Catalogue of documents from 16th September 1795 to 21st February 1803, in the collection of colonial archives at Cape Town
Theal, George McCall, 1837-1919
31 blijven arm, dat immers onreedelijk soude zijn want dat de wijn alhier, so in prijse gestijgert is, geschiet door de verliooginge daer op gestelt, en dat men de wijnen tot Comp: voordeel buijten hout, en wat Comparatie beeft 't geld van de pagt, 3t welk dit loopende Jaer bedraegt /9900. bij den sleet van 60 a 70 leggers, waer van bij ider of de Wijngardeniers of pagters of te samen /42255 : konnen gemaekt en gewonnen worden, terwijl d’ E Comp : stil sit, en alsoo wel als heeren van de landen of als Cooplieden met boven- gem : Zomma moeten te vreeden weesen, derhalven sal op andere middelen dienen gedagt, ten eijnde dese Colonie niet tot sckade maer tot soulaes en bulpe mag weesen d’ E Comp : de swaere lasten die sij doen moeten helpe draegen, want so ’t op deese voet soude voort- gaen, en dat de pagters vrij staet, den wijn te koopen daer sij willen waer sou d’ E Comp : met kaer eijge wijn blijven ? Derhalven moet men bier overweegen, dat de burgers die aengemoedigt zijn, om den wijnstok te planten, daer bij moogen vinden een reedelijke winst, na maete van den arbeijd en onkosten daer aen besteet, want deese wijngaerdeniers moeten geen staet maken den prijs van den Wijn die sij tot op 100 en 120 Rs. debiteeren is een waerdij van de vrugt maar bet Effect van des Comp : prserogatijf die alle wijnen diverteert, die alle andere Natien alhier in grooten overvloed souden widen aenbrengen, gelijk ook haer Ed : selver bet regt bebbende niet alleen den in en uijt voer te moogen verbieden maar ook de aenplanting, over zulks sal de E Comp : in den aenstaende Jaer 1686 en 1687 den wijn van de wijngardeniers aen neemen en doen betaelen te weeten twee soorten gelijk bier boven omtrent die van dJ E Comp : is gesegt d' Eerste soorte voor Its 20 klaere wijn de legger, ofte Rs 15 druijve sop, te weeten de geene die maer en- kelijk getreeden is, en de Tweede of geparste klaere Wijn voor Rs 15 of in druijve sap voor Rs 10 alles buijten T vaet werk vrij van de geregtigbeid van Rs 8 p legger, ouder beding de Wijn door ge- commiteerdens daer toe in voegen voormelt te doen Yaten, om in soorten niet bedroogen te werden. Met deese gestelde prijs wij uijtreekenen de W i j n gaerd e n i e rs rijkelijk baer Winsten sullen vinden aengesien wij kunnen aen- wijsen dat van Een morgen Land wijngeevende, sullen afkoomen, goede en quaede Jaeren door malkander 12 leggers ook wel 16, dat die 12 leggers blootelijk op den acker baer sullen in Twee soorten verdeelt opbrengen in geld /540 hoedanig in Cbristenheijd niet en sal werden gevonden en tegen ’t Coornland geen gemeenscbap beeft ; aengesien op een morgen, Een mudde gesaeijt, de goede en quaede 32 Instructie van Cornmissaris Van Ttheede , Jaeren door den anderen 10 a 12 madden sullen uijtleeveren en/10 p madde/100 en /120 uijtmaken verseheelende met ’b Coorn so veel ten aensien van d’ onkosten, en onsekerbeijt van ’t gewas, de burgers ’t bouwen souden laeteu staen, en na den Wijnpars lopen, ’t welk voor Eerst de meening niet weesen kan. Over sulks sullen UEd.de Caebse wijnen in Comps : handen bebbende aen de pagters, of uijt slijters doen leveren mitsgrs : op den uijtvoer scberpelijk doen letten, houdende de beste om na India gesonden, en (b andere alhier gesleeten te werden, Nament : den Wijn aen de pagters te leeveren voor/550 p Legger om teg’en 30 sts. te moogen uijtslaen de kan van 10 mutsjes sijnde/65 p legger gewonnen, aen de Ingeseetenen geen Tapneering doende de legger voor/240 — sullende van gelijken de beste of van d’ Eerste soorte werden verstrekt tot Randsoen ontfangende, so dan bevonden wierd van d’ Eerste soorte van den Ingekogte of in geoegste wijn over te scbieten die sal als geseg’t na Ceijlon of Batavia p factuur wer- den overgesonden voor /220 dog so ’t geviel in dier voegen albier de geheele pagt van de "Wijn niet in de band vallen wilde, so en was voor den dienst van d^ E Comp : niet strijdig, verscbeijden luijden wierden gepermitteert tapneeringe te doen, mits den wijn van d^ Comp: neemende voor de somma van /6 00 en ’t selfde regt als den Tapper deselve a 30 sts. te moogen sleijten, want de Comp : moet in dien gevallen maer sien op den sleet van de Wijn meer als op de pagt penningen, dewijl de winst daerin geleegen is ; over sulx sal als dan Nieuwe sorge en toesigt moeten werden gebouden, den Wijn in geen andere dan Comps : banden komt te vallen, nog buij- ten land vervoert, of van buijten ingebragt werden, want sulx is beijde tot Comp : scbade Alle de verpagtinge hebben voorleeden Jaer/16325. en sullen dit Jaer /2<>835. bedragen ’t welk bij voor- gaende Tijden al beel veel verschilt ook gevolgelijk na deesen ook Merkelijk grooter sal werden, wanneer daer de voorverbaelde midde- len toe sullen wegen aengewent. De winsten op Coopmanscbappen en provisien die voorleeden Jaer /31364 : 19 : 4 bebben opgebragt sullen metter Tijd vermeerdei’en voor so veel de burgereij sal aengaen. Het gelt ’t welk onlangs na dat de Verpagtinge was gedaen, so merkelijk is verboogt, sullen UEd : weder op den Ouden Voet afsetten, d’ Ingeseetenen daer van bij Tijds Adverteerende om aen d’ E. Comp : baer pajen die sij verschuldigt si jn te koomen betaelen op poene dat na den verscbijn dag |t geld niet boger sal werden aengenoomen als na de voorgaende valuatie, want met ’t verboogen Instructs van Cornmissaris Van llheede. 33. is cl’ E Comp : geen dienst geschied als nil sullende moeten aennee- men gelt waer voor de winst bij de particulieren is genooten, en dat ’t geld niet bij d’ E Comp : werd aengebragt, want so d’ E Comp : alhier meer Contant voor vrugten Yerpagtingen en Coopmanschap- pen van d’ Ingeseetenen in Cassa ontvangt, als hier van Nooden was, soude sodaenigen geld na India gesonden, aldaer konnen winst geeven, bedingende in alle verpagtinge en Yendutien de betaeling te moeten doen, half in harde en half in minder gelde, gelijk nu so- daenige biljetten sijn aengeslagen, om binnen Ses dagen d’ E Comp : te betalen, den Terrnijn vervallende pmo : Julij na welke dagen ’t geld Sijn Oude Cours sal neemen al meede bij plaecaet gepubliceert. Het Stellenbosch bij heemraeden bestiert, sal ook sodaenig voor Eerst wel konnen Continueeren sijnde voor ’tloopende Jaer daer toe aengestelt in plaetse van de persoonen verleeden Jaer gedient die geweest zijn. Hendrik Elbertz. Jan Jurgen Grimp Douwe Gerbrandtz Steijn. Matthijs Greeuw en afgegaen Namentl. Teegenwoordig. Gerrit van der Bijl Henning Huijsing Jan Cornelis Mostert Harmen Jansz Smit Onder de goede sorge van deese goede luijden willen wij hoopen de Ingeseetenen in rust en vreede sullen blijven woonen en die plaetse, met er Tijd wat aensienelijker worden ; derhalven sullen deese heemraden alle Maenden op een gestelde dag te samen koomen, sit dag houderi, de strijdende partijen die verschil mogten hebben, over Nabuursehap, wegen, en andere ongemakkelijke questien, onder den anderen Voorvallende, mitsgrs : pretentien van schulden bedra- gende de somme van Rs 50. af te doen en bij uijtsprake, de piano sonder forma van proces, anders als de Luijden in persoon nevens de getuijgen en blijken van partijen te hooren termineeren, latende aen de geene die haer bij desen uijtspraeke Mogten vinden beswaert de Voile Vrijheijt haer aen den raed van Justitie alhier te mogen bij weegen van Appel addresseeren, en haere Saeken bevorderen, welken Sit dag gehouden sal werden ter presentie en onder de prasse- die van den landdrost, op dat ’t met ordre mogt toegaen, en den selven wegen d^ E Comp: toesien, ’t regt van de E Comp: voor- staen, en alomme haer Ed : Hoog Achtb : Intrest en belang waer- J? 34 Instrnctie van Commit saris Van Itheede. neemen gelijk den selven bij Instruetie moet werden aenbevoolen Tot dien Eijnde sal aldaer op jt ijlandeken Stellenbosch genaemt bij geleegentheijd, konnen werden gemaekt Een geregtbuijs, g’ accoramodeert tot wooninge van den Landdrost, en Een kamer tot de bij Een komst der heemraeden voorm : op d’ ordinaire daegen, ten eijnde denselven als in T Midden van Y platte land woonende, over al in korten soude konnen weesen, waer den dienst van d'’ E Comp : Vereijschen mogte, en cF ordre van den Commandeur uijt te Yoeren. .De Kerke aldaer geprojecteert sal om de veelvuldige nodiger we r ken, nog wat moeten bl i j ven uijtgestelt, ouderwijlen kan de gemeente aldaer haer voor een tijd behelpen met Een opgeslaegen Loots, so wat na haer Commoditeijt g ’ Accommodeert, sorg drae- gende dat van de grond daer de Kerk staen sal tot aen de rivier toe, geen landen Weggeeven, aengesien daer ter plaetse sullen moeten woonen alle de geenen op geen Hofsteede leevende, gelijk Predicant Schoolmeester, Koster, Smit, rademaker Crainer, en wat van dierge- lijken meer, tot gerief van de Ingeseetenen, met er Tijd sullen van Nooden weesen, om door deselve, huijs aen hnijs met de front na de rivier, een fraeije gesehikte straet te maken, hebbende tot dien Eijnde agter Erven en land genoeg voor kleijne Tuijnkens tot haer verdoen, om aldaer onderwijle de gemeente te bedienen alle Sondaegen Twee- mael in de bij Eenkomst van ’t gehoor van Gods Woord ende Christelijke Gebeeden door voorleesen, en tot dien Eijnde reets aldaer efcn bequaem persoon gebruijkt word, die met sijn Teegen- woordige Gagie en Tractament niet en kan bestaen, is aen hem gegeeve n de qualitijt van voorleeser met /20 p Maend, en ordinaire randsoen en kostgelt, om daer voor sijn tijd uijt te dienen, met dien verstande denselve sal waerneemen de Schoolen van d; Ingeseetenen aldaer, gelijk alhier aen de Caeb onder Y Casteel gescbied, tot wel- ken eijnde de burgers wel wat souden konnen helpen om in baeste een bequaem school op te maken, ten Eijnde de Jonge Jeugt, die daegelijx toeneemt in getal, niet gelaeten worde als in een wildernisse maer als Christen Kinderen opgetrokken mettertijd bequaem werden de Colonie dienst te doen, derkalven sal almeede op ordres voor weesmeesteren dienen gedagt. En dewijl in den beginne alle saeken onvolmaekt sijn, maer door den Tijd, en de kennisse van de gebreeken moeten komen tot haer verbeeteringe en perfectie, is egter noodig op alles werde gelet, over sulx sullen aldaer mede ordre en regulamenten moeten werden beraemt, over Y lieeren, en buur weegen, sehouvven over deselve als Instrnctie van Commissaris Van Itheede. 35 over de rivieren, alwaer bruggen g’ ordonneert, en tot gemeen g-ebruijk bij d' opgesetenen eft Ingeseetenen onderhouden werden, d* onkosten vindende of over de morgen fallen of grootheijd van ijders ornslag, en dat deselve daer bij g’ Interesseert en bekoorden te draegen. So soude meede over de bossen bet bout, alsowel ’t geen daer is, als dat daar behoorde aengequeekt te worden, dienen ordre gestelt een ijder akker na desselvs grootheijd en geleegentheijd te obligeeren, seker getal sowel Inlands als Yaderlands hout, te moeten aenqueek- en, ’t sij op veel plaetsen bijsonder; of wel wijnige, gelijk gemeene bossen te samen, op dat in ;t Toekoomende daer van niet te weesen destituijt gelijk hier voor al meede wegen ’t bout gesproken is. Aan d5 Ingeseetenen is billijk veroorlooft een Coorn Water Moolen tot haer Gerief en dewijle den tegemvoordige particulier is bekos- tigt, tot gerief van de Ingeseetenen so sal na verloop van drie Jaeren nadesen aen de gemeenten of regt vrij staen, selver eenen op te regten, en daer van de Inkomsten tot gemeen profi j t te laten koomen volgens d’ ordre die wegen maekloon daer op sal werden beraemt. Daer sal meede op Stellenbos tot gemak van ’t geregt gehouden werden, Een pertinent boek, waerin sullen weesen Ingeschreeven alle de grondbrieven en Erfbrieven van d’ Ingeseetenen, en land Erven op dat altijd soude moogen blijken, T regt enden Eijgendom mitsgrs : bepaelinge van ijders Land alwaer alle overgangen, Ver- koping en verandering van d’ Eene Hand tot de Andere pertinente- lijk rnoet werden aengeweesen, sulx met kennisse van ’fc geregt geschied is ; Ingevolge van welke alle transporten ton overstaen van haer moeten werden gedaen ; en dewijle ondervouden is, veele haere Landereijen, die sij om niet van d* E Comp : hebben gekreegen in korte wederom aen anderen over doen en Vercoopen, so sal daer tegen werden ingevoert bet regt van den Twintigste penn : voor de geene die haere landen binnen den Tijd van Tien Jaeren of Eerder komen te verkoopen, van wel ken verkoop geen Transport sal vali- deeren, nog’ geen kooper Eijgendom hebben, voor dat die van den geregte bij quitantie gebleeken is, gem : regt van de Coop penn : in Comp : Cassa sal weesen betaelt en voldaen, ook sal den 40 : penning plaets hebben, sonder onderscheijt van plaets of persoonen, op alle vaste goederen van huijsen en landen so veel mael die van den Een tot den anderen bij verkoop sullen werden verhandelt, waer van een ijder sal moeten kennisse gegeeven worden, en die penn : aen d'’ Comp : verantvvoord, mitsgrs : daer van bij den Cassier een apart boekje gehouden. ¥ 2 36 Instructie van Commissaris Van Bheede. Van een goed begin werd wat goeds verwagt, gelijk van deese Colonie raede moet werden verstaen, want veel Menschen alhier aen te brengen, daer men naderhand niet van souden weesen gedient, of meede verleegen sijn, soude qualijk begonnen geen vrugt belooven; derhalven sal na deesen onder ’t guarnisoen, of van de Passeerende Seheepen geen persoonen in Vrijdom gestelt, en alhier als burgers ter Woon toe gelaeten werden, dan persoonen onder ’t resort van de generalitijt gehoorende, weesende niet van de Roomse Religie nog van een quaed leeven voor so veel men weeten kan, mitsgrs : die aen d’ E Comp : of op haer uijtreekening meer dan 3 a 4 Maenden te quaed sijn, mitsgrs : luijden van de Hoogduijtsche Natien, welke vorsten en heeren bij der Zee niet en Equipeeren, *t welk UEd. bij deesen g’ Ordonneert werden Exaetelijk na te koomen, van gelijken dat van diergelijken ook sullen moeten weesen de knegts, die men de burgers tot haer dienst komt te vergunnen, want de sulke ver- krijgen stilswijgende een regt om tot burgers te werden, als sij daer toe voordeel sien, ook en behoorde de geene die reets vrij ge worden, en door bebauche en ongereegelt Leeven niet en konne voldoen, aen ’t goede oogmerk omtrent de Colonie begreepen alhier niet gedult te worden, maar na ’t Vaderland versonden, want soude voor haer Vrij en Openstaen, na een seekeren Tijd van bier te moogen vertrekken als sij daer toe geneegentheijd, en geleegentheijd heb- ben, en de E Comp : gehouden weesen alhier tot Ergernisse van ’t gemeen, na dat sij haer hebben onnut gemaekt de sulke evenwel te moeten dulden, en laeten verblijven, so was de Comp : van erger Conditie, als sij die de Comp : de kost besteet, en so veel goeds doet. v v Daer moet meede beeter werden gelet dat de schulden of halve gagie van de knegts aen de burgers geleent bij de Meesters op haer tijd behoorlijk werden opgebragt en betaelt ook dat met groot on- derschijt sodaenige knegts geleent werden, want Meesters die Insol- vent en veel te quaed, of geen wijse op haere saeken stellen behooren die gunst niet te ontvangen, blijkende tegenwoordig bij den Cassier nog /860 : 9 : sodaenige agter stallen onvoldaen, en waer voor den selven, als hij sijn devoir tot d’ Inning heeft gedaen niet verder aenspreekelijk is. Eijndelijk so soude de hoop van fijn minerael al mede veel tot de vvinsten, om daer uijt d' E Comp : voordeel te doen toebrengen welk minerael men meent te sullen konnen vinden, of omtrent ’t Casteel in de bergen 3 4 mijlen in ’t ronde, of verder te land waerd inne, belangende nu 't minerael op de Steenberg omtrent de Instructie van Commissaris Van Rheede. 37 baeij Falso, is tot nog1 toe niets anders gevonden dan goed koper, schoon de mijnen die op hoop van beeter minerael bereeds tot 27 & 28 vadem diep gegraven en uijtgehaeld is. De Tweede meerder na den Tafelberg aen deese zijde- van de Houtbaij, en daer den berg Hopman Fredrik Mattheus van Wer- linkbof mede tot 30 Yadem is Nedergedaelt, is van Goede’ Hoop, ingevolge van alle de teekenen die men in Europa voor vast hout bet selve aen te vvijsen, derhalven is onder desselvs opsigt, aldaer so veel volk aen den arbeijd gestelt, om dat werk bij Dag en Nagt te laeten voortgaen en waerin moet werden geeontinueert, ter ti jd en wijlen men door de reedenen van de konst en weete.nschap, den moet verlooren geeft, en geen meer hoop over is; sijnde den Erts tot nog gevonden, niet bequaem daer van assaij te maken, en maer wijnig daeg'en daer meede ten Regten begotinen is, en evenwel sal den Commandeur desen Cap : bergwerker, laeten voort arbeijden, niet alleen daer ter plaetse, maer so denselve nog eenige andere plaetsen mogte ontdekken, alles laetende onder si j n bestier en Commando wat tot sulx soude moogen noodig zijn, hem daer toe biedende de behulpsame hand, gelijk tot nog toe gedaen is, of den selve eenig goeds voor d’ E Comp : konde uijtvverken, denselven is bij onsen Heeren en Meesters aengenoomen nevens nog twee persoonen, met ’t Jagt de purmer alhier aengekoomen, om eenige proeve van ’t geene alhier te doen is, gedaen hebbende, na de West kust te Vertrekken, sijnde een Man die betoont te hebben Voorsigtigheijd, Tronw, ijver, kennisse en veel bequaemheijd, die ook met reedelijkheijd en goed Tractament moet bejegent worden, als sijnde de E Comp : aen so- daenige persoonen veel geleegen. De derde Mijn, soude weesen die van liier 74 mijlen N : W : vvaert geleegen is, in de landen van Amaquas, en alwaer door per- soonen bij den Commandeur denvaerts gesonden, Minerael is over- gebragt ’t welk van groote hoop sijnde wel waerdig is, dat nader ondersogt en geprobeert, en dewijl den E Commandeur van der Stel groote geneegentheijd betoont, om ten dienste van d’ E Comp : persoonelijk denvaerts te trekken, so is hem sulx toegestaen, die rijse te onderneemen op de bequaemste Ti jd die g’ oordeelt weru te weesen, in de Maend Augustus, en dewijl den Erts van daer ge- bragt, door Luijden haer des niet verstaende maer alleen afgebrooken is, van de bovenste korst, is buijten twijffel of wat dieper in de grond sal veel fijnder Minerael te vinden wesen, waer omtrent den E Commandeur kennisse heeft, hoe daer meede de handelen, dog de- wijle dingen van die Natuur veele observatien verEijsschen, welke 38 Instructie van Commissaris Van Rheedei nooijt beeter moogen werden gedaen, dan door Luijden Welkers batideling en officie 3t is, en daer in van der Jeugt aen g} Oeffent, en als opgebragt zijn, so sal tot dien Eijnde meede gaen, en die Reijze doen den Capt : der bergvverkers, van de welke den Com- mandeur grooten dienst sal moogen trekken, om d’ E Comp : gerust te stellen, wat van die bevinding te koopen is de gem : Voijagie sal op *t Menageuste moeten werden gedaen en volbragt, ook met alle voorsigtigheijd aengelegt, om geen ongelukken nog sebade aen ons volk die meede sullen gaen te lijden, en voornamentlijk wel net aen- geteekent de geleegenhijd der Landen, bergen, rievieren, weegen, en Menscken, so meede wegent hout en boscb omtrent de mijnen geleegen, en voornamentlijk of de rivier die aldaer is, in Zee Loopt, en hoe verre van daer geleegen, of daer een baeij, haven of andere geleegen theijd wesen mogt met Scheepen of Jagten aen te koomen, mitsgrs : alles wat aenmerkens waerdig is ; En gemerkt staet werd gemaekt deese Reijze in 4 Maenden sal moogen volvoert wer- den, sij den E Commandeur Gerecommandeert, deese so veel te verhaesten, als immers moogelijk is, aengesien sijn E. niet lange buijten R Casteel absent weesen kan. En op dat ik mogt weesen ten vollen gJ Informeert wat aldaer sal weesen voorgevallen en uijtgevoert, sullen tot dien eijnde meede gaen de persoonen de Rouw en Fresen, om na verrigtinge van de voijagie bij Eerste goede geleegentheijd, mij over Ceijlon te volgen, om be- quaemer te zijn, op mijn te rugge komste (als God belief t,) op R een en ander ten dienste van de generaele Comp : eenige ordres te konnen stellen. Het getal van de dienaeren van d5 E Comp : tot geleijde van d> E Commandeur, wert niet bepael f, egter seeker sijnde, hoe R g-etal klijnder is, sodaenige rijse te gemakkelijker vallen, en met de Menage beeter over Een komt, want so men geloofde op deese weg eenig1 gevaer van vijand geleegen waere, gelijk den E Commandeur Contrarie vast stelt, so was deselve beeter niet ondernoomen. LJijt R geene hier is aengehaelt moet d’ E Comp : voor het toe- koomende te gemoed sien, het middel dat haer Ed : R land haer Eijgen arbeijd, de Colonie en de winsten sullen toebrengen, om gedragen Lasten die tot den Jaere 1 684 beloopen /1376932 : 1 : 12: mitsgrs: jaerlijks overwinnen /82181 : 14: so veel sal omtrent koomen te beloopen d’ onkosten van gagie Randsoen en kostgeld &ca : die aen R guarnisoen bestaende uijt 332 koppen moet werden betaelt en gedraegen, om wel te balanceeren, nog veel te kort sehiet, beloopende de generaele Winsten van Ao : 1684 /’53121 : IS: 14. Inst Turtle van Commissar is Van Rheede. 39 in d’ afgeleijde boeken, te wenschen zijnde iets Rijx gevonden of profijtelijx bedagt konde werden de E Comp : te doen bestaen, en voordeel toe te bvengen was. Tot de menagie sal meede veel helpen, dat tot ’t geene men slaven, of die van slavinnen sijn voorgekoomen gebruijken kan, daer toe geen Nederlandse dienaeren gebruijke, want bier uijt ont- staet veelmael so wijnig Militie in ’t Casteel gevonden werd, sulx niet en soude weesen te verantwoorden, als strijdende tegens de Militaire voorsigtigheijd, want gelijk tegen den Tijd weder te rugge werd verwagt bet fluijtjen baeren met Slaven van Madagascar, sal T dJ E Comp : op so veel slaven niet aenkoomen als men in plaetse van so veel Soldaeten, over al buijten ’t Casteel tegen woordig besig lioude, so soude tot wagen rijders geen Twee Nederlanders behoeven, maer een Slaef kan die selfde dienst doen, en waer van sij bij Con- tinuatie verseekert sijn, om voor Eerst met Een Nederlander en Eijndelijk door Twee slaven sonder Nederlander de Wagens te voeren; van gelijken op de bouw posten, soude mede van die Luijden konnen werden gebruijkt, also wel om de beste van kaer dat werk te leeren, als om d’ andere te helpen. Harders en boutkappers kan al van gelijken door dat volk werden gedaen, voor een gedeelte, waermeede meerder volk in ’ t Casteel soude kunnen present gehouden werden, waer op UEd : in vollen rade, naalleswel te hebben overwoogen, Een resolutie sullen doen neemen, die met den dienst van d' E Comp : en Intentie in deesen sal Moogen over een koomen. Op dat alles in gnede ordre mogt toegaen, na de gewoonte van alle Commandementen en Gouvernementen sullen de Leeden van de politicquen raed, nevens den Commandeur des avonds in T gebed te samen koomen, ten waere wettige reeden van verhindering, alvvaer een ijder van sijn bedieninge van T geene dien dag’ is bijsonders voorgevallen, doen sal opening en rappport om te weeten, of in den volgende dag iets gedaen, of gelaten moet werden, en so sulx mogt weesen van eenig belang, sal den Secretaris aldaer present zijnde, in bet dag register daer van doen behoorlijke aenteekening, gelijk meede den fiscael sal gebouden weesen te doen rapport van sijn wedervaeren in sijn ampt, als wanneer den Commandeur meede kennisse kan geeven aen den Eaed van ;t geene mogt oordeelen nodig te weesen, op dat also door een goede en ordentelijke Maniere een ijder kennisse verkrijge wat in }t Commandement te doen, en gedaen is, ook voor den dienst van d' E Comp : voor te stellen T geene bij soude meenen Noodig te sijn bij voorval van saken, en also bequaem zij dienst te doen. 40 Instrudie van Commit saris Van Rheede. Daer werd g’ oordeelt, dat so men ijmand previligeerde om bij d’ Hottentotse Cralen te gaen melk handelen, men daer door eenige booter soude kunnen magtig werden waer van wel een preuve kan werden genoomen, maer dewijl sulx langsaem in T werk soude moeten gaen, eer dat er een quantitijt bij een quam, ’t welk om de booter goed te houden, in den somer Misscliien niet wel soude weesen, konde men opkooken gelijk in bengaele de gije werd gedaen, maer de ondervinding sal daer in de beste meester moeten weesen als in den aenvang daer toe maer werden gebruijkt, luijden haer des verstaende. De gewoonte van aen de Raeds persoonen uijt’S Comps : Thuijn, moes en groente te laeten geven, sal na deesen werden g ’ Excuseert, dewijl sulx alhier voor seer wijnig geld van de burgers kan werden Verkreegen ende Comp: geen groente genoeg kan aenkweeken tot gerief van de scbeepen en Verversing aen T Volk alleen sal sulx aen den Administrateur geworden. De soldaten of Matroosen, van haer ambagt Timmerluijden sijn- de, en alhier met deselfde gagie aen dat werk gebruijkt, en sal men niet debiteeren voor ’t gereedschap met Jt welk sij Comps : dienst doen, •’t welk niet alleen van de klijne gagie niet afmooge, maer ook onbillijk scude weesen, hebbende sulx alleen plaets in Luijden, daer toe aengenoomen, en groote gagie bedongen hebbende. Van gelijken sullen UEd : ’t volk ’t welk sijn verbonden tijd heeft uijtgedient, en of na In lien of ’t Vaderland vertrekken willen- de, niet ophouden, maer laeten Verlossen want sulx maekt maer verdrietig en onwillig Volk Jt welk men Meijden moet. Over ’t hospitael sullen werden gestelt Twee opsienders, Namentl : Een Administrateur en den Cap : van ’t guarnisoen die alle 8 daeg- en persoonelijk sullen de Visite doen, om te sien, hoe de sieken aldaer gehandelt en gedient werden om den Commandeur des avonds na het gebed te dienen van rapport, en ordre te ontvangen om so- daenig gebrek als bevonden mog’t weesen behoorlijk te voorsien, ook sullen geen sieken, nog van de scbeepen, nog uijt ’t guarnisoen daer werden ingebragt, dan bij Voorgaende weten van den Com- mandeur met sijn ordonnantie op dJ opsienders van ’t selve, gelijk op de selfde wijze ook gehandelt sal werden met de geene die weder gesond geworden sullen weesen, UEd : bekent sijnde hoe veel d* E Comp : aen deselve geleegen leijt. Over Comp: Slaven sal goede ordre werden gestelt, deselve niet verruijlt, Verkogt nog vermindert werden, ook niet van bier na Elders door ijmand vervoerd, van wat qualiteijt deselve ook Ins true tie ran Commissaris Van Bheede. 41 mogte sijn, dog in gevalle deselve van buijten aengekoomen, den Tijd van 3 •> Jaeren, ’t sij Mannen of Vrouwen, wel en Trouw heb- bengedient; spreekende prompt de Nederduijtse Tael, en doende of gedaen bebbende de beleijdenisse van de Gereformeerde Religie, soude aen sodaenige bij gunsten en resolutie van den Rued, wel mogen in vrijheijt gelaten, mits betaelende in billijke Termeijnen een somma van/ 1 00. dog sulx is te verstaen so die mogten beejuaern weesen, haer cost te winnen, en dat ’t als een gunst, en niet als een regt aengemerkt sij, en voor de geene aen de Caeb gebooren, sal ’t mogen weesen op den ouderdom van 40 Jaeren onder geleijke Con- ditie, op dat deese Menscben niet en mogen sugten, onder een Eeu- wige Slavernije, en erger sijn, als de geene in handen vau particu- liere gevallen, die door gnnste van haer meesters hoop hebben op baer Vrijdom, bet sal bacr ook tot deugd en weldoen aenmoedigen, dewijle buijten sulx voor baer geen hoop is ; Het Trouwen van onse Nederlanders aen vrij gemaekte Slavinnen, moet verboden werden, dog met dogters van Duijtsehe Vaders uijt Slavinnen gebooren, onder Conditie, boven breeder uijtgedrukt, sal geoorloft sijn, mits dat de Man sij goed van leeven, bebbende ge- leegentheijd sijn Yrouw en kinderen buijten dienst en last van de Comp : te moogen voeden, waer voor den Commandeur en raed sullen moeten besorgt sijn, so meede den selve doe professie van onse Religie. Geen slaven van particuliere over begaene Misdrijf, sullen van den fiscaal, op aenklagte van haer meesters mogen werden gestraft aen een pael gebonden en gegeeselt, sonder voorgaende kennisse en verlof van den Commandeur, die sulx niet sal geschieden uijt baet en onreedelijke begeerte, orn harde wreede meesters, maer over begaen quaet, ’t welk ook blijken moet, op dat deselve niet onge- boorsaem, ook niet Mishandelt werden. De gecondemneerde en banditen bij Yonnisse van Justitie, alliier sodaeniggesonden, beboorden gesonden te werden, op plaetsen alwaer swaeren arbeijd moet werden gedaen in plaetsen van Slaven, dog Javaenen Maccassaeren en diergelijken hart nekkige Natien, moeten so veel mogelijk van den anderen verdeelt zijn, om haer Jt quaed doen te beletten ; over de geene alhier politiquelijk g-esonden doen UEd : wel goede toesigt te houden, als menscben sijnde niet om te vertrouwen Daijn Manalle den Eenigste van die aengeleegenthijd, nog in Leeven, draegt sig in zijn Ongeluk redelijk, en mag denselve wel sodaenig blijven, leevende op hoope van door de hooge regeer- inge d’ beer Gouverneur Generael, en d’ beeren raeden van India, G 42 ■> Instructie van Commissar is Van Rheede. nog eenmael in genade weder te sullen werden aengenoomen, en van hier gelargeei’t; hem is toegevcegt tot Maendelijx Tractament 6 Rs. aen kostgelt boven sijn bleeding en provisie, dewijl klaegde gebrek te bebben, 't welk in Jt Toekoomende so sal agtervolgt werden. Met de verandering voorgevallen, dat den Eerwaerde predicant Ds. Johannes Overnij getrokken is in 't Huijs van den geweesene Luijtenant Baptist, is opengevallen de Wooninge, bequaem voor de SchoolMr en ’t School voor de kinderen van Onse Duijtscbe Xatie, so wel in den dienst van d’ E Comp : als daer buijten mitsgrs : vrije burgers baer kinderen, ’t welk met wijnig moeijte, kosten, en Tijd heel bequaem sal gemaekt sijn, en sullen in gemelde Schoole geen Slaven kinderen van niemand aengenoomen, maer de sodaenige na ’t quartier geweesen, en aldaer onderweesen mogen werden, d’ opsigt over deselve, en dat alles in goede ordre toe gae, blijve d* E Commandeur in Ernst aenbevoolen. Ingevalle de Caebse Wi j n wert goed gevonden gelijk boven is aengeweesen, in verscbeijden handen te doen uijtsluijten, soude in dien gevalle UEd : konnen verdagt sijn of niet een bequaeme plaets, en huijs bij previlegie af te sonderen soude wesen tot een stads Herberg tot gemak voor fatsoenelijke luijden, albier met de sebeepen aenkoomende, mits op Comp : Intrest geleth, deselve niet tot Xadeel strekke daer toe, favoriseeren de beste en gescbikste onder de Burgers. De Vrouw gen : Sara van Roosendael bedienende de Vrouwen ter deeser Plaetse in haeren Xood, gelijk ook aen Comps : Slavinnen is voor baer moeijte toegelegt /10 p maend bij de Cassier te betael- en, welke goede A rouwe UEd : tot dien eijnde moeten behulpig weesen. Hier voor gesprooken hebbende om na een bequaem persoon om te sien, om over alle de buijten posten tot hulpe van den Comman- deur ^t opsigt te bebben, is daer toe uijt gevouden den persoon van Johannes Mulder die dan Acte verleent en Instructie behandigt, ook met eenen is aengestelt als Landmeeter, waer toe den selven den behoorlijke Eed doen, en tot sijn dienst aengestelt sal werden. Het Wijnparsbuijs aen ’t ronde bosje, voor 't toekomende te klijn sullende vallen mag bij geleegentkeijd wel wat vergroot en tot den verm eerder Jen omslag werden bequaem gemaekt. So lang ’t Nieuwe Pakbuijs en Coorn Solders nog niet gemaekt mitsgrs : \ Coorn in geen grooter quantiteijt in komt, sal \ weij- nig scheelen of d’ oude Coorn Solder neevens die boven ’t rijst Pak- Tnstruetie vein Commissarix Van Tihdede. 43 huijs, daer toe seer bequaem is, sal voor Eerst genoeg weesen, de graeuen te bergen maer daer moet werden gesorgt ’t selve van de Muuren die vogtig sijn, af te scheijden, mitsgrs : de daken voor inwaeteren bevvaerd blijven, koomende de vogtigheijd, die bij de Muuren van de Walgang en de Pakhuijsen bederft nergens van daen, dan dat de Welgangen tussen de binnen en buijten Muuren met voose aerde opgevult den regen en ’t water ontfangen, en bij gevolg door dringen dat te helpen is, als men deselve met steenen vloert gelijk meede de beddingen van planken te onderhouden, waer op al meede dient geleth. Het wild en verscheurent gedierte van Leeuwen, Luijpaerts en I wolven waer op een premie is gestelt voor de geene die deselve vangt, of om hals brengt, te weeten/'50 voor een Leeuw /"SO. voor Een Luijpaerd en/9 voor Een Wolf half tot laste van d’ E Comp : en half voor de burgers, die betaelt werden op vertooninge van de vellen, seboon deselve sijn gedroogt, sal na deesen om fraude voor te koomen, en deselve van de Hottentots niet op te koopen, niet mogen werden betaelt daer bij geloofbaere attestatien, deselve in der daed bij ons sijn vernielt. Aen den vreedigen en vriendelijken omgang met d’ Inwoonders en Hottentots is wonder veel geleegen ; de manier waermeede den E Commandeur dat volk tot onse Natie genegen maekt, seer prijselijk zijnde, en waerin men moet volharden, sijnde deese Natie met wijnig te vreeden, en door een minnelijke aenspraek geheel konnen gewonnen Worden, daer ter Contrarie door een quaede bejegeninge deselve verweijderen, ons haten, en door haer Dolende Maniere van Leeven bequaem sijn d’ E Comp : en de Colonie veel quaed en schaede, ja derselver bederf te veroorsaeken, ook sal men al moeten bedagt weesen, lioe men ’t met haer maken sal, als di onse van Tijd tot tijd sig Verder uijtbreijdende, haer beginnen sullen te benouwen in de Weijde voor haer vee, waer uijt sij alleen bestaen, want 't en soude niet billijk weesen, dat hebbende sij aen ons deese Landen opgedraegen, onder beding van daer in meede met haer Vee te moogen wijden, wij haer indirect soude weg jagen door ’t beslaen niet alleen van Coorn Landen maer ook van de sodaenige, daer sij de wijde voor haer beesten toe behoeven, en dewijle haere Limiten niet groot genoeg sijnde om daer in te leeven, ge- dwongen soude werden, voor ons wijkende met haere nabuuren in oorlog te raken, om haer af te wijsen soude dese menschen die schoon van ons tegen haer nabuuren geholpen, egter aen de quaedste kans sijn, en waer omtrent moet werden onderstaen of met haer een G 2 44 Insbructie van Commissaris Van Rheede. accoord van gesepareerde Limiten en wijde soude te maken weesen dog met die umsigtigheijd en beleijd, sig geen quaed vermoeden op vatten, als o£ d' E Comp : gedagten had kaer Luijden te willen Verdrijven, T welk soude konnen onderstaen werden, Eerst de Capitainen en opperboofden van onse goede Intentie voor in te neemen en met geschenken smakelijk te maken kaer onder Malkan- deren met Jalousie verdeelt te houden is Wijsheijd gelijk 't voor- sigtigheijd is, geen Oorlog onder haer te dulden ook niemand ge- doogen verdrukt te Worden, so sullen sij ons alle behoevende ons niet te magtig, nog ook onnut sijn. De Secretarije buijten des Commandeurs Wooninge verre van de hand op een seer onbequaeme en onvrije plaets sullen UEd : ten eersten doenoverbrengen, alvvaer in Comps: Wooninge plaets genoeg te vinden is, daer toe uijtgesogt, een werk sijnde daer voor den Commandeur bij sonders de sorge draegen moet, en aenbevoolen is, aengesien de gekeijmen van d5 E Comp : daer buijten d'’ ooge van ijder een behooren bewaerd en opgeslooten te zijn, en daer sal van voort gekoomen weesen, so veel papieren werden Yermist, Ja selver dat er niet gevonden is een eenige Caerte, Concept of profrit van ’t Casteel, of van de Tafel Valeij, waer voor seer nodig was geweest te sorgen over sulxis nu bij verandering van Seeretaris, doen maken een net register ’ t welk sal dienen Agtervolgt, en door aengroeijen- de papieren te werden vergroot, en bij bekoorlijk Transport den een den anderen overgegeeven ’t welk meede werd Verstaen, in de per- soone van de Commandeurs, ten eijnde men weete onder wie iets koome te verlieten, en daer van moogen Verantwoorden, en aen- spraekelijk sijn. De Negotie boeken so verre Dezelve zijn gesch reeven, sullen dienen hersehreeven om ’t kladden voor te koomen in ’t redres- seeren van verscheijde mistellingen Cassa moet belast werden voor /6 799 12 12 Aen pajem : is in swaer geld ... /5439 15 0 bij ’t restant pajem : gesteld ... f 820 5 0 /G260 0 0 Sal als dan die reekening accordeeren, en in Cassa niets resteeren, Sijnde ’t Abuijs in de boeken en van 1683, bij T versenden van ’t geld na batavia door T crediteeren van Cassa in plaets van pajement bijgekoomen. Instructie van Commissaris Van Uheede. 45 De Schnlden ten  na 't Patria als batavia een werden, bij brieven leevendig gemaekt, om niet geheel vergeeten te werden. Bedorven goet zal niet op de generaele Comp : maer op winst en Yerlies afgeschreven moeten werden, so sulx alkier door Langheijd van Tijd of ongelnk Sodaenig geworden is, en met behoorlijke attestatie blijke, niet door versuijm en agteloosheijt veroorsaekt, in welk geval den geenen die Jt aengaet moet aengesprooken, en door hem vergoed werden en so sal gehandelt werden met de post Op 25 Jan. van /1114: 10: 2. over goederen alhier van batavia of elders bedurven en vergaen, overkoomende, moet bij eerste geleegentheijd, nevens de behoorlijke attestatie der bevinding, geschreeven en advis gegeeven werden, gelijk nog sal moeten geschieden over het pak Lijwaet van de witte mieren geheel opge- geeten, en door de krijgsman alhier aangebragt, als sijnde onmoge- lijk alhier gesehied te sijn, aengesien men van dat ongediert niet en weet, van gelijken moet werden gedaen met goederen en pakken te Cort gevonden en wel op qualijk geconditioneert, om op d* afpackers, of andere Sulx te mogen werden verhaelt, en de Comp : buijten schade blijve; van gelijken had behooren na batavia advis gegeeven te zijn, wegen de quade optelling en de Factuur p de krijgsman aengebragt, bedraegende /27073 : 2 : 3 en maar opgetelt voor /1 70 70 : 2 : 3 ook Sodaenig in de brief is uijtgedrukt om alle abuijsen voor te koomen, en d’’ accoord te gaen. Wat verderSoude moogen, Aengaen, ’tgeene den administrateur behoort te doen om ’s Comps : Effecten wel en belioorlijk te ver- sorgen, en verantwoorden, wert in deesen vernieuwt, en gehouden voor g’ Inserreert d'’ Instructie 1671 door den oud gouverneur Raed van India dJ beer Isbrand Goske als Commissaris ten dien eijnde opgestelt en tot regulament alhier voor den Administrateur, winkelier Cassier, na gelaeten, waer in, na ordre van ’d E Comp : alles is vervat, wat nodig en dienstig was ; UEd : bij deesen ordon- neerende, deselve in alien deele te agtervolgen. De diaconen sullen na deesen moeten weesen 5 in getal van de aldergeschikkelijkste en voornaemste van ’s Comps : Dienaeren en vrijeluijden ten eijnde alles onbesprooken en ordentelijk mag toegaen ; Bij de boeken is bevonden ’t Capitael van den armen te bestaen uijt een Somma 46 Tnstructie van Comviissaris Van Rheede. van /28746 13 : sijnde in Cassa bevonden /9394 : invoegen veel geld bij deese en geene is uijt geset, waer van er Sommige niet te Suffisant souden weesen, een saek sijnde seer teer om te handelen, en van groote verantwoordinge is, ’t Armgelt Sodaenig te risiqueeren endoor luijden, daer tegenwoordig geen verhael Op en is, Derhalven sullen na deesen door diaconen geen geld aen imand werden Op Intrest uijtgegeeven, dan met behoorlijke Resolutie van den vollen kerken raede, en met eenpaerige stemmen om voor te koomen, geen diaeon op sijn eijgen Authoriteijt eenig sodaenig bewint sig aen- matige mitsgrs : So, na alle precautie bij den kerken raed gebruijkt, eenig onvoorzien ongelijk mogte voor komen, men seg sulx mogte getroosten ; Het is meede een onbillikheijt, dat den geene die eenigen dienstvan ’t Schrijven van baer boekjes bedienen in processen of wat diergelijks den Armen raken mag, daer voor Salaris en betaeling eijssen, want dewijle dat geld om Gods wille gegeeven is, behoorden ook alle Christenen den armen om Gods wille te bedienen, en belpen in dat geene in onse magt en kennisse weesen mag, waer op den Commandeur sal doen letten, en dat alles met goede schik en ordre toe gae. Den raed van Justitie sal tegenwoordig bestaen uijt de volgende persoonen Den E. Commandeur Simon van der Stel president. Den Administrateur, Andries de Man Den Cap : Jeronimus Cruse Den Luij tenant Oelof Bergb Den Oudsten onder Coopman Albert van Breugel Den Winkelier Cornells Linnes Den Guarnisoen Boekb : Jan Hendrik Blum Den Secretaris Melchior Keemels neevens Twee Oudste raeden der Burgers, en tot Secretaris Jan Blesius Over de Politie Sullen als raden sijn, en bestaan uijt den E. Commandeur van der Stel Capitain Luij tenant Oudste onder Coopman Albert van Breugel Cassier Winkelier Guarnisoen boekbouder en tot Secretaris Melchior Keemels. Alle welke persoonen wij willen hoopen ijder in sijn bediening Instructie van Commissaris Van Rheede. 47 door naerstigheijd, ijver, en Trouw ’’S Comps : saken wel en behoor- lijk waerneemen de Justitie na de wetten en Statuten uijtvoeren, en adminislreeren tofc besclierminge van de goede en de straffe voor de quaede mitsgrs : ’t Intrest, welvaereu en voordeel voor de E Comp : na uijterste vermoogen te betragten en waerneemen sullen, agtervolgens den Eed aen den Lande, en E Comp : gedaen in den Aenvang van iders bediening. Den Sehipp : bouvve hugo van der Lek van fluijtje voor- schooten albier aen land gebouden, is g’ordonneert bij Eerste geleegentbeijd na batavia te vertrekken, en sig aldaer bij de hooge regeering van India te verantwoorden, over zijn onbehoorlijken handel, ondenveegen met 'S Comps: Provisien en randsoenen aen ’t volk gebruijkt, en sal derkalven den selven bij eerste voorkomende gelegentheijd, buijten Emploij, egter als Schipper getracteert, en overgevoert werden. Den onder Coopman Albert van Breugel, d’ E Comp : lange Jaeren op veel moeijelijke Voijagies, en veel gelegentbeeden wel en Trouw gedient bebbende, en albier met ’t bseaels ampt versien op boope daer door zijn verder avancement te erlangen ; dog gemerkt onder des onse Ed : heeren en Meesters in T Yaderland over voorsz : Ampt anders bebben gelieven te disponeeren derbalven van dat ampt Soude moeten aftreeden, bij overkomst van den Fiscael Johannes van Ceulen, en daer door sig te sien gepostponeert buijten Sehuld, derbalven sal hem den bijdienst van over de pakhuijsente weesen gestelt, geen prsejudix toe brengen, maersal in rang sessie, regt van naesten blijven behouden het voordeel boven alle andere van deselve of minder qualiteijt, om bij versterk : of verandering op te treeden, tot de bedieninge hem albier in dit Commandement ’t naeste sijnde. En dewijl door de laeste opneeming bij Expresse gecommitteer- dens gedaen, en door Confrontatie disorder bevonden, also wel met de boeken, als met de Eerste opneeming, so werden UEd : gelast dJ Effecten van d; E Comp : na gemelde opneeming den E Com- mandeur ter handen gestelt te doen verantwoorden en vereffenen Bij aldien UEd : alle albier Nieuwelijx in den dienst van d’ E Comp: te deser plaetse waeren aengekoomen, mitsgrs: ’t Comman- dement eerst gestabileert wierde, daer soude vereijssen, op veele saeken UEd :' te moeten Instrueeren, dog aengesien Snlx niet en is, UEd : bebbende kennisse genoeg en so veel voorschriften en Instruction van tijd tot tijd albier nagelaeten door Mannen liaer ’t Intrest, belang, en gelegentheijd van d’ E. Comp, ten vollen ver- 48 Instructie van Commissaris Van Rheede staende, sal in deesen niet verder nodig sijn, dan UEd : te recom- mandeeren gemelde ordres, so veel die met deesen niet en strijden en voor den dienst van dJ E Comp : en verandering van tijden en Saken practicabel sijnde, na te koomen en doen agtervolgen, mitsgrs : in alles wat na bij Instructie klaer en duijdelijk bevoolen is, geen verandering door ijmand sal werden gemaekt ten tijd en wijlen onse beeren en meesters anders mogten goed vinden te beveelen ; sullende de Eerste Clercq Borreman voor den raed van Justitie moeten verantvvoorden 't geene tot Laste van hem weegens passeeren van Onbehoorlijke Acten soude begaen weesen. 