Over de Proverbia communia: ook, Proverbia seriosa geheeten, de oudste verzameling van ...
Willem Hendrik Dominicus Suringar
Dit boek is zu oud dat het auteursrecht erop is verlopen, zodat het boek nu deel uitmaakt van het publieke domein. Een boek dat tot het publieke domein behoort, is een boek dat noort onder het auteursrecht is gevallen, of waarvan de wettelijke auteursrecht termijn is verlopen. Het kan per land verschillen of een boek tot het publieke domein behoort. Boeken in het publieke domein zijn een stem uit het verleden. Ze vormen een bron van geschiedenis, cultuur en kennis die anders moeilijk te verkrijgen zou zijn. Aanstekeningen, opmerkingen en andere kanttekeningen die in het origineel stonden, worden weergegeven in dit bestand, als herinnering aan de lange reis die het boek heeft gemaakt van uitgever naar bibliotheek, en uiteindelijk naar u. Richtlijnen voor gebruik Google werkt samen met bibliotheken om materiaal uit het publieke domein te digitaliseren, zodat het voor iedereen beschikbar wordt. Boeken uit het publieke domein behoort. Dit is echter een kostbaar proces. Om de ze dienst te kunnen blijven leveren, heben we maatregelen genomen om misbruik door commerciele partijen te voorkomen, zoals het plaatsen van technische beperkingen op automatisch zoeken. Verder vragen we u het volgende: + Gebruik de bestanden alleen voor niet-commerciele doeleinden We hebben Zoeken naar boeken met Google ontworpen voor gebruik door individuen. We vragen u deze bestanden alleen te gebruik voor personellijke en niet-commerciele doeleinden. + Voer geen geautomatiseerde zoekopdrachten uit Stuur geen geautomatiseerde zoekopdrachten naar het systeem van Google. Als u onderzoek doet naar computervertalingen, optische tekenherkenning of andere wetenschapsgebieden waarbij u toegang nodig heeft tot grote hoeveelhe-den tekst, kunt u contact met ons opnemen. We raden u aan hiervoor materiaal uit het publieke domein te gebruiken, en kunnen u misschien hiermee van dienst zijn. Laat de eigendomsverklaring staan Het "watermerk" van Google dat u onder aan elk bestand ziet, dient om mensen informatie over het project te geven, en ze te helpen extra materiaal te vinden met Zoeken naar boeken met Google. Verwijder dit watermerk niet. Houd u aan de wet Wat u ook doet, houd er rekening mee dat u er zelf verantwoordelijk voor bent dat alles wat u doet legaal is. U kunt er niet van uitgaan dat wanneer een werk beschikbar lijkt te zijn voor het publiek domein in de Verenigde Staten, het ook publiek domein is voor gebruikers in andere landen. Of er nog auteursrecht op een boek rust, verschilt per land. We kunnen u niet vertellen wat u in uw geval met een bepaald boek mag doen. Neem niet zomaar aan dat u een boek overal ter wereld op allerlei manieren kunt gebruiken, wanneer het een maal in Zoeken naar boeken met Google staat. De wettelijke aansprakelijkheid voor auteursrechten is behoorlijk streng. Informatie over Zoeken naar boeken met Google Het doel van Google is om alle informatie wereld wij d toegankelijk en bruikbaar te maken. Zoeken naar bo eken met Google helpt lezers boeken uit allerlei landen te ondekken, en helpt auteurs en ui tgevers om een nieuw leespubliek te bereiken. U kunt de volledige tekst van dit boek doorzoeken op het web via http: //books.google.com FROM -THE LIBRARY OF • KONPAD • BURDACH • OVER DE PROVERBIA COMMUNIA, COK PROVERBIA SERIOSA geheeten, DE OUDSTE VERZAMELING VAN NEDERLANDSCHE SPREEKWOORDEN. VERHANDELING VAN D». W, H. D. SURINGAR,X  soowel van vroegere als van latere eenwen, wier geacbiedenii en letterkunde ons genoegsaam bekend is, vinden wij reeds in zeer oude tijden melding gemaakt van Gteschriften, waarin een aantal losse gezegden, die sender onderlingen zamenhang meestal een zijn te samen gebragt; terwijl men met waar-achijnlijkbeid vermoeden mag, dat bij andere volken, waar soodanige vermelding wordt gemist, lalke gescbriften ook wel bestaan bebben, docb door den tand des tijds zijn vemietigd geworden. Dat soodanig vermoeden niet bnitensporig vermetel is, zal, meen ik, blijken, als wij den natnnrlijken loop van zaken nagaande> nit den aard en de strekking der bekende gescbriften van die soort tracbten op te maken wat aanleiding tot bun ontstaan beeft gegeven. Wij zullen alsdan van zelven gebragt worden tot de erkentenis, dat dezelfde oorzaken, die daarbij bebben ge-werkt, waarscbijnlijk ook elders bestonden en dezelfde gevolgen bad Den. Het zal tocb wel door niemand kunnen tegengesproken worden dat te alien tijde in alle landen mannen geweest zijn, die, betzij door aangeborene gaven des geestes, betzij door de naanwkeurige opmerking van oorzaken en gevolgen, in juistbeid van oordeel boven bunne tijdgenooten en medeburgers hebben nitgemunt, en wier zienswijze niet slecbts aangaande belangrijke wereldgebeurtenissen, maar ook bij minder gewigtige levensomstandig bedenken, als zoo vele verstandige raadgevingen, gaame geboord en opgevolgd werden, zoodra de ondervinding bad doen zien dat die mannen de waarscbijnlijkeof noodwendige gevolgen van daden en gebeurtenissen beter dan ieder ander badden knnnen berekenen. Waren die räubergevingen in korte, afgenden en bevältigen volzinnen nitgesproken, en bevorzugt zij zulke omstandig beden, die telkens en gedurig in bet dagelijksch leven temgkeerden; dan gebeurde bet naturlikt zeer ligt dat zoodanige uitspraak, als eene les der ervaring en wijs-beid of ook wel als geestig gezegde, in den mond des volks overging en later bij een temgkeec van dezelfde omstandig beden anderen berhaald of op soortgelijke voorvallen toegepast werd; welk soort van gezegden, door de Orieken lapoten en door de Bomeinen Proverbia of Adagia genoemd, bij ons Spreoken beiden, docb welligt juister Spreoken zgn of daarvan een gededte uitmaken. Zulke 1886 immer wie dan ook afkomstig, werden al spedig. Toor onwederapreek-bare waarkeden aangenomen. — mlgaium Ulud, lezen wij immers bij Livius XL. 46. quia verum erai, in praverbium venii. Kon bet dan wel anders of zij moesten allengs een weldadigen invloed bebben op bet Tolksleven, gelijk zij waarecbijnlijk 00k iets zuilen bebben bijgedragen tot de algemene beschaving en veredeling van bet menschdom. Om bienran overtuigd te zijn, beboeft men slecbts op den aard van die Spreukcu te letten, die uit de oudste tijden in gescbrifte sijn overgebleven. Nu eens wordt men daar berinnerd aan den eerbied voor God en de liefde tot den naasten, dan eena tot de deugd opgewekt of tegen de ondeugd gewaarscbuwd; nu eens boort men wat men als burger aan de maatschappij en den ataat verscbuidigd is dan weder wat aan ieder zoowel in bet buisselijk als in bet gezellig leven als pligt wordt voorgeschreven; terwiji buitendien met ernst wordt aangedrongen op bedachtzaambeid in bet bandelen. Op ma- tigbeid id bet gebruik van aardsche goederen, op zuinigheid en betamelijke voor de toe- komst; om niet te spreken van zoo vele andere lessen die ware levenswijsbeid en de voor iedereen noodcakelijke menscbenkennis bevatteiu Geen wonder dus, dat bij de beschaafde volken der oudheid retda m vroege eemmeu Bannen sijn geweesty die, bet groote en algemeene nut van zoodanige aedelessen crkenuende, bet kunne hebben willen bijdragea tot leiding en stickling van anderen door bet verzamelen van Spreuken, die zij nit den mond van bet volk badden opgevangen; waaraan dan dikwijh loowd eigene in^ vallen als geestige gezegden van anderen werden toegevoegd. In welke verzamelingen tecr waarschijnlijk ook nog enkele en op zick self staande regela uit bekende dichtstukken BuQen sijn opgenomen: aoodat men de woorden van Gellius 11. 0, Me antifidmmnB verms vice pr9^ terUi eelebruimB esl met regt op eene groote menigte van spredLwoordea nJ knonea to^ passen. Als wij de Gesebicdboeken openslaan, waarin de oonprong en ontwikkeling van de letterknah dige beschaving bij de vroegste volken der aarde beschreven worden, dan vtnden wij daar opge- teekend dat bij de CfliNEEftBK de oudste geschriften, die dat votk kent, vol zijn van lessen der wrjsheid, die in zedespreuken of kernachtige gezegden zip vervat; van welken aard Coa- fncios eene Verzameling sou vervaardigd kebbeu om m meer en meer onder zijne landgenoetca bekend te makeu* Dat deze losse en op zicb zetve staande gezegden in aard en strekking gebeel overeenkomen met betgeen wij Spreekwoarden noemen, kan geni^gzaam blijken uit twee in bet Franseb geachrevene stukken van den missionaris Cibot, die in 1780 op 54 jarigen leeftijd tePd king overleden is. Het eerste, dat zonder zijn naam uitgegeven is in deM^moires concensant rbistoirei les sciences 1 les arts, lea naoeurs, lea nsagos fte. des Chinois, par lea missionaires de P^-kin T. IV (Paris 1779. 4' ) p« 268--^ 286 en tot opsehrift beeft: Jtfenmet, Prtmerbes, S€nienei0, Pensies ei RefiexUmi nwraki sur UPiiU FiRale, bevat wel is waar sledits een enkel leerstuk^ dodi geeft juist daardoof een overtuigend bewrjs van den rijken overvleed van spreek woorden , die in de Cbineescbe sebriflen gevonden worden. Yolgena de aanwijziag toch in bet Avertissemeat is dit opstel 0UU extrait dee euteore qui ont ecrit anr la Pieti Filiale, partienlibement du Li-ki^ ^ni est Qn des Uvre canoniqties des Chinois; da Hiao-king, on dialogue de ConfuekiB; 4*1111 autre livre sur la Vi(t6 Piliale de I'Empereur; du Code des Loix de la dynastie r%naiite, flnr )a pratique dc eette rerta. Ce sont ensuite diverees pieces en vers et en prose, anciennes et modernes; des examples itlustres, des maximes, des pens^es, des prorerbes cet. tons relatift h !a Piftd Filiale.** Het andere, dat rier jaren na *s mans dood in deselfde M^oires T. X, p. 144_178 Terschenen is onder den titel van Peruieg, Maximes d Proa^bes, estraUs et traduiU de dtvere livres ChinoU, par M. Cibot, Misnonaire d P^-kif^, strekt zich, even ah de Spreak^ boeken van andere volken, ovtr alleriei oaderwerpen nit, en faat ons eenen blik slaan in hdt karakter en de dagelijksche levenswijse van deze weinig bekende natie. Slaan wij voorts het oog nanr de meer bekenden landen der OosTSRLfffoxK, dan mpgep wij op Sale mo wijsen, als bet oudste voorbeeld, dat ons genoegzaam bekend is, die volgens I Koiw IV. 82. drie duitend Spreuken verzählt — welk woord volgens de geleerdste uitleggam evenzeer dea verzaraelnar als den authenr aanduidt — : van weike verzameling slechts een gfh i^lte thans nog overig is in het onschatbare boek Proverhia of Spreuken van Salomo genaamd, hetwelk, naar het oordeel van desknndigen, nit minstens vrjf versamelingen met onderscheidene aan- hangseb l)estuat en aan welks hoofd het oogmerk en de strekking aldns wordt opgegeven: Om de ondervinding der wijsheid te kermen; am de verstandigkeid ie bevaiien; om de anderwijzing dee gezenden oordeeh am te nemen, der deugd, des regts en der biltijkheid; om den eenvimdigen sehranderkeid te keren, den jongeling wetensehap en bedachtzaamheid. Met soortgelijk doel zijn in later tijd de Spreuken verzameld, die op naam van Jes Sirachszoon under de Apology Boeken gevonden worden; welk geschrijft, ofschoon in waarde teel minder te aehten, in Hard en strekking nochtans met dat van Salomo overreenkomstig is: gelijk trouwens diezelfde trant van schrijven, om door zedespreuken en spreekwoorden van zede Kjken inhond het volk tot de betrachting der wet en tot ware levenswijsheid op te wekken, bij de Oosterlingen nog zeer iang behouden is, biijkens de menigvuldige Verzamelingen die nog voorhanden zijn. Onder deze wordt voorat genoemd de Amthat at Sairat, verzameld door den Arabischen redenaar Abn Obeid Alcasem ben Salam, die in 899 stierf; gelijk mode de Verzamelingen van Ali en Meidani. En dat eindelijk vele deelen van den Talmud en onderscheidene andere tot de zoogenerade Babbinische Litteratur behoorende geschriften rijk zijn aan spreekwoorden, zai geen opzettelijk betoog behoorende na de twee on Tangs daarover nitgegevene gesehriften van L, Bankles; waarvan het eerste heet: Rabiinieche Blumenleee, enthattend: Bine Sammlung, Übersetzung und Erlautertag der hebr. u. chald. Sprüchke dea Sirach, Talmud, Sprüchworter, Senienzen h. Maximen cet Leipzig 1841; het andere, dat tien jaren later verseheen, is getitetd: Zur Rabbinehen Sprüchkunde. Eine Sammlung Rabbinieher Senienzen, Sprüchworter und epriekwärterte Redemarten, Wien 1851. Waarbij nog behoort: Dr. Fiirst, Über einige Sentenzen, Sprüchworter tmd epriekwärterte Reden-arien dee Tahnude, neben Parulkten zu den Talmu^ehen Sprüchwort, in: der Orient 1851 p. 431 sqq. Doch er is geen volk der oudheid dat voor de litteratunr der Spreekwoorden me Er geleverd Heft den de Oeibkbit. Daarvoor toch kan reeds om niet te spreken van het groote aantal ran de zoogenemde Poeiae Gnomici — ten bewijse strekken hetgeen wij tbans nog overig hebbeQ in de Tvufiat Mo^io'Ttxoi, die op naam van Menander doorgaan ^ weike dit gemeen hebben met de Latijnsche Sententiae die aan Publius Syrus worden toegeschreven, dat sij doorgaande nit eenregor lige versen bestaan, waarin eene of andere levensles vervat is; docb welke beide producten reeds door de alpbabetische orde waarin die wijsheidslessen geplaatst sijn, 2el£i bij den eersten aanblik verxa- denj dat onder hunne^namen veeleer de verzamelaars dan de autheurs schijnen te moeten gesocht wor- den. Hoe dit zij, van beide die Verzamelingen geldt evenzeer, hetgeen Erasmus in zijn werk over de Adagia p. 1767 alleen van de laatste gezegd heeft: Omneiferme Publianaa $efUerUia$ video proverbiorum vice fuisee celebraias, nee iniuria eane. Nihil enim illia fingi potest nee iucundiua. Behalte deze echter zijn er in Griekenland stellig — doch welligt ook bij de Borneinen — seer vele en onder deze zelfs zeer geleerde mannen geweest, die zich met het verzamelen van Streuken en Spreekwoorden hebben bezig gehonden, wie geschriften evenwel voor het grootste gedeelte zijn verloren geraakt. Hetgeen daarvan overig is en geheel tot den lateren tijd behoort, dat vindt men bijeenverzameld in het door Leutsch en Schneidewinn nicht gegenven Corpue Paroemiographorum Graecarum (2 voll. Getting. 1839 — 1851.) waarin men de werken aanstreft van Zenobiusy Diogenianus, Plutarchus, Gregorius Cyprius, Macarius, Apostolius en Arsenius, met nog eenige Aanhangsels van onbekenden. Al die geschriften bevatten änderte van Spreekwoorden en spreekwoordelijke uitdrukkingen, die in alpba-betische orde gerangschikt meestal voorzien zijn van korte ezplicaties: welke echter menigmalen zoo woordelijk overeenstemmen, dat het niet twijfelachtig zijn kan of hebben die schrijvers de een van den ander overges chreven of beiden uit dezelfde bron geput, Aangaande de oudere schrijvers wier verzamelingen verzamelingen verzamelingen verzamelingen zijn geraakt, en die soms niet verderdan uit eene enkele vermelding bekend zijn, heeft de laatstgenoemde Geleerde met dehemeigene naauwkeurigheid het noodige geleverd in de Yoorrede die het eerste deel van het Corpus vooraf gaat: waaruit ik de volgende naamlijst zal mededeelen. Aan het hoofd staat Aristoteles met zijne beide leerlingen Theophrastus en Clear-ohus benevens de Stoicyn Chrjrsippns. De eerstgenoemde — welligt de anderen evenzeer — schijnt eenige oude Spreekwoorden verzameld en ontvouwd te hebben, met het bepaalde doel om an te toonen wat men daaruit leeren kan aangaande de denk- en handelwijze en zelfs ook aangaande de geschiedenis der oudste tijden. Verder behoort hiertige bewerker eener beschrijving van Attica, met name Demo, die, naar eenkel fragment te oordeelen, de Spreekwoorden zeer nitvoerig behandel heeft in een werk dat minstens veertig boeken meet bevat hebben. Dan volgt Aristophanes Byzantius, van wien twee boeken UxpotfAtSp *Z(i(itTpo»v en vier boeken UotpoifiiSy ^Afiirpay worden vermeld; een bewijs dat ook toen reeds r^els uit dichters ersteren waren opgenomen. De daarop volgende Alexandrijnsche geleerden, die zich met dit onderwerp hebben afgegeven, zijn niet veel meer dan bij name bekend uit eene enkele vermelding, die zelfs nog aan den de schrijfer, niet evenals de lateren, de alpbabetische orde beeft aangenomen; terwijl daarin tevens de berestiging ligt van bet elders reeds geresen vermoeden dat Aristides bij voorkenr, 200 niet eeniglijk, jagt gemaakt beeft op die Spreekwoorden, weike tot bistoriscb of geograpbiscbonderzeit aanleiding gaven. Docb als de Terdienstelijlute van alien wordt genoemd Lueillus Tarrbaeus, die niet slecbts de werken zijner Toorgangers met oordeel gebmikt, maar ook zelfs binnen- en bnitenland-scbe reizen ondemomen beeft om zicb bekend te maken met de sagen van steden, tempels en plaatsen, welker kennis bij tot bet verstaan van Spreekwoorden noodig acbtte. Ut bet werk van dezen Lucillius Tarrbaeus, dat verloren is, gelijk mede nit bet insgelijkterlorene gescbrift van Didjrmus, die tot aan de tijden van Augustus leefde, bebben de meeste van de latere straks reeds genoemde Paroemiograpbi bunnen arbeid ontleend; nit weIke omstandigbeid bet zicb met grond laat vermoeden dat de beide laatstgenoemden zicb meer met een letterkundig dan met een zedelijk doel met de Spreekwoorden bebben afgegeven. Dat ook de Bohbinbit — om eindelijk tot dezen over te gaan — evenveel als de Orieken opzettelijk bun werk gemaakt bebben van de bebandeling van Spreekwoorden, dat zou bij bet gemis van genoegzame berigten zikerlijk zeer gewaagd zijn te willen beweren: maar evenmin zal bij van vermetelbeid zijn vrij te spreken, die zou willen volbouden dat dit volk onverscbillig zou geweest zijn omtrent zijn e Spreekwoorden, die, blijkens de blijspelen van Plautus en Terentius, zoo gaame werden geboord en door andere scbrijvers zeer dikwijls zijn te pas gebragt. Zouden wij durven denken dat er slecbts een oudbeidiievende Cato, een alles onderzoekende Varro, een zedepreekende Seneca geweest isT of zouden wij niet met waarscbijn-lijkbeid mogen aannemen dat er onder bet Romeinsche volk, al zijn ons geene namen of titels bewaard gebleven, meer mannen van dien stempel zullen geweest zijn, die zicb aan een zoo gewigtig onderwerp bebben laten gelegen liggen? betzij om daardoor tijdgenoot en nazaat te leeren waarin bet ware geluk Des menschen bestätigen bestemmende van zijn kortstondig verblijf bier op aarde is; betzij om daarran een onderzoek te verbinden naar belangrijke verschijnsels in de taal, de gebruiken en de gescbiedenis des volks in voorvärts dagen; betzij om daardoor de zoo booggeprezene tucbt en eenvoud der voorvaders bij de steeds meer daarvan ontaardende nakomelingschap in berinnering te brengenf. In boeverre keizer Augustus verdienen zou als verzamelaar van Spreekwoorden genoemd te worden, is niet wel met zekerbeid te beslissen. Wei staat van bem aangeteekend dat bij gewon was, onder zijne loctuur van Griekscbe en Latijnscbe scbrijvers, aanteekening te bouden van de meest kemacbtige gezegden, om deze, wanneer bet te pas kwam, als een wacbtwoord tot opwekking of waarscbuwing, aan zijne onderboorige regenten toe te zenden: door welk ge tanvik welligt Tele van die gesegden tot eekwoofden cnlleB overgogaan sijii; doch of eze m^alaoo gebruikt te x. In bezemer gebleven of door dea ketzer tot een gefaeel gebnigt sijttdaarvan zwijgt de geschiedenis. Suetonius v. August! c. 80 schrijft deehte: In evo/oenifo fUmuqu$ Bnffuue auctwUms tiUM mqute $peciabat, fuam pruefta d exemplum publhe vel prwatim salubria: 0aque ad wriwn 4aecerpia, mU ad dome$tico$ aut ad exercUman prouineiarwnque redcree m$t ad Urii$ $Mgisiraiu9 pkrumqw miUebat, prmU quique numiiume inOgerod. Doch vat hier Tfm zijn moge; op ^^a voorbeeld mithaiM kan ik net eenige sdkerheid wijzfio. Ik meen «anieli}k dat als paroeouographos Latinus mag opgegeven arorden Apuleius, de Platonische wijsgeer^ van wien wel onderscheidene andere gescbriften thans nog beataan, dock wLeoa work over de Spreekiroorden is verloren g^gaan^ zoo zelfa dat bet eenige wat wij daarvan we-ten, zich bepaalt tot de vermelding van Sosipater Charisius Instit. Graram. II. p. 214 ed, Putscbii, die bet woordje mnt onder de Interiectiones noemende schrijft: Mul man facere aud^ u apud Apuleium Pldomcum de Preverbiis acrijdum ed Hbro sectmdo. Hetgegen wij in de letterkunde van de volken der oudheid, uit de gdeverde opgaaf van namem en titels hebben kunnen opmerken, datzelfde zien wij ook dat bij de Volkev vait db tbgbv- WOOANGB WBRBLa gebeurd is, t. w. dat zij die bet eerst Spreuken en Spreekwoorden verzamel* den, dit met een zedekundig oogmerk hebben gedaan, doch dat zij die later hunne aandacht op dit onderwerp vestigden, zich meer een ietterkundig doel hebben voorgesteld. Voorbijna eder volk van Europa, en zelfs voor onderscheidene volken in andere werelddeelen, bo ik gemakkelijk overvloedige bewijzen van dit verschijnsel kunnen bijbrengen, waartoe reeds voldoenda zou zijn de opgaaf der titels van de vroegere en latere gescbriften, die tot dit onderwerp behoore. Doch vermits eene volledige opomming welligt de ruirote van een boekdeel zoude vor- deren, en eene eigen unkelijke keus, die bij de opname van bet eene dat beUngrijk was, bet andere niet minder belangrijk zou moeten weglaten, vooreerst Grosse moejelijkheid zou baren maar ten andere bij geene mogelijkheid bet verlangen van iedereen zoude kunnen bevredigen, zoo wil ik liever in een woord verdienstelijke werk van den Duitschen ge* leerde Chr. Conr. Nopitack, Liter aiur der Sprichwörter, Ein Handbuch fwr Liierar^daioriker, BiAlia^ fraphen und BibHdhekare J Nurnberg 1833. 8^ (pg, 284.) Zweiie Ausgabe >) waarin aangaande alle tc^ ^) Bat de tweede nitgaaf van het werk van Nopitsch Diet ver- (pg. 520). Uit welk geschrift, dat m^' vroeger onbelcend was, der gaat dan het jaar waarin de eerste uitgaaf verechenen is nog ongeveer een dozyn titels zoude kuonfn ontleeud worden tot (Nfiniherg 1822) sal ons niet heTroemden, als wij het berigt aanvlling van de Lpsi #«« Otfekri/ttn over da Latymtehe Sp^Ht^ vernemen dat Uanus in Serapeiun XVIII Jhrg. (1867) p. 156 woorden, welke Hk  111 — 134. In welke Lgst Atugabe vom /. 1833. die nek im Buehhandel lu befinden pflegt, de thans door m> behandelde Proteria yerkeerdelgk onder twee itt weder eine bettere noch eine neue Jufgaie, tondem der nnmmers (n. imrSe mm Fnvtrbee dam touUi hi Itmgmee. Paris 1847. 8*. ken, die in alphabetiaehe orde behandeld wordeui beginnende met de Aethiopien en Arabieren en eindigende met de Torken, Un^uren en Westphalen, de meerdere of mindere rijkdom wordt ten toon gespreid van de tot dit onderwerp behoorende lettervrochten, naar de tijdsorde waarin gij door den druk sijn bekend geworden. Welk boek, ook na hetgeen door anderen geleverd is aangaande de letterkunde bij bijsondere natien, zijne waarde sal blijven behouden, Eoolang niet elders I e?en als bier, alle natien ter sprake gebragt sijn i). Onder de talloose Spreekwoorden-yenamelingen, welke uit de Letterkunde van de volken der tegenwoordige wereld door Nopitsch en Duplessis vermeld worden, verdient buiten twijfel, 200 men althans bet jaartal waarin sij door den druk sijn bekend geworden, als maatstaf voor de volgorde aanneemt, gebeel bovenaan gesteld te worden eene op Nederlandschen bodem voortgekomen letter- Tmcht, bekend onder den naamvanPEOVBEsiACoHHuiriA of Peovsrsia SsaxosAjwelkboekje eene versameling bevat van ruim acht honderd HoUandsche Spreekwoorden met eene tusschen de lijnen in geplaatste Latijnsche vertaling in rijmversen. Welke Terzameling — en dit is volko- men in oyereenstemming met hetgeen wij bij de oude volken in bet voorafgaande gezien heb- ben — nog tot die soort van gescbriften behoort, waarmede geen bepaald letterkundig^ maar slechts een sedekundig doel beoogd word. De hooge rang, dien ik aan dit letterkundig voortbrengsel sonder tegenspraak meen te mogen toekennen, grondt sich op de omstandigheid dat eene van de bij berhaling in bet licht verschenen Edities bet jaartal 1487 draagt — v66r welk jaar geen ander gescbrift tot dit onder-werp behoorende, of bier te lande of elders gedrukty bekend is — i terwijl bet hoogstwnarsehijnlijk is en bijna als seker kan worden aangenomen, dat reeds voorafgegaan. Alle aanspraak op dezen voorrang sal dus veilig kunnen ontzegd wor- den aan de Gemeene Duyiiche Spreekwoorden: Adagia oft Proverbia ghenoemi. Ghepreni toe Campen 1550; welk boekje door O.J. Meijer, Hoogleeraar te Groningen, in 1836 op nieuw met taal- kundige aanmerkingen is uitgegeven, eensdeels, zoo als bet Yoorberigt luidt bl. YI., om de belangrijkheid, anderdeels om dat deze verzamding de oudsie van alle bekende verzamelingen van Vaderlandeche Spreehooorden i$; wani zy i$ gedrvU In 1550, Buim zestig jaren vroeger toch waren reeds de Proverbia Communia in bet licht verschenen; die dus klaarblijkeiijk aan Meijer onbekend gebleven waren. Doch hierover behoft men zich niet te verwonderen, vermits dit sie. Voor da Frantelie Spreekwoorden-Utterataiir ii eene. nttr BpnehwdHir.) — Voor de HolUndteHe littentimr lercrde A. de oordeel Tan Bapleaeii tunelijk onvolledige en todi niet aager eene Opgau mm werkem over Nedfrdmitek, Spreekwoar onbelangnjke b^jdnge geleverd door O. A. J. H^eart, in igne deu, Qn: TuOk. Hagas^jn 8« d. (1840) bl. 8S~06 met B\JYocg. BiNiograpkU pMrdmicpkique, om Bofme olphaUiiqm§ det Bf eel, ibid. bl. 469—466 en Venrolg, 4* d. (1842) bl. 695—697.] Oiuik d$ Proverbes [dans lee: M^moires de U Soeietj d'Agricol- welke opgaaf op nieuw near t^dorde geimngKbikt, verr^lct ea tare» dee Sciences et des Arte de rarrond. de Valenciennes, T. III. met betgeen later bekend werd, overgenomen i« door P.J. Har- (1841) p. 86—81.] — Voor die Tan Dnittebland verscheen: rebom^e, in s\jne lifst pan Werken oter Ned^rlandickM Spreeh- Die deuUeiem Sj^ru^wSrUreMudtmgen, neM BeUrupem Bur CU- woordem, geplaatst Toor syn Spreekwoordenboek der NederL TW. foeUrUUi der Meiuehaehseken BMioikek. Sine bUiic^apkiseMo (Dtiecbt 1868) p. 1— XIV. die dete later nog al gedorig Teibe- SUsMe von Juliui Zacber. '{Leipzig 1862. 8«. pg. 55) waarbg terd en nitgebreid beeft, soodat eene nienwe redaetie voor de Ik nog op gegeren und Hanns, lateratora priatoffnietfi elovana- HoUandsebe Littentnn wenaebeiyk if gewoidea. kOo a ncmeekOo {fdiermiur der eUwiecken md devMken 10 boe1q6i vr^eger a ag e wocg geheel osMreni of altlmiis rergtfkn, TMr vrnftraekt tien juFem <p«i in heritmeriDg golbragt is doer eenm herAruk, welk«B H oflfmann von FallerslobeB m njno J%r«e JlrfjFJeae geleverd en van 4en Lddechea Ooog^teeraar ie Vrm efgeirugn heeftr. Vrt 1864 BameKjk wareo de Froverbia OomnraBia, welligt near ^an drie eeuwen lang^ ah in de dknaterais begmven geweest; en aHeen toegankelijk Toor die weinigen, tuin ine hot loev«i eon p{ ander van de ia zeer kleiaoji getale oTergeblevene Exemplaren in de hand geapeeld bad: onder welkea echter tot dlea tijd toe bij niemand zooveel belangstelling gevonden was, dat hij bet der »oeite iraardi^ geoordeeld beeft den inhoad van betgeen hij ontdefak bad, aan de geleerde wereld mode te deelea. Wd kende men het bestaan van dit geachrift nit enkele grootere Bi^ UiegrapbiBcbe werken; doch de inhoud daarvan, die nergena dnidelijk beacbreven was, en nft den LatijnBche& titel, zoo bet scbijnt, niet genoegaaam heefk kunaai epgemaakt worden, was arifs aan mannen van bet vak onbekend gebleven. Daarom vindt men bet dan ook niet rer- meld door F. J, Mono in sijn U^ermokt der NiederUmekschm VolkB-liieraita^ SUerer Zeii {nbmgen 1696) waar bij W. S16— 819 over endere onde VerzameKngen van Hollandscfae 8pi«ekwooiden bandeit en de strabs genoemde Canopenscbe VerBameling voor de ondste opgeeft. Evenmin woidt daarvaa melding gemaakt in Panaer's Annakn der dliem Seuischen LMernifir oder Anzeige tmd Beurtheilung derjeniger Bucher welche von Erfindung der Bnckdmekerlmist Vis 16S0 m denitscker Bprache gedmekt taorden tmd (NUmberg 1788. 4«.) waarep de in bet Plat-dcutacbe dialect over- ^brarg^ viertotkiDg aaosprasik bad kunnen maken. Wegens deze vertaUng altbans, zoo bet aobijnt, heeft Z acker in zijne straks vermelde Lijst van I>uitsche Speekwoorden-Terzamelingen 4»k de Proverbia Commania teregt opgenomen; oftcboon ik rarj gedrongen zie tegen dezen Oe- leerde protest aan te teekenen wegena den te lagen rang, waarin bij dit boekje daar geplaatst beeft* Tea ooregte tocb noemt bij bet pas na de Proverbia van Ant. Temicins, die in 151S versehenen njn, in plaats van bet v6$r deze en das gebeel boven aan op de Lijst te plaatsen. Zaeher berupt zicb op bet mij onbekende gescbrift van K. 7« A. Schleicher, Bikerkunde d. Stöm-Niederdeuiscken Bprache p. 189. Ko. 559, ^e dns waancbi^li;^ dezelMe font zal begaan bebben. Was n« reeds* dadelijk de eerbied, welken die booge ondbeid ens onwillekemg, zelft bij den aersten aanblik pieegt m le boezemen, ep zicb zelven bijna toereikend geweest om m^ne aan-dacbt op de Proverbia Commnnla bepaaldeHjk te veetigen; weldra bleek bet my bij nadeie kennismaking dat dit gescbrift om meer dan eene reden eene opzettelijke bebandeling over-waardig vv*as en altihans meer verdiende dan de aan onverscbilUgbeiid grenzende belangstelliDg, die Hoffmann door z^n naakten berdruk daaraan bad laten wedervaren. Bei selber da verrassende ODtdakking took, eine leeds eene vftugtige iazage oplep erd e, dti ob^derscbeidene i^er onde kennissen, die evenwel slechts als zwervelingen bekend stonden, bieronder ^ea dak te zamea warea gebragt, en wel met eene menigte van natourgenooten* wier geboorte niet wel tot die heoge oodbeid sebeen te bebben mogen gebnigt worden, ware zij niet door de opname in dit overoude staroboek ontegensprekelijk geconstateerd ; zoo beloofde een ryfeea oo^st van eud-HeUandaobe woorden^ welke gedeeltalijk tan miiiBte in bet Woordenboek van Kiliaen niet worden opgegeven, dock waarvan de betedtenta door bet 11 4M9by ffmMg^% Jiit|)» fljmedcnpnkttl^ kaa woolen bepaald; gelijk ook een. niet verwerpelglcd^ MAvinst van giidde n oe uwch-JUitijnacfac woordan,i waannede hat Lexicon van DuchangjB sal kunnaA lenijjit worden* En toea hek mj weldra daor opaettel^ onderaoek kenbaar geworden was dat d 11 4M9by ffmMg^% Jiit|)» fljmedcnpnkttl^ kaa woolen bepaald; gelijk ook een. niet verwerpelglcd^ MAvinst van giidde n oe uwch-JUitijnacfac woorden,i waanede hat Lexicon van DuchangjB sal kunnaA lenijjit worden* En toea hek mj weldra daor opaettel^ onderaoek kenbaar geworden was dat d 11 4M9by ffmMg^% Jiit|)» fljmedcnpnkttl^ kaa woolen bepaald; gelijk ook een. niet verwerpelglcd^ MAvinst van giidde n oe uwch-JUitijnacfac woorden,i waanede hat Lexicon van Duchang It beke mens ticunmalen la gedvukt, bg de overtiug voor de band d^t bet to zyuen tyde, zoo bier W lasde als elden^ in booge achting moat hebben gestaan co dua waarscbijnUjk eok wel een nitgf&breid nut. aal bebben aangebcagt: waarin voor nij reden genoeg kg opgcslotea om te meenen dat b^t ael& daajrom raeda lets niieer vecdianda dan nu te wordea Terw&arloosd, Later bob ik onldekl dat deae Veoamding van spreekwoocden — betgeen ik nog bij niemand be- paaldeiyk bad aangeirezen gevonden — de bron geweest k^ waaruit met mime teugen geacbept is door menigeen van ben^ die in latei^ tijden dejrgelijke Yersamelingen bebben vervaardigdj ofschoon dit door niemand van die Yerzamelaars is opgegeven. Door welke ontdekking bet mij aebeen te U\^ea dat dit cttgenscbijnlyjk nielige boekje eenen uitgebreiden invkfid gebad beeft ^ de Nederlajadscba Letlerknnda en veltigt ook nog op die van andere landen* Evenwel wil ik niet ontveinzen, dat ik meer dan eens In de verzeichnisse gebragt ben — waaraan welligt anderen v66r mij te vroeg zullen bebben toegegeben?en — om bet boekje ongemögen ter sijde te le^en, bij bet afscbrikkend gezigt van zoo menigvnldige fovrten tegen bet metrumj waaraan die Latijnscbe rijmverzen mank gaan: zoo zeHs dat deze Yeretfieator mij menigmalen voor den geest gezweefd beeft als een ellendige stinnpert/wien bet> welligt bij goeden wil, tocb te eeuenmale ontbroken bad aan de kennis van de quantiteit der sjlkben, die noodig is om een Male bezameter of pentameter zaam te lappen. Allengskens echter beeft die aanvankelijke geringscbatting plaats gemaakt voor eenigzins gunstiger oordeel. Naarmate ik immer meer en meer begon in te zien dat de feuten — vermits deze tocb door geringe omzetting van enkel woord, of door bijvoeging of weglating van enkele syllaben, maar vooral door verwisseling van sjnonieme woorden, voor bet grootste gedeelte altbane konden veibeterd worden — hoogst waarsobiJDlijk alleen voor rekening van do overaehrijvers aaoetten komen; en dat hiij die de veraen gemaakt of wel verzameld bad, van die vaklagene onkiinda in de proaodAO kon worden voorabrigen van de overaehrijvers aaoetten komen; en dat hiij die de veraen gemaakt of wel verzameld bad, van die vaklagene onkiinda in de proaodAO kon worden voorabrigen van de overaehrijver aaoetten komen. Want al beeft bij mij wel nimmer in verrukking gebragt over zijne poezij of zelfs tot groote ingenomenbeid met zijnen arbeid bewogen, dat ik door zijne rijmregels vele van die oud-flollandscbe spreekwoorden beb leeren verstaan, die mij anders duis-ter of Altbans van eene twijfelacbtige beteekenis zouden gebleven zijn^ en die welligt ook door anderen zonder dat bulpmiddel evenmin zouden verstaan worden. En is nu intussigen de rigtige opvatting van die oude spreekwoorden wel ongetwijfte reeds op zich zivelte alien tyde belangrijk en zelfs noodzakelijk geacht geweesf; veel meer nog zal dat bet geval zijn in onze dagen, waarin men van iner dan eenen kant begonnen is die diep begravene goudkorrels op te delven en, gelijk zij verdienen, in de daarvoor ingerigte scbatka-mere nit te stallen. Dat dus ook de Proverbia Communia aanspraak maken konden om in hun gelieel opgenomen te worden in liet Spreekwoordenboek der Nedethmdtehe Tool, is te regt ingezien door onzen landgenoot Harrebomé; wiens ijver en naaawkearigheid boven mijnen lof yerheten sgn. Evenwel con ik moeten yeincen, indien ik teyens yerklaarde oyeral genoëen te knnnen nemen ipet de uitle^ng waarmede sommige yan die Spreekwoorden in sijn coo yerdienstelijk werk eer yerduisterd dan toegelicht lijn. En yermits nu de meeate yan die yerkeerde opyattingen haar oorsprong daarin kebben, dat geen acht geslagen is op de aan deze Sprengwooden toegeyo^de Latijnsche yerzen — die toch, boe krenpel zij ook zijn^ ecbter menige straikeling badden kunnen yoorkomen. — zoo zou eene opzettelijke naplnizing yan dit boekje i^ejs.' om die reden alleen de moeite kunnen beloonen, afgezien zel&yan de yoordelen^ die daarait in andere opzigten en yoomamelijk yoor de ztudie yan de oud* Hollandflebe T&al zuUen knnnen getrokken worden. Hetgeen ik bier met enkele woorden beb aangeduid, zal ik^ dienzelfden loop yan gedacbten yolgende, nu uitvoeriger gaan uitwerken en in bijzonder beden ontvouwen^ wanneer ik eerst nog eerst nog eerst nog eerst nog zal kunnen gebragt worden: I. De aankg en hd ontstaan van de Proverbia Communia: a) Hollandsche tekd; b) Latynnhe tekdm II. De oudheid van deze spreekwoorden, aangetoond door vermjzing op Bronnen, waaruU deze zuUen kunnen gepuJt zijn: a) Hott, ieket; b) Lai. teksi. III. Waarde van dii Geschrifi voor de eiudie van de oud^Hottandeche Taal en voor de LatiniieU van de midden-Eeuwen. TV. Beschrijving van de onderscheidene EdUies, die aan de Proverbia Communia zyn te beuri gevaUen, y. Invloed van dit Oeschri/t op de latere Letterkunde. YI. Proeven van verbeteringen in dm Latijnschen tekst. Terwijl een laatste Hoofdstuk, toegewijd a An de Verklaring van sommige Spreekwooden, voor zijn uU den Latijnschen tekst kunnen worden toegellich, later zal yolgen, ak bet Spreekwoodenboek yan Harrebomé in zijn gebeel zal yoltooid zijn en de nog te wachen gedeelten der Bijlage evenyeel stoff daarvoor opleveren ala dat wat daaryan nn reeds yerscbenen is. AANLEG EN HET OONTSTAN VAN DE PHOYERBIA COMMUNIA: A) Holandsche tekst; B) Latijnsche tekst De meest pasaende naam, waanede de Verzameling van Spreekwooden, die wij ter behandeling genomen bebben, beboort te worden aangedaid, isPaovBABiA Cohhunia — datis, gelijk men eertijdfl zeide Gemetfne, en na zeggen zou, Gemeenzame, algemeene, dagelykB voorkomende Spreekwooden — ; ofschoon anderen de voorkeur gegeven bebben aan den titel van PaovBaBiA Sbeiosa. Dit vencbil van benaming is een gevolg van de omstandigbeid dat bet boekje gedrokt is in dien tijd^ toen men nog niet algemeen gewoon was titels v66r de boeken te plaatsen. Toen begon namelijk iedere eente bladzijde met Incipiuni enz. en iedere laatste bladzijde eindigde met JPtm- wiiur enz. , op weike woorden dan de naam van bet gescbrift volgde ; wel meestal acbter en v66r eensluidend, maar niet altijd: zoo als nu bier bet geval is. Later zal bet nit de bescbrijving der Edities blijken^ dat de eerstgenoemde naam ontleend is uit bet acbteraan geplaatste Finiuniur enz., de laatstgenoemde nit bet vooraan geplaatste Incipiuni enz. Yoor bet beboud van den eerstgenoemden naam pleit de bijzonderbeid dat er^altbans vijf Edities zijn, die, bebalve den op de tweede bladzijde volgenden titel Incipiunt enz., op een voorbandscb blad dozen boofdtitel dragen : Praverbia Commwiia of Proverbia Cammuma metrice conscripia. En wat de overige Edities betreft, waarin dat voorbandsebe blad niet gevonden wordt, zoo is bet welligt mogelijk dat znlks of in de daarvan nog bestaande Exemplaren, toen bet als omslag gediend bebbende ver- sleten was, later zal zijn weggesneden; of wel, dat bet reeds dadelyk door den nitgever als overtollig bescbonwd, tot besparing van papier, zal zijn weggelaten. Aan dozen voorbandscben titel is in twee van de nitgaven eene meer of min pompense aan- beveling toegevoegd, welke ik ecbter niet met evenveel grond aan de band van den Yerzamelaar dnrf toesebrijven. Seeds dit tocb doet ons, zoo ik meen, in die uitweiding vedeer bet work ▼an den nitgever vermoeden , dat sg in ieder op verscbillende wijzen uitgedrokt gevonden wor- ••••«. In de eene leeat men: Prwerbia in eoUoquis humanis eanumuda ei outRentiitu faeetia (sic); in de andere Inidt zij met nog meer ophef aldns: Proveriia Commutua, mdriee eomerijda, Mcuti-dum hvnc onRnem, quo primo ponatur Theuiomewn^ demde Latimim, quae tuni kgeniium jfushd inama et in homnum ctdIoqmi9 clmmuma et muUum iocasa, Beide die toevoegsels meen ik te mogen houden of voor liet- werk van den drukker^ die gemeend zai hebben dat de aanbeveling^ weike de Verzamelaar self aan bet hoofd van zijn drückker; die gemeend zai hebben dat de aanbeveling van de overachrijvers : in ge?al'jaamelyk elk van die uitgaven naar een Handschrift gedruktis; waar- over wij later zullen spreken. De aanbeveling dearest, waarmede dit boekje in zijn tweeden tille aan bet lezend pübliek wordt yoorgesteld als Proverbia Serio$a, hMdo coU^entii pukherrima ac in hominum colloqmi$ eommunia, meen ik wel te mogen beschouwen ah van den Verzamelaar zelven afkomstig, omdat zij in alle Edities volkomen eensluidende voorkomt. En mogt soms iemand yermoeden, dat die meening te gewaagd is omdat daardoor, welligt geheel ongegrond, den Verzamelaar de schijn wordt aangewreyen van groote ingenomenheid met eigen werk, om niet te zeggen, van onbe-scbaamdheid van eigen lof te hebben willen verkondigen; dan zal ik waarsehijnlijk wel geen endet betoog noodig hebben, indien ik slechts op bet vrij algemeen gebruik van die Eeuw verwijs, waarin de boeken, die nog zonder voorrede werden mitgegeven, meestal met een enkel woord op den titel aan de lezers werden aangeprezen. Om geene andere voorbeelden aan te halen, die elders zeer menigvuldig te vinden zijn, verm^ld ik slechts de titdb van twee bodgesi om  idj lijnen nawn htet ummegen; althans wordt deze in geene van de Edities genoemd. Het sen dunrom een oobegonnen week aijn om dien te willen nitvorsohen sookng niet van olden getnigenissen van tgdgenooten vo^r den dag komen, waarin de naam genoemd wordt. Dodi het kan ons tamdijk onverscUllig aijn of wy den ea*kelen naam van den Verzamelaar al dan niet te weten komen, indim w^ door die kennis niet tevens tot andere ontdekktngen werden gdeid. Dan psa immezs aon het veroemen van dien naam belangrijk zijn, indien wij t^gelijk davbij met eenige btjaondsrheden van aijn leveaj afkomst, stand of woenpktats konden bekend wovden« » iSoolaBg Am de naam een «eheim voor ons ia, snUen UJ best does km, die sieh self OeOiffem fsnoemd heeft, Vermmelmer te memmi en Into aachen, da Veraamalaar en da Yeiifieatox slechts eea an tlearifd^ peiaoon mihn geweat sija, dat valt niet te batwij&len. Althana er is goeaarlai ipoar aamweaig, waarat naaA son kunnen vomoeden dat bet Hollaudsch eet&t afzo&derhjk sou zijn wtgBgffnm, of dak de fanraardiging Kan de Latijasc^ versen tot eaae latere dEigteeoog sou moa-tan afdaksy daat waasop de HollaDache Spreakwoorden zulieo Terzameld AgQ. Ean ab na de naam van dan Yerxamalaar geheel onbekenil ia geblerei zoo is het cok xear on-aaker, en lal waaachijnli|k niet ligt nit te maken zija^ tot wHkn Eeiiw dp vprvfiivrdjging vian dit geaekrift aal maelen gebragt wordea. Om die duistere vraag op te helderen zal het immen noodig ajn, dat van elders eenig licht worde aangebragt^ hetwelk tot dus verre nog niet ontstoken is en iMTtvelk aaer ta belwijfden valt of bet ooit ssal komen opdagen. Bij geenen ouderen schrijver toeh^ foor mo yerre mij bekend is, vordt eenig berigt aangetroffen, waarin dit geschrift of regt-iftreeka of aydelmga wordt aangeduid. Baen min kAnnaa nit den iaboyd zelven argumenta interna ontleend worden, die iets bepaalds baivrtjsen. Want bnitea da vermdding van enkele namen» die wij kier als algemeea voorkomende grt>rnikt vinden, zoo als Qteia 213, CUMarma 519, Oito 668, Coenraei 692, Liaa 728, wordt biar niets aangatroffen, dat eeaige ialicbting zou kunnen gegen omtrent den leersten des Schryvers. Bn atogt aama iamand meen, dat bij dit onderzoek een beroc zou kunnen gedaan worden ap de vamelding vai de atedea GUn en MompeSer, waarvan de eerste bier (152) voorkomt als eene zoo groote stad dat zij niet wel in eenea dag beeft kunnen gebouwd worden, en de andere (488) genoemd wordt als de plaats, vanwaar de geleerdbeid moet gebaald worden — hoedanig deze oook reeds vermeld wordt in Reinaert de Yos II. 6950 — zoo twijfel ik of wij door dit beroep es wijzer zijn omtrent den leeftijd des Yerzamelaars. TTel bijkt het ten zekerste, dat de yervaardiging van deza YerzanMling iwel onder noet wezen dan het jaar waarin de oodsta uitgaaf die w^ benaaa meanabeaen is; hetzy men vermaeden wil dat zij reeds vroeger in djtak is ui lj go geyaa — waarvm dan tocb ecbter gean enkel exemj^aar overig ia — hetzij men^ het-foen waaraAijniykar is, aanneme, dat zy tot dat jaar toe idleen in handscbrift bestaan beeft ea nan bat eaaa bandscbrift in hat and Ere is overgegene, een klar bejus voor deze meaning meen ik ta vindan in. Bet sprekwoord 2Bt. Dsteian van araiaaden miadoai, salaMn ttcbt vei^beQen. betwdk in de ondste nitgaaf, en aoe ook in de volgende tiitga^en, door dezan aagel wordt veitaatd : Hoe ignoscendum ins Ibn diett ei. welke woorden onmogelyk zoo uit de hand van den Yersificator hebben kunnen voortkomen : immers geven zij alechts een onvolkomenen zin en zullen dan pas kunnen verstaan worden als men den regel kent, die aan dezen moet voorafgaan en die alleen in eene van de laatste drukken wordt gevonden. De uitg^ van Delft namelyk geeft bier: Si quis delinquit defectu pauperieij Hoc Ignoscendum ius fore dicit ei. Hit liet leveren fan desen enkelen regel, die fobtrekt niet kan gemist worden, blykt reedt genoegiaam, ook boiteii aUe andere bewijcen, dat de Ddftsche uitgaaf of een dgen Handschrift gevolgd heeftj of een aitgaaf die oader was dan die welke nu voor de oudste gebouden wordt. Docli er aijn in den Latijnsclien tekat buitendien coovele en zolke grove corraptiesj die reeda in de ondste editie geronden worden, dat men wel voor zeker mag aannemen dat er tussohen het jaar van die uitgaaf en den leeftijd van den vervaardiger een gemime tijd moot verloopen ign. Niet alleen toch overtuigen ons die fouten^ welke in alle folgende uitgaven voortgeplant sijn^ dat bet Latijn tijdens die oudate uitgaaf niet meer yentaan werd: maar seer dikwijb aijn deie van dien aard^ dat zij niet wel op ^^nen tijd uit eene verkeerde losing kunnen ontstaan sijn^ maar onderBcbeidene perioden van elkander opvolgende overschrijven acbijnen doorloopen te bebben. Een enkel spoor nocbtans wordt bier aangetroffen^ dat ligt sou kunnen scbij Nen op seer boogen onderdom te wijsen. Immers wanneer de Versamelaar den Duivel in sijne vertaling NqpUmMM noemt, dan blijkt bet^ dat bij nog beset was met een denkbeeld dat tot seer vroege tijden van de midden-Eeuwen meet teruggebragt worden. Waar Jac. Orimm in sijne Deutsebe Mytbologie (2t Ausg. Gottingen 1844) Tb. I. p. 465 over Nicbus bandelt^ citeert bij deze plaats^ die ons voor die vertaling te pas komt, uit deMiracuIa S. Mattbiaecap. 48 (Pes^tbes. Anecd. 2, 8^ p. 26.) 4r Juxta pontem Mosellae quidam puemluanaviculam escidens submersus est. Quod videns quidam iuvenis, vestibus abiectis aquae insilivit et inventum extrabere volens, maligno, fritu rdrahenie, quern Neptunum vocant, semel et secundo perdiditj tertio cum nomen apostoli inyocassetj mor« tuum recepit,'' Het spreekwoord in onze Versameling bedoeld^ is: 559. Nu sal die duuel den duuel scbenden. 