De verdiensten der hollandsche geleerden ten opzichte van Harvey's leer van den Bloedsomloop
Israëls, Abraham Hartog 1822-1883 | Daniëls, C. E. (Carel Eduard) 1839-1909 | Dobell, Clifford, 1886-1949, Inscriber | Royal College of Physicians of London
Sanguis itaque hoc impetu per arterias in quascunque cellulas, uno vel altero ramo conspicuo pertranseute, seu ibi desinente per modum effluvii in minima depluit et ita multipliciter divisus rubrum calorem exuit, et sinuose circumductus, undique spargitur, donee a,d parietes, angulos et venarum ramos resorbentes appellat. Et tanta est horum vasculorum divaricatio, dum hinc inde a vena et arteria prodeunt, ut non amplius vasis ordo servetur, sed rete conflatum ex duorum vasorum productionibus apparent; hoc rete non solum totam aream occupat, verum ad parietes extenditur et excurrenti vasi adnascitur; hinc patuit ad sensum sanguinem per tortuosa vasa divisum excurrere, nec in spatia effundi, sed per tubulos semper agi, et multiphci flexu vasorum disjici. Marc. Malpighii, Opera Omnia. Lug. D. Bat. 1687. Tom. II, pa.g. 328, 329. Elementa physiologiae corporis huviani. Lausannae 1757, Tom. I, pag. 236, 237. Antony Van Leeuwenhoek, de kamerbewaarder van H. H. Schepenen te Delft, had zich, door weetgierigheid gedreven en zonder eenige wetenschappelijke opvoeding genoten te hebben, toegelegd op het slijpen van lenzen en het vervaardigen van microscopie, en had het daarin al spoedig z66ver gebracht, dat hij eene Europesche vermaardheid kreeg, en vorstehjke personen hem kwamen bezoeken, ten einde zich van de juistheid der inderdaad ogelooflijk schijnende verhalen dienaangaande te overtuigen. Met deze vergrootende werktuigen had hij zich aan den arbeid begeven om de geheimenissen van de natur na te speuren, en zulke schitterende resultat. aten verkregen, dat niet alleen zijnne mededeehngen reeds in 1673 eene plaats in de Philosophical Transactions werden waardig gekeurd, maar dat men zich ook in Londen bij voorbaat verheugde in hetgeen hij had toegezegd later te zullen zenden. Zijne tweede mededeeling aan de Royal Society in 1674 betroffen de samenstelling van het bloed. Hij schreef: "I have observed that it consists of small round globules driven through a crystalline humidity or water". De Secretaris der Royal Society antwoordde: "Wij heben de uwen van en enz. onvangen en in eene vergadering van de R. S. vertoont, alwaar ze gelesen wierden tot genoegen van alle de tegenwoordige leden; en daar werd bevolen, dat men UE. bedanken soude over UE. vriendelyke communicatien UE. aUe voorspoet, dieUE. self begeeren kunt, toewenschende en u ook aanmoedigende om voort te varen en nieuwe ontdekkingen van dees selve natuere te maken, nademaal niemant beter versien is met gereetschap, of beter gebruik daarvan in microscopische observatien heeft gemaakt. Als UE. selfs." Verg. Antony Van Leeuwenhoek, geschetst uit zyne brieven en andere bescheiden door P. J. Haaxman, Apotheker te Rotterdam. Amst. 1871, biz. 70 en vlg. Philosophical Transactions, 1674, Vol. IX, pag. 23. Van Leeuwenhoek wilde ecliter niet alleen de samen-stelling maar ook de beweging van het bloed nagaan, vooral toen hem bekend werd dat men het nog volstrekt niet een' gesloten kring wordt gesoten kring wordt gesoten kring wordt ge-maakt, hoe slagaderen en aderen met elkaar in gemeinen schap staan. Het waren wederom kikvorschen die hij voor zijne onderzoekingen uitkoos, en wel voornamelijk zoolang zij nog in onontwikkelden staat verkeerden. Doch laat de geniale onderzoeker zelf ons verhalen wat hij daarbij heeft waargenomen: „Quum pervenirem ad examen caudae hujus vermiculi, spectaculum hoc voluptate superabat omnia, quae hactenus meis oculis videram." Non tantum enim videbam sanguinem variis locis per tenuissima vascula ex media cauda ad partes ejus exteriores deferri; sed singula ejusmodi vasa sanguifera oblique inflecti, ac sanguinem denuo ad mediam caudam deducere, ut eum ita iterum versus cor diferrent. Adeo ut mihi hie liquido constaret, sanguifera vasa in hoc animalculo conspicua, quas arterias dicimus ac venas eesse una eademque sanguifera vasa: sed quod solummodo tamdiu dici possint arteriae, quamdiu sanguinem ad exteriores vasculorum partes deducunt: venae, vero cum sanguinem ad cor reducunt" {Opera Omnia. Delphis 1695. Tom. I, pag. 173. Men ziet: Van Leeuwenhoek neemt hier nog" een door-loopend stelsel van vaten aan, en geeft daarvoor als reden op: „Quamvis sanguis cursura tum in arteriis tum in venis distinctissime viderem, impossibile tamen mihi erat, quantum vis accurate intuerer, arteriarum fines ac venarum principia videre" (L. c., pag. 179). Hoe goed hij echter zag, en hoe hij wel degelijk den capillairen bloedsomloop beschrijft, blijkt uit de volgende woorden: „Eo vero loco ubi sanguinis circuitumita videbam, arteriae non erant latiores, quam ut singulae sanguinis particulae (quae in hoe spectaculo videbantur globuli, cum tamen sint particulae planae ac ovales, ut antehac dictum) sine impedimento per eas transire possent. Sed alio tempore vide Bam sanguinis particulas ob arteriae tenuitatem in figuram mutari teretem Alio loco vidi, tres ex tenuissimis arteriis, singulas oblique inflexas in uno puncto denuo coire, atque illud sanguiferum vas tam latum erat ac tres hae arteriae" (L. c, pag. 173, 174). Halbertsma zeide dan 00k zeer terecht: „Formationem et dispositionem vasorem capillarium tam accurate descripsit Leeuwenhoeckius, ut quicunque ea in membranis pellucidis animalium sanguide frigido praeditorum viderit, ei persuasum erit de veritate repraeentationis." „Igitur hie non repetam, quomodo recentiores rem comprobaverint: solummodo ea hie attingam, quae hisce temporibus prolata sunt ad cognitionem capillaria pleniorem reddendam. Sic in genere non facile indicatur, ubinam desinant arteriae et incipiant vasa capillaria, quod etiam patet ex delineatione Leeuwenhoeckiana" H. Halbertsma J, Fil. de Leeuwenhoeckii meritis in quasdam partes anatomiae microscopicae. Lugd. Bat. 1843, pag. 44, g. De door Halbertsma bedoelde en 00k in zijne dissertatie overgenomen teekening is die, welke Leeuwenhoeck. In zijn' aan Dr. Ant. Heinsius gerichten i den brief (i. d. October 1698) heeft uitgegeven, en die z66 geheel overreenkomt met den fei-telijken toestand, dat men ze zelfs nu nog zeer goed als schematische voorstelling zou kimnen bezigen. Hij had die teeke-ning door een' schilder laten maken, naar het aan dezen vertoonde In 1843 vist men dus aang-aande het einde der slag-aderen en het begin der aderen niet veel meer te zeg-gen danVANLEEuwENHOEK heeft medegedeeld; de afbeelding die hij aan zijnne mededeeling heeft toegevoegd wam nog overreen met de voorstelling, die men zich v66r 40 jaren van het cappillairvatennet maakte. Grooter lof kan zeker moeilijk aan Van Leeuwenhoek-worden toegezwaaid. Duidelijker kunnen zijne buiten-gewöhnen verdiensten niet in woorden geschetst worden. Niettegenstaande de belangrijke vorderingen in de wetenschap en hare verbeterde hulpmiddelen, niettegenstaande den ijver en de volharding der naturonderzoe-kers, moest men bijna in het midden der i g"^ eeuw noggetuigen, dat hetgeen van Leeuwenhoek ruim anderhalve euw vroeger had gezien, beschreven en afgebeld, in 1843 door niemand was verbeterd of uitgebreid, dat men de kennis van het haarvatenstelsel en de daarin plaatshebende bloedsbeweging in het dierhjk licham, tot op dien tijd eigenUjk nog alleen aan hem verschuldigd was. Maar we zijn door den gang onzer redeneering af-geweken van de chronologische volgorde, en moeten dus voor we verder gaan nog even eene schrede terug doen, te meer daar we anders eene onbillijkheid zoud En begaan tegenover twee landgenoten, die wel niet onder de groote mannen in de wetenschap kunnen gerekend worden, maar toch door hunne geschriften over ons underwerp aanspraak hebben op eene afzonderhjke vermelding hier ter plaatse. Praeparaat van kleine alen, „in quibus Pictor quidam sanguinis circulationem contemplabatur, idque tamdiu, ut ejus ideam sibi in cerebro formasset, adeo ut earn dein delineare posset." Opera omnia Tom IV, pag. 48. Steven Blanckaart, die te Amsterdam de geneeskundige praktik uitoefende, en van wien we in de Biographie Medicale, der Dictionnaire des Sciences Medicales, lezen: „second polygraphe, erudit profond et compilateur infatigable, qui a compost de nombreux ouvrages, dont on ne lit plus que deux aujourd'hui, mais qui ont Joui, dans le temps, d'une certaine reputation, koos den bloedsomloop tot onderwerp voor het erste zijner veelvuldige, later uitgegeven geschriften. In 1676, gaf hij, in zijn woonplaats een boekje uit, dat ten titel draagt: Tractatus novus de circulatione sanguinis per fibras, nec non de valvulis in iis repertis, dat in 1678, door hem in het Hollands ch vertaald, achter zijnne Nieuio Hervornde Anatomia geplaatst werd, en in 1688 zelfs eene Editio quarta beleefde. In de voorrede van die Hollandsche uitgave zegt de schrijver, dat hij „na den vermaarden Harvaeus de bloud-loop doorsnuffelende, dezelve niet alleen gevonnden (heft) zooals dien Heer ons die heeft voorgeschildert, maar in t'nauw doorkijken nog al een naderen weg gevonden (heft), tot welke Harvaeus noch al zijn navolgers niet gekomen zijn: en derhalve geen onnoodig ding agt gedaan te hebben. Même des verhandlungenen In onze moudertaal te brengen, voor- wetende dat de liefhebbers daar een dienst mede zouw doen". Ten einde zijn standpunt nader te omschrijven zegt Blanckaart verder, „dat Harveus en alle die den bloud-loop eenhertig toustemmen, wel verzekeren dat het bloed uit het hert en de slag-aderen, door het gantze ligchaam heen gevourt wierd en wederom van de  den man niet aan het noodig zelfhagen, en hij verklaart ook ronduit, dat al het geen zijnne voorgangers aangaande dit punt hadden g-eschreven, hem niet voldoende voorkwam; dienten-gevolge toog hij aan den arbeid, om, zooals hij zich in zijn' eigenaardigen stijl uitdmkt, „tot zoodanige wanknoop een ontwrikkelende beitel te zoeken, opdat (hij) der Aartisten nauwkeurigheid verzadigen en de lang begravene waarheid ten zonneschijn brengen mogt". En wat baarde nu de berg? Blanckaart had in een geschrift van Th. Willis, dat over diuretica handelt, gelezen, „dat de doorkleinzing der wei in de nieren door eenige pijpjes ge-schiet", en terstond begrepen dat deze woorden „om den omloop des blouds te bevestigen, gans niet onbekwaam zijn". Hij nam- dan ook voor waar aan „dat he bloud uit de slagaderen door de vleizige spiervezelen, ofte door de ingewandes blaasjes en pijpjes, onbemiddelt tot de mondekens der aderen gevourt werd, (daar) deze vezelen zonder eenige tuszenkomst in de mondjes der aderen eindigen en ingeplant werden, niet anders dan verscheiden pijpjes in een nierpijpje gevoegt werden". Daar nu Blanckaart vreesde, dat niet ieder lezer zoo maar terstond zijne leer zou omhelzen, en men soms denken mocht „dat de zaak op losse schrouven (scheen) te staan", heeft hij getracht de juistheid van. Vermoedelijk diens Pharmaceutica Rationalis seu diatribe de medicamentoriim operatione in corpore huinano, die juist even te voren in Oxford en's Hage het licht had gezien. jo8 zijn beweren proefondervindelijk aan te toonen, of zoo-als hij het noemt „doorde oog-zienlijke servarentheid te grondvesten". Hij onderbond daartoe de slagaderlijke en aderlijke vaten aan het been van een' -bond: wanneer hij nu de blootgelegde spieren overlangs insneed kreeg hij slechts eene zeer geringe bloeding, terwijl er na eene dwarse doorsnede terstond een belangrijk bloedverlies volgde. Hij spoot voorts in de slagader van eene los gepre- pareerde spier zwart vocht in, en zag dit daarna in de aderen te voorschijn komen. Daar hij nu verder in de aderen lucht blazende geene zwelling van de slagaderen waarneemt, doch wel omgekeerd, besluit hij tot het bestaan van klapvHezen in de spiervezelen, „die van d'ouwdste eeuwen af tot nu toe noit ontdekt zijn geweest". Der vermelding waardig achten wij nog de woorden, die Blanckaart hierop laat vol gen. „Deser klapvliesjes gebruik schijnt hetzelfde te zijn als die in de andere bloud vaten en watervaten gevonden werden, te weten, dat het bloud niet weder om en loopt, opdatter niets ongegels en mogte geschieden. Dese veselen met eenige taye slijmigheit bezet zijnde, werden van binnen bijna verstopt, waardoor van t'zelfs moujigheden veroorzaakt werden. De inwoonders van Japan weten door lange vrvjvingen en kloppen der spieren, zulke ziekten te genezen: waardoor deze tai-slymige stoffe verdunt en den oloop des bloeds -oloujender tverdunter. Als tweede curiositeit zij hier nog vermeld, dat Blanc-kaart, door eene gewijzigde vertaling van het 6^^ vers, 12^6 Hoofdstuk, uit den/V^*^*^ meent te kunnen be wijzen Dat de circulatie van het bloed in het dierlijk lichaam reeds ten tijde van Salomo bekend was. In plaats van de thans gebruikke lezing: „Eer dat het We hebben gemeend den inhoud van Blanckaart's geschrift eenigszins uitvoerig te moeten mededeelen, om dat het ontegenzeggelijk historische waarde heeft, terwijl ook Van Leeuwenhoek er in zijn' 2sten Send- brief, aan Boerhaave gericht, van gewaagt, al is zijn oordeel, zooals trouwens te verwachten was, ook niet zeer gunstig. Wij lezen aan het slot van dien brief: „Ik hebbe, weynig jaren geleden gesien dat seker Doctor Medicinae in sijn schriften seyt, dat het bloet door de vleesch- fibertjens circuleert: alsmede dat een Hoogleeraar in een naast gelegen Provintie zulks mede wilde staande houden Om sulks te bewysen segt deselve, dat uyt dien hoofde Het vleesch rood is. Dit syn onnosele bewijsen: want soo zij maar zien op het kalfsvleesch, dat doorgaans wit is In 't kort sy dwalen grootendeels". Belangrijker en veel wetenschappelijker is zeker de arbeid van Anthonius De Heyde, Med. Doctor, Medioburgensis volgens Haller. Hij gaf in 1682, dus zes jaren voor dat Van Leeuwenhoek den brief schreef, dien wij zooeven hebben aangehaald, te Am-zUveren koord ontketend wordt en de gulden schaal in stukken gestooten wordt en de kruik aan den springader gebroken wordt en het rad aan den bornput in stukken gestooten wordt en de kruike aan zijn fontein verbryzelt en de kruike aan zijn fontein verbryzelt en de Contemplation aan den bak gebroken zal worden." Die „omloop des gouwds" nu moet volgens Blanckaart „de omloop des blouds" zijn. Waarom begrijpe hij die het leest. Wie hier bedeld wordt is ons onbekend: wij dachten dat Blanckaart in zijne opvatting geheel alleen stond, dat hij zich nimmer heeft kunnen verheugen over volgelingen in deze. Bibliotheca Anaiomica. Tom. I, pag. 705. Bericht een boekje uit, getteld: Nieu' Ligt der Apotheker, enz. beneffens eenige ontleed-, genees- en heel-kundige waarnemtngen", enz. De tweede dezer waarnemingen wordt door den schrijver met deze woorden nader toegelicht: „Eenige Ervarenissen omtrent den Bloedsomloop, hoe het in de selfde vaten strijdige loop heeft en uit de slag-aders in de aders overgaat". Na er op gewezen te hebben, dat Harvey „met onwederleggelijke redenen heeft getoond, dat het bloed door de slagaders geduurig over. gaat", vervolgt hij aldus: "Dog daar is seer getwist over de wise hoe het uit de slagaders komt, namelijk of ongemiddeld sonder eenige andere tusschenkomende pijpjes? Of gemiddeld door afgezonderde pijpjes, die tusschen de slagaders en aers souden geplaatst zijn?" Onze schrijver spreekt dan als zijn' overtuiging uit, dat het eerste het geval moet zijn, omdat hij meent "gesien te hebben in de kik-vorsen, dat het bloed ten minste voor een gedeelte ongemiddeld uit de slagaders in de aders overgaat". Als aanleiding tot zijn' arbeid geeft hij op, "dat hij On der den titel: Anat07ne inytuli, Belgice mossel, striiciuram eleganiem ejusque inotum mirandiim exponens; subjeda est centuria observationem medicarum, terwijl ze twee jaren later (1686) wederom herrukt werden, achter een nieuw werkje van denzelfden schrijver, und den gemeenschappelijken titel: Experimenta circa sanguinis missionem, fibras matrices, urticam marinam, etc. Accedimt ejusdetn autoris observationes medicae, nec no7i anatomiae mytuli. Editio nova. 1 1 1 begeerig was om te onderzoeken de verschijnselen, die sig souden op doen wanneer de binnenste vlacte des huids met vitriool-olie geraakt werde, en om op te helderen de wijse, op welke de ontsteking en andere geswellen voorkomen". De Heyde voegt bij zijne mededeeling eene plaat voorstellende „een t'saam vlegting van aders door de huid der kik-vors loopende en op de binnenste vlakte der huid haar vertoonende." Uit de verklaring daar-van blijkt echter duidelijk, dat we hier niet alleen met eene waameming van normalen bloedsomloop in de fijnste vaten te doen hebben, maar dat er door den aangebrachten prikkel een pathologische toestand was in het leven geroepen, dien wij thans collateraal-circula-tie noemen, en door den schrijver zeer duidelijk n ader wordt omschreven. Zoodra was de vitriol niet aangewend, zegt hij, „of anstonts werde het geraakte bloedvat van alle bloed beroofd, sonder dat er eenige beweging des bloeds in t'selfde meer gesien werde: daarvan mij dit de reden scheen, namelijk omdat de scherpbytende vitriool-olie het vat "Geknaagde en verdorf soo dat 'et onbequaam was doortogt aan het bloed te geven." „Ondertusschen merkte ik dat het Bloed in de takken, voor de geraakte bloedader gelegen, bijna even snel beweegd werde als doen die nog ongeschonden was: hetgene mij ten eersten aansien vreemd dacht, omdat die takken v66r het aanraken met vitriool-olie haar bloed door de geraakte ader scheenen te ontlasten, en nergens anders; die nu door de vitriool-olie g Eschonden Synde, so behoorde het bloed in die voorste takken, indien se haar nergens anders door konden ontlasten, Stil te staan: dat derhalve het Bloed, niet konnende door de geschondenen: dese strydige loop des bloeds in deselfde bloedvaten (maakte) mij twijfelmoedig, of ik voor desen waarlijk kus-aders (anastomoses), dat is ongemiddelde gemeenschap tusschen de slagaders en aders had gesien, gelijk mij was toegescheenen: want ik hadde deze vaten van den anderen onderscheiden door de loop des bloeds, oordeelende slagaders te zijn in welke het bloed van een groote tak, na ver- scheide kleene, na een groote tak loopt. Dog hier siende het bloed in tusschen-takken, byvoor I Beld in de tak D. C. somtijds loopt van D. na C. en somtyds integendeel van C. na D., so wasik in den beginne zoker of deze tusschen-takken aders of slagaders moesten genoemd worden. Eindelijk nogtans de saak nauwkeuriger ondersogt sijnde, so kan ik voor vast zegen in de kik-vors Pis-blaas het Bloed ongemiddeld uit de slagaders in de aders te hebben sien over-gaan." (Biz. 90). De eenvoudige, naive beschrijving van De Heyde doet ons zien, dat hij een nauwkeurig waarnemer, een wetenschappelijk man was, een dergenen, die het eerst den goeden weg bewandeld hebben bij de beoefening der physiologie, die door proefnemingen achter de waarheid trachtte te komen, die de proefondervindelijke methode met hare schitterende uitkomsten stelde boven de destijds meestal gebezigde onvruchtbare speculatieve beschouwingen. In de bladzijden, waarmede hij zijne Experimenta aan het „Collegium naturae curiosorum" oproeg, („Hinc est quod haec Experimenta non debite limata, in publicum prodire sinam vestro sub auspicio a malevolorum morsu ut tutus similezen we o. a.: „Praecipue in natura operationes fiunt per particulas rinimas, oculis etiamsi armatis. Abditas, hinc conjee- Dit blijkt eveneens uit zijne reeds genoemde Experimenta, waarin hij niet alleen tracht Bellini's geschrift De missione sanguinis te wederleggen, en zich als een bepald tegenstander van denn aderlatingstheorie doet kennen maar ook vooraf nog handelt „ circa motum sanguinis in arteriis et venis ranarum die hij „ per microscopium" heeft nagegaan en bestudeerd. Het zou ons te ver leiden om meer in bizonderheden bij den- inhoud van dit inderdaad belangrijk geschrift stil te staan. leder die eene degelijke physiologie van de aderlating wenscht te lezen, zij het ter nadere kennismaking aanbevolen. Wij hebben alleen op De Heyde te wijzen als op een' dergenen, wier ijverige onderzoe-kingen de kennis van den Bloedsomloop in het dierklichaam heben vermeerderd en uitgebreid, wier namen met eere moeten genoemd worden onder de verdienstelijke beoefenaren van de experimentelle physiologie. We zouden eigenlijk zelfs nog een' derden landgebok (zij het dan ook niet van geboorte) moeten vermelden onder de venae en arteriae capillares hebben geschreven. Theodorus Kerckring (1640 — 1692), Hamburger van geboorte, doch practiseerend geneesheer te Amsterdam, tando iis figura attribuitur. Conjecturis veritatis amans non acquiescit, ignorantiam candide fatere mavult, quam multa incerta ratiocinia innumeris quaestionibus occasionem dantia congerere. De woorden waarmede hij dit Hoofdstuk besluit zijn te karakteristiek om ze hier niet even mede te deelen: „Certe cum sanguinis missione res sese habet ac cum usu multorum medicamentorum, scilicet diversa consequuntur, ab ea non producta et cum ea nihil commune habentia; quemadmodum quotidiana nos docet experientia, adeoque parcus sum in profundendo sanguine" (pag. 31). Gaf in 1670 aldaar een werk uit onder den titel: Specileguim anatoinicum et osteogeiia foetuum, waarin hij in de gb^^. En 98°, waarneming eene beschrijving gefei van den loop en de signe unter den loop en de signe uiteinden van de vena porta en vena cava, der arteria en vena pulmonalis, en van liet våststelsel in de placenta, opgehelderd door zeer uitvoerige platen, niettegenstaande hij bij 66ne daarvan het zeer karakteristiek onderschrift voegt : "Capillares turn venae, turn arteriarum : passim ita inter se implicatae, ut distingui nequeant!" Noch de afbeeldingen, noch de daarbij gevoegde tekst geven ons evenwel den indruk, dat Kerckring inderdaad de capillare vaten gezien heeft, zoals dit ongetwijfeld met SwAMMERDAM, Van Leeuwenhoek en De Heide het gevoegde is geweest. „Hij twijfelde aan het nut van microscopische onder-zoekingen," zegt Banga ^), en staaft dit beweren met Kerckrings eigen woorden^); dubbel merkwaardig is het evenwel dat deze ter zelfder plaatse mededeelt in het bezit te zijn van een uitstekend microscoop, hetgeen Spinoza voor hem gemaakt had^), en dat hij eenige regels verder „instrumentum admirabile" noemt, aangezien ^vij wel wisten dat Spinoza in Amsterdam den kost verdiende met brillen-slijpen, maar nergens aangetee-kend hebben gevonden, dat hij ook zelf microscophed vervaardigd. Ten slotte zij hier nog opgemerkt, dat Kerckring zich toch inderdaad verdienstelijk heeft gemaakt ten Opzichtrag: „Per microscopium incertum in Anatomia judicium." „Est et mihi microscopium praestantissimum a Benedicto illo Spinoza, mathematico et philosopho nobili elaboratum." Opzichte van den bloedsomloop door de ontdekking van de zoogenaamde vasa vasorum, die hij zegt waarge- nomen te hebben aan de poortader van een paard. Om der volledigheidswille wenschen we hier nog even melding- te maken van vier Nederlandsche schrijvers, die in het laatst der ly^ eeuw zich met den bloedsomloop hebben bezig gehouden, al zuUen hunne ge- schriften ons ook geen aanleiding- geven tot eene breed- voerige bespreking. Jan Baptist Van LamzweSrde heeft volgens Banga van 1650 — 1670, volgens anderen van 1668 — 1683 te Amsterdam de geneeskundige praktik uitgeoefend. Hij verwierf Zich een zeer twijfelachtige vermaardheid door zijn deelnemen aan den begenden strijd van Boekelman tegen Doctor Dortmund e. a. in 1677. 1682 gaf hij te Gouda een boekje uit: Oecono?ma animalis ad circitlationem sangtimis brevtter delmeata. Haller noch Banga vermelden het, Portal daaren-tegen wel, maar daar het ons niet gelukt is er inzage van te kunnen nemen, moeten we ons tot deze enkele rassenden bepalen, die, den inhoud van's mans andere geschriften in aanmerking genomen, wellicht geene andere dan bibliographische waarde heeft. Benjajmin Van Broekhuijzen, eerst Hoogleeraar in de geneeskunde aan de Illustre School te's Bosch, later lijfarts van Engeland, gaf in 1685 eveneens te Gouda een geschrift uit, dat merkwaardig Vergelijk hiervoor Observatio XXVI : „An venae et arteriae venas habeant et arterias, quae sua illis alimenta suppeditent." A. w., dl. I, biz. 450. Biographic Medicale in voce Lamzweerde. 16 genoeg geheel denzelfden titel draag Als dat van Van Lameweerde. Portal meent dat het slechts eene nieuwe tittelluitgave is van het door den schrijver in 1672 te Nijmegen uitgegeven werk: Oeconoinia corporis sive cogitationis succinctae de mente corpore et utriusque conjunctione juxta methodum philosophiae Cartesianae deductae", doch Haller zegt uitdrukkelijk: „non est, ut nonnulli putant, idem opus". Daar we alleen dit laatste werk ter onzer beschikking hebben, waarin Van Broekhuijzen de kennis van den bloedsomloop onontbeerlijk noemt voor een helder begrip van de dierlijke huishouding, en zich een vurig anhanger toont van CARXEsros, kunnen wij over dit geschilpunt geen beslissend oordeel vellen. Theodorus Craanen, vermoedelijk te's Hertogenbosch geboren, en kweekeling der Leidsche Hoogeschool. Hoogleeraar in de wijsbegeerte aan de Illustre School te Nijmegen. Later vestigde hij zich als geneesheer te Leiden, alwaar hij in 1670 werd aangesteld tot op-volger van den, een jaar vroeger naar Amsterdam als Hoogleeraar beroepen, Professor Extraordinarius Johannes De Raei. Een jaar voor zijn' dood (1690) werd aldaar zijn Tractatus physico-viedicus de hömine uitgegeven, terwijl daarvan, volgens Portal, een uittreksel, alweer endet, denzelfden tille: Oecononiia animalis ad circulationem sanguinis breviter delineata, in 1 702 te Amsterdam het licht zag. Dit boekje ligt voor ons, en daaruit blijkt, indien het al niet genoeg bekend ware uit de belangrijke bizonderheden door Suringar ') aan- hivloed der Cariesiaansche wijsbegeerte op het natuur en geneeskundig onderwijs aan de Leidsche Hoogeschool in het Tijdschr. v. Geneesk. 1864. Uit dit opstel blijkt duidelijk, hoe gaande den schrijver medegedeeld, dat hij een volbloed Cartesiaan was; de in Craanen's geschrift voorkomende bes gaande den schrijver medegedeeld, dat hij een volbloed Cartesiaan was; de in Craanen's geschrift voorkomende bes gaande den schrijver medegedeeld, dat hij een volbloed Cartesiaan was; de in Craanen's geschrift voorkomende bes gaande den schrijver medegedeeld, dat hij een volbloed Cartesiaan was; de in Craanen's geschrift voorkomende bes gaande den schrijver medegedeeld, dat hij een volbloed Cartesiaan was; de in Craanen's geschrift voorkomende bes gaande den schrijver medegedeeld, dat hij een volbloed Cartesiaan was; de in Craanen's geschrift voorkomende bes gaande den schrijver medegedeeld, dat hij een volbloed Cartesiaan was; de in Craanen's geschrift voorkomende bes gaande den schrijver medegedeeld, dat hij een volbloed Cartesiaan was; de in Craanen's geschrift voorkomende bes gaande den schri Chriving van den sanguinis iter per pulmones, et in partibus corporis inferioribus infra cor sitis levert overigens niets bizonders op, zoodat we er niet langer bij behoeven stil te staan. Archibald Pitcairn, wel is waar geen Nederlander, maar die, zij het ook slechts een jaar (April 1692 — Juli 1693), Hoogleeraar was aan de Leidsche Hooglea-school, had reeds in 1688 te Edimburg, alwaar hij des-tijds de geneeskundige praktik uitoefende, eene Solutio problematis de inventoribus uitgegeven, waarin hij het goed recht van Harvey als ontdeklcer van den bloeds-omloop met warmte bepleitte. Zijne groote voorhefde voor Harvey's leer. blijkt eveneens uit een drietal dissertaties, door hem in Leiden geschreven en uitgegeven. In de eerste : De circulaiione sangitinis per vasa minima. verwerpt hij voornamelijk de leer der fermenten, en geeft hij, gelijk Banga zegt, als zijn gevoelen te kennen „dat het leven alleen bestaat in den geregelden omloop van de geheele bloed-massa, door de kracht van het hart en van de slag-aderen voortgestuwd". De Dissertatio de circulatione sangitinis in animalibus genitis et non genitis, en die: De causis diver sae molis, qua fluit sanguis per ptdmonem natis et non natis gaven hem de gelegenheid om zijne iatro-mathematische onverdiend het ongunstig oordeel is, dat Haller, Portal, en de Biographic Medicate over dezen landgenot uitspreken, van wien Suringar zegt : „niettemin heeft Craanen als Hoogleeraar te Leiden grooten opgang gemaakt, daar het hem, zooals wij uit den mond van Boerhaave hoorden. aan geen vernuft en andere talenten Ontbrak" (biz. 36). Opvattingen toe te passen op de circulatie van het bloed, op de ademhaling en andere physiologische verrichtungen; en hij deed dit met groote bekwaamheid, Zegt SURINGAR, Ofschoon PIFCAiRN zich naturlik niet uit Drukt ooals Wij dit thans zouden doen, is toch zijne beschrijving van de intrede der lucht in de longen bij de geboorte, en de wijziging die de foetale bloedsomloop daardoorondergaat, inderdaad lezenswaardig, en bewijst zij dat de schrijver, zooals Suringar zicli uitdrukt, geen alle-daagsch man was. Ten slotte zij hier nog aangeteekend, dat onze bekende landgenoot Nicolaas Hartsoeker in het tijdschriftiVi??/- les de la Republique des Lettres, Jaarg. 1705, een' brief moet geplaatst hebben „contenant des conjectures sur la circulation du sang", waarin hij o. a. Van Leeuavenhoek's opvatting omtrent de bloedlichaampjes bestrijdt. En hiermede zouden we eigenlijk onze taak als ge-eindigd kunnen beschouwen, ware het niet, dat door bet algemeen Huldigen van Harvey's leer de onhoud-baarheid aan het licht was gekommen van opvattingen, die men v66r dien tijd als axiomata had beschouwd, en dat hieruit rechtstreeks gevolgen waren voortgevloeid, die we hier ter plaatse met een enkel woord moeten bespreken. Zoolang toch de arteria pulmonalis alleen beschouwd werd als het vat waardoor het bloed naar de longen gevoerd werd , was er in de voeding van deze organen volgens ieders meening op meer dan voldoende wijze voorzien ; maar toen men met Harvey had aangenomen, dat het door de arteria pulmonalis naar de longen stroomend bloed daaruit weder zeer spoedig langs de 119 vena pulmonalis venvijderd vverd , zonder zijne voedende bestanddeelen af te staan , verkeerde men eigenlijk eenigen tijd in het onzekere op welke wijze dan toch in het onderhoud van sen zoo onmisbaar en zoo krachtig werkend orgaan als de longen werd voorzien. Het waren al weder landgenooten , die dien twijfel ophieven , de zaak door hunne ontdekkingen ophelderden, en strikt genomen hetgeen nog aan de leer van den bloedsomloop volgens Harvey ontbrak aanvulden, om die tot een volkomen afgerond en zelfstandig geheel te ma ken. De beroemde Frederik Ruysch (1638 — 1731), Hoog- leeraar aan het Amsterdamsch Athenaeum, was het, die in zijn eerste geschrift : Dilucidatio valvularum in vasts lymphaticis et lacteis , 's Hage 1665, eene nauwkeurige beschrijving gaf van „zeekere tot noch toe onbekende slagader, waardoor het slagaderUjke bloet van de groote slagader na de longen gezonden wert." In de Hollandsche uitgave van Ruysch's werken ^) vindt men de beschrijving van die ontdekking in de 1 5^^ Aanmerking achter de genoemde verhandeling. Ruysch zegt da4r, dat voor hem niemand „boven de longe-slagader en de longe ader" bloedvaten heeft be-schreven „die het slagaderlijke bloed tot de longen voeren", en dat hij deze zelfde meening was toegedaan tot dat hem bij het onderzoek van de longen van een kalf „onverdacht zeekere slagader, van (hem) arteria bronchialis genoemt, in het gezigte quam." Na er op gewezen te hebben dat Laurentius noch Alle de onlleed-, genees- en heelk. werken van Frederik Ruysch. In V Nederduis veriaalt door Ysbrand Gysbert Arlebout. Amsterdam 1744, dl. I, biz. 21. Spigelius, Bartholinus noch Higi-imorus, eenige melding maken van dit vat, „dat niet voor zooveel de veelheyt als wel de hoedanigheyt van het bloet aangaat in waarde behoprt gehouden te werden," dewijl het „ge-maakt is om de longe een edeler volmaakter bloed mede te deelen," beschrijft hij er den loop van in deze bewoordingen : „Hij neemt zijn begin van het achterste gedeelte van de groote nederdalende slagader; een vingere of een weinig minder boven de bovenste tusschenribbige slagaderen. Somtijds ook twee vingerende boven de genoemde slagaderen, ook dikmaal de tusschenribbige en longevaten afge-sneden zijnde, de overblijvende Sprankjes van de longe-pijpslagader het begin der tusschenribbige vaten schijnen te zijn. Van hier gaat hij schuijns over de longen en vergezelschapt de pijpen onder de aderlijke slagader ten eynde toe, tot dat hy in haar gelyke sprankjes verandert en de scherpheyt des gezichts ontvlucht. In de longen der menschen heb ik aangemerkt, dat dese slagader dikmaal het voorste gedeelte der longe-pijpen langs gaat, t'welk ik in beesten-longen zelden gezien heb. Ruysch's tijdgenooten waren niet eenstemmig in hun oordeel over deze ontdekking; d. w. z. er werd van verschillende zijden beweerd, dat de arteria bronchialis reeds veel vroeger bekend zou geweest zijn, dat Ruysch zich dus ten onrechte opwierp als de eerste Die het bestan van dit bloedvat had aangetoond. Behalve uit de mededeelingen dienaangaande van verschillende historici, blijkt dit het duidelijkst uit een tot RuYSCH gericht schrijven, waarop we meer in het bi-zonder de aandacht moeten vestigen. Johannes Henricus Graetz te Amsterdam, een man van wien we niets naders weten dan dat hij zelf zegt „in de doorluchte Schoole van Anhalt" gestudeerd te hebben, en die vermoedelijk in de hoofdstad de heel-kunde uitoefende, daar Ruysch hem „zeer servaren Heer" noemde, schreef aan dezen een' brief, die onder den naam van: Zesde ontleedkimdige voorsiellige Brief, in het eerste deel der Holl. uitgave van Ruysch's werken, op biz. 177, te vinden is. In dien brief wijst Graetz op de in dien tijd bij velen zich openbarende neiging om de waarde van alle meuwe ontleedkundige ontdekkingen te verkleinen door de bewering, dat de Ouden reeds hetzelfde gedaan, maar minder nauwkeurig beschreven hadden. Hij voegt daarbij terecht. Dat het gebrek aan menschenlijken, en de verplichting om zich met het ontleden van de verplichten, en de verplichten, en in elk geval de oorzaken van herhaalde en grove dwalingen geweest zijn. „De drift en nijdigheid van deze menschen", zoo vervolgt hij, „is zoo verwoest dat ze de eer, dewelke al van veele jaaren de geleerdste luyden met regt uw hebben toegestan nu twijfelachtig zoeken te maken." Hij verhaalt dan hoe sommigen beweren, dat Erasis-TRATUS reeds de arteria bronchialis zoude gekend hebben, en wederlegt dit door aanhalingen uit Galenus, „de leerstukken van Erasistratus getrouwelijk verhalende," dien hij daartoe „met alle naarstigheid doorgelezen heeft, nadien ERi.siSTRATus' schriften door de woestheid der tijden verloopen zijn." Hij komt dan tot de slotsom, dat men eigenlijk beter deed om van Galenus dan van Erasistratus te spreken (eene meening die, zooals bekend is, 00k door Morgagni werd gedeeld), maar vindt to Chalenus' worden „Arteria, quae secundum vertebras dorsi descendit, prima et tenuis propago, dividitur ad thoracis partes, quibus pulmones adjacent, quibus pulmones adjacent, quibus vero abeunt in asperant ondijk, dan dat hij „uyt deze duystere woorden eene duidelijk en zeer volkomene beschrijving van de longe-pijps-slagader" zoude kunnen ondekken. Maar ook aan De Marchetti werd, volgens Graetz, reeds eene vrij nauwkeurige kennis van de arteria bronchialis toegeschreven, die dan zegt: „niemant zal ook uyt Marchetti wat beeters haalen"; eene uitspraak die wij niet onvoorwaardelijk kunnen deelen. Dominicus De Marchetti, die in 1649 Veslingius als Hoogleeraar in de ontleedkunde te Padua opvolgende, het inderdaad in zijne in 1656 door de Societas typographica Hardevicena, naar het „unicum libelli istius aurei exemplar in Belgium nostrum allatum," te Harderwijk uitgegeven Anaiomia gewag gemaakt van twee of drie slagaderen, die zich door de longzelfstandig-heid verspreiden en uit de aorta ontspringen, zonder  nieuws onder de zon; want doet deze naam ons niet denken aan de eerst onlangs opgerichte „Uitgevers Maatschappij Elzevier"? Wij lezen daar op biz. 129: „Venas arterias possident pulmonones, turn ab arteria venosa, turn a vena arteriosa, quae ut diximus, per substantiam pulmonum dirimuntur. Sed observabiles stmt duae aid ires arteriae, ab arteria magna produciae, quae per substantiam pulmonum propaguntur dekker erkent: smeeke ik u zeer vurig dat het be- haage de laatste hand aan datgene te slaan, 't welk gij nog- gebrekkelijk omtrent deszelfs verhaal overge- laten hebt, en aan te toonen de opregte oorspronk en deszelfs voortgang door de long in een mensch, en tegelijk of er geen dekker ik Inmondelijk vereeniging (anastomosis) tusschen deze en de longslagader gevonden wordt." Merkwaardig is zeker het laatste gedeelte der vraag, want het getuigt dat Graetz ook lang geen vreemdeling in de ontleedkunde was, doch merkwaardig is ook het antwoord dat Ruysch op de vraag gaf. „Waarlijk niets heb ik", zegt hij, „dat ik aan uwe bewijsredenen, aldaar aangehaald, bijvoege, als dat ik toen ter tijd die Autheuen niet gelezen had, dewelke sommigen de uytvinding- van de longe-pijps-slagader toeeygenen, maar ik kan heiliglijk verklaren, dat ik de gemelde slagader door mijn eyge zelfs gevonden hebbe'"; en eenige regels verder vervolgt hij aldus: „op verscheyde plaatsen word deze longe- pijps-slagader door inmondingen vereenigt met de kleynste takjes van de long-slagader, als blykt uyt de fig. 124 (arteriae bronchiales) uitgaf, eine meingte die gedördert wordt door den schrijver van het jongste aan dit onder-werp gewijd geschrift, Prof. Dr. E. Zuckerkandl). Hij toch zegt: „Diese Aoiigabe des Marchetti's scheint ziemlich unbeachtet geblieben zu sein, denn Fr. Ruysch der viel spater iiber die Bronchialgefasse schrieb wusste nichts von Marchetti's Beschreibung Fr. Ruysch sind in Bezug auf die Entdeckung der Bronchialgefasse jedenfalls Verdienste zu zusprechen, denn erwiesener massen sind sie erst durch seine Beschreibung und seine Injectionen ausfuhrlich behandelt und anatomisch dar gestellt worden. Er beschrieb die Bronchialarterien genauer als mancher Verfasser eines modernen Lehrbuches der Anatomie, kannte auch deren directe Übergangung in die Lungen. En-arterie und hat von diesen Anastomosen eine Abbildung gegeben. Aan onzen Frederik Ruysch komt dus ongetwijde de, er toe de arteria bronchialis het eerst nauwkeurig beschreven en, vooral met behulp van zijne uitstekende injectie-praeparaten, haar verloop duideHjk aangetoond te hebben. Een ander leerling der Leidsche Hoogeschool, Philip-pus Verheyen -), die Hoogleeraar in de ontleedkunde Über die Anastomosen der Venae pnlmonales, init den Bronchialvenen und mit detn mediastinalen Vcnenneize in Siizungsberichten der K. Akad. der Wissensch. Bd. LXXXIV. Abth., Juni— Heft, Jahrg. 1881. Wij vinden o. a. van hem opgeteekend, dat hij niet verkoos in eene kerk begraven te worden, en daarom zelf het volgende curieuse Grafschrift voor zich had vervaardigd: Philippus Verheyen, Medecinae Doctor et Professor, Partem sui materialem hie in cimaeterio condi voluit, Ne templum deshonestaret aut nocivis halitibus inficeret. R. I. P. 125 te Leuven werd, en door Portal ^) en Broeckx ^) „le principal ornament de I'Universit^" wordt genoemd, alhoe- wel anderen, onder wie vooral Morgagni, hem ver- ketterd hebben , — Verheyen vulde de beschrij ving van RuYSCH verder aan door er op te wijzen , dat de arteria bronchialis niet somtijds, doch gewoonlijk twee, en me- nigmaal zelfs drie hoofdstammen heeft. In de eerste uitgave toch van zijne Corporis humani anatomia in qua omnia tarn veteru?n , quam recentiorum anatomicorum inventa , methodo nova et intellectu fctcil- lima describuntur , die in 1693 te Leuven het licht zag, en door Haller ^) „ compendium anatomicum clas- sicum" genoemd wordt, lezen we: „ Arteria pulmoni propria bronchialis dicta, oritur a orte postica aortae descendentis , ordinarie supra basin cordis, unde dextrorsum reflexa tracheam amplectitur, ejusque ramos, transmissis quibusdam surculis aesophago, ad finem usque concomitatur. Hanc arteriam ego raro inveni unicam: sed frequenter duas aliquando tres in uno subjecto offendi; Usus arteriae bron- chialis est ramulis asperae arteriae et fortassis toti pul- moni afFerre nutrimentum" Hoe juist deze opgave is blijkt uit hetgeen Hyrtl dienaangaande in zijn beroemd leerboek (waarvan dezer ') A. w., dl. IV, biz. 151. ■-) Essai sur Phisioire de la Medecine Beige avant le igme sihle. Gand, Bruxelles et Mens, .1837. ^) Bibliotheca anatoinica. Tom. I, pag, 755. *) Deze eerste editie stond ons niet ten dienste, wel die welke in 1699 te Leipzig uitkwam en waaryan Haller zegt: „Priraa editio Lipsiae recusa prodiit 1699 ," wier inhoud dus geheel met dien der eerste overeenkomt. Men vindt daar de door ons aangehaalde regelen op biz. 281. 1 26 Dagen juist de 15.6 uitgave het licht zag) zegt: „Diearteriae bronchiales posteriores treten zum hinteren wand beider Luftrohrenaste, und begleiten sie durch das Lungenparenchym. Gewohnlich finden sich zwei, zuweilen drei oder vier. Da die Aorta auf der linken Seite liegt so wird die Arteria bronchialis dextra haufig nicht aus ihr, sondern aus der dritten Arteria intercostalis dextra entstehen." Zoo was dann door Rxjysch en Verheyen klaar en duidelijk aangetoond, langs welken weg de longen de voor haar onderhoud noodige hoeveelheid slagaderlijk bloed ontvingen, in strijd met Kerckring's tegenovergesteld oordeel: „Arteriae bronchialis officium non est nu-trire pulmones; adverto bronchialem hanc arteriam videri soli arteriae asperae nutriendae dest Inatam" eene uitspraak, die even weinig wetenschappelijken grond had als zijn beweren, dat de slagaderen en aderen onmogelijk met elkaar in rechtstreeksche gemeenschap konden staan: „arteriarum cum venis anastomosis experimento lymphae extra eas repertae impugnatur" Hoe het van zuurstof beroofde, voor de voeding onbruikbaar geworden bloed weder uit de longen werd afgevoerd, lag echter nog in het duister. „Venae bronchiales paulo serius innotuermit. Plerumque duae sunt, dextra et sinistra. Dextra, a J. Jacobo Sylvius : „Bronchialis haec arteria sanguinem in ventriculo cordis sinistro elaboratum, atque perfectum ad pulmones deducit eorundem nutritioni ab ipso assignata." Praxeos Medicae idea nova, Lib. I, Cap. XXIV. 2) A. w., Observ. V. Ravio potissimum constituta, etc., zegt A. Von Haller, als hohe Riolanus, Fabricius en Joh. De Gorter van een' zekeren Nicolaas Samichellius spreken, als van den ersten beschrijver der venae bronchiales, terwijl volgfens Boerhaave de bekende Wittenbergsche Hoogleeraar Conrad Victor SCHNEMER (1880), die bijna evenveel Dissertationes schreef als hij levensjaren telde, en wiens naam vereeuwigd is door de beschrijving van het weefsel der membrana pituitaria, haar ook reeds zoude gekend liebben. In de onlangs over dit onderwerp uitgekommen studie, waaraan we zoo straks reeds het een en ander entleenden, neemt Zuckerkandl echter den handschoen op voor onzen landgenoot, en zegt: So unbestimmt es ist ob sich SCHNEMER um die Entdeckung der Bronchialvene verdient gemacht oder nicht, ebenso bestimmt scheint es zu sein das der verdienstvolle Leidener Anatom J. Jacobus Rau die rechte vena bronchialis entdeckt habe. Merkwaardig is het echter dat in de weinige door Rau nagelaten geschriften geen spoor van deze ontdek- king te vinden is, zoodat we ons moeten tevreden stellen met de mededeelingen dienaangaande door een' vreemdeling gedaan. Michael Bernhard Valentin (1657 — 1759) Hoogleeraar in de natur- en geneeskunde te Giessen, die op zijne vele reizen ook ons vaderland bezocht haf, gaf name- 1) Ekfnenta physiologiae corporis hiimani. Tom. Ill, pag. 156. A. w., biz. 7. "Nihil scripsit nisi epistolam ad. CI. Ruyschium et respon- sionem ad CI. Ruyschium defensionem ut ejus Scientia cum eo interciderit, nisi quantum ejus discipuli sibi annotarunt. Bern. Albinus, Oratio in Obitum Viri Clarissimi J. J. Rau. L. B. 1710, pag. 42. In 1720, in Frankfurt, een boek uit, getteld: Am Philadelphiairum zodtomicum tahulis aeneis quam plurimis exhi-bens historiam animalium anatomicam etc., waarachter we een appendix vinden, dat verschillende aanteeke-ningen bevat betreffende de door Rau gegeven anato-mische lessen, „Het blijkt niet", zegt Prof. G. C. B. Suringar „hoe Valentin aan die excerpten van Rau's ontleedkun-dige lessen gekommen is. In de introductie geeft hij daarvan geenerlei rekenschap De meening van Portal, dat Valentin zelf als leerling van Rj^u, die excerpten gemaakt zou hebben, vindt hare wederlegging in het historische feit, dat die Duitsche geleerde en veelschrijver reeds bijna twintig jaren lang Hoogleeraar te Giessen geweest was, toen Rau als Akade-m Lisque de la lettre de la lettre opulente. Wij leçon in dat Appendix: „Ab ipsa hujus Azygos parte superiore vena considerabilis ad pulmonis fabricam expanditur, quae forte ilia est, quam scribit [sic] Bourdon, et Ortlob [sic] Sajmichellium vidisse: sed cum scribunt. De Leidsche geneeskundige faculteit in het begin der achtende eeuw. Boerhaave en zijne ambigeiiooten in het Nederl. Tijdschrifi voor Geneeskunde. Jaarg. 1866. Vermoedelijk wordt bedeld het door Aime Bourdon, geneesheer te Kamerijk, in 1684 te Parijs uitgegeven boek: Nouvelle description de toutes les parties du corps humain et de leurs usages, sur le principe de la circulation et conforme jnent aux nouvelles decotivertes, alhoewel we in de Biogr. Medicate dienaande lezen : „Les planches au nombre de huit, sont pour la plupart copiees de Vesale, excepte celles qui representent les nerfs qui appartiennent à Willis." John Friedrich Ortlob, Hoogleeraar in Anatoraie en Physiologie de Leipzig, die in 1696 aldaar uitgaf: Historia pariium et oeconomiae hominis secundum naturam, seu, disser- SamichelliuiM ') ipsam ex cava productam vidisse dubitanum an hanc ille autor putaverit quam describimus. Porro ex intercostalibus sinistri lateris superioribus pulmo quoque varias recipit venas: Quin ex illis quaedam, quae ad mediastinum venae exporig-untur, ex intercostalibus et ex ipsa Azygfos productae ad pulmonem vari ramusculi feruntur" (pag. 106). Op grond nu  toe steeds algemen aangenomen, dat Rau de eerste beschrijving van de vena bronchialis heeft gegeven. Had men zich echter de moeite getroost van een eigen zelfstandig onderzoek, in plaats van een een voude anderen vroeger hebben opgeteekend, dan zoude men, evenals wij, tot een geheelander resultat gekommen zijn; dan zoude men in plaats van een geschiedkundige dwaling te bestendigen, de waarheid in een helder licht hebben kunnen stellen. An niemand anders dan aan Verheyen komt hiervan de eer toe, die tot nog toe steeds ten onrechte aan Rau is toegekend. Wij zuUen dit beweren met bewijzen staven. tationes Anatomico-physiologicae in Academia Lipsiensi ptcblice ventilatae et in usu phili Atrorum collectae. Nicolaus Samichellius, Novocomensis, anno 1568 venam bronchialem H. Fabricio probasse dicitur; sed figmentum est quidquam Fabricio obtrusit cum earn venam inter cor et diaphragma scribat in cavam inseri, nisi forte in rarissimam fabricara incidit". L. c, Tom. I, pag. 257. 