Anna Maria van Schurman
Schotel, Giles Dionysius Jacobus, 1807-1892
Zij werd onder het losbraten van het geschut, door yer- schillende deputatién uit de hooge regering aan de poort verwelkomd en in het huis van den gouverneur, het oude bisschoppelijke hof, geherbergd. Den volgenden dag bezocht aij im de koets der marechalle, om den toeloop van het volk voor te komen, alleen door den bisschop van Oranje, haar geneesheer, Jean le Laboureur, en eenige bedienden vergezeld, den Dom, en reed van daar naar de woning van Anna Maria van Schurman. Zij had veel van haar gehoord en hooge verwachting van hetgeen zij zien en hooren zou. Die verwachting werd verre overtroffen. Met verbazing beschouwde zij hare schilderijen, teekeningen, gravuren en ets-, snij-, knip- en borduurwerk, en die klom niet weinig, toen zij haar in verschillende talen over wetenschappelijke onderwerpen hoorde spreken. Zij antwoordde den bisschop, die haar op verzoek der koningin in het italiaansch toe- sprak,  met Le Laboureur en in het grieksch met Corrade, eersten geneesheer der koningin. Jean le Laboureur heeft in zijn Histoire du voyage de la reine de Pologne dit bezoek uitvoerig beschreven, vermeldt ook haar overige talenten, en noemt haar: la dixiame muse, Pune des merveilles de son siècle et de son sexe.” In. 1646 ontving Anna Maria een bezeich van Anne Gene- viéve de Bourbon-Condé, hertogin van Longueville, dochter van Hendrik IL en zuster van den grooten Condé, bij gelegenheid dat zij Utrecht doortrok om haren man te Munster te bezoeken. Wij willen van andere vorstelijke bezoeken niet gewagen en alleen nog vermelden dat ook Christina van Zweden den drempel harer woning betreden heft. Reeds vroeger had zij, door tusschenkomst van Samuel Bochart met deze koningin kennis gemaakt; haar brieven, een lofdicht en eenig kunstwerk van hare hand toegezonden; doch sedert zij vernomen had, dat zij in den omgang, gesprekken en schriften van Jean Bourdelot, requestmeester van Maria de Medicis behagen schepte, alle aanzock om met haar in nadere verbinden te tre- den, afgeslagen. Zij kon echter haar bezoek niet verhinderen. Met buitengewone vaardigheid schetste zij hare af- beelding, en knoopte met eenige jezuiten, die tot haar gevolg behoorden, een gesprek aan over godgeleerde on- derwerpen. Hoezeer de eerwaarde vaders Aan het rede- twisten gewon, alle krachten inspanden, om haar vast te zetten, moesten zij zich overwonnen verkennen verkennen verkennen verkennen, en toen zij verbaasd over hare uitgebreide belezenheid en juist oor- deel, in hunne verlegenheid het vermoeden opperden, of alles wel naturlik toeg en zij niet een geest had, die haar ter hulpe kwam, antwoordde zij met eenvoudigheid: »voorzeker het is de geest, door welken ik leef en adem.” —— 00 0 aan ZESDE HOOFDSTUK. —++ £ 9 3-2 ANNA MARIA VAN SCHURMAN IN LETTERKUNDIGEH BETREKKING MET DE BEROEMDSTE GELEERDEN VAN HAREN TIJD. One vaderland had in her midden der XVI eenw niet alleen het toppunt van oorlogsroem maar ook van letter- kundige vermaardheid bereikt. Zijne geleerden doorkruisten geheel Huropa, vertoefden aan de hoogescholen, doorzochten hare bibliotheken, knoopten vriendschapsbetrekkingen met hare hoogleeraren aan. In hunne woonplaats teruggekeerd onderhielden zij met de laatsten briefwisseling over weten- schap en kunst, zonden hun de voortbrengselen van hunnen geest en ontvingen de hunnen. Zé6 werden de namen der Heinsiussen, Vossiussen, Gronoviussen, Grotiussen en van duizend andere geleerden, de roem der persen van de Elzeviers, Blaeus, Wetsteins over geheel de beschaafde wereld verspreid. Het uitstekend vernuft en de zeldzame geleerdheid van vele hoogleeraren aan onze vaderlandsche akademién lokten eene schaar der edelste jongelingen uit alle deelen van Europa naar Nederland, en de beroemdste mannen verlieten Duitschland, Engeland, Frankrijk en Itaié om hunne hollandsche vrienden te bezoeken of hunne werken aldaar in het licht te ge 101 alle deelen van Europa naar Nederland, en de beroemdste mannen verlieten Duitschland, Engeland, Frankrijk en Itaié om hunne hollandsche vrienden te bezoeken of hunne werken aldaar in het licht te ge 101 hunden. Von bestond er inderdaad eene republik der letteren; gegen stand, geen godstien, geen verschilen van begrippen waren hinderpalen er burgers van te zijn, en men kan in waarheid zeggen dat ons vaderland er de hoofdplaats van was. Anna Maria van Schurman werd reeds in hare jeugd als burgeres van dit gemeene beste beschouwd. Weinige let- terkundigen, indien men de Heinsiussen, Vossiussen, Gro- tiussen, Gronoyiussen uitzondert, hadden zoo vele geleerde vrienden als zij en onderhielden zulk eene uitgestrekte briefwisseling. Een harer oudste en liefste vrienden was Jacob Cats, die reeds in 1622 met haar brieven wisselde. De eerste brief, die zij hem zond, is ook de eerste, die van haar in druk verscheen. Hij is in zuver latijn en in een vloei- jenden stijl geschreven en verdient als een bewijs van hare innerlijke genegenheid voor den beminnelijken man en van hare geringschatting van zich zelve hier eene plaats. vDaar er teregt niets eerwaardiger en beminnelijker mag geacht worden dan de deugd, en gij, geéerde vriend! het levend afbeeldsel daarvan aan ons vertoont; kan nie- mand het mij ten kwade duiden, dat ik u beminne en vereere. En al waren de onvergelijkelijke begaafdheden van uwen geest niet zoo groot; dan nog zoudt gij deze mijne toegenegenheid jegens u'rijkelijk verdienen door uwe aan mij betoonde beleefdheid. Daaraan toch heb ik het te danken, dat gij uwen eigenen roem en glans bijna verge- tende, u verwaardigd hebt, mij niet alleen met zooveel vriendelijkheid te bezoeken, mij te leeren kennen, naar mijne letteroefeningen of liever beuzelingen onderzoek te 102 doen, maar ook daardoor mij eenige vermaardheid te doen erlangen. Dit te ontveinzen of te versmaden, zoude voor een edelaardig en onlangs eerst zich aan de letteren toe- gewijd hebbend meisje onbetamelijk zijn. Ontvang daarom deze geringe letteren, als een bewijs van mijne opregte liefde en voortdurende hoogachting. Kn hiermede, beste vriend! vaar bestendig wel! Mijne ouders groeten, nevens mij, hartelijk u, uwe echtgenoot en kinderen.” Men verhaalt, dat Cats haar omtrent dien tijd zou ten huwelijk gevraagd hebben, dat echter even onwaar is, als dat zij later de vrouw van Jean de Labadie zou geweest zijn. Toen toch was Cats, bijna 30 jarep in ouderdom met haar verschillende, reeds twaalf jaren gehuwd geweest. Herst _ na andere 12 jaren verloor hij zijne echtgenoot en betuigt zelf in zijne schriften, dat hij nimmer pogingen tot het aangaan van een tweede huwelijk gedaan heeft. Mijn lieve weder helf is van my wech genomen; Shwie hey i cape(hetel? men an hderedropvigoerate Dauer leg ick alle drift tot echte banden af.” Dauer leg ick alle drift tot echte banden af.” Dauer sal geen vrouwenarm omvangen mijne leden, Dauer sal van nu voortaen geen vrouwen rechter hant Mij dienen tot vermaeck of tot een echten pant. Mijn weerd Elizabeth, ick wil u eygen blijven, Tot my de bleeke doot de leden sal verstijven.” Cats was een der eersten, die zijne landgenooten op de talenten zijner vriendin opmerkzaam maakte in eene, breede lijst van haar kundigheden, die hij met haar portret voor zijn: vs’ Weerelts begin, midden, eynde, besloten in den Trou-ring met den Proefsteen van denzelven (Dordrecht 1637, 4°)” voegde. Het werk zelf droeg hij aan haar op met de  boecken, Noyt dwaesheyt heeft gepleecht die jonge beden soecken; Maer die uyt hooger drift verscheiden van de jeught, Geen ander liefde draeght als tot de ware deught, Tot kunst en wetenschap, tot veelderhande spraken, En wat in eenigh mensch kan wijse sinnen maken, En wat in eenigh hert de beste seden prent, Soodat een yeder schrickt die uwe gaven kent. Ontfanght mijn jonghste kint dat aen uwert gesonden, En mits het in het landt geen moeder heeft gevonden, Weest ghy’ er moeder van; ghy sijt van mijnen aert, Vermits ghy door de kunst u bed allecn bewaert. Een kint gelijck als dit dat kan oock u betamen, Ten sal geen teere maeght, geen vrijster oyt beschamen, Ick segge noch eenmael, ghy sijt van mijnen aert Vermits ghy nevens my papiere kinders baert. Dit magh een vrijster doen, dit kan een maeght bedrijven, En des al niet te min en maeght en vrijster blyven: Ghy daerom weest gerust, oock als u dit geschiet, Een kint aldus geteelt en quetst den maeghdom niet. Doch soo ghy niet en wilt den naem van moeder dragen Of dat een voetster-kint u niet engsou behagen, Soo laet ten minsten toe dat mijn papiere-kint Magh seggen wie ghy sijt al waer men menschen vint; Magh toonen aan het volck u soet en ecerbaer wesen, En dat u lieven naem oock daer magh sijn gelesen, En lieve waerom niet? want dit u eygen beelt. En is geen ander werck, het is van u geteelt. Sedert bleef onze patriarch in liefde aan haar denken, schreef haar op vaderlijken toon, plaatste gedichten voor hare schriften en zond haar (1655) al zijn werken met, een hollandsch gedicht, dat Anna Maria met een zesrege- lig latijnsch vers beantwoordde: vijjaren later beweende zi) zijn verlies in eene roerende elegie, Niet minder dierbaar dan Cats was haar de dortsche geneesheer en letterkundige, John van Beverwijck. Hunne wederzijdsche brieven in het latijn en grieksch geschreven, getuigen van de hooge achting en warme vriendschap, die zij voor elkander koesterden. Vele derzelve zijn in hare Opuscula en in de menigvuldige schriften van Beverwijck bewaard. De laatste gewaagde steeds van zijn vriendin in zijn tijd, zond haar zijn werkken, die vol waren van haren lof en vervaardigde grieksche, latijnsche en nederduitsche gedichten ter harer eere. Hij zong onder anderen: » Nran Everyck, Spängen, Griecken, Roomen, Hebben, daertoe staegh getracht, O Om yet wonders te vertoonen, Van het vrouwelick geslacht: Maer sy moeten Utrecht wycken, Die de kroon heeft op haer hooft, Kn de vlag voor Schurman strycken Die haer van die eer berooft. Worden nergens oyt vernomen, Nergens soo gesegent breyn Niemants geest soo hoogh gekomen, Niemants geest soo hoogh gekomen, Van Frans, Spängenjaert, Griecken, Romeyn. Meermalen bezochten onze vrienden elkander. Anna en Maria van Beverwijck vergezelden dikwerf hare vader naar het Sticht. Nog is een grieksch Nieuw-Testament met een inschrift van Schurman, aan de laatste geschonken, aanwezig. Ten huise van Beverwijck had Anna Maria den geleerden en vromen Andreas Colvius ontmoet. Hij had vroeger den -yidder Johan Berck, toen deze naar Venetié vertrok, om den staat der vereenigde Nederlanden aldaar te gaan ver- tegenwoordigen, vergezeld. Gedurende zijn verblijf in die stad was hij in kennis geraakt met Paolo Sarpi en Fra Fulgentio en hield met den laatste, toen hij te Dordrecht het leeraarambt bij de waalsche gemeente bekleedde, brief- wisseling. Zijn geschriften en zijn letterkundige betrekking met Descartes, Saumaise en andere geleerden hadden hem reeds groote vermaardheid verworven, toen Anna Maria hem leerde kennen en zijn kabinet van astronomische werktuigen, en zeldzame voortbrengselen der natur in oogenschouw nam. Sedert hielden zijn in de latijnsche en fransche taal eene belangrijke briefwisseling. Henige tusschen hen gewisselde brieven zien het licht, andere zijn nog in handschrift voorhanden. Ken der  a vous renvoyer ces rares, desquelles il vous a pleu nous conceder si longtemps l’usage: d’autant que j’ay opinion, que Monsieur. Voetius, sestant absenté quelque temps pour le bien de Péchise de Heusden, vous en aura fait ses excuses; et que de ma part, j’ayme mieux m’en rapporter à votre faveur, qu’a Vequité de ma cause. Il me suffit de vous tesmoigner, par la presente, obligation que je vous auray toute ma vie, pour le bien et le plaisir que vous m’avez fait, en me communiquant un thresor si rare et si precieux. Et com- bien que je ne suis pas capable de m’estendre sur les louages de votre homilie, ainsi que l’elegance et la hauteur de vos conceptions le merite: si est-ce que je ne puis pas m’empescher de dire, que vous y faites tellement esclatter les merveilles de amour divin, que toutes les beautez du monde n’ont plus d’attraicts hors de sa lumiere. Or c'est fort bien & propos, que vous y avez adjousté les Memoires de votre voyage, dans lesquelles nous voyons un tableau de la vanité du siecle, dont l’Italie nous donne un abregé, et specialement ceste grande ville, ou vous avez autrefois allumé ce clair flambeau parmy des ténébres plus qu’ Egyptiennes. De sorte que vous Nous répésentez d’un costume de vraye image des plaisirs mondains, et des ravis semélémes des amélés des amélés des choses vaines et abjectes, par Veminence des choses hautes et divines. Je me plaireis fort à philosopher un peu la dessus à ma facon, si mon indisposition, qui m’a affligée depuis une perte si regrettable, me voudroit permettre de serener mes pensées. C’est que vos discours me donnent si ample sujet descrire, que je dois excuser la brieveté, ou trouvera peut estre a dire l’excez et, la profusion. Quelque quelque chose, je vous puis asseurer, que vous lettres m’apportent un autre contentement que ces lettres parfumées, qui n’ont rien que de complimens et de louanges affectées. Ce que je dis en passant, pour vous leur a m’entretenir plus souvant sur ces graves matieres. L’obligation que je vous en aurait ne vieillira jamais dans Yesprit et la memoire de celle, qui est Monsieur, ‘Vre bien humble et tres obligée servante ANNE MARIE DE SCHURMAN.” De laatste brief, dien wij van hare hand à Colvius mogten opore, is den 26 Mei 1657 geschreven en van den volgenden inhoud: Monsieur, Ayant laissé passer, par des empeschemens inevitables le juste terme de la responce, que de justice je devois à votre tres-agréable lettre, que je regeus l’hiver passé, j'ay opinion que la presente auroit mauvaise grace, si je ne la rapportois a occasion presente, pour vous asseurer que je ne manqueray jamais (quelque incommodité me puisse empescher de le vous dire) de vous conserver le respect et Vestime que je dois a notre ancienne amitié; laquelle je crois me pouvoir estre fort utile, quand il vous plaira d’user de ses loix et prerogatives, pour m’inciter et con- firmer dans le dessem que j’ay de rendre (par la grace de Dieu) le dernier acte de ma vie meilleur que le premier. Car plus je vis, plus je vois la difficulté de la difficulté. de ce chemin qui meine à la possession de la vie celeste, et la facilité, qu’on simagine d’y pouvoir parvenir. La brieveté du temps me presse de finir, et de vous dire, que je suis. Monsieur, Vre bien humble et tres obligé servante. ANNE MARIE DE SCHURMAN. Colvius, die ook de dichtkunst beoefende, heeft onder de afbeelding zijner vrienden een italiaansch en fransch gedicht geplaatst. Beider vriend was Jacobus Lydius, predikant bij de nederduitsche hervormde gemeente te Dordrecht, een man die onder de uitstekendste godgeleerden zijner eeuw gerangschikt werd en zich vooral, blijkens zijn 7 Floram sparsio in passionem J. C.” en zijn » Agonistica sacra,” op de  machtig is uit te staen en daerom aen onsen tijt dient. medegedeelt te wesen.” Hoe Lydius over Anna Maria: dacht, blijkt uit de volgende regels: 109 _#Wie kan na rechten eysch U, jonckvrouw Schurman, roemen? wick magh u, sonder waen, des werelts luyster noemen, kn eenigh maegd-juweel, en eenigh sonne-licht, wWaer onder oock de glantz van soo veel mannen swicht. Wien geest, een hoogen geest, die komt u sinnen roeren, "Kn tot een ondersoeck van groote dingen voeren; "Bezaléels vernuft, Ahaliabs verstant, "Wenn Ethans soete drift is in u breyn geplant." "Tot hare dortsche vrienden behoorden behalve vele- anderen, die haar wel met lofdichten vereerden, maar in geen briefwisseling met haar waren, de beroemde dichter van Rozalyns oochies en de koene verdediger der man- nelijke opperwaardigheid, Daniel Joncktijs. Zijn brieven aan haar zijn verloren, maar zijn gedicht op haar, zoo in de vuitnemendheid des vrouwelijken geslachts," als in vClioos kraam" bewaard, spreekt nog van zijn diepen eer- bied voor eene vrouw, wier verdiensten hij meende dat alleen Heinsius, ja Phoebus zelf kon vermelden. "Indien" — dus is de aanvang van dit schoone gedicht — "Windien den eerengalm van uw geswind gerucht wMijn logge ziel soo wel met krachten had bevrucht, wAls met verwonderingh; indien den luyen donder wVan u doorluchten" Nach dem (6! opper-wereld-wonder!) Voor prickelende drift, voor krachteloose tocht, In mijn barr-aardigh breyn, ’t vermogen had gewrocht; wWat snaren soud’ ick slaan, wat toonen woud’ ick uytten, -v/Om met een snaw geluyd in ’swerelts oor te tuytten De wonder-dingen van u sonderlingen geest, Die selver in een man noyt zijn bespeurt geweest. De Dordrecht vond zij ook Cornelis Boy, advocat- generaal en procureur-generaal over Holland, Zeeland en Vniesland, een toen niet ongeacht latijnsch dichter, die schoon in Zeeland woonachtig, zich dikwerf aan de Merwe bevond, waar hij Anna van Blocklandt gehuwd had. Zijn brieven en verzen aan haar gerigt zijn helaas! verloren; slechts zijn vierregelig versje onder de afbeelding zijner vriendin is bewaard gebleven. Een der warmste vrienden en grootste hoogachters van onze Schurman was. de delftsche rector Jacobus Crucius. Reeds lang had hij verlangt Anna Maria, die hij verreboven alle bösen vrouwen der oudheid stelde, te mögen ontmoeten. Eindelijk had Gijsbert Voet hem bij de utrechtsche maagd ingeleid. Dit achtte hij een der gelukkigste oogenblikken zijns levens. Met warmte dankt hij voor de hem bewezene dienst en niet tevreden met Anna Maria een’ brief te schrijven, die een lofrede op haar talenten en deugden kan genoemd worden, zond hij haar een uitvoerig dichtstuk, Virgo Batava” getteld, waarin hij haar een hulde toebragt, zoo als wel door geen dichter immer aan een vrouw zal bewezen zijn; zoodat zij hem het woord der oudheid moest herinneren: „denk dat ik een sterveling ben.” De brief is in de Opuscula van Anna Maria te vinden en wordt ook met dien van Voet en het dichtstuk in den Mercurius Batavus van: Crucius bewaard. Vele duitsche schrijvers hebben het laatste overgenomen. De overige brieven van Crucius zijn door Anna Maria vernietigd. mak Te ’sHage woonde cen harer oudste en beste vrienden, dien Zij met de teederheid eener dochter lief had, en vader pleegde te noemen, André Rivet, die eerst predikant te Thouars, vervolgens hoogleeraar in de eodgeleerdheid te | = Se es a a oe BEI Leyden, sedert 1632 de gewigtige betrekking van onder- wijzer en opvoeder van prins Willem, zoon van den stad- houder Frederik Hendrik, bekleedde. Hij was een groot exegeet, en de eerste godgeleerde der hervormde kerk, die er aan dacht, om eenige lessen: te geven over de hermeneutick of uitlegkunde als een wetenschap beschouwd. Anna Maria had groote verpligt ingan hem, niet zoozeer omdat hij een der eerste was, die haar bekend maakte aan de geleerde wereld door de uitgave harer brieven, als wel, omdat hij haar tot raadsman verstrekte op den weg des beteren levens. Zij onderwierp hare schriften ten aan zijn oordeel, raadpleegde hem over hare letter- kundige plannen, deelde hem hare denkbeelden over den toestand der kerk mede, opende geheel haar hart voor hem en legde hare innigste gewaarwordingen in zijnnen boe- zem neder. Vele harer brieven aan hem zijn verloren ge- gaan; in Engeland worden er nog 67 latijnsche en fransche, tusschen 1631 en 1652 meest aan hem geschreven, be- waard, en verscheidene zijn in hare Opuscula te vin- den. Hen dezer brieven is inzonderheid merkwaardig Daar zij er haar gevoelen in mededelet nOpus Hugo de Groot, toen deze zijn ontwerp om de geheele Christenheid te vereenigen had geweelen en in een verdedigings-schrift tegen Rivet over het gansche protestantismus ten voordeele van het catholicismus in een toon had gesproken, dien hij, met aangerand en volkomen vrij geweest zijnnde, nooit zoude gekozen hebben. "Jusqu'à présent" (schreef zij) tout le monde à eu une grande idée du genie et de lérudition de Grotius; mais depuis qu'il s'est âge de la raison, que ses étu-des ont changé d’objet, et quil a insulté par des imvec-tives atroces toute la réformation et les principaux auteurs de la réforme, tout le monde cherche Grotius dans Grotius. Il n’y a rien de plus ridicule mi de plus insensé, que de voir un homme, qui ne s’accorde, ni avec les autres, ni avec lui-même, comme vous l’avez très-bien fait voir, entreprendre sans que nous l’en ayons prié, de nous réconcilier avec les catholiques-Romains, et de décider en oracle que nous le pouvons et que nous le devons faire." Ook zij meende met anderen, dat de Grotius de protestant-sche kerk, de hervorming en hare bewerkers miskende en hoond en op het punt stond van in den schoot van het pausdom terug te begeven. Toen Rivet in 1651 te Breda op zijn sterfbed lag, dacht hij nog aan zijne vriendin. "It is," zeide hij, veen persoon die ik altijd liefde en opregte genegenheid heb toegedragen, en zij heeft mij met hare heilige vriendschap en den naam van vader vader vereerd. Tot een klein onderpand van mijn vaderlijke toegenegenheid geef ik haar een bijbeltje zonder punten, dat gij op zulk een plaats in mijn studeerkamer zult vinden. Indien ik nog eenige kracht had, ik zou haar met mijn stervende hand eenige getui- genissen van den eerbied en hoogachting, die ik voor de wonderbare gaven Gods in haar heb, schrijven; maar gi, mijn zoon! zult hetgeen daar ik nu in gebreke van blijve, voldoen en haar doen verstaan mijn gelukkigen uitgang, en dat ik God gebeden heb, dat hij haar in de roeping, die van boven is, versterke, hare dagen in zijnen zegen verlenge en haar de genade doe van haren loop geluklijk te voleindigen.” Verplaatsen ons de brieven  en niet minder geestig en puntig beantwoord. Hens zelfs had er een dichterlijke wiedstrijd tusschen hem en Barlaeus plaats. Huygens zond haar zijn „Dagwerk” en zijnne „Heilige dagen,” vervaardigde epi- grammen en sieben hanar; zij bood hem de vruchten van haar penseel en borduurnaald aan en plaatste lofverzen voor zijnne werken. ‘K Bied um mijn tafel en mijn huys, en wat daer by? Al watter in my goets of soets te vinden zy. Volherdt ghy in ’t bedrogh, siet toe ’t en kan niet liegen, Die m’in den Haegh bedrieght, leert ’t Utrecht ock bedrieghen.” Aan de woning van Huygens zag zij ook den beroemden regtsgeleerde Theodorus Graswinckel, diens voorlezer den letterkundige Isaac Gruterus, later rector der erasmiaansche school te Rotterdam en den geleerden predikant Dr. Wilhelmus Saldenus, die allen haar bezongen. Hunne stemmen vonden weerklank bij een edel jongeling van grooten aanleg, ie, ware zijn levensdraad niet. vroeg afgesneden, zeker eene eer der raadzaal en van den zangberg zijn: Casper Kinschot, den jeugdigen vriend van Nico- laas Heinsius. Als knaap dwepte hij reeds met de utrecht- sche Charis. Hij noemde zich haar ecenigen bewonderaar, haar lofverkondiger, haar ‘de perel harer eeuw,” en toen hij in 1638 haar zijne lofrede op Rotterdam tozond, Schreef hij haar, dat hij genoeg voor zijnen roem zou achten gedaan te hebben, indien zij dit boek van zijne hand wilde ontvangen.” vNoorheen,” schreef hij elders, ywaren er negen, nu zijn er tien zusters, er is ook een tweede Pallas geboren, eene vierde gratie!” Doch zi) ontving niet slechts de hulde en vereering van hen die de eerste schreden op het pad der letten- ren deden; maar ook van mannen, grijs geworden in de letterkundige loopbaan, en onsterfelijk door hunne schriften, als een Daniel Heinsius en Claude Sawmaise. Niet slechts liefde voor de letteren, maar ook persoon- lijke achting en genegenheid bragt Heinsius in briefwisse- lng met Anna Maria; lokte hem naar Utrecht, haar naar Leyden. Hoe vond zij zich in het gezin van Heinsius te huis! Hoe innig was zij aan hem, zijnen zoon Nicolaas, die toen reeds als letterkundige en dichter beroemd was, aan zijne dochter Hlisabeth verbonden! In zijne woning werd zij als kind geliefd, als geleerde en kunstenares bewonderd; zag zij zich omringd van mannen, die door geleerdheid en welsprekendheid uitmuntten en als haar hofstoet uitmaakten. Heinsius heeft haar zoowel in ge- bonden als ongebonden stijl, zoowel in het latijn als in het nederduitsch zijne hulde bewezen. Dit hebben ook zijn zoon Nicolaas en Saumaise gedaan. De lofredenen van den laatste in eenen brief aan de Puteanussen en in de voor- redenen van twee zijner werken zijn door honderden overge- nomen. Anna Maria was ook in zijne woning eene welkome gast, was een hartelijke deelgenoote zijner vreugd en smart, zag hem met droefheid Leyden verlaten, en stortte bij zijne wederkomst hare blijdschap in poézij uit. Haar eberbiet voor zijn geleerdheid was grenzelos, zijn schriften vervulden haar met diepe bewondering. Saumaise stelde prijs op haar oordeel over zijn werken; zijn deelde hem dat, schoon met schroom en zedig, mede. Hen harer geleerde brieven, hem na de lezing van zijn boek over de transsubstantiatie geschreven, achtte hij waardig voor eene verhandeling over de Mis gedrukt te worden; een andere is aan mevrouw Saumaise gerigt en stemt ons gunstiger oontrent deze vrouw, die door hare tijdgenooten als eene Xantippe wordt afgeschilderd. Saumaise bragt haar m kennis met Johannes de Laet, een’ der beroemdste aard- 116 rijkskundigen van zijn tijd, ” door wiens dood (1649) hij volmondig betuigde, dat hij als het ware zijn regterhand verlo- ren had.” Een brief van Anna Maria, een dichtstuk van De Laet, zijn de eenige overblijfsels hunner onderlinge briefwisseling en vriendschap. Onder de overige leydsche hoogleeraren en geleerden had onze Schurman nog vele vrienden, wier brieven aan haar zijn verloren gegaan Als Ludovicus de Dieu, Golius, Elichman, Polyander 4 Kerckhoven, Johannes Fredericus Gronovius en anderen. Hen gedeelte harer briefwisse-ling met Adolph Vorstius, hoogleeraar in de kruidkunde en opziener van den kruidhof, dien zij niet minder dan Heinsius, en Saumaise lief had, is bewaard gebleven. In eenen brief van Vorstius, met zijne lijkrede op P. Cunaeus haar toegezonden, komt eene lofspraak op haar voor, die men voor overdreven zou mogen houden, wierd zij niet door de getuigenis der tijdgenooten bevestigd. Slechts en brief van hare hand aan den hoogleeraar Petrus Molinaeus (Pierre du Moulin) is nog aanwezig. “Je vous supplie,” schreef zij hem onder anderen, de croire, que je nay rien de plus cher au monde que la conservation de vostre amitié, laquelle je tiens & plus grand honneur que toutes les faveurs de ce monde ne me sgau-royent promettre.” Het was zijn zoon Ludovicus Molinacus, die aan Reimerus Vogelenzang schreef, dat zij niets vrou-welijks dan haar ligchaam had, en dat zij door mannelijke zorgen en o cfenningen de vrouwelijke gebreken had afge-. Legd. Van de hand van Marcus Zuerrus van Boxhorn, hoogleer in de geschiedenis en welsprekendheid, is slechts een lofspraak op haar, en van die van Bodecher Banningh, hoogleer in de zede en natuurkunde een dichterlijke brief over haar aan Petrus van der Stracten geschreven, overig. Beider briefwisseling met haar is verloren, doch de meeste harer geleerde brieven aan Frederik Spanheim zijn be- waard. Deze Spanheim, cen der vermaardste godgeleerden van zijn eeuw, was sedert 1642 als hoogeschool verbonden. Slechts kort mogt zijn van het nut, dat zijn onderwijs — en van den lister, dien de vermaardheid van zijn naam haar toebragt, genot hebben, daar hij reeds in 1649 uit het leven scheidde. Anna Maria beweende zijnen doch in een reerende elegie, die met een vroeger gedicht op hem, onder de uitstekendste voortbrengsels harer muse gerangschikt worden. Hoe Spanheim over haar dacht, zegt ons de voorrede harer Opuscula hebraea, graeca, latina, gallica, prosaica et metrica, door hem in 1648 te Leyden bij de Hlzeviers in het licht gegeven. Met welk eene geestdnift dit werk ontvangen, hoe gunstig het beoordeeld werd, kunnen de brieven van de beroemdste mannen van dien tijd getuigen. In korten tijd was de eerste uitgaaf uitverkocht. Reeds in 1650 (Lipenius, Sperlingius en Ebert ontkenden het bestaan dezer editie) werd zij herdrukt, twee jaren later verscheen te Utrecht een derde, in 1672 te gelijkertijd te Leyden en te Herford een vierde uitgaaf, in 1700 kwamen te Wezel, in 1723 te Dresden, met aanteekeningen van Jonas Gelenius, rector der la-tijnsche school aldaar en.een aanhangsel van gedichten van Henrietta Catharina von Gersdorff, in 1749 te Leipzig andere uitgaven in 8°. in het licht. Dor Osthe Loeber bezorgen einde lijk in 1794 ter laatstgemelde plaatse eene editie in 4°. Ook bestaat er eene hoogduitsche overzetting van het geheele werk. Die cenigzins bekend is met de meer vrije godsdienstige denkwijze van Hooft en van den vriendenkring, die hem omgaf, met het vrolijke meer aan de bevallige musen dan aan de ernstige wetenschappen gewijde leven ophet Muider-slot, zal zich wel niet verwonderen, dat er van daar geene uitnoodiging te Utrecht kwam, om zich met esselschade op de geurige, sappige prokommen te komen vergasten of met Vondel en Coster een » poéet-schen maaltijd” te komen bijwonen. De drost achtte haar echter hoog en niet minder zijne gasten, zoo als Gertrardus Johannesz. Vossius en Caspar Barlaeus, die met grotzen lof over haar geschreven hebben. Wel poogde Barlaeus haar naar de boorden van den Amstel te lokken, doch zij was er evenmin toe te bewegen als om meer van zich te laten hooren. Te vergeefs was ook zijn raad aan Huygens, die »verlekkerd op hare poézy, naar meer verlangde”: vzeg haar dat de zanggodinnen nimmer de ‘duisternis bemind hebben, dat hare kunne ook in het dichten b Er erzählte, zeg haar dat Pallas, dat de welsprekende Colonnaus geschreven heben; sprekbar van Aspasia de vriendin van den grooten Pericles, van de Cassandraas, de Zenobiaas, van Deiphobe en de Sibyllen, en zeg haar hoe welsprekend Polla, de vrouw van Lucanus, en Claudia, door de pen van Statius vereuwigd, geweest zijn. Wanneer gij het voortreffelijke meisje deze voorbeelden zult heben medegedekal, zal Zij beroemder dan deze allen begeeren te worden. Te vergeefs! Zij liet zich niet tot zingen verlokken of hield hare schatten verborgen en gaf slechts nu en dan een parel aan haar vrienden. Ook Barlaeus ontving een juweel; schooer zijn echter die welke hij haar zond en van zijn ingenomenheid met haar persoon, hare talenten, vooral van haar muse spreken. Wij mogen de breede lijst der geleerde en letterkundige vrienden, der mannen van wetenschap enkunst, waarmede onze Anna Maria in Holland brieven wisselde, niet vervolgen. De grens, die wij ons stelden, gebiedt ons slechts vlugtig de overige gewest. En te door loopen. In Zeeland had zij vele vrienden onder de godgeleerden, en onder dezen den geleerden Antony Clement, die het leven van Claude Saumaise heeft uitgegeven en aan eene nieuwe uit-gaaf van Plautus arbeiden, den godvreezenden Cornelis Ude-mans, predikant te Zierikzee, die in zijn schriften meermalen huide heeft gedaan aan hare talenten. Zij stond in hooge aachting bij Adriaan Hofferus, rentmeester-generaal der grafe-lijke domeinen van Zeeland beooster-Schelde, een niet onbevallig dichter en bij Johan de Brune, die haar een paar bladzijden in zijn ~ Wetsteen der vernuften,” toeheiligde. Hoe veel goeds hij ook van haar had gezegd “t was” in zijn oog, ”beneden hare waarde,” de bloem van onzen tijd” (schreef hij) vis alleen magtig waardiglijk haar zele te prijzen, en elders: vhetgeen de poeten van Pallas zegen is slechts' een fabel; doch die het geluk heefthaar te zien, aanschouwt de waarachtige Pallas.” In Gelderland had zij den grijzen geschrijver Johannes Isaac Pontanus leeren kennen, en voor zijn werk een lofdicht geschreven, en het was zijn jongste lied, dat hij haar toezong en met een rand van lofwerk omgeven in plano liet drukken. Langer mogt zij den omgang genieten van den nijmeegschen predikant Johannes Sme-tius, een der uitstekendste oudheidkundigen zijner eeuw en geen onbekend dichter, en dien van Lambert Goris, vroeger hoogleeraar in de godgeleerdheid, toen syndicus der stad Nijmegen, als regtsgeleerde vermaard. Henige harer brieven aan beiden zijn bewaard en onder de lofverzen op haar vindt men twee geestige gedichten van Sme-t. In Vriesland had zij gedünge haar verblijf te Fra- neker omgang met Willem Staackmans, burgemester dier stad en gecommitteerde ter vergadering der Staten-Gene- ral van wege die provincie. Hij was de maecenas van “alle jeugdige beoefenaren der letteren, bevriend met Sau- maise, Cats, Colvius, Neuhusius en andere letterkundigen; zelf een beoefaar der dichtkunst. Later bezocht hij haar te Utrecht of ontmoette zij hem te Dordrecht bij zijnnen geneesheer Johan van Beverwijck. Ken paar harer brie- ven aan hem zijn nog aanwezig. Hen latijnsch, italiaansch en fransch gedicht van zijn hand zijn vele gedenk- teekenen van zijnne hooge ingenomenheid met zijnne jeugdige vriendin. Onder de franeker hoogleeraren was er niet één, die haar niet bewonderde als geleerde, lief had als christin. Met enkelen, zoo als Nicolaas Arnoldi, Johannes Cloppenburgh heeft zij later briefwisseling gehouden, die gedeeltelijk bewaard is; die met Amesius en Matthacus is verloren geraakt; maar haar roerend gedicht op het overlijden van Mein ardus Schotanus, dien zij later te Utrecht wederzag, verstrekt nog tot een proeve van haar dichterlijk gevoel en van haar dichterlijk gevoel en van haar eerbiedige liefde tot den grijzen hoogleeraar. In Overijssel bezat zij ook vele vrien-den onder de leeraren. Wij noemen alleen den geleerden deventerschen predikant Jacobus Revius, van wien twee onuitgegevene brieven aan haar tot ons zijn gekomen. Wilden wij alle hoogleeraren, predikanten en geleerden opnoemen, die over belangrijke onderwerpen van godgeleerdheid en letterkunde met haar in briefwisseling waren, alle dichters, die haar door viejende brieven en de toezending hunner werken tot een antwoord uitlokten, wij zouden nogen nogen nogen nogen nogen. Genoeg ij het dus, dat: Heel *t vaderland was vol yan haar geleerde naam: “Men jeukte naar haar geleerde naam: “Men jeukte naar haar doorluchten geest tot hem was neergedaald, “Dien ze op een regel schrifts of tospraak had onthaald.” - — a a oe 121 Hoe groot de rij harer vrienden in Nederland ook was, nog aanzielijker moet die in andere declen van ons we- relddeel geweest zijn. Vooral waren het duitsche geleer- den, die zich als om strijd beijverden haar te leeren ken- nen. Had Pierre Yvon haar leven geschetst, zoo als hij beloofd heeft, wij zouden eene reeks van mannen. kunnen noemen met wie zij gedachten wisselde. Doch thans kun- — nen wij slechts een’ Wolf, Thomasius, Mayer, Rachelius, ~ Owenus vermelden. Van hare noordsche vrienden kun- nen wij alleen Bartholinus en Rotger zum Bergen noe- men. Hunne brieven zijn gelijk de hare verloren gegaan, maar hunne lofredenen op haar zijn tot ons gekomen. De laatste noemde haar: » das einige Exemplar aller Wunder- wercke an einem gelehrten Menschen, und ein giintzlich Monstrum ihres Geslechtes, doch ohne Fehler und Tadel.” Ook uit Zwitserland, Italié en Engeland ontving zij ge- durig brieven. Twee van Simonds d’Ewes geschreven, zijn slechts bewaard geleerden. Van hare fransche brieven is een enkele van Descartes en van Pierre Gassendi, een man van buitengewone geleerden, de kroon aller geleerden zijn- ner eeuw,” uitgegeven; die aan den bibliograaf Marin Mer- senne, Gabriel Naudé, geneesheer van Lodewijk XIII, zijn ambtgenooten Laurens Meyssonnerius en Gui Patin zijn verloren; verloren zijn die aan Jean Louis Guez de Bal- sac, den hersteller der fransche taal, aan Samuel Bo- Chart, Pierre Daniel Huét, Adrien Baillet, Valentin Conrart, Paul Jacob, Jolivet, Jean Chapelain en andere letterkundigen en dichters. Van Gilles Menage, door Bayle de Varro zijn eeuw genoemd, Jacques Martin, Frangois Colletet, Jean de Peyraréde zijn slechts dichtstukken aan haar gewijd over, en vroeger werden hare brieven aan den kardinaal de Richelieu en Charles Duchesne, geneesheer van Hendrik IV, aan Maria van Oostenrijk en de Jars Gournay te Parijs bewaard. Deze was te Heidelberg geboren, in hetzelfde jaar (1618), waarin de groote duitsche religiekrig in hetzelfde land uitbarstte, waarinar zij in lateren tijd la princesse de Bohéme genoemd werd. Toen haar vader zich met zijne ge-malin, zijnen broeder den paltzgraaf Lodewijk Philip en zijnen oder zijnen oder zijnen zijnen, bleef zij met haren oder koninklijke kroon te ontvangen, bleef zij met haren oder koninken Karel Lodewijk te Heidelberg onder de hoede van de keurvorstin Juliane, eene vrouw uitstekend door ga-ven van geest en hart, en vlugtte met haar toen de Paltz grooteendeels in handen der vijanden was en deze de hoofd-stad bedreigden, naar Berlijn, waar zij tot haar negende of tiende jaar bleef en vervolgens naar hare oder in ’s Hage vertrok. Hier ontving zij met hare zusters Lonise en Sophie eene voortreffelijke opvoeding, leerde niet slechts de levende talen van het beschaafd Europa, maar ook het latijn, en werd door den beroemden Gerard Hondhorst in de teeken- en schilderkunst onderwezen. Terwijl hare zus- ters zich voor al op de schoone kunsten toelegden, oefende zich Elisabeth in de talen en de wijsbegeerte, maar bo- venal in de gronden der godsdienst en in de besturing van haar eigen hart. De koning van Polen bood haar zijne hand aan, doch zij wilde geene kroon ten koste van hare belijdenis, die zij om gene met Wladislaw te kunnen deelen, zou moeten verloochenen. Omtrent: dien tijd leerde zij Anna Maria yan Schurman kennen, en niet alleen stemde 7} in de toejuichingen die haar de gansche wereld toebragt, maar zij werd het ideaal waarnaar zij zich poogde te vormen, zij koos haar tot raadsvrouw en vriendin. Die vriendschap werd door herhaalde bezoeken te Utrecht en onafgebroken briefwisseling aangekweekt en versterkt. Van de laatste zijn nog twee fransche brieven, als antwoord op een menigte vragen over literatur en philosophie tot ons gekomen. In den eersten, van 7 September 1639, deelt Anna Maria’ der prinses hare gedachten overden geest van vroegere en latere geschiedschrijvers, over physicie en astrologie mede. In den anderen, van Januarij 1644, dus na een tijdsverloop van ruim vier jaren, ondekken wij eene groote doch ligt verklaarbare verandering in toon en inhoud; in dien tusschentijd toch had de altijd voor-waarts strevende geest der prinses door hare kennisma-king met Descartes een’ keer genomen, waarvan zij openlijkk voor de wereld getwigenis had afgelegd, door het aanemen van de opdragt zijner grondbeginselen der wijsbegeerte. Zonder haar te noemen, is de brief der geleerden bekend, dat zij haren geest door Voetius geheel had laten gevan-gen nemen. Descartes zelf had. aan Mersenne geschreven: Ce Voetius a gaté a ussi la demoiselle de Schurmans, carau lieu qu'elle avait vesprit excellent pour la poésie, la peinture et autres telles gentillesses, il y a défais cing ou six ans qu'il la posséde si entièrement, qu'elle ne s'occupe plus qu'aux controverses de la théologie, ce que lui fait perdre la conversation de tous les honétes gens. De verschillende rigen der beide vrouwen waren echter geen oorzaak van verkocht van verkocht. Zij bleven elkander lief hebben en de invoed van Anna Maria op hare vriendin was steeds groot. Toen de mare der uit-stekende talenten van de prinses van Boheme zich door Europa begon te verspreiden, had Anna de Rohan reeds lang het toppunt van haren roem bereikt. Zij was de dochter van René Il, Vicomte de Rohan en van Catharina de Parthenay, zuster van Henri, hertog van Rohan, prins van Leon, hoofd der protestantsche partij onder Lodewijk XII. Zij had de liefde voor kunsten en wetenschappen van hare moed en wieren, de onwrikbare trouw aan de hervormde godsdienst — en den fieren moed in gevaar van hare broeders Rohan en Soubise. Die moed en trouw openbaarde zij, toen zij zich met hare mocder in Rochelle opsloot en met zeld-zame standvastigheid al de jammeren van een langdurig beleg en eener gevangenis op het kasteel Niort verdroeg. Na hare bevrijding vestigde zij zich te Parijs, en hervatte haren letterkundigen arbeid. De wetenschap en de dichtkunst roemden niet minder op haar dan op haar moeder. Zij kende de meeste nieuwere en de oude ta-lew; maar gaf de voorkeur aan de liebreeuwsche. De gods-dienst bezielde hare zangen, meestal wijdde zij hare lier an gewijde onderwerpen, waarvan echter slechts enkele proeven tot ons zijn gekomen. Al wie in Frankrijk prijs op kunsten en wetenschappen stelde bragt haar zijn hulde. Geen vreemdeling verliet Parijs zonder haar te bezoeken, en opgetogen over hare schranderheid en geleerdheid, vers prende hij haben roem in zijn vaderland. Haar pa- leis was het middelpunt waar alle fraaije vernuften en — uitstekende geleerden zich vereenigden. Meermalen had hat ook zijne deuren geopend voor André Rivet, voor wien zij een heilige vriendschap had opgevat. Deze had haar over Anna Maria gesproken, later in zijne brieven van hare uitgebreide kennis, wonderbare talenten en on- geveinsde godsvrucht melding gemaakt; zij hem haar verlangen te kennen gegeven om met de geleerde jonkvrouw van Utrecht in betrekking te komen en deze van hare toege- negenheid laten verzekeren. Anna Maria was niet onge- voelig voor deze toenadering der prinses. Vray dire,” (schreef zij haar) ce seroit ignorer ma felicité et la valeur de vos bonnes graces, de ne les prendre promptement, lorsque vous estes aussi large à me les offrir, que je suis incapable de les meriter. Certes d’estre admise à la communication d’un si grand bien, c’est par ticiper aux plus precieux thresors de la vertu mesme, la- quelle n’a pas beso de nous donner d’autres loix que celles, qui se forment sur vostre exemple. Je n’ay pas, la presomption de vouloir faire un tableau de vos louanges, mais je diray seulement que vous avez conjoint deux choses qui sont ordinairement incompatibles, c’est à sga- voir la grandeur de ce monde et la sagesse chrestienne.” Liefelijk. klonk deze lof in de ooren der prinses, hoe ook aan het geklank der lofbazuin gewoon, en also zij met haar een’ wedstrijd in het maken van geestige beleefdheids-betuigingen (complimenten) wilde openen, ant- woordde zij haar: “Encore que la sincere amitié, que me porte ce digne personnage Mons. Rivet me cause la fa- veur de vos lettres, je Nous ne laisse pas de vous estre extremement obligée de m’en faire participante, et me glorifé de ce que je suis dans la memoire d’une dame, dont la pieté, le sœur et le merite ont V’approbation des plus vertueux. Mais ce qui trouble mon contentement en ce bonheur, c’est que je me sens bien plus propre vous admirer, que je ne suis utile vous servir. D’autre part je crois qu’estant satisfaît de vous propre vertu, vous wavez besoin de lassistance de personne. Je ne vous offre done rien et ne vous pouvant rien donner, je vous demande qu’il vous plaise de vous souvenir dans vous père parlée, que dans la France, il y a une personne de vous ses éléments et de vous, qui vous honnore comme elle doibt et vous souhaite le bonheur que vous meritez. Op dezen brief schreef Schurman weinige weenige het volgende antwoord: Vous seroit une grande presomption de vouloir attribuer 4 mon merite et non pas à vous pure bonté, qu'il vous a pli de recevoir si gracieusement les offres de mon tres-humble service, et qui plus est, de les recompenser d’une Le tout de vostre main, laquelle porte autant de marques de vos illustres faveurs qu’elle a des lignes et des periodes. Que si Mons. Rivet m’a peint d’un pingeau d’Appelles et y a donné quelques beaux traits de son eloquence, il faut pardonner à affection dun tel ami, lequel s’est servi peut estre de cest artifice pour m’acquerir la vostre; d’autant qu’il n’y avait pas d’apparence de pouvoir lâcher par Pobjet des choses vulgaires. Quelque quelque n’y la loy de la prudence, n’y celle de la sincerité ne me commandent de découvrir une erreur, dont la cognoscance ne scauroit accroistre le contentement de personne, mais bien diminuer le nostre, je n’ay garde de me défriger moy-mesme, afin que pour une verité non necessaire, je ne coure hasard de perdre vos bonnes graces. C’est la un tresor, dont je fais plus d’estat que des richesses de Vorient et de locident. Et si je me le puis conserver, je sera riche et heureuse mesme parmy les disgraces de ce monde. A vray dire d’estimer et d’admirer vos divines qualité pour Yamour d’elles mesmes, c'est un devoir, & qui la justice oblige generalement tous les hommes: mais d’estre Est estimée Wune princesse comme vous, c’est une prerogative, ou plutôt une grace aussi rare quelle est desirée de tous ceux, qui ont accoustumé dans des choses rélevées. Or encores que je regarde la France il y alongtemps comme ure des plus belles parties de l’univers et comme mere et nourrisse de la sagesse, et de la vertu: si est ce qu’à préparer je l’ayme et honnore plus particulierment, pource quelle posséde la gloire de nostre sexe; laquelle se communique si débonnairement & nos provinces. Il s’y a de la convenance entre les choses qui ont le mesme nom, (jinterprete ainsi vostre douce observation & mon avantage) et si m’est permis de chercher quequelque secret dans les mots et les syllabes, & Vimitation des cabalistes, comment pourray je me souvenir de moymesme, sans faire reflexion sur mon original, c'est à dire, vostre tres-illustre personne, de qui je porte et le nom et l'image. Deze brief, in het laatst van 1643 geschreven, werd waarschijnlijk door geene andere gevolgd. Drie jaren laiter ontsliep Anna de Rohan in den oderdom van 62 jaren. 