Anna Maria van Schurman
Schotel, Giles Dionysius Jacobus, 1807-1892
En hoe zou onze God, een regter zijn der aarde, Indien hatt het regt, zijn liefde noort verklaarde? Zijn regt en waarheid eischt gehoorzaamheid of straf, Aan ’t ligchaam en de ziel, de hel, de dood, het graf. Dees, diepte van elend roept tot de diepe gronden Van Gods barmhartigheid, om rasch te zijn verslonden. En was ’er geen misdaad, ‘t ontfermen van elend, En vele deugden Gods, en werden noort bekend. En vele deugden Gods, en werden noort bekend. En door de dood en hel het leven wederhaald. Plegtig is het slot van het geheele gedicht: O Jezu die op’t hout het onzen vloek gedragen, En willig uitgevoerd des vaders welbehagen, Zijn hele wet vervuld, den hemel ons verdiend, En met den groten God uw zondig volk bevriend! Wat liefde, dank en eer zal U mijn ziele geven? Ik wensch voor U alleen te sterven en te leven! Wat liefde, dank en eer zal U mijn ziele geven? Ik wensch voor U alleen te sterven en te leven! Heer! Geef my myne zin, myn wil, myn goed en eer, Myn Frienden, lyf en ziel voor U te leggen neer! Te nemen op myn kruis en alles te verzaken, Om U te volgen na en U myn Al te maken! Doed my van verre zien hoe d’ aard is min als niet, Hoe wat tot U niet leid zal leiden in verdriet! En doed my zien in U, naby des hemels schatten, Waarvan den aardschen mensch het minste niet kan vatten! Geef my dat helder oog, dat door de dampen ziet, Dat hert dat niets en wenscht, als ’t U alleen geniet! Want waarlyk in uw dood, daar schuild het eeuwig leven, Uw dalen in de hel, zal my den hemel geven. Uw smaatheid is myn eer, Uw kruis is myne kroon, Want Gy hebt aan het kruis, de hel gevoerd ten toon. Al scheind gy door den last des toorns Gods bezweken, Gy kost door uwen arm des vyands magt verbreken; Gy wond terwyl Gy weekt en overwond op ’t lest, Gy wierd de dood venyn, en aan de hel een pest. Al wierd Uw heilig lyf in ’t duister graf verborgen, Gescheiden van de ziel, ’t verrees den zelven morgen. Den hemel wierd verzoend, Uw ampten uitgerigt, Uw volk van Godes gunst, zyn vijand wierd gerigt. Gy hebt nu enen Naam, ver boven alle Namen, Wie Die te regte kend, zal nooit hem Uwer schamen; Gy zit op ’s hemels troon, en hebt een ecuwig ryk, Gy zyt der Goden God, U zelf alleen gelyk! Ik wagt op uwen geest, o leven van myn leven, Die aan myn loden hert zal arendsvleugels geven, En Uw gekruiste vleesch, en Uw vergoten bloed, Zal trekken myne ziel als ’t aas den arend doed. Niets lust my nevens U, in hemel noch op aarde, Wat Gy niet zel zy, is my van geender waarde, Hoe zoet de wereld lokt of vol van toorne bruist. Gy zyt myn Lief’ alleen, Die zyt voor my gekruist. Ook het slot van haar Geestelijk Huwelyh is eene plegtige aanroeping van haren Heiland. Kom Heer Jezu my verligten Dat ik doe ter tyd myn pligten, Doed my staan in Uwe kragt, Met u rusting op de wagt. Dat ik op myn vyand lette, En myn pylen rasch verzette, Dat ik hert en handen vind, En dog niet en sla den wind. Leer my ’t op het punt te vatten, Wat voor deugden zyn te schatten, Zonde doden dose den Geest, En U volgen onbevreest. Zeker zal den stryd gelukken! Gij verbreekt des vyands nukken, En hoe fel zyn pylen ead Gij verdoed haar helsch fenyn. 65 *k Zal zoo haast een schigt der zonden Myne ziele komt te wonden, Lopen tot uw heil-fonteijn Om die rasch te krygen reyn: Die heeft overvloed van gaven, Om een flauwe ziel te laven, En daar boven sweeft Uw Geest, Die der Christen ziel geneest. *k Zal mijn ziele gaan gewennen, Om des Geestes werk te kennen, Dat zal zyn myn twede magt Daar op nauw te geven agt: 'k Zal zyn roering onderscheiden, Dat die mogt myn ziel beleiden, En Uw kragten spannen aan Om daar mede voort te gaan. Dan zal eens myn hele leven Christelyken luister geven, ’t Zal dan swemen na den Geest En my zyn een hemelsch feest! *k Zal dan met een hoog beseffen, In zyn wegen myverheffen, En geloven dezen dag, Dat ik ’t al  zyn bruid geduld, Tot de stryd hier is vervuld. K Zal met Jezu gunst my sterken, Tot de stryd hier is vervuld. K Zal met Jezu gunst my sterken, Tot een christelyke vreugd. Jezus allerheiligst leven, Tot een voorbeeld my gegeven, Heeft myn ziel haar voortgezet, Als myn allerhoogste wet: En om dat het hem geliefde, Voor te gaan in haat en liefde, Zonder haat en deugdenmin, Eindigt daar in ook myn zin. ‘K Zal de treden Jezu tellen, Om daar na myn loop te stellen, En hier vind myn pen haar perk Om t’ aanvaarden zulken werk! Om t’ aanvaarden zulken werk! Na het lezen dezer regelen beoordeele de lezer of Anna Maria — die wij niet gaarne met eenige harer lof- redenaars eene eereplaats vonder de hollandsche poëten, ja eene vooraanzitting in hunne verzameling” willen toe- wijzen, — ten minste niet verdient gerangschikt te worden onder degenen, die, ”zoo al niet met adelaars- vlugt ten hemel stijgen, toch den hemel in hunne liederen — brengen.” Roepen wij ons nog eenmaal de schitterende talenten dezer vrouw voor den geest: hare ervarenheid in de schoone kunsten, hare kennis van oude en nieuwe talen, hare grondige belezenheid, hare gave om in allerlei spraken hare gedachten in gebonden en ongebonden stijl weder te gven; vertegenwoordigen wij ons het tijdperk, waarin zij bloeide, dat der aanbiddinge van konst en wetenschap;” herinneren wij ons hare jeugd, toen zij als een dob ‘K Zal de treden Jezu tellen, Om daar na myn loop te  het ons niet dat wij mannen van aanzien en acht-baarheid in geestdrift voor dat eenige exempel van aller geheugenisse, dat noyt genoeg geprezen exempel niet minder van eere en deugd als van geleerdheid” zien ontvlammen; hen het vaderland geluk hooren wenschen met het bezit eener vrouw, die de zanggodinnen van den Helicon naar Holland had overgebragt. Dat Grieken was beroemt, en dat de negen Musen, Wt haren Helicon daer quamen eerst verhuysen, Was Saphoos daet alleen; maer dat haer Hollant viert, En sy ons gasten zijn, heeft Schurmans ons bestiert. w Wy geven haer den danck; ons kinders moeten *t weten, vn al wat naer ons komt en sal het noyt vergeten, ” Dat hier een juffer quam, dat hier een juffer was, » Die hare stappen steld’ op ’t hooghste van Parnas, ” Die Venus had’ geboeyt, en haer verheve sinnen «Dwongh, boven ’t aerdsche-soet, het hemels goet te minnen » Die ae als Juno was; een Pallas in der aert, » Daer Paris voor beswyckt en wonderlick bedaert 1).” 1) Cats naar ’t grieksch en latijn van Beverwijck. 68 Was zij reeds in hare jeugd eene jonkvrouw van won- derlicke geleertheid, onghemeen konstig en wel ervaren in de poézye” wat mogt men in gevorderden leeftijd niet van haar verwachten! vQuel sera le midy de cest illustre dame, “Dont Vorient ainsy tout l’univers enflame? “Que pourra l’age meur adjouster au defaut, »Pourque sa ieune fleur resplendist au plus haut? 4) 1) G. Staackman. eo? VIERDE HOOFDSTUK. ANNA MARIA VAN SCHURMAN, BEOEFENARES DER WETENSCHAPPEN. Zoo verschillend het let der vrouw op aarde was, zoo verschillend was over haar het oordeel der geleerden. De een verlaagde haar het dier, achtte haar slechts tot verhooging van het levensgenot van den man geschapen; eenander noemde haar eene misgeboorte in de scheping, alleen voor het sprukken geboren; een derde betwijfte of zij eene ziel had, of zij wel naar het beeld van God was gevormd; velen kenden haar eene veel lagere plaats dan den man toe, bewerende dat zij, met veel minder geestelijke en natuurlijke vermogens dan hij toegerust, ongeschikt tot eenig ander bedrijf dan handenwerk was. Anderen daaren-tegen droegen haar de achting toe, waarop zij, zonder de opperwaardigheid van den man te kwetsen, aanspraak had, -erkenden hare innerlijke waarde, — of gingen verder en verhieven haar boven den man, ja, noemden haar het pronkstuk der scheping, de heerlijkste weldaad van God! Den, vergetenen en niemand vermeidet, meer dat er immer over de waardij der wrong getwist was. Hensklaps echter wierp een onbekende hand een’ twistappel onder de geleerden. Er verscheen een boosaardig geschrift, waarin op bijbelsche gronden beweerd werden, dat de vrouwen geen menschen waren. De oude vete werden hernieuwd. Men zocht de bestoven folianten in hunne verborgene schuilhoeken op, om wapenen ter bestrijding of verdediging op te rakelen, en welhaast streed men nog hardnekkiger dan te voren. Frankrijk, Spanje en Italie waren: de hoofdtooneelen des oorlogs. Men slingerde de boosaardigste geschriften tegen elkander: de een een A, B, C van vrouwelijke boosheden; de ander een tegengif om het venijn van dit boek krachteloos te maken, Zelfs monnmiken namen de handschoen op en verdedigden met Basilius en Augustinus in de hand, dat het beheld van God in de vrouw was. Ook in Nederland gordde men - aich ten strijde, en in menig werk werd er over de opper-waardigheid der mannen of vrouwen getwist. Doch de vrouw zelve k On wel gefährte rustige aanschouwster van den Kamp, om harentwil gevoerd, blijven. Ook haar zag men binnen het krijt verschijnen; in Italie Lucretia Marinella, in Frankfurt Marie de Jars Gournay, in Nederland Anna Maria van Schurman. Zij zelze loochende niet dat de man voorregten had boven de vrouw, maar zij kon zich niet overtuigen, dat ook deze bet niet even ver in kunsten en wetenschappen zou kunnen brengen als gene, en dat de beoefening van beide haar ongeoorloofd was, gelijk sommigen stout hadden beweerd. Om zich in haar gevoelen te bevestigen, knoopte zij briefwisseling an met den hoogleeraar André Rivet, en toen deze beider brieven te Parijs (1638) had in het licht gegeven, schreef zij eene logische verhandeling, waarin zij bijna wiskunstig bewees, dat ook de christin naar de hoogste kennis in alle vakken van wetenschap mogt streven; eene verhandeling die afzonderlijk witgegeven en later in hare werken meermalen herdrukt is. Met algemeene toejuiching werd dat boekske ontvangen. Cats, Huygens, Voet, Rivet, Spanheim zonden haar brieven en lofdichten. Guillaume Colletet, lid der fransche academie, gunsteling van Richelieu, zette het in het fransch, een ander in het duitsch over, Jacobus a S. Carolo, Balsac, Menage, Christ. Franc. Pauli- Nus, Fred. Lucas, Thomas Bartholinus machten het in Frankreich, Italien, Duitschland en het Noorden bekend. In de rhetorica en oratoria was zij buitengemeen geöffend; de dialectica achtte zij met Voet 266 noodzakelijk, vat zij de menschen, die wetenschap zonder dialectica bezogen, het vuur, 't geen brandt zonder het te weten, achtte gelijk te zijn; zij was met Augustinus van oordeel, dat deze wetenschap de wijsheid zel was, of dat de wijsheid zonnder haar niet zijn kon; dat de christelijke religie haar nooit geschroomd had of er afkeerig van geweest was, dat zij veel vermag, om allerlei quaestien, die in de H. S. zijn, op te lossen. De werken van Augustinus, Damascenus, Polanus, Sturmius, Strigelius, Danaeus, Amesius over deze wetenschap had zij gelezen. Zij was ervaren in de rekenkunst en meetkunst. Onder de leiding van Colvius te Dordrecht, Metius en Andreae te Franeker, omvatte zij de laatste met alle krachten van haren geest. Zij behoefde slechts eenige aanwijzing, om zelfs het verst gevorderde erwählijk te bevatten en grondig te verstaan. Deze wetenschappen hadden haar den weg gebend tot de astronomie. Zij bevatte den hemeloop. In het kabinet van Colvius begon zij den omloop der pla- neet, die zij bewoende, den loop en afstand der tallooze hemelbollen, die met majestuze pracht boven het aardrijk glinsteren, te volgen, te meten en te berekenen. Wat an- deren in een naamloos tal van boeken over de sterren hadden opgeteekend, doorlas en toctste zij. Geheele nach- ten waren aan die studie gewijd. Des zomers was haar hof haar studeerkamer. Den hof; (schreef zij eens (1644) aan Beverwijck) ‘vis deze somer myn meeste sorge geweest. Maer sal UH. seggen, is dat den yoem van den naem opgebouwt? Voorwaer ick en weet het niet: dat hebbe evenwel bevonden sulcks my niet alleen tot vermaeck, maer ook tot vrucht gestreckt te hebben, zoo treffelicke wercken Gods nader in te sien, te handelen en te ondersoeken.” Colvius had een toen be- roemd kabinet van hoorns en schelpen, en gelijk Margaretha Godewyck, wijdde hij ook onze Schurman in de kennis er van in, en niet slechts beeldde zij ze af op doek en papier, maar legde er een verzameling van aan, die, door geschenken uit de Oost- en West-Indien, zoo als ook haar herbarium dagelijks toenam, en vele kenners die het zagen, zoo wegens de schoonheid en zeldzaamheid, als de orde en naauwkeurigheid, waarmede alles gerangschikt was, met verbazing vervulde. Zij zou ook kennis van steensoorten gehad hebben, en z ich met een’ zeldzamen steen in de hand hebben laten afbeelden. Edoch niet slechts bestünden zij de onbezielde schepselen, maar ook den mensch. Zij / verstond de gronden der anatomy,” was bedreven in de beschouwende geneeskunde en kon met de ervarenste mannen over haar spreken. Van die kennis getuigde Dr. van Beverwijck, zoo in zijne overige werken als in zijne brieven aan de beroemdste geneesheeren zijner eeuw, die ook in hunne brieven van dit talent, zoo zeldzaam bij eene vrouw, gewaagden. Ook hare eigene brieven, en inzonderheid die zij aan Beverwijck en in het laatst van haar leven aan haren geneesheer, Bernardus Swalue, schreef, dragen van die wetenschap vele sporen. Haar naam staat zelfs aan het hoofd van eene rij der beroemdste geneeskundigen, die met haar door yan Beverwijck waren uitgenoodigd, om eenige belangrijke vragen, de wijsbegeerte en geneeskunde betrefende, op te lossen en wier antwoorden met het  meester niet gewilde heft, dat wij zouden weten, is een geleerde onwetendheid. Meer dan in al de genoemde vakken was Anna Maria in de geschiedenis der wijsbegeerte bedreven. Alle stelsels van vroegere en latere wijsgeeren kende zij: de wijsbegeerte van Plato en Aristoteles waren haar inzonderheid heilig, vooral die des laatste, wiens stelsel, nadat de wijsbegeerte van den eerste uit de christelijke godgeleerdheid verdrongen was, in de scholen der hervormde theologanten de voornaamste leidster werd voor hen, die naar waarheid zochten. Ook die van Descartes had zij beoefend. Doch zoo deze al haren eerbied voor de peripatetische school eenigzins mogt hebben gematigd, zij kende hem toch vele gevaarlijke en grove dwalingen toe, en schoon niet openlijk, gelijk Gijsbert Voet, behoorde zij toch tot zijn tegenstanders. Zij achtte hem echter als een man van genie en geleerdheid, hield briefwisseling met hem, ontving hem in hare woning, en eer gevaarlijke en grove dwalingen toe, en schoon niet openlijk, gelijk Gijsbert Voet, behoorde zij toch tot zijn tegenstanders. Zij achtte hem echter als een man van genie en geleerdheid, hield briefwisseling met hem, ontving hem in hare woning, en eer gevaarlijke en grove dwalingen toe, en schoon niet openlijk, gelijk Gijsbert Voet, behoorde zij toch tot zijn tegenstanders. Stönen Descartes in haben tegenwoordigheid on behoordigem, over de hebrenwärtschaften van de hebrenwärtschaften, zag zij hem niet weder. Hare gedrukte verhandeling over het als of niet geoor-loofde, dat een christin de wetenschappen beoefene, is een schitterende proef van hare bedrevenheid in de logica, die zij ook een sleutel van alle wetenschappen achtte. Het waren vooral de Frankel hoogleeraren Hachtingius en van Dam, die haar hierin tot gidsen verstrekt hadden. Haar genie bezielde ook haren onverpoosden arbeid in de metaphysica, leidde haar in het binnenste heiligdom van dezelve. Hoe hoog zij ook met de physica (zeide zij) was ingenomen, die eerste achtte zij nog hooger. Maanden, jaren verdiepte zij zich in all deze wetenschappen; ”zij hield geen mate van dezelve,” vhaar dorst niet te lesschen, haar honger niet te verzadigen,” vhaar weetlust kende geen grenzen,” en schoon eene hevige ziekte, het gevolg van overspanning, haar aantastte en aan den overspanning, toch greep zij, naauwelijks hersteld, weder naar de boeken en verdiepte zich op nieuw in nachtelijke studién, even also zij zonde meende te doen, indien zij den tijd door God haar geschonken, niet aan de beoefening der letteren toewijdde. Zoo dacht look eens Olympia Morata, toen zij nog niet geleerd had, hohe de menschelijke wetenschap slechts bekoorlijkheid heeft voor hen, die nog de bekwaamheid niet bezitten om de onzigtbare dingen te erkennen, welke bovenal onze beschouwing waardig zijn; doch Anna Maria stond op den leeftijd van Olympia reeds op een hooger standpunt. De wetenschappen waren voor haar slechts het voorportaal der ware wetenschappen. ap. Slechts in zoo verre beoefende zij ze, als zij haar konden dienen, om in het heiligen der heiligen (zoo noemde zij de godgeleerdheid) te dringen. Deze was voor haar de kroon aller kennis, de koningin van alle studie. Haar geest vond in de beoefening der letteren alleen die rust en verpoozing, welke zij behoefde, om met nieuwe krachten vhare begeerte naar ware wijsheid, die zij vroeg reeds hooger dan troonen en vorstendommen, dan goud en paarlen achtte, te verzadigen.” Ook in haar oog was de weten- schap der goddelijke zaken, gelijk aan den heilzamen en vruchtbaren wijnstok, waarvan de kinderen Gods onster- felijke vruchten in overvloed kunnen plukken.” Aan die wetenschap waren in haar oog alle overige dienstbaar, ven daarom werd zij door anderen gelukzalig genoemd, wijl zij 200 groote vorderingen in dit gebied scheen gemaakt te hebben.” Zij zelve erkende, dat zij de geheele godge- leerdheid verstond en beminde, zoodat zij im de beschouwing er van wel wilde Sternven.” “Niet alleen had zij zich geoefend in de beschouwende godgeleerdheid en in de beschouwing der dadelijke; maar zich naar de mate der genade, met een opregt gemoed, de beoefening der werkstellige godgeleerdheid behartigd.” Tot gemoetkommen van haar geheugen had zij »zoowel de beschouwende of leer-stellige als de werkstellige en beoefenende godgeleerdheid met al hare onderscheidingen en definities,” naauwkeurigten haren gebruike op tabellen gebragt, vopdat zij alle schatten dezer princes der wetenschappen en al hare pligten met een opslag van het oog mogt beschouwen.” Henstemmig is de getuigenis van allen, die haar gekend hebben, dat onze Schurman een’ leerstoel in de godgeleerdheid. geen oneer zou hebben aangedan. De een prees hare scherpzinnigheid in het disputeren en argumenteren. “Elle disputoit et repondoit mieux que les vieux professeurs des universitez;” en ander, “haar voortreffelijke kennis en diepzinnig oor-deel in theologia textuali, dogmatica, practica, elenchtica. zelfs tot de zuiverste en subtielste quaestién toe.” Elle avoit étudié” (getuigde een derde) la théologie des écoles & fonds, possedoit parfaitement la philosophie scolastique et la sophistique; Vécriture sainte et St. Thomas, sans parler de plusieurs pères Grecs et Latins.” Anderen... doch wat behoven wij getuigenissen: zijn hare schriften niet zoo vele bewijzen van hare zeldzame vorderingen in deze wetenschap? Toonen zij niet op elke bladzijde aan, dat zij eene grondige bijbelstudie en uitgebreide belezen-heid in vroegere en latere uitlegkundige schriften, en ongewone scherpzinnigheid in het grammaticale verklaren en ophelderen der heilige bladen bezat? Straalt er geen verba-zende kennis van de gewijde oudheidkunde, bijbelsche en kerkelijke geschiedenis in door? Geen wonder, dat zij de vraagbaak der uitstekendste godgeleerden harer eeuw was; hare uitspraken als zoo vele orakels werden geacht! Hoe ore, linguis virgo quibuslibet Oracla quaevis edidit! haec Tripus Rhenanus, omnes unde possint Doctius et melius redire. Dat is: Uit dezen mond, met alle tongen Ken maagd oraklen heeft gezongen. Dit is de drievoet aan den Rhijn. 80 Tot Utrecht voor elk cen ontlooken; Wie haar maar eens heeft aangeproken, "Kan beter en geleerder zijn." 1) Men leze slechts hare brieven aan Rivet, Cloppenburch, Salmasius, Lydius, Spanheim, om in te stemmen met het wel dichterlijk, maar waarachtig woord van een ander: "Wie by haer wysheyt soeckt, sal wysheyts schatten vinden." Men heeft haar ten onregte als een spitsvondige scholas- tieke, eene waardige leerlinge uit de school van Makowski, den vlaggevoerder der scholastikerij in haren tijd, voorge- steld. Zij erkende het goede der schoolsche godgeleerdheid, betuigde, dat zij zelve veel van haar geleerd had; doch wel verre van zich in de struiken van het dor en doornig bosch der school-geleerdheid te verwarren, schreef zij aan de prinses van Boheme: "Will est vray, que je fay grand estime des docteurs scholastiques, et que sans doute ils me pourroyent fournir de belles occasions pour exercer mon esprit, si je n’en estois divertie le plus souvent par des exercices plus neces- saires. Je ne ve ux point nier, quils s’esgarent quelques-fois par des speculations vaines, dangereuses, voire blasphemes, ce qui les a fait encourir la censure de plusieurs gens doctes de nostre temps: neantmoins cela ne doit point prejudicier & la solidité, ny & Vexellence de leurs concepations, qu’on a accoustumé d’admirer dans leurs ouvrages, lorsqu’il est question ou d’esclaircir les secrets de la philosophie, ou de soustenir les plus hauts poincts de la religion chrestienne contre les sceptiques, profanes et. A peine scaurot on discerner, s’ils ont esté plus: ingenieux 4 forger des doutes et des objections, ou plus adroits A. Les resoudre: s'ils ont esté plus hardis 4 entre-prendre des matieres hautes et difficiles, ou plus heureux et capables de les demesler. De sorte, qu’à mon juge-ment ils on fort bien conjoint ensemble ces deux qualités rarlement sociables, la subtilité et la realité. Et de fait ce n'est pas merveille qu'ils sont parvenus & un si haut dégé de perfection, d’autant qu’ils n’ont point mesprisé la succession de leurs predecesseurs, n’y la possession de tous les siecles passez, et qu'il est aisé, selon la regle des philosophes aliorum inventis aliquid addere. Ce leur a esté assez de gloire de se laisser conduire par ces deux grands astres de sciences divines et humaines, S. Augustin et Aristote, lesquels on n’a jamais pi obscurcir, quelques brouillars et chaos d’erreurs qu’on ait tasché d’opposer à leur brillante lumiere. Hoe hooger hare jaren klommen, hoe meer zij met de praktikalisten werd ingenomen. Al Wet in England en in vaderland over de praktik der godzaligheid geschreven werden, las zij, en met de haar in geest en streven verwandte godgeleerden ging zij om en hield zij briefwisseling. Welk eene wetenschappelijke beschaving zij  Godeleerde werken van hare hand, zoo zij ze al geschreven hebbe, zijn niet tot ons gekomen. Slechts een stukje over den paelsteen onzes levens is van haar in het licht. Het was wederom Beverwijck, die de voornaamste. Wijsgeeren en godgeleerden in Europa had uitgenoodig, om hunne gevoelens mede te deelen over het al of niet véranderlijk. van het goddelijk besluit ten aanzien van ’s menschen 6 Jevenseind. Hene schaar van geleerden had reeds aan die noodiging beantwoord en nu wenschte Beverwijck, dat ook zij veen marmeren top op dit treffelijk en van alle kanten volmaekt gebouw zou plaetsen.” ‘Vrijmoedig en uit het — binnenste merg van hare ziele” schreef zij haar gevoelen en staafde het-door logische redeneringen en het gezag van vroegere en latere wijzen. Beverwijck voegde haar antwoord, in sierlijk latijn geschreven, bij die der overrige geleerden en liet ze drukken en over geheel de beschaafde wereld verspreiden, en opdat niemand dat juweel-mogt derven, gaf hij zelf er een nederduitsche vertaling van in het licht, die meer dan ééne uitgaaf beleefde en voegde deze nog daarenboven als een Anhangsel bij z In der gegenwärtigen Schat der gezondändigen, ook in Frankreich en Duistland werd het boeksken overgezet, en met lofverzen wügegeven. Uit deze landen, uit Italie, ja Spanje zelfs, werden haar gelukwenschingen in prozia en poël toegezonden. Menage, Balsac, Huet, Laurenberg, Conringius, Fred. Lucas, spraken er met lof van en noemden het een heerlijk traktaat. Ook de hollandsche dichters zwegen niet: Boy, Beverwijck, Huygens, Lydius, Joncktijs, Cats bekroonden het met hunne zangen. Alleen dat van den laatste vinde hier een plaats: OP HET VOORTREFFELIJCK WERCK -VAN JONCKVROU ANNA MARIA SCHUURMAN. Wärmer verhandelt werden het oudt en bedenckkelyck vraegstuck: of de tyt van ’s menschen leven geset of veranderlyck is? door den hoogachtbaren en wytberoeniden heer Johan van Beverwijck, allen geleerden onser eeuwe tot een toets-steen voorgestelt. "Of God een vasten tijt om hier te mogen leven Heeft uyt sijn hoogste macht de menschen voorgeschreven, Dan of men, door beleyt, syn ongewissen dagh Afbreken, eer het dient, of langer recken magh, Is very een hart geschil, en menghmael gedreven, Waer over met ‘er tijdt veel boecken zyn geschreven, Veel pennen zyn verstompt, veel geesten zyn vermoeyt, En oat schynt noch dat'de twist gedurig hoger groeyt: Maer wijl dit overhant de beste geesten drijven: Soo gaet een teére Macht op desen handel schryven,. En treedt in dit geheym, terwyl de meeste jeught Is besigh overal met ongesoute vreught. Sy styght tot in de lucht met ongemeene wiecken, Doorwandelt Romen selfs en al de wysste Griecken, En al wat eenigh mensch in oude schriften vont; Maer Godes heyligh boeck dat is haer beste gront, En daerom gaet se vast: wie sal het niet belyden? De dochter van den tyt die is aen haere syden; Des roep ick overluyt: o aller Maegden glans! En aller Vrouwen eer! maer schande voor de Mans.” Daar Anna Maria beweerd had, dat de paalsteen van ’smenschen leven ‘vast en onbeweeglijk stond, of, zoo als Beverwijck schreef: de palen niet als sommigen van ver- molmt hout maer van eycke ende vaste balcken diep in den grondt der waerheydt geheydt had,” zoo werd haar werk wel door de letterkundigen, die alleen op schoonheid van taal en stijl acht, gaven en door de regtzinnige god- geleerden geprezen, ja door de laatsten als een staal van de onvergelijkelijke wijsheid, daar God almagtig haar mede begaafd had” beschouwd; doch het viel geenszins in den smaak der Remonstranten en Lutheranen en ordem de laatste was het vooral de straatsburger godgeleerde Joh. — Conr. Dannhauer, die in meer dan é& geschrift hevig tegen het werk en de schriftstifter uitvoer, en de laatste belgica Lachesis, fatorum nutrix, altera Clotho, filia fati” noemde. Ofschoon Anna Maria in de godgeleerdheid, gelijk in al de overige wetenschappen zich zel onderwezen heeft, entbrak het echter niet aan mannen, zoo als Rivet, Voet en Amesius, die zij mondeling en schriftelijk rädpleegde. Vooral was het de laatste, die een’ grooten invloed op hare godgeleerde rigtige uitoefende. Aan het van grondig verstand, juist oordeel en buitenge-wone geleerdheid, dankte zij het,. dat hare liefde voor de scholastieke theologie verkoelde en zij zich meer op. de ascetiek begon toe te leggen. Men weet, dat Amesius in ons vaderland de eerste was, die in navolging van Johannes Henricus Alsted, een hervormd theologant te Hanan, in zijn school de praktische godgeleerdheid, inzonderheid met betrekking tot het menschelijk geweten, waarvoor, naar zijn gedachte, in de eerste plaats moest gezorgd worden, behandelde. Om zijn lessen te kunnen bijwonen en zijnen zoon Joh. Godschalk in de medicijnen te laten studeren, was Frederik van Schurman in 1623 met zijn geheele gezin naar Franeker (waar Amesius sedert kort het hoogleeraarambt bekleedde) vertrokken, en had zich en zijn’ zoon den 380 October van dat jaar door den rector magnificus Arnold Verhel als studenten in de wiskunde laten inschrijven. Het mogt Frederik van Schurman niet gebeuren de gehoorzaal van Amesius te betreden. Bene he- vige siekte hem aan en rukte hem in weinige dagen uit de armen zijnner gade en kinderen. Zijn lijk werd den 15 November in het koor der St. Martinus kerk be- graven. Bittere tranen stortte Anna Maria bij dat. graf. Hier toch rustte hij Aan wien zorgvuldige opvoeding zij die ~gereede vatbaarheid voor alles wat edel en goed was, de eerste leiding van haar gedrag, de eerste bestürring van hare gezindheid verschuldigd was; hij, dien zij zoo innig lief had gehad. Doch gelijk alle beproevingen, die haar later werden opgelegd, maar wier last somwijlen hare kennen, droeg zij ook deze met gelatenheid. De godsdienst, wier heilzame vertroostingen zij had leeren kennen, ondersteunde haar ook nu. Gedurende zijn leven had Frederik van Schurman zijn dochter dikwerf over de hooge waarde van een onbevlekt en maagdelijk leven onderhouden, en op zijn sterfbed bad hij haar ernstig en vurig zich van het huwelijk te onthouden, vopdat zij zich niet onvoorzigtig in de strikken der wereld mogt wikkelen.” Zij, die haren vader noortongehoorzaam was geweest, offerde aan deze waarlijk geschrieben het uitzigt van een gelukkig huwelijk, op de:ondersting en hulp van een gelukkig huwelijk, op de:ondersting en hulp van een bloeijend kroost gewillig en met welgevallen op. Elle voua,” schreef Baillet /sa virginité & J. C. et elle lui garda en ce point une fide-lité inviolable jusqu’d la fin.” Het was dus niet gelijk sommigen meenden, de vrees dat zij in hare studien zou belemmerd.-worden, die haar bewoog alle aanzoek tot het huwelijk af te wijzen, maar de belofte aan haren vromen vader op zijn sterfbed gedaan. Sedert nam zij het schoone gezegde Vivan Ignatius 10 éwos EQS éotavewtas” (mijn liefde is gekruisigd) tot het hare aan. Die zinspreuk vindt men onder hare schoonschriften, teekeningen, schilderjen, op albumbladen. Zij zelve schreef er deze regels onder: A. M. S. IN SYMBOLUM SUGAR, 0 éuos tows coravewran. Quis non sollicito Christum veneretur amore? Quem simul Echo omnis conscia clamat. Amat. Hic nos solus amat qui sanguine pascit amantes; Tartaraque edomuit qui moriens. Oriens, Hunce igitur sapiens casté pete mente puella, Nitereque hoc sponso, nec tibi fide. Fide. Dat is: Wie zou den Christus niet met liefde tegentreden, Wien al wat aadmen kan den lof der liefde geeft? Wie heeft ons lief als Hij, die met zijn bloed ons *t Eden Herwon, en van de hel ons vrijgestreden heeft? Geef dus Hem ’t hart, o bruid, en vreemd aan zelfbetrouwen. Blijf slechts op Hem alleen als uwen Brutgom houwen 4). Ook anderen hebben op de zinspreuk gedichten ver- | vaardigd; Philippus Sesius eene duitsche ode, Robertus Keuchenius, Joh. de Laet latijnsche en fransche epigrammen, z00 als het volgende: ves saincts seuls doctes sont, car leur parfaict sgavoir “Desire seulement Christ et ses biens avoir: Le seul crucifié contient leur cognoissance.” J. P. Hasebroek. Jaefelijker ludt dat van des Hayons: 7a mort de l'amour immortel, v Anne! a done fait naistre ta flamme, v Kt sa croix a servy d’autel v Au sacrifice de ton ame: “OQ prodige de verité! Que pour viv "Tu suives les loix conjugales! Que ton père soit ton espoux, Quand plus il aime tes rivales!" Na. den dood van Frederik van Schurman bleef zijn gezin te Franeker, waar het de woning, die weleer het aanzienlijk geslacht der Martenaas toebehoorde, had betrokken, vertoeven, tot dat Jan Godschalck zijne studien voleindig had, waarop het naar Utrecht wederkeerde. VIJFDE HOOFDSTUK. OORDEEL OVER ANNA MARIA VAN SCHURMAN VAN HARE TIJDGENOOTEN. In den angren van het jaar 1636 heerschte er groote vreugde in de grize bisschops-stad. De in 1634 gestichte illustre-school was door de stedelijke regering tot eene academie verheven en die verheffenden dienen verheven en die verheffenden door de staten der provincie bevestigt. Curatoren en professoren, en andere bemächtigen waren benoemd; inkomsten aangewezen, een gedeelte van den statigen Dom tot gehoorzalen ingerichtet. Alles was gereed, en in gespannen verhenderen men den dag der plegtige inwijding. Drie dagen te voren werden er in alle kerken bedestonden gehouden, en de godde- lijke zegen over het aanständen werk afgesmeckt; ook sprak de hoogleeraar Voet in den Dom voor cene onaf- zienbare schaar eene lerede uit, waarin hij naar aanlei- ding van Lucas II: 46 vover het nut der academien en scholen, mitsgaders der wetenschappen en kunsten, die in dezelve geleerd werden” handelde. Hindelijk brak de ge- denkwaardige dag aan. De gansche stad was in feestgewaad, vlaggen golfden van torenspitsen en daken, de klokken Beijerden, duizenden stroomden van elders de poorten bin- nen en vermengden zich onder de jubelende poorters. In statigen optogt verlieten de hoofschout, de burgemasters met hunne boden, de rector magnificus tusschen de. twee ondste raden, voorafgegaan door een bode op wiens tabberd met zilveren letters Academia Ultrajectina geborduurd was, voorts de hoogleeraren, elk tusschen twee raden, de overige leden der vroedschap, de predikanten, doctoren en andere genoodigden, het rijk versierde stadhuis en gingen naar den Dom, waar-een groote schaar, en onder deze de paltz- graaf Johan Lodewijk, Maurits, Edward en Philippe, zonen van Frederik V, gewezen koning van Boheme, hen wachtte, en pauk- en trompet-geschal, door koorzangen afgewisseld, hen ontving. Nadat de secretaris der stad, Johan van der Nypoort, van een met tapijten omhangen spreekgestoelte, een toepasselijk woord gesproken en het octrooi der provinciae staten in de latijnsche en hollandsche talen had voorgeiszen, werd de rector magnificus Bernardus Schottanus ingchuldigd'en hem de scepter, de Zegels, het wet-boek en album der hoogeschool overgegeben. Hierop beklom de hoogleeraar Antonius Aemilius den kansel en sprak eene welsprekende latijnsche redevoermg uit. Onder muzijk en zang, het gebulder van het geschut en het lujen der klokken verliet de stoet het gewijde gebouw, om deel te nemen aan een vorstelijk banket, op bevel der regering in het St. Agnieten klooster aangerigt, terwijl zich studenten en burgers elders aan feestelijke maaltijden vereenigden. Dus eindigde de 16 Maart 1636. Allen had den mede- gewerkt om dit feest luister bij te zetten,  arva rigent. Omnia laeta vides nitido splendescere vultu, Et jam deliciis sistete vota suis: Quippe novos facilis reserat tibi Pegasus amnes, Blandaque Castalias Musa ministrat aquas. Hinc bibet indigena, et sitientes nectara Belgae, Hine bibet et geminus qua patet usque polus. Hine quoque Mystarum ‘facunda per ora Minervae Traiciies placidas (munera mentis) opes. Ast quae (forte. rogas) agitant tua pectora curae? Non haec virgineis perviva sacra choris.. Omnibus hic seritur, metiturque, ut amica quieti Alma Themis discors arceat orbe chaos; Utque pio irradiet divina scientia cultu, Et caleat summo quaelibet ara Deo. Hic scopus, hic sisto; satis inter publica mundi Gaudia laetitiae signa dedisse suae. Salve 6 spes populi, generis melioris origo, Cui sol justitiae lumina prima dedit: Salvo iterum athonitis lux orta novissima seclis; Ne sol justitiae vergat ad ima tibi. Dat is: Gij die als Koning in uw fiere stedenkroon Omhoog heft, stad en land beheerschend van uw troon, SARs t Maar wie nog ‘eedler drift naar schooner doel doet streven: Om ook in wetenschap en kunst de wet te geven! Wat deert het U, voorwaar! of vader Rijn uw beemd Verlaat, en grilziek U zijn watercyns ontneemt? Wat deert U ’t, of de God des handels mede uw zoomen Ontvlugt om elders heen zijn goudstroom te doen stroomen? Een eindloos kostbrer stroom dan deze of die vergoedt U ’t klein wemis, en kust uw muren met zijn vloed! De vreugde, die alom zijn wateren verspreiden, Gelijkt slechts aan de vreugd, die ze aan u zelv’ bereiden, Ja, u schenkt Pegasus zijn edel hoefbronnat, Terwijl *t Castalisch vocht der Muse uw grond ontspat. Nu mogen aan dit vocht zich vreemde en landzaat drenken! Nu moog " van pool tot pool aan allen laafnis schenken! Nu spreid’ Minerv’ van hier door harer priestren Mond De orakelschatten van haar wijsheid de aerde rond! Maar (vraagt ge ligt) hoe doet ge dus uw lofzang hooren? — De nieuwe tempel toch bant maagden uit zijn koren! 'T is dat hier 't vredezaad gezaaid wordt, dat ontspruit, Als Themis door haar zorg de tweedragt buiten sluit. "T is dat hier de oogst ontkiemt, die opgaat uit de voren Als zich de wetenschap door 't Godslicht ziet omgloren. Dit wekt mijn zang en maakt dat ik met zacht geluid Bij 't ruischend lofgeschal ook mede een lofgalm uit. Gegroet dan, Hoop des volks! en dank aan U, wier stralen, Zon der geregtigheid! ik op haar neer zie dalen! ; Gegroet nog eens, O licht, dat pas de kimmen tooit! Zon der geregtigheid! onttrek *t uw schijnsel nooit! a) Het geboorteest der Utrechtsche hoogeschool was ook dat van den roem van Anna Maria van Schurman, Met haren feestzang werd de mare van hare ongehoorde talen-ten door de republik verspreid. De geheele zangherg wam in beweging. Die zingen kon greep naar de lier en de breede-stroom van hollandsche, fransche, italiaansche, latijnsche, grieksche, hebreeuwsche en arabische gedichten op haar, en niet slechts lofdichten van Heiblocq, Crucius, Joh. Isac. Pontanus, Keuchenius, Nijendalius, Neuhusius, Graswinckel, Boy, Gruterus, Colvius, Staackmans, Lydius, Saldenus, De Bisschop, De Brune, Den Elger, Van Nispen en andere dichters van dien en van lageren rang, maar van de coryphaeén, Daniel en Nicolaus Heinsius, Huygens, Barlaeus, Kinschot, Cats, Joncktijs. Die een wetenschappe hjk werk schreef, wijdde zoo al geen bladen, ten muinste eenige regels er in aan haren lof. De hoogleeraren Antonius Aemilius, Gijsbert Voet, Joh. Georgius Graevius, Gerardus Johannesz. Vossius, Adolph Vorstius, Bernardus Schotanus, Frederik Spanheim, Johannes Hoornbeck, Antonius Thijsius, André Rivet, Johannes Cloppenburgh; de geleerden Ludovicus Molinaeus, Simon en Gerard de Vries, Luffridus ab Osterwick, Lambert Goris, Gerard Croese, Johannes Smith, Marcus Zuérius Boxhorn, David Clement, om slechts enkelen te noemen, brag-. ten haar met mond en pen hulde toe. Van alle zijden zijn den men haar de vruchten van den geest en droegze haar met gezwollen toespraken op.... Voet: het tweede deel zijner disputationes selectae, Cloppenburgh: een zijner dissertationes selectae, theologae, Hoornbeek: zijn diatribe de consociatione eclesiarum evangelicarum, Matthias Nethenius: Samuelis Rhetorforti: examen arminianismi. Men kan zich geene eer zoo groot voorstellen, die haar niet bewezen, geen’ lof, zoo uitbundig, die haar niet toegezwaaid, geen talent zoo uitstekend, dat niet verre beiden het hare gesteld werd. Men wedijverde om stoute beiden uit te denken, waarbij men haar kon vergelijken, krachtige woorden, om de uitmuntendheid harer gaven’ Investigat af nimmer zulk een sterveling zijn er slechts om de duizend jaar zoo een voort. Niemand waagde het die zoo’ vergode talenten meer van nabij te beschouwen, het kaf van het koorn te scheiden. Blindelings hechtte men zijn zegel aan de oordeelvellingen van Voet, Spanheim, Cats, Beverwijck, Crucius, Saumaise en andere mannen van gezag in de republik — der letteren; het ipse dixit, deed alle geleerden verstommen. Het waren vooral Saumisse en Beverwijk die de jonkvrouw van Utrecht alom den bekend worden, en weldra werd zi) het onderwerp van gesprekken en brieven door de geheele beschaafde wereld, gewaagde deze van haar in ontelbare geschriften en gaf haar eene eereplaats in haar werken over het vrouwelijk geslacht. In Frankrijk beschouwde men haar als eene andere Gournay, zongen Pet. Dan. Huet, Aeg. Menage, Peyraredus, Balsac, Sam. Sorbidre, Guill. Colletet, Jacques Martin ter harer eere, gaf des Hayons cen geheelen bundel met epigrammen op haar in het licht; vond zij lofredenaars im Valentin Conrad, Hilarion de la Coste, Balthazar Mincong, Gabriel Naudé, Marin Mersenne, Samuel Bochart, Is. Bullart, Lud. Jac. a S. Carolo, Petrus Gassendi, Charles Sorel, Robertus Maresius, Paulus Colomesius, Lazarus Meysersonius, Bayle, Balsac, Baillet en anderen. In Italie verbreidde Octavio Ferrari, hoogleeraar te Padua, haren roem en schreef Domin. Gilbert. da Cesena een lofrede op haar — in de Italiaansche tätig in Spanie maakte Nicolaus Antonius haar bekend als een vrouw, wier talenten haar tot ae. een wonder harer een wunder, maken, indien zij niet door ketterij besmet waren; in Zwitserland klonk de lof der wutrechtsche Pallas” wit den mond en de schriften van Joh. Hendr. Heidinger en Joh. Hendr. Hottinger. Duitschland was trotsch dat Schurman op zijn’ grond het levens licht had aanschouwd en benijdde Nederland het bezit zijner eerste burgeres. Ook zijne dichters en letterkundigen th bekransten haar met bloemen. Aug. Pfeiffer, Zach. Hier. Lochner, Joh. Gabr. Dreschszler, Joh. Georg. Pritius, Gottfried. Arnold, C. Wolf, M. Joh. Paschius, Herm. Conringius, Jac. Thomasius, Dan. Georg. Morhoff, verhieven om strijd haar de kroon van het vrouwelijk geslacht; Joh. Fred. Mayer, een uitstekend sieraad harer kunne; Christ. Juncker, het wonder harer eeuw; Joach. Feller, een verbazend monster onder de maagden; Christ. Franc. Paulinus, een jonkvrouw die zoo vele weten-schappen zoo grondig verstond, dat men niet wist, waarin zij het meest uitmuntte; Fred. Luca, een juweel aan het utrechtsche delictum musarum, de Minerva der hoogeschool; Joh. Casp. Ebert, het puik en de kroon aller geleerde vrouwen; George Christiaan Lehms, een vrouwelijke Apollo, de. waarachtige zon der geleerden, een zeldzaam mirakel en orakel, een phoenix in geleerdheid. In dien geest spraken ook Joh. Hallevordius, Fred. Besselius, Henr. Muller, Christ. Northolt, Joh. Wilh. Marxism, Joh. Henr. Feustkingius van haar; anderen noemden haar de zon onder de zonnen, de man onder de sterren, een tempel vol goede gaven. Wieffes Wissenschaften Meer, — zoo zong Martin Kempe, Keur-Brandenburgsch geschied-schrijver te Koningsbergen in Pruissen — — Welches Sprachen Perlen zeugt “Was sonst Morgenland verschweiget, “Und Gelehrten macht Beschwer, “Ist euch kundig und gemein; “Ja, was tausend Stückweisz wissen, “Darauft habt der euch besitzen.” “Dasz Ihr Doctorinn kennt seyn!” “Musca, Cornificia “Sapho, Claudia, Praxille, Y Sosipatra, Thelesille “Polla und Falconia “Siegten in der Dichterey: “Thr allein besiegt sie alle, “Ertz-Poetin, eurem Schalle “Fallen jede Kiinstler bey.” Ook onder de vreemden was er niet een, die een schaduw wierp over hare talenten, een’ straal van haar wereldroem zocht te verduisteren, dien spiegel aller volmaaktheden door een’ giftigen adem poogde te bezoedelen. Zelfs in het verre noorden werd haar naam met eerbied genoemd. Denemarken, Noorwegen en Zweden, st — ichten haar. altaren en bewierookten haar als eene godin der letteren. Zij leeft in de schriften van Thomas Bartholinus, Otto Sperlingius, Olaus Borrichius, Joh. Esbergius, hoogleeraar te Upsal, Rotger zum Bergen, van Riga. Haar te zien, haar te entweder was het doch der reizen van de uitstekendste mannen. Geen geleerde verliet. Utrecht, zonder zehorden von voorstellen. Voorstellen, zijn door Voorstellen, aan haar gesproken, die niet met verbändig vervuldet, heinde en verre haren lös versprenden. Hen te noen, die uit verschillende orden van Nederland tot haar kwamen, zou hetzeelfde zijn als de namen van bijna alle godgeleerden en letterkundigen en kunstenaars van dien tijd te vermelten. Schier dagelijks ontving zijn in de erste jaren van haar vernieder verblijf te Utrecht vreemdelingen, en onder deze Balsac, Marsenne, Huet, Gassendi, Bochart, Descarates, Sorbiere, du Moulin, De Monconys, James Harrengton, Dorothea Moor, Simonds d’Ewes, Vincent Fabricius, Herm. Conringius, Wolf, Martin Opitz, Daniel Kaspar, Von Lohenstein, Justus George Schottel, Dan. George Morhof, Christian Hoffmann, Von Hoffmans, Waldau, met zijn kweekeling de prins van Tremonville, Job Ludolf, Hottinger, Bartholinus en Rotger zum Bergen. Man- nen en vrouwen van hoogen rang, en met vorstelijke titels, die ons vaderland doorreisden, meenden niets gezien te hebben, zoo zij de »princesse van Utrecht” niet aan- schouwd hadden. Meermalen voeren leden van het stad- houderlijk huis, prinsen en prinsessen van Nassau, de zonen van den koning van Boheme en vooral de paltzgra- vin Elisabeth uit ’s Hage naar *t Sticht om zich met haar te onderhouden, hare kabinetten te zien, en doorgaans ver- eerde zij hen met hare afbeelding of het een of ander door haar vervraardigd kunststuk. Op kersavond 1645 kwam Maria Louise de Gonzaga, de tweede gemalin van Wla- dislaw IV, koning van Polen, vergezeld door den bisschop van Warmelandt, graaf Opalinsky, de marechalle de Gue- briant, de bisschop van Oranje, Jean le Laboureur, ge- 7 98 schiedschrijver en aalmoezenier van den koning van Frankrijk en een groot gevolg van edelen en dienaren te Utrecht. 