Onze eeredienst
Kuyper, Abraham, 1837-1920
achtervolgende het bevel van» Christus, degenen, die onder den Chris- telijken naam onchristelijke leer of leven voeren, nadat zij, ettelijke malen broederlijk vermaand zijnde, van hunne dwalingen of hun schandelijk leven niet willen aflaten, der gemeente, of dengenen die van de gemeente daartoe verordineerd zijn, aangebracht worden, en, zoo zij aan de vermaning zich niet storen, van henlieden door het verbieden der Sacramenten uit de Christelijke gemeente, en van God zelven uit het Rijk van Christus gesloten worden ; en wederom als lidmaten van Christus en van zijne gemeente aangenomen, zoo wanneer zij waarachtige betering beloven en bewijzen". Hiermede nu in overeenstemming hebben onze Gereformeerde vaderen, die om des geloofs wille in het midden der 16e eeuw in vrijwillige ballingschap gingen en naar Engeland overstaken, te Londen, te Norwich, te Maidstone en elders, Gereformeerde kerken gesticht, en voor deze kerken eene Liturgie vastgesteld, die door Johannes a Lasco beschreven is, en waarin we omtrent dit punt op biz. 86 van het Tweede deel in a Lasco's werken lezen : ,,Na geeindigd gebed van schuldbelijdenis verklaart de Dienaar des Woords aan de geheele gemeente de vergeving en absolutie van haar zonden, en kondigt haar die in deze woorden aan : Ons is de zekere en ongetwijfelde belofte gegeven, krachtens Gods eeuwigen en onveranderlijken wil, dat aan een iegelijk die oprechtelijk berouw heeft, en die, onder erkenning van zijn zonden en onder aanklacht van zichzelven, Gods genade in den naam van Christus onzen Heere inroept, alle hun zonden geheellijk vergeven zijn, ja dat hun zonden zoo zekerlijk zijn weggedaan, dat God hun zonden nimmer gedenkt. En dat daartegen- over staat het schrikkelijk oordeel van God als Rechter, dat zij alien die de duisternis liever hebben dan het licht, en de hun aangeboden genade in Christus geringschatten en minachten, de eeuwige verdoeme- nis over zich halen". ,,Aan alle diegenen, in uwe vergadering, die zoo gezind zijt, dat gij, achtervolgende de gedane schuldbelijdenis uzelven beschaamd en berouwvol voor Gods aangezicht stelt, uzelven beschuldigend de toevlucht tot onzen Vader in de hemelen neemt, om de vergiffenis uwer zonden te verwerven, en niet twijfelt of om Christus' wille en om de verdiensten van zijn kruisdood worden alle zonden u om niet en ten voile vergeven ; en alsmede in uw hart den zin hebt, om voortaan, door Gods genade, den ouden mensch in u te dooden met zijn begeerlijkheden, opdat ge naar de mate uwer zwakke kracht in nieuwigheid des levens wandelen moogt, — aan alle dezen, die alzoo GEEN BIECHT. 245 gezind zijt, verkondig ik, op grond van de belofte Christi, dat al uwe zonden in den hemel daarboven door God onzen Vader geheellijk en volstrektelijk vergeven zijn om der wille van Christus onzen Heere en onzen Heiland, die te prijzen is in der eeuwigheid. Amen". ,,Aan hen daarentegen, die zich in hun zonden alzoo behagen, dat ze niet zichzelven wegens hun zonden, maar God wegens zijne gestrengheid aanklagen, en onderwijl zichzelven verontschuldigen, of ook aan hen, die wel eenigszins door hun zonden entrust, nochtans de weldaad der vergeving om het sterven van Christus verachten, en zich andere middelen ter zaligheid zoeken; — aan deze alien verkondig ik uit den Woorde Gods, dat hunne zonden in den hemel gehouden en gebonden blijven, tot dit hun berouwt, en zij zich bekeeren." LVII. Geen biecht. De hoofdbedenking tegen de publieke absolutie gerezen is haar voorwaardelijk karakter. Wat, zoo vraagt men, heeft de Gemeente aan eene absolutie, die haar niet aangezegd en verkondigd, maar slechts voorwaardelijk aan- geboden wordt, zoodat ieder voor zichzelf heeft te bepalen, of ze hem geldt dan niet? Is het dan wel iets anders dan de doellooze herhaling van een algemeen bekende waarheid, die ieder thuis evengoed kan lezen en op zichzelf toepassen? Deze bedenking is niet zonder gewicht. De ziel die zich van zonde bewust is, neigt er toe, om een gezag te zoeken, dat haar stelliglijk en zekerlijk kan aankondigen: nUw zonden zijn u vergeven." En dat deze neiging van de ziel op zich- zelve niet verkeerd is, blijkt wel uit het feit, dat Jezus zelf aan deze behoefte voldoening schonk, en het: ,,Uw zonden zijn u vergeven", meer dan eens uitsprak. De gelukkigen wien dat te beurt viel, hadden dan ook geen eigen onderzoek in te stellen. Het is Jezus die hun hart doorschouwde. En het was zijn machtwoord dat hun de zeker- heid van schuldvergeving schonk. Er is dan ook geen twijfel, of als we met den Heiland nog dezelfde gemeenschap konden oefenen, als destijds deze gelukkigen, of ook 246 GEEN BIECHT. nu nog zou dat woord van onzen Heiland tot dezen en genen uitgaan, en hij die het zich hoorde toespreken, zou er zalig in zijn. Het behoeft ons dan ook volstrekt niet te bevreemden, dat reeds spoedig in de Christelijke kerk de poging van de zijde der voorgangers gewaagd werd om den geloovigen ten deze ter wille te zijn. Men beleed dan zijn zonden. De regel stond vast dat alleen beleden zonden vergeven werden. En in dat belijden van de verborgen zonden des harten werd dan zulk een blijk van oprechtheid en gebrokenheid des harten geeerd, dat men achtte op dien grond te kunnen vergeven. Later ontving deze belijdenis van zonden en de haar volgende ab- solutie zekere regeling, en ten slotte is alzoo de Biecht opgekomen, die in de Reformatie niet geheel is afgeschaft, maar met name bij de Lutherschen nog stand hield, en in sommige streken van Duitschland en Engeland thans weer opleeft. Men beriep zich dan op Jezus' uitspraak tot zijn apostelen : ,,Wien gij de zonden vergeeft, dien zijn ze vergeven", en verklaarde zulks in dien zin, dat deze apostolische macht in de kerk, zij het ook in gewijzigden vorm, voortleefde. Dat dit intusschen de Gereformeerden niet overtuigd heeft, had niet- temin zijn goeden grond. Al aanstonds toch is het uit de Evangelien duidelijk, dat Jezus wel eigener beweging, een enkele maal, meest alvorens een zieke te genezen, de zondenvergeving uitsprak, maar dat er geen sprake van is, dat of de discipelen of de schare op geregelde tijden tot Jezus zouden gekomen zijn, om te biechten en absolutie te ontvangen. Zelfs bij hen, die absolutie ontvingen, is voorafgaande schuldbelijdenis of biecht allerminst regel. En evenzoo is het uit de Handdingen der Apostelen en uit de brieven der Apostelen duidelijk, • dat van een geregelde biecht en absolutie in den kring der Apostelen niets te bespeuren valt. Ook bij de aanstelling der Presbyters, en in de pastorale brieven aan Timotheus en Titus is van zulk een instelling, als onmisbaar voor het gemeenteleven, zoogoed als geen spoor te ont- dekken. In Jac. 5 : 16 staat wel: ,,Belijdt elkanderen uwe misdaden", maar dit is heel iets anders dan een biecht bij daarvoor aangestelde personen. En zoo men verwijst naar vs. 14, dat een kranke de ouder- lingen der gemeente zal roepert, zoo zij vooreerst opgemerkt, dat dit op kranke personen en niet op gezonde slaat, en ten andere dat als vrucht van het gebed der ouderlingen in de eerste plaats niet de absolutie, maar de genezing wordt genoemd. Alsmede dat in vs. 16 op het: ,,Belijdt elkanderen uwe misdaden," niet volgt: ,,opdat gij vergeving moogt ontvangen," (daarover wordt in vs. 15 gehandeld, en wel als een ver- GEEN BIECHT. 247 geving niet door de ouderlingen, maar door den Heer), doch heel anders: ,,Belijdt elkanderen de misdaden, en bidt voor elkander, opdat gij gezond wordt." En ook dit laatste wordt niet voorgesteld als een priesterlijke daad, maar als een daad Gods, want er volgt op: »Het gebed eens rechtvaardigen vermag veel." Niet: Want het gebed van een priester vermag veel, maar van een rechtvaardige. En ook, de genezing komt niet door een priesterlijke machtsdaad, maar van God op het gebed. Afgezien hiervan werd voorts opgemerkt, dat vergeving der zonden niet magisch kan toegaan. Ze hangt af van de gesteldheid van het hart. Als er oprechte belijdenis is en die belijdenis komt uit een berouvvvol, gebroken hart en uit een verslagen geest, waar wel waar- lijk geloof in heerscht, dan is er vergeving. Kon dus een mensch over de gesteldheid van het hart naar waarheid oordeelen, dan, maar ook dan alleen, kon hij met personeele toepassing tot dezen of tot genen zeggen : ,,Uwe zonden zijn u vergeven." Jezus had die kennis, hij wist wat in den mensch was, en daarom kon hij de absolutie personeel toepassen. Neemt men dus aan, dat de Apostelen in ge- lijken zin als Jezus de absolutie konden schenken, dan onderstelt men daarbij, dat hun de macht verleend was, om het hart van wie zich presenteerde, te doorgronden. En acht men, dat deze apostolische macht thans nog in de kerk resideert, en door den priester kan wor- den uitgeoefend, dan onderstelt men van tweeen een, of dat elk priester die kennisse van het menschelijk hart bezit, of wel dat hem, buiten zulk een kennis, een verborgen leiding wordt gegeven, om de absolutie alleen te schenken aan wie de leiding des Geestes hem aanwijst. Dan echter ware evenals bij Jezus de voorafgaande schuld- belijdenis geen onmisbaar vereischte. Hetzij door eigen inzicht van het hart, hetzij door die verborgen leiding wisten ze dan, wie wel, wie niet vergeving van zonden heeft, en diensvolgens konden ze ab solutie schenken of weigeren. En stelt men dit niet, acht men voor afgaande schuldbelijdenis als conditio sine qua non, dan komt het altoos weer op de vraag naar de oprechtheid dier belijdenis neer, en baat het niet, of men al aan de Confessio oralis de Contritio cordis laat voorafgaan, en de Satisfactio er op volgen laat, eenvoudig omdat noch de Confessio met den mond, noch de Satisfactio operis vast een zekere teekenen van oprecht berouw zijn. Het voorwaardelijke blijft daarom ter laatste instantie altoos aan de absolutie kleven. En als iemand die de absolutie ontving, van achteren bij zichzelven weet : wik heb den priester bedrogen", dan neemt deze wetenschap zelve toch 248 GEEN BIECHT. weer het gevoel van zoen en vrede weg; en moet zelfs nieuwe absolutie voor deze tweede, zoo stuitende zonde volgen. De poging om wat subjectief het gemoed raakt, tot een zuiver objectieve hande- ling te maken, gelukt nooit, tenzij men, wat niemand wil, een premie op bedrog zou willen stellen. Het is uit dien hoofde, dat onze vaderen zich met dit stelsel van de Biecht niet hebben kunnen vereenigen, en voor de personeele ab solutie de gemeenschappelijke absolutie in de vergadering der geloovigen in de plaats hebben gesteld, zonder daarom in het minst het belijden van zijn zonden aan elkander onderling of aan een voorganger der gemeente te willen ontraden. Integendeel de practische godgeleerden hebben deze private belijdenis van zonden aan vader of moeder, of wel aan broeder of zuster, en zoo ook aan de ouderlingen der ge meente steeds aangeraden. Alleen maar ze hebben er geen private absolutie aan verbonden, overtuigd, dat deze toch nooit anders dan conditioned kon zijn, en den schuldige dus in de oprechtheid zijns harten de vergeving van zijn God moest toekomen, gelijk Psalm 32 ons dit leert. LVIII. Geen biecht. ( Vervolg.) Intusschen, al is men in Gereformeerde kringen bij zijn overgang van de private tot de publieke absolutie door ernstige beweegredenen geleid geworden; beweegredenen die ons voorafgaand betoog aller- minst uitputte, veeleer slechts aanstipte; verheeld mag daarom niet, dat deze overgang opnieuw getoond heeft, hoe moeilijk het onder menschen valt, het juiste evenwicht te bewaren. Hoe schoon zou het niet geweest zijn, indien in Gereformeerde kringen, naar de aanwijzingen onzer Liturgie en naar den raad onzer practicijns, tweeerlei zich had kunnen ontwikkelen, ten eerste de personeele private schuldbelijdenis, en ten tweede de algemeen publieke absolutie. Doch juist dit is niet geschied. Wel kwam en komt de personeele private schuldbelijdenis aan vader of moeder, aan broeder of zuster, aan boezemvriend of gemeente- voorganger nog voor, maar toch al spoedig werd ze uitzondering, en in breede kringen sleet ze geheel uit. En zelfs waar ze nog voor- GEEN BIECHT. 249 komt draagt ze vaak meer het karakter van zekere vertrouwelijke mededeeling, dan van wezenlijke schuldbelijdenis voor God. En ook, ze komt bijna alleen voor in zeer exceptioneele gevallen, als iemand hevig in de conscience ontrust is, vooral met den dood in het aangezicht. Duizenden bij duizenden daarentegen leven en sterven weg zonder ooit tot zulk een personeele, private belijdenis gekomen te zijn. En dit niet alleen, maar juist door het afnemen van de behoefte aan personeele schuldbelijdenis, begon in de schatting der voorgangers ook de publieke absolutie minder gewicht te bezitten. Van lieverlee hechtte ook de gemeente er minder gewicht aan. En zoo is de publieke absolutie bijna in alle kerken weggevallen, zonder dat de meerdere vergaderingen ook maar een hand uitstaken, om ze te redden en in stand te houden. Soms zelfs ontvangt men den indruk, alsof het opkomen voor de publieke absolutie meer strekte om de private absolutie de wereld uit te helpen, dan om de absolutie in het midden der gemeente tot een geestelijke kracht te doen worden. Dit nu duidt op een algemeene gesteldheid der geesten, die onder de critiek der Heilige Schrift niet vrij uitgaat. En al betreurt men onzerzijds, dat in de Christelijke kerk onder Romes leiding de evenaar te sterk naar de andere zijde oversloeg en in de officieele, personeele absolutie tot een verkeerd en in veel opzichten zelfs bedenkelijk sacra- menteel instituut heeft geleid, toch zullen we eerst dan ons recht vindiceeren, om op de practijk van Rome critiek uit te oefenen, indien we gelijke en even scherpe critiek aan onszelven niet sparen. Evenwicht te vinden en te bewaren valt ons menschen zoo moei- lijk. Telkens zwikt de evenaar door. Natuurlijk heeft ons innerlijk zielsleven tweeerlei richting, eenerzijds naar God en anderzijds naar den mensch om ons heen, en dan eerst zijn onze zielsuitingen wat ze zijn moeten, zoo die beide verhoudingen naar juiste evenredigheid, tot haar recht komen. Uit onze gebrekkige zielsharmonie vloeit intusschen bijna altoos de eenzijdigheid voort, dat we ons zielsleven, in zijn diepsten kern, <5f uitsluitend op God, buiten den mensch, 6f eenzijdig op den mensch, buiten God willen richten. Voer de private, personeele absolutie in, en ge kunt onder menschen er niet aan ontkomen, dat de schuldbelijdenis en de schuldvergiffenis uit haar noodzakelijk verband met God wordt losgemaakt, en ten slotte door velen herleid tot een wederzijdsche handeling tusschen menschen, die zich soms geheel in uiterlijkheden verliest. 250 GEEN BIECHT. Maar ook omgekeerd, schaf ze af, en kom tot de publieke absolutie, en niet minder ligt het gevaar voor de hand, dat men, met de abso lutie, heel de religie zoogoed als uitsluitend tot een wzaak tusschen God en het hart" gaat maken, zijn relatie tot den mensch er geheel buiten sluit, en zoo ten slotte elk merkbaar spoor van de absolutie, ook in publieken zin, uitwischt. Het eerste gevaar is gerealiseerd in Rome, het tweede is de klip waarop men onder ons gestrand is. Het ligt buiten ons bestek, de schaduwlijn die hierdoor onder Rome opkwam, ten einde toe door te trekken. Maar wel is het noodzake- lijk onszelven de critiek niet te sparen. Men kan zijn leven met zijn God en zijn leven met zijn persoonlijke omgeving niet van elkander afscheiden, of beide lijden schade. De liefde voor God moet in de liefde voor den mensch, dien God bij ons plaatste, haar natuurlijke uitstraling vinden. Immers zooals de philanthropic haar gewijd karakter verliest, zoo ze zich losmaakt van de liefde voor God, zoo ook verdort de liefde voor God in mystieke zelfverwarring, zoo ze haar veld van uiting verliest onder menschen. Dit nu berust op de ordinantie Gods, dat Hij ons niet als enkelingen, maar als menschen onder menschen, als leden van een lichaam ge- schapen heeft. Heel de idee van de kerk vloeit uit die ordinantie voort. Het is in het Lichaam van Christus dat die door de zonde gebroken idee weer tot haar recht komt. En daarom eischt goed ge- ordende vroomheid, dat ook in ons zichtbaar leven dat Lichaam van Christus, hoe gebrekkig ook, zich institutair openbare. Maar diezelfde ordinantie moet dan ook heel ons gemeenschaps- leven met het Eeuwige Wezen doordringen en bezielen. Zeker, er blijft altoos en moet altoos blijven, een diepste diepte in de kern van ons wezen, waar de relatie tot den mensch wegvalt, en we niets meer van die relatie tot den mensch ontwaren. Dit komt het sterkst uit in het oogenblik der bekeering, als het geloof doorbreekt. Maartoch ook buiten dat aangrijpend oogenblik is er in ons dagelijksch leven behoefte, om behalve het gebed met anderen, ook het gebed in de stilte te zoeken, en met onzen God alleen te zijn. Dit is niet verkeerd. Dit moet veeleer zoo wezen. En uw ziels- leven lijdt schade, zoo ge dit verwaarloost en veronachtzaamt. Maar zie nu wel toe, dat ge hierin niet eenzijdig al uw religie raat opgaan. Dan toch vervalt ge eerst in die eenzijdig egoistische mystiek, die alleen op eigen genieting in het samenleven met den Oneindige bedacht is. Daarna gewent ge er u aan, om alle gemeenschapsleven GEEN BIECHT. 251 in het heilige, en alle gebed, alle lofverheffing, en zelfs alle gesprek met anderen over de heilige dingen af te schaffen. En eindelijk komt ge uit bij het onware standpunt, dat ge alle religie een zaak tusschen God en uw hart noemt, maar ook tusschen God en uw hart alle ware religie laat verstoren en verdorren. Tot dit laatste is het nu reeds bij duizenden en duizenden ge- komen. De religie was te heilig en te teeder, om ze voor menschen- oor uit te spreken. Dus sprak men over niets meer. En op die wijs aan alle religieuse uiting ontwend, schrompelde het leven der religie in het eigen hart almeer in, tot het ten slotte bijna ganschelijk weg- stierf, en zich alleen nog bij aangrijpende gebeurtenissen een oogen- blik met moeite weer oprichtte. Is dit nu waar van de religie in het gemeen, dan is het ook waar van die bepaalde zijde in het religieuse leven, die in het schuldbe- wustzijn, en wat daarmede samenhangt, tot uiting komt. Tot aan ons sterven toe blijven we met zonde behept, en dit maakt, dat alle religie onder menschen dag aan dag door het prisma van ons schuld- bewustzijn moet gaan. Wie zich ook na zijn bekeering daarover heen zet, leeft oppervlakkig. En wie dieper bij zijn eigen ziel leeft, kan voor God noch voor menschen ooit anders dan in het besef van zijn zondigheid staan, en daarom nooit anders tot klaarheid geraken, dan in Jezus, d. i. inlevende in de vrucht van zijn verzoeningswerk. Maar is dit zoo, dan gaat ook hier door wat we boven aantoonden, en dan moet ook hier de neiging om zijn schuldbewustzijn van zijn menschelijke omgeving te isoleeren, en uitsluitend op God te richten, er ten slotte op uitloopen, dat ook het schuldbesef voor den Heilige verzwakt wordt en in 't eind wegsterft. LIX. Geen biecht (Vervolg). Zoo bleek ons, op hoe pijnlijke wijze het teloorgaan van het gebruik der publieke absolutie schadelijk op het geestelijk leven heeft terug- gewerkt. Zij men eerlijk voor en met zichzelven. De strijd van Romeinen VII strijdt ieder geloovige voor zichzelven. Er is een algemeen schuldbewustzijn, dat met zijn wortel tot in den 252 GEEN BIECHT. val teruggaat, en dat in de ure der bekeering ons overweldigend de ziel verontrust, om soms eerst in het volbrachte werk van den Heiland de ruste terug te doen vinden. Dit algemeen besef echter van schuld en vergiffenis verliest na de bekeering gaandeweg zijn indringend karakter. We erkennen dat het zoo is, en we gelooven het ook wel waarlijk, maar zoowel deze er- kentenis als dit geloof, erlangen van lieverlede meer het karakter van eene afgedane zaak. Het staat nu eenmaal voor de overtuiging van Gods kind vast, dat hij alzoo verloren was, en dat hij alzoo gered is. God heeft alle zijn zonden in de diepte der zee geworpen. En al geven we nu grif toe, dat deze vaste overtuiging elk oogenblik door den Heiligen Geest weer kan verlevendigd worden en onder bijzondere ervaringen van Gods genade weer krachtig en prikkelend kan opleven, toch zal elk vroom belijder bekennen, dat dit feit en deze waarheid in den gewonen gang des levens, meer een verzekerdheid vormen, die hij heeft weggeborgen, dan een stemme uit den Hooge die be- zielend op hem werkt. Doch nu heeft God het zoo verordend, dat zijn kind, dat vastelijk in dat vergeven en verzoend zijn van zijn schuld en zijn zonde ge- looft, nog telkens met Satan in aanraking komt, nog gedurig aan allerlei verzoeking en verleiding bloot staat, en, helaas, nog elken dag in allerlei zonde uitglijdt, ja, zijn beste werken, steeds door verkeerde opwellingen en inmengselen en overleggingen van zijn hart met zonde besmet. En hierin ligt nu het gevaarlijke punt. Immers, staande tegenover deze pijnlijke werkelijkheid, kan nu de verloste tweeerlei weg inslaan. Hij kan of geleid worden door de overweging, dat die nakomende zondeuitingen toch aan zijn eeuwig heil niets afdoen, want dat hij als een uitverkorene Gods toch eenmaal de absolute vergeving zijner zonden ontvangen heeft. Of wel hij kan door die gedurige ervaringen van de zondigheid van zijn hart tot twijfel aan zijn bekeering, aan zijn genadestaat, en aan de principieele verzoening in Christus verleid worden. Zoo vindt men het dan ook in de gemeente. Eenerzijds mannen en vrouwen, die hun kleine dagelijksche zonden nauwelijks meetellen, en er niet dan zeer zwakkelijk en laffelijk tegen strijden. Ze zijn immers toch in hun Christus geborgen. En anderzijds mannen en vrouwen, die teederder van conscientie zijn, en pijn hebben over hun telkens terugkeerende zonden, maar die GEEN BIECHT. 253 dan ook de blijdschap des geloofs verloren hebben, bekommerd blijven tot hun dood toe, en nooit de zaligheid kennen van als uitverkorenen Gods het onderpand des Geestes te bezitten. Deze toestand nu werkt uiterst verderfelijk op het leven der gemeente. Er is toch geen quaestie van of die eersten, die slordig in hun zondeleven zijn, hebben de eenig ware belijdenis. En evenmin is er quaestie van, of zij die de ware belijdenis van het Evangelic niet aandurven, zijn vaak nauwgezetter in hun leven voor God. Het Evangelic toch is niet, dat er misschien voor elke zonde ver- geving te verwerven is, maar de blijde boodschap, dat al uw zonden u vergeven zijn. Wie nog tobt over zijn zonden, heeft dus nog nimmer het voile rijke Evangelic aangenomen. En dan alleen is dat Evangelic in zijn volheid aanvaard, zoo er een jubel uit het hart opgaat, dat al de last der zonden ons, op eenmaal en voor eeuwig van het hart is gegleden. ,,Welzalig hij, wiens zonden zijn vergeven, die van de straf voor eeuwig is ontheven". ,,Zoo is er dan geen verdoemenis meer voor degenen die in Christus Jezus zijn." Het Evangelic bestaat hierin, dat de vergeving van onze zonden en de verzoening van onze per- sonen een op eenmaal voor eeuwig afgedane zaak is. ,,Wie uit God geboren is zondigt niet, en hij kan niet meer zondigen, want het zaad Gods blijft in hern". De slordige Christen die dit onverzwakt belijdt, heeft alzoo de ware belijdenis. En omgekeerd, de conscientieuse Christen die met zijn zonden tobben blijft, mist de ware belijdenis, maar bewaart vaak beter den zedelijken levensernst. Gevolg waarvan is, dat de ware belijdenis gesmaad wordt, en dat sommigen van deze vaste belijders zelfs in antinomianisme overslaan. Hun zonden zijn hun zonden niet meer. Dat is de oude Adam, die hun niet meer aangaat. En waakt dan in de gemeente de verontwaardiging tegen zulk spotten met het heilige op, en gaat men er toe over om de ware Christenen veeleer te zoeken in de bekommerden, dan wordt zeer zeker het zede- lijk peil verhoogd, maar, en dit volgt er rechtstreeks uit, dan zinkt ook de beteekenis der ware belijdenis. Het voile Evangelic boet zijn vertroostende werking in. En men raakt weer op den weg derwerk- heiligheden. En om dit kwaad van beide kanten te stuiten, komt er dan een derde richting in de gemeente op, die beide uitnemendheden eenvou- dig naast elkander plaatst, d. w. z. die eenerzijds het voile Evangelie belijdt en daarin roemt, en anderzijds op heiligen wandel en teeder- 254 GEEN BIECHT. held van conscientie blijft aandringen, maar zonder dat deze twee in organisch verband staan, en op elkander inwerken. Voorzoover er dan toch nog practisch verband voor veler besef blijft bestaan, vlechten ze dit verband voor Gods aangezicht in het stil ge- bed, als ze eerst hun dagelijksche zonden belijden, en daarna weer tot de zalige erkentenis van de schuldvergiffenis in Christus opklimmen. Maar, de besten onder de heiligen zullen het getuigen, die ver- werking van beide stukken in het stil gebed leidt niet dan zeldzaam tot zalige harmonic. Naar nu onze dagelijksche zonde ons op een gegeven oogenblik minder of meer aangrijpt, zal de eene maal die schuldbelijdenis te veel een vorm zijn, en te weinig wezen hebben, en zal een ander maal de zekerheid der vergiffenis juist door den prikkel der con scientie lijden. En juist hierom nu was het zoo wijselijk van onze vaderen ver- ordend, dat althans eenmaal in elke week, deze gewichtige zielsaan- gelegenheid niet aan onze subjectieve bevinding zou blijven overge- laten, maar door een macht van buiten zou worden aangegrepen, die door God zelf, in het woord van zijn Dienaar, ons in het midden der gemeente de verkondiging van zijn heilige absolutie bracht. LX. Geen biechi (Slot.) In den Eeredienst moet tot zijn recht komen wat aan alien gemeen is, en ook schuldbelijdenis en schuldvergiffenis, d.i. confessie en ab solutie, mogen zich aan dezen gemeenen regel niet onttrekken. Dit komt wat de confessie betreft practisch het scherpst uit in het dusgenaamde ,,zondaarsbankje" van het Heilsleger. Dit is 66k con fessie, biecht of schuldbelijdenis, maar evenals bij Rome particulier en persoonlijk naar inhoud, doch van den anderen kant weer Protestantsch in den vorm, overmits ze niet als bij Rome stil in den biechtstoel ge- fluisterd, maar openlijk ten aanhoore van wie hooren wil luide wordt uitgesproken. Ook schrijver dezes is herhaaldelijk in allerlei landen van dezen gang naar het dusgenaamde ,,zondaarsbankje" getuige geweest, en heeft toegezien en toegeluisterd, om de beteekenis van deze handeling GEEN BIECHT. 255 na te gaan. Zelf zien is in zulke dingen het beste. En dan kan niet ontkend, dat er in dezen gang en in het alzoo publiek afleggen van getuigenis, iets roerends en aangrijpends ligt. Lang niet bij alien. Meer dan eens stond op een en ander duidelijk het stempel der werk- heiligheid afgedrukt. Maar had men te doen met een beweeglijk gemoed, en in dat gemoed met heilige gemoedsaangrijping, dan werkte er een macht die u een oogenblik meesleepte. Toch werkte de verschijning gemeenlijk meer uit dan de belijdenis. Het particulier uitspreken van belijdenis, bewoog zich namelijk volstrekt niet altoos op persoonlijk gebied, en bleef in den regel vaak hangen in algemeene phrasen. Alleen wat toch bekend was, werd bekend en beleden. Vroegere dronkenschap, gezeten hebben enz. Maar het publiek genoot. Niet enkel de hallelujazangers, zangsters en speellieden. Bij dezen toch grijpt dat alles naar afspraak en pro gram plaats. Ze weten vooruit, dat ze, zoo dikwijls zulk een biecht in het publiek plaats had, zoo en z66 te handelen hebben. Zelfs geldt dit ten deele voor een vast publiek, dat, zonder nog bij het Leger te zijn ingelijfd, toch reeds half is aangenomen. Maar wel is de uiting van den ontvangen indruk spontaan bij het ingeloopen publiek, dat van zoo iets nog nooit getuige was. Niet het minst bij hen, die half lachend binnenkwamen, en blijkbaar aan alle denkbeeld van schuldbelijdenis ontwend waren. Dat toegelaten worden tot de intimiteit van iemands verborgen leven. Dat mogen toezien bij deze vrijwillige zielsanatomie. Het verrassende van het ongedwongen optreden met zulke harde bekentenis, zoo lijn- recht staande tegenover de pertinente ontkenning van alle schuld in eigen kring en eigen leven. Dat ontwaren hoe men hier stond voor iets dat tusschen de ziel en God omging. Het greep ter dege aan en roerde, soms ontroerde het. Te meer daar het hier geen komedie was, maar realiteit. En toch bevredigde het niet. Wat ontbrak was de schuchterheid in het heilige. Wat men voor oogen zag, was een gemeenmaking van wat schuilen moest om eerbiedwaardig te zijn. Het was geforceerd. Uit zichzelven zou die mensch nooit tot die daad gekomen zijn. Het was hem zoo beduid en aangepraat. Het moest een belijden voor God zijn, en het verliep telkens in een toespraakje tot menschen. Ook was er in al die toespraken dat eenvormige en eentonige, dat verried, hoe het niet spontaan, maar ingeprent was. Het was niet wat het leek, en men zag stofgoud voor altoos van de vleugelen af- stuiven. 256 GEEN BIECHT. Deze onfijne, ruwe practijk in het geestelijke vindt dan ook buiten dezen kring gelukkig geen navolging. Alle biecht moet, zal ze individueel en persoonlijk zijn, privaat blijven en haar terrein in de binnenkamer zoeken. En voorzoover ze een publiek karakter zal dragen, kan en mag ze niet dan algemeen zijn. Bij publieke biecht moet niemand op den broeder als den schul- dige zien, maar in de allereerste plaats al zijn aandacht op zichzelven als de hoofdschuldige saamtrekken. Anders veruitwendigt de biecht het schuldbesef en richt zich op de takken. Zoo alleen wordt ze ver- inwendigd en gericht op den wortel der zonde in het hart. Dienovereenkomstig nu blijft het voor onzen eeredienst eisch, dat er plaats hebbe : 1° een korte aanmaning om zijne zonden te geden- ken ; 2° een gemeenschappelijke belijdenis van schuld, liefst in metrischen vorm gezongen ; en 3° openlijke aankondiging van ver- giffenis voor wie oprecht beleed, gepaard met aankondiging van oor- deel voor wie zich in zijn zonde verhardt. Een publieke actie in drie deelen, die de private, dagelijksche biecht voor God, en ook de private biecht bij ontroering der conscience aan een vertrouwden vriend des harten, niet uitsluit, maar onderstelt, en niet te niet doet, maart weert uit den publieken dienst. Slechts zij hier nog aan toegevoegd, dat geheel deze actie in den publieken eeredienst van den Bedienaar des Woords hooge wijding vergt. Elk machinaal verrichten van deze actie veroordeelt zichzelf en een Bedienaar des Woords die niet zelf waarachtiglijk medebelijdt, is tot het uitlokken van anderer oprechte belijdenis onbekwaam. Eisch is hier kalmte, klaarheid en toch gedemptheid van toon en stem, rust in de bewegingen, pauze tusschen de deelen der actie. Niet gemaaktheid of theatrale vertooning. Die hoort op de planken, niet op den kansel thuis. Maar wel het plechtige, het diep-ernstige, het zelf geroerd zijn in het gemoed. En niet het minst het diep door- drongen zijn van het heilige der taak, om, zelf zondaar, alzoo tot mede-zondaren, en tot mede-verzoenden te mogen spreken. Dit wijdt, dit stemt tot het heilige, dit ontsluit de gemeenschap met die eeuwige wereld die bij God is, en met het Heiligdom daar- boven, waarin Christus als onze Hoogepriester leeft om voor ons te bidden. Een Dienaar des Woords die recht verstaat wat geestelijke kracht hier in zijn hand gelegd is, zal vanzelf in die stemming en onder dien GELOOFSBELIJDENIS. 257 indruk geraken. En juist dit zal hem bekwamen, om de zielen te leiden en geheel deze actie tot een realiteit te maken. Doch, helaas, hoever zijn we van dat schoone in Sion nog af! LXI. Geloofsbelijdenis. Na de openbare absolutie volge de Geloofsbelijdenis, en dat wel in den vorm der XII Geloofsartikelen. De reden waarom ze dan volgt, en volgen moet in dien algemeenen vorm ligt voor de hand. Publieke en gemeenschappelijke geloofsbelijdenis is een daad van aarivaarding der absolutie. Wie de vergeving der zonden met aan- vaardt, kan voor zich persoonlijk niet het Evangelic belijden. Hij moge erkennen, dat op zichzelf het heil in Christus verschenen is, maar hij mist nog de zalige overtuiging van ze op zichzelven te kunnen en te mogen toepassen. Hij kent nog niet den jubel: ,,Wij dan gerecht- vaardigd door het geloof hebben vrede bij God." Die vrede is zijn deel nog niet. Of ook na dien vrede weleer gesmaakt te hebben, verloor hij er het zalig besef van. Hij heeft verkeerd onder de pu- blieke absolutie, maar deze heeft zijn hart niet vrij gemaakt. Hij is nog onder den druk en den last van zijn zonde. En het is uit dien hoofde dat hij de geloofsbelijdenis niet voor zichzelven doen kan. Te minder kan hij deelnemen aan de gemeenschappelijke geloofs belijdenis. In de gemeenschappelijke belijdenis toch spreekt de schare der verlosten en vrijgemaakten zich uit, en tusschen haar taal des roemens en de bevinding van zijn hart staat een scheidsmuur. Zij betuigt veriest te zijn; hij kan dit nog niet, of niet meer. Hij kan dat te minder, omdat de XII Geloofsartikelen persoonlijk zijn. Het is niet: nWij gelooven in God Almachtig," maar: nlk geloof in God Almachtig." En al zou hij nu een eindweegs in die belijdenis kunnen meegaan, toegekomen aan het artikel: nde vergeving der zonden", stuit hij. Wie de publieke absolutie niet aanvaardt, kan dit op dat oogenblik niet voor God en menschen betuigen. Doch omgekeerd ligt dan ook in het wel belijden van de XII Arti- kelen de betuiging dat men de publieke absolutie wel heeft aanvaard. En daarom nu behoort de geloofsbelijdenis terstond op de publieke 17 258 GELOOFSBELIJDENIS- absolutie te volgen, overmits ze het Amen van de Gemeente op die absolutie is. Weet de Gemeente en een iegelijk in de Gemeente, dat terstond op de absolutie de confessie volgt, dan drijft de absolutie tot zelfonder- zoek, tot een ingaan in zichzelf en tot het geven van rekenschap aan zichzelven of men deze gewisse belofte Gods gelooft. Tevens verkrijgt de geloofsbelijdenis eerst op deze manier haar innerlijk en geestelijk karakter. Gelijk het nu vaak gaat, dient het voorlezen van de XII Artikelen, buiten verband met den overigen dienst, tot weinig meer dan tot een herinnering. Ze strekt om de XII Artikelen niet te doen vergeten. Ze telkens opnieuw in te prenten. Het is een schoolmeesterswerk, maar waarbij de Gemeente niets geestelijks gevoelt. Zet men daarentegen de geloofsbelijdenis evenals de wet in recht- streeksch verband met de absolutie, dan gaan Wet en Artikelen beide leven. De Wet is dan Gods eisch voor de ontdekking van zonde en ellende : op haar volgt de absolutie die van zonde vrijspreekt ; en na de absolutie komt de blijde belijdenis des geloofs van het zich verlost gevoelend hart. In plaats van geheugenwerk ter herinnering. wordt het dan zielswerk tot stichting, en juist het persoonlijke : ik, der Artikelen verscherpt deze heiligende strekking. Men gaat op, men verschijnt in Gods tegenwoordigheid, God ver- kondigt zijn Wet, zonde wordt beleden, in de absolutie wordt de zonde vergeven, en nu jubelt in de geloofsbelijdenis het verzoende, het vrij- gemaakte menschelijk hart. Even licht valt het in te zien, waarom op dit pas niet de 37 Ar tikelen, maar de XII Geloofsartikelen vorm van belijdenis moeten zijn. Reeds op zichzelf kan zulk een publieke belijdenis niet anders dan kort en zaakrijk in den vorm zijn. Zulk een akte van belijdenis mag niet door veelheid van woorden den tijd rooven, noch afmatten. Geestelijke uiting, die te gerekt wordt put uit, en houdt op geestelijk te zijn. Ze wordt machinaal. Opzegging of voorlezing van een breede confessie als die van Guydo de Bray is daarom uitgesloten, en onder alle confessie'svoldoet alleen die der XII Artikelen aan den eisch der kortheid. Doch er is meer. Alle breedere confessie strekt ook ter bestrijding van dwaling en weert ketterij af. Wat hier daarentegen noodig is, is samentrekking van de gedachten en overleggingen der ziel op het middelpunt des GELOOFSBELIJDENIS. 259 geloofs, op Christus. Niet of anderen wel juist, maar of men zelf op- recht belijdt, en in zijn belijdenis zijn band aan den Middelaar heeft, moet hier tot uitdrukking komen. En aan dat vereischte nu voldoet ten voile de belijdenis der XII Artikelen. Ze is niet alleen kort, maar ook geconcentreerd op den Heiland. Ze is een aangrijpen van het vleesch geworden Woord, van den Beloofde des Vaders, van den Rechter van levenden en dooden. En hier komt dan in de derde plaats bij, dat ze in goeden zin katholiek is. Niet Roomsch-Katholiek maar katholiek, d. w. z. aan heel Christus' kerk op aarde gemeen. Sinds eeuwen was het deze korte, geconcentreerde belijdenis, die in alle kerken ter wereld, bij alle breed verschil van inzicht, en in weerwil van alle ingeslopen dwaling, steeds stand hield, en van week tot week is herhaald. En daar het nu, na de absolutie, juist behoefte voor het hart is, zich een te weten en een te gevoelen met het mystieke Lichaam des Heeren, en dus ook met heel zijn gedoopte kerk op aarde, spreekt het de behoefte van ons hart juist toe, te belijden in zulk een vorm, dat daarbij voor een oogenblik alle confessioneel verschil terugtrede, en we in de hoofdzaak, in het middelpunt van ons belijden ons opgeno- men gevoelen in de groote gemeenschap der heiligen van hen, die ons reeds voorgingen naar het beter Vaderland en met hen, die nog met ons voortreizen op den pelgrimsweg. LXII. Geloofsbelijdenis. (Slot.) Staat het alzoo vast, dat de Geloofsbelijdenis op de Publieke Absolutie behoort te volgen, en dat voor deze belijdenis de XII Artikelen als aangewezen zijn, dan is nu nog de vraag te beantwoorden, op welke wijze deze belijdenis zal toegaan. En dan ligt het in den aard der zaak, dat deze Belijdenis, evenals de Publieke Absolutie, niet twee- of driemalen op denzelfden Zondag moet herhaald worden. Dit ware een omslachtigheid die zou afmatten. Elke godsdienstoefening moet op den Zondag een eigen karakter dragen, en hetgeen we dusver afteekenden, behoort alleen thuis bij de eerste samenkomst der Gemeente, in de morgengodsdienstoefening, iets, waarbij we de dusgenaamde vroegpreek uitsluiten. 260 GELOOFSBELIJDENIS. Doch nu verder. Zal men voortgaan op de wijze, gelijk dusver regel was, met deze XII Artikelen door den voorlezer te laten voorlezen ? Dan nu wel niet vddr den dienst, maar dan toch in den dienst? Ons dunkt, dit kan niet. Zulk voorlezen draagt een bloot onderwijzend of herinnerend karakter. Het komt tot de Gemeente, en gaat niet van de Gemeente uit. Het is dan niet haar belijdenis, maar een belijdenis die haar nogmaals aan het geheugen wordt gebracht. Ze hoort de bekende klanken. Ze heeft er niet op tegen. Maarzij zelve blijft er buiten. Dit nu is in strijd met het belijdend karakter der Gemeente. Niet een ander moet voor haar belijden. De belijdenis moet van haar uitgaan, en haar daad zijn. Doch nu rijst de vraag : Hoe zal dit ? Drie wegen staan hier open. Men kan of de Gemeente laten spreken door een van haar leden, of de geheele Gemeente laten spreken, of heel de Gemeente laten zingen. Voor elk der drie is iets te zeggen. In het gemeen gebruik plegen velen, die saam eenzelfde iets te zeggen, te verklaren of te betuigen hebben, zich te uiten door een die in aller naam spreekt. Zoo doet men bij een audientie, zoo doet men bij een begroeting, zoo doet men bij een vereeniging. Op zich zelf laat het zich dus zeer goed denken, dat de belijdende leden der Gemeente opstonden na de Absolutie, en dat een hunner in aller naam de Geloofsbelijdenis, die de apostolische heet, met luider stemme uitsprak. Alleen de moeilijkheid is, me zal dat in aller naam doen ? Bij het gemeenschappelijk gebed is de Dienaar de mond der Gemeente. Maar als de Dienaar de Absolutie uitspreekt, en de Belijdenis zal een antwoord daarop zijn, dan kan niet dezelfde persoon ook de belijdenis uitspreken. Afzonderlijk daartoe iemand door de Gemeenteleden te laten aan- wijzen, gaat evenmin, daar toch de kerkeraad medebelijdt, en een tweede organisatie van de Gemeente, buiten den kerkeraad om, niet aangaat. En daarbij komt, dat zulk uitspreken van de belijdenis door een man ons toch spoedig weer tot de oude sleur zou brengen. Het karakter van belijden zou er mee te loor gaan. En we kwamen GELOOFSBELIJDENIS. 261 ongemerkt toch weer in het oude schuitje van den voorlezer, nu voorspreker. Veel beter is het daarom, dat de belijdende leden zelven belijden. Niet ieder afzonderlijk, maar alien saam. En dan natuurlijk staat de keuze tusschen saamspreken en saamzingen. Ons is dit saamspreken vreemd. Maar over zee, in Engeland en Amerika, is het sinds eeuwen in zwang. Met name in de ,,kerk van Engeland." Daar is dit spreken zelfs zoo sterk in zwang, dat alle gebeden, lofverheffingen, belijdenissen door alien saam met luider stem worden opgezegd. Het dusgenaamde Common prayer book dient daar zelfs voor. Het was dus op zich zelf zeer goed denkbaar, dat een zoo korte formule als de twaalf Artikelen door alien saam overluid werd opgezegd. Temeer daar de verdeeling in twaalf artikelen, en de korte saamvatting van elk artikel, waarborg geven tegen verwarring en tegen het dooreen- vloeien der stemmen. Men laat den toon dan aangeven door het orgel, dat even inzet, en dan ophoudt, en desvereischt na elk artikel weer even zijn toon laat hooren, om aller stem bij het volgende artikel precies gelijk te doen beginnen. Ook geldt de tegenwerping niet, dat ons volk daaraan niet gewend is. Dat waren ze in Engeland ook eerst niet. En toch heeft het daar geen jaar geduurd, of alles liep wel. En zegt men, dat zulk saam overluid spreken in de Engelsche kerk toch vaak tot verwarring leidt, dan geven we dit toe, maar merken op, dat deze verwarring alleen insluipt bij lange gebeden en lange volzinnen, die niet kort ingedeeld zijn. Hoort men daarentegen in zulk een kerk door alien saam overluid het Onze Vader bidden, of de Twaalf Artikelen opzeggen, dan is van verwarring geen oogenblik sprake, maar vlot het alles geleidelijk en vanzelf. Er is dan ook geen twijfel, of na enkele proefnemingen zou zulk saam belijden van de XII Artikelen, die er zich zoo uitnemend toe leenen, ook bij ons zeer wel gaan, en een zeer stichtelijk karakter dragen. Reeds nu wordt het onder ons gewoonte, dat de doopvaders niet enkel het hoofd buigen, maar hun ja luide uitspreken. Bij het doen van belijdenis neemt men hetzelfde waar. En die bangheid om in een kerk zijn stemgeluid te laten hooren, is niets dan gemis aan moed en hooger bezieling. 262 PRAELECTUUR DER H. SCHRIFT. Wil men dat echter niet, dan blijft nog altoos de weg open, om saam de XII Artikelen te zingen. Mils dan niet naar de berijming die achter onze Psalmen staat. Die is veel te gerekt, te lang, te breed, en zou voor het zingen veel te veel tijd eischen. Zal men de XII artikelen zingen, dan moet, met of zonder rijm, wat er niets toe doet, een korte editie van de Artikelen op maat worden gemaakt, die bijna niet dan letterlijk overneemt, en zonder allerlei tusschenvoeging, den inhoud getrouwelijk weergeeft. Stond ons kerkgezang hooger, dan ware recitatief gezang hier nog beter op zijn plaats, en kon men, door de noten te breken, den omvang verkorten, en in het geheel meer gang brengen. Het zingen van de Geloofsbelijdenis is dus mogelijk, en misschien zal er de voorkeur aan worden gegeven. Maar verzwegen mag toch niet worden, dat het saam met luider stem uitspreken van de Geloofsbelijdenis op zichzelf verkieslijk is. Het zingen hoort bij de ontspanning van den geest, en de eenvou- dige belijdenis van de grondslagen der Christelijke religie moet daad zijn en blijven van nuchtere kalmte en stil beleid. LXIII. Praelectuur der H. Schrift, De voorlezing of praelectuur van de Heilige Schrift neemt in de eene kerk een gansch andere plaats in dan in de andere, en zelfs verschilt het gebruik in dezelfde kerk naar verschil van tijden. Dit verschil hangt samen met het doel, dat men zich bij deze voor lezing voor oogen stelt. Dit doel kan of zijn de Gemeente met den inhoud der Schrift bekend te maken. Of om, overmits bekendheid met de Schrift bij de Gemeente mag ondersteld worden, stichtend het Woord te laten uitgaan, gelijk dit bij onze huislijke godsdienstoefe- ningen geschiedt. Of wel het kan strekken om den te behandelen tekst door het voorlezen van wat voorafgaat of volgt, in zijn verband te doen uitkomen. Of eindelijk, er kan mede bedoeld worden den leegen tijd, die bij elk samenkomen aan de opening der vergadering voorafgaat, zoo te vullen, dat de aandacht zich niet verstrooie. Is het doel, de Gemeente met den inhoud der Schrift bekend te PRAELECTUUR DER H. SCHRIFT. 263 maken, dan kan men 6f, op de rij af, alle kapittels laten voorlezen, of wel uit den grooten voorraad zulke kapittels uitkiezen, die van bij- zonder belang zijn, en deze in geregelde volgorde laten voorlezen. Is daarentegen het doel, om Gods Woord als deel van den dienst stichtend te laten uitgaan, dan is het 't meest indrukwekkend, indien, zonder te veel herhaling van hetzelfde, zoodanige stukken uit Oud en Nieuw Testament worden uitgekozen, die meer een toesprekend, op- wekkend en vermanend karakter dragen. Zal omgekeerd de voorlezing der Schrift strekken, om den straks te behandelen tekst in zijn verband toe te lichten, dan ligt het voorde hand, dat men of het hoofdstuk zelf laat lezen waarin die tekst voor- komt, of wel een ander stuk uit de Heilige Schrift, waarin soortgelijke openbaring wordt gegeven. Of eindelijk, wordt niet anders bedoeld, dan de Gemeente voor het aangaan der godsdienstoefening tegen verstrooiing van gedachten te wapenen, dan zal het aanbeveling verdienen, zulke stukken liefst van geschiedkundigen aard te nemen, die op het eerste hooren boeien, en gemakkelijk te volgen zijn. Aldus komt duidelijk genoeg uit, hoezeer deze voorlezing der Hei lige Schrift tot uiteenloopende usantie kon leiden, en hoe toch in dit verschil van usantie metterdaad verschil van gedachte, doel en strek- king schuilt. Nu is het eerste gebruik van deze voorlezing, waarbij hoofddoel zijn zal de Gemeente met de Schrift bekend te maken, uiteraard afhan- kelijk van de vraag, of de Gemeente de Heilige Schrift kent, al dan niet. En dan bestaat er een zeer aanmerkelijk verschil tusschen een vergadering der geloovigen voor het uitvinden van de boekdrukkunst en nu ; en evenzoo een zeer aanmerkelijk verschil tusschen een kerk, die gelijk de Gereformeerde, aan al haar leden de Heilige Schrift in handen geeft, ja, het lezen van de Schrift tot huislijke gewoonte heeft gemaakt, en tusschen de Roomsche kerk, die acht dat de lezing van de Heilige Schrift niet aan elken leek kan worden toevertrouwd. De argumenten die voor en tegen het huislijk gebruik der Heilige Schrift gelden, laten we hierbij in dit verband rusten. We constateeren alleen dat dit verschil tusschen kerk en kerk bestaat. 