Maritime geography and statistics ..
Tuckey, James Hingston, 1776-1816
Juan, Angermaniand, Umeo, Skelete, Pitto, Luleo, enfpringen alle uit bergen van Noorwegen of Lapland, en vallen, na een loop van tuschen de 60 en.Ioo uur, in de Botbuilche golf. Zij zijn meest alle met meeren vereenigd en van een aanmerkelijke breedte, maar met klippen apgevuld; en zi hebben watervallen van tusfchen de so en 100 voct, welke, te gelijk met de gewel- dige over{troomingen, maken, dat zij enkel dienen, om timmertout naar beneden te voeren. De Noordelijkfte vloeijen jaarlijks driemaal buiten hare boor- den; de eerfte maal in Maart of April,- als iis en {neeuw op de lagere gronden fmelten; de tweede maal tegen het einde van  te ontlatens De rivier van Dalecarlia -rijst fomtijds binnen een ev. Maal 6 of 7 voet, en over het geheel 28 of go voet; als wanneer zij zoo geweldig stroomt, dat zij geheele bosfchen wegfleept en groote brokken granice wegrukt, - Jutland en Sleeswijk, en de Hertogdommen van Holftein en Mecklenburg, bevatten geene aanmerke- like hoogten,.maar -echter zulke, die aan de-bin nenwateren eenen bepaalden loop geyen. Eenige dier wateren vallen in de Noordzee; eenige in de Elve, of in de Oostzee, De Guden, dat de voor- 2 & -. Daain- - ara o EGS So we bag, 1 ZEEVAART en KOOPHANDEL. g28 \naamfte rivier’ van Juthnd is, ontfprinet omfereeks het middelpunt des {chiereilands, en valt, na een loop van 40 mijl, in de golf van Randers. Ne ‘ vaart op die rivier is onlangs verbeterd geworden, en zij heeft eene goede Zalmvisfcherij De: andere rivieren op het {fchiereiland  welke die tangs ket Holfteinfche kanaal de ewig? tighte, is. Volgens de Noordfche Jaarboeken, beftond er oudtiids -eene natuurhijke gemeinen schap vah' water tusfchen de Oost- en Noord-zee<en, langs de golf ‘van Kiel, de kleine rivier Lewehfau, ‘het meer #iemhud, en de rivier Eyder. Wanneer die weg ophield bevaarbaar te zijn, is onbekend; maar in 1660 votmde Freperix If, Hertog van Holfteine Gottorp ; het opzet van de door een gevraven kas naat'te hernieuwen. Intusfehen weerhielden de ver- Achillende ‘bélangen van den Hertog en Koning van "Denhemarken de uitvoering van dat ontwerp. De Koning, door wiens grond het kanaal even als ‘door dien des Hertogs gegraven moest worden ’ _yrepsde ‘aan tollen te zullen verligzen. Eindelijk werd die. hindernis in 4773.5 door de verecniging van ‘Holfein met Denemarken, weggenomen; ef if 1777 begon men: den arteid- aan het kunaal, dat in '1784- voltoeid wetd, na 2% miljoen Rijfksdalers ges kost-“té ‘telSeri, welké fom ‘de Kroon voor Gottfried Kiel voor Wien, in dat kanaal geraakt, men uit de Gostze door de golf van Kiel, tusichen Riel en de vesting Fredericksort, agn den mond van de Lewey. fau, welker waters naar het kanaal worden gevoerd, Hetzelve loopt langs het Noordelijke uiteinde van — het meer. Flemhud, vereenigt zich met de Opper. Eyder, lopped door de Stad Rensburg, en voorts Jangs de Neder-Eyder naar Toenningen, waar het aan de Noordzee eindigt. Het heeft doorgagns een¢ diepte. van 10 of 13 voet, en is bevenam 106 voet wijd, en op den bodem 47. Tuschen de plaags, waar het zich met de OppemEyder yoree- nigt., ep de Oostzee, is het.8 uur lang, en tus- fehen,.deze zee en Rensbyrg io -gur, Het verhee venfte -pymt is pet meer Flemhud, welks: waterpas 99 voet boven dat der Oostzee is, ‘Tot: aan bee gelve. worden de fchepen door paanden geteokken en deor drie flpizen, die elk ecn yal. van 10 vegt hebben, opgebeven. Drie andere, fluigen Jaten 2 paar.de, Neder-Eyder af, De twes.cerite..pebben. een val yam 8% voet; da derde een van 4.0f 6 voet, oi — ml a 6) “Deze flad wordt door de _ Opper - -Eyder ja tweeén “gedeeld. Het eene deel, de ouade fad gehed- ten, tigt in fiet Sleeswifk (tte; het andere, of de wiett We fad, in het Höflestätte beide ijn wel verfert, en hätten, bultes de bézeetig, 4000 irwe-nergs Et ken eene bezetring wan 1,000 man getmis-west worden. Pe doortaars gedit. san de Sad, veel voordeels, Hare ommefirgken zifp bar en: zandig. ZEEWAART x KOOPHANDRL. ser. near det het Getide im de rivier aniks vergieght. De fluizen aijn zeer hecht gebouwd, en 96} voet, dep. Kir ligt over de fluis te Rensburg eene bree-.de brug, welke men, van Hamburg near den kant van Koppmbagan rijdende, pesfeert. Tusichen. Rensburg en Toenningen kunpen de fchepen het. ala de wind hun dient, met hunne zeilen ftellen.: De vaast is van het bepin tot het cinde g0 of g6. uur lang, en alomme voor fchepen van 140 ten: brnjkbaar. Meer dan acco vesrruigen ven verichik lends grootee bedienen zich jaar op jear van dezelve. Tot hagr ondereud dient cen to} van tusichan de 2 en 3 ten hondetd, welken men, er ven alle koops waer bewelt, De Treve ontipringt in het Holftriniche ep vale te Travemunde, 3% uur beneden Lubeck, in zee, Van hear neer den kent der Elve leidt de vastt ven Geeckenitz, ‘welke het in de Trave uitloopende rh Viertjc van dien naam met dat van Devenau vepeoy nigt, dat.aich te Lavenburg in de Elve werps, Entusichen kam nien langs dies weg flechts met piety bodemd vaartuig ven Lubeck in de meergemede groote, en half Europa efloopende,-‘rivie gerahen, en tien heeft deartée zestien dagen noodig. De Warnow en Peene loopen door Mecklenburg en Pommeren. De cerstgenoemde ontiast zich ean- ge uren beneden Rostock bij Warnemunde, welkg maam dezclfide is, als die yan het ujt den ouden en ermveudigen naam der rivier War gevormde Ware wsond, dat in bet thans dus. genoemde Holland na- X 4 ~ bij gs A ARDRIESKUNDE vodn bg den Rin door eenen, van Warnemande der- waarts. yertnisda » geduchten, en eigene Koningen pebbenden, voltszwerm werd gelticht. De Peene yereenigt zich i het -Mecklenburgfche met eenige riceren, vigt zich vervolgens naar Pommeren, heeft re Anelam reeds cene aanmerkelijke grootte, en yorme beneden die ftad het dus genoemde Achrer- wafer, binnen het eiland Ufedom gelegen, en met fet gtodte bekken van het dusgenoemde Grofs- Haf gemeenfchap hebbende. - Van de gebergten van Moravie en Silefie, ortt- vangt de Oostzee den driftigen Oder, die bima ganfcheliik door de Prussifche flaten loopt. Met eene vernielende fnelheid fleept hij, in de hdoge - Jandefi van Silefie, ganiche - boschen en groote rotsklompen van zie oevers weg. Vervolgens zach- ter afhellende, en breeder wordende, vioeit hij min onftuimig door - Braridenburg eh Poemmeren, en Wordt er bevaarbaar. Na dat zijn water zich aan - de grerizen van Pommeren in vier hoofdeakken, met’ éen aantal zijevkken, verdeeld heeft,.vereenigt het: zich weder nabij Srettin jen vale ‘in. het. Grofs- af, na een loop van 300:uren. Het heeft door de vaarten van: Muttrofé en Finow gemeenfcha met de Elve.. Het eerfte kanaal vereentigt nameli den Oder boven Frankfort met de Spree, welke, ‘door Berlijn loopende, met de’ Havel, die in de Eve valt. (*), gemeanfchap heeft. Dat kanaal is 6 uur (*) Of lever door. het kanaal van Piauen, fus- fchen “” ZEEVAART an KOOPHANDEL. gp9- 6 wur lang, heeft 63 vodr waetr en eenige flnistn. Het kanaal van Finow vereent de rivier van dezen. Nam, welke zich in den Oder ontiast, met de, gezegenhaft. Deze en eenige kieinere kanakeo geven door Silefie, Brandenburg, Neder - Säsen en Paommeren, henen wijd en. zd. gelegenheid tot cence allernuttigte binnenlandche siegespwasst. Ten Osten van den Oder valien er in de Ost- zee eenige kieinere rivieren, als de Rega, de Per- fante, de Wipper, de Stolpe, de Lupow en de Le- ba, welker monden den Zeeman havens aanbielen, en welké over het algemeen bevaarbaar zijn.. Daaf- op volgt de Weichfel,. welks bronnen niet ver vam . die des Oders in Silefie liggen. ij loppt 200 pur lands af,:en.is bijkans alomme.yoor siegesgeichikt. Na de fteden van Cracow, Sandomir ‘en Warfchaw, waar hij zeer breed is, te hebben door. . geloopen, befpoelt hij msgetifks Thorn'en Culm in Pruisfisch Polka. Vervoigens loopt hij door Pome meren lange Graudenz.en Marienwerder henest.. Nebij Marienberg. - verdce It. hij.gich in twee takken, welke wellrom in twee andere verdeld word, Drie. dier vier. takken vallen ii: hes Frisch - Hef;.de wierde, welhe den 'néam:inan: Weih. es 'behoude, Joopt doot Dantzig, en ontiast zich -bij Weichiek snunde. in. de Golf. Die tak ontvangt.sen de: Westschen deze flad en Maagdenburg, met de Himbuigiohe goudrivier, de Elve, vereenigd words. SE: -AARDREFKSEUNDE. toon... atide de Bushee, welke door int Renaal. van: Rromaberg. met de Netze vemenigd wordt; en deze -words door de Warthe opgenomen,.en de Warthe opgenomen,. en de Warthe wadere. A door den Oder. Düs wordt er tüchtigen: deren, en: des. Weichfel' cene giméanichap Jogs het: gezepde kenaal -pepend,. dat 6. uur lang on go vost wit is, zes fluizen heeft, en door shepen met een last wan soo of Go. cemtners heveren wornten kan Hiet Frisch - Haf -ontvangt, behalve de drie gesegde takken van. den: Weichfel:, welker awijdfts den neent wan Nogat voort, nog de rivieen van Blbing, de Passage on de Pregal gehecten. De mathe ie d@ieper dan het Haf, en voor zwar geladent ses pei bevasrbear. Hij heeft langs kleine kanelen mes genige takken vm.den Nicmen. gemeenichap.. (Des Niemen, op welken de vrede van Tilfite ge  andere, de-Ruse, N. W, ecn.. Baide: onlasten :zick: lengs eccnige -takken sim Het Kuelsch+ Haf, tusichen: Labiau' en‘Momel. De Reusfen vangen aan deszaifs. mond veel: zakm. Gee ammenlijk loopt de Niemen 120 uur lands ef. Het kanaal van Pinsk vereenigt hem nabij zijnen” @iond..mec den -Priapetz, weike in den- Dpieper, of Boryfthenes, walt. De Dnieper wederom in de | Zware i. ZEEVAART en, KOORHANDEL. gat Gegen: 200 validinde, i er.dus: geben deze en de Gostere. De. Dange, welke come bawen asn Meme] geeft, is wijd en diep, mast flachtg kort. van.joop. De Licbay en Windau in Koerland zijo ook. vm welnig aanbelang; maar. de Aa.. of Bolderas, welke zich een weinig tm Zu den van de Duna in de Gostzee ontiast, is tot aan de oude hoofdfad wan Koerland, Mittau, be» waarbaat. Langs de Duna, Pemau,. Narrow;,. ens. ontvangt de Oostsea de wateren van het große waterpas midden in Europisch Rushad. - De Dana, of “Weser Dwina, komt uit en -nieer nab Toropetz voor, doorloopt cen deel van‘ oul Rusland en Lithanwen, fcheidt Keoarland vin Lifland, en valt, na cen loop’ vat 180-aur, benin Rips in de Liffandche golf. 2% te van ie Neri corprong af, tot op eenige' weinige mijlen van Riga, bevasrbgar, waar hier vommen- kiipperi- recks fen:in haar 14 watervalion. - Die hindernis voor défsheptaart belet ‘intusichen niet, dat er langs haw groote hoeveelheden timmerhout-: saev- zed ‘worded egezonden. ‘Sclioon 2ij fnelliik frome, echeer bevriest zij aan het ‘einde! van: Nevember,en bijft ft den asnvang. van. April pefloren..- “Het! opts? ken van hhar ‘ije gdat fteeds met eené overftrad< ming gepeard, welke. te Rigen fonie ved schade ‘nane Migt, en er Het- water’ boven de wallett- doct--rijzeli » wrwijl he tselve des ‘zoniers 200: Leag is, dat men er naauweliks met beoten over ken. Sints 1801 heeft de Oostzee -pok langs de Duna’en den Dnie/ cad per gx. AARTIRAKSKUNDE' â6n- per met de Zwarte.zee gemeenichip. De bootes, met welke men. daasvan.gebroik maskt, waren de Duna op tot adi-de Ulla, en Jangs deze tot aan het ‘meer Beloie; wwaaruit:zij voortkomt. Over dit meer in de-rivier -Esfena. geraakt, varen zij dezeive tot aan het meer Berefina op, en hier cen. kanaal in, dat eenige wren Jang is,-en vier fluizen heeft. J.angs :dien wég geraken: zij' i het meer Plawia, dat langs de, rivier Sargutsch ‘met de rivier Berefina gemeenichap heeft, welke Jaatite in den Boryfthenea, of Dnieper, uitloopt. De: Lijflandfehe en Finne, golven hebben binnen door: endexling. gemein, Jangs de Pemau en . Warrowa, en esnige tuschen beide gelegene, en door kanalen, - vereqnigda, wateren, De Narrowa is da emaige uitwayeing van de meeren Peipus en Pskof, welke, zamen-genomen, 2% uur lang, -en van @ tot 10 yur wid. zim, en beide door groote booten Igunnen, worden begrm.. Intusfchen ywordt de vame Se. de. Narrayra. esa, balf war bowen Mapva door emp =. De.-grootie. bismmeplancfche vaart van Rusland fe die gene, welke,sich-van de. Opatzee tot aan de Caspifche uitityekt. ‘Deze vaart begint te Petersbupg met. de Neva-,. die uit- het meer. Ladogs voortkomt:,, OP», ZAG ».Da@k-loop van; 16/.0f- 37 uur, door een.wijd maar bogtig bekken, eq met cen ferken, room, langs.eqnige takken te Petersburg ontleste Rerelve.. is: boven de flad tugichan.de 159 en 809, wadem breed, maar ondiep, en, blii yan het einde © TR en ee ag _— 1 e ZEEVAALT 2" KOOPHANDE L. 233 van October tot 2am dat. van April :-bevtozen. Het meer Ladoga is de grootfte plas: vair.zoet water ia gsusch Europa, en 50,uur lang en.go breed. Det gelfs oevers' zijn rotfig, en het. water omvat ver- fcheidene eilanden, ¢n wordt door eenige verloopen, de banken gevaarlifk gemaakt.. Hierhij komen - g¢ weldige ftroomen en ftormen. Er is overvloed tag visch, en men vindt er Zeehonden van de gemqey ne foort. Het meer ontvangt de wateren van meer dan 60 rivieren, onder welke de Wolchow, uit het meer Iimen voortkomende, de voosnaamfte en wijd en s0 uur ldnds afioopt. @m de vervelende en hagchelijk voor te komen, beval perer D£ GROOTE het ‘graven van een kanaal uit de Neva naar de Wolchow, dat.in 1719 begonnen. werd, mImaar, om de gebreken van het eerlte ontwerp, niet voor 1739 afliep. Evindelijk verbeteringen in 1766 voltooiden alles. Dit groote werk is go uur lang. Het volgt de rigtning der oevers van het meer oegelijke, maar nergens groote, afftanden. Het heeft 36 fluizen, is 70. voet. wijd, en tasfchen de y an Yo voet diep. Er liggen over hetzelve drie vaste bruggen, die elk cene dreaibrug in het midden hebben, en twaalf drijfbruggen. op gelijke afftanden van elkanderen. De booten, die van menfchen gee trokken.worden, hebben 4 dagen noodig, om van bet eene eifide ann het andere te geraken; en er pase feerden in 1791 door het kanaal 15,641 zulke vaar-tuigen van verichillende grootte. elijk vodren de boown, uit det duyge. soemde Kanaal- van Ladoga, verder 'ds Wolchow ep tot sin' het meer Dmen,:eti-van hier de tivier Mfta op, waar 2j vilf fnelltroomende tken had. Den doot tw worfteien. Hen dier rakken, 6 of y aur 'lang, 'Was zoo driftig van loop, dat men het-gerve bin een uur benedenwaarts af kon varen, en'th 1978 verowbetuktren er aldiwar do booten. Fr Wet dan beflorin, ett wee tot wermiiding van her gevaar te tinten, dodr etn Katieal te doen Sraven, tanes Retwelke then uft de’ Wolchow de Mita boven die rakken tegtitlveks kon bereiken. Dit loopt lanes Whvoyorods tn’, na -deszelfs voltoofing in 1887, Nordt de oud’ weg door het nicer Imen fiethts ih wékére deelin des jaars, en door booten van een bit gondér ‘theskftl, Shgeflagen. De Mita opvarende, geraken de ‘boeten in het meer Mftinskoia; van hier f de rivier Schlina; uit deze laatite langs een kikih Kariaat miec eeré fiuis in de rivier'Sna, en door eerie tweede {luis in het ‘kensal van Wyschney Wotdt-fchock. Dit is een war king, en eene fluis ligt a bocten uit hetzelve in de Twerza, dic twat de Wolsa loopt. | Om- het rear boven varen van Petersburg af, dat Boor de fiethéid der: Wolchow en Mfta lastig wordt ‘gemaakt, otinoodig te maken, is er een kamal ge- graven, dat de Tichwin, die in het mee Ladoga valt, met de Somina vereent, welke faatfte zich in de Molage, die naar de Wolga loopt, ontlast. Langs die kanalen-kan men: niet alleen van Pesters ZEBVAART IN KOOPHANDE L. 1995 Tirshurg naet Astraken vares, tmenr zelfa ‘bikane maar Kiachta op de grenzen van Chim. - Wu deze vaart wontt flechte op --twee plaatien afgebro- ken, en de baide onbevearbare tusichenruimecs ajin geen 6e tii lang. Langs dicn. weg gerekend, & da afftand van Peteyburg tot Kiachta 1600 of z700 war; en men heeft: dria jaar noodig, om de peie af te leggen, daar de. rivieren flechts gedurende det warme faizoen druikbaar gin, en dit feizcen Jangs den ganichen weg kort iss want dezelve ligt twaichen 55° en 61° N. Br. De weaarde der goedee “yen, die men langs denzelven van jaar tot jear ‘wervoert, bedraagt 1% miljoen Roebels. Het, voor naamfte artikel voor de -Ghineelche markt beftagt in bom; terug krijgt men theo, zidde, enz.- De ‘transportkesten bedmgen 4 Roebels het Pud Rug- . fisch; of de 36 pond Engelsch (V). De Oostzee heeft langs het Kaneal ven Maria en tweede pememfchap mee de Caanpifche en Pey wie. De booten varen de Neva. op en het meer La- sdoga dwars over, oi in de rivier Swir te getaken, ‘Jangs welke 2jj het meer Onega berviken. Dit meer ‘is go uur lang en sg breed. Deszeifa cevers ain .satiig en vol inhammen, en het water vol 2and- -banken, maar bevaarbaar voor Geljooten, die 4 of § man.op hebben. Uit dit méer varen dé boorn whe Wytegra op, welke door het Kaneal van. Masia met de Kowska vereenigd wordt. Deze hate ap varende, geraken zij in-het meer Bieloe, en over het- a. zele $96- "ARDRIKSKUNDE voon ‘geive-in dé: rivier” Tebsssa’, langs: welke zij nase de ‘Wolga afzakken. De Gostez onvangt ‘verre weg de meeste wateren van Finkind Jangs de rivieren Wuoxen, Kymene, Kumo, Uko;-Kemi en ontelbaar vele kleinere. De glgemeene aard van deze rivieren is dezelfde. ZY loopen -tusfthén rotfige fleilten ‘door, vormen onro-gaggelijke watervallen, en zijn met groote plasfer binnenwater vereeni¢d, welke vol rotfige eilandjes giin. Deze hindernisfen zijn meerendeels onverwinnelik; evenwel heeft men dezelve gedeeltelijk weten te boven te komen; en de gevaren en zwarigheden overhet algemeen zim thans beter bekend, en men kan er zich gevolgelijk beter tegen wachten, of ze beter te boven worftelen, dan in vorige eeuwen. [Intusfchea zilh de rivieren van Finland tot dus ver van geene verdere nuttigheid voor den Koopliandel geweest, dan dat mén langs dezelye timmerhout last afdalen, en -de Finland fche boerent, welke met de aldaar heer fchende gevaren bekend zijn, er eenige goederen van weinlg aahbelang vervoeren. De Wuox En -valt in bet metr Ladogd; de Kymene in de Finfche golf, en diende, om Rusfichten Zweedsch Finland van een ‘te ftheiden, toen dat alles nog niet.gezamerik aan ‘Rusland teebehoorde. De Kumon onst zich in de Bothnifche golf bij Bioernborg, en ‘de Uleo, Kremai en Torneo, deen zulks bij de fteden van dezen naam. DE OOSTZEESCHE HAVENS, EILANDEN, &nz. Als men van de Noorweegfche kust aan de Zweedschche komt, vindt men hier in de eerlte plaats Stroemstad, met eene kleine haven en weinig handel. Daar- op volgen Tanum, Graberftad, Askini, en Lyfe kill, alle plaatfen van weinig aanbclang. Udevalla ‘is daarentegert cene Srapelftad (*), met goco inwo- ners. Zij ligt in eene vruchtbare vallei, aan het. binnenfle van eene rotfige golf. De houten huizen zim gechilderd. Men voert er ijzer, planken en haring vit. Marftrand, een der menigvuldige eilanden., ‘welke er hier aan de kust liggen , ontleent groote voordec- len uit deszelfs ligging en natuurlijke Aerkte, welke aan hetzelve den: naam van het Noord/che Gibraltar heeft verfchaft.. Het heeft flechts twee mijl in den ‘omtrek, en nogtans aan de Noordzijde eene veilige en -gemakkelijke havenkom, zelfs voor de grootfte fchepen. . Dezelve wordt door klippen en eilgndjes derwijze geyormd, dat hij uit twee bekkens beftaat ,. “welke elk door cene barteri} verdedigd. worden. De Noora deli kite is van 10 vierentwintigponders en 36 tien “Pops, ©. Wat er hietdoor yorttogn wordt >. ‘zal “ple bee vervolg blijken. y 938 AARDRIJKSKUNDE voor ponders, en heeft bij zich kafematten voor Iso man; de Zuidelijkfte heeft er voor 300 man. De {tad is’ eene ‘Stapelplaats, en ligt op ecene rotfige hoogte aan de Oostzijde van het ciland. De huizen zijn meestal van hout, en ftaan zeer ongeregeld. De bevolking is er van ongeveer 1200 zielen. Op eene andere Hoogte, nabij her middelpune des ei- lands, ligt de vesting -Carlften, welke alles be- firijkr, en van ‘welker torens er een tot wourbeak dient: In 1776 werd Marftrand voor een vrije haven verklaard; ten gevolge waarvan het gedurende den Amterikaanfchen oorlog het groote pakhuis voor den ‘handel der oorlogende. Mogendheden op de Qostzee was, en rijk en bloeijend werd. In vredes- tiid befteat men er. van dé Karincvis{cherij, en ket verfchaffen van voorraad aan de fchepen, welke er bij flecht weder’ eene fchuilplaats komien zoeken, zoo als meer dan goo fthepen dit jaaritks pleger te. doén. Overigens verrijken zick de Marftranders door middel van fmokkelhandd. De Patemosters ijn gevaarlijke klippen, eenige mijlen ten Noorden van Marftrand. oe ' In de. Provincie van Bohus Hgt aan zee het dotp Konghall; dat uit cene enkele firaat ‘van houren hui- aen-ae den vost’ van ‘ Cen fteilen heuvel beftaat; en' KongeMtad, ‘en viek van 85o: irtrohers, aah dth -veet vant eent tots,-op den Noordelijiten: ecver dit Gotha. Na genoeg regt hier tegen over, op eene rotfige hoogte, welke fchicreilands wijze uit het clan’ Hyfingén “dicloopr, verheft zich het Ka- Y me. feel LS ge oo ZEEVAART sx KOOPHANDEL. 393 Feel Bohus, dat door zijfie ligging bikans onver- meestertaur wordt gemaakt, en eene bezetting van too man kan huisvesten. Aan den Znidebjken tak der Gotha, einige urer van zee, leet de flad Gothenburg, in het Zweedsci Goetheborg, die 18, of 20,000 in wonners heeft, en kodphandel de tweede van Zee-den is. Het omliggende land heeft een schriftbarend Yoorkemen, en Ueftaat uit zwarte rotfige hoog-ten, zonder eentg plantgewes, ef zotider vatbaarheid voor verbetering. De haven vertoont een even afzigtelifke meéngeling van rotfige oevers cn kleine Klippen-eijanden...De ftad, welke gedecitelik op: eenige dier cilanden, em gcdecltelijis op -cene effene pick van het vasie land, geboutwd fs, heeft eerten gegelden aanlég. De huizen zijn voornamellk van. hout, maar gefchilderd, als of zij van tigebelies. "nen waren; het gene, in verecniging met de grachten, die met rijen van gefchorene boomen bezet giet; wan. Gothenburg het 'voorkotich van eene Bfollondiche fiad geeft. De haven, die het voor repelte lmeft. van. zelden door is gefloten te 'worden! is. voor de grootite ifchepen diep gehoee, 'eh Ecvat gemernlic-eehige Fregatten, en 'een deel: der -Schereri woot. -De:ftad was voormagis van vestitigwerker seemedven, maar: is thans ope; ofihoon zif fieedg eene..talrtke bezetting 'heeft. Aark den tocgang van de wod zedkant lidgen de forteres Nituw Elfsbérg', op en rotfig elland midden in het' viarwater, 'en de citadel Elfeboog,.euse.mil'l. bencden: de fad. "e Ys Go" Gothenburg heeft een groot decl van zim vermogen aan zine Haringvisicherij te danken; behalve welke het, volgens eenige chrijvers, de helft van den buitenlandchen handel van Zweden bezits maar, volgens andere, van den invoer en 5 of y van den uitvoer. De laatlte bestaat, buiten de haring, uit ijzer, deelen, ribben, pek, teer, mos van den aard der I[Jslandfche, en Oostindifche Koopwaren, daar de Zweediche O. I. Compagnie hare goederen hier opflaat. In 1802 was de Invoer. de Uitvoer. Zeut els 3,250 ton. Staafijzer. 121,163 fchipps Hennip. e 1,419 Gewerkt ger 7490 Kofij « « 14,000 pond. Staal. e 2,466 Rist.. 82,547 Mes. ° 9,298. Tabak. 2 70,766 Haring.. 176,069 tothe. Winen.. 650 pipen. aan Onstindifche goederen voor Franfche brandewijn 400 21,923 Rijksdalers. Er loepen te Gothenburg jaarjikks meer dan 1000 {chepen uit en in; en de stad heefr meer dan s00 Kpoopvaardijichepen, welke haar toebehooren. In 3805 waren; er 202 Huizen van Negotie.. Er zijn groote fabrieken. yan touwwerk, zeildock, wollen Roffen en tabak; en men bouwt er koopvardijiche- pea op de koop, Voor den mond der: Gotha ligt ket eiland Wingoe, uct, cené zeer hooge vuurbaak. - .. De--Provigcie van Halland,. of _Hochlend, heeft geene,haven, van, agnbelang. De Weswlijkfte, sia zij heeft; is Kongsbacka, cen dorp, ven..25@ inwo: eo) La ‘ RCTS» ZEEVAART en KOOPHANDEL. 948 ners; aan het binnenfte van cen diepen inham. Voor dezen liet het efland Nidingen, dat een half uur lang is, een gevaarliik rif ten Zuiden van zich heeft, en van den 1 Augustus tot den 1 Mei op twee vuurtorens licht ontfteekt. Marl-Sond is ecu der menigvuldige inhammen binnen Nidingen, waar- van dezelve een uur af ligt. Monfter-Sond figt ecni+ ZEEVAART en KOOPHANDEL. 948 nurs; aan het binnenfte van cen diepen inhammen binnen Nidingen, waar- van dezelve een uur af ligt. Monfter-Sond figt ecni+ ZEEVAART en KOOPHANDEL. 948 nurs; aan het binnenfte van cen diepen inhammen binnen Nidingen, waar- van dezelve een uur af ligt. Monfter-Sond figt ecni+ ZEEVAART en KOOPHANDEL. 948 nurs; aan het binnenfte van cen diepen inhammen binnen Nidingen, waar- van dezelve een uur af ligt. Monfter-S ge uren ten Z. ©. van hetzelfde eiland. . Warberg heeft 1000 inwoners, en wordt door ecne vesting op eene in zee uitloopende rots gedekt. ‘Tusfchen deze plaats en Falkenberg vindt men de baaijen Cromelije en Morup. Falkenberg, aan de. ‘Nisa, 1200, en eene goede Zalmvis{cherij. Laholm ligt op den Oostelijken oever der Batfta baai, aan de kleine rivier Laga, en heeft 850 inwoners. Batfta, op den Zuidelijken oever der gezegde bani, en To- teko, tusfchen die baai en eene andere, Ske/der ge- hheeten, zijn dorpen van weinig aanbelang. evens Toreko, en twee mijl van daar, ligt Hallands Vaderroe; een eiland, dat een half uur lang is, en tusfchen zich en het vaste land eene goede ankér- plaats, met een diepte van. tusfchen de 7 en 14 wadem, heeft. Engelholm, met 850 inwoners, figt aan de rivier Ronne, welke in de Skelder valt. Aan deze baai vindt men eenige plaatsjes van -nog minder sanbelang, en die flechts door kleine Kast- waarders bezocht worden; als: Gryhamn, ten Noorden, Srerbok, ten Oosten, en Halshamwn, ten'Zuie. den. De Zuidpunt der baai is eene rotsklomp asn - | Y3 den reeds. Gehandeld is. Treffend is haar vorkommen ‘wan den kant der ze, waatin zi diep.inloopt; en aco voet boven dezelve heeft zij op haven hoogften top een yuurtoren. Aan den Zweckchen over der Sond liggen Leere kam, vier mijl ten Zusiden van Kullen, Hogana, Leerborg, Wigen en Polskid, dorpjes of gehuchten van gering aanbelang. Helfingborg, dat, met berekking. tor zine grootte, ook van weinig belang is, en flechts 1650 inwoners heeft, ts, uit hoofde van zijne ligging aan het naduwfte gedeelte der Sond, gewigtig. De stad is in het hangen van eep berg gebouwd, welke vooymaals op, haren top eene vesing plagt te hebben, van wélke men de. Nederlandche vloot in 1659 even zeer befchoot, als van het toen ook in Zweckchen handen zijnde Kroopnenburg op Zeelend. Thans is er van die vesting nog fechts een toten over, van welken men een beerlijk uitzigt heeft over de Sond, een deel van het Kattegat en de Oostzet, en bijkans het geheele eiland Zeeland. Meh heeft san de zijden vam dien berg cerrasien gevormd, @ daatop tuinen aangelegd; en er ont springt ult -zimen voet eene minerale bron, wélke in eigenfch ap aan de heete bronnch van Bristol ge- jikkt. :In de zijden van -dien berg gravende, heeft men er beddingen van ‘fchelpen en andere: zelfitane Gighéden -gevonden, wanrasn er andere op detelide koogte van den. tegenoverliggenden ocvér var Zee- land beentwoonien.. Dat het gewone veer aan de \. 4 Sond ZEEVAART genx KOOPHANDEL. gg Sbfid tusichen Helfingborg en Elfeneur is, week men reeds uit het vorige en vaa elders. _ Landscrona, 4 uur ten Zuiden van Helfingborg, heeft na genoeg 4000 imwoners, cene kleine welge dekte haven, met eo voet water, en het Stapelregr. Tot verdediging der flad dienen een forteres, op Een kon zandig eilandje, en een Citadel, op het vaste land.. Tüchen Helfingborg en Landscrona Fiet het dorp Roa, en tuschen Landscrona ef Malmoe wederom die van Bairebek, Hut,. Betby en Allart. Malmoe bevat soo inwoners, is van de land zijde wel verfterkt, en heeft eenen aanmerkelijkar Kandel, fchoon de haven ftechts klein vaartuig beo vatten kan, en er zich aldaar zand ophoopt. Des eelfs reede voor groote fchepen ligt binnen. eene bank, welke den toegang tot dezelve bezwaarlik maakt. Van Malccoe Zuidwaarts aan yoortzeilende, ontmoet men de dorpen Limhamn, Hokoeping / Pite en Haslefs. Skanor en Falfterbo liggen op éene schreilandvormige punt, aan den ingang der Sond van den kant der Oostzee, en hebben te sa- men 400 inwoners, Digt bij Falfterbo ftaat er gen vuurtoren, met behulp van wells licht de schpen buiten een gtoct rif om houden, dat van de punt af zeewaarts in loopt. De Oostzee in, on langs de Zuidkust van Schod nen. ZeHende, ‘passeert men voorbij het dorp Treleburg, dat eene goede reede heeft, en voorbij Borla, Smorga en Hasiehamn, en komt men te IJftad. Deze plaats heeft 300 inwoners en eenigen handel. Er plagt tusfchen dezelve en Stralfund eene paket-boot van het Gouvernement heen en weder te zi-Jen. Het dorp Kabufa ligt tusfchen IJftad ex Sandhammer punt, dat de Z. O. punt van Schonen en gansch Zweden is. Zij heeft nevens zich een groot rif. Haar te boven gezeild, ziet men an de Ostkust van Schonen Cimbritshamn, met 7voo inwoners, en eenigen kusthandel; vervolgeps Friskleger, Eperode en Mathamn, dorpen van gering anbelang. Christianstad, een Stapelplaats, met meer dan q000 inwoners, ligt aan de Helge, welke zich in eene golf ontlast, dic de Provincien van Schonen en Bilekingen vaneen {cheidt. De mond der rivier vormt cene goede haven, welke door de forteres Ahus verdedigt wordt. In Blekingen ziet men uit zee voor en ra Solvitsborg » Of Soelfvesborg, Morrum, aan de rivier van denzelfden naam, en Carlsharon, eene Stapelplaats met gooo inwoners, en 20 koopvaardij{che- pen, die haar toebehooren, en op de buitenland- fche vaart ‘gebruikt worden. De voornaamfte uit- voer beftaat er in potasch uit de berkenbosfchen van Bickingen en Schogen, welke -gerekend wordt in deugdelijkheid uit te munten. Men bouwt er vele kleine Koopvaarders. ‘Voorbij Carlshamn liggen de dorpen Jamewik, Ronneby, aan de rivier van den= zelfden naam, en Listerby. Cariscroma is. de derde flad van Zweden, en heeft td @ : #13,000 ZEEVAART an KOOPHANDEL. 345 32,000 inwoners. Zij Mgt op cenige rot 32,000 inwoners. Zij Mgt op cenige rot 32,000 inwoners. Figel der hundert, welche door bruggen met den vasten wal verrenigt zijn, en heeft eene haven, welke 100 schnell van linie kan bevatten. Het voornaamite deel der stadigt op bet eiland Trofoe, eh was voornaals van hout, maar werd, na in 1790 afgebrandte zijn, van gebakkenene fteen herbouwd. Op dit ciland vindt men ook de Admiralits gebouwen; want Cariscrona is de voornaamfte standplaats der Zweedfche zeemagt. Op het eland Lindholm is een dok voor vier linie- chepen, in de rots uvitgehold, en 80 voct diep. Het water loopt daaruvit langs eene geul in een put, waare sit men het met kettingpennen in een kom, welke met de haven gemeenfchap heeft, ophaalt. Voorts heft custavus III den aanleg van een groote berg- “plaats, voor de fchepen doen beginnen; maar dit werk is, schoon het eene ontzaggelijke fom heeft gekost, nog onvoltooid.. De ingang der haven wordt door twee flerke forten verdedigd, welke op eilanden liggen, en welker vuren elkanderen kruifen. De ge wone bezetting is van 1600 man. De stad heeft het Stapelregt, en ongeveer 40 fchepen op de buiten- landche vaart. ‘Torhamn, Christianopel en Broe- mesbro, 24 kicine plaatsjes ten Noorden van Carlse crona. Calmar, de voornaamfte ftad wan Smoland, of Smaland, nabij het midden der Straat van Calmar, is welgebouwd, heeft regthoekige staten en 4000 in- woners. Elect is geene Stapelplaats, maar er wordt echter e En aanmerkelijk handel gedreven, en de ftad Y5 heeft 396 - AARDRIPACSKUNDE voor ~ heeft. zo fchepen van 100 tot goo ton, die haat toébehooren. Zi} geeft haven naam aan het verdrag, iwaarbij de drie Noord{che Kroonen in 1397 op hee hoofd® van mareArter vereenigd werden. Eene halve mijl van de ftad ligt het Kasteel, waarop dat verdrag gefloten werd. Wet is thass een Kruidmo. len. Ten Noorden van Calmar, en aan den in- fram, die derwaarts ‘leidt, liggen Skjalby, Risby en Burswik ; ‘verder ten -Neorden Galtwik,: Risby en Burswik, eene ftad van meer dan #500 inwo- fers, ‘ypet eene ‘Wapenfmederij en cenigen -fcheeps touw, Silbuy, Urowenburg, Biechel, Hamelwik, en Witwik, ‘in dézelfle Provincie, zim dorpen, die fiechté door Kustvaarders bezocht worden. De kust van Ost-Gothland überführte zich door de twee aanmerkelijke golven van Slaetbacken, en Braviken, of Brown. Aan den Zuidelijken oder wer der eerfte ligt Soederkoeping eene stad van 560 inwoners; ef aan de rivier Motala, welke zich in We golf van: Brown ontlast, Norrkoeping, eene Rlapciftad- van to,eco inwoners. Dezer haven is voor diep gaande fchepen -ongefchikt, maarer loopen tr jaarlikks 300 of aco andere binnen. De voor- naamfte nitvoer beftaat er in 30, of 40,000 {chip- pond ijzer, ijzeren gefchut en koper.. Er behoore aan de fad 30 of 40 Koopvaarders woe; en zij heft wapenfmederijen,. {uikerrafinaderijen, papier- molens., fabrieken van wollen ftoffen, enz. De Motala verfchafe haar voorts cene voordedlige Zalm- visicherij. | | In de Provincie van Soedetmanfand liggeh Ny- keeping, eene stad van 2,300 inwoners, Otrenbak; Outerwik, Trofa,aan de riv Ivan denzelfderi naam, met so inwoners, en Soeder Telje, aan het bint nenfte van een inham, welke door middel van een gegravene van het meer Maelar gemeinen schap heft. Ten Noorden van den mond des gezegden inhams ligt het eiland Landsort, waar de schpen, die naar Stockholm willen, loodfen aan boord ne- men, en waarop er een licht brandt. Stockholm Tigt deels in Soedermanland, deels in Upland, en beflaat zeven of acht eilanden en schier- eilanden, aan ‘den ingang van het meer “Maclar. Het vaarwater voor fchepen kronkelt door een Ar- chipel, van eilanden en klippen henen, die 12 uur in den omtrek heeft, en in een heeftijk bekken eindigt. Dit kan 3s000° fthepen bevatten, en er loopt langs hetzelve eene kaai, ter lengte van cence mijl, welke door de grootfte fchepen ten digtfte genaderd worden kan. Zonderling fchilderachttg is hee yoorkomen der ftad bij het naderen. Er rijzen granietrotfen ftcjl uit het water op, fommige geheel bloot, andere met hout bekleed, en lusthnizen op den top hebbende. Net grootfte eiland, waarop het voornaamfte dcel der ftad ligt, heeft aan weerskanten van zich een kanaal, door hetwelke het meer ziin water met groot geweld ontlast. Over elk dier kanalen ligt er eene houten brug. Des winters ziin’ beide digt be- vtozen. Het ‘patels, “cen heerlijt gebouw, kroont het verhevenfte deel der flad. De ftraten, welke daar. Gq ‘AARDRIJKSKUNDE Voor Gaarop, dis op een middelpunt, uitloopen, rijzew fterk omhoog, en zijn regt en wid. De bevolking is van tusfchen de 80, en 90,000 zielen. De Koop handel houdt er tusfchen de 500 en 600 fchepen bezig, van welke er aan de ftad zelve 250 buiten ’s dands varende, en een groot aantal Kusthandelaiars toebehooren. In 1808, toen er 567 Koopvaarders jn- en 598 uit-liepen, werd er voornamelii het val- gende uit- en in-gevoerd, - Uitvoer. Invoer. Sraafzer 253,419 fchipp. ‘Koren. + 200,000 ton, Gewerkrijzer 22,246 Win enBrandewija 7,340 pijpen. Ankers -. 1,220 Suiker * 809,000 pond ‘Kamom, «(15448 Koffij ") 747,954 Ptaarijzer ° §64,840 Specerijen. 100,000 Staal © « 7,061 Verfltoffer. 250,000 Koper.. 3,384 Citroenen, en Meraal 2 gS 5482 China’s appels :00,000 tks Alvin.. 1,696 Zout.. 137,940 ton. Teer...«. 83,899 ton. Van welk alles de kustvaarders Vermilen oen. 9,788 wedernom veel naar andere Schrijnwerk. $909 Rijksd. Zweediche plastfen voerdeu. Gelijk als de ‘Zwweediche O. I. Compagnie hare goederen te Gothenburg opflaat, doet de W. I. Compagnie Zulks te Stockholm. Er zijn hier drie schneeptimmerwerven voor Koopvaardijfchepen, eene inrigting ter.vervaardiging van Land- en Zeekaar-fen, en eene Koninklijke Akademie voor de schneepten. Baiten Stockholm zijn de ecenige havenplaatien in Upland Norr Telje, met 800 inwoners, Ornwik, Waddo, Grislehamn, tegen over de cilanden van Aland, waar men te schnee gaat, of fleden neemt, ais men naar Abo, in Finland, en verder wil. De plaats beftaat enkel uit een posthuis van gebakkenen ftcen, en eenige boerenhutten. Zij heeft eene kleine haven, door cene landtong ten N. W. en Z. O. van baar gevormd, en aen den Noordkant door een cis land gedekt. In dezelfde Provincie liggen, aan her Alandiche kanaal, Oesthammar, met 800 inwoners, en: Oeregrund, op cen eiland, met 600. Van de: laatfte plaats voert men bet ijzer der f Imelterijen vem Danemora uit, voornamelijx naar Engeland, waar men daarvan het beste {taal maakt. De hoofdplaats van Geftrikeland is ‘Gefle >. eene Smapelftad, met 9 of 10,000 inwoners. Zij ligt aan de wederzigiiche oevers van ecene rivier van dendélf- den naam, 10 mijl van de Bothnifche golf. Sche pen van middelbare grootte komen er met de voile lading aan, maar diep gaande moeten in eene baai, een half unr van den mond der rivier, in ligters o- verladen. De stad heeft 60 of 70 buiten ’slauds va- rende fchepen, welke haar toebehooren, en een 20n- tal kustvaarders.. De voornaamffe uitvoer beftaat on in ijzer, ten bedrage van go of 40,000 {chippond, declen, teer en potasch. De invoer is voornamelik - KOren, ongeveer 50,000 ton, & zout, onerre ¥P.200 OD.. De Provineie Helfingland bevat de havenftad Soe. dethat, met seo inwontrs, en Hudwikewalf, met 1400., Medelpad heeft geene: arena Vain eenig aanbelang, dan. Sundswaill, met 1500 inme- mere, eene linnenfabriek, en eene timmerwerf voor Wein vaartuig In Angermaniand ligt aan den mond der rivier, welke den naam.van deze Provincie voert, Eernoefand, met oa 500 inwoners, en cene welbe- zochte jaarmarkt. Eindelijk bevat het nog fteeds aa Zweden behoorende gedeelte van. West-Bothnis de kleine {tadjes, Umeo, dat de voornasmfes.der Provincie is; Piteo en Luteo, welke aan eveneens ge- nocmde rivieren liggen (*), en elk eene. beyolking vawy wsfchen de 700’ en goo zielen hebben.. f, Hee groote santal eilanden, dat vericheidene gedeelte der Zweediche kust bezoomt, maakt dezetve gevaariik; en de havens, die zij vormen, verichafien wel veitigheid, maar de.cilanden zijw in het slgemeen barre en onbewoonde kiippen. Of er honden ziele het miceste flechts nicht den dati cenige. Vis-fchers op. Drie derzelve zijn nogtans eene uitvoerger befchriyving waardig, het 21i van wegens derzel-ver de eene eene tivier, even als in meer senders leaden. “eed | oe ee _.. ‘ ZEEVAART sn KOOPHANDEL. see ver grootte en yoortbrengiclen, ‘het aj van wegeais de hevinacringen, die zij wekken. Hume of Hwen, in de Sond, bgt 4 mijl van Landscroga, e.g van het naaste punt van Zweder, 7 van Elfenewr, 7 van het naaste punt van Zweid. Het is ongeveer 6 mijl in oomrek, en bevat, geweet of Geo inwoners, waarvan 250 in een ket dorpje aan de Noordzigie des cilands. De grond, schoon, zandig, brengt rogge voort, en gras voos eenige paarden, koeijen en schapen. Mien voedt es evens een groot aantal zwijnen. De gezantenie amwoners brengen jaarlisks ongeveer 150 Pond Se. an de Schatkist op. Het eiland beboorde oudeipis san de Kraen ven Denemarken toe, en werd om- Greeks het midden der zestiende cenw door rREDE- nix Ii aan Bycmo BRAHE geichonken, dic er com - Obfrvatarium ftichtte, waaraan b¥ den saam van Uraniburg. gf. Hier bepaalde bij den ftand der vaste frerren, volmaakte de Theorie der Meant, be. uckende den loop der Kometen, en ontwierp aa gansch nieuw Sterrekundig frelfel. Vruchteloos zoekt jndusk&hen. thans de reiziger naar de geftichten van gycuo...Eir is daarvan geem fpoor meer overig den eene op derzelver puinhoopen ontftane hoopte. Het eiland. werd, te gelijk met Schonen, bij des Ress kildfchen vrede van 1658 aan Zweden afgeftaan; en heft wororgemelde verbreken van dien vrede, en de dasrop’ volgende heldendaden der Nederlanders ten behoeve vart Denemarken, maakech daaromtragt geene verandcriag. 