Dr. Herman Bavinck
Hepp, V. (Valentine), 1879-1950
2) Blijven of Heengaan? G. Ph. Zalman, Kampen, 1902, bl. 10.. MISLUKTE POGINGEN IN ZAKE EENHEID VAN OPLEIDING. 273 dat de opleidingsschool der kerken behandelt, alsof het een kruide- niersaffaire gold’. Begrijpen de broeders niet, zoo vraagt hij, dat bij de hoogleeraren de lust vergaat altijd den strijd aan te binden tegen hen, die het beding van 1892 aan hun zijde hebben ?!) Over dat ,,Beding” is hij echter in een artikel van een paar weken later niet te best te spreken. De Assensche Synode had het beginsel der Eigen Inrichting niet mogen stellen. En de Synode der Nederl. Geref. kerken had ten deze geeri concessie mogen doen. »Zij aan- vaardden een beding, dat zij niet konden eerbiedigen. Zij legden eene belofte af, die zij niet konden houden.” De vereeniging der Kerken had dan maar uitgesteld moeten worden.?) En vdér de Synode Samenkomt waarschuwt hij, dat men de verwachtingen niet te hoog spanne. De particuliere Synodes zijn in meerderheid wel voor ver- eeniging in de richting van het ,,Advies’, maar nemen het geen van alle zonder eenige wijziging over. Hij spot nog wat met Kuy per, wien volgens hem het ideaal van een werelduniversiteit voor oogen staat, gelijk vroeger die van Genéve.?) Z66 gaat hij ter Synode. Wat hij precies wil, wist niemand. Hij zelf ook niet. Hij wachtte slechts den loop der dingen af. Eerst kwam dan aan de orde de prealabele kwestie of men op de zaak ingaan zal, ja, dan neen. Noordtzij met drie anderen stellen voor het concept-contract met annexe voorstellen en adviezen ter zijde te leggen. Dit wordt verworpen met 26 tegen 14 stemmen.*) Daartegenover wordt aangenomen het voorstel-Littooy om zonder zich uit te spreken over de verschillende gevoelens, over te gaan tot bespreking der vraag, of en hoe eenheid van opleiding, ook met het oog op de voorstellen der Provincién, tot stand zij te brengen.’’®) Evenwel benoemde de Synode daarvoor geen nieuwe commissie. Zij rekende er blijkbaar op, dat uit den boezem der vergadering zelf wel een voorstel zou opkomen. Trouwens, den avond te voren, 20 Augustus, waren verschillende broederen ver- trouwelijk saamgekomen. Ds. T. Bos kwam er met een schets- 1) Bazuin, jg. 1902, no. 22 (30 Mei). 2) No. 25 (20 Juni). 3) No. 31 (1 Aug.). 4). Acta, art. .75. 5) Art. 76. 274 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. voorstel, dat echter bij niemand steun vond. Ennu wordt Bavinck eerst recht wakker. Hij staat op uit zijn passiviteit. Op verzoek nam hij, naar hij verhaalt, het woord en trok eenige groote lijnen.?) Ds. Bos legde er zich wel niet met evenzooveel woorden bij neer, maar Bavinck kreeg den indruk, dat deze er zich wel mee vereenigen zou. ,,Niemand vermoedde, dat Ds. Bos niet mede zou gaan.’’2) Ook van prof. Noord tz jj koesterde men gelijke gedachte. De professoren Bavinck, Biesterveld, H..H. Kitypier en Rutgers (Noordtzij had de vergadering verlaten en nie- mand wist, waar menhem moest zoeken) formuleerden toen een voorstel en dienden het in. De trouvaille in dit voorstel bestond daarin, dat het initiatief der benoeming niet zou uitgaan van de kerken of van de Directeuren der Vereeniging, maar van de Theologische Faculteit. Zij zouden een voordracht indienen bij de Curatoren der Kerken. In geval van conflict berust de beslissing bij de Generale Synode. Voor de hoogleeraren in de Theologie zou onderteekening van art. 2 der Statuten hetzelfde inhouden als de onderschrijving van de Drie Formulieren van Eenigheid. Als plaats van vestiging zou Den Haag worden aangewezen. Aan het einde van die zittings- week is Bavinck vol moed. Zijn ,,Dagboek” behelst: ,,22 Aug. Vrijdagav. weer naar Rott. en Vlaardingen, met goede hope dat in ’t voorstel-Bavinck zich allen zouden kunnen vereenigen.” ’t Mocht echter zoo niet zijn. Ds. Bos en de zijnen kwamen met een tegenontwerp, dat als twee druppels water op ’t voorstel- Bavinck van 1899 geleek. De verleiding was sterk voor Bavinck. Want dat voorstel had nog altijd de liefde van zijn hart. Toch liet hij zich niet overhalen. En hij verdedigt zich: ,,Maar dat ik thans niet op het voorstel-Bos kan overgaan, is in de eerste plaats voor mij eene quaestie van eerlijkheid en goede trouw. Want het voorstel der vier hoogleeraren droeg ook mijn naam.’’) : De voorstellen-Bavinck en Bos kwamen in stemming. Bij de artikelsgewijze behandeling stond het telkens 26 tegen 14 en straks door plaatsvervanging van een primus-synodelid door een secundus 25 tegen 15. V6é6r de eindstemming wilde de Synode de 1) Blijven of Heengaan? bl. 17. 2) Bi. 20. 3) Blijven of Heengaan? bl. 37. MISLUKTE POGINGEN IN ZAKE EENHEID VAN OPLEIDING. 275 broeders nog de gelegenheid geven zich met elkander te verstaan. Maar de fractie-Bos stelde als eisch, dat de fractieBavinck amendementen zou indienen op het verworpen voorstel-B os. Daarin kon men niet treden. En 266 wordt dan het voorstel-B a- vinck aangenomen. 5 adviseerende leden en 25 stemhebbende leden verklaren er zich véér, 2 adviseerende en 15 stemhebbende leden stemmen tegen. 1) De praeses vraagt nu de minderheid of zij zich aan de meerderheid wil conformeeren. Ds. Bos raadt ech- ter, hoewel hij alleen voor zichzelf kan spreken, om des vredes wil de uitvoering van het aangenomen voorstel op te geven.2) Wat nu te doen ? Drie moties komen ter tafel. De motie-van Andel wilde: nog niet uitvoeren. De motie-van Goor: wel uitvoeren. De motie-van Schelven, welke aangenomen werd, luidde: »,De Generale Synode, lettende op den gang van zaken, lettende ook op het oordeel der meeste provinciale Synoden, om, zelfs in- dien een voorslag goed werd gekeurd, niet tot de uitvoering over te gaan, zoo daaruit schadelijke gevolgen voor de rust en den vrede der kerken zouden kunnen voortvloeien, acht het niet raadzaam in de gegeven omstandigheden de vereeniging van de Theol. School met de Theol. Faculteit der Vrije Universiteit tot stand te brengen.’’) Zoo was dan weer een poging om tot eenheid van opleiding te komen mislukt. Het interesseert natuurlijk het meest, wat het ,,Dagboek” er- van zegt. Daar staat: ,,ik kwam bedroefd, maar niet bezwaard van de Synode’’. Hij voelde zich niet gebroken als toen hij in 1899 uit Groningen thuis kwam. En opmerkelijk: weer hoopte hij half, dat de Synode op haar besluit zou terugkomen. Ging hijzelf niet meer ter Synode, hij deelde aan Ds. Elzenga, die wel ging, mede, dat de mogelijkheid niet was uitgesloten, dat hijen Biesterveld een benoeming aan de Vrije Universiteit ontvingen, en haar aan- namen. ,,Maar’”’ — en men leest hier de teleurstelling tusschen de regels — ,,ook dit woord had geen verdere uitwerking”’, moet Bavinck neerschrijven. 4) 1) Acta, art. 124. 2) Art. 125. 3) Acta, art. 126. 4) Blijven of Heengaan, bl. 72. 276 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. Deze mogelijkheid van benoeming was echter geen ijdel drei- gement. Op Dinsdag 16 September hadden Bavinck en B ie s- terveld een conferentie met de hoogleeraren Geesink, Rut- gersen H. H. Kuyper. Daar werd de afspraak gemaakt, dat de Theol. Faculteit aan den Senaat en daarna aan Curatoren en Directeuren zou voorstellen Bavinck en Biesterveld te benoemen, terwijl de laatsten zich bereid verklaarden een even- tueele benoeming te aanvaarden. (Men lette hier op elk woord). ’s Vrijdags 19 September had er weer een conferentie te Amster- dam plaats, waarbij nu ook van Andel, Noordtzij en Bos tegenwoordig waren. Bavinck had nl. in Kampen Noordtzjj gesproken en — volgens de inlichting van zijn ,,Dagboek” — den indruk gekregen, dat hij wel overleg wilde en daarom zoo’n conferentie voorgesteld. Maar Bos schreef mij een brief, dien ik daags te voren (Dond., Woensdagavond 17 Sept. in Rott.) ontving, dat hij alleen van een conf. verwachtte als ik tot zijn voorstel over- ging. Vandaar dat conferentie niets uithaalde.” Daar deden B a- vinck en Biesterveld ook mededeeling van bovenvermelde afspraak en oordeelden, dat er misschien een Generale Synode moest komen tot voorziening van drie vacatures aan de Theol. School. Ik verhaalde dit opzettelijk wat omstandig, omdat ten deze door Ds. Bos een smet op Bavincks karakter werd geworpen. Deze schrijft: ,,Mijn brief dus, op Donderdagmorgen ontvangen, had be- slist over de benoeming en de aanneming ervan, die Dinsdags te voren plaats had!! Als dat geen leugen is, weet ik niet meer wat waarheid is. Dinsdags wordt beslist en mijn brief van Donderdag. heeft er invloed op geoefend! En nu durft men te Kampen nog met dien brief, die reeds twee dagen van te voren invloed zou ge- had hebben, pronken ter verdediging van de treurige geschiede- nis! ’t Is te gek om er van te spreken. Als iemand zijne handeling z06 rechtvaardigen moet, mag terecht aan de rechtvaardigheid der handeling zelve worden getwijfeld!” +) Door deze aantijging 1) De kwestie van den dag, Groningen, Jan Haan, 1902, bl. 35. Laat mij mijn bijzondere erkentelijkheid mogen uitspreken jegens prof. Dr. H. H. Kuyper voor de inzage van de verschillende correspondentién uit MISLUKTE POGINGEN IN ZAKE EENHEID VAN OPLEIDING., 277 gold Bavinck van dat oogenblik aan voor sommigen als on- betrouwbaar. Toch heeft Ds. Bos zich jammerlijk vergist. ’s Dins- was, dan zou Bavinck geadviseerd hebben om die afspraak als ongedaan te beschouwen. Maar de brief van Ds. Bos deed hem er te voren van afzien een desbetreffend verzoek te doen, Het zou toch nutteloos zijn. Ziet daar de simpele toedracht der zaak ! Ten overvloede blijkt dit ook uit de correspondentie, welke Bavinck in die dagen gevoerd heeft met Prof. H. H. Ku y per, die toen de leiding in de onderhandeling had. Op 9 September meldt hij: ,,Ik ben nog van dezelfde gedachte als in Arnhem, dat de broeders Bos enz. een onverantwoordelijk spel hebben gespeeld. De mijn, door hen aangelegd, is blijkbaar verkeerd gesprongen. Ik heb allen lust........ eene benoeming aan de Vr. Univ. even- tueel aan te nemen. Maar alles Overwegende, weet ik nog niet, of dit de beste en veiligste weg is........ Nu kwam de gedachte bij mij op: het gaat natuurlijk niet aan, om eene benoeming aan de Vrije Universiteit aan te nemen, zonder het Curatorium te raad- plegen. Zou het nu niet goed zijn, als Biesterveld en ik eene Cura- torenvergadering aanvraagden, daar zeiden, dat we officieus ver- nomen hadden, dat de V.U. ons benoemen wilde en dat we, indien de broederen (Cur. en prof. die met Bos medegingen) op hun stand- punt bleven staan en zich niet konden nederleggen bij de uitvoering van ’t Synodaal besluit, zouden heengaan, maar dat we liever wil- den, dat we gezamenlijk aan de kerken konden adviseeren, om spoe- dig, naar den vastgestelden regel, in Synode saam te komen en het genomen besluit uitvoeren.” Hier komt al dadelijkk Bavincks lievelingsdenkbeeld voor den dag: een vervroegde Synode, die de motie- van Sc helven zou herroepen en het voorstel-B avinck uitvoeren. Deze ge- dachte vond weerklank. In De Bazuin van 3 October vindt men die dagen. Zoo kreeg ik behalve de brieven van Bavinck, ook die van Biesterveld, Noordtzij, Littooy, Dr. Wagenaar, Dr. van Goor en nog andere onder de oogen. 278 | DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. onder ,,Advertentién’’ een telegram van de Gereformeerde Kerk van Rotterdam (A), waarin de hoop werd uitgesproken, dat B a- vinck en Biesterveld hun benoeming niet zouden aan- vaarden, maar dat op een buitengewone Generale Synode tot uit- voering van het voorstel-B avinck zou worden besloten. En later — want de inlichtingen, waarop Rotterdam A afging, waren niet juist — toen de benoeming een feit was geworden, spanden velen in den lande zich ervoor in het samenkomen van een ver- vroegde Synode te bewerken. Zelfs Ds. A. Littooy, een der onderteekenaars van het voorstel-Bos, achtte dit den eenigen weg om uit het moeras te komen. Eerst 19 September bespreekt Bavinck de heele kwestie pu- blick in De Bazuin. Het begin van zijn artikel kan als een exempel van zelfbedwang dienen. Maar dan komt hij los. ,,.Maar wat is er nu van de zaak geworden ?”, vraagt hij. Dit, dat de Theol. School ,verzwakt en van de plaats, die zij vroeger innam, weggeschoven is. Haar bestaansrecht (n.l. in zoover zij aanspraak maakt op een zelfstandig bestaan) is door de Synode pertinent ontkend. Voor- zoover ze zelfstandig blijft bestaan, heeft ze dat alleen aan eene gunst der Synode te danken. Ze leeft voortaan alleen bij de gratie der meerderheid. Rechtens is ze met de Theol. Faculteit vereenigd : feitelijk wordt ze nog een tijdlang ccduld Sete De meerderheid, dat wil zeggen de Synode zelve, dat is met andere woorden de Ge- reformeerde Kerken hebben zich van de School, inzoover ze zelf- standig wil voortbestaan, teruggetrokken : zij hebben haar aan de minderheid cadeau gedaan.” En in het nummer van 3 October maakt hij bekend, dat omtrent de zaak der benoemingen nog niets gepubliceerd kan worden. Maar hij voegt er aan toe: ,,dat ik per- soonlijk in geen enkel opzicht den toestand aanvaard, waarin de school thans gebracht is en dat ik alle kracht zal inspannen om uit de impasse te geraken, waarin wij op en na de Synode gekomen zijn.” Betrekkelijk lang bleef de benoeming uit. De schuld hiervan lag voornamelijk bij Bavinck. Hij dringt telkens op uitstel aan. ,,Om alle misverstand te voorkomen” — zoo schrijft hij op 23 September aan prof. Dr. H. H. Kuy per —,,acht ik mij daar- om thans tot de verklaring verplicht, dat ik, ofschoon persoonlijk MISLUKTE POGINGEN IN ZAKE EENHEID VAN OPLEIDING. 279 voor mijzelven in de gegeven omstandigheden bereid om de benoe- ming te aanvaarden, toch geen beslissing wensch te nemen, voor- dat ik daarover de Curatoren der School en eventueel de Synode gehoord heb.’”’ Vanuit Amsterdam schijnt er voorts eenige pressie op hem te zijn uitgeoefend. Op 26 September leggen hij en Bies- terveld de schriftelijke verklaring af: ,,dat wij in de gegeven omstandigheden bereid zijn deze benoeming aan te nemen, maar dat daartoe noodzakelijk is, dat wij ontslag vragen van H.H. Cu- ratoren der Th. ,,Uit het feit, dat Bavinck reeds de huur van zijn huis opgezegd heeft, blijkt, hoe het voor zijn bewustzijn staat.” De Curatorenvergadering werd 6 October gehouden, op verzoek van Bavinck en Biesterveld. Zij vroegen aan Curatoren der Theol. School of deze gronden wisten aan te wijzen, waarop Zij aan Heeren Directeuren van de Vereeniging voor Hooger Onderwijs zouden verzoeken om tot hun benoeming niet over te gaan. Zij achtten zich aan het Curatoren-advies niet volstrekt gebonden, maar zouden het op hoogen prijs stellen en er ernstig rekening mee houden. De stemmen staakten evenwel. De Curatoren konden hun hierin niet ter wille zijn. Wel werd den volgenden dag de motie aangenomen: ,,De vergadering van Curatoren, de mededeelingen van de Hoogleeraren Bavinck en Biesterveld vernomen hebbende, spreekt als haar oordeel uit, dat met het oog op den toestand der. Theol. School ten zeerste gewenscht is, dat deze hoogleeraren aan deze inrichting blijven.” 1) Maar het verwachte woord kwam niet 1) Blijven of Heengaan, bl. 73 v. 280 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. Van een vervroegde Synode werd in het besluit niet gerept. In zijn ,,Dagboek” noteert hij ,curatoren willen ons dus feitelijk weg heb- ben, nl. de linkerzij (Goor, Neijens, de Geus, die ons naar Vrije willen (doen) gaan) en de rechterzij (Noordtzij, Lind., West., Bosch, die ons heterodox vinden in het stuk der Eigen Inrichting). Alleen de middenpartij wou nog zoo wat pogingen aanwenden ons te hou- den.” Biesterveld vertelt in een brief nog de volgende bij- zonderheden : ,Zielsgaarne” zeiden ze wilden ze ons houden! Wes- terhuis; sprak nog in de discussie uit, dat het maar beter was een bond van kerken te vormen, die de school overnamen. Lindeboom wilde dat wij in de schuld zouden vallen, dan was met één handdruk alles vergeven! Noordtzij begon heel listig te zeggen, dat hij wel alles wilde doen om ons uit de moeielijkheid te redden, waarin wij ons gebracht hadden. Toen wij pertinent verklaarden in het geheel niet in moeielijkheid te zitten, moest hij dit pogen opgeven ! Later verklaarde hij in eene broederlijke samenspreking, die nog na afloop der officieele vergadering op het verzoek van sommige Curatoren gehouden werd, dat hij de kerk nooit zou opofferen aan het drijven van ,,een kliek heeren, wie dan ook” en tot zijn laatsten ademtocht en zijn laatsten druppel bloed hiertegen strijden zou ! En al vergaat de wereld, ik blijf staan’ — dat waren Zijn eigen woorden. Waar hij dan zou moeten staan, zei hij er niet bij ! Zoo zorgde Biesterveld, de man met het huppelend schrift, met zijn zin voor het komische, voor de note gaie, iets wat Bavinck in die dagen zoozeer te stade kwam. Den volgenden dag, 7 October, gaat er een brief naar Amsterdam, dat nu de benceming kan doorgaan. Op 9 October ontvangen beide hoogleeraren hun benoemingsbrief. Den 13den zenden zij bericht van aanneming. Waarom niet onmiddellijk? Bav inck zat zijn ,,Blijven of Heengaan ?” te schrijven. Ook wilde hij eens rustig over een formule denken, waarmee hij de onderteekening van art. 2 der Statuten accepteeren kon. Tevens wenscht hij, dat alles een kalm verloop zal hebben. Hij vraagt dan ook van prof. H. H. Kuyper: En als gij er dan de volgende week melding van maakt in de Heraut, mag ik u dan vriendelijk verzoeken, om alleen de feiten mee te deelen en er niet vele woorden van lof en dank aan toe te voegen. Dat zou de broederen onzerzijds prikkelen, en het is ook niet noodig”’. MISLUKTE POGINGEN IN ZAKE EENHEID VAN OPLEIDING. 281 Hier speelde hem ongetwijfeld weer de.vervroegde Synode door den geest. Die mocht tot geen prijs onmogelijk worden gemaakt. Zelf teekende hij bij het bericht in De Bazuin, dat zij de benoeming hadden aanvaard, dan ook aan: ,,Dat deze beslissing, schoon met klare bewustheid genomen, ons toch eenerzijds van harte leed doet, behoeven wij niet te verzekeren.... Maar des Heeren wegen zijn dikwerf anders dan onze wegen. Soms is er een heilig moeten, dat krachtiger dan al ons willen spreekt.’’4) In de stille hoop, dat men zich op de Curatorenvergadering van 30 October, waarop een beslissing moest worden genomen in de vacature, ontstaan door het overlijden van Wielenga, tegen alle benoeming zou verklaren en het oordeel eener vervroegde Synode zou inroepen, werd deze afgewacht. ’t Liep evenwel anders. Curatoren benoemden Dr. H. Bouwman van Hattem_ en Ds. B. van Schelven van Amsterdam. De wensch leeft in Bavinck dat zij niet zullen aannemen, al durft hij niet publiek in dien zin adviseeren. Inmiddels ziet hij verlangend uit naar krach- tiger actie in de kerken voor een buitengewone Synode. Luidde de oorspronkelijke afspraak, dat Bavinck en Biesterveld zich eerst 1 Mei aan de Vrije Universiteit zouden verbinden, in een brief van 5 November doet Bavinck weten: »we zouden gaarne met | Febr. verhuisd zijn; hier is het leven zeer onaangenaam geworden en daarom niet tot | Mei uit te houden.” Hij en zijn ambtgenooten zullen waarschijnlijk voor de Kerstvacantie hun oraties houden. In een schrijven van 24 November heet het: ,Als het eenigszins kan, moet er nog een Synode en een oplossing komen. Ik ben bereid, om hier tijdelijk college te blijven geven, en Biesterveld zeker ook wel. Op zichzelf zou ik geen bezwaar hebben hier tot 1 Mei te blijven en dan eerst mijn ambt aan de V.U. te aan- vaarden. Maar dit zal niet meer gaan ; de zaken zijn te ver gevorderd; ons ontslag gaat 1 Jan. in; uitstel zou misschien ook weer als zwak- heid geduid worden, en ik voel ook, dat ons spoedig optreden aan de V. Univ. voor deze van belang kan zijn. Te meer, omdat ik ver- moed, dat, als er geen vereeniging van School en Fac. tot stand komt, velen uwerzijds van een sterk verband met de kerken niets meer zullen willen weten.” 3) 4g. 1902, no. 44 (17 Oct.). } 282 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. Op de curatorenvergadering van 26 November moest opnieuw slag worden geleverd. Zou men een buitengewone Synode verkrijgen, dan moesten curatoren slechts op tijdelijke voorziening bedacht zijn. Bavinck houdt prof. H. H. Kuyper op de hoogte: Ds. de Geus deed het voorstel om met het oog op den toestand in de kerken thans nog niet tot definitieve benoeming over te gaan, maar tijdelijk in de noodige onderwijskrachten te voorzien. Dit voorstel werd met vijf stemmen tegen vijf verworpen.... Benoeming gaat dus door, maar wat zedelijke kracht ligt daar nu in!” Nu was het wachten op de vergadering van Curatoren en Deputaten Synodi op 18 December. In dien tusschentijd moesten verschillende toonaangevende mannen zich in de bladen tegen het voortgaan met een definitieve benoeming laten hooren, zoo vond Bavinck. ,Misschien konden ook enkele kerkeraden zich nog in dien geest laten hooren of nog een verzoekschrift aan de vergadering op 18 Dec. inzenden, om niet door te gaan.’ Ook de Deputaten der Synode behooren Curatoren op hun zwakke houding te wijzen. Over een vervroegde Synode denkt hij op ’t moment weer anders. ,,Een generale synode acht ik op dit oogenblik nog niet zoo wenschelijk. Eerst moet ze door Noordtzij c.s. begeerd worden. Want anders gaan ze aan het ageeren en de anderen worden bang; het einde van de zaak zou bevestiging der school zijn.” In een volgenden brief licht hij dit aldus toe, dat hij wel gaarne zou zien, dat Zuid-Holland, Zeeland en Friesland spoedig op een Generale Synode aandrongen. Dit kan niet te haastig geschieden. En wel met het oog op de ver- gadering van 18 December. Maar daarom behoeft de Synode nog niet spoedig saam te komen. De kerkelijke vergaderingen moeten ruim den tijd hebben om over de voorstellen-B avinck en Bos na te denken. ,,Dat zal, denk ik, Bos en Noordtzij winnen.” Bie s- terveld laat zich in denzelfden geest uit. ,,Ik blijf vreezen, dat als de meerderheid op een Synode doorgaat, dit alleen zal zijn ten koste van scheuring. In de stad Groningen en in onderscheidene gemeenten in die provincie is het volk door Westerhuis c.s. letterlijk opgezweept. Ik vrees, dat zij hun eigen volk niet meer z66 in bedwang hebben, dat dat zich nu bij de zaken zou neerleggen, als zijzelf meegingen. Daarom zou ik u raden in zake eene vervroegde Synode uw standpunt te blijven innemen, dat zij dan alleen mogelijk is MISLUKTE POGINGEN IN ZAKE EENHEID VAN OPLEIDING. 283 als de minderheid haar ook wil en het zeker is, dat die zich bij den gang der zaken zal neerleggen. Dat oogenblik is m.i. nog niet gekomen. Eerst zal de zwakheid der minderheid nog meer eclatant aan het licht moeten treden.” En hij sluit er het bericht bij in: ,, Vanmiddag had Bavinck ook niet zooveel moed op een Synode.’”’ Een paar dagen later bericht trouwens Bavinck zelf: ,,Men schijnt de benoeming met alle geweld te willen doorzetten. Nu, het zij zoo. Maar dan is ook elke weg om tot vereeniging der beide scholen te komen, afgesneden; van eene vroege Synode kan geen sprake meer zijn; wij moeten straks in Amsterdam positief en thetisch te werk gaan en Kampen aan eigen lot overlaten.... En ik geloof, dat Lindeboom en Noordtzij liever willen, dat de School uitsterft, dan dat ze met de Th. Fac. vereenigd wordt.” Inderdaad ging men op de vergadering van 18 December tot benoeming over. Biesterveld had reeds vroeger beweerd, dat er onder de Curatoren waren, die voor zichzelf het hoogleeraars- ambt te Kampen ambieerden. En uit de correspondentie blijkt, dat ook onder de Deputaten zulken werden gevonden, ja, dat er meer liefhebbers dan vacatures waren. De kwestie der vervroegde Synode was daardoor meteen van de baan. Inmiddels was Bavinck evenals Biesterveld,_ reeds begonnen zich van Kampen los te maken. 10 December werd de laatste vergadering van het college van hoogleeraren gehouden. ,,Geen sprake van leedwezen over ons heengaan’, aldus Bieste r- veld en op 16 Dec. vermeldt Bavinck in zijn ,,Dagboek” : ,»,Dinsdag 12 uur namen Biesterveld en ik afscheid van de studenten: Rector Noordtzij leidde de samenkomst, Lindeboom zat erbij. Noordtzij sprak tot ons, deelde Seitenhiebe uit over het forceeren na de Synode, en weigerde van Dijk en Lammertsma om ons toe te spreken.” Na zijn oratie te Amsterdam blijft Bavincek nog anderhalve maand te Kampen wonen. Hij ondervond er veel vriend- schap. Maar veel ook drukte hem neer. Den 10den Januari schrijft hij : ,,Gisteravond is de School weer geopend. Ik hoorde hedenmorgen zeggen, dat er twaalf studenten op de krans waren geweest.... De toestand is hier allertreurigst. *t Smart me zoo diep, dat dat het einde der School moet zijn. Maar Lindeboom c.s. willen niet anders.” 284 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. Hoe hij onder het afscheid gestemd was; vertrouwt hij zelfs aan zijn ,, Dagboek” niet toe. Bavince k, die naar Graafschappersaard sterk aan het verleden was gehecht, had moed noodig om het laatste touw op den wal te werpen. Maar hij had zich geoefend in zelf- bedwang. Aan zijn huis op den Vloeddijk waren nog niet zooveel herinneringen verbonden. Hij woonde er eerst sinds April 1901 (sedert zijn huwelijk tot op dien datum had hij zijn huis aan de | Jsselkade gehad). Doch hij was van lieverlede met heel Kampen en inzonderheid met de Th. School saamgegroeid. Wel had hij dikwijls verlangd dit stadje voor een grootere plaats te. verwisselen, maar toen eenmaal die wensch in vervulling ging, leefde er, zoo werd mij verzekerd, in zijn hart de vraag: zullen mijn vrouw en ik te Amsterdam wel kunnen wennen ? Ook van de Bazuin-lezers had hij afscheid genomen. Curatoren hadden hem verzocht zijn redacteurschap nog tot hun eerste ver- gadering in het nieuwe jaar te blijven waarnemen. Maar hij gevoelde het minder gewenschte daarvan. En daarom ging hij heen. ,,Ook dit scheiden’” — zoo besluit hij zijn artikel — ,,doet mij leed. Want in weerwil van de verdrietelijkheden, die er vooral in den laatsten tijd aan verbonden waren, was de werkzaamheid aan dit weekblad mij langzamerhand lief geworden. Ik hoop daarom ook, dat zich binnen niet al te langen tijd eene andere gelegenheid zal voordoen, om in het openbaar over de vragen van den dag mijne meening te zeggen. Aan de lezers van De Bazuin, die mij met al mijn zwak- heden lankmoediglijk verdragen hebben, breng ik bij dezen mijn hartelijken dank. Voorzoover zij, na de verdachtmaking, waaraan ik in de laatste maanden werd blootgesteld, nog aan mijne eerlijkheid en goede trouw, aan mijne liefde tot de kerken der scheiding en tot de door haar gestichte School, blijven gelooven, roep ik hun niet alleen een hartelijk : vaartwel, maar ook een blijmoedig : tot weerziens toe. Post tenebras lux! Na de duisternis van den nacht gaat, in natuur en in genade, het licht der zon hoopvol en moedgevend aan de kimmmen op !’?) Hoe tragisch klinkt dat: voorzoover zij, na de verdachtmaking nog aan mijne eerlijkheid en goede trouw blijven gelooven ! Niettemin Dies 19025 now o4a(ZOm pecs): MISLUKTE ROGINGEN IN ZAKE EENHEID VAN OPLEIDING. 285 beeldde hij daarmee werkelijkheid uit. Immers, in heel de opleidingskwestie had hij de vrees tot zijn leids- vrouw gekozen. Volgens Dr. L. Wagenaar zouden Bos cs. bij hun frontverschuiving juist op Bavincks onstandvastigheid hebben gespeculeerd of gelijk hij het uitdrukte : ,,Zij hebben ditmaal gebouwd op Bavincks Hamlet-karakter. Thans stoot hij met ’t rapier door ’t behangsel, schreeuwend : Rats rats!” En dan prof. Noord t- zij! In hem, die bij en boven alles politicus was, heeft Bavinck zich herhaaldelijk vergist. Uit zijn zwijgen leidde Bavinck dikwijls af, dat hij het met hem eens was en dan bleek later het tegendeel. Eens verdween hij plotseling uit een vergadering om op een samenkomst van de tegenpartij weer op te duiken. De eenige, die van de zijde der Theol. School muurvast stond, was prof. Lindeboom. Daarenboven was aan Bavinck zijn trouwe vriend Wielenga den 29sten Maart 1902 ontvallen en wel nam 1) De kwestie van den dag, bl. 8, 10. 286 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. Biesterveld eenigermate diens plaats in en oefende onge- twijfeld invloed op hem uit, maar toch een geheel andersoortigen. Biesterveld bleef Bavincks dankbare discipel, sprak hem zelden of ooit rechtstreeks tegen, maar inspireerde hem op psychologische momenten ongemerkt ideeén, die den kant van de Vrije Universiteit uitgingen. Dat Bavinck ook in deze jaren veel heeft geweifeld, valt niet tegen te spreken. Maar wel dunkt het mij de plicht van hen, die hem van oneerlijkheid en kwade trouw beschuldigden, voorzoover zij nog in leven zijn, hem volledig eerherstel te bezorgen. Men mag in zijn brieven eens een enkele maal de ontboezeming tegenkomen : ik heb lust om ze hier (n.l. in Kampen) in de ellende te laten zitten, hij wenscht dit alleen, omdat hij meent, dat zijn tegenstanders op die wijze eerst tot bezinning zullen komen. Overigens vloeien zijn brieven over van bezorgdheid over het lot van de Th. School en van hen, die hem zooveel leed veroorzaakten. Over Noordtz ij uit hij de klacht: ,,Wat heeft Noordtzij zich een ellende op den hals gehaald! Het is om erbij te schreien.”’ Hij verzoekt prof. H. H. Kuyper ,,dringend de brochure-Bos of in het geheel niet of in zeer zachte termen te bespreken.”’ Tevoren had hij reeds geschreven: ,,De brochure-Bos heeft me leed gedaan. Ze is door en door persoonlijk en vol van valsche voorstellingen, gelijk gij weten kunt, die al mijn gedragingen op conferentie en synode hebt kunnen nagaan. Maar ’t schijnt, dat de broeders Bos c.s. zeer wantrouwend gestemd en bitter van gemoed zijn.” En later bepleit hij nogmaals de wenschelijkheid ,,om bij het bespreken der brochure-Bos alles te vermijden, wat hem aanleiding zou kunnen geven tot ge- raaktheid of wantrouwen. Het is waar, dat hij mij groot onrecht heeft aangedaan, maar ik moet dat voor de zaak over hebben. Ter rechter tijd zal de rechtvaardiging van mijn gedrag ook wel weer volgen.” Zou die rechte tijd thans niet zijn aangebroken ? Wanneer men vraagt, hoe Bavinck dit alles psychisch heeft kunnen doormaken, kan onder de natuurlijke middelen gewezen worden op zijn vacanties en zijn arbeid. Evenals in 1897 brachten hij en zijn vrouw ook in 1898 een paar weken in Duitschland door, ditmaal voornamelijk in Thuringen. In 1899 schiet de ontspannings- DE EERSTE JAREN TE AMSTERDAM. 287 reis erbij in. Maar in 1900 trekken de echtparen Bavinck en Biesterveld weer den vreemde in. Zij verblijven enkele da- gen aan het meer van Constanz om zich daarna in Tirol te vermeien, In 1901, het conferentiejaar, waarin hij ook zijn welsprekende sympathieen voor de overgekomen Transvalers, met Kruger in de voorhoede, deed blijken, bleef de gewone reis weer achterwege. Maar in 1902 doet hij voor den strijd op de Synode nieuwe krachten op in Zwitserland, in gezelschap-van vrouw en familie. Zijn arbeidsprestatie klom in deze periode tot hoogen graad. Behalve dat hij conscientieus zijn colleges waarnam, verzorgde hij gedurende drie jaren De Bazuin, deed hij het derde en vierde deel van zijn Dogmatiek het licht zien, schreef hij buiten de reeds ver- melde brochures en geschriften nog Schepping of Ontwikkeling,1) De Offerande des Lofs,2) De Zekerheid des Geloofs?) en De Heden- daagsche Moraal,*) terwijl de tweede druk van De Welsprekendheid®) uitkwam. Intensieve arbeid zal hem, gelijk zoovelen, medicijn zijn ge- weest. Dat had hij noodig. Want terwijl Biestery eld naar Amster- dam trok met een gevoel van ,,glorie en victorie’’, ging Bavinck er heen met het gevoel een doel, waarop hij vele jaren had gemikt, te hebben gemist. Zijn pogingen om tot eenheid van opleiding te komen waren alle mi:lukt. 13. De eerste jaren te Amsterdam. De psychische verandering, welke Bavinck in 1899 had ondergaan en door de mislukking van 1902 haar beslag had gekregen, werd langzamerhand voor ieder zichtbaar. Hij meed zooveel mogelijk alle actie, waaraan volhardende strijd was verbonden. Wel koesterde hij nog lang den wensch, dat School en Faculteit nog eens één zouden *) Kampen, J. H. Kok, 1901; 2 1919, %) ’s-Gravenhage, F. H. Verschoor, 1901, 10 J. H. Kok, Kampen, 1920 2) J.-H. Skok, Kampen, 1901; 3 1918, 4) J. H. Kok, Kampen, 1902. 2) J. Heakok, Kampen 1901; @ 1918, 288 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. worden — zoo schreef hij in 1905 aan Dr. S nouck Hurgronje: Alleen hoop ik, dat de achtergebleven Theol. School spoedig naar hier kKome en met de Vrije Universiteit vereenigd worde ; dan zou aan kleine twisten en verdeeldheden in onze Geref. kerken een einde komen” —- maar het harnas trekt hij er niet meer voor aan. Zelfs schuifelt hij in het publieke kerkelijke leven meer en meer naar den achtergrond. Op de Synode van 1905 te Utrecht stond hij nog een weinig naar voren. Daar diende hij met Prof. Rutgers en Dr. J. Hania een rapport in over de revisie van eenige artikelen der Kerkenorde, maar het lag in den aard der zaak, dat Rutgers daarin meer de hand had dan hij.’) Bij het rapport over de leerge- schillen, verklaart de rapporteur Dr. H. H. Kuyper, dat dit werk , eigenlijk reeds voorbereid is door wijlen Prof. D. K. Wielenga, Prof. M. Noordtzij en Prof. Dr. H. Bavinck in hunnen arbeid in het jaar 1896 ; en dat vooral den laatste als auctor mentalis dank moet worden gebracht voor den zegen, die van deze beslissing, z00 het Gode behaagt, voor de Gereformeerde Kerken zal uitgaan,”*) maar aan het rapport zelf had hij niet meegewerkt. Het meest roerde hij zich nog in het rapport inzake het gravamen tegen een zinsnede van art. 36 der Nederlandsche Geloofsbelijdenis en het moet hem voldoening hebben geschonken, dat de Synode tot schrap- ping van de geincrimineerde woorden overging.*) Doch overigens bewaarde hij een gereserveerde positie. Op de Synode van 1908, ofschoon te Amsterdam gehouden, laat hij zich ternauwernood zien. In zijn ,,Dagboek’” noteert hij: ,,18 Aug. v. Generale Synode, die ik echter niet bijwoonde dan alleen in een paar zittingen. [k was er echter den geheelen Woensdag 26 Aug. en ontving ’s middags 3 uur gelegenheid van den president Hoekstra om mijn meening te zeggen over het concept-verband met de Vrije Univ.” En de Acta bevatten: ,,Prof. Bavinck dient allereerst van praeadvies en spreekt daarna een woord van afscheid tot de Synode, met het oog op zijna.s. vertrek naar N. Amerika. De Praeses dankt Z.hooggel. voor zijn gewaardeerd advies en bidt hem de bewaring en de hulpe 1) Acta, art. 67, bl. 42, vgl. ook bl. 140 v. 2) Acta, art. 159. 8) Acta, art. 151 en bijlage LXVIII, bl. 273 vv. DE EERSTE JAREN TE AMSTERDAM. 289 des Heeren toe Op zijn reis en bij zijn arbeid in de nieuwe wereld’’.1) Zijn Amerikaansche reis had op zijn absenteisme vanzelf invloed, maar dat hij alle zittingen der Synode niet kon bijwonen, betreurde hij niet al te zeer. Hij kon er zich gemakkelijk bij neerleggen. Die achteraffe houding in het kerkelijke ging echter niet gepaard Vrije Universiteit : 41 maal in 1903, 43 maal in 1904, 34 maal in 1905. Daarenboven hield hij tal van lezingen van ailerlei aard, voor allerlei publiek: voor Kiesvereenigingen, Jongelingsvereenigingen, le- zingen-comité’s, voor Zending, Unie, Universiteit, Studenten, Patrimonium. En rekent men daar nog bij alle conferenties en vergaderingen, welke hij bezocht, dan zat hij een aanmerkelijk deel van zijn tijd tusschen de wielen, Dat zal wel hebben meegewerkt tot het besluit om van Water- graafsmeer naar Amsterdam te verhuizen. Lang had hij gedobberd voor hij een beslissing kon nemen of hij in Watergraafsmeer zou Jaten bouwen dan wel een huurhuis betrekken. In pessimistische oogenblikken gaf hij van uit Kampen opdracht: bouwen. Maar kreeg hij weer meer moed op een vervroegde Synode, dan lastte hij weer af: niet bouwen. Ten slotte huurde hij het huis Linnaeuspark- weg 37. Hij bevond zich daar als in een professoren-kwartier. Zijn collega’s Geesink, H. H. Kuyper, Biesterveld en later Van Gelderen vestigden zich daar ook. Hoeveel gezellig- _ heid dit echter gaf, Bavinck zag op tegen de ruim drie kwartier, die hij telkens noodig had om naar de V.U. te komen, zoo geeft zijn correspondentie met Dr. Sn ouck Hurgronje te lezen, Ook vond hij het minder prettig, dat het daar nog zoo weinig be- bouwd was. En stellig viel het hem ook niet mee om als hij ’s avonds laat met den trein aankwam, zulk een afstand nog te moeten afleggen, In 1904 kocht hij het huis Singel 62, waar hij tot zijn overlijden gewoond heeft. Hij beschrijft het aan zijn vriend, die toen in Indié verbleef, als ,,een lief, klein huis, met een aardig tuintje, dicht bij het Centraal-Station en bij het gebouw der Vrije Universiteit.” 4) Art. 81, bl. 55. 290 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. Om van deze jaren nog enkele bijzonderheden, die meer den buitenkant raken, te vermelden: in het voorjaar van 1903 staken hij en zijn vrouw voor een week naar Londen over. De candidaat D. K. Wielenga, die aan het Livingstone College zich voor zijn toekomstigen zendingsarbeid verder bekwaamde, deed als cicerone dienst. Doch Bavinck bezocht Londen niet enkel voor ontspanning, maar ook om er te spreken. Den eersten dag reeds had hij de godsdienstoefening en de avondmaalviering te leiden in een Zeemanshuis. ,,[k had er bezwaar in om het avondmaal te vieren’”’, zegt hij in zijn ,,Dagboek’”’. Den volgenden dag preekte hij in de oude Hollandsche vluchtelingenkerk der Austin-Friars voor ongeveer honderd menschen. ’s Maandags hield hij een lezing over »Godsdienst en Wetenschap” in het gebouw der Young Men’s Association, waar hij vele Hollanders ontmoette. Den Woensdag daarop voerde hij in een gezellige samenkomst het woord over de ,,beteekenis van het kleine, individualiteit, persoonlijkheid enz.”’ In 1905 nam hij weer eens echt vacantie. Hij maakte met zijn vrouw een reis naar Salzburg, Berchtesgaden (het Bergwerk aldaar noemt hij een groot kinderspel), Zell am See, Weenen. Maar dan ziet hij weer voor een paar jaar van een buitenlandsch reisje of van enkele ontspanningsweken binnen de grenzen af. Wel vertoeft hij het volgende jaar met zijn vrouw, dochter en zijn grijzen vader, die uit Kampen met hem was meegegaan voor enkele dagen te Soestdijk, waar zij wat uitrustten, maar overigens bleef hij aan het werk.. En hij had het druk. Natuurlijk behoefde hij zich in de colleges, welke hij aan de Vrije Universiteit had te geven, niet eerst in te werken. Hij doceerde dezelfde vakken als in Kampen. Zelfs had hij er minder, Ethiek, Encyclopaedie, Filosofie werd reeds door andere hoogleeraren gegeven. In dat opzicht was het hem dus wel verge- makkelijkt. Maar hij gunde de pers geen rust. Behalve redevoeringen en referaten gaf hij van 1903 tot 1908 uit: ,Christelijke Wetenschap,’’) », Paedagogische Beginselen,’’2) »,Bilderdijk, als denker en dichter,’’8) ‘) J. H. Kok, Kampen, 1904. 2) ib. 1904, 21917. 3) ib. 1906. DE EERSTE JAREN TE AMSTERDAM. 291. »Magnalia Dei” (een populaire, beknopte Dogmatiek),1) »,Evolutie,’’2) Het Christelijk Huisgezin,’*) de Inleiding op ,,Christendom en Opvoeding,”’*) ,,Christelijke Beginselen en Maatschappelijke Ver- houdingen,”®) de eerste twee deelen van den tweeden druk zijner ,,Gereformeerde Dogmatiek,”’*) ,,Wijsbegeerte der Openbaring’’ (Stone Lezingen)’). Een drietal oraties hield hij in die jaren in zijn kwaliteit van hoogleeraar. Zijn ambt aanvaardde hij met ,,Godsdienst en God-. geleerdheid.’’*) Aan den breeden opzet en gedetailleerde uitwerking zou men niet zeggen, dat deze rede betrekkelijk haastig was opgesteld. Alleen het ontbreken van noten, waarvan Bavinck anders gaarne zijn uitgaven voorzag, wijst hierop. Maar met de data valt het aan te toenen, dat hij hoogstens een maand hieraan kan hebben gewerkt. Hij constateert daarin, dat er in den nieuweren tijd een pijnlijk conflict is ontstaan tusschen gelooven en weten, christendom en cultuur, godsdienst en godgeleerdheid.®) De laatste eeuw bracht den overgang van de periode der objectiviteit in die der subjectivi- teit.1°) De theologie heeft om wetenschap te blijven ,,de kennisse Gods prijsgegeven en voor die van den godsdienst ingeruild. Haar zwaarte- punt werd uit de metaphysische wereld in de historie en psychologie verlegd,”’") De radicalen stellen eenvoudig voor, de theologie uit den kring der wetenschappen te verwijderen en ontvangen, naar de wet, dat de uitersten elkander raken, steun van de voorstanders van eigen inrichtingen der kerk, seminaria.12) Velen bewandelen hier een middenweg. Troeltsch o.a. maakt scheiding tusschen wetenschappelijke en kerkelijke dogmatiek. De eerste volgt dan 1) ib. 1907. 2) Baarn, Hollandia Drukkerij in de serie ,,Pro en Contra’, 1907. 3) Jj. H. Kok, Kampen, 1908, 2 1912. 4) Baarn, Hollandia Drukkerij, 1908. 5, G. J. A. Ruys, Utrecht, 1908. 6) J. H. Kok, Kampen, 1906, 1908. 7) ib. 1908. 8) Naamlooze Vennootschap Drukkerij ,,Vada’, Wageningen 1902. 2) DBIOMA 1, wis: 10) Bi. 18. 11) BI. 21. 12) Bi. 24 v. 292 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. alleen de historisch inductieve methode, maar onderstelt toch zin voor het religieus leven bij het onderzoek en brengt alzoo een idee van religie met zich.1) Uit de school van Ritschl1 verzet men zich daartegen wel, Harnack bepleit het behoud der oude faculteiten, maar waar men daar de scheiding huldigt tusschen theologie en metaphysika, houdt men voor de dogmatiek niets anders over dan een op allerlei wijze beperkte ervaring. Zij wordt onschadelijk gemaakt als getuigenis van persoonlijk geloof.?) Zoo zegevieren dan empirisme en positivisme. Toch verzetten de gods- diensten zelf zich tegen de neutraliteit, waarmede naar veler beweren hun onderzoek behoort te worden ingesteld. ,,Zelfs ten aanzien der kerken, die op gemeenschappelijken Christelijken grondslag staan, is dit indifferentisme niet vol te houden.” ,,Gelijk heel onze cultuur, zoo is in het bijzonder de wetenschap niet slechts op al- gemeen godsdienstige, maar bepaald op Christelijke onderstellingen gebouwd.’’*) Daarom mag men de theologie niet uit de wetenschap zetten. Deze eischt juist met kracht: ,,zet gij liever de palen uwer wetenschap en de grenzen van uwe nauwe universiteit wat uit.’’4) Van geen enkele wetenschap is de theologie de vijandin. En nu staan godsdienst en godgeleerdheid niet tot elkander als moeder en dochter, veel minder nog als dochter en moeder. Veeleer zijn ze twee zusters. Ze zijn aan Maria en Martha gelijk. Jezus had ze beide lief. Weder- zijdsche zelfstandigheid doet echter onderlinge verwantschap en samenwerking niet te niet.) Aan haar wetenschappelijkheid behoeft het confessioneel karakter der theologie geen afbreuk te doen.) In zijn toespraak tot Heeren Directeuren verklaart hij: ,,Vanwege de zedelijke gebondenheid, die ik gevoelde aan de kerk, waarin ik geboren ben, en aan de School, die door haar werd gesticht, ontbrak mij in vroegere jaren de vrijheid, om eene benoeming, een en andermaal door U op mij uitgebracht, op te volgen”. Blijkbaar generaliseert hij hier de vorige benoemingen. Immers én in 1889 1) Bl. 26, 28. 2) BI. 32 v. 3) BI.-39. v.v- 4) BI. 51. 5) Bh. 56 v. 