK. (lo) Tor met bet Borjljluk Jlomp getand, Op X. den Kop een Elsvormige, over end Jiacmde, "se" homme Hoorn; de Lip onverdeeld, 4s Sthilden met Groefjes. 