De mensch zoo als hij voorkomt op den bekenden aardbol [microform]
Stuart, Martinus, 1765-1826
lands , waarin dc anderen eeniglijk van goc- den raad mogcn dienen (i). De Mahome- danen laten niets onbeprocfd , om hunnc gezincc uit tc breiden , en bcdienen zicli gereedclijk van de wapcncn tcr bekccring der Hcidenen , doch laten zich ook ligte- lijk bcvredigcn met eenig voorgevvend ge- loof. „ Zoo nice hct ganfche volk van „ Kasfon den Mahomedaanfchen godsdienst „ omhelst en dit door elf openbarc gcbe- „ den bewijst , kan zich almami add- ), EL CADER, — een Arahiesch vorsc , — „ niet onzijdig houdcn , maar zal liij zijne „ wapcnen tcgcn Kasfvn kceren." Door deze bedreiging werdcn allc de inwoners van Tec fee bekeerd, doch niet verdcr, dan tot hct doen der gebeden , wijl zij onder de Johars of Jowers moesten gerekend worden, die bij zu'k eene bekeering alle hunne oude gevoclens behouden en zelfs fterken drank blijven drinken (2). De echte Bifcherecn nemen zorgvuldig de in- ftellingen van hunnen aangenomen Gods- dienst (i) Park D. I. bl. 64, (J5. (a) Park D. I. bl. 140, en \6^. D. III. b!. 50, 51. II 2 !■« Ml w <■> f — ^* fiS MANDINGUEZEN. III! dicnst in ache. Nooit vcrziiimen zij hunne gclcden voor den niaakijd , noch ook de dv^eliikrche morgcn- en avondj^ebeden ; de Rha^nadnii of vasten vvordt door hun met naainvgczccheid gcvierd en hunne vrouvvcn gevon hun gccnszins toe hi ecrbicd bij de opcnbarc ^ehcdcn (i). De Kafirs of cn^eloovtgen^ ondcr de ]\Tandhigticzen , hebben hunne gehecl ei- gcnc Godsdienstbegrippcn, vermengd met de onnozcllte ligtgeloovighcid en het bui- tcnfpoiigst bijgeloof , en cchter der bij- zondcrc opmerking alzins vvsardig. Bchal- vc de vcrecring der nieuwc maan , waarin zlj met de Bijchereen dcel nemen , fchij- nen zij gccne cigenlijko Godsvereering te hebben. Bij de ccrfte verfchijning der maan fpreken zij binnensmonds cen gebed uit, waarin zlj God danken voor zijne goedheid gednrcnde het fchijnen der vorige maan, en fmoekcn om zijne gnnst , zoo lang zich deze zai vcrtooncn. Die biddcnde houden zij de handen voor hot aangezigt , waarna zij in dtzclvc fpuwen en 'cr over het ge- laac (i; Pari; D. III. bl. 15, 23 en 31. MANDINGUEZEN. 119 :ij hunne 00k de den ; de hun met vrouvvcn ;d bij de mdcr de ehecl ei- }ngd met liet bui- der bij- Bchal- , waarin I , fchij- eering te der maan bed uic, goedheid ;e maan, lang zich e houden , waarna : het ge- laac 1. laac mcde wrijven (i). Voor het ovcrige ftellen zij zich God, fchoon als Schepper en Onderhouder van alles aangcinerkc, zoo verhevcn van natuur en verre verwijderd van den rterveling voor , dat het , in hunne oogcn , dwaasheid is, aan den minilen invlocd van gebeden op de onveranderlijkhcid zijner be- fluitcn of de wijshcid zijner oogmerken tc denken; en wanneer men hunvraagt, waar- om zij dan tot deze dwaasheid overgaan blj het opkomen der nieuwe maan, antvvoor- den zij : „ het gebruik eischt dit, waarin „ wij onze voorvaders volgen." Zij ge- looven, dat het Opperwezen het belluur der ondermaanfchc zaken aan ondergefchik- te Gecsten aanbeveelt, en op dezen achten zij, dat hunne tooverplegtigheden zeergroo- ten invloed hebben. Een wittc vogel , aan den tak van zekeren boom opgehangen, de kop van eene flang of eene hand vol vruchten zijn de gewone offers , om de gramfchap dier Befchermgeesten af te we- ren of derzelver gunst te verwerven C2). Tal- (i) Park D. IF. bl. 10:. (2) Park D. 11. bl. i<j4— 1<)<). D. I. bl, 127. II 4 [I Vi HN;i: « U Hi ' J iff 'i II' m I if ^i ■w II! I m 210 MANDINGUEZEN. Talrijk zijn daartcgcn dc voorbchocdmiJ- dclcn , waarvan zich het bijgeloof bedicnt tcgcn allerlcije kwaad, en die alhier Sap- phics, cWcrs Fetishes , Amulctcn ^ Crisgris en Domini gcnoemd word'.n. Dezc Sap- phics zijn fprcukcn uic den Koran ^ door Mcihomedaanfchc Priestcrs op ftukjcs pa- pier gcfchrevcn en aan dc Kafirs zoo wel < als aan de Bifchereen , verkocht. Zij wor- den in horens van fchapen , als in fchecden of kokers gedragen , ook wel in het vel van ccnc (lang of krokodil rondom den en- kcl gcwonden, om den voct te beveiligen tegen den beet dczer dieren. In oorlogsiijd vooral moetcn zij het lijf tegen de vijan- delijkc wapenen dekken; en ten alien tijde ftrekkcn zij om gebreken des ligchaams le voorkomen of te genezen , hetzelve voor honger en dorst te beveiligen en in alle ge- vallen van het leven van de gunst der De- fchermgeesten te verzekeren. Dat d^c Bifche- reen hooge waardc ilellen in ziilke Sapphics !aat zich gemakkclijk verklaren uit dezelf- de gewoonte der Aralieren , wier gods- dienst zij omhclzen, en bij wicn dit eene bijgcloovige vcrbastering fchijnt van de nanbeveling der jfoodfche wei: , om , tot «j|.w, hocdmiJ- f bedicnt lier Snp' Crisgris ezc Sap- m , door iikjcs pa- zoo wel, Zij wor- fchecden n het vel n den en- jeveiligen orlogsiijd de vijan- illen tijde :haams te jlve voor n alle ge- it der De- de liifche- ; Sapphies it dezelf- ier gods- dit cene : van de oni » toe MANDINGUEZEN. 121 levciulc herinncring nan hare voorfchrlfccn, dezcivc op lintcn gcfchxvcn cm dc han- dcn en hot voorhool'd te bindcn, in huis en op den weg bij zich te licbben en aan ilc pcstcn der dcurcn tc hcchtcnCi): maar bij dc Kafirs is dit bijgcloof eenc gc- heel blindc naarvolging, en beidcn gcvcn zij zich onderling zoo wcinig toe in de buiteufporigheid daarvan , dat men naaii- • wcliiks {{an zcggen , wic zich hierin het belagchelijkst maken. (3) l\auv 1). II. bl. 73, 79. H5 I laa MANDINGUEZEN. toch gccn cnkcldc trek van lict toovcr- fchrift mogt ontgaan (i). Gccnszins be- paalt zich het bijgcloof tot dczc dwaze fprcukvcreering : park liep eenmaal ge- vaar , zich het hoofd kaal te zien fche- ren op grond van het bijgeloof, dat het haar van eencn blanker eene Sapphic is, welke deszelfs bczitter allc de kiindighcdcn bczorgt van den perfoon , die het gedra- gen hceft (a). Op rcis verfchaft zich elk cenc Sapphic naar cigenc keiis ; meestal mompclt men cenige fpreuken terwijl men op cencn fteen fpuwt, dlcn men daarna uit den weg wcrpt en waarmedc men tevens allc hindernisfen op de reis weggenomen waant (3). Eer men zich in een dicht bosch begecfc , fliiit men driemaal op een lluk hoi bamboesriet , hetwelk men aan den hals draagt , daarna legt men .rjne fpeer dwars voor den ingang , prevelt men ecnige gebeden, en herhaalt men dit driedubbeld gcfluit , waarop men zich gerust verlaat, vvanncer men hetzelve niet hoort beant- woor- (1) Pauk D. ir. M. 127, 128. (j) l'AK,v D. II. b!. 44. (3) Park D. I. b!. 80. m iWii^l^^iiSi MANDINGUEZEN. 123 woori'icn CO* I'^'^ zckcrc breodgetakte hoom^ A' eoiia Taba I ijhungcnocmd,hanj;t vol vnn een onnocmclijk aantal oude vod- dencf hppcn lakcn , door dc reizigcrs, die dc wocstijndoortrckkcn, in wclkc hij (laat, gcdiiriglijk vcrmecrdcrd : misfchien vvcrd dc allorccrrtc lap aan dczen boom ten tcc- kcn opgeliangen, dac in zijne nabijlieid wa- ter gcvondcn werd , hec gccn nadcrliand in dit bligcloovig gcbruik is ovcrgcgaan Cc^. Elders ligt ccn aantal aardcn pottcn op ccn gcftapcKl , die men ccnmaal had gc- vondcn , zondcr tc wcten , hoe zc 'or ge- bragt wnrcn , en wclkc men daarnaaan eencn hcmclfchen eigenaar tocfchreef, wicns ei- gcndoni men nii nimmer voorbijgait, zon- dcr 'cr ccnc hand vol gras op te offc- rcn , om zq voor den reger te dekken (3). Dijzondc is ook dc vvaardc, welke jonge licden oi' den zegcn der oiiden rtellen: do jongc Hifchercen vooral geven gaarne de- 7.C of gene gcTchcnkcn voor een heilfpel- Icnd woord , het gccn voor hun wordc uit- im (1) v^r.i- n. T, M. 1^4. (2) I'AK K t), I. bl. no. (3; I'Ai; K D. H. bl. 100, ■If II : ill 124 MANDINCUEZEN. iiitgcfprokcn O)* Daartcgcn ncmcn de mocdcrs nict zeldcn in de grootllc over- Imasting do vliicht met hare kindcrs voor vrccmdelingen, uic vrccs voor den opflag van dcrzclvcr oogcn op hara licvclingcn, wijl zij daaraan eenc hcillooze toovcrkrachc " tocrchrljvcn: ecne bijgcloovige vrccs door hcc gchcelc Oostcn zoo wel als hier, en ook bij de Oudcn zoo wel als thans door llcizigcrscn Letterkiindigen opgeinerkcCo. In het gcvcn eindelijk van gcfchcnkcn wordc dc wirce klcur als ccn bijzonder kenmerk van goedc gunst gcachc (3), Zeldcn laten zich dc Negers in gefprck uit over hunne eigcniijke Godsdlensti- gc gevoclcns , vooral als men met hun wil fprcken over hunne begrippen van eenen toekomHigcn Haat, wanneer hun de grootrte cerbied bevangt, maar ook het gefprek terftond vvordt afgebroken met dc betuiging: „ niemand vveet daarvan iets." Zij fchijnen echter met ecnige ongcdurlg- heid CO Park D. I. bl. s'5- (2) Park D. I. b!. 147, 143. /lanf. van den gekeiiien t'ertakr. (2) I*A RK D. 1. bl. J 54. Btm*^9mfmm MANDINCUEZEN. 125 hcid naar cen anUcr Icvcn iiic tc zicn, wannccr hot hun tcgcn;;aat (i). Dcidc dc gcllaclucn, zoo wcl der Bifche- recn als dcr Kafirs^ wordcn, blj dcrzelvcr huwbaarhcid , bcfiicdcn ; bij dc laatften hccfc dit ccl'tcr nice als eene godsdienst- verrigting plaati, manr als cen middcl, gc- lljk zij wancn, tcr bevordcring der vruchc- baarhcid. Doorgaans gcfchicdt dczc kunst- bcwcrkingaan vcrfchcidenc jongc licdcn te- vcns , die daarna, twee maandcn lang, van alien arbeid bevrijd zijn , gczamclijk de (ledcn en dorpen der nabuurfchnp, alzingcnde en dan- zende, doortrckken en ovcral van de in- woners wcl onthaald wordcn; de jongelin- gen en de jonge meisjes maken daartoe twee afzonderlijke gczclfchappcn ulc , die Solimana's genocmd worden (2). Met huwclijk der jonge meisjes is niet zelden hct gevolg van dcze plegtighcid. Zij zelve behoeven daartoe niet aangezogt te worden door hu e minnaars , die alles met hare ouders kunnen afdoen. Dezcn vor- deren eene vergoeding voor hec vcrlies van haar (0 I^AHic D. 11. bl. 106. (2) l>Aim D. U. bl. 1^1 , iSi. »l;; If ^v ' («' .» ^0^' ?!■ m 126 MANDINGUEZEN. haar gezclfchap en hulp , hetwclk door- gaans op dc waarde van twee flaven berc- kend wordt, ten zij dc dochcer zcer fchoon is, heiwelk den eiscli der ouders vcrhoogt. Met met hun eens geworden zijnde , geefc deminnaar zijnen wensch aan de dochter te kenncn, en ftaat eeniglijk aan haar dc kcus, om hem tot man le nemen of :ltijd onge- huwd te blijven , hebbende hare ouders daarna geenc vrijheid , oni haar aan eenen andcrcn te verlooven , raaar de verfmaade minnaar in zulk een geval het regr , om de dochter als flavin weg le nemen. Het eten van eenigc Kolla-nooten , door den minnaar aan de ouders aangeboden, is het onder- pand van het geflotcn vcrdrag Ci). Het huwelijk wordt in tegenwoordigheid van een zeker aantal petfonen gevierd. INlen flacht daartoe eenen llier of geit en maakt cene groote hoeveellieid fpijs gereed. Te- gen den avond wordt de bruid in eene hut gebragt en met behulp van bejaarde vrou- wen in den dosch geftoken, die altijd van wit katoen is en haar van het hoofd tot de voetcn bedekt. Alzoo zet zij zich midden op (i) Park D. II. bl. 182, 183. elk door- ven berc- er fchoon vcrhoogt. .ie, geefc lochter te ■ dc kcus , :ijd onge- rc Guders lan eenen verfmaade ;r, om de Het eten n minnaar bet onder- i). Hct Theid van rd. IMen en maakc eed. Te- 1 eenc hut irde vrou- altijd van fofd tot de ch midden op MANDINGUEZEN. op eene mat neder in den kring dier vrou- wen, welke haar vele Icsfen geven voor haar volgcnd gedrag, doch daarin dikwijls worden afgebroken door reijen van zingen- de en danzende meisjes , nicer vrolijk en aardig , dan welvoegelijk en zedig. In- middels houdt zich de bruidegom voor de deur van hare hut bezig met de gasten van beide gedachten, onder vvelken hij almede Kolia -nooten uitdeelt en voor elks aan- deel aan den maalcijd zorgt. Na denzelven flijten dezen den ganfchen nacht in zang en dans. Tegen middernacht laat zich de bruid heimelijk geleiden naar de hut, die hare woning zijn zal , en verwijdert zich de bruidegom van zijne gasten op een ge- geven tecken; doch met den morgendond wordt het jonge paar reeds bezogt door de vrouwen , die , zich van de vroegere eer- baarheid der bruid vera ekerd hebbende , rondom het huwelijksbed danzen, zonder welke bevinding geen huwelijk voor ver- bindend gehouden wordt (i). De veelwijverij is bij de Bifchereen zoo wel als bij de Kafirs in gebruik , bij de eer- ilen (0 Park D. II. bl. 184. £1 fS! tr^ 128 MANDINGUEZEN. ften cchtcr tot een viertal vrouwen bcpaald. De prijs, dicn de man voor zijne vrouwen gccft , doet hem haar mecr bclchouwen als zijne gekochce flavinnen, dan wcl als de gezcUinnen zijns levens ; elk dcrzel- ven heeft cchtcr op hare beurt het algc- mccne opzigt over de fpijsberciding en het gcdrag dcr eigcnlijke flavinnen , en hoc hoog de Matul'uiguez zijn gezag ook doe gelden , hij vocrt hetzelve nice hard noch wreed en is vrij van alle la- gc ijvcrzucht. Ilij bchoeft zich ook wei- nig tc beklagen over de vrijhcid , wcl- kc hij aan zijne vrouwen bij allc openbare vermaken vergunt , v/ijl de voorbeelden van ovcrfpel onder haar zeer zeldzaara zijn (i). Mecr lijdc de huisfelijkc rust van de gefchillcn dcr vrouwen onderling. De man is wel derzelver fcheidsman , raaar moet zijne uitfpralfc fomtijds door eenige tucht doen gelden, alvorens de rust her- fteld wordt. De getuchtigde of in het ongelijk geftelde vrouw kan zich hier over beklagen bij het Opperhoofd der fiad , die h..rc zaak in het gerigt brcngt, dochwaar Zij (i) Park D. H. H. 185, i85. [■A bcpaald. vrouwea chouwen wcl als ; dcrzel- liet algc- iding en len en 1 gezag ;elve niec I alle la- ook wei- d , wel- openbare arbeelden zeldzaam ! rust van ing. De n , maar )r eenige rust her- f in hec hier over fiad, die 3och waar zij HMiMMifilil MANDINGUEZEN. 199 E'j zelden in het gclijk gefteld wordt , en , zich nu nog nict willcnde fchikkcn naar haar vonnis , brengt eene zccr zonderlingo tuchtroede de zaak fpocdig aan een ein- de (/). Nabij den ingang van eike (tad hangc een kleed van vermomming , gemaakc van boomfchors en voor den Mumbo Jumbo ge- fchikc. Door dien naam verdaac men een vreezelijken bullebak, door de Kafirs in- zonderheid gebruikc , om huiskrakeelen te voorkomen of beflisfchend te eindigen. De man zelf of iemand zijnentvvege begeefc £ich met den avond buiten de Had en ileekc zich in die momtuig , hecwelk hem vol- ilrekt onkenbaar maakt. Een luid ge- fchreeuw door de naburige bosfchen kon- digt zijne komst in de (lad aan , alwaar hi) zich, zoodra het donker is, naar de Ben^ tangy of gerigtsplaats , begeeft , wer» waarts op zijn herhaald gefchreeuw alle de inwoners zamenvloeijen. Gaarnc zoudcn de vrouwen, wier geweten niet zulver is, zich hiervan verfchoonen , maar , opgeroe- pcn, mogen zij niet te huis blijvcn. De me- (i) Park D. II. bl. xZj, VI. Deel. 1 ? ^i; i It u. h 13 'M m ^'•■^** tZT"^ I30 MANDINGUEZEN. menigtc vangt nu een plegtig feest aan met zang en dans, hetwelk tot den midden- nacht voortduuri. Omtrent dien tijd wijst de Mtimbo Jumbo de fchuldige nan, wel- kc daarop gegrepen , iiitgckleed , aan een paal gebonden en met de roede van Mtim- bo nadrukkelijk gegecfeld wordt onder een aanhoudend gejuich van alle aanwezigen, vooral van de ovcrige vrouwen. Met het aanbreken van den dag neemt deze zonder- linge en wanvoegelijke regtspleging een einde (i). Opmerkelijk is het, dat hec geheim van den Mumbo Jumbo ecniglijk bij de mans bekend is , en nog wel bij dezulken alleen , die tot hetzelve zijn toegelaten on- der plegtige verzekering van het voor zich te zullen bewaren. Ondcrling over den Mumbo fprekende , hebben zij eene taal, die de vrouwen zelve niet verftaan , en V larbij zij ook , in die moraiuig verftoken , een geluid maken , hetwelk naanwelijks van een mensch voortgebragt fciiijnt. In 1717 had een Opperhoofd de zwakheidhec geheim van den Jumbo aan eene zijner vrou- wen te openbarcn , die hetzelve niet ver- zwij- (i) Park D. I. bl. 73— 75« m ''^s«B-' .ummmim 5t aan met I midden- tijd wijst lan, wel- aan een 'an 3Ium- onder een iwezigen , Met het ;e zonder" eging een , dat hec jniglijk bij ij dezulken ;elaten on- voor zich over den eene taal, (laan , en verftoken , litanwelijks :hijnc. In rakheid het ijner vrou- niet ver- zwij- MANDINGUEZEN. 131 Zwijgcn kon ; beiden werden zij op bevel van den zelfden Miimbo jfttmbo van kanc gemaakc (Q. De arbeid dcr verlosfijig fchijnt aan de Mandingucfche vrouwen wcinig fmart te kosten; zij verbijten dezelve 00k liefst en roepen zelden eenige hulp in. Zij zelvc reinigon het kind, en wikkelcn hec 'n eeti lap katoen. Met de veertien dagen hemcn zij het al reeds op den rug , en Icggen hec niet af onder al hare bezigheid , tot dat hec aan zich zelve kan worden overgelaten, wanneer zij het naakc op den grond laten kruipen (a). Ook hier zoogen de moeders, tot dat de kinders alleen kunnen loopen , en houden die niec zelden drie voile jaren uic, gedu- rende welken tijd zij zich van haren man onthouden ; van daar heefc eene vrouw zel- den meer dan vijf of zes kinders C3). Met den zevendsn of achtften dag na de geboorte heeft een feest plaats Ding Koon Lee genaamd of het fcheren van het hind (0 PREvosT D. IV. h\. ■244 en 823* (2) Prevost D. IV. bl. ip8, ipp. (3) Pake D. II. bl. 180. I a iv H i I ■jv-" "■■""^•fe^. I 1: ft r-8^ ipi* n 13B MANDINGUEZEN. X-xW zijn hoofd^ wanrin de picgtighcid van dit feest met de daad gclcgcn is. Voor dc ge- noodigden is daarbij een gastmaal aangcregc , van gcmale koorn en zurc mclk, Dega ge- heeten. De Prieller, die ecn Bifchereen is, fpreekt ecn lang gebed over deze fpijs uit, neemtdaarna het kind in de armen en Regent lieizelve en het ganfche gezelfchap tevens met een tweede gebed , voorts fluistert hij het kind eenige fpreukcn in het oor en fpuwt het driemaal in het aangezigt, vraarna hij den mam van hetzelve overlaid uitfpreekt en het aan dc moeder terug gecft. Nu verdeelt de vader de Dega onder de aanwezigen, waar- van men gaarne let mededeelt aan gevare- lijke zieken , wijl men daaraan , na deze ze- gcning, een geneeskundig vermogen toe- fchrijft (i). Niet altljd worden de kinders naar de ouders gcnoemd, maar dikwijls naar eenige aanmerkelijke omftandigheid : zoo wordc een kind, hetwelk korc na den dood vaa een ander geboren wordt, meermalen Kar- fa of vervangen genoemd. Behalve dezen cigen naam heeft hetzelve nog den ge- flacht- (1) Park D. II. bl. 188, it^s fhcid van )or dc ge- mgcregc, Dega ge- \ereen is, fpijs uic, en iegenc ap tevens iiiscert hij en fpiiwt ia hi) den kc en hec rdeclt de ;n, waar- n gevare- deze ze- 3gen toe- I naar de lar eenige oo wordc dood vaa alen Kar- live dezen den ge- llachc- MANDINGUEZEN. 133 flacht- of ftamnaam , Kontong geheeten , btj weiken de Mandinguezen gaarne genoemd worden , wijl zlj zeer veel prijs ftellen op de oiidheid banner afkomst. Terftond na de benoeming van bet kind wordt bet op verfchillende deelen des lig- chaams befchilderd op eene wijze, niet on- gelijk aan hec Tatoueren der Zuidzee-eilan' ders (1). De moederlijke zorg bepaalt zich geens- zins bij de ligcbanielijke opvoeding der kinders; de zedelijke gaat haar doorgaans zoo ernftig ter barte, dat eene der eerfte lesfen , welke zij dcnzelven voorbouden , die is van altijd de waarheid te fpreken (2). Ook blijft de verftandsoefening niet overal voor de meisjes bij bet fpinnen van katoen , het malen van koorn cu het verrigten van an- der huishoudelijk werk , of voor de jongens bij de bearbeiding van den grond, de jagt, de visfcherij en wapenhandel bepaald, maar aan beider onderwij? in meer redelijke kun- (0 Park D, II. bl. 187, iJp, (2) Park D. II. bl. 179, i8o. D. I, bl, 181, 182. I3 i!i n ».*<*'■ ;>^5^*^'i?s^^Tt fi it 134 MANDINGUEZEN. dighcden zijn in de voornaamllc llcden bij- zondere fchoolinrigtingcn gewijd. Park was ic Kawalia bij eenen fchoolmee«ier tc buis , die zevemlen jongcns en twee meisjcs tot leerlingcn had; de eerllcn ont- vingcn zijn ondcrwijs bij bet lichc van cen groot viiur voor den dageraad en 00k laat in den avond, wordendc zij bij dag als huis- flavcn van den leermecster aangcmerkc, voor wien zij allerleijen veldarbcid en huis- wcrk verrigteden ; de laatften wcrden op den dag onderwezcn. Behalve den Koran €n ec« paar verklaringen van denzelven bczat deze fchoolmeestervcrfcheidene hand- fchriften, onder andcren van eene /irabi- fche ovcrzetting der boeken van mozks, als mede van davids Pfalmen en van den Profeet jesai as (i) , in welke alien ve* (i) De Ntdtrduitfche Vertuler von park tee- kcnt hierbij ann, dat men in de yillgevicine Litte- raturztitung gcinecnd hecft , dnt het LingUli la , Ifa ^ door tauk voor hct bueic van jk«aYa« gehciudcn , een Euai-z'^ie van j e s u s nioci gc- weestzijn : dnsr hct echter nan den Reizigcr pecne gcrin^e ITof let cirotfhcid was , het liclit deg Luangcliuvts fichcci uitgefloien to zien bij de Man- MitiguciiUj oQuer wieu bij de kenuis aan de ge- fcbie- p cden bij- P ARK olmee«ier en twee rllcn ont- van cen ook laac ; als huis- f^cmerkc , I en huis- crden op ;n Koran dcnzelven cne hand- e /irabi- IVI0ZK5, en van elke alien ve- PARK tee- tcine Littt' Livgieli la , ] B S A V A S I moct gc- siger peene liclic (Ics )ij de Man- aan de ge- fcbie- MANDINGUEZEN. 135 velo inla^fchingcn wcgens M a 11 o m k d niocten gewecst zijn , vcrnMts park 'er dcszelfs naam duidolijk in ondcrkcnde, fchoon te onbedreven in dc Arablfche taal , om over dc inlasfchingen zelve to oordce- Icn. Van daar dat hij bij dc Mahomedaart' fclie Negers eene gcnoegzamc kcnnis aan de gefchiedenis des Ouden Verbonds aan- trof, welkc hem nice mcer verraschtc, dan zijne gclijke Bijbelkennis hun]bevrccmdde, waarfchljnlijk om dr.t hunne onderwijzcrs hun de blanken als diep onkundig in deze zakcn hadden voorgelleld , aan welk verkccrd denkbeeld zij ook door de blankc handelaars aan de kuscgeenszins waren ontcrokken. De Kafirs zijn niet min gcfteld op het onder- wijs hunner kinders , dan de Bifchereen , en deden daardoor den vromen park den* ken , dat Christen fcholen met het best gevolg onder hun zouden kunncn opgeflgc worden. In de Mahomedaanfchc fchoIcn oncbreekc hcc geenszins aan bemoediging van fchledenisfen des Ouden Verbonds yrlj algemean voad, kan hec niet wel vcron.lfrfleld worden, dat bij ztch zoo zeer wegens da: bock zal vergis: bebbcu. I4 a ...i***"' tzr^ i»3^ MANDINGUbZEN. van den nr.arijvcr der kindcrcn ; 'er vvor- dcn gcrcgclde fchoolprocven gcncxncn van dc gcmaaktc vordcringcn in hct Iczen van den Koran en hct opzcggen dcr gcbeden , na wclkcr goedkeuring den Iccrling do Inaifte bladzljde van den Koran in handen wordt gcgevcn, die deceive lecst en daarna tegen zijn voorhoofd driikt ondcr het zeg- gen van jimeny waarop hem met brooder- lijkc handdrukking do naam van Bifchcreen wordt gegeven. Nu is de opvocding vol- tooid en koopen de ouders hunnen zoon wcdcr Ids , door den fchoolmeefler eenen flaaf in deszclfs plaats tc geven , wien hi) zelf anders zoo lang tot flaaf blijft , tot dat hij door cigen vlijt zijn losgeld kan lijccnbrcngcn (i). In gcvallen van ziekten en ve.ininking dcs ligchaams niengt zich bijflier bijgeloof met opmcrkelijk kunstbedrljf. Terwijl mea op onderfcheidene deelen des ligchaams Sapphics legt en vclerleije tooverplegtig- hedcn cngstvallig waarnccmt , gebruikt nicn tevcns het ftoombad tegen de kooris €a oriderfchciden boQmfchors tegen den roO' (i) Paick D, m,bU i^s. er vvor- Miicn van czen van [^cbcden , ■rling do II handen en daarna het zeg- brocder- Vifchcreen :ding vol- icn zoon ler eenen wien hi) lijfc , toe igeld kan e.ininking bijgeloof rwijl mea ligchaams 'erplegtig- gcbruikt de kooris egen den roO' MANDINGUEZEN. 137 ronclcn loop, hct ccrUo cchtcr w.ct ^cliik- kigcr gcvolg dan hct laatllc. Dccnbrcukcn en vcrrckkingcn wordcn door ccnvoudigo fpalken en vcrbanden herftcld, die Ikchts met koud water wordcn vochtig gchoiidon. Verzwcringen wordcn door Ichroci-ijzcrs geopend en dcrzelver wondcn met booin- . bladeren » Shea -hotcv of koedrck vcr- zacht of gezuiverd. Nabij de kust vvordc hct lancet tcr adcropening gcbruikt, elders en bij plaatfelijkc ontllekingen gobruiken zij kochorens als laatkoppen , aan wicr fplts eindc de lucht wordt uitgezogcn door ccn kicin gaatjc , hotwelk de zuiger daarna mctwasch wcct tcfluiten, waarop ccnc mi- me bloedontlastlngonder den hoornvolgt(i), Et.i overlaid en naar gehuil van bloed- verwanten en buren kondigt hct te kort fchictcn der kunst bij den dood van voor- name pcrfoncn aan, en in den avond van den zelfden dag des overlijdens wordt door- gaans reeds de uitvaart gevierd. De eigene hut des overiedenen ofcen naburige boom, onder wicns fchaduw hij gewoon was te rusten, wordt de plaats, waar het lijk, in • : • wit (1) Park D. 11. bl. 198—203, I 5 I'i «i«^' . —J 138 MANDINGUEZEN. wit katot-n gcklccd en in ccne mat gcwon- den, nan dc aarde wordc vcrtrruwd. Ecn aantal llckelachtige takkcbosfchen bevcili- gen het voor hct opgraven dcr wolvcn, wanncer hetzelve buiten do wal dcr Ihd is begraven, maar ncrgcns wljst ccnig an- der gcd«nktceken de grafplaatfcn aan (i> Dc rcgcrlhg ondcr allc de Mantlingue'. fche volkcrcn is ccnhoofdig; dczelve wordt gcvocrd door den Manfa of Oppcrvorst en zijncn Staatsopvolgcr , Farbanna gc- nocmd ; hem volgcn dc /llkaids of Bevel' hebbrrs over de verfchiliendc gcwesten. Dc onderdanen zijn in vrlje llcdcn en Ha- ven vcrdeeld; onder de ccrftcn hebben de kooplicden , of Slatees , die den handcl mcr vreemden drijven , het hoogfte aan- zien» en in het algemeen draagt men den oudcrdom grooten cerbied toe. Dc oudlle volgt zijnen vader op den troon. In geval van minderjarigheld wordt des overleden naaste bloedverwant tot de regering ge- rocpen, die dezelve blljft voercn, als ware 'er gccn zoon geweest. Schactingen bij bijzondere gelegenhcden gehcvcn en alge- mcc' Ci) Parr D. II. b!. 302, 203. MANDINGUEZEN. •V. •1 139 i gCWOtl" d. Ecn bevcili' wolven, dcr Ihd cnig an- wn (O. ndingue-, vc wordc )pcrvorst mna gc- )f Bevel' rcwesccn. n en 11a- >bben de n handcl gde aan- men den )c oudde In geval Qverlcden iring ge- als ware ingen bij en alge- mcc- mccnc rci^tcn op den doorvocr van gocde- rcn makcn dc inkoniflon der Statcn uit. Van de kiist binnen 's laiuis rcizcnde bctaalc men deze tollcn in Europefche warcn , uit dc binnenlanden teriigkccrcndc in ijzcr en boomboter (i). De post van /tlkaid of IJevelhebbcr in de bljzondere ileden is cr- fclljk en bclbat in het bewaren der open- bare rust , hct inzamclcn dcr tollcn en fchactingon en hct voorzittcn in den gcrigis* handcl. Dj rcgtbanken zclvc , Palavers gchetrcn, zijn zamengefteld uit dc oudden der Had, voor zoo vcrre dczc vrljc licdcn zijn , en wordcn met vccl llatigheid onder den blootcn hcmcl gehoudcn. De zaalc- wordt van wccrszijde onderzogt , de getui- gcn opcnlijk gchoord, en de uitfpraak door dc gocdkeuring der omilanders gevolgd. Zonder eigcne gefchrcvene wetten , bij gc- brek zclfs van cigen fchrift, volgt men gc- raeenlijk hct cud gebruik in de regtsoefe* ning: zints de invocrlng der Mahomedaart' fche leer zijn echter ook vclc burgcrlijke inrigtingen van den Profoet in gebruik ge- komen , vvcike men in cene vcrzameling van (0 Pa«k D. I. bl. 6Si 66m ii t. t 140 MANDINGUEZEN van aanceekcningen op den Koran vrndc, onder den naam van M Sharra in hun- nc handen. Dcir echter de Palavers uit Kafirs zijn zamengefteld, die zelve de- ze gcfchrifien niet lezen noch ook erken- nen, treden de Bifchereen als regtsgeleer- den en pleitbezorgers op voor de aange- klaagdcn of aanklagers en vocren het ge- ding met geene mindere haarklooverijen , zaakverwarringen en langvvijiigheden , dan waarin zich eene baatzuchtige prakiijk bij de Europeers oefenc CO* ^ - ' Alleraanmerkelijksc is dc flavenftaat bij de Mandinguezen , zoo vve;ens deszelfs overwigt in aantal boven de vrije lie- den, als met opzigt tot den aard der fla- vernlj en de oorzaken , waaruii dezelve bij hun ontftaa:. Het getal der flaven ftaat tot dat der vrijen als drie tegen een. Kost en kleeding is het eenige 'loon voor derzel- ver arbeid en de verzvvaring of verligting van hun lot hangt van den aard hunner meesrers af. Het algemeen gebruik heeft center in de behandeling der ilaveu zekere regeis ingevoerd. De in huis geborene 11a- (l) Park D. I. hi. 35«-38. N ^an vindc , ra in hun- 'alavers uit zelve de- ook erken- regtsgeleer- de aange- ren het ge- Jooverijen , heden , dan prakiijk bij venftaat bij ins deszelfs i vrije lie- lard der fla- : dezelve bij ivendaac toe n. Kosc en iroor derzel- )f verligting aard hunner ebruik heefc laven zekere is geborene MANDINGUE2EN. 141 (laven worden zachter behandeld , dan de voor geli gekochce. Over de eerfte ftrekc zich het gezag van den mecster flechts toe eene gematigde ftraf uit ; zelfs mag hij hun niet verkoopen zonder regterlijk vQrlof of buiten eigen broodgcbrek , wijl in het laatfte geval zijne fchuldeisfchers zelve in den prijs zijner flaven hunne fchadeloosftelling mogen zoeken. Alle de voor geld gekochte en ia den krijg gevangene worden zonder eenige bepaling aan de willekeur der eigenaars overgelaten. De marktprijs dier ongeluk- kigen neemt in hoogte toe , naar gelang zij verder van hun geboorteland zijn verwij- derd , en alzoo minder aan de vluchc kun- nen denken. Om deze reden heeft 'er eene gedurige verhandeling en vervoering van flaven plaats , hetwelk hun lot zoo onzeker als ellendig maakt. Alle deze rampzaligen zijn alzoo of geborene of gewordene flaven, De eerften worden in den handel hooger geacht dan de laatften , om dat zij , van Jongs af aan den arbt^Id en het gebrek ge- woon , hun hard lot minder verwenfchen. Krijgsgevangenfchap , hongersnood, fchuld en misdrijf brengen den vrijgeboren in fla- ver- I 'I 142 MANDINGUEZEN. vernij. De oorlog, de ecrfte bron der flavernij, levert fteeds het grootfte aantal op. Gebrek aan voorzorg tegen fchaarfcheti oogst en aan weldadige inrigtingen tegeti bijzondereongelegenheden,'doet den armen r<Ieger nict zelden zijne vrijheid veil bieden voorzijn leven, en zijne kinders, die toch van honger zouden omkomen , verkoopen , cm hun en zich zelven te behouden (i). Onvermogen, omwettige fchulden te beta- len, wordt door verlies van vrijheid ge- volgd, ora dat perfoon en goederen bei- de de v?aarborgen zijn voor des fchuleis- fchers cigendom. Ook den Europeer wordc die rcgt toegekend op den inboreling , Let- welk zich zelfs zoo ver uitftrekt , dat hlj , buiten ftaat cm zich van zijnen fchul- denaar of deszelfs huisgenooten meester ce maken, eenen andcren inboreling van de- zelfde ftad in zijne plaats mag aangrijpen en vasthouden , tot dat deszelfs vrienden den fchuldenaar gevonden en gedrongen heb- ben of ter voldoening der fchuld , of ter overgave van zich zelven als flaaf aan den ..r. fthuld- ^i) Park D. II. W. 150. MANDINGUEZEN. M3 bron der (le aantal haarfchen en tegen len armen 2\l biedcn die toch ;rkoopen , uden (i). in te beta- •ijheid ge- ieren bei- s fchuleis- ieer wordc ling, lict- lekc , dac nen fchul- meescer ce [ig van de- ngrijpen en ienden den )ngen heb- ild , of ter aaf aan den fchuld- fchuldeisfclier , die, blj gebreke daarvan, 2ijncn genomen gijzelaar kan verpligten tot het betalen van hec dubbeld beloop der fchuld, of hem zelven als flaaf raag verkoopen. Do misdrijven , waarop de flavernij als ftraf gefteldis, zijn moord, echtbreuk en too- verij. Bij echtbreuk hceft de beledigde perfoon de keus, den belediger le verkoo- pen of hem voor een genoegzaam rantzoen vrij te gevcn. De misdaad van tooverij is bij de Mandinguezen die der vergiftiging of van heimelijken aanleg tegen de gezond- heid of het leven van anderen. Uit eene der opgenoemde oorzaken in flavernij ge- !k. nen , blijfc men in dezelve tot den dood I. .. c i zij men de erkentelijkheid van zij. nt^ .neester door eenigen uitftekenden dienst tot vrijiating beweegt , of dat men, ten ftrijd gevoerd , twee krijgsgerangenen tot eigen losprijs terugbrengt. Het ont- loopen is de eenige weg, dien zich de flaaf gemeenelijk open ziet ; de gelegenheid daar toe wacht hij jaren lang zonder het minfte blijk van ongeduld af , en niramer laat hij haar onbeproefd voorbijgaan , tot welke proefneraing de oorfpronkelijke bergbewo- ner echter doorgaans mecr gcreed bevon- dcn ,44 MANDINGUEZEN. den wordt , dan de inboreling dor valci- jcn CO' De oorlogen, die een oncindig grootcr aantal mcnfchen in llavernij brengc , dan de drie overige oorzakcn gczamelijk, zijn van tweederlcijen aard. Killi , een woord , hetwelk uitroepen, ultdagen beteekenc, is de naam van den openlijk aangekondigden lirijg. Dezelve loopc doorgaans in eenen veldtogt af. Zelden denkt de verwonnene aan hc't beproeven van eenetweede krijgs- kans; de nedcrlaag verfpreidt meestal eenen verdoovenden fchrik , waarran de over- winnaar zich flechts heeft te bedienen, om krijgsgevangenen te maken en ze ge- bonden met alle hunne goederen le ver- voeren. De oude, zwakke , onvervoer- bare of onverkoopbare worden niet zelden om bals gebragt. Het zelfde lot treft gc- wonelijk het verwonnen Opperhoofd. Het baastig vluchten der zwakfte partij maakt den oorlog min verderflijk , dan dezelve op dezen voet anders moest worden. Na den aftogt der overwinnaars keeren de vluch- (0 Park D. I. bl. 4a » 43. D- "• ^^' aili— aS/"' iMm, n'i ?r valel- grootcr rrc , dan ijk, zijn \ woord, ekcnc, is ondigden in eenen •wonnene ie krijgs- stal eenen do over- bedienen , en ze ge- n le ver- nvervoer- iec zelden : treft gc- oofd. Hec irtij maakt in dezelve rden. Na kecren de vluch- D. 11. bl. ^.IANDINGUEZE^T. 145 vluchtelingcn met bchoedzaamheid wcder tot hunnc gcboorteplaats , die Inin alcijd ovcrdierbaar blijfc, en, de vrede herfleld Kijnde, hcrrijzen tevcns hunne ftcdcn mcc eene nieuwe bevolking , die hcc gcleden verlies weldra onmcrkbaar maakt. Tearia, welk woord plundering of rooverij betee- kent, duidc de andere foort van krijg der Mandinguczen aan. Dezelve wordt iiit er- felijke gefchillen geborcn en tusfcben de bewoneis van het zelfdc gewes.. , zonder eenige voorafgaarde oorlogsvcrklaring, bij voorkoraende gelegcnheid ter voldoening aan overouden wrok , gevoerd. Dc inza- meling van den oogst v/ordc meestal door deze vijandclijkhedengeftoord, die dan eene wederwraak verwekken , welke door hec Opperhoofd der ftreken wordt geregeld. De feeften zijn de eigcniijke tijden , waar- op men met hem de ontwerpcn fmeedt, om hem of zijne voorouders op het na- drukkelijkst te wreeken van naburigc be- ledigingen ; die ontwerpen worden ge- heim gehouden en op zijnen tijd door eenige waaghalzen uitgevocrd , die , mec eenen dappercn leidsman aan het hoofd, in ftilte de bosfchcn doonrekken , in den VI. Deel, K nachc r< 'ml-. i».i»a J ,46 MANDINGUEZEN. nacht de zorgelooze ftad of het dorp oVcr- vallen , allcs plunderen en zclfs dc inwo- ncrs wegvoercn, alvorens eenige hulp iiit de nabuurfchap kan opkonien. De wraak over zulk cenen aanval wordt nimmer uit- gefteld , ook dan niet , vvanncer dc magt der aanvallers zeer ongelijk is ; eenige vrien- den vereenigen zich hiertoe gaarne en ver- genoegen zich met hunnen vijand (lechts enkelde pcrfoncn te kunnen ontvoeren; fomtijds zeifs ziecmen eenen enkelden man, wien de aanval een kind of bloedverwant ontnam , alles wagen , om verfcholen in de bosfchcn der vijanden , tcgen wier over- magt zijne lladgenooten zich niet durven vereenigen, zijne kans af te wachten, dat hem een of ander jong en ongewapend niensch voorbijgaat, wien hijdan mettijger- woede overvalt, naar het dichtfte van het bosch neept en bij nacht als flaaf wegvoert. Zulke gevangenen worden nimmer door den eigenaar voor zich behouden , wel verzekerd van derzelver zekere weder- wraak , maar altijd verzonden naar ver af- gelegene ftreken. Zij , die in den ge- regelden krijg gevangen zijn , blijven bii de overwinnaars in eigen dienst, wan- )rp oVcr- ic inwo hulp iiit 3e wraak nmer uit- : magtder ge vrien- e en ver- nd flechts mtvoeren; Iden man , edverwant lolen in de wier over- iet durven chten, dac ngewapend met tijger- (le van hen ■ wegvoert. nmer door iden , wel ire weder- laar ver af- n den ge- 1 , blijven ;en dienst, ivan- MANDINGUEZEN. 14;^ wanneer zij van zachtzlnnigcn aard zijn- vooral blijven de jonge vrouwen der' «elver gcliefde prooi : de ovenVcn , die blijken geven van wreveJ, worden zorg- viildig weggevoerd, en alien, die met de wapcnen in de vuisc gegrcpcn zijn , wor- den of cer dood gebragt , of aan de Sla- tees verkocht, die de binnenlandcn door- kruizen , oni flaven op te koopen en zc naar de kust te voeren Qi\ De Matidinguezen bedienen zich in den krijg van vergiftigde pijien en eigen ge- inaakt buskniid. Een katoenen draad , met hec afkookzel van eenen heester, bij hun Koom genaamd en tot de Echites behoo^ rende , doortrokken , deelt het gif aan hunne pijien mede, welke in dier voege vervaardigd zijn, dat derzelver punt en een gedeelte van dien draad in de wonde blijft, wanneer zij eenmaal tot beneden de weer* haken in het vleesch zijn doorgedron- gen Ca). Tot het buskruid halen zij de falpeter in aanmerkelijkc hoeveelheid, maar van klein kristal,uit de waterkommen, die in O) Parkd. ir. bi. 224-230. CO Park D. II. bF. 208. K a ■f I iff. 4*0"" p*l 148 MANDINGUEZEN. in den regcntljd vol ftaan , en bij het op- droogcn bovcn den moddcr cencn witten uitflag vcrtoonen, die dan opgezameld en gczuivcrd wordt. De B'looren voorzieii hun van zwavel , uic dc Middellandfche zee aangebragt. Beide deze hoofdftoffen van het buskruid ftampen zij te zamcn in een houtcn morcier, hetwclk hun echter een zcer ongcUjken korrel levert, die in los- barsting vccl zwakker is, dan hec Euro- peesch poeder (i). Schoon PARK, die ons tot deze uitvoe- rige befchrijving der Mandinguezen in ftaat heefc gefteld door bcrigten zijner reize, waarin de geest van onpartijdighcid zoo wel, als van dankbare erkentenls voor de gastviije deugdcn dezer menfchen , alzins doorftraalt , van oordeel is geweest, dac de affchaffing van den Ettropefchen flaven- handcl geenszins onder hun die weldadige en wijde ftrekking zal hebben , welke 'cr zich de menfchenliefde van verbeeldt (a) , zoo lang de aanleidingen ten oorlog tus- fchen vele kleine, naarijverige , krijgshaf- ti- (i) Park D. I. bl. aot, 209. (3) Parh D. II. bl. 237. het op- 1 witten meld en voorzien dfche zee >{Fen van 1 in een ;htcr een J in los- ec EurO' e uitvoe- n in llaat ler reizCj ;hcid zoo voor de n , alzins ireest, dac en flaven- weldadige welke 'cr ;eldt (2) , orlog tus- krijgshaf- MANDINGUEZEN. 149 tige en wra:ikzuchtlgc S eaten ontclbaar en en de dcnkwijze over hct gevarclijke van ccncn verraschtcn vijand , dien men verwij- dcren of ombrengcn moet , onverandcrd blijven (i) , hcefc hij zelf echtcr hct lot der rampzaligen , die de Slatees opkoo- pen, om ze naardc kust te voeren,opznlk eene wijze bcfchrevcn , dat men niet kan na- latcn dcrzelver dood onderdc handen himner overwinnaars alzins wenfchelijkcr voor hun tc achcen. Een diep ingcworteld bcgrip, dat de blanken dc JSegcrs koopen, om ze te ver (linden of wel om ze aan andereraen- fchenetcrs te verkoopcii , martclt hun met den fchrik van duizend dooden geduren- de hun verblijf in de handen der Slatees. Die onverwinbare angst , welke hun alles ter ontkoming doet beproevcn, vcrpligt de flavendrijvers toe allerleijc maatregelen van bewaring. Paar aan paar kluisteren zij ze aan den linker voet van den eenen en den regter voet van den anderen , met eene ke- len , welke hun het langzaam voorrgaan vergunt, wanneer zij derzelvcr gewigt met een koord ophouden j voorts wordcn zij vicf (1) Park D. II. M. 924, 225. K -5 r < iAS*S««*^i6»SS»<JfiSSi stiWssjs^Wt* - «5o MANPTNGUF.ZEN. vicr aan vicr aan vicr met den nek nan cl- kandcrcn ^cbotiden door ecnc flcrke reep van inccn gedraaid Icdcr. Bij nacht wordc hun ccn paar bocijcn cm dc liandcn gc- daan en fomtijds ook ccn ligte ijzcrcn kcccn cm den hals gclcgd. A I die wrccdc voorzorg wordc tcgen hct wcgloopen ge- briiikc ook bij dczulkcn, die zich in wcf kclooze vcrtwijTeling aan hun fchriklijk noodlot ovcrgcvcn, en wicn deze onmen- fchelijkheid van hunne elgcne kleurgenoo« ten in dc daldelooze verbcelding bcvcs- tigt, van gcfleept te worden naar de fcesten van blanke mcnfcheneetcrs. Bij hct minste blijk van wrcvcl tegen zulk ccne bchan- deling, wordt hun ccn dik houtcn blok ter Icngtc van drie voet met eenen ijze- ren bcugel aan den enkcl gefloten. Hct belang van de Slatees vordcrt wel, dat de ilavcn wclgcdaan ter handclplaatfe komen ; en daarioe worden zij , wanneer lij met op weg zijn, clkcn niorgen, met hunne kluisters aan, in dc fchaduw van her ge- boomte gcbragc en aangemoedigd, cm zicfc met dobbtirpcl en zang te vermaken: raaar neerondccls biijvcn zij in dtepe zwaarmoe- digheid den ganfchcn dag met de oogen op :m^^' ' MANDINGUEZEN. 