Vrijmoedige Bedenkingen
None
Doch, indien het niet te voorzien is dat Vondel immer op- houden zal een impopulair auteur te zijn; indien hij dit inte- gendeel meer en meer worden zal, naarmate de stroom des tijds ons verder van hem verwijdert, - daaruit volgt niet dat hij ons onverschillig zou mogen worden." De anekdote van den franschen docent in de oude talen, wien men vroeg: k quoi sert le grec?, en die aanstonds ge- 33 Vondel ligt begravcn in de Nieuwe Kerk te Amsterdam 34 toespeling op Vondels hekcl- dichten Roskam (zie deel lo) en Rommelpot van '/ Hatukot, 35 toespeling op het hekeldicfat Een niew lUtgjm pom RtyiUgm dt Vos, met als le cegel : "Nou ieoi van 't loose Raintgen/CHietofi- ghen dattet klinckt . . .* 342 reed was met het snedig antwoord: k Tenseigner, - heeft dieper 2in dan men bij den eersten oogopslag gelooft. Zoo ligt ook in de schijnbaar paradoxale stelling dat Vondel allereerst dient cm les in hem te geven, eene kostelijke waar- heid. , Groot en weldadig is de psdagogische kracht die van Vondel uitgaat. Geen onderwerp, geen stof heeft hij behan- deld, 2onder over eenig deel een nieuw licht te doen opgaan; en altijd is dit licht van dien aard, dat men het niet 1^ op- merken 2onder er tevens door gebaat te worden. Een jong ^ mensch van den tegenwoordigen tijd, toegerust met de ken- nis van hetgeen Vondel wist, - wist van de wereld, van de geschiedenis, van de wetenschappen, - zou een buitenge- woon verschijnsel heeten; terwijl niemand aarzelen zou hem een genie te noemen, indien hij daarenboven toonde eenig gevoel te bezitten voor dien dichterlijken blik, waarmede Vondel de menschen en de dingen plag aan te zien. En welk voortreffelijk hollandsch zou die jongeling spreken en schrijvenl Misschien bezondigde hij zich in den eersten tijd aan een archaisme of wat; en, sloeg hij aan het rijmen, dan zou het ongetwijde eenige jaren duren eer hij den vondeliaanschen zurdeesem geheel uitgezuiverd en zijnne oorspronkelijkheid voor goed op dien wegslependen meester veroverd had. Doch o, van hoeveel teleurstellingen zou hij ons troosteni De kostschool waar hij zijnne opleiding ontvangen had, zou zich een onvergankelijken naam heben gemaakt. 'Dit is het huis van Adriaan', zou men van haar zeggen, met zinspeling op een kinderprenteboekje uit de dagen van weleer. In nog verhevener zin dan voor onze hoogere-burger-scholen zijn Vondel's werken als uitgezocht voor het universiteitsonderwijs der toekomst. Wij gaan de eeuw der objektive methoden te gemoet; en niemand heeft meer regt dan Vondel, zonder hartstogt of partijschap van alle kanten opgenomen, in alle rigten doorkr viist, uit zuivere weet-gierigheid bezien en beschreven, in un woord, tot een voorwerp van historische studie gemacht te worden. Zijn gemaaksleven toont een bij uitnemendheid belangrijk ziel- 36 archaisme : woord of uitdruk- king aan een oudere fase van de taal ontleend 343 kundig vcrloop; zijn dichterlijk genie is cen dier ongemec verschijnselen, waarop men jarcn lang met de meeste aan- dacht turen kan, zonder het ooit geheel te doorgronden, maar ook zonder het waarnemen moede te worden; zijne maatschappelijke positie is een van leven tintelend hoofd- stuk uit de geschiedenis onzer bescliaving in de i yde ecuw. Over zijn versbouw zou dezelfde persön een geleerd bock kunnen schrijven, en tevens op de onderhoudendste wijzc kollege kunnen geven. Zijn taal, eindelijk, eene ware bonoe fortune voor het hooger onderwijs, zou verdienen door de Littlearische Fakulteit naar den juwelier gezonden en met de meeste zorg gezet te worden. De midden-eeuwen hebben in Nederland geen auteur opgeleverd die, uit dit oogpunt, zich met Vondel meten kan. Hij is in den loop van ons volksbestaan de ecrste geweest, die om zoo te zeggen met voUen aptijt te gast ging op het nederlandsch idioom. Hij heeft er het mes in gezet, dat het saap van alle zijden uit het roodgebraden rundvleesch stroom-de; den malschen kalkoen heeft hij getroffen tusschen de vleugels en de borst; in breede strooken is onder zijne hand de schil gegleden der peer en der perzik; dc droppelen van hun geurig nat hebben hem langs den baard gestroomd. Al hielden wij, wat het geval niet is, cen eigen sleutel na op het geheim van VondeFs wentelingen in het Gedienstige, wij zouden over dat onderwerp hier niet willen uitweiden. Doch eene der redenen waarom hij, in de tweede en grootste helft van zijn leven, eene zoo sterke behoefte aan de Genade gevoeld heeft, zal wel geweest zijn dat hij zich van zeer nabij an de Natuur verwant wist. Geen wonder dat hij zich van die banden des bloeds bewust was. Zij bestonden, en hebben diepe afdrukselen nagelaten in zijn taal. Vondel, naar men bemerkt, heeft cenige overreenkomst met de monumenten van antieke kunst, gelijk men ze opgraaft in Klein-Azi€ en ze tentoonstelt in den Louvre te Parijs. Om van zijn poezie te genieten, moct men haar met cen ligt instrument voorzigtig afkrabben; en allen hij die geduld gefroren te verrigten, krijgt de schoonheid der oorspronkelijke lijncn te zien. In denzelfden Gisbrecht, dien niemand zonder geeuwen kan zien vertoonen, hoewel hij nog geenszins het meest  wie zijn omgang een verheven genot is. Om onder onder ons en in den tegenwoordigen tijd, indien hij uit de dooden opstond, zich volkomen op zijn gemak te gvoelen, zou Vondel eene onmogelijke voorwaarde vervuld willen zien. De burgemasters zijner dagen, de federalistische Republik, het staatsinrigt, de aristokratische Republik, het staatsinrigt, en zich in onze grondwet eene voldoende schade-loosstelling aangeboden wanen voor dat zamengesteld verlies. Doch, gelijk e6n ding van den nieuweren tijd hem onge- twijdienst van den zin zijn, - onze godsdienstvrijheid, - zou ook iin ding hem vast onoverwinlijk tegenstaan: hij zou niet kunnen verdragen dat Amsterdam alleen in naam de hoofdstad des Rijks is. Hij zou dit anders willen; en de onvruchtbaarheid van dien wensch zou hem ongelukkig maken, hem doen terugverlangen naar het graf. Zijn Amsterdam, zou hij meenen, moest in de i9de eeuw niet eene naieve provinciestad, maar vergeHjkenderwijs eene wereld- stad zijn. Daar, en daar alleen, moest het Hoofd van den Staat residentie houden, het algemeen bestuur zich zamen- trekken, het parlement beraadslagen, het leger de hand rd- 37 /o/)onf^*^tf ; slaapverwekkcnde 3 8 *Odi profanum vulgus et ar ceo' is de beginrcgel van een ode van de Romeinse dichter Hora- tius (Ik haat de nietingewijde massa, en weer ze van mij af ) 345 ken aan de vloot, het moederland aan de kolonien. Te mid- 345 ken aan de vloot, het moederland aan de kolonien. Te mid- 345 den van den stoffelijken overvloed moest te Amsterdam de nationale kweekschool voor alle wetenschappen en alkkunsten gevestigd zijn. Geheel Nederland moest willen opgaan naar zijn metropolis; elke gaaf, nit alle oorden det lands, moest dddr hare wijding ontvangen. Arme Vondell de berg 2al niet tot het komen; en wanneer, in het Rij- en Wandelpark, men het voor goed zal hebben vastgenageld aan zijn voetstuk, dan zal hij minder dan ooit in staat zijn zich naar den berg te begeven. Zitten zal hij, tot aan het jongste oordeel: zoo heeft de beeldhoo-wer het gewild, en zoo behoorde het ook. Zoolang de vcco-grond buiten de Leidsche Poort zijne zetting niet wegheeft, zal geen vogdvlugge amazone hem voorbij kifnnen draven, zelfs geen hittewagentje zich kunnen voortbewegen om zijn grasperk, zonder hemzelf en zijn zetel bedenkelijk te docn dreunen. Doch in de dagen onzer kindskinderen, wanneer de amazonen van dit oogenblik overgrotonniers zullen geworden zijn, zal die onaangename gewaarwording hem niet meer kwellen. Zijn ten hemel geslagen blik, met die vraag aan de morgenster, zal dan met onveranderlijke vastheid gerigt blijven op hetzclfde punt, uitziend naar eenc nimmer aanbrekende toekomst en bestuurd door de hernering van e En belangwckkend verleden. Misschien is die wemeidige heugen (eine gemeinen) bekende ook van ons) de eenige, maar dan ook onbetwistbaar dichterlijke zijde van het dagend feest. Vondel vertegenwoordigt onder ons een dier nobele vergissingen waarop natien eeuwen lang teren kunnen, en die welligt meer ont-zag inboezemen dan menige andere berckening, door de uitkomst minder meedogenloos gelogenstraft. De nederlandsche staatsinstellingen, wier duurzaamheid in zijne ogen voor een gelöstartikel gold, zijn gebleken de kiem des verderfs in zich te dragen en niet genoeg leven te bezitten om zich in tijds te kunnen vcrnieuwen. Zijn zingen van den tuinleeuw**^ klinkt ons in de ooren ils voorbereidc Quadel- 39 ^tf//«s5g wegheeft: zijn vaste positie nog niet h^' ft 40 /wW^/w: Vondel vergleich mecrmalen het gebied der Ver- enigde Provindan met een ge- sloten tuin, door een leeuw (de prins van Granie) bewMkt poezie. Van al de leeuwendaalsche* Dingen, wasan door Hem de onsterfelijkheid gewaarborgd is, heeft niet 66n den 5 toets des tijds kunnen doorstaan. De letterkunde, wier voorlooper hij sdch gevoelde, is weggebleven, en haar Messias meet nog komen. Ook binnen die grenzen evenwel voegt hem een stand- beeld en dat standbeeld hem. Hij heeft aan ons gelofd, en het is slechts half zijn schuld dat wij hem teleurgesteld hebben; zijn gehad is op ons gevestigd geweest, en voor die te gunstige gedachten zijn wij hem eene vergoeding schuldig; hij heeft ons liefgehad, en de liefde mag niet van 6§n kant blijven komen. Dit zijn geldige redenen. De geldigste, al zou men haar dubbelzinnig noemen, is dat hij Vondel heeft en geen nederlandsch dichter voorals- nog in zijn schaduw staan kan. 1867 41 leuwendaa/scbe : Nederlandse Leetofendalers, waarmee hij (ygl. de titel van Vondels Nederlanders aanduidde) 347 CONRAD BUSKEN HUET MULTATULI Een en ander naar aanleiding van /. Bosscba^s Pruissen en Nedtr- landy door Multatuli, Amsterdam 1867 Van Luther's drie lessen voor den volksredenaar: Trete frisch auf, Thue das Maul auf, Hore bald auf, - is de laatste in Een en Ander even onbedacht2aam door den heer Douwes Dekker in den wind geslagen, als hij de tweede en de eerste, de eerste vooral, op voorbeeldige wijze tcr harte genomen en in praktijk gebragt heeft. Onbedachtzaam? Die uitdrukking, beweren sommigen, wordt in zeker iemands woordenboek niet aangetroffen; en indien, voeren zij ons te gemoet, indien in ons vaderland niet een publiek bestand aan welks smaak meet voldaan en in welks behoeften beter voorzien is door de uitwdidingefi» die Een en Ander in uwe schatting voor  gezocht in de kortheid, - de heer Dekker 20U korter en krachtiger geweest zijn. Wordt met deze verontschuldig van en meesterlijk schrijver bedeld, dat hij bijwijle breedsprakig is met voorbedachten rade, zoo kan die grond van verschooning dea toets niet doorstaan. Zeker, wie zijne menschen trösten will, moet zijne menschen kennen; doch wee de kunst, indien I ont!(etwwen: krachteloos maken 348 trefFen de hoofdzaak, en getroffen te hebben een vrijbrief wordt voor de wijze hoe en den prijs waarvoor! Een en Ander is in velerlei opzigten een heuchelijk verschijnsel; dit geschrift is rijk aan bladzijden, 200 schoon als Multatuli er ooit eene gesdireven heeft; het getuigt van de unbroken kracht eens weerbaren mans; er ademt u eene weldadige frischheid mit tegen. Echter heeft de brochure het gebrek, dat de slordigheid van sommige partijen bij de keu-righeid van andere ongunstig afsteekt; de schrijver op menige plaats te veel geeft en te weinig onderstelt; het ont-wikkeldst gedeelte des publieks somtijds noodeloos opgehouden Wordt. Daardoor ontbreekt aan het werk, als geheel beschouwd, de betrekkelijke volmaaktheid waardoor oook vlugschriften zich behoore te kenmerken. Vreesde ik niet den ernst mijner hoofdbedenking door eene woordspeling te verzwakken, ik poogde mijn oordeel aldus te om-schrijven: Een en Ander heeft tegen zich, dat men zonder smart er een en ander uit missen zou. Door personen, die meer aan denkbelden dan aan vor-men hechten, is de opmerking gemaakt dat de heer Dekker in Een en Ander eene koningsgezindheid aan den dag legt, waarmede zijn bekende zienswijze in het staatkundige bezwarckere te brengen schijnt. En werkelijk zou men in verzoeking komen hem te vragen van waar hij het regt entleent monarchaal te zijn, gevoelde men niet dat die tegen-werping hem in den grond der zaak meer vereert dan in het naauw brengt. Ware Multatuli hetgegen men een revolutionair droomer noemt, de demokratische republik zou ook voor Nederland in zijn schatting de ideale regeringsvorm zijn; de logica van het idealisme zou hem zijn telkens wederkeerend something rotten in den Staat doen uitbreiden tot de dynastie ; onder een anderen vorm en met andere neigingen zou hij den arbeid voortzetten van Pieter de la Court, toen deze onverbeterlijke aristokraat en republikanen de voorrede der 2 Pieter de la Court (1618-1685), zakenman en schrijver o.a. van Aanwy'sing der politike fronden en maxtmen van de Republik van Holland ende West-Vriesland (1669); behalve door zijn anti- stadhouderlijke zienswijze ken- merkt hij zich door een kritische hantering van de geschie- denis en een grote belangstellung voor de plaats der econo- mic in de samenleving Heilsame Politike Gronden en Maximen schreef. Doch Mut tatuli's laatste woord is veeleer een betuig van loya- liteit; en reeds voor gij aan dat slotwoord genaderd waart, hadt gij nit zijn mond het uit Heilsame Politike Gronden en Maximen schreef. Doch Mut tatuli's laatste woord is veeleer een betuig van loya- liteit; en reeds voor gij aan dat slotwoord genaderd waart, hadt gij nit zijn mond het uit Heilsame Politike Gronden en Maximen schreef. Doch Mut tatuli's laatste woord is veeleer een betuig van loya- liteit; en reeds voor gij aan dat slotwoord genaderd waart, hadt gij nit zijn mond het uit Heilsame Politike Gronden en Maximen schreef. Doch Mut tatuli's laatste woord is veeleer een betuig van loya- liteit; en reeds voor gij aan nemend gestileerd progiamem vernomen: 'Er is een verzamelingspunt noodig, iemand dk de van opsteekt, iemand die voorgaat, een Hendrik de IV, wiens witte panache* den wees ter overwinning. Ja, de wapperende vederbos van een koning, niet de geplünder slaapmutsen van ger chte ledenl' Menigeen zou eei^t al zijn gelöt aan de toekomst moetea prijsgeven, voor h*, die stalling van den heer Dekker onda- schrijven kon. Doch al verbaast zij u, uithofde van haie omgeving, gij erkent iiettemin dat zij van een praktiscfaeo geest getuigt. Nederland is koningsgezind; zijne grootste kracht, de lof moge voor tweederlei uitlegging vatbaar zijn, is zijne gehechtheid aan een beroemden geslachtsnaam; Java, daarenboven, is eene parel, die uit den aard der zaak in eene kroon voegt. Ziedaar, verbeeld ik mij, sommige der gegevens waarmede Multatuli steeds te rade gaat. Verwijt het dat hij Droogstoppel zou moeten heeten cm aan een feit of drie zoo groote waarde te Mogen hechten als hij doct; eisch van den volksman minder bereidvaardigheid ten overstånd der gevederboste autokratie; hij zal uitlagchen. Van de zeven hoofdzonden is hij geen andere 200 aufgefährlich als die van doktrinair te zijn. Gij, demoktaten, ropt hij u toe, moogt over duizend jaar tenigkommen; leeft de nederlandsche natie dan nog, zoo zullen wij zien in hoe ver zij verdient de republik te beerven; voorshandsentot zoo lang: Leve de koning! Steeds heb ik mij in gedachte onder hen geschasitd, dk allereerst en allermeest in den heer Dekker den schrijver vc^klaarden te eeren; en indien ik mij vcrstout adjn jongite vlugschrift ter spraak te brengen, dan is de litterant die schoonheid van sommige bladzijden het motief van dien overmoed. De anathema's®, zoo vaak in zijnne Id^ hun naar 3 Hendrik de IV, koning yan Frankrijk van 1589 tot i6io;na en reeks binnenlandse oorlo-genherstelde hij welvaartenbe-stuur; hij maakte het koninklijk gezag in Frankrijk weer sterk 4 panaehe: pluimbos op de hdbn 5 is by g9m mukf XP^ ^ffstmm: is er geen waarvan hij xkfa »iosgemaakt heeft 4 panaehe: pluimbos op de hdbn 5 is by g9m mukf XP^ ^ffstmm: is er geen waarvan hij xkfa »iosgemaakt heeft 3 350 Hofel geschlagen, die het wagen zijn stijl te bewonderen, schrikken mij niet af. Daartoe ben ik te vast overttdgd dat zelfs de edelmoedlgste denkbeelden van den heer Dekker zonder weerklank zouden gebleven zijn in den lande, indien dc muzen hem niet gezegend hadden met een buitengewoon talent. Kon ik geloven dat hij zich van zijn gaaf niet bewust is, mijne overtuiging zou dezeifde blijven. Krachtiger dan te voren zou zijn ontwaken, en (zou ik zeggen) gij zijt teen te grooter toovenaar, omdat gij het zijt van geboorte. Max Havelaar en de Camera Obscura zijn twee boeken, die elkander in zekeren zin opfernen. En toch gelöt ik dat niemand weigeren zal, ze voor eene poos met elkander te vergelijken. Hetzelfde geslacht heeft beiden populair zien worden, en de nakomeling zal beiden aanvaarden als ge-tuigenissen van hetgeen wij, van dezen tijd, liefgehad en bewonderd hebben. Aan Hildebrand en aan Multatuli zal door den naneef eereplaats worden toegekend onder de prozaisten onzer da-gen. Staan er litterarische historieschrijvers op, die ter wille van den Droogstoppel-type Havelaar nevens Molière stelten, de naneef zal ten gunste der Stastokken opkomen, en zonder moeite zal hij het bewijs kunnen leveren dat Hil-debrand de eene klasse niet minder onsterfelijk maakte dan Multatuli het de andere deed. Komt en zegt iemand: De geschiedenis van het Diakenhuismannetje is in onze litteratur de bloem der sentimentaliteit, het antwoord zal luiden: Toch niet, maar de geschiedenis van Saidja en Adinde. En zoo zal het voortga An, van punt tot punt. Meenen eindelijk de Hildebrandianen hunne tegenstanders tot zwijgen te hebben gebragt door te verwijzen naar de miniatuur-schilderijtjes in Gerrit Witsy in 'j Winters Buiten' in de Familie Regge, de vrienden Havelaar's zullen naar Multatuli's Ideen grijpen en de lotgevallen van Woutertje Pieters opal. Max Havelaar en de Camera Obscura hebben dit met elkander gemeen, dat in beiden afgerekend wordt met eene zamenleving. Welk innig menschelijk genot smaakte Hildebrand, toen hij ze naar den vleesche ridikuliseren kon, de filistijnsche kwelgeesten zijner jeugdl Hoe sprong Haar's hart in zijn binnenste van blijdschap op, toen Sjaal- filistifnsche: platburgerlijke man met fatsoen de Aglaja op den grond kon laten yallenl Zulke stille tijgergenoegens verorbert een mensch slcchfi eenmaal in zijn leven. De Camera Obscura wint het hierin van Max Hoptka dat zij minder regtstreeks aanvalt, dat zij in weerwil van Hildebrand's zich te voorgrond stellende persoon, objekdever is. Darentegen verliest zij het, wat ruimte van horizont bärt. Niemand zal ooit van de Camera Obscura 2eggen dat zij, gelijk Max Havelaar, een koninklijk boek verdient tc beleten. Zij is een huiselijk boek; een boek met rotterdam-sche 2ijkamers en haarlemisch hoofswoningen; met noord-hollandsche buitenplaatsen en noord-hollandsche boerestulpen; een geestig, een geestig, een pleizieidg boek, en ookwd verheven, doch niet verhevener dan de nok van een geforden bedehuis. Bij het verhaal van Sa2dja*8 karbouwen daarentegen, bij de toespraak tot de Hoofden van Lebak, gaat gij regelregt de lucht in, en gevoelt niets anden boven uw hoofd dan het azuur van Insulinde's hemel. Voorts en voornamelijk, opdat niemand wane dat het eene talent het and ere neutraliseert: indien Hildebrand cen schalk is, Havelaar is een werk; en waar de een u een glim-lach afperst door zijne ondeugende scherts, doch weldadig pijn, door zijne meedogenlooze bitter-heid. Mij althans is in onze litteratuur, of het moest de aaa Vondel toegeschreven lierzang op het overlijden van prins Willem n, het moest de reeds genoemde voorrede van De la Court zijn, geen tweede voorbceld bekend vail 20ovecl aalsem, bij 200 veel kimst, als de heer Dekker slag op slag in ddn bladzijde, in iin volzin, weet zaam te persen. Niemand onzer evenaart hem op dat gebied. Hij is in Nederland de virtuoos van het sarkasme. De heer Bosscha de gewissen geluktige gewissen gewissen, toen hij, de veerkracht onzer natie in de fransche dagen van koning. Lodewijk zullende staven, en aanstonds gereed daaruit een grond van bemoedigin gvoor het tegenwoordige en voor. De toekomst af te leiden, nog eens ophaalde van de onbaatzuchtigheid der haagsche türfdragers en van de gevatheld der aan den Moerdijk gestationeerde hollandsche matrozen. Het als bemoedigend aangevoerd matrozevoorbeeld komt in den grond der zaak hierop neder: "Wij Nederlanders moeten in 1867 niets hopen van het hoofd van onzen Staat, en vooral moeten wij niet het geringst vertrouwen stellen in den zedelijken moed van de aanvoerders onzer vloot. In 1806 werd door niemand minder dan Rutger Jan Schimmelpenninck 'hoezeel' gekommandererd ter eere van koning Lodewijk, broeder en werktuig van den aartsvijand onzer nationaliteit; en, had het van onze zee-officie ren afgehangen, die kret zou langs de wateren van het Hollandsch Diep, bij *s konings aankomst, luid weergalmd hebben. Toevallig evenwel was in die dagen de tucht aan boord onzer schepen niet van de strengste soort, zoodat de matrozen straffeloos de onschadelijke geestigheid konden wagen: *o wee I* in plaats van: *hoezee!' te roepen.' Het door den heer Bosscha aangehaald voorbeeld van sprekend nationaal gevoel, ziet men, bewijst juist het tegen- deel van hetgeen de schrijver bedoelde. Men leert er uit, dat onze autoriteiten in hooger en lager kring neiging het vaderland er in godsnaam aan te geven, en dat in zulke omstandigheden onze matrozewereld, aangestoken door de karakterloosheid van wie boven haar geplaatst zijn, niet meer kordaatheid overhoudt dan noodig is, om zich over hare magteloosheid te wreken met eene geniepige flaauwiteit. De ankdote der haagsche turfdragers is in hooge mate onwaarschijnlijk. Dat geen enkel lid van dit achtenswaar- dig gilde zich voor de som van vier dukaten heeft willen laten *betjoenen tot paardedienst', gelijk Multatuli het noemt dit feit kan niet deugdelijk gestaafd zijn, tenzij de omkoo- pers-zelf ruchtbaarheid gegeven het mislukken hunner schandelijke pogingen; en zij hadden duizend rede- nen voor 66n die openbaarmaking te mi j den. Voor het ver- haal van der turfdrageren belangeloosheid is geen andere 9 Volgens J. Bosscha had men in 1806 onder de 800 Haagse turf- dragers er niet 66n kunnen vin- den die bereid was voor 4 du- katen het rijtuig van Lodewijk Napoleon, toen deze als koning zijn intocht in Den Haag zou houden, 'binnen te halen'. 35^ waarborg van echtheid voorhanden dan der tutfdtageren waarheidsliefde. Zij-alleen kunnen de hen vcrccrende anek- dote in omloop hebben gebragt. Doch neemt men in aan- merking van hoe veel belang het voor hen was, in en na waarborg van echtheid van hoe veel belang het voor hen was, in en na waarborg van echtheid van hoe veel belang het voor hen was, in en na waarborg van echtheid van hoe veel belang het voor hen was, in en na waarborg van echtheid van hoe veel belang het voor hen was, in en  onomkoopbaar bevonden waren, dan zal men, 00k 2onder de zedelijke waarde dier mannen in het minst te willen verkieren, nict weigeren te erkennen dat h\m getuigenis voorwaardelijk behoort aangenomen te worden. Bovendien vervalt de heer Bosscha hier op nieuw tot de- 2elfde fout als daareven. Wie hebben gepoogd, de hoUand- sche turfdragers om te koopen. Welgestelde hollandsche edelieden, hebben dit gedaan. En de namen dier edelieden van de burgers weet men te weinig zijn voor een deel bekend. Sla in Van der Palm's Gedenkschrift van de Orde der Ume de hjst der ridders of hoogere dignitarissen dier instelling op; leg nevens die naamlijst het hoofdstuk Huis des Konings in den Staats-Almanak voor 1867 (vroegere jaargangen kun- nen insgelijks met vrucht geraadpleegd worden), en gij zul zien dat de vereerders van koning Lodewijk, aan wier ver- leidelijke aanbiedingen de turfdragers weerstand zullen geboden hebben, de vaders en grootvaders gewest zijn der aanzielijke Nederlanders die thans grootendeels de omge- ving van onzen Souverein uitmaken. Ongetwijfeld hebben die vaders en grootvaders gehinden te goeder trouw, en door de meesten onzer 20u in hunne plaats ver Mondelijk even 200 gehandeld 2ijn.'Het is alleen potsierlijk, een 200 achtenswaardig man als den heer Bosscha het nu levend geslacht moed te hooren insprekea door 2ich te beroepen op een tijd toen de bloem der natie hat Huis van Oranje verloochende, Bonaparte inhaalde, goud veil had voor het uitroepen van den vreemdeling, en a^lleen de schamele turfdragersbent, naar haar eigen slecfats half gelofwaardig voorgeven, nog een 2weem had ovcr-gehouden van vaderlandsliefde, of althans van gehechteid an het Stamhuis. Dit is geen troost- of bemoedigingsgrond, maar het tegendeel. Indien het let bewijst, het bewijst alleen dat, in dagen van gevaar voor Nederland en Oranje, de heer Bosscha en 2ijn geslacht op nieuw beproeven 2ouden de haagsche turfdragers te betjoenen. Al deze denkbelden van Multatuli, doch gekleed in vreedzaam huismansgewaad; ont daan van hunne gesdmbde wapenrusting; ontzweld van hetgeen Multatuli's 2egswij2e een bijsmaak geeft die nasmaak heeten mag, en waarvan de heugenis niet spoedig pleegt uit te slijten. Neemt hijzelf het woord, dan klinkt het anders. Dan rijst, doorweven met allerlei bijtende zinspelingen op de door hem geskalpeerde brochure, de apostrofe: *En gijzelf, Bosscha, durft gij die matrozen prijzen en die turfdragers, - die, als zij deden wat ge beweert, dan toch, hoe laf en flaauw ook, naar turfdragers- en matrozen-manier deden wat zij konden, - gij die 66n regel vroeger het diep buigen voor een vreemden heerscher, fluweelzacht en hof- felijk, maar waarachtig niet mannelijk, ferm of vaderlands* lievend, hebt gekwalificeerd als voortvloeiende uit bereke- ning of voorzigtigheid? *Dat is. godverdomme, getoeen!' zou een matroos zeggen, al Sie ten mite aan den Moerdijk zijn hollandsch niet verleerd had. En zoo'n matroos, met zijn ongerijmde taal, zou ik graag de hand geven, al was *t niet in een binnenkamer. Niet omdat ik zijn vloeken mooi vind ; niet ook omdat het baat ; maar wijl het dan toch aange-naam afsteekt bij de oudwijfsche praat die wij uit fatsoen* lijke kringen te hooren, en in sommige brochures te lezen krijgen. En uit zulke kringen, waar men vier dukaten kan besteden om een turfdrager te verleiden tot felonie, uit zulke kringen zal de leus uitgaan die 't vaderland bewaren moet voor slavernij? Dat is inderdaad zeer bemoedigend! Zijn de lui opgehangen die 3200 dukaten boden aan de turfdragers? Dit verhaalt Bosscha niet. O neen, die heeren noemt hij voorzichtig, beleidvoL' Op meer dan 66n plaats erkent Multatuli, dat de brochure Prussen en Nederland hier en ginds eene aan haar formaat schier evenredige kortdaatheid ademt. Het is hem niet te doen een persoon te kwetsen, maar de bpvenste laag eener geheele schuldige zamenleving; en meesterlijk is de wijze waarop hij dit doel bereikt. Een knal gelijk klinkt het ruwe vloekwoord van den matroos door *8 heeren Bosscha's silent: trouwbreuk (in dit geval: t.o.v. dc stadhouder) welgemelde vertrekken, waarin juist cen taldjk en wd-levend ge2elschap den avond doorbrengt. De gasten, onge-woon op zulk eene plaats zulke taal te vememen, zien om en op. Maar, het 2ij 200! Wanneer er scherpte noodig is, en ze is niet te wachten van klauw of tand, moet men 2ichinet pen-nen behelpen. En daarom 00k schrijf ik.' In de geschriften van de heer Bosscha, en niet alleen in de zijne, 2al men naar de wedergade 2ulk eener manier van 2ich uit te drukken vruchteloos om2ien. En geen wonder: de heer Douwes Dekker is de eenige onder ons, die aldiis sweet te schrijven. Hij is 2onder evenknie in het smeden van woorden, of verlengstukken van woorden, tot aanduiding eener geheele reeks denkbeelden. En weder is hij daarin het gelukkigst, wanneer 2ijne bitterheid hem be2ielt. Door mid-del van 66n tweeletterig voorvoegsel drukt hij al zijne minachting voor den parlementairen regedngsvorm uit (mogen de gestelde magten hem dien smadelijken toon ten goede houden), wanneer hij on2en konstitutionelen vorst een *bec-ministerd' koning noemt. Door middel van 66n tweesylbig achtervoegsel stelt hij on2e nationale snoeverij ten toon, wanneer hij van onzt *leeu Werigheid gewägte. Door mid de van een schier onnaspeurlijke wenden heischept hin een armoedig beiden in een bron van welsprekendheid, wanneer hin heeren Bosscha's 'egel' met voorgewende oudhoUand-sche rondheid een'stekelvarken' noemt. In den aanvang leest men over 2ulke dingen heen, en wen men zich geen rekenschap te geven van het opwekkelijke, of hoe 2ai ik het noemen, in Multatuli's stijl. Doch is men bij eene tweede of derde lezing min of meer achter het geheim des auteurs gekomen, dan bewondert men zijn talenten, in dat talent, den rijkdom der vaderlandsche taal. Al is de wraak^ucht eene onmenschelijke, neen, eene men-schelijke maar onbeminlijke eigenschap, 2ij verrigt somtijds wonderen; en wonderen, dit weten wij, dwingen tot eerbied. Van dien aard is het gevoel waarmede men Multatuli ge- bruik ziet maken van het beld, door hem bij den heer Bosscha geborgd. Eerst duidt hij het slechts vlugtig aan, en maakt er zich met een: *Het 2ij 200 1' schijnbaar af. Doch hij houdt het verborgen onder 2ijn kleed, aan 2ijne borst; het is hem een klewang geworden; en wanneer gij er het minst op voorbereid 2ijt, 2ult gij hem de gewapende hand te voorschijn 2ien rukken uit hare schuilplaats en 2al hij u eene eerste wond toebrengen. Stel u slechts in de plaats van den heer Bosscha en lees, met toepassing op u 2elf, de volgende bladzijde: *Hoe, men 2ou geestdrift van het volk verlangen? Maar daartoe zou behooren geestkracht, die er niet is; overtui- ging, die niet bestaat; vertouwen, dat geschokt en vernietigd is; mannelijkheid, liefde, trouw, fltemaal gevoelens die ge- krenkt werden en beleedigd en vertrapt sedert jaren, door hen juist welke thans, nu er nood is, 2ich op die aandoe- ning En beroepen. Wat de Regering, wat de drehonderd mannen, die sedert 1848 zich opwierpen tot vorgangen van dat volk; welke aanspraken verwierven 2ij zich op offergeest, op holdenmoedige verdediging van bet bestaande? Welvaart, levensgeluk, genot, alles vloeide, met verkrachting der naturwet, naar bovén. De geest van associatie, toegepast op Kapitaal, maar niet toegepast op den Arbeid (en misschien kan dat niet), doet ten on- II b^'.,. geborgd: aan. ontleend 337 2ent weinigen leven van veler inspanning. Het welwillend, gemoedelljk patronaat-stelsel is in ons land averegts aange-nomen: de cUenten voeden den patroon. Ik had cr niet tegen, als daar tegenover stond: regt van den cli€at op be-scherming, op ondersteuning. Maar dat regt is niet be^ihieven, en dorre harten erkennen geen onbeschreven ttgL Elders heb ik ge2egd en bewe2en, dat een nederlandsdi werkman beneden den neger staat, dat 2ijn toestand de 2waarste slavemij is, die men zich Denken kan. En die sslaven roept men n toe: Op, op, het Vaderland is in gevaar (dat wil 2eggen on2e wdstand, onze rust is in gevaar); op, het Vaderland roept; slaven waart ge, slecht gevoed waart ge, dom en stomp waart ge, on2e gddmaak-machinet waart ge, dat alles is waar, doch het Vaderland is in gevaar, op. op. allemaal opi Op. En Ehud strekte zijnne linkerhand uit en nam den dolk van zijnne regterzijde, en duwde dien in's konings buik, zoodat ook het gevest ingewendung na het lemmer. Toen ik Een en Ander nog slechts eenmaal gelezen had, was mijn indruk dat de heer Dekker grooter meesterschap an den dag had gelegt door zijnne grepen in, dan doot zijn grünen naar's heeren Bosscha's brochure. Had het vlug-schrift Pruissen en Nederland zoo zeer de aandacht van onze landgenooten getrokken, dat het op zijnne beurt eene aandachtige beschouwing verdiende? Hadden de gronden van bemoediging, door den heer Bosscha opgesomd, de natie in toomelooze geestdrift doen ontsteken? Sneden zijnne vermaningen niet somwijlen hout en, liepen er enkele drogreden onder, waren wij aan die soort van redenen niet gewenden? Doch na eene poos ben ik tot andere gedachten gekommen. Neen, de heer Douwes Dekker, die in niets naar een kloosterling zweemt, heeft met het schrijven van Een en Ander geen monnikewerk verrigt. Zijn Geschrift is de das van een goed burger en een loyaal tegenstander. Toen de auteur van On-dervyek en Phantasie in zijne met een gard geschreven voorrede Hildebrand getuchtig das, zeide de heer Thorbeek in den Letterbode: "De heer Geel schijnt te hechten an den steller, wiens stukje hij aldus eert; een wezenlijk talent zulk een regter." Daarmede kan ook de heer Multatuli heeft heen niet gesmaad, maar eerlijk gevonnisd. Vooishands, dat spreekt, houden alien het met den heer Dekker, die niet alleen in deze zaak het laatste, maar ook het fierste woord gesproken heeft. Het is 200, met bitter-heden, met litterarisch talent, met onvergankelijke bladzijden, kunnen wij ons de Pruissen slechts in 200 ver van het lijf houden, als die bladzijden, hetgeen niemand in de erste plaats van de  en gij 2ult zien! Eenmaal is het den heer Dekker overkomen, te worden verloochend in een memorie van toelichting, waadn tot aanbeveling eener kultuurwet welke Max Havelaar de kroon op2ette, nit averegtsche politiek meer bewijskracht tegekend werd aan de aarzelingen van konservadeven, dan aan het met bloed geschreven getuigenis van den welsprekendste der liberalen. Van den heer Bosscha, daarvan houd ik mij overtuig Der Multatuli dergelijke miskenning niet te vreezen. Niegen Prussen en Nederland zal de tille luiden van een geschrift, aan rijkdom van feiten delegikheid van argumenten parend. Zweig de heer Bosscha, of 2wegen de 2ijn in 2ijn plaats, datzwijgen 2ijn een regtvaardiging 2ijn die wij Multatuli niet toewenschen. Het 2ou van te veel kracht gemgen aan den eenen, van te blijkbaar onvermogen aan den anderen kant. Gekozen of gedeeld moet er worden. Vrccst gij dat de natie op Multatuli vertrouwe, 200 boezem haar vertrouwen op kroon en ministers in. 1867 360 CONRAD HUET HET GEBED BIJ DE STEMBUS De Nederlandsche liberalen, vernemen wij, zijn zonder uitzondering tevreden over het resultat der verklezingen voor de TweedeKamer in Juni 1875. De beschouwingen der liberale bladen ademen, ten gevolge van het kerkelijk karakter, dat den strijd bij de stemming eigen is geweest, een gods-dienstigen toon. Liberale dankstonden in openbare gebouwen hebben niet plaats gehad, voor 200 ver men weet; evenmin als er voor den strijd openbare liberale bidstonden gehouden zijn. Niettemin kan de gemoedsstemming der overwinnaars best van al worden geschetstin den vorm eener uitstorting als de volgende; en onze lezers zuUen die, naar wij hopen, wel in ruiling willen nemen voor aanhalingen, wier eentoonigheid hem die ze moet afschrijven, de pen uit de vermoeide hand doet vallen: Almagtig God en Vaderl Zoo noemen wij U, ofschoon wij niet volkomen van de juistheid dier benaming verzekerd zijn en wij haar met de verheven leer der naturkeus, bezwarlik over. Green kunnen brengen. Maar wij willen daar- over thans niet met U redetwisten en liever in het gunstig voorteeken roemen, zinnebeld der naderende verzoening bet kerkelijk karakter: in dczc ja- dc dat de dat de natur door bij de reen begon de tegenstellung chris- voortplanting een zekcre selcc- tclijk - nict-christclijk steeds tie toe passen crvoor zorgt dat meer een politieke rol te spelen elke soort levende wezcns zich 2 naturkeus: de door Darwin ge- steeds meer venrolmaakt lanceerde veronderstelling der 3 in: over 'natuurlijke selectie', inhouden- 361 van de fysische en de metafysische wereldbeschouwing, dat aan den hoofdman dier keu2e niet vele maanden geleden in eene der christelijke kerken van ons vaderland het akad^ misch eere-diploma werd uitgereikt. Gij gaaft ons de over- winning in den heiligen strijd bij de stembus, en dank zij uwe goedertierenheid bezitten wij thans in de Kamer twee stemmen meer dan de loomschen, de konservatieven en de anti-revolutionairen te zamen. Inzonderheid danken wij U Voor de verklezing van broeder De Vries te Amstetdam en van broeder Geertsema te Arnhem, al wordt daardoor het verlies der broeders Rutgers van Rozenburg en Poort van Takvliet (wij herzeggen Tak van Poortvliet) slechts ten halve vergoed. Maar de roomschen en de orthodoxe protestanten zijn onverdragelijk en zouden, zoo wij h\m den vinger gaven, dc geheele hand nemen. Beslis zelf, Gij die de eenige ware God zijt, te aanbidden in geest en in waarheid, of wij gedogen kunnen, dat de lessen der staatsscholen geopend worden met een Ave Maria? Of het aangaat, de rudimenta der natuurkunde te onderwijzen overeenkomstig het bijbelsch scheppingsverhaal, dat als poezie waarde heeft, maar (wic sweethetbeter danGij I) nietwetenschappelijkis? Metschaamte belijden wij voor uw aangezigt, dat wij de beginselen onzer koloniale politiek nog slechts zeer gebrekkig in prak- 4 Men had toen het districten- bare school, zonder enige chm-stelscl telijke invloed, het moaopolie 5 De liberalen wilden zovcel mo- geven. gelijk een strikt neutrale-open- 6 toespeling op de •odalisten 362 tijk hebben gebragt. Maar gedenk hetgeen uw zondagskind tot lof eenei eeibiedige dienstmaagd zeide: Zij heeft ge- daan wat 21] kondel Wij hebben de agrarische wet er niet alleen doorgekregen, maar in eene gedenkwaardige avond- zitting der Eeiste Kamer, toen on2e broeder De Waal (he- laaSy dat wij hem sedeit moesten afsnijden als een veriot lid 1) die voordragt verdedigde, was uw eigen Heilige Geest in de vergadering tegenwoordig. De gouvernements-suiker- kultuur, dit herinnert Gij u, hebben wij met niet meer dan twintig jaren optie uit ons midden weggedaan; en ofschoon het waar is dat onze volksvertegenwoordigers 2eer onlangs de gouvernements-koflfijkultuur voor een onbepaalden tijd bestendigd en wij zulks 2wijgend goedgekeurd hebben, wij beloven plegtig, 00k die kultuur' te zxillen afschaffen, zoodra wij met de Atsjinezen en met ons budjet der toe- komst gereed 2ijn. Dan z Al 00k het opium-monopolie valen, dit 2weren wij U, en het 2out-monopolie, en het Ban-ktin, en zullen wij in de eerste plaats den minister van Kolonien noodzaken, de konversie-reis van den Algemeinen Sekretaris te doen hervatten. Wij danken U, dat aan 200 vele Franschen en Belgen juist thans door U de sucht wordtingegeven om voor Atskin te teekenen, en wij 2elven ons daardoor onverdeeld kunnen blijven wijden aan den strijdtegen de roomschen en aan de bevestigung on2er uitmuntende staats-instellingen. Wij vragen uwen 2egen voor de veldwachters en de politie-agenten in het heerlijk Gelderland en het bevoorregt Overrijssel, die met opoffering van hunne nachtrust de weggeloopen kolonialen weder naar bet werfdepdt terugbrengen. Wei leerdet Gij ons door het voorbeeld van Karthago en van Spanje, dat het in dienst nemen van vreemde huursoldaten voor verre krijgstogten de natien somtijds te gronde rigt; maar wij rekenen er op dat gij ter wille van on2en haat tegen de roomschen - die 7 Het woord kultuur dat Het hier enkele malen gebruikt, slaat op het in de 19e eeuw in Neder- lands-Indie toegepaste cultuur- stelsel, met gedwongen arbeid, dat vooral de Nederlandse schat- kist diende. 8 Ivor ^i/iVf: voor het Nederland- se expeditieleger tegen Atjeh nl. In deze jaren deed men voor het eerst pogingen het sultanaat At- jeh, op Sumatra, aan het Neder- iandse gezag te onderwerpen (hetgeen pas begin 2oe eeuw ge- lukte). Gij immers 66k haat? - ten aanzien van Nederland te cerdet eene uitzondering suit toelaten, omdat tevens op die wijze eene wet van uwe geregtighcid en van uwe genade wordt vervuld. Wat 2ou er van 200 vele slechte Franschchen en Bel- gen en Duitschers en Zwitsers worden, 200 wij niet met U medewerkten aan hunne uitroeijing, en tevens hun de gegenheid aanboden om, strijdend voor onzc vlag cn lauwe- ren plukkend voor Nederland, de smetten van hun meestal verwilderd en bedorven leven ten minste gedeeltelijk uit te wisschen? In alles, Vader, bewonderen wij de wegen uwcr ondoorgrondelijke voor ons hebt weggelegd. Geef ons slechts moed en lust om te volharden. Vernieuw telkens in ons het gelof aan de kracht on2er beginselen, die altijd met de publieke opinie, en dan 00k met Uwe opinie, overeenstemmen. Vervul ons met die liefde voor on2e med Emenschen, welke doet verlangen dat de geheele wereld liberal worden en in de 2ege-ningen van het liberalisme deelen moge. Vergeef ons onze schulden, en neem in aanmerking, dat wij geen gelegenheid ogen gelegenheit omen met de Indische overschotten onzen nationalen achterstand te delgen. Leid ons niet in verzoe-king de gouvernements-koffikultuur langer te handhavea dan voor ons volstrekt noodig is. Verlos ons van de kritiek, die twijfel durft opperen omtrent de nutdgheid der Twccdc Kamer. Want U is het konstitutionele koningrijk, de gtond-wettige kracht, en de parlementaire heerlijkheid I Amen. Batavia, 10 Augustus 187J. BEKNOPTEBIBLIOGRAFIE Over de literatur van dit tijdvak zijn uiteraard in de eerste plaats de letterkundige geschiedenlssen te rädplegen, 2oals G. KNUVELDER, Handbook tot de Gescbiedenis der Nederlandse Letterkunde's ('s-Hertogenbosch), dl. iii 1959 (er is een onvenunderde 3e druk), waarin men verwijzingen vindt naar oder literatuur. Veel literatuurogaven bevat 00k de bekende Scbets van de Nederlandse Letterkunde, van c. G. n. DE vooYS en g. stuiveling, Groningen 1966. In de pRiSMAreeks van Het Spectrum verscheen: j. c. brandt coRSTius, Gescbiedenis van de Nederlandse literatuur (1959). Voor Van Goens kan men terecht bij j. wille, De liter a-tor R, M, van Goens en v^n kring^ Studien over de iSde eeuw, i, Zutphen 1937. Het werk is bij dit eerste deel gebleven, waardoor het beeld van Van Goens niet afgerond is. Juist met het oog hierop en 00k anderszins is belangrijk: j. c. BRANDT CORSTIUS, De ploats Van Rijklof Micbael van Goens In de ontwikkeling van de Westeuropese literatur, in de Nieuwe Taalgids xliv, i95i,p. 193 -202. Over Pieter van Woensel is niet veel geschreven. Hier kan alleen vermeld worden :cd. busken huet, Litterari- scbe Fantasien en Kritiken, i, p. io7-i39enxxivp. 163-201. Het dichtwerk van J. Kinker is, met belangrijke inlei- dingen en aantekeningen van hemzelf, uitgegeven in zijn Gedichten, 3 din., Amsterdam 1819-1821. Over hem: J. A. RISPENS, De gebamaste dromer; Mr. /. Kinker als aestbeticus en dicbter Kampen i960 (waarin uitvoerige biblio- grafie over hem); G. j. vis, /. Kinker en!(ifn literaire tbeorie, Zwolle 1967. Over Da Costa bestaat zeer veel literatuur. a. pier son, Oudere Tijdgenoten^y Amsterdam 1904, is nog steeds van be- lang, 00k in verband met Da G>sta's plaats in het R^veil. Over zijn jeugd: w. g. c. byvanck. De jeugd van Isaac da 365 Costly 2 din. Leiden 1894- 1895; verder: j. meijer, IuA da Costa's meg naar bet Christendom, Amsterdam 1946. Sp^ ckal over de Bevären handelt: w. h. de beaufort, Da Costa'sBevären in De Gids 1917, p. 258-292. Het nieuwste werkje over hem is uitgegeven honderd jaar na zijn dood, Isaac da Costa; het bevat vier opstellen over hem van m. b. KLUIT,E. L. SMELIK, W. A. p. SMITENANTON VAN DUIN- KERKEN, Nijkerk 1961. Het protestants tijdschrifi SteMhmen des Tijds bevat in allerlei jaargangen artikelen over hem Geels belangrijkste werk heeft c. g. n. de vooys hct- uitgegeven, met inleiding en aantekeningen, in OnJer^eA en Pbantasie, Amsterdam 2.j. (ca. 191 1). Het Gesprek is io 1963 (Utrecht) nog uitgegeven, met uitvoedge inl. enaant, door J. c. BRANDT  daar vindt men de oudere literatur opgegeven. Jatty Jannetje en bun jongste kind is uitvoerig be- commentarieerd uitgegeven door j. h. van den bosch, Zwolscbe berdrukkeny 3e druk, ZwoUe 1923. Huets literair-kritisch werk is, voor het allergrootste ded, (her)mtgegeven in de 25 delen (plus registerdeel) Utterari- scbe fantasien en kritieken. Haarlem (1868-1888). Een vdj beknopte maar zaakrijke biografie van Conrad Bnsken Hmt schreef c. g. n. de vooys, VGravenhage-Antwerpen 1949. Essays over persoon en werk in: j an en annie romein, Erfiaters van onv^e hescbavin^^ Amsterdam-Antwerpen 1956, en G. STUIVING, J/ff>(/»r^M,i95o(herdruktin de bloem- lezing uit Huet: Vemuft ontv^ondigt^ ooiEVAAR-pocket 37, Den Haag 1956. VERANTWOORDING De tekst van de Vrymodyingen van de Goens is de enig mogelijke, de oorspronkelijke, genomen uit de NieuweBijdragen tot opbouwder Vaderlandscbe Letterkunde ii, 1766 p. 23 5 -268. Voor de ontcijfering van de Griekse citaten, die hier in ongebruikelijk geworden, niet erg duidelijk Grieksschrift zijn afgedrukt, heb ik de medewerking ingroepen van Drs. M. Goldsteen te Vught, die 00k de Latijnse citaten uit de tekst wist thuis te brengen. Het Griekse citat op p. 25 en het tweede Griekse citat op p. 26 bevond hij passages te 2ijn uit Aratus, Phaenomena; het le ene Griekse citat op p. 26 uit Callimachus' hymne aan Jupiter. De interpunctie is enigs2ins aangepast. De teksten van Van Woensel is afgedrukt als in De Lantaarn; alleen zijn enkele kennelijke drukfouten stilzwijgend verbeterd en is de interpunctie enigszins aangepast. De tekst van Het Alleven en van de Aanteekeningen is letterlijk afgedrukt naar j. kinker, Gedicbten I van 1819. Ook de interpunctie is die van deze uitgave. De Aanteeke- ningen van Kinker zelf zijn niet nog nader geannoteerd. Er zijn in het gedicht door mij drie kennelijke zetfouten verbeterd, nl. gelijkt in vs. 226 is veranderd in gelijk; het tweede driften in vs. 401 in rede; denkkend in vs. 474 in denkend. De afgedrukte tekst van de Befwaren tegen dengeest der eeuw van Da Costa is die van de 2e drink, evenals de eerste van 1823. Enkele kennelijke drukfouten zijn verbeterd : p. 163 r. 8 gaat; veranderd in staat; p. 166 r. 22 waarwedein waar- mede; p. 169 r. 19 met in men; p. 172 r. 9 is in in; p. 141 r. 21 Geschienis in Geschiedenis; p. 175 t, zi in hart in in het hart, Voor het overige is niets gewijzigd. Geels Over bet rei:en is afgedrukt naar de uitgave van de vooys; het Gesprek op den Dracbenfels 367 naar de uitgave van 1871 : Jacob Geel, Ouder^oek in pbtmkuk, Gesprek op den Dracbenfels, Het proi^a^ met $me voorrede vm W. P. Wolters, Leiden 1871. Potgieters Jan^ Jannetje en bun jongste kind is afgedrukt naar de uitgave Pro:(a^ 1837-1845, Haarlem 1864. Over den ernst van Busken Huet is afgedrukt naar de Brüpen van een klein-stedeling^^ Haarlem 1899, Het gebed by dt stembus naar de Natsonale Vertoogen^ Amsterdam 1876, dc andere opstellen van Huet naar de Utierariscbe fantasien en kritieken, resp. dl. 7, 15, i en 2. Voor alle opgenomen essays geldt dat voetnoten van de schrijvers zelf niet nogmaals van voetnoten voorzien zijn. D 1961/0165/119. 