De mensch zoo als hij voorkomt op den bekenden aardbol [microform]
None
Tocverren. Elle derselben heeft doorgaands eene ligte knods, als eene roeifpan, in de hand, met welke de vluglle beweggegend gemaakc, en alien schären zij zich in twee feijen, die tegen elkander inwerkzeugen en wederzijds volmaakt gelijk de beweggegend en wenden naarboizcn, die door de voor- danzers worden. Danzeresfen vervangen zonitijds deze danzers; zomtijds zijn beidcn in den zelfden dans te gelijk werkzaam, terwijl alles altijd zeker bedrijf schijnt te vertooncn. De aanvang is meestal langzaam in de maat, maar dezclve verfneh hoe langs zoo mcer, en wordt beandwoord door wendingen, beweggegend en hoofd- fchuddingen, die den aanfchouwer ligt dui- zelig maaken, maar wier zonderlingheid noort groote is Dans de ongedwongenheid en cierlijkheid waarmedc zij in danzen van meer dan honderd perzoonen worden uitgevoerd. Zulke danzen worden meest des nachts gegeven, en duuren doorgaands een kwartier uurs, maar worden dikwijls twaalf maal agter elkan-døren afgewisfeld. Ook de Vorsten nemen in dezelven deel, en flaan zomtijds den torsarael, terwijl de aanfchouwers door hand- VRIENDEN-EILANDEN. 33 Handgeklap de gocde uitvoering toejui-choue (1). i Onder hunne vermaalcen behoort 00k het Kampgevecht, hecwelk zoratijds niet meeris, dan een fnel gczwaai met knodfen, behendig er en vlugger, dan de gewoone zwadron-flag gefdiiedt, en zoojuist afgemeten tevens, dat de een des anderen knods niet raakt, schoon zij digt onder elkanders bereik ko-- men en veel kracht bij hunne fnelheid voe-- gen (a). Dikwijls gaat dit ijdel gezwaai over in een ernstiger kampgevecht, waarin Vrou- wen zoo wel, alsMans, deelen (3), en het- welk gedeeltelijk in worftelen, gedceltelijk in vuistgevecht beftaat. Beidc deze wijzen van kampgevecht hebben niet weinig van d0 oude Olijmpifcke mededinging; de overwin- ning wordt flechts r.-t veel minderen praal gevierd Op beiden zijn deze EiJanders zoa wel afgerecht, dat de Engelfche matroozen, zoo dikwijls zij hunne krachten of vaardigheid tegen bun beproefden, de nederlaag kreegen, (0 Cook D. IX. bl. 125, Cook D. IX. bl. 125, 132, 157, 32a. La billiard. T. II. p. 154, 155, (2) Cook D. IX. bl.  kleene kalabasfen speelen, dien zij de eene na de andere in de hoogte wierp en agtervolgenden opving, zonder te misfen geduurende een kwarcier-uursCa). Het naarbootzen van elkanders manieren is almede hier een fpel, op welks fnelheid l a BILLARDiERE naauwHjks hec oog kon hou< den C3> Laag vallende blj deze kunstverrichtfngen Diogen de begrippen schijnen, dien zich deze Eilanders van de Godheid en haare veering "B^aiTir liiiii VKlENDEN-EILANDEfr. 35 ¥Ofmen t de opmerkln^ van hunne onbe* fchaafdhcid en onverlichtheid behoort het oordeel toegevcndcr te maaken voor al het verkeerde > en zooveel te meer prijs ftellende op het meer redenlijke. Elk elland, elka landftreek, elk huisgezin van aanzicn fchijnt eenen bijzonderen Befchermgod te hebben* Van dezelven vindt men geene af beeldlngen > maar de Opperhoofden (chijnen zich als de» zc Befchermgoden te vertoonen bij de jaarlijk- fche feesten » of Afe/^/i«, van wief waarneming men het leeven en de gezondhefd der Op» perhoofden zelveafhangclijkacht, gelijk 00k de welvaart van het land en bijzonder van detl landbouw. Zulk een feest hebben zlj, wan* neer zich de Tarns beginnen te zetten , en eeti ander na den oogst» De Winden fchijnen huil onder het beheer eener vrouwelijke Godhei4 te ftaan j die <, na den florm« bevredigd Wordc door ofFers van Varkens, Tatttt en Tapa^ welkefl op de demoedigfte wijze gebragt wot* den in een daartoe geheiligd huis ^ waar eea ander haar vertegenwoordigt, om deze offeri tan te tiemen > wordende daartoe telkens eett vertegcnwoordlger gekoozen (i). - — 'Er fcbijnfi (0 Wilson 0. Ht. bK 9^tU C a 'fti ; iV;. ' 'It di.vi * iijj,' ? ilVi, i \m "*%j. iiiii*-* 3^5 VRI ENDEN-EILANDEN. Ich bin in gegen Preisrichterfchrp te beftan, want elk bringen en doodt zijne cigcne offers (i). — De veelvuldigc aardbcevingen, welken zij gcvoelen, inecnen zij dat veroorzakt worden, doordien de Äarde opdcfehou-ders '.5t eencr Gotihcid, die zomtijds dezen last wil afwcrpen, vvaarotn zij altijd bij zulke gegenheden geweldig fchreeuwen en zomtijds met stokken op den grond flaan. De Lucht en Regen hebben bij hun mede bijzon-dere Goden, gelijk ook vcrfcheidene andere betrekkingen en werkingen der Natuiir, terwijl zij tcvcns geloovcn, dat 'er voor elders en groot aantp.l vreemde Goden bestaat, van welken zij gaarnc dien der Europeers voor den Groot- (i) Wilson D. III. bl. 1 1. — Forster sprecht van eenen Priester, die de gefchenken aannam en voor zich behield, en die, van cen lui en darkel leeven zijnde, hem deze aanmerking in do pen gaf: „hetwordt’er, nasr alien schljn, ook hier op toegelegd, om den Godsdienst toceen dekmantel vaa een lui en lekker leeven te gebruiken, en ook deze Natie, gelijk zoo veele anderen, aan eentfn luijen, wellustigen Paap cijnsbaar te maaken." Het veel Ijaauwkeurlger bericht van wil son, uit den mond der Zendelingen opgemaakt, is hier veel gelof-wnardlger, en geeft aaa fokster alhet onheufche zijncr aanincrlungterug. VRIENDRN-EILANDEN. Grooten honden. Overlagen heft nog ieder i:ijn eigen Gelegenheit, aan wicns gocde luim hct geliik, aan wicns kvvaade luim het onge- lukende dood verbonden zijn. Men tclt den- Eelven echtcr wcinig, ten zij hij vcrtoornd schijnt, wannecr men zich van zekere foor- ten van voedzel onthoudt, hct aangczichc teistert,ja zielss dc pinkcn affnijdt, om hem te bevrcdigcn. De verzöningmiddelen gaan zomtijds, doch zeer zcldzaam, tot menfchen- offers over, het gecn allccn fchijnt plaats te hebben, wannecr ccn Oppcrhoofd zick is, wicns Vroiiwen dan wel ccns vcrworgd wor- den tot cen drietal of vierial toe. Om deszelfs kwaaden Gecst of Doodscngel te bevredi- Ook bij deze Eilanders het Taboo denzelfden zin en kracht als bij de Societeits-eilanders en elders in de Zuidzee, hetwelk eene schon, maar getrouwde, vrouw duidlijk verstaanbaar maakte voor la billardie- R E, door alle vereeniging met haar Taboo te verklaaren (2). Onder CO Wilson D. Ill. bl. 12, 13. Cook D. IX. bl. 278, 360, 256. Labillard. T. II. p. 139, 151. Cook D. IX. bl. 130, 357. C 3 VJ1 lii fl? '^ ^ '' i?,!!! Onder allerdings-chandler voor der Völker- WILSON dezclven in 1797 verliebte, Tongo- taboo zekcre opperhecrfchappij, zijnde alio  gezag geweldig (3), Eigendom en Iceven hangen van hunne willekeur af, waarvan xij llechti ijx ^onimigc gev^l^n r^ekeofchap. Wilson D. IIF. bl. 3,4. (s) Wilson V. lU, bi. 3, 4, Cooe D, IX. V. 360, (3) Cook D. V. bl. 91, 393. D, IX. bl. p9. If A «1I,|.AR0IKR» T. II. p. 99% verplicht zljn aan den Koning (i). Hun ul- tcrlijk gcwaad ondcrfchcidt hun echtcr wcinig van het overige Volk; wclkc fchljn van ge- lijkheid hiinne overhecrfching in de oogcn van Eui'opciirs zoo vecl ondragclijker vcr- toont VRIENDRN-EILANDEN. 39 verrochte ich nicht zu den Koning (i). Hun ul- tcrlijk gcwaad ondcrfchcidt hun echtcr vcr- toont VRIENDRN-EILANDEN. («). De ihroonopvolging gaat op Zusters en Brooders over , alvoorens de Kindcrs aan hot bewind komen. Zoo lang ecbter de regeering aan eene Vroiiw is vervallen , wordt dezelve waargenomen doorcenen van de naastc Dloed- verwanten haarer Mocder , tcrwiji de overige leden van het Koninglljke huis in den gan- fchcn luister, zonder eenigedaadlijke oefening der regeering , deelen (3). De Koning duidt nooic iemand agter of boven zich gepK.itst (4) , en zijne houding is doorgaands die der ftaa> tiglle deftigheid (5). Zijne uiterlijke hulde draagc ook alio blij- ken van de allerdiepfte onderwerping. Bij 2ijne ontmoecing op den weg, gaat elk ne- der- (i) Wilson D. IIF. bL 4, (2) FoRSTBR bij COOK D. V. bl. «73. C3) I«A Bi'.LARD. T. II. p. 155. Cook D. IX. bl. 370, (4) CooR D. IX. bl. 301, 150. (5) Cook D. V. bl. 94, 391. C 4 u Vim I i I 40 VRIENDKN-niLANDEN. dcr.-;ittcn, tot Jut hij voorbij is. Nicmand mag zicli bovcn zijn lioofd bevinjcn, alien moctcn zich ondorzijnc voc-ten, hctu'olk ilmllijk gefcliicdi wannccr hij zit, en dk bij dcszclfs nadcring's Konings voc't aan zijn hooi'd brcngt, en daunia hecncn gaat. De Koning zdf fchijnt dczc hiilde te moctcn toelatcn aan ccnen icder, en trachc dezelvc zoms door ccncn verfneldcn icd te ontlopcn, cm nict verplicht te zijn tclkens (111 tc Jlaan, en ten zelfdcn cindc den voce agtcr uit op tc ligtcn. De hanJcn, die 'sVorllen voet hcbbcn nangcraakc, en hct verblijf, hetwelk dc Koning zelf op weg be- zogt heei'i, zijn TaOoo, dat is verb oden: hat huis voor altijd voor den cigcnaar, waarom de Koning fchicr ovcral zijne eigene huizen heft; dehanden Hccius zoolang, tot datzij met water of he: spac einer Plant zijn afgewas fchenCi). Aan nicmand van het Vorstlijke huis is het geoorlol'd te ctcn of te drinkcn in 's Vorsttn tegenwoordighcid (2); vvaarvoor dczcn, even als de ovcrige Opperhoofden, zich zelvcn zoo vccl te grooter hulde van hunne (1) Cook D. IX. bl. 364 — 365. (a) CookD. XI. bl. 170. VRIRNDRN-EILANDEN. 41 hunne ondorhoorigcn laten welgcvallcn, ge- lijk het ncdcrzittcn, wanncer zij voorbljgaan, op den wcg (i). Het Volk zcif fchljnt nog onderrchclden Fälle, van Eigenschaften naandijk en van Werklien of Jlaoven, die echtcr cene behandling genieten, welke hun meer aan da Europäische dienstboden gelijk niaakt (2). De même OpperhooFden der ovcrige ei-landen houden hun verblijf op Tonsiotaboo, van waar hec door de inwooners wel cens he land der Opperhoofden wordt gcnoemd, fcrwijl de overige eilanden met den naam van landen der Knechten worden oiiderfcheiden C3)- 'Er heerscht alom eene wakkcre Regeering, welke de veilighcid van perzoonen en gocdcren zeer wel kan verzekeren (4); zclfs ge-JoofdecooK niet, dat eene dcr befchaafdfle Natlen dit Volk zou te boven gaan in ondergefchiktheid en geregeldheid naar de bevelen der -...,;-...,. r CO Cook, D. IX. bl. £2i, isap, 99, 151 itfa, 163,. ' CO Cook D. V. bl. 118. (3) Cook D. IX. bl. £3, x.  deze onderwerping en gehoorzaamheid, dat men zonder zog zijn, om de one- duiking der wetten te voorkomen, of der- zelver overtreding te llraffen. Tollenaars 2ijn overal op de marktplaaczen waakzaam, dat's Lands gerechtigheid worde voldaan: en aan hct hoofd der Rechtspleeging zoo wel, als der Verweering in geval van oorlog, is een bijzonder Ambtenaar geftcld, wiens gezag in het rechterlijke zelfs den Koning ler verandwoording roepen en hem, van misdaad overtuigd, door de Opperhoofden of door het Volk, zelfs met den dood, doen UrafTen kan. Het gezag van dezen Opper- rechter ftrekt zich ook over alle de onderhoo- rige Eilanden uit, en is meestal genoeg- zaam, om door de fnclheid en (Ireng ©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©© Bid der maatregelen, dien hij in perzoon uit- Toert, alien opftand in deszelfs kindsheid te fmoo- (i) Cook D. IX. bl. 3(^4. 'S9. NEDEN. ifpraaken met derde menigte uitgefprokene naauwkeurig- c zoo gehccl loorzaamheid, 1, om de ont- men, of der- Tollenaars n waakzaam, )rde voldaan : spleeging zoo al van oorlog, ;efteld, wiens 's den Koning n hem, van Opperhoofden m dood, doeti dezen Opper- de onderhoo- sestal genoeg- en flrengheid perzoon uic- s kindsheid te fmoo- VRIENDEN-EILANDEN. 43 ftnooren (i). De Koning zelf heefc een bijzonder proefgericht voor de misdaad van dieverij. Zijne handen in eenen bak met f Wäter gewasfchen en weder afgedrood hebendige, vordere hij van de verdaehte perzoanen, dat zij zijn rechtehand op hun hoofd brengen, hetwelk zij zich verzekerd b>u-den, dat den genen, die schuldig is, on der dezelve dood zal doen nedefvallen (2). Het overfpel wordt ftreng geftrafc, wahfleer de Vrouw van een Opperhoofd trouwloos is geweest ; veel ftrenger echter tegen den overfpeler dan tegen haar, De onkuischheid zelve van eene aanzienlijke dogter worde *ef zwaar getuchtigd (3). De doodflraf eind- Jijk wordt met fchriklijke wreedheid voltrok* ken (4). Het gerust bezit der Opperheerfchappij op Tortgotaboo gaf den Reizigers geene gelegen^- heid , om de wijze van krijg voeren en vech- (en bij de Vrienden-eilanders waar te nemeni Op* (0 Cook D, IX, bl. 3^8, tA BIllarO, T. n. p. 116. (a) Cook D. IX. b). 241. (3) Cook D. IX. bl. 288, Wilsom D, III. bl. 7. CO La billaRd. T. II, p. 11^, n7. h 44 VRIENDEN-EILANDEN. Opmerklijk warcn hun flechts zckcrc kleene wine vredevlagjens , met wcllcen zij door de inwoonerswerden verwelkomd (i), ende wijze , op welke hunne boogen werden gefpan- nen , door dezclven nietagter uit te trekken, gelijk men gevvoonlijk doct , maar door hec kromme van den boog geheel agter over te haalen in eene tegengeftelde richting. (2). Het vrij langduurig en geheel vrcedzaam verblijf onder deze menfchen gaf hun zoo veel te meer gelegenheid ter opmerking hun- ner Plegtigheden en meer bijzondere Gebrui- ken. De Huwelijksplegtighedcn zijn ecn- vouwdig. De Moeder van den Vrijer brengt deszelfs wensch ter vereeniging over aan den Vader van de Deminde. Haar in liet nieuw te kleeden, met eenige dienstboden, cen aantal gebraden Varkens, Tarns enTava- wortels aan den Minnaar te zenden , die haar in 2, 'a huis opwacht, is 's Vaders voile toeftp ming : echter behoudt de bruid de vrijheid , naar het vaderlijke huis te rug tekeeren, zon- der welke terugkeering het huwelijk geflooten is (3). Het gemeen heeftflechts 6^ne Vrouvv: dc (i) Cook D. V. bl. 79, 104. Forster bij COOK D. V. bl. 377. Wilson D. III. bl. 8, 9. Zon- N VRlfeNDEN-EILANDEN. 45 de Opperhoofden hebben het voorrccht der Vcelwijverij (0- En van niisnoegen kunnen vwegja-gen: maar van hierzijn ook t. li.; '- cneenig beden bij hun fchier onbekend. Reinheid en netheid heerfchen in de kraam, kamers: schoon Moeder en Kind glinfteren van de Curcuma, met welke zij beftreeken zijn. De geboorte is 'eraltijd, 00k in een kinder; ijk gezin, eene ftof tot uitgelatene blijdfchap (4). In- (O Wilson D. III. bl. 8, 2po. Cook D XX. bl. 35 a. (2) La billard. T. II. p. 15, (4) Wilson D. III. bl. 26, In geval van wonden hebben deze Eilan ders kennen aan de bereiding van enkelungen (i) : maar in ziekten van eenig aanbelangis hunne eerflie toevluchc, het af kappen van eenig aanbelangis hunne eerflie toevluchc, het af kapen van eenig aanbelangis van den dood vrij te kopen (a), Blj gebrek dier beide vin-gers uit vroegere ziekten, volgt de ondere vringer (3); welk bijgeloovig middel eenevrlj algemeene verminking veroorzaakt (4). Hunne rouwbezoeken aan (lerfhuizen zijA flechts geregelde drinkgelagen : hunne rouwbedrijven echter bij het verlies van waarde anhoorigen bedaan in geweldfge wreedheden tegen zich zelve. Zommigen bn.uuc.: Zich op den wang en armen; anderen flächen zich met lleenen op den mond; de haajentand schärge veeler aangezicht op; terwiji er 2ijn, die aich met de spreer in de dijen, onder de ok-zelen en dwars door de wangen stätten. De auch fchriklijke rouwbedrijven eindlijk worden door CO COO D. VI. bi. 134. (3) Cook D. IX. bl. 355. La billardi T. II. p. 152. (4) La billardi T. II. p. 175. (4) Cook D. IX. bl. 355. (5) T. VRIENDEN-EILANDEN. 47 door de grootfte buitenfpoorigheden van veugde vervangen (i). De lijken wordeti in matten gewonden en begraven. De Opperhoofden hcbben tot hun graf bijxonder, frappelärzält, Fiatooka's gcnoemdy en in hatten beftaande, op lleen En voetilukken gezet W met geboomte omringd (a). Niet flechts tot in het graf, waar alle maat- fchaplijke ongelijkheid eindigt, raaar zelft tot in een ander leeven duurt, naar him begrip, het verfchil der standen voord. Hund gelöst naandijk in de Onfterflijkheid der ziel komt hierop neder, dat deafgefcheidengeest in een groote zeilende Canoo naar een af- gelegen land gevoerd wordt, hetwelk veel gelijks heeft met het paradijs van ma ho* met: maar dit gelöst is alleen het gelöst der Opperhoofden; de overige schijnen niet le denken over hun lot na den dood. Zekere verhuizing of opeting door eenen Vogel, die over hunne graven loopt, is alles, wac Zich C«) Wilson D. Iir. bl. 13. CqokD.IX* bl. 200, 225, 235, 354. (2) Cook J>. IX. bl. 354. La bard. T. II. p. 133, 50. I' ::f : I 11 1 t!^ if V, houdt tot den tijd zijnner ontwaaking, en zich telkens verheft, wanneer zich flechts enige schon van een te vroegtijdig ontwaaken vertoont (3). Tegen dit voorrecht, hetwelk anderen een geweldige overlast moet schijnen, is de Koning vrij van alle kunstbeprikking, en tevens van alle rouwverminking (4). Ook CO Wilson D. III. bl. 13, 14. Cook D. IX. bl. 358. (2) Cook D. IX, bl. 276, 267, 268. (4) Cook D. IX, bl. 331. in VIRIENDEN-EILANDEN. 49 Ook hicr is zckere befnijdenis uit zinde- lijkheid, gelijkgezegdwordt, in gebruik(i), even als wij haar bij de Otaheiters (a) en de Sattdwichers ontmoetcdcn (3). De Prim IVillems Eilanden en Heem- kerks Banken, bij de inwooners van Tongo- taboo onder den naam van Feje bekend En thands meestal aan hun onderworpen, heben, schoon oberzeugen, heben, schoon oberzeugen, de Vrienden-eilanden gelegen, eene bevolking, die zich onder-cheidt door grover ligchaamgeftel, donkerer kleur, wolachtiger haar en eenc grotere wocstlieid, welke zelfs tot het verflinden van verwonnene vijanden gaat. De Vrienden-eilmden, die met hun den meesten krijg hebhcn te voeren, erkennen hunne meer-derheid in wapenen en wapenen en wapenhandel, ja zelfs in handwerken, zoodat de meer-derheid in wapenen en wapenen, befanden einige onderhoorig-heid. Cook D. IX. bl. 331. (2) Zie D. I. bl. 127. (3) Zie D. I. bl. 127. (4) Wilson D. I. bl. 144. (5) Wilson D. I. bl. 144. (5) Wilson D. I. bl. 144. (6) Wilson D. I. bl. 144. (7) Wilson D. I. bl. 144. (8) Wilson D. I. bl. 144. (9) Wilson D. I. bl. 144. (10) Wilson D. I. bl. 144. (11) Wilson D. I. bl. 144. (12) Wilson D. I. bl. 144. (13) Wilson D. I. bl. 144. (14) Wilson D. I. bl. 144. (15) Wilson D. I. bl. 144. (16) Wilson D. I. bl. 144. (17) Wilson D. I. bl. 144. (18) Wilson D. I. bl. 144. (19) Wilson D. I. bl. 144. (20) Wilson D. I. bl. 144. (21) Wilson D. I. bl. 144. (22) Wilson D. I. bl. 144. (23) Wilson D. I. bl. 144. (23) Wilson D. I. bl. 144. (24) Wilson D. I. bl. 144. (25) Wilson D. I. bl. 144. (26) Wilson D. I. bl. 144. (27) Wilson D. I. bl. 144. (28) Wilson D. I. bl. 144. (29) Wilson D. I. bl. 144. (30) Wilson D. I. bl. 144. (31) Wilson D. I. bl. 144. (32) Wilson D. I. bl. 144. (32) Wilson D. I. bl. 144. (33) Wilson D. I. bl. 144. (34) Wilson D. I. bl. 144. (35) Wilson D. I. bl. 144. (36) Wilson D. I. bl. 144. (37) Wilson D. I. bl. 144. (37) Wilson D. I. bl. 144. (38) Wilson D. I. bl. 144. (39) Wilson D. I. bl. 144. (40) Wilson D. I. bl. 144. (41) Wilson D. I. bl. 144. (42) Wilson D. I. bl. 144. (42) Hcid cicr Vricnden eilanden, en ook derzclver bewoonors onderfchcidea zich door mecrdere kloekheid en ftcrkte, niaar tcvcns door eene woesthcid in bonding, die te Tongotaboo onbekend is CO* Meer zonden de Vriendencilandcrs in befahrengen en zeden gelijkcn naar de afgelgene Socicteit-etlanders, indien zij dczelvcn niet zoo ver in zedenlijke waarde overtroffen, dat dezc vcrgclijking voor bun eene onver diende vcrnedcring zou kunnen geacht worden. Bij bun toch kent men de Irreoys (2), noch denkindermoord, dealgemeene ontucht, noch den ondcrdom, men eerbiedigt 'er de hit-welijkstrouw (3); en de mindere vruchtbaarheid van den grond brengt'er grootere arbeid Zie d'avoir, die alle de gevaaren der ledigheid wert en alle de kundigheden der Maarstigheid kweekt; en mogen de 50-cièteil-eilanders overigens bet aangenaufte volk der Stille Zee h-icten; den Frienden-eilan- VRIENDEN-EILANDEN. Elanders komt de wezenlijker roem toe van hec verlhndlgde van alien tc zijn (i). Zulk een oordecl Veldc i l s o n, op het berichc der Zendelingen afgaandc, en hetzelve fternde volkonicn in met cook en forster, die dcze Eilanders het ecrst hadden doen kennen, en met la billardiere, die een zoo groot gedeelte zijner reisbel'clirijving aan hunne bijzonderheden heeft befteed; en, ons op dit hun oordeel verlatende, hetwelk door zoo veele bijzonderheden en ontmoetingen in hunne reisbefchrijvingen gefaafd wordt, laten wij het nu aan c r a s s e t - s a i n t - A u V E u R over, om de allerhaatUjklle fchets, welke liij van deze Elanders heeft opgehängen, door eenig even voldoend gezag waar te maaken (2). NIEUW-CO Wilson D. III. bl. 289. (2) St. s \\3w is. v\\ Tableau dei Pcuplet, Part; V. p. 50, 51, - D i ti^m «*«*„.. WumJ- e NIEUW-CALEDONIE. C/OOK en LA niLLAUDiERE niaaktcn het cersc de Nienw-Caledomcrs bckend. Vroegcre Zccrcizigers fchijnen het cilr.nd, door deze meiifchen bewoond, niet ontdckt te hebbcn, en de allergunlUgfte bcrichten, dicn COOK 'er van hecfc gegcven, veroor- zaakten den bijzonderen last voor la pe- HOUSE, om hctzcl ve tc bezoeken ( i ). La BILLARoiERE zogt Vr hem le vergeefsch, inaar vond 'er zeden, in zij HOUSE, Ne oogen zoo ftrijdig met den lof, door cook aandezelven gegeven, dat beider fchijnftrijdige berichten ten keurigen proeve voor het he- mels- (i) La PF.nousE Foyage T. I. p. la, 37, 113. 12, 37, NIEUW-CALEDONIE. 53 mclsbrccd vcrfchil, 't wclk 'er hlj waarheid- lievendc Rcizit,'crsin de bcoordccling dcr vol- kercn kan plaars hebbcn, en voordcn dicnst, dien cif^en oordecl den opmcrkzaamen Lezer tlikwijls bij hct grootst vcrfchil zelfs kan bc- wljzcn, om de wuarhcid nadcrbij tc konicn. De ontdckking van dit Eiland gefchicdde in Herfstmaand van hct jaar 1774 (i). Met was COOK nict niogelijk, deszelts eigen naam to vcmcn)cn van de inwoonors, niis- fchicn wel, oin dat hct bun voor ecncn naam tc groot was, ^ijnde hct in onderfchcidcne landlrecken verdccld, die alien ccncn bijzon- dcren Eigen naar droegen (2). Hij vond zich alzoo verplicht, an hetzclwe eine neuen naam te gegen, en tioemdc hct Nicuw -Caledonie, zonder der dereden dezcr benaming te melden. Daar echter hct Noorderdccl van Schotlmul bij de Ouden Caledonia gcnocmd werd (3), en die naam reeds cenmaa! in de nieuwe waercld was overgcbragt, maar ook daar weder verlooren gegen, rchijnt hij denzelvcn alhier te bebben willen herftcllen (4). De CO Cook, Rehe, D. VI. bl. 3. (2) Cook. D. VI. bl. 33. (3) Vide HOFFMAN is I Lexicon in Foce. (4) Dezelfde naam was reeds eenmaal door do D 3 Schot. iK i . 1 1 -J'*'-^ m: 94 NIEUW-CALEDON NIEUW-CALEDON De lignes van die Riland bepaalt cook op Oostlijke lange van Crccnwic/Ys niiddaglijn, welke bepaaling nagcnocg bevistigd is door LA Bir. LARDIRK, dic dczclvc llcit op ' ao® 17' ap" Ziiider Brecdtc en 162° 16' 28" Oostciijke Icngtc van den Parijfchen middag- Ujn (i). I let kwam aan cook voor als hoc grootfte Eiland in de Scillc Zee, indicn men ^ieuw - Zeeland xmzonderdc. De brcedtc dc lands beandwoordt echter nice ain dcs/clfs uitgeftrektheid in de Icngte (2). Het land is vol bergen en dalcn van verfchillenden hoogtc en diepte, en doorfügen van veelvuldige flingerende beeken, het-welk, op zekcrcn afrtand gt/ien, nu en dan cen fchilderachiig tooneel oplevert, ge-llofFeerd tcvens met wijd en zijd gcicge-ne Schotten gegeven «an de landcngte tusCchcn I^oord-en Ziiid - ^-/merica, in 1698: mnar in 1700 ontruimden zij deze engte nlwcdcr voor de Spanjaartls, die haar Nieuw Spanjf roemdcn. — Zie mo- r y (li^ionti. (i) Cook. D. VII. bl. 11. La billaro, T. II. pag. 247. (2) Cook. D. VII. bl. 61. NIF.UW-CALEDONIE. 55 ne gclnicluen ( NIF.UW-CALEDONIE. 1). Van nadcrbij becchonwd, vindt men den kruin van hot gebcrgtc kaal, deszclfs zljticn dor en (Icclits de viakten vriiclitbaar. («> I let gcbergte belbat nicest uit Kwarts, dimmer, Spekllccn, groene Schorl, (Iniiiaatdeen en Ijzcrcrts, xondcr dat men 'cr cenig voordbrengzel van f'ulcani' J'chen aard onrdckt (3). De liichtgelk'idnis word in Crasmaand door LA B 1 L A R I) I F. R E waargcnomcn op 25"^ nan de • J en 01° voor de kust naar de TIuT' tnometer van r e a u ai u r, nagenoeg met 88° en r^o van Fahrenheit ovcrccnko- niende (4). Onder deze, vvcl niet verzengde, maar toch heete, luchtllreek, die hot mecst door znidooste winden wordt bekoeld, cnopdezen rotzigen. Niaar met water doorföden, grond grosse, wel veelerleije kniiden wecliggcnocg, maar kan bet gcboomte gcnegzaame wortels I'chieten of deszdfsvrucbten behouden. Tarns CO CookD. VH. b!. i(S, 62, 13. (2) Cook D. VH. bl. 13. (3) FORSTER bij COOK D. VII. bl. 55. Cook D. VII. bl. 31. La billard. T. II. pag.  Visch. Dezc fchijnt 200 veel te overvloediger, doch onder denzelven heeft men 00k eenen venijnigen Visch gevonden, naar een Zonne- Visch gelijkende. Schildpadden zijn 'er talrijk (3). De Menfchen, die dit Eiland bewoonen, wamen aan la billardiere, die alles op. Cook D. VII. bl. ip, sr, 31, 33. Cook D. VII. bl. 33. Forster blj Cook D. VII. bl. 355. Cook D. VII. bl. 15, ip. NIE. er maar fchaars odboom. Pla- almede niec Icn, nutteloos Vee bezit, is zoo wel, als le Natuurverzegelte er anders, Tortelduiven le Reizigcrs te en waren hun. Ilflagen gebrek Dezc f. chijnt )ch onder den- 'cnijnigen Visch isch gelijkende. (3). and bewoonen, B R E, die alles op 21. 31, 33- FORSTER bij NIEU-CALEDONIE. Hunne Geftalte is wollkommen, welche den größten, welche het kennen, aan de bergbewoners, wien het gebrekt zelfs mager maakt (2). De Kleur dezer menchen wordt als zwärtlich bruin opgegeven. Onder dezelven werd een Albino gevonden (3). Dikke lippen, platte neuen en voile wenig zwärtlich bruin opgegeven. Onder dezelven werd een Albino gevonden (4). Dikke lippen, platte neuen en voile wenig zwärtlich bruin opgegeven. Hun hair echter is geein wolle. Het gelaat zivelhe, naar de af- (i) Cook D. VII. bl. 24. La billard. T. II. pag. 245. (2) Cook D. VII. bl. 24. La billard. T. II. p. 210. (3) Cook D. VII. bl. 17 24. La bil-lard. T. II. pag. 1 86, 245. (4) Cook D. VII. bl. 24.  met eenen zwarten ronden hoed of liever met eenen (lijven rand zonder dekzel, welke dragt bij hun in bij zonder aanzien en den voornamen alleen eigen is, zijnde dan 00k meestal met kleine roode vccren of 00k wel. (0 Cook D. VII. bl. 24 (a) Cook D. VII. bl. 25. La billakb T. II. p, 186. Wittil-^ IT'' f NIEUW-CALEDONIE. 55 wel met een langen bos haancnvenderen vercierd (i). Bij Mans en Vrouwcn wordt de oorlel ©pengcfneeden en dcze spielte zoo gcweldig uitgerekt, dat zij 'er verfchcidene ringen van Schildpad in kunncn dragen, van welken men 'er bij eenen agcden telde in ei6n cor, en waard Ogden anderen een geheel te zamen gebracht blad Zuikerriet dragen (2). Bij zornigen hing zulk een geheel aan twee riemen, betwelk waarfchijnlijk aan een gevecht te wijten was, waar voor dit vrecmde cieraad allerongefchiktst moet wezen (3). Gezweilen agter de ooren zijn niet ongemeen bij deze Eilanders, maar zij pronken ook met dit ongemak (4). Om den hals en armen joven den elleboog dragen zij banden of ringen van schulpcii en fteenen (5), welkc het eenige bekleedzcl tevens uitmakten van het ganfche ligchaam, (i) Cook D. VII. bl. 354. La dii,i,ard. T. II. pag. 201. (2) Forster bij cook D. VII. bl. 254. Cs) La bille aille aille aille re. T. II. png. 187. (4) La billard. T. II. pag.  algemeinen gebruik. Bij 66nen echter van de zes personen, die aan de nieuvvsgierigheid van la billardiere wel wilden vol- (i) Cook D. VII. bl. 26. La billard. T. II. p. 186. (2) Cook D. VII. bl. 26. La billard. T. II. p. 246. (3) Cook D. VII. bl. 26. La billard. T. II. p. 187. NIEUVV-CALEDONIE. ur en voornaaHiik, om dat zlj geen zwartzcl bij deze kunstbewerking fchij- nen te gebruiken (2). Gezwollene en zweerende beenen fchijnen een vrij algemeene kwaal der niannen uit te maaken (3) , waartegen la billardiere onder deze Eilanders niec den beflisfchend verfchijnzel van eenige Fenusfmet heefc ont- dckt, fchoon hij de reeds aangeduide zwel- ling der teeldeelen bij de Mans zeer wel had opgemerkt (4). De wooningcn dezer Eilanders kunnen niet duidlijker worden befchreeven , dan een derzel- ven door onsis overgenomennaar de af beelding van CO La billard. T. II. png. 197. (2) Cook D. VH. bl. 27. La uillard. T. II. pag. 245. (3) Cook D. VII. bl. 25. (4) La billard. T. II. p. 2^6. 'M'-i *', ill'' i» i- ■ ■iiiam^m9»iiim»Kevfi,im>!mimmssmsftaMa.. NIEUW-CALEDONIE, LA niLLARoiERE (i). Alten cchtcr zijn zijn zijn niet omringil me: paahverk, maar wel rond van gcdaante, eenigzlns n.; T eenigzlns gelijkendc, ook even digt en warm, zijnde de ingang door een k...en met ge-vlonhtcii bladcrcn geflootcne deur groot gcnoeg, om ccnen Man, fchier in twcccin gebo-gcn, te Iitcn doorkruipen (2). De wanden zijn vier en ten halvcn voet hoog. Het ronde dak., welk veel hooger is, loopt van bo-ven in ecn punt toe, luc het v/clkecne!iou-ten en kunftig geftucden Tpits fteekr. Ilec geheelc gebouw is van binnen Wel verbonnen, en van boven me; -^lof gras, rondom met gevlochten bhderen, tot eene aanmerklige dikco gedekL De vioer is belcgd mef bet zelfde grove gras, en net gevlochte matten strekken voords ter zitting en Jigging der bewooners, die er veilig genoeg m 2ijn voor alle de onaangenaamheden der luchr, maar den overlast der muskieten door bet bclendig stooken van vuuren verdrijven, wier rook ter deure uitmoet, en zulk cene benaauwde warmte in deze hutten ver- CO T.A BILLARD. PI. XXXVIII. fig. 1%. (2) La bultard. T. II. pag. 18p. Cooji D, VII. bl. £8. NIEUVV-CALEDONIE. veroorzaakt (0,dat de hitte,maar de frisch- hciil tevcns, der buitenlucht hun koud ge- ^iocg vooikomt,, om mecrniaalcMi vuuren si^n te Icggcn tn 'cr zich bij te verwar- Kien (2). I let vuur, waarop zij de pot kooken, die ietterlijk hun eenige huisraad is, ligt alttjd buiten's huis am. Drie of vijf in verband staande puntige ixeenen ftrekken hun voor eenige of twee ztilke aarden pottcn ten fornh (3). De bireiding der fpijs is het werk der Vrouwen (4). Vortelen van onderfcheiden aard en de fchors van eenige boomen, meer gebraaden dan gekookt, raaaken het gewoone voedzel uit, het vveik zij van den grond entlecnen. Visch is daarbij hun voomaame toe- Spinnen, van eene bijzondere foort, weike zeer fterke draaden fpinnen, maaken, gebraaden in de pot en daarna op gloeijcnde fteenen geroost, de lokkemij der CO la billard. T. II. pag. iSp, ipo. Cook D. VII. bl. 29, 30. (2) Cook D. VII. bl. 29, 30. (3) Cook D. VII. bl. 30 C4) La billard. T. VH. p. 218. (5) Cook D. VH. bl. 30. La biltard, T. 11. p. ip5. Nieuw - Caledonie. der Nieuw - Caledonie's uit (i), wier gcbrck an vocdzcl op vcrdcren aflland van zee dikwijls zoo groot is, dat de honger hun zom-tijds den broozen spekftcen doct ten lijvellaan (2). En wicr fmaak cchccr afkecrig fcheen van gezouten spock, hec welk hun aangebooden word (3), 1 sfchien allecn, om dat hunne tong de bngewoone prikkcling van hct zout niec kon verdragen, zijnde Heeds gewoon aan de lafzocce fmaak van zekcren gebraden boombast, welken zilf fchier onophoudlijk kaauwen (4). Zoo weigcrden zij 00k de kaas, terwijl zij dc fcheepsbefchuit, schoon meest verwormd, gaarne aanna-nien (5). Hun eenigfte drank is water (J), 't welk zij verkiezen boven den hun aangebooden wijn (i) La b I l I. a r d I e r e heeft de Spin befchreven en ngebecid, welke zij eten. Hij uoeint haar Franca edulis, of eecbaare Spin, schoon hij erlcent, dat men 00k zoinmige Europeers fmaali heeft zien vinden in Spinnen, vooral in Kelderspinnen, die op hunne cong het zoece van eene noot haddun — T. II. pag. 240, 241. (2) La niLLARDiERE T. II. p. 205, 206. (3) La niLLARDiERE T. II. p. ip6. (4) Cook D. VII. bl. 31. (5) La BILLARD. T. II. p. ip6. (6) Cook D. VII. bl. 31. NIEU-CALEDONIE. Wien en fördern, en 'c welk zij op de zondererlinge vvijze gebruiken, zich, in cine voor oder gchoogcnc houding, met de hand der water zoo vaardig in den mond werprnde, dat zij fpocdlg don dorst Icschen, en zich daarbij aan de roering van het water weinig bekreiinen. De fchraalheid van den grond dringt deze Eilanders tot den zorgvuldigften landbouw, schon deszclfs volflagene dorheid hun opzommig plaatzen tot wanhoopige werke-loosheid brengt. Overal, waar de grond flechts eenige dankbaarheid betoont, laten zij geen plekjen onbearbeid. Zij vcrdeeleti denzclven in geregelde Plantagicn en leiden er beekjens ter. bevochtiging door. Mannen, Vrouwen en Kinders werken in dezelven. Hunne kennis echter van den landbouw heefc zich niet uitgeftrekt tot het denkbeld van eenige bemesting. Zij ontginnen den grond, door het gras in brand te lieken, en laten heenige jaal-en braak liggen, hetwelk bij alle do Natien in deze Zee gebruiklijk. IchijntCa. (2) Cook D. VII. bl. 14, 15, 22, 23. La BII.  aanleg, kan gebragt worden met de, gansch opgetimmerde en welgetuigde, dubbel- de Camo der Frienden-eilanders (2). Op eeni- gen afftand van de kust behoeven zij hunne Vaartiigen niet, daar zij gemaklijk genoeg naar boord der fchepen zwemraen, schoon bcladen met de goederen, dien zij de Euro' peers willen aanbieden (3). Niet minder gemakijk klimmen deze Ei- landers in de boomen, of liever lopen zij tegen den Kokosboom op, wiens flam zij met de hand vasthouden, terwiji hunne voe- (i) La billard. T. II. p. 197. (3) La  die, twee of drie woorden uit' Kömen, gegen ovcrccnkomst hceft met eine dcr andere taalon » die op de Eilanden der Zuidzce gelproken worden Ca), fteldc voor" fcker de bcidc Relzigefs buiten ftaat » om let te verncnien wegcns hunne godsdicnstigc denkbeelden, ftaatkundige Inrichtingeti of burgcrlijke rechcspleeging. Cook, die 'er flechts agt dagc-n vertocfde, zwljgt hier van geheel. La BILLARDiERR^die *er zich drie wceken ophield, gewaagc met een enkel woordvan Opperhoofden der ondcrfcheidene Landstrecken, vvicr gezag zich ver genocg uitftrekte, om den ovefigen de gefchenken te oncmen, dien ;tijn fcheepsvolk hun had gegeven (3); en gege met Een ander geen geringen lof aan hunne ondergefchiktheid en befcheidcnhcid, waimecr hij zcgt, dat zij «kh door twee streepen, in het zand ge- trok- • Huizen hefern men grasheuvcls gevonden, gegen dit de inwooncrs te verständig gavcn, door bet hoofd op zijdc in de hand tc leggen, en daarna de oogen le fluiten. Die grasheuvcls zelvc warcn mccstal door cen ligt llaketzcl omheind, en droegen de vapencn der gefneuvelde Krijgsluiden (a). De Toonkunst vormaakt ook deze, nog zoo ruwe, mcnfchcn: niaar zij hceft flcchcs iin speeltuig, hctwelk cen Fluitjenmoet hecten, wijl hct geblaazcn worden, schoon het anders razanig een Klokjen gelijkt, en als zoodanig cen fchcllen toon gect't(3). La bi l lar-mier e hoorde het gezang van drie Vrou-ven, die wel in dc maat blceven, maar wier onaangenaame ilem en valfche toonen hem zoo (1) La BILLARD. T. II, p. 505. (a) La BILLARD. T. IL p. 190. Cook D. VII. bl. 34., en f ouster bij cuok D. VIL tl. 357. (3) FORSTER bij COOK. D. VII. bl. 354. H1W.4 Roo zccr himlcrdon, als zij haarc landgcnoo- ten vermaakten (i). 