Natuurlyke historie, of Uitvoerige beschryving der dieren, planten, en mineraalen
Linné, Carl von, 1707-1778 | Houttuyn, M. (Martinus), b. 1720 | Tippmann Collection (North Carolina State University). NCRS
Icomen. Dat de een veel kleiner dan de ander, zy, weetec de Kinderen ziel genoegzaam. Hoofd-Frisch oordeelc dit dear van voort tc ko-, stuk. men, dat zy vveinig Voedze'l gebruikt hebben: want dan blyvenze, zegc hy, zo klein als de Juny-Kever. Men wcet, egter, dat de Infekten, die de Verandering ondergaan, zo groot ude Pop tc voorfchyn komcn, als zy moe' ten zyn en blyven, Het is derhalve waarfchlyker, dat die kleine de Manner jes, de groote de Wyfjes zullen zyn. Wat de overige Verfcheidenheden aan belangt; Doktor Scopoli merkt aan, dat de twee paar Kuiltjes of Futjes in het Borftftuk fomtyds wit zyn; de Schilden of ongevlakt Of met witte spreepjes, hier en daar, oder wärts, onregelmaatig, gefprenkeld. Die schryst Frisch toe aan het barften of schweren van het groen geworden Opperhuidje der iDekfchilden. Het Borftftuk is somtyds groen, zonder glans. Op eenige Scyftukken of Ringen van het Lyf, van onderen, vindt mea somtyds een paar witte spreepjes. Ook zyn deze Torren, oud wordende, wel van dergelyke Luisjes geplaagd, als de Meft-Torren. De aanmerkelyke Verfcheidenheden, daar RoESEL gewag van maakt, heeft onze Au-thur gebragt tot de vojgeade Soorten. I. Duel. IX. Stuk. C533 H is, met de Dekfibilden ge- Ltu* LTV. (54) For die ongehoornd is en glad, docb niet glimmende, hebbende bet Lyf van agtc- Ten nioit gejiippeld. De Kopergroene Tor, met een gevoorde Borfl en de Dekfchilden rimpelig, worde hy elders genocmd. Roes el geeft *cr drie Afbeeldingea van, waar uit blykt, dat deze teot de Goudea Torren behoort. Men vindt hem ook op de Bloemen, meefl: van de Kroontjes-Kruideu (*), zegt Doktor Scopoli, die aanmerkt, dat bet Borilftuk van dezen zonder Kuiltjcs is, en niet van agteren zo uicgerand als in de gewoone Gouden Torren. Scarabxus muticus Ictvis opacus ater, Elytrls piin6ta». M. L U. SyJI. Nat. X. ROES. /«/. II. Scarab. I.T.S, Scarabxus muticus Ixvis opacus, Abdomine postice albo Punstato. Syst. Nat. X. Roes. Inf. II. Scarabxus viridi-acneus, Thorace fulcato, Elytris tugofis. U D M M. Dijf. I. In floribus Cimofis, Umbellacis, aliiscipe copiofus. En., Xomsl, Carniolica. p, g. De Torre N. 241 Tor die ongeboord is en zwart, met de Sprieten bleek en de Dekjchildm effen. -^fde^u Linnus heefc dezen in SvveedcD gevon- Hy vergelykt hem by den Onderaardfchen, die Roodpoore de Agtiendc Soort uitmaakc van dit Geflagt; inar de Voortjcs der Dekfchilden, zegt hy, zyn geenszins gekarteld en hct Borftftuk is zo bultig niet. Hec is een der kleine doeh niet der allerkleinfle Torren; geheel zwart, glad; liiec het Kopfchild stomp: de Sprieten aan de uiterfte toppen voornaamelyk rood, voor 'c ove-rige bleekbruin: de uiterfte Leedjes der Poo-ten bleekrood: de Dekfchilden geftreept, zwart, van agteren stomp of geboogen: de Wieked lang. Volgens den Latynfchen Bynaam geef jk 'er dien van Roodpoot aan. ($6) Tor die ongeboornd is en pekzwart, met wir. de Dekfchilden gefirept, de Sprieten geel- ^a« w** agtig en Draadvormig, tei-xorrerje, Deeze die, door de Pooten niet tot Zwemmen gefchikt te hebben, van de Water- Torten verfchilt, zou er, wegens de Draadagtig held der Sprieten, nader toe behoore, dann tot dit Geglagt; gelyk hy ook zig in 't Water onto (ss) Scarab.Tus muticus atcr, Antennis pallidis, Elytiit Ixvibus. Faun. Suec. ij6, (j6) Scarabxus muticus piceus, Elytris fracis, Antenna flavefcentibus Filiformibus. Faun. Suec, 357. ** h DE£I.. IX. STUK, Q^ a42 Beschryving vaN V. onthoude, en dikwils voorkomt onder de Infek c Afpbel ten ygn dat Element. De grootte is als eea HooFD- S^oo^ Ryftkoprencje zegt Linn^,us. En de STUK. De Heer Geoffroy noemt dezen de zemart, Tor der MoeraJen, en geeft er de langte van een zesde Duims, of twee Linien, de breedte van een een Linien. Men vindt hem, zegt hy, in de flaande Wateren en Meirches, zijn-de van boven gehcel zwart. De Kop gelykt t'enemaal naar dien van den Pedel-Tor, maa-kende een Kaper, waar op zig insgelyks drie uitpuilingen vertoonen, in een ry overdwars gefchikt. Het Borflduk en de Dekfchilden zijn-glimmende, ieder met tien ftreepjes overlangs. Van onderen is het Infekt helderer zvvart, na-by komende aan de famine Kleur. Bmin water- Hier op laat de Franfche Autheur, zo even Tprietje. gemeld, een andere volgen, dien hy de Zwem-c-Tor noemt, zijn-de byna van de Zelfde grootte, en, vægens zyne bruinheid, naauwiyks te onderfcheiden van de kleine Water-Torretjes, doch, by naaukeurige befchouwing, wordt mea gewaar dafdeeze ook geene Zvvernpooten heeft De Sprieten van dit Infekt zyn veel kleiner dan de Voelertjes of Proevertjes aan den Bek, wel- ken hetzelve zeer lang heeft naar zyne grootte. De Sprietjes, in tegendeel, zyn naauwiyks zigtbaar dan met het Vergrootglas en dan be- e fpeurt men, dat hetzelve behoort tot het Ge- ilagt D E T O R R E N, 243 /lagt del- Torren (*). De Kop, het Borflduk en de Dokfchilden zyn Kancclbmin, met zwar- te VJakjcs onregelmaatig hiercn daar verfpreid, Hoopd' die egter op de Dekfchilden overlangfe frere-stuk, pen formeeren, vvetke vry kennelig zyn. Vanondcren is het van de zelfde Klur, en heeft de Pooten bruin. Een derde Water-Torretje, van dergelyken zer kicin. Aart, befchryfe Geoffroy, under den caara van Water 'P ami (f). Dit zwemt, zegc hy, enden en met de voorigen, hebbende JDSgelyks de Voelertjes lang, doch de Sprieten ongemeea klein, waar door deszelfs Gcflagt mocielyk is te bepaalen, Het is halfrond en glimmende, zon dat het naar een Paarltje gelykt. De Kop, het Borftftuk en het Lyf van onderen, zyn zvvarc. De Dekfchilden, die, met het Mikros-koop gezien, zig als met Streepen, door een zeer  verlcheiderley groote, die van de an- (*) Hier uit befluit, dat die Spriches dan Knodsngtig 2;ullen zyn, niet Draadagtig gelyk in her zwarte Water-Torretje, zo even gemekl. ("I") La Primaquatique. Hijt.des InfeTi. env, Paris, ^i^g. "i^, I. Dr. EL. IX. STUK. Q^ 2 ^44 Beschryving van V, andere Water-Torren, door de Pooten, ligte* ^^P^j^^' lyk te onderfcheiden zyn. i V • 'stuk"' (57^ Tor die ongehoornd h, 772^^ het Borjl^ Lvii. jiuk ruuw, aan de Zyden drietandig, de CeratcnU, o. mj Schilden graawuo. Op het Gewas, welks Vrugten Sint Jans Brood genoemd worden, heeft Doktor Has- SELQUIS, te Kairo in Egypte, dit lofekt gevonden, 't vvelk, maar een agite van een Duim lang zynde, den Naam flegts van een Torretje verdient, als hebbende dus de grootte naauwlyks van een der kleine Lievenheers- Haantjes. Het hadt de Sprieten Knodsagcig, in drieen gekloofd, en behoorde derhalve tot dit Geflagt. De Kop was zeer klein, doch het Borllftuk byna zo groot als 't Agterlyf en even dik; langwerpig, van vooren rond, van agte- ren geknot, van boven uitpuilende en ruuw door zeer kleine Doorntjes, voor 't bloote Oog dnzigtbaar. Het Agterlyf liep een weinig fpits uit. De Kop, Sprieten en Poot En, waren Yzcr- graauw; het Borftftuk en 't Lyf van onderea zwart: dc Schilden uit eenige bleeker en brui« uer graauwe Vlakken famengefteld; de Wifeken witagtig. 'tis zonderling, dat dit de eenigfte ware van het Geflagt der eigentlyke Torren, welken hy in Egypte waargenomen hadt. VIER. (S7) Scarabxus muticus, Thotace scabro, lateribus tridentato, Elytris griseis. t- ^yA ^tt' X. Scaxabasus Ceratoniqp K A S S B I. q. Itin. 40j>. H, 9», DE Torre N. 245 VIERDEARTIKEL. V. Aideel. Nypers als Hoornen gefatfoeneerd aan den Bek. Viegeiid gevorkU Heiu De naam van Vliegend Hen is zo gemeea voor deeze Torren, dat wy naauwlyks mogen denken om dien van Vliegende Stier., welke *er door fommigen aan gegeven is. De Hoor- nen, immers, gelyken veel mcer naar die van een Hertebeeft, dan naar die van een Bui of Stier. Ook kunnen wy deeze Torren eigent- lyk niet Gehoornd noemen; dewyl de Hoornen weezentiyk Nypers zyn, niet op den Kop, maar nevens den Bek geplaatft, en eeniger- maate met Kaakebeenen overreenkomflig. De Ouden fpraken 'er ook reeds van, onder den Naam van Cervus volans of Scarahelaphus, dat is Hert-Tor, in 't- Icaliaacfcii Cervo wlante, in Scarabsus maxilllofus, Maxillis exfertis npice (S9) Scarabsus maxilllofus, Maxillis exfertis npice (S9) Syst. Nat, X. Scarabxiis cornbus duobus mobllibus, acquali bus, apic bifurcatis, introrfuin ramis denticulisque instuistis. Fau. Suec. 327. Cervus rolans. Mout. In/, i+g. Aldr. Inf. 151. f. I. O N J T. Ik/. T. 113. f. I, 2. H O E F N, In/ T. 6. Mer. Eur. T. Ui. Worm. Mu/ 242. Raj. In/. 74. Olear. Jfiu/ T. It. f. 5. Taurus volans. Roes. Scar. II. Scar. 1. T. 4, J. f. 7. 9. B. Scarabxus Maxillis Iuna, prominentibus dentatis, Thorace inermi. Faun. Saec. 338, femina). Roes. In/. II. T. j. f. 8. C. Merian. Eurip. 168. optime. I, DEEL. IX. STUK, Q 3 J24<5 Beschryving VAtT V. 'c Franfch Cerf wlant, dat is Viiegend Hert; Afdeel. jj^.^ Engelfen the Staggfly, Men heefc hem oak HooFD- wcl Lucanus en Carabui getyteld. In 'c Hoog- y,^^-. duicfch gcefc men 'er,*ik weet niec om wat re- tint. den, den naam van Scbroter aan (*)♦ Geftalte. Deze IS de grootfle der Torren van Europa: want men vindt.hem fomtyds vier of zes Duimen lang. In die Infekc kan men zeer dui- delyk den Kop, hec Borftftuk en hct Agceilyf, De Kop, van elkander onderfcheiden. De Kop is veel grooter, naar reden van het Lyf, dan in ande- re Torren, en breeder dan Borftftuk; 't welk een zonderhängige mächtige Gedalte aan die Schepzel geeft. Bovendien is dezelve niec. rond, maar overdwars langwerpig vierkant en hoekig, met twee aanzienlyke Hoornen gewapend, die zig als Nypers te famen voegeo wanneer de Tor vliegt, of ook wanneer hy iets zal aanvatten en vail houden. Deeze Hoornen moe- (*) 't Woord Schroter, o^Schreuter, gelyk iicn 't uitpreekt, en Schrdt of Schroten, heeft in 't Hoogdultfch zo veelerley becckenis, dat men naauwlyks kan laaden, waarom die Naam an deezen Tor gegevea zy. Het komt my egter niet on* v/aarfchynlyk voor, dat zulks van de Schaaragtigheid zyner Kaaken of Nypers zy af te leiden: want men spreekt van ab-lefchrdtete Muntz-Schrdien y dat is hoekjes of brokken en rand-jes van de Muntplaaten, daar men Ge Id van maal, met de Schaar of Nyptang afgefügen. Op die wyze is Schröd in alten gebruik voor folgenden of beförden, en Schrot voor 't geeae wyze Schrot of Schrooden noemen. Het fterk kypen van dezen Tot met zyne Hooinen kai aanleiding daai toe gegeven hebben. DE Torre N. 047 moeten derhalve beweeglyk zyn, in hunne Hoi- v. letjes; hocwel menze Daauwlyks los of van el- Hun nog mcer oaar Nypers of Kreeftfchaaren doec gclykcn. Tuftchen de irplancing van deze Hoornen, of en weinig laager, is de Bek, welkenn men naauwlyks kan ondekken, dan aan zekere geele Pluimen of Veertjes, die 'cr uic voortko-men, en de Zuiger of Tong van dit Inflücken, zynde zeer dik van Schafen en syn gehaaird. Nevens deze Pluimen, door middel van de bei lieb welken het Vliegend Here værzänge zyn'^"*^"* Voedzel inzuigt, en die aan 'c zelve overzulks tot Snuic verstrekken, zyn vier kleine Sprietjes, welke men Provertjes kan noemen : alzo zonymokolot tot Lippen dienen, om het gene te grof, of schadelyk zou zyn, uit den Bek te houden. leder bestaat uit drie Leden, en de twee langften Zyn boven, de twee korllen order tegen de Pluimen aan, geplaatft. Agter de inplanting der Hoornen, onder de voorfte hoeken van het Kopftuk, zyn de Oogen zigt. Baar, rond en van taamelyke groote, geelagtig in de doode, doch waarfchynlyk doorfchy-nende, en daarom zwartagtig of bruin genaamd, en giinfterende, in de levendige Tor. ledex I. deii.. IX. 5tujs, Q 4 Oog Beschryvino van V. Oog is door een fpitfen hoek van het Kopftufc Afdeel. j^efchut, waar in de Spriet haare inplandng hoek. Sie. Omtrent dit laatte Werktuig, dat deze Vliegeni Hen. Torren met byna alle lufkten gemeen hebben, is een aanmerkelyk Gefchil. Sommigen, nämtelige, schreven aan de Sprieten ieder zes, anderen elf Leden toe, en eenige Liefhebbers, die deze Torren menigvuldig maalen levendig behandeld heben, willen my met kragt wys maako, dat er maar twee Leden in zyn. Ik heb derhalve deeze Lighaamsdeelen ten naauwkeurigfte, zo met iict Vergrootglas als met het Mikroskoop, onderzogt, en bevind, dat zy alien ongelyk hebben; zo die zes, als die elf (*), en nog wel allermeeft die maar twee Leden erkennen in deeze Werktuigen. beftaan uit In een Vliegend Herr van twee Duimen, met Ichleidig. van 66n Duim, dat is in 'tgeheel drie Duimen lang; bevind ik deeze Sprieten drie vierden Duims, waar van de helft, of drie agt IleDuims, een eegal, glad, rond, dun Staafje uitmaakt, dat een weinig krom en in het Kop. fluk, beweeglyk, is ingeplant, efFen voor en boven het Oog. De overige helfe van de Spriet, met een rond Knopje of Knietje aan dat Staafje gehecht, en een aanmerkelyken hoek daar me- de maakende, is voor twee derde deelen fa- men" De Franfche Autheur van de befchryving der Inftekten omstrceks Parys, stelt 'cr elf Leden of Geledingen in. DE Torre N. 249 meDgefteld uic vyf Knopje's, en aan Heute end V. Uuit vier platte Strooks die overdwars flan, en een Kammetje maaken van een agtde Duims Hoofdlang, aan de zyde binnenwaards, Dat nu dee- stuk. Zu negen Deelen van de Spnet waarlyk Leed- Hen, jes zyn, kan ik door derzelver buigzaamheid bewyzen. Zeer gemakkelyk laat zig dac ge- deelte regt of krom maaken, naar believen: zo dac de Sprieten weezentlyk beftaan uit tien Leedjes, gelykerwys in de meefte Schildvleu- gelige Inlekten, wanneer men het Bosje niet mede rekent. Hit de plaatziog en buiging der- zelven, oordecl ik waarfchynlyk te zyn, dac het Kamsvze end dient om de Pluimen van den Bck, en miffchien oder de Oogen, af te veegen: te meer dewyl de Tanden van die Kam zeer digt gehaaird zyn. Het Borftftuk, dac ik nu gaa befchryven, is Hetsorft. 00k vierkantig, aan den Kop en 't Agterlyf f^i! Het Gehecht door geelagtige Spieren, en, even gelegen de Kop, met eene Hoornagee, harde Korfl: bekleed. Hier aan heeft het voorlle Paar Potten zyne inplanting, die de langsten en diksten zyn, hebbende de Dyen een Soorc van gelegtige Haairrjes, dunnetjes daar op verfpreid, gelyk de Sprieten. De zelfftandigheid is, voor't overige, insgelyks Hoornage en Kaftanje-bruin, gelyk byna de geheele Tor. De Schenkel is van agteren ilekelig of getand, en het end der Pooten, dat men den Voec mag noe-men, uit vier Knobbelagtige Leedjes famengc. 1. DEEt. ix. stu»- Q5 ftcld; V* fteld; loopende het vyfde, dat veel langeris, Af V* Deel. Jj j-^ygg Haakjes of Klaauwen uic, met nog eea HooFB- korter Doorntje, dat doorfchyncnd rood en twee- sTUK. tandig is, daar tuUchen. Dc • Klaauwljes zya Vliegend.. tiert. brum van Kleur, en doen het end van den Voet naar een dubbelcn Vifchhoek gelyken. Het Agterly van dezen Tor beftaat uit zes Het Agterlyf...., cu Vieugeis. Ring, dic in wydte allengs verkleinen, docb byna even breed zyn, uicgenomen de voorfte, die zo breed is als all de overigen te famen. Hier ziet men dat het tweede Paar Pooten, van onderen, zyne inplanting heefc; gelykerwys het derde Paar in den tweeden Ring, die ook breeder is dan de volgende, De Vieugeis, welken deeze Tor, wegens zync grootte, zeer lang heeft, leggen famengeplooid onder de Dekfchilden, die Koritig en zeer hard zyn, van Kleur Kaftanje - bruin en glad op 't Oog; even lang als 't Lyf dat zy bedekken. De Kleur der Wieken is uit dcu geelen doorfchynende, Vliezig, en 'er loopen Feuer Peezen, of Vaatjes, die roodagtig zyn, door been. Deinge- Behalve het Vezelige Vleefch, dat in ket Agterlyf en Borftftuk vervat is, heeft deeze, even als de Rhinofter-Tor, een menigte van Lugt-blaasjes, door het geheele Lighaam verfpreid. De Keel en Zwelgpyp, die door het BorMuk loopt, de Maag en Darmen, door het Agterlyf, maaken, toe aan het Aarsgat of Fonda-mcDt, maar een enkel Kanaal uit, bevatcende een geelagtig Vogt. Volgens Doktor de Muiialto, die de * V. Ontleeding van een Mannetjes en Wyfjes Vlie- gend Here opgeeft in de Verhaodchigen der Hoofd- Keizerlyke Akadmic, heeft hec Vy ytjc haar gchccle Ligiiaam zwart, en als mec Sagryn overtoogen (*); den Kop render en twee klei. vaThS"^ e puntige Hooriitjes of Nypers, die zeer ftprk zyn; twee Knevels, waar van de buitenfren de langlte; twee Longen van gecic Veertjes, die hetzelve, even als hcc Mannetje, uit den Bek komen; Sprieten met zcs Leden of Knoo-pen voorts de Oogen, Pooten en Vleuge-en, als voorgemeld is. De Eijerftok in hec Agterlyf was zeer kennelyk, bevattende om- trenc twintig E jertjes, tamenlyk grooc, bkek van Kleur, en vol van een Lymjg Vogel. S w A M M E R I) A M mcrkt als hec zondcrlingfte aan, dat by in hec Vlicgend Here vondc, die Zuiger of dubbeic Tong, welke deezen Tor fchync te dicn en om hec Vogel in te haalen, dac van de Eikcboomen aflooptj en een Mest, en zoog daarvan em met de gemelde Plimmer; waar. Het Wyfje is wcezcntlyk donkerer van Klcur, danhet Mannetje, doch de Sdgrynagtigheid heeft in de Mannetjes ook plaats, zelfs op de Dckfchilden, wanneer men dezelvcn met eon Ver. Grootgläser befoht. (t) Hier omtrent zal de zelfde raisvatting plaats heben, als in de Sprieten der Manuetjes, zo even berchene. I. Deel. IX. Stuk. Pei, 252 Beschryving van V. waaruit dan blykc, dat die waarlyk den Zuiger Aideel. uitniaai^en van die Infekt. Hy merkt ook aan, HooFD- dat de Wieken eigentlyk niet famengevouwen, fj,^^ J niaar famengetrokken worden door haare Gele- ■^f"* dingen, om zig te voegen onder de Dekfchil- den; 'c welk, zegt hy, door middel van klei- BC, Spiertjes gefchiedt. Dus ziet men ook, wanneer" dezelven gekwetft worden, Vogt daar uic komen, 't welk nooic gebeurc aan Vleuge- len, die geheel Viiezig zyn (*). E-genfchap- 'c Schynt dat men weleer den naam van Vlie- gende Stier aan deezen Tor gegeven heefc (f), wegens de zonderlinge manier, op welke hy zig ver dedigt, logevalle eeog deel van zyn Lighaam aangeraakt wordt, ftelc hy zig in pos- tuur om den genen, die hem beledigd heeft, aan tc randen met zyne Hoornen, en, hoewel hy daar mede niet ftootende kwetfl, kan hy *er doch een Vinger, dien hy vat, zodanig me- de knypen, dat het Bloed 'er, niet zonder groote Pyn, uit springt. In de Mcy - Maand y en verder den geheelen Zomer, vindt men heiB (*) Byhel der N^tuur. I. Dr. EL. bladz. z%i. ("t") MifTchien is wel het Woord TOR, dat men in 't Hoogduitfch niet gebruikt, van Taurus of Taureau, gelyk men in 't Latyn enFranfch een Bui of 5tier noemt, afkom- ilig. Schalbynr was oudtyds, gelyk in ' (*) t byzonder uit het Werk van Swammerdam blykt, de algemeene naam der Torren. Mooglyk zai het Scbarhyter moeten zyn, om dat zy niet de Schaaren by ten of knypen; want dat die Naam van de Fabel van den Arend, (hicr voor bladz. 138} aficidc- lyk zou zyn, is niet te verrapeden. DE Torre N. 253 hem in de BoiTchen; alwaar hy zig, over dag, v. gemeenlyk^il houdt, boven aan de Stam, m'^^^F:^^' de Mikken of in Gaten veiborgen; komcnde Hoofd- na Zonne Ondergang te voorfchyn. Qnder 't ^}y^- vliegen hangc zyn Lyf byna loodregt, met de Hen.'' Hoornen opwaards gcftrekt , die hy onder 't loopen ook opgeheven houdt, en de Dekfchil-* den blyven onbewoogen, zynde alleenlyk uit- gefpannen, om de fpeeling der VIeugelen niet te belemmeren. Hy vliegt niet zeer fnel , doch taamelyk hoog bovtD den Grond , maakende middelerwyl een brommend of fnorrend Geluid, dat vry fterk is. Zonderling is 'c, dat, wan- neer men den Kop van 't overige des Lighaams fcheidc, de beide deelen , elk in 't byzonder, blyven lecven, maar de Kop het langfte; zo dat de Hoorens, na verloop van eenigeDagen, nog vinnig knypen. Zyne kragten zyn zeer groot ; 'c welk inzonderheid blykt , wanneer men hem levendig in een Doos gedaan heeft; maakende als dan een onverbeeldelyk Geraas of Gekraak, en weetende, hoe vaft men hem ook fleeke , de Speld 'er uit en de Doos open te krygen , indien men daar voor geen zorg ge* dragen heeft. Onder de eigentlyke Torren zyn deeze niet Gebmik, van de mind beroemde , ten opzigt van het ge- bruik in de Geneeskunde, geweeft. Men heefc het Poeijer derzelven, van vier tot agt Grei- nen , ingegeven tegen Ziekten of Kwaalen > %vaar de ontlafting van flymerige of fcherpe L Dt.ZL. IX. SrvK. Vog- i54 Besckryving van V. Afdeel. IV. HOOFD STUK. Vlieger.d Hert. Vogten vereifcht werdt, gelyk in de Water zugt, Jicht en Graved. De befle manier, oni befälligte, was, volgens H a r t- MANNj deeze Infekten te doen in een Glas, dat behorlick geftopt ware, enze daar mode in de Zonnefch'n te droogen. Bovendiun werdt bet Vliegend Hert, verfch gekneufd of geftört, en op het Deel gelegd, of ook in Vet gekookt en tot een Zalf gemaakt zynde, bekwaam gegen de Stuipen en Zenuwtrekkingen te doen bedaaren. Volgens Scroderus isde OHe, waar in deze Torren geftaan hebben, druppelswyze in het Oor gedaan, dienflig tegen Pyn en Doof heid. Ettmuller verzeekert, dat de Olie van 't Viegend Hert en die van Scorpioenen, by elkander gevoegd, de Vallende Ziekte der Ideine Kinderen geneezen, en in een moeielyke Baaring behulpzaam zyn, door uitwendig gebruik. Ik kan hier niets in vinden, dat tegen de Gezonde Reden flrydt. Dat het levendig by zig draagen van deze Torren, de derdendaagfe Koorts, of de Hoornen derzelven aan den Hals op te hangen, in Kinderen, dezelven beletten zou des nagts la Bed te wateren, komt my ook niet onbe-denkelyk voor: wegecs de schrik of prikkeling door dezelven veroorzaakt wordende, niet wegens eenige byzondere kragt: noch dat men daarom de Hoornen, zo wel als de Hertshoornen, een plaats zou vergunnen onder de Winkelm. Idelen der Apotheeken. De Deutschen N. 255 De Heer S c o p 0 l i geefc aan hct Vliegend v. Hert, in Karniolie Rogatfeh gcnaamd, ondcr 'eel. den cytel van Luc anus, dc cerfte plaars in de Hoofd. Rang der Schildvleugdige infekten; stuk. tot Kenmerken: de Sprieten aan de top viertan- Helfdig en aan de eem zyde gekamd: de Kaaken mJ-va/edS Jleekende. De Hcer Geoff roy maakt 'crook zyn Ecrde Ceflagt van, dat hy insgelyks door de Sprieten onderfcheidt, als gekamd zynde en Diet aan 't end gekloofd maar nicttemia Knodsagtig, gelyk.in de andcre Torren. Hy geeft, aan die Geflagt, den Hoofdnaam van Platycerus, naar 't Griekfe VVoord nAarvxe^of, betekende een Infekt met uirgebreide Hoornen of met Hertsgewey. In die Geflagt licit deeze Autheur twee Familien, de eene met geknakts dc andere met ongeknakte Sprieten. Zie iiier, hoe hy zig daar omtrent verklaart. 5, Het weczentke Kommen van dit Eerfle „ Geglände der Schildvücke Infekten, is, „ dat zy het end der Sprieten, doch alleenlyk „ aan ^6nc Zyde, Kamswyze gefatzoeneerd „ hebben. De Sprieten befanden uit elf Leed- ,, jes, waar van de vicr laatfl:en een verlangen „ zcl hebben, dat taamelyk wcl de Tanden „ van een Kam verbeldt. Dceze vicr uiter- „ fie Lecdjes zyn groorcr dan de anderen, zo „ dat het end van deSprict, door dezelven ge- 5, forrnecrd, dikker is dan hctovcrige, en dus „ de figuur derzelve Knodsagtig zy. Nicttc* „ min hcbbcn wy dit Gcflagt in tweeFamUien I. DEEL. IX. stuk. 3, on- 25^ V. i) onderfcheiden, ten opzefgt van de form der Afdeel, Sprieten,  „ de tweede Familie, zynde het laatfte van „ dit Geflagt, door ons genaamd la Chevretts „ bnme. De Kwat- „ AUe deeze Infekten komen voort van een „ dik, zespootig, wit Masker of Kwatworm, „ hebbende den Kop bruin en Schulpagtig, en a, voor 't overige overreenkomftig met die, daar „ wy van gefproken hebben in de algemeene „ befchryving der Schildvleugelige. Dit Mas- 5, ker onthoudt zig in het binnenfte van oude „ Boomen, het knaagt het Hout, vermaalende „ hetzelve tot een foort van Zaagzel of Run, „ waar in het de Verandering ondergaat, wor- dende een Pop, en vervolgens een volmaakc „ Infekt. Men vindt deeze Kwatwormen fom- tyds in de holten van rottige Boomen, die „ rond- woin. b E 17 0 R R E K. 25^ rondom met Gatcn doorboord Zyn, co rond- V. „ om die zelfde Boomen ziet men, inzonderer- Afdeeu „ heid des avonds, deTorren vliegen en zwie- Hoofi „ rer, die daar in haarc Eijeren Icggen". r,ivK. De grootfte der Vlicgende Herren, welke Herf! deezeHccr omflreeks Parys vondtj was minder zJgenaSSd! dan twee Duimen lang en iets meer dan ecn half Duim breed: doch hy erkent, dat die Soort, van hem le grand Cerf volant genaamd, veel grooter voorkomt in Landen waar veele Boflchen zyn. Als een tweede Soort ftelt hy, onder den naam van la grande Biche, of de groate Hinde, dien Tor, welke van Linnjj en anderen gehouden wordt voor hct Wyfjd van'tVliegend Hert (*). Geoffrov ontkent zulks, hebbende d ikwils zodanigen als decze, die eien weinig kleiner en ongehörnd zyn, of maar korte, ongevorkte, Nypertjes aan deti Kop hebben, met elkander gepaard gevonden. Bovendicn, zegt hy, is de gedadnte van het Borftftuk de zelfde niet in beiden: doch wy sweeten dat dit verfchil der Scxe in de Rhinoster-Torren zig aan de Hoornen niet alleen, maar ook an het Borftftiik zeer duidelyk open-baart. Dit is dan geen bewysrcden om het alge (») De Hcer LiNN.BUs, Immers, heeft 'cr agtcr gczec T«m'may dnt is Wyfjc: maar in de Fauna Suecka, uitgeko- men in 't jaar 1746) h-idt zyn Ed. met kragc bewecrd, eve« als de Heer Gkoffroy thans doet, dat dceze een byzon- dete Soor len niet hec Wyfje zy van 't gchoornde Vliegerii Hert.  jgg^e Bicbes, in en om de Stanimen Hoofen van 'half verrotte EfTcheDboomen, in menigte S^vonden hade. Wy gelooven vaft, dat de HerX ongchoornde, hoewel kleiner, de VVyfjes zyn van het Vliegend Hert. Het bruine Zyne twee andere Soorten van die Familie behoore tot twee volgenue Soorten van onzen Autheur. Ik zal dan alleen maar spreen van die der.tweede Familie, door hem genaamd la Chevrette hrune, dat is het bruine Rheetje, 'c welk hy omflreeks Parys waarnam. Dit verfchilt van de gewoone Vliegende Herten, niet alleen doordien de Schilden der Vleugelen gestippeld en geftreept zyn, maar bovendien door de fi^uur der vSpricten, welke in 't mid-den niet geknakt zyn en het eerflc Leedje nict langer hebbcn dan de andere Leedjes. Ook zyn de zydelingfe Blaadjes, aan 'c end der Sprieten, zo lang en kennelyk niet, als in het gewoone Vliegend Hert. Het Borflftuk, breed en weinig gezoom d, heeft een zonderloge gedaante ; zynde voorwaards voorwaards voorwaards rond. Het vertoont zig, door 't Mikroskoop gezien, met Stippelen of indrukzels, zo wel als de Kop, waar van de Nypers Hooraagtig getakt en vry groot zyn, aan 'c end Vorkagtig verdeeld met twee fcherpe Spitzen, waar tulTchen nog een klein Tandje. De langte, van het geheele Infekt, was lets meer dan een vierde Duims. De Vlicgende Hertcn zyn in alle Bofchagti- V. ge dcclcn van liuropa, zo t Icnynt, gemecn. jry Men vindcze in Italic, in Vrankryk, inDuitfch- Hoofd* land en zelfs in Sweedeu, alwaar menzs Horn- .11"% oxe of EkoxBi dac is, Eiken-Siier noemt; zo ^^^^'' wegens de Koorncn , als om dat zy zig meed op de Eiken onthouden. Dus vindc meuze ook in 't Sdgc , in Gclderland , in Overyflel en an- dere deelen van ons Ncderland , vvaar Eiken Boflchen zyn. Ray merkt aan , dat zy in fom* niige Landilreeken van Engeland zeer gemeea 2yn; gelyk by Bran/on , alwaar mcnze noem- de Bran/on- Bucks; als ook by Colchefter in 't Graaffchap Eflex , van waar hy een groot Wyfje had gekrecgeu en een Mannet je viermaal zo klein. Daar is , inderdaad, can opzigt van de Groot- uitheera* te deezer Dieren een aanmerkelyk verfchil. ^Vam." Een hcb ik 'er, van drie Duim met de Hoor- nen lang, twee aoderen van twee en nog twee anderen van naauwlyks anderhalf Duim langte, L I N N ^ u s mcrkt aan , dat zy driemaal zo klein in Amerika voorkomen : doch onder de Gehoornde Torren, welke JufFrouw Merian in de Weftindien gevonden heeft, is 'er geene die volmaakt naar het Vliegend Hert gelykt^ of hot moefl: naar het Wyfje zyn. In de Ver- handelingcn, egter, der Koninklyke Societeic van Londcn, wordt gefproken van een Tor mec Hoornen, naar die der Herten gelykende, wel- ke in Virginie en Nieuw Engeland , van de Eu- ropeaanen , die aldaar woonen , het Viiegend I. dbel IX. STua. R a Hert 260 BESCHRYVZNO VAPf V. Here wordt geheten , en de Af bedding , die Afdeel. j^gQ »£,. yajj vindt, fchynt met onze Torren HooFD. van dien naam vry overeenkomftig te zyn. STUK, intilfus. C59) Tor die Nypers aan den Bek beeft, de Afgebroke- Sprieten boogswyze f bet Lyf langwerpig plat, den Kop eenigermaate -gehoornd, bet Borjijluk en Agterlyf ver van elkaiider^ Het Lyf van deezen Tor vertoont zig, der- halve, als afgebroken, 't welk aanleiding gaf tot den Bynaam. Men vindt hem in 't Kabinet der Koningin van Sweeden, zynde afkomftig uit Weftindie, en veel gelykende naar den Tor hier boven Wydbeen genaamd; gelyk hy 00k, by Petiver, daar nevens afgebeeld is, en by JufFr. Merian voorkomt onder de lufekten van Suriname. Browne brecgc hem t* huis tot de Dermejies of Knaagtorren (*, en Eoemt hem de Groote, zwarte Boorder: dewyl hy zig, met gemak. Een Weg baant of een Gat boort, in eenig Boom of Hout; waarom-trent by aanmerkt dat deezen Tor een byzon-dere zorgviildigheid fchynt ingefchapen te zyn » cm te maaken dat hec Regenwater dit Gat of Hoi (S9) Scarabacixs maxillofiis, Anteanls arcuatis, Corpore oblongo depieflb, Vertice fubcornuto, Thorace Abdomineque lemotis. M. L. U. Sy/i. Nat. X. M E R i A N. Sur. T. 50, f. 7. Dermeftes, B«.Q WN. Jam, 429. T. 44- f. 7. Dermeftes I. major deprestis, atro-nitens, Scuta Dorff stiia longitttdinali nonta, Elytris stiia longittidinali nonta, D. E. T. O. R. E. N. 25. Hol niet vuUe; maakende hy hetzelve eerft V. Opportunität en das Horizontal voorgegang met jy booren. Hoofd Dit fraude Infekt, zegt Brovéne, is ogeneva vaar 66n en een agt de duim lang werpig en platagtig. Het heefc zyn Tang of Nypers breed, gekarteld en fterk; den Kop hobbelig, de Oogen vry groot, en de Sprieten kort. Het Borflfluk is vierkanc en een kleia Schildje daar agter, tufTchen 't zele en het Agterlyf, zunde zeer glanzig blinkende. Men vindt dit Infekt, derhalve, ook op Jamaika, (<5o) Tor die Nypers aan den Bek beeft, plat, lx. ® met het Borjljliik ongehoornd en korter dan Gekkidft, de Kop; de agterjle boeken uitgebold. Dceze Tor, insgelyks in het Kabinet © Der Koningin van Sweeden bevindelijk, kwam uit Oollindie. Hy iieeft het Agterlyf zer kort, niet langer dan het Borflftuk met den Kop, en het Borflftuk van agteren in een fcherpen hoek uitloopcnde, 't welk hem gekicld zal maa-fen. Tor die Nyptrs aan den Bek beeft t met ixi. bet Borjljluk wederzyds drietandig. Driccandige! Deeze wordt onder de Eurcpifche Infekten ge- (so) Scarabius maxillofas dcpreflus, Thorace mut'co, Ca»pite breviore; nngulis pofticis excavatis. M. L. U. Syji. Nat. X, (Ci) Scarabxus maxiliofus, Thorace utrinquc tridcntato. Faun. Sutc, 3 39. Jt. Otl. 15». I. Dr. EL. IX. Stuk. R 3 362 BeSCHRYVING VAN V. geteld; als in Sweeden, en wel in het gedeldet Aufdeel, jg jj^j j^gj Oelaiid noemc, gevon.den zynde HooFD- Ten opzigc van de Mypers of Hoornen komc STUK. jiy 2eer vecl overreen met die Vliegende Her- ten, welke men de VV^yfjes noemt: de Kleqr verfchilde ook weinig, zynde bruin rood; doch . aan het Borftlluk waren, wederzyds, drie itcr- ke Tandjes, LxiT. (^0 Tor die Nypers aan den Bek beeftj plat- Taraiieiofi' ^^j.^^ ^^ zwavt is, aan de Nypers met Baikagtige. ^^,7 zydeliugs opjlaande Tand. Deeze is in Geftalte Van 't Lighaam en de Sprechen, ja in alle opzigten, zo gelyk aan de Wyfjes Vliegende Hernen, dat men hem, indien hy niet agtmaal zo klein was, voor den zelf-den zou houden: maar de Kleur is zwafc, niet bruin of paarfchagtig, en het Lyf platter, zegt LinniEus. Men heefchemiu Duitfchland gevonden, Volgens de uitdrukking der Wiskonftena- ren, moet dan deeze Tor half zo lang zyn als die, en dus heefc het ook de Heer Geefroy begreepen, vanneer hy hier mede vergelykc een Tor, omstreeks Parys voorkomende, dicn hy de kkine Hinde noemt (*). Dezelve, naa- melyk, was negen Linien lang en vier Linien breed, (6i) Scarabxiis maxOIofus depreffus niger, Max (6i) Illis deuté Interval elevato. Sy. Nat. X. C'j Lu petite Biche. Hij. des Inf. inv. Paris. Tom. I p. 62. D E T O R R E N. 263 breed: des hy dien Tor omtrent de helft klei- V. ner noemt, dat is in langtc en breedte. Hy hadt deezen lang voor een enkelc Vejfchciden- Hoofd-heid gehouden, doch naderhand een byzonder sTua. Keomerk daar aan ontdekt, beftaande in twee verheven, gladde Puntjes, die zig nevens elkander, op het midden van den Kop, in de Mannecjes, bevinden, en die het groote Vliegend liegt niet heeft. Deze kleine, zwarte Soorc, zegt hy, onthoudt zig, even ais dean-deien, in de Stammen van rottigc Boomen en is niet zeldzaam. Tor die Nypers aan den Bek heeft en litt. haljmaanswyze: bet Borjljiuk gezcomd, Deze was van zeker Heer, in zyne Ver. handcling, befchreeven, onder den naam van blaau%vagtige Carahus, Die naam, van Stier af komitig, plagt aan het Vliegend Here gegeven te worden, en dus wordt deze Soort, om dat dear na gelykt, van L i n Caraboides gebonaamd, Doktor Scop on noemt Lucanus Caraboides, een Tor, die in Karniolie neidzaam is en blaauwagtig, t'eenemaal geftrept, de Hoorens halfmaanswyze, en aan 't geknotte end vyftandig, zegt hy, gelykerwys in de meeQe Mieren. Geoff roy heeft 'er een om- (63) Scarahncus maxilofus, Maxillis lunulatls, Thorace nurginaco. Uddm. Dijf. li. 43. Carabus csrulescens. I. DEEL. IX. STDK. R 4 264 Beschryving van V. omflreeks Parys gevonden, dien hy het hlaau' * jy^ * 1^^ Rbeetje noemt en aldus befchryfc C*). HooFD Ditfraaije Vliegend Hert is vyf Linien Het teauwe»» CD twce Linieo breed, van Kleur ge- Rheerjc. „ heel blaauw, een weinig naar 't paarfch trelc- ,♦ kende; de Sprieten zyn, in 't klein, even „ als die der gewoone Vliegends Hcrten: de „ Nypers fteeken voor uit en zyn aan de „ binnenzyde getand: het Borftftuk heefc een „ aanmerkelyken zoom en vertoont zig, door ,, een Vergrootglas gezien, geftippeld; de 5, Schilden zyn als van Sagryn en langwerpig. „ heid van deeze Soort, die een weinig bree- „ der  cm dat zy gemeldet daar by bekend zyn, en in den eerften opflag inzunderheid in kleinte verfchillen van de meesten van 'c voorgaande Geflagt: terwyl de verfchil-lende Woonplaats niet toelaat, dien naam door een byvoegzel nader te bepaalen. Dewyl eenigen van deze Torretjes Huiden of Leder knaagen, zo is de Naam van Dermeftes, dien men in 't Griekfch voor zulke Diertjes gebruikt, niet oneigen, daar aan gegeven. De Heer Geoffroy heeft dien Naam ook wel tot een Geflagtnaam gebruikt, doch hy be-trekt 'er de Doodgraavers onder. Ik zal hier opgeeven, wat hy van de Kenmerken en Eigeufchappen der Infekten van dit Geflagt, die hy In 't Franzen ook Dermeftes nocrat, verhaft. I. De Kennerken vertoonen zig duidelyk in de Afdeel. j.^gg eerfte Soorten (de Doodgraavers naame-HooFD- lyk,) doch in de anderen, die meestendeels vry klein zyn, heeft men dikwils een Vergrootglas noodig omze gewaar te worden, Dezelven beftaan in de figuur der Sprieren, welke Knodsagtig zyn, of veel dikker aan het end dan by den Kop, en waar van de dikte geformeerd wordt door verfcheide Plaatjes, ten ge-talle van drie of vier, overdwars geplaatft, en als aan een Draad gereegen of aan een Spil ge-ltoken, gelyk men fomty ds Palm- of Taxis Pieramieden gefchooren ziet. Deeze Knods, dus overdwars Bladerig, eindigt met een onverdeeld Leedje, dat een Kuopje makt van onregelmaatige figuur. ooifprong De Wormpjes of Maskers, waar uit deeze fchappcn* Torrctjes voortkomcn , hcbbcn zes Pooten en een Schulpagtigen Kop, gelyk dc Kwatwormen der Torren ; maar veelen zyn een weinig Haai- rig en fommigen , gelyk die der geftippeldc , hebben zelfs aan het end , of by dc Staart, een vry groote veelheid van deeze Haairtjes, die aanmerkelyk lang en digt by elkander ftaan , zo dat zy een Soort van Kwaftjc maaken , even als aan de Staart der Runderen. In de Krengen vindt men doorgaans de meeflen van deeze Wormpjes , en, hoewel fommigen zo vuile plaatfen niet bewoonen, houden zy zig doch meed op met het knaagen vin gedeelten van Dieren. Dit ondervinde.i dagclyks de Lief heb- bcrs INSERT FOLDOUT HERE DE TORRETJES. 267 bers der Natuurlyke Hiftorie, die veel moeite V. hebben om de gedroogde Dieren , welke zy '^^^'^^el. bcwaaren willen , voor de aanranding van dee- Hoofd. 7,e Infckten te bcfchutten. Of zy daarom ook ^'^^^' Stokvifch-Torren gcnocmd worden, is my niet gebleeken: doch die weet men, dat het Bont door fommigc Soorten van deeze kleine Diert- jes woidc aangetaft, die 'cr de Haairtjes doen uicvallen door het knaageu van de Huid ; wes- halve men cenigen , met reden , Huid- of Leer- vreetcrs zou kunncn noemen , dat met hec Griekfch VVoord Dermejies overcenkomftig is; anderen Spek-Torretjes ; anderen zelfs Penne- vrecters, die de Pennen, welke men in een Leflenaar of Laade bewaart, niet ongefchon- den laatQp. Daar zyn evenwel Soorten ondcr die minder fchade doen, die zig in rottende Stoffen en Vuiliglieden of in de Meft onthou- den, anderen onder de Baft der Boomen, en ^6ne Soort , welke ik den Naam van de Ge- oorde geef , in 't Water. In deeze verfcheiderley Stoffen is het, dat venndering. 