Robinson Crusoe in Nederland. Een bijdrage tot de geschiedenis van den roman in de XVIIIe eeuw
Staverman, Werner Hendrik, b. 1881 | Defoe, Daniel, 1661?-1731
Beiden kunnen zich niet schikken in de rustige levens-wijze; hun verlangen naar een zwerftocht wordt zoo groot, dat ze aan hallucinaties gaan lijden. De gevangenschap van Retchir bij de negers doet denken aan 't verblijf der Spanjaarden onder de menscheneters. Ook details uit het eilandleven zijn aan Defoe ontleend. Crusoe zoo-wel als de oude Spanjaard hebben een goed verborgen grot ontdekt; de levenswijze van beiden heeft veel over-eenkomst; ze hebben een houten almanak, ofschoon verschillendingericht; een gestrand schip voorziet hen van voorraad, waaronder ook geld, dat ze verachten; Crusoe en Retchir voelen zich koningen in hun gebied. Tegenover deze navolgingen vertoont De Saxische Robinson intusschen een nieuw element: als Retchir op 't e Land komt, vindt hij daar een lotgenoot, een bejaard man, die hem aanwijzingen geeft, hoe hij zich moet behelpen, en eenigen tijd daarna sterft. Dit motief is in 't vervolg dankbar aanvaard door verschillende jongere Robinson- schrijvers. Aan invloed van Defoe zou men ook hier wellicht kunnen denken, wanneer men Retchir beschouwt als den Vrijdag van dezen ouden Robinson, die later de zaak op denzelfden voet voortzet. 't Is echter waarschijker-), dat de schrijver aan zijn held dezen voorganger 1) II p. 4. 2) Vgl. Kippenberg t. a. p. p. 55. 69 geeft, om ontslagen te zijn van een nauwkeurig verhaal, hoe de schipbreukeling zich in 't leven houdt en zich een vvoning met toebehooren inricht. De Silesisclie Robinson i). Het verhaal wordt ingeleid door een beknopte levensgeschiedenis van den vader en den grootvader van den held. Eerstgenoemde was een dapper soldaat onder Wallenstein, de ander sneuvelde tegen de Turken m den slag bij St. Gotthard. De zoon, Frans Anthoni Wentzel van C..., is, nog zeer jong, een wees, wiens opvoeding wordt verwaarloosd. Student geworden, woont hij allerlei gebeurtenissen bij, zooals de pest, die Weenen teistert in 1679, en den intocht van keurvorst Johan George III van Saksen binnen Leipzig in 1681. Ook in Leipzig breekt de pest uit, maar Frans brengt er het leven af. Bij 't beleg van Weenen valt hij in handen der Turken en nu vangt voor hem een leven van groote ellende aan: de Turken beh. andelen hun gevangenen slecht en onthouden hun zelfs het noodige voedsel. Uit dezen ongelukkigen staat wordt hij eerst bevrijd door de inneming van Belgrado in 1688. De jaren van zijn slavernij hebben in Westelijk Europa veel verandering gebracht. Met verwondering hoort Frans, dat er een oorlog tusschen Engeland en Frankrijk op handen is. Fransche legers brandschatten de Paltz; onze held maakt het beleg van Mainz mee, wordt gevangen genomen, en moet zijn eerewoord geven, in geen twee jaar teo-en de Franschen te zullen vechten. Daar er dus niets 1) In 1723 verscheen het origineel als Schjesischer Eobinxon oder Frantz Anton Wentzds von C** eines Schlesischen Edehnanns denkwiirdlges Leben (Ullrich t. a. p. p. 227). De hoUandsche vertaliiig zag in 1754 „te Amsterdam, by de Compagnie Boekverkopers" het licht als De SUesisrhe Robinson, of de Ware en gedenkivaardige Levensbyzonderheden.... va)i den Heer Frans Anthoni Wentzel van C. Hiernaast bestaan exemplaren met het jaartal 1755, uitgegeven bij van Esveldt te Amsterdam. Deze zijn dezelfde als die van 1754, met ander titelblad en iets gewijzigde voorrede. Volgens Boeksaal Maart 1755 p. 318, en „Eegister van Boeken" achter Dezelfde als voorrede. 70 voor hem te doen valt, gaat hij reizen en beziet een groot deel van West- en Zuid-Europa. Hij woont daarop verschillende veld- en zeeslagen bij, vliegt zelfs in de lucht, brengt er echter steeds het leven af, en komt eindelijk weer aan den Rijn, om de verwoesting van Heidelberg te aanschouwen. Wegens een kwetsuur gedwongen, den dienst te verlaten, gaat hij in Indie zijn geluk zoeken, valt in de handen van zeeroovers, en raakt enden de Boekaniers, wier ruw leven, waaraan hij geruimen tijd deelneemt, uitvoerig beschreven wordt. Einde lijk uit deze omgeving vrijkomende, neemt hij dienst in t leger van Peter den Groote, wordt door de Zweden in 1700 gevangen  herinnering aan Crusoe is, dat Frans in zijn harde slavernij wenscht, „gelyk Robinson Crusoe op een woest Eiland" te zijn. Ook hier wordt in de voorrede ontkend , dat de auteur 1) 2e decl p. 256—259. 2) „ . . . . mooglyk wraken anderen, dat zy hem nict op een onbe- woond eiland aantreffen , waarop hy gestrant zoude zyn , en een vierde gedeelte van een' eeuw doorgebragt hobben". 3) le deel p. 252. En verdichtsel heeft willen schrijven; de geschiedenis berust, zegt hij, op waarheid; als hij den werkelijken naam van den held wilde noemen, zouden nog levende personen uit Silezie dit kunnen getuigen. Der juiste karakterisering van het verhaal zou men hier voorts den term „avonturiersroman" moeten vermijden; Frans beleeft veel avonturen, maar hij is geen avonturier. Veeleer hebben we te doen met een werk, dat in sommige opzichten te vergelijken is met het vermakelijk leerboek, Maarits Lijnslager geheeten. Gelijk Loosjes zijn Amsterdamschen held als jongeling en man de gebeurtenissen van zijn tijd (de eerste en den aanvang van de tweede helft der zeven-tiende eeuw) laat meemaken, hem met eental vanberoemde tijdgenooten in aanraking breng Tet of hem mededeelingen laat aanhooren omtrent hetgeen hij zelf niet bijgewördet, zoo wordt in De Silesische Bohinson een overzicht gegeven der geschiedenen van 1664 tot 1702 (of eigenlijk reeds van voor dien tijd, omdat de daden van vader en grot vaderland verhaft worden). Een verschil tusschen beide werken is, dat de schepper van Maurits Lijnslager, zich tevens opwekking tot vaderlandsliefde ten doel stellende, hoofdzakelijk aan vaderlandsche historie zijn aan-dacht wijdt, terwijl de schriiver van De Silesische Bohinson de algemeene geschiedenen van zijn tijd behandelt, alleen met de bedoeling, te onderrichten. De autear i) vi^as blijk-baar een belezen man; hij is goed thuis in de geschiedenen van de tweede helft der zeventiende Euwv^, verstaat de kunst, beknopt en toch duidelijk te zijn"-^), en licht zijn verhaal met allerlei anekdoten en voorbeelden toe ^). Soms is zijn beschrijving zoo nauw^keurig, dat het niet te betwij- J) Ullrich t. a. p. p. 227 noemt hem, oi? gezag van Mylius : Bibliotheca anonymoriDn et liseudonymorum Xr. 2276, Christian Stieff, Eektor des Breslauer Elisabeth-Gj^mnasinms. 2) Zie de uiteenzetting van den toestand in Silezie en van den 30-jähigen oorlog I Hoofdst. I; van de intriges aan 't hof van Savoye II p. 92 vlgg., e. a. 3) Zie o. a. II p. 41, 56, 66, 155. Felen valt, dat hij officieele gege vens of nieuwsbladen geraadpleegd heeft. Een enkele maal wordt hij breedsprakig, doch meestal weet hij vlot en prettig te vertellen en zooveel detailbeschrijving te geven, als noodig is om te motiveeren en aan zijn verhaal leven bij te zetten. Hij dwaalt niet af en geeft slechts een tusschenverhaal (de minnarij te Avignon), waarvoor hij zich nog verontschuldigt. Dit tusschenverhaal valt bovendien geheel buiten bet kader, waaraan hij zich anders houdt in overeenstem- Ming met het program, in de voorrede aangewezen door: "een stoffe, bestaande in loutere ernsthaftige zaken, geenzins doormengd met liefdes gevallen en laffe beuzelingen". De stijl is eenvoudig, maar juist daardoor som treffend, niet opgesmukt met citaten of klassieke herinneringen. Het verhaal is verder vrij van aanstootelijke geschieden. Aan overmaat van fantazie laboreert de verteller niet; slecht en recht wordt verslag gegeven van hetgeen er gebeurd is, zonder pogingen om de stoff dichterlijk te behandelen; slechts bij uitzondering, zooals bij 't verhaal van de gruwelen in de Paltz, komt het gemoed van den schrijver in beroering. Karakterteekening ontbreekt geheel; de held is een zielloos lichaam, een marionet, die naar wille keur heen en viele bewogen wordt, terwijl de vertooner van het stuk de geschiedenis vertelt. De Sweedschc Robinson , Of 't Avonderlyk Leven van Gustaph Liuulkroon =^). De held, Gustaph Landkroon, is een edel- 1) Zie de beschrijviiig van de pest te Weenen I p. 148 — 158 , en te Leipzig I p. 161 — 173; ook II p. 62, 162. Vgl. Kippenberg t. a. p. p. 76. 2) II p. 139. 3) Titel van het origineel : Giisfav Landrron^ eincs Schwedischen Edel- maiDtes, merckwilrdiges Leben und (/efdItrllcJie Eeisen. Auf welchoi cr als cin warhafter Robinson sich ynit ciner geiauftcn Tilrckin hey 12. Jahreii , in einrr iinbewohnfen Insel wunderbahr erhaltcn (Ullrich t. a. p. p. 111). De schrijver teekent zich C. F. v. M. In 't Nederlandsch vertaald in 1733 onder ge- noemden titel ,,T' Amsterdam, Byj Jacob Ter Beek"; zoowcl voorrede als titelblad noemen als schrijver G. F. V. M. In het verhaal zelf heet de 73 man, geboren in Stokholm, maar reeds vroeg met zijn ouders naar Dantzig verlmisd. Als zijn vader door roovers vermoord is, groeit de zoon in 't wild op. In een amouretje houdt een zekere koopmansdochter hem voor den gek op dezelfde wijze als plaats vindt in de „Klucht van den Meulenaar". Als student naar Jena vertrokken, leeft hij geregeld, verlooft zich in stilte met de dochter van een ,,Hof-Raadt", Mej. van W., en studeert vlijtig. Op een Naumburger Mis brengt hem echter een „beursesnyder" bij vier ..Venussen", die hem mishandelen en van alles beroofd de deur uitsmijten. Bij een twist schiet hij voorts een officier verraderlijk over- hoop, vlucht, en sluit zich aan bij een markies de Valle- mont, die reist om de wereld te zien. Eens op een wandeling verdwaalt hij; onbekenden grijpen hem aan en brengen hem onder beschuldiging van moord in een kasteel, waar hij ternauwernood aan den dood ontsnapt. In Modena, reept een jonge vrouw zijn hulp in, om te voorkomen, dat ze kinderloos blijft en daarom door haar man onterfd wordt. Hij ontvlucht echter dezen aanslag op zijn eer en verlaat de stad zoo snel mogelijk. Met zijn markies op kruistocht gegaan tegen de Turken, raakt onze held in slavernij. Zijn meester wil hem bekeeren, en mishandelt hem, als hij weigert zijn geloof af te zweren, op een gruwelijke manier. De wreedaard komt echter door een ongeluk om, en Gustaph krijgt een zachteren heer. Met diens dochter Ahamula, die zich door den Christen-slaaf tot geloofsverandering laat bewegen, ont-held steeds „Landkroon", de titel spelt „Landcron." Jan Morterre gaf in 1771 een herdruk in iets grooter formaat; deze is z. Ener nauwkeurig, met verbeterde drukfouten en weinig veranderde spelling. De titelplaat is die van den len druk, met het onderschrift: „T' Amsterdam by Jacob Ter Beek, Boekverkoper 1733." Tocb is het niet, als hij De Silesisrhe Bnhinsnn, een oud werk met een nieuw titelblad; er zijn genoeg verschilpunten aan te wijzen. Morterre lieeft dus blijkbaar hot fonds van Ter Beek overgegen; tegelijk met De Saxische Eonunson is hij „door inkoop magtig geworden" dit werk, dat hij aanbiedt voor f 1 — -t. Snapt Gustaph aan zijn dienstbaarheid. In Lissabon gaai de vluchtelingen op een schip, dat zijn koers zal ricliten naar Ost-Indie. Ahamula wordt gedoopt en Catharina genoemd, en huwt met den kapitein. Een Storm drift He vraartuig naar een onbekend eiland; 9 schepelingen verlaten de kiel, waaronder Gustaph, de kapitein, diens vrouw en de predikant Crunius. Door een onbekende oorzaak vliegt het schip plotsehng in de lucht, zoodat de gelanden gedwongen zijn, op het eiland te blijven. Verschillende der achtergeblevenen sterven van gebrek, want de leeftocht is schaarsch. Een spelonk dient de balhngen tot woning. Hier schenkt Catharina het leven an een zoon, de predikant staat haar bij als dokter en baker, terwijl Gustaph door de jacht in het onderhoud zijn, lotgenooten voorziet. Als daarna ook nog de predikant en het onderhoud den bliksem gedood zijn, blijven Gustaph en Catharina alleen over. Eerstgenoemde wordt doodziek, Catharina redt hem door hem te laven aanhaar borst. Elf jaar lang leven nu de beiden in de eenzaamheid, zich voedende met de weinige voortbrengselen van het eiland en zich kleedende in dierenvellen. Na verloop van dien tijd worden ze op een schip, dat bij het eiland komt, naar Europa gebracht. Tijdens hun reis naar het vaderland worden de reeds zoo zwaar beproefden bij Eisenach door roovers geplunderd en gewond; de eige-nares van een naburig kasteel neemt hen op; en thans volgt een herkenning: de gastvrouw is Mej. van W., Gustaphs verloofde. Ondanks alle wederwaardigheden zijn beiden elkander trouw gebleven. Maar droefheid volgt op het weerzien: Mej. van W. sterft kort na de hereeniging met haar geliefde. Op haar doodsbed raadt zijn intusschen Gustaph om, dewijl hij haar niet heeft mogen bezitten, Catharina tot vrouw te nemen. In alien eenvoud heeft het huwelijk jDlaats, dat gevolgd wordt door een gelukkig sainenleven. Het verhaal is rijk aan avonturen; behalve de genoemde Komen er tal van andere, trouwens slechts beknopt vertelde, in voor (Gustaph raakt in brand, ontsnapt als schijndoode ternauwernood aan een begrafenis, wordt ,.bestruifd" enz.). De schrijver verhaalt kalm, met weinig afwisseling, breedvoerig, zonder echter al te langdradig te worden of in herhalingen te vervallen. Beschrijvingen van plaatsen en voiken vermijdt hij opzettelijk; hij onthoudt zicli van geleerdlieidsvertoon in den vorm van citaten of namen uit de oude mythologie, en wil all een vermaken en opwekken tot de deugd, ofschoon hij nooit rechtstreeks moraliseert. Het boek is een bewuste navolging van den Robinson Crusoe, blijkens den titel van het duitsche origineel, waaraan de nederland. Sche vertaling den naam „Sweedsche Robinson" ontleende. Het leven op 't eiland is evenwel fragmentarisch beschreven en veel korter dan bij Defoe. Eerst hebben de schipbreukelingen gebrek aan levens-middelen, zoodat er 5 verhongeren; daarna schieten ze seen soort hazen; ze maken een hazen paar tarn en krijgen mettertijd een heele kolonie; met de vellen der dieren kleeden ze zich, het vet branden ze voor verlichting. Ook vinden ze wat vruchten. Aan 't werk van Defoe herinnert verder nog: een aardbeving, waardoor een rotsblok het hoi der eilanders verspert; de vrees, dat de bliksem in 't kruit zal slaan; het klimaat van 't eiland; de beschrijving, hoe de bewoners er in hun dierenvellen uitzien. Maar al de werkzaamheden, noodig Om in 't Leven te blijven, beschouwt de schrijver als „beuselingen", die de aandacht van den lezer niet waardig zijn; liever wil hij..tot het verhaal van saaken van meerder belang overgaan". Daarom hooren we niets van het forsche werken van Crusoe; de luitjes leven gemakkelijk en ge- 1) p. 106, 170. Van de 412 biz. zijn er maar 38 (p. 289 — 327) noodig voor deze beschrijving. 3) p. 311. Noegelijk en verdrijven den tijd met „wandelen, uyt jaagen te gaan, 't leesen in de H. Schriftuur". Welzegt Gustaph, dat de „beesiglieeden (hem) weinig leedige tydt over lieten", maar het kost moeite, hem op zijn woord te geloven. Het Robinson-motief is hier intusschen met een nieuw element verrijkt: de aanwezigheid van een vrouw op 't eiland, een toevoeging die licht verklaarbaar is in verband met den gelijktijdigen bioei van de avonturiers-romans, die bijna uitsluitend over vrouwen en liefde handelen. Toch heeft de schrijver zich niet door hun voorbeeld tot het kruiden van zijn. Verhaal door gewägde Elementen laten verleiden. Integendeel. Met groote kiesch- heid verleiden. Met groote kiesch- heid verleiden. Hieron gewägde en eerbaarheit van het kind bij; en als ook hij is overleden, zweert Gustaph „met mondt en handt," „met handt" „met haar in alle Eerbaarheit en kuyschheit t© leven". Gustaph blijft zich steeds bewust, dat hij zijn woord van trouw aan Mej. van W. heeft gegeven; altijd laat hij zich leiden door de gedachte aan haar. Hieron krijgt zijn karakter een zekere vastheid, een bepaalden trek, dien de andere, Robinsons missen; we bespeuren een begin van karakterteekening, waardoor de Schimachtig voor ons staat dan de andere personen uit. 3) De schrijver van die Insel Felsenhurg (1731), Johann Gottfried Schnabel, gebruikt dit gegeven, om in een verhaal vol poezie te beschrijven, hoe een man en een vrouw, de eenigst overgeblevenen van een schip, met elkander trouwen, en hoe uit dit huwelijk, gesloten niet voor God, een volkrijke kolonie en een ideaal-staat ontstrukt. 3) p. 305. 3) p. 310. 4) p. 310. 5) p. 310. 6) p. 310. 7) p. 310. 8) p. 310. 9) p. 310. 10) p. 310. 11) p. 310. 12) p. 310. 13) p. 310. 14) p. 310. 15) p. 310. 16) p. 310. 17) p. 310. 18) p. 310. 19) p. 310. 20) p. 310. 21) p. 310. 22) p. 310. 23) p. 310. 24) p. 310. 25) p. 310. 26) p. 310. 27) p. 310. 28) p. 310. 27) p. 310. 28) p. 310. 28) p. 310. 29) p. 310. 30) p. 310. 31) p. 310. 32) p. 310. 33) p. 310. 34) p. 310. 35) p. 310. 36) p. 310. 37) p. 310. 38) p. 310. 38) p. 310. 39) p. 310. 40) p. 310. 41) p. 310. 42) p. 310. 43) p. 310. 45) p. 310. 47) p. 310. 48) p. 310. 49) p. 310. 50) p. 310. 51) p. 310. 52) p. 310. 53) p. 310. 54) p. 310. 55) p. 310. 56) p. 310. 57) p. 310. 57) p. 310. 58) p. 310. 59) p. 310. 60) p. 310. 61) p. 310. 62) p. 310. 63) p. 310. 63) p. 310. 64 Zich de verhaler niet met het schilderen van gemoedstoestanden, zelfs niet aan't slot, waar de gelegenheid zoo voor de hand lag, bij bet weervinden van Landkroons verloofde. Met geenkel woord zegt hij, wat er omgaat in 't gemoed van Catharina (die toch Gustaph bemint en daarom met hem is gevlucht); zijn eenige oplossing is, dat hij Mej. van W. laat sterven en Catharina aan Gustaph uithuwelijkt; hiermee is iedereen bevredigd en een conflict vermeden. In den Navorscher van 1867 2) noemt een inzender De Zweedsclie Robinson een boek, dat hij voor ruim 50 of 60 jaar „als kind of jongeling" las, en meent, dat het vertaald was; verder laat hij er zich niet over uit. De Nieiiwe Eigelsche Robinson 3). Robert Bojde vertelt. Hij hij, nog jong, zijn ouders verliest. Hij komt in de 1) p. 272. 2) Navorsclier XVII (1867) p. 326. 3) Titel van hot origineel: The Voyages and Adventures of Captain Robert Boyle in several Parts of the World (1726); meermalen is het in 't Fransch en Duitsch vertaald, en in 1739 in 't Nederlandsch als De Gegenkwaardige Eizen en zeldtage Gevallen van Kapitein Eobhert Boyle en. bij Jacobus Hoffman te Amsterdam; van deze uitgave heb ik geen exemplar gevonden. De 2e druk, veel vermeerdert en merkelyk verbetert, verscheen in 1761 als De Nientve Engelsche Robinson, of de orerzeldsame Gevallen van Capitein Robert Boyle, bij Pieter Spriet en Zoon te Amsterdam. De zich voor een 3en druk uitgevende Nieuwe en Hedendaagsche Engelsche Robinson, die het jaartal 1794 draagt en te Amsterdam bij Gerbrand Eoos zou gedrukt zijn, is niets dan de 2e druk met een nieu Wittelblad, maar verder zonder eenig verschil, zoodat zelfs in het „Nodig Voorberigt" de xtige verzegt, dat hij Jn deze tivedc druk somtyds een geheele andere schikking (heft) moeten maken. Schrijver was W. R. Chetwood (zie Graesse t. a. p. p. I 516: Ullrich, Ztschr. f. vgl. Litt. Gesch. X. F. VI 265; elders (n 352) noemt Graesse Defoe als auteur. Leer bij een horlogemaker, die een kwaardige en, zoo-als hij spoedig ondekt, ontrouwe gade heeft. Hij waar-schuwt den baas, die den minnaar afdoende straft. De vrouw gaat er van door, de baas sterft. De gewezen leerling wordt nu door zijn voogd op een schip gedaan, dat op reis een turkschen zjeroover ontmoet. Robert valt over boord en raakt, opgevischt zijnde, in slavernij. Hij wordt tuinman, maakt kennis met een schoone engelsche slavin, de Villars, wordt op haar verliefen en weet door list met haar te ontsnappen. Onderweg vertelt de schoonehaar levensverloop, die hoofdzakelijk bestaat in een reeks van aanslagen op haar eer. Door ver raad valt ze opnieuw in handen van roovers. Robert is wanhopig en, haar niet terug kunnende vinden, gaat hij op handel en kaperij uit naar de Zuidzee, vanwaar hij schatrijk terugkeert, vergezeld van een jongmensch, den zoon van don Jaques, en koopman, dien hij op reis heeft leeren kennen. Na een uitvoerig, geheel buiten 't verband staand tusschen-verhaal van een zekeren don Pedro, een der tochtgenooten, vernemen we dan verder, hoe Robert zijn Villars steeds bemint en betreurt. In Engeland geland, redt hij in de nabijheid van Bristol een kind uit de handen van zigeuners. Hij komt in een kasteel op 'toogenblik, dat de rentmeester des huizes poogt, zijn meesteres geweld aan te doen. Onze held ontzet haar, en — kan^het toevalliger? — zij is zijn Villars, en 't geredde kind is het hunne. Tevens verneemt hij, dat de vermeende zoon van don Jaques eigenlijk diens dochter is, die liem uit liefde heimelijk is gevolgd. Hij huwt haar uit aan zijn neef, zonder dat ze daartegen bezwaar schijnt te hebben; don Jaques zelf verschijnt op het tooneel en vindt zijn dochter terug. Ende gut, alles gut! Dit verhaal, dat, gelijk men ziet, niets van het Robinson-motief bewaard heeft en een zuivere avonturiersroman moet genoemd worden), viel in den sm Aak, zooals de 1) Zooals uit de noot op p. 77 blijkt, is de naam „B,obinson'" eerst aaa den 2en nederlandschen druk toegevoegd en het werk oorspronkelijk niet herdriikken in de verschillende talen aantoonen. Het is dan ook voor een avonturiersroman een goed werk : het vertelt met een zekere breedheid, zonder langdradig te worden, de.,gevallen", voor een groot deel trouwens oude bekenden: aanslagen op 't leven van den held of de eer van de heldin, vermommingen, rendez-vous met vergis- singen, duels, slavernij en ontsnapping. Maar de manier, waarop ze verteld worden en gemoteerd, is goed. De eenheid wordt weliswaar verbroken door de ingeschoven verhalen, maar in dien tijd hinderde dit niet. De stijl is eenvoudig, zonder verb effing of versiering; geen citaten, geen classicisme. Aan karakter beschrijving wordt niet gedan, behalve dat Robert wordt voorgesteld als een standvastigminnaar, steeds zijn Villars betreurende en noorten onderdehandsch amouretje beginnende. In dit opzicht wijkt hij van andere helden uit avonturiersromans af, die de droefheid om een verloren beminde weten af te wisse-len met verschillende avontuurtjes. Op dezelfde wijze zijn de Gil Bias en De Vertnakclyke Avanturier in Duitschland tot Robinsonades bevorderd. Verhaal van de Reis, Schipbreuk, en Wonderbaaiiyke Behoudenis van den Heer Richard Castelman. Waar in men eenBeschryving vind van Pensilvania, en Philadelphia." Dit verhaal, dat volgens den auteur „voor een toegift nog wel passeeren mag", is een gewone reisbeschrijving, die met het bovengenoemde in niet den minsten samen-hang staat. De Engelsche kluizeiiaar. De heer Eduard Dorrington, koopman, eens met een vriend en een knecht een zeil-tochtje makende aan de kust van Californie, komt aan een eiland, dat geheel door riffen en hooge rotsen inge-sloten is; ze vinden toevallig een opening en komen aan wal. Aan de andere zijde der rotsen staan ze plotseling in een mooi, vruchtbaar land, met groene weiden bedekt, waar dieren van allerlei slag zich verlustigen. Verder ganande, ontdekken ze een paar hutten; nieuwsgierigheid spoor hen aan, binnen te treden. Ze worden getroffen door de netheid, die er heerscht: geen spoor van stof op tafel en stoelen, het keukengereedschap blinkt, het bed is opgemaakt. Terwijl ze zich nog verwonderen over wat ze zien, komt een Gruissard binnen, een lange man, met een baard, die tot op zijn gordel valt. In plaats van 1) Vgl. Kippenberg t. a. p. p. 47—49; Ullrich: Einleitung p. XY— XVI op de viitgave van die Insel Felsdhtirg in de Deutsche Litteratur- denkmale, N. F. no. 58—70 (1902). De titel van het origineel luidt : The Hermit: Or, the Unjjaralled (sic) Suffering and Surprising Adveufures of Mr. Philip Quarll An Englishman (1727); 't werk, bij de 10 keer hordrukt en in "t Fransch en herhaaldelijk in 't Duitsch vertaald (Ullrich t. a. p. p. 118—122), werd in 1728 in 't Nederlandsch overgebracht als Be Kliuzenaar; of de Weergalooze Kampen, en venmndcrcnsicaerdige Gevallen van Filip Quarll. Engelbisch (bij Jan Daniel Beman te Eotterdam). De 2e drk, „uitgegeven door de Compagnie Boekverkopers te Eotterdam", verscheen in 1751 (prijs 25 stuivers vlg. Boekzaal Sept. 1751 p. 308). Ik heb er geen exemplar van kunnen vinden. Ook is er een.3e drk, want de zich voor oorspronkelijk nederlandsch uitgevende Hollandsche Kluizenaar, of de verhazetide Lotgevallen van Andrics Blank (1788) is niets dan een gewijzigde herdruk; hierover straks nader. De schrijver onderteekent zich P. L. 81 boos te zijii op de onbekende iidringers, ontvangt hij hen vriendelijk en noodigt ze ten eten. Keur van spijzen zet hij hun voor, opgediend in fraaie schelpen; tijdens den maaltijd geeft de gastheer een verhaal van zijn levenswijze en een besehrijving van de wonderen op dit eiland. Hij heeft hier al vijftig jaar gewoond, maar is nog even sterk en gezond, als toen hij pas kwam. Tot eenigst gezelschap had hij een aap gehad, Beaufidelle, die hem hielp bij zijn werk en zoo verstandig was, dat hem alleen de spraak entbrak, om een mensch te zijn. Ongelukkigerwijze was het dier omgekomen in een strijd tegen zijn wilde rasge nooten. Wei liad de grijsaard later een nieuwen aap gekregen, maar die was Niet, zoo mooi en verstandig. Toch vergoedde dit beest hem 't gemis van een metgezel en vroolijkte hem op door zijn grappen. De gasten stån steeds meer verbaasd. De spraakzame grijsaard leidt hen zijn eiland rond en toont hun de wonderen, die het bevat: een meer met een onderaardsche afwatering naarzee, een regenboog, een grot met een indrukwekkende echo, die klinkt als koraalmuziek, en een rots, die telkens wat anders voorstelt, naar gelang men van den eenen of den anderen kant nadert: een stad met torens, een mensch, of „een stuk van de aloude bouwkunst". De beide metgezellen van den heer Dorrington, verschrikt door de echo, en bovendien bevresd, dat de grijsaard over meer dan aardsche machten beschikt, dat de aap wel de duivel zou kommen zijn, gaan weg, zoodat Dorrington, of schoon met tegenzin, ook gedwongen is, afscheid te nemen. De oude man weigert, zijn eiland te verlaten; de eenzaamheid trekt hem meer aan dan de omgang met menschen. Hij geeft zijn bezoeker een rol perkament mee, waarop zijn heele levensgeschiedenis beschreven staat. Aangedaan neemt Dorrington afscheid van den vriendelijken kluizenaar. Na een tocht om Amerika komt hij in Engeland, ordent het handschrift en geeft het uit. Het eerste deel van het geschrift behandelt de jeugd van den kluizenaar en vertelt uitvoerig, hoe hij, Philip-pus Quarll, oeboren in 1647, door een samenloop van omstandigheden met vier vrouwen tegelijk getrouwd is. Hij komt voor 't gerecht. Wei tracht de advocat in een ko-misch pleidooi aan te toonen, dat zijn client onschuldig is en niet anders had kunn. En handelen dan hij gedaan het de rechters zijn van een andere meening en spreken het doodvonnis uit over den zondaar, die evenwel gratie weet te verkrijgen, en daarop, in vrijheid gesteld, naar zee gaat. Bij Californie werpt een storm het schip op een klip. Quarll, die juist boven in den mast zit, vliegt als een pijl uit een boog door de lucht en op 't land. Hij is de eenige, die gered wordt, 10 Juli 1675, op zijn 28e jaar. Als hij tot zich zelf komt, is hij wanhopig; hij verwacht niets dan den hongerdood; akelige droomen verontrusten hem, terwijl hij den nacht in een boom doorbrengt. Maar als hij's morgens op 't strand een visch vindt, verdwijnt zijn vrees en wordt hij geruster. Zijn eenige gereedschap is een bijl en een vuurslag; hij is een goedsmoeds en unerneemt het, zich een woning te bouwen. Betbare planten zijn zijn voedsel, en zonder al te veel inspanning blijft hij zoo in leven. Telkens ontdekt hij nieuwe nuttigheden en nieuwe wonderen, en steeds meer krijgt hij zijn eiland lief. Hij zet netten uit, om vogels te vangen, en wordt door eening een bekwaam boogschutter. Op die wijze voorzien jacht en visscherij hem van voed Sel. Weldra wordt hij ook landbouwer. In de voering van zijn jas vindt hij zeven erwten en drie boonen, die het begin zijn voor een rijken oogst. Hij vangt antilopen, die in menigte op het eiland leven, legt een kamp voor de dieren aan, en krijgt melk en kaas. Zijn eenige vijanden zijn de apen, die hem op zijn tochten lastig vallen; wanneer hij echter eens om de varmte naakt loopt, laten ze hem met rust, omdat de natuur alle schepselen vrees heeft ingeboezemd voor den mensch in zijn oorspronkelijke gedaante. Zelfs krijgt hij zoo'n overwicht op de dieren, dat ze hem als scheidsrechter te hulp roepen, wanneer ze eens met elkander in oorlog zijn. Aldus giijden de dagen en de jaren voort, de eenzaamheid wordt den kluizenaar lief, en, al werkende of an zijn dagboek schrijvende, verlangt hij niet meer naar gezelschap. Hij heeft tijd, om over veel na te denken, en komt tot het inzicht, hoe verkeerd hij vroeger geleefd heeft. Geregeld verricht hij nu zijn godsdienst in de grot, waar de echo zijn lofzangen met koraalmuziek begeleidt. Geheel los van de wereld is zijn hart echt6r nog niet; wanneer op zekeren dag een boot tracht te landen, maar wegens de riffen terug gaat, komt een oneindig verlangen naar een makker bij hem op. Doch spoedig berispt hij zich zelf, dat hij een oogenblik den strijd en de slechtheid der menschenmaatschappij boven de Rust van zijn eiland heeft kunnen stellen. Een ander maal landt een troep fransche visschers, die zijn bezitungen plunderen en hem willen meenemen; ze vertrekken onverrichterzake, maar laten een jongen achter, die nu zijn gezelschap wordt. Quarll is gelukkig; de jongen evenwel krijgt heimwee, en als een schip voorbijkomt, wordt het verlangen naar de wereld hem te sterk; hij springt in zee, en Quarll ziet hem nooit terug. Met allerlei droomgezichten en natuurverschijnselen, die beroeringen in Europa verkondigen (den negenjarigen oorlog, den spaanschen successie-oorlog, unie van Engeland en Schotland), bekroond met een apotheose van Koning George, eindigt het boek. De schrijver begint in een voorbericht met een bitsen uitval tegen den Rohinson Crusoe en andere dergelijke verhalten; hij stelt zijn eigen werk veel hooger, omdat, dit verwonderenswaardig Verhaal zodanig niet gestoffeert of opgevult is met gemeene smakeloze kinderachtige Verwandten en Spreukjes". Toch is Defoe zijn voorbeeld geweest, zoals duidelijk blijkt niet alleen uit het een- zame-eiland-motief, maar ook uit debijkomende omstandig beden: de eikele zaadkorrels, die een oogst worden, de droomeii en voorteekens, de woniiig, 't dagboek, de antilopeii; de fransclie Jongen herinnert nog aan Friday: hij leert Engelsch, krijgt godsdienstonderricht, schrikt voor de echo (gelijk Friday voor 't geweer). Maar bij deze herinneringen Bliss het. Beide werken adem een verschillenden geest. Robinson is actief, een struggler for life, die zich niet bekommert om 't leven van een dier. Quarll is een denker, die meer filosofeert dan werkt, en gewetenswaren lieeft over de vraag, of hij een dier mag dooden. Hij bevindt zich goed in zijn een-zaamheid en ziet met medelijden en verachting neer op't menschdom, dat strijdt om het bestaan. Volgens hem is de natur goed, maar de mensch bederft alles door zijn egoisme. Deze ascetische of arkadische trek ligt over't geheele werk. Tegenover Robinsons reaUsme staat Quarlls idealisme. Daarom is het werk ook vol van verschijnselen, die bij Defoe niet kmmen voorkomen : veelbeteekendende droomen, allegorieen, wonderlijke Natur-verschijnselen, monsters. Het verhaal is in drie boeken verdeeld; het tweede behandelt het vroegere leven van Quarll en is van een geheel anderen aard. Het is vol humor en komische elementen. De bovengenoemde druk van 1788 is in zoover een om-werking, als daarin de inhoud van het tweede boek eerst wordt verteld; dit geeft meer eenheid aan 't verhaal, door-dat de beschrijving van Quarlls kluizenaarsleven nu niet unbroken wordt door een verhaal der bigamische buitensporigheden in zijn jeugd. Tevens wordt het slot veranderd: de vreemde bezoekers weten Blank te over-reden, mee te gaan naar Europa; hij sterft echter onder- 1) I p. 27: „al was 'take, dat men my tot Keizer van 't geheel Al wilde maken, zoo zou ik my met de weereld niet meer willen bemoejen"; p. 31 :,,dit is een tweede Paradys, behalven dat hier geen verbode vrucht nog vrouwen zyn". Weg. Verder heeft de schrijver alle namen gew weg. Verder heeft de schrijver alle namen gew weg. Blank is een Hollander geworden, en alles war aan het engelsche origineel herinnert, is door toespelzen op holandsche toestanden vervangen. Uit de op p. 80 noot 1 genoemde herdrukken blijkt voldoende, dat het werk in den smaak viel. Kippenberg noemt het „entschieden eine der allerbesten Nachbildungen Defoes". En terecht. Er is eenheid in 'tverhaal; de lezer wordt niet overstelpt met een stortvloed van avonturen, maar al het licht valt op den grijsaard en zijn kluize-naarsleven. Er ligt poezie in de schildering van het eiland en van de gelukzaligheid, die de eenzaamheid biedt; jammer dat door den vaak onnatuurlijken en fragmen-tarischen stijl veel van die poezie verloren gaat. Maar alles aaderat zooveel leven en liefelijkheid, de Gruisard is zoo'n innemend man vol goedhartigen humor, dat we zeer goedbegrügen, dat het afscheid den Heer Dorrington zwaar valt. Den Franschüssen Robison, de Reise van een ouderaardsch Kluyzenaar i). Deze Robinsonade is van een geheel anderen aard dan de tevoren behandeligenden; het is zelfs geen roman, maar een als roman ingekleede satire tegen menschelijke gebreken. Een ridder, wanhopig ronddwalende wegens de wreed-heid zijner „gebiederesse", vindt een kluizenaar, die zich bekend maakt als een duivel, Astaroth geheeten. Door In 1742 in 't Nederlandsch vertaald onder genoemden titel bij Jacob Maagh te Alkmaar. Het moet op een fransch origineel berusten, blijkens 10 den titel; 20 vormen van eigennamen als: Morphea (p. 52, 203), Parquien (p. 278), Framboise (p. 72), Pencrace (p. 151), de H. Francois (p. 17); 30 Wendigen als: in een land van kennisse (p. 74), iem. gaan vinden (p. 88), iem. gaan vinden (p. 218); op p. 01 staat onzin, doordat de vertaler, „vole" lezende in plaats van „viole," iemand be schuldigt, „de Godvrugtiglieid en alle pligten van Vriendschap gestoolen“ te heben; e. t. q. — Het werk moet in 1741 gesclireven zijn, want op p. 1 bevindt zich de held in Italic in 1741, en blijkens p. 45 en 51 speelt bet verhaal 26 jaar na den dood van Lodewijk XIV. Schotel: Vad. Volksb. 11 160 noemt als jaar der vertaling 1728. Bij Ullrich komt — mirabile dictu — deze „Eobinson" niet voor. 86 de kracht van wijwater en een kruis onderwerpt de ridder den bozen geest aan zijn gezag en verneenit nu al de streken, die deze in zijn leven heeft uitgehaald. Oorspronkelijk kamerdienaar van Lucifer, is hi om zijn guiten-stukken afgezet en aangesteld, om de zielen van gestorven geestelijken naar de liel te sleepen. Bij dezen arbeid, veel te vermoeiend voor een persoon, ontsnapt hem de ziel van een kaniinnik; zoo wordt hij buiten de duivel-wereld gebannen en moet nu voor eigen rekening werken. Verscholen in liet lichaam nu een kanunnik, dan van een edele dame, dan van een non, blaast hij overal de menschen het slechte in, tot hij, door Asmodee en anderen verdreven, kkiizenaar wordt. Hij gaat nu met Den ersternen, nach Paris, toont heute, hoe de meeste menschen door een duivel bestürd worden, die heute tot buitensporigheden en misdaden drijft, en neemt, daar ze wegens valsch spelen in Paris niet meer veihg zijn, met zijn volgehng de wijk naar Holland. Ook hier laat de spraakzame duivel zien, wat in 't hart der menschen woelt en werkt. Dan roepen zijn zaken het elders en 't boek brockt plotseling af. We liebben hier alzoo te doen met een soort Faustge-schiedenis, of liever met een regelrechte navolging van Le Sage's Diable Bolteux. De ridder wordt op verscheiden plaatsen gebracht, om het doen en laten der menschen gade te slaan. Zelf wordt hij slecht onder Astaroths invoed. Bijna doorloopend hoort men verhalen van den duivel, die de verdorvenheid oder de geestelijken en in kloosters, aan 't liof en in alle klassen der maatschappij moeten aantoonen. Hoofschotel is een reeks van liefdes-gevallen van laag allooi; de satire is grof. 1) A. Br. noemt in den Navorschier XVII (1867)). VIC) onder de boeken, die hij voor 50 of 00 jaar las, ook Dr Fraisclic liohiiison, „een prul"; naar hij meent was het vertaald. Waarsohijnlijk is dat deze: 10 omdat het een prul is; 2*^ omdat eeu andere Fransclie Fobiiison of de kleine Schipbreukelliuf eerst in 1828 vertaald is, dus niet zoolang geleden. De Braiulenbiirgsclie Robinson i). De lield verzwijgt op-zettelijk ziju faiiiilienaam en iioemt zicli Robinson,,om daer door vele afweidingen te besparen, en dat die naem zich reeds zo behaeglyk gemaekt heeft, dat men dezelve veel liever als (zijn) geslachtnaem zal willen lezen" -). De inhoud van het verhaal — waarin I met Robinson-niotief niet voorkomt — bestaat uit oude bekende elementen: de jongeling valt in handen van boeven, bezoekt een aemie, heeft liefdesavonturen, v^ordt bij vergissing ter dood veroordeeld, ontsnapt bijtijds, raakt (in Perzie) in slavernij, vindt een vroegere vhendin in een harem, trouwt met haar, komt tot hoog aanzien, en gaat naar Duitsch- land terug. Even onbeduidend als het verhaalde zelf is de inkling daarvan : met horten en stooten gaat de geschiedenis voort, zonder geleideHjkheid of overgang springt de schrijver van 't een op 't ander. Hier en daar vlecht hij moraUsaties in, vermits hij gelooft, dat een Roman zonder nutte  „hy was alleen uit zwakheden zamengestelt" kan moeilijk als zoodanig gelden. Robinson is kleurloos, een rechte..Bal van 't Fortuin", zooals het opschrift der bladzijden luidt, en de personen, waarmee hij in aanra- king komt, maken den indruk van marionetten. Er is in den roman niets, dat de aandacht verdient. De Libationsclie Robinson, student, vlucht. Ill 174-J: vorschein Der Bismarckenbücher, eines Edelmamis aus der Mark (Ullrich t. a. p. p. 234), in 1750 vertaald als: De Zonderlinye en leonderbare Lotgevallen van den Brandenburgschen Robinson (Utrecht, Hennaiuis en Johannes Besseling). In 't Duitsch in 1755 gedrukt als Der zu Wasser und zu Landreisende Robinson vom Berge Libanon (Ullrich t. a. p. p. 161): in 't Nederlandsch vertaald in 1757: De te Tage en te Landreizende Robinson van den Berg Libanon (Leeuwardeu, Ferwerda en Noordbeek). Voor, Twede na een medestudent overhoop gestoken te hebben, en wordt opgenomen door een reiziger, van den Libanon herkomstig en Robinson geheeten, die om een vrouw te zooken naar Duitschland is gereisd. Deze gevonden hebbende, keert hij met zijn gezelschap naar zijn geboorteland terug. Op den Libanon drijft hij uitgebreide zaken, waarin hij R* compagnon maakt. Nadat Robinson zijn levensgeschiedenis verteld heeft (die verder niets ter zake doet), koopt liij tien slavinnen, opdat daaruit R* een vrouw zal kiezen. Deze vindt de geschiktste manier om haar karakter te leeren kennen, naar de verhalen barer levensgeschiedenissen te luisteren, zoodat we op vijf voormiddagen evenveel namiddagverhalen vergast worden. Daarna doet R* een keuze, doch z. In vrouw sterft spoedig. Als daarop een onmetelijk rijke, half wijze oude vrijster hem hart en hand aanbiedt, acht onze weduwnaar het veihger, voorgoed afscheid van Robinson te nemen en naar Europa terug te keeren. Na allerlei hefdesavonturen, waarvan er een, dat op Rugen speelt, zich door moord en doodslag kenmerkt, gaat onze held de Ostzee verder in en... cetera desunt. Deze Robinsonade is de slechtste van alle. Strompelenden en hinkend beweegt zich het verhaal voorwaarts. De schrijver is niet voor zijn taak berekend en doet wan-hopige, doch vergeefsche pogingen, om zijn boek aan-trekkelijk te maken. Zijn doel is tweeledig: leering en vermaak, of liever al vermakende te leeren. Hij wil een Druk gaf zich uit De Libanonsche Bohinson, Vervaffende aanmerkelyke Avonturen (Heerenvoen, T. Roorda). Dit, TvecIe Druk is ecliter boek-verkoopersbedrog; allocn het titelblad is nouw. Het is niet de mocite waard, over die 10 verhalen te spreken. Is niets dan een reeks "grove liefdesgeschiedenissen; alle jonge dames worden beruind, belaagd, ontvluchten, en raken een of uieei-malen in Slavernij. Sommige loopen er moedwillig in: vgl. op p. 176: een Engelsche verlaat Voor-Indie; men vraagt haar, waarheen; antwoord: "naar Constantine", ofschoon ze er niets te docn heeft en zeker weot, dat ze in slavernij komt. Les in aardrijkskunde geven; darvoor laat hij zijn helden de heele wereld rondreizen en haalt de personen, die hun leven vertellen, overal vandaan. De een komt uit Vuurland, de ander uit Mexico, een derde uit Nubie, en de rest daartusschen in. De tien slavinnen beginnen haar verhaal met een beknopte beschrijving van haar geboorte-land. Blijkbaar voelde de schrijver, dat hij niet in staat was, op een prettige manier te vertellen; wat aan den vorm te kort kwam, moest daarom door den inhoud vergoed worden; maar ook hier werd het doel gemist. De vorm is ongelukkig; de aardrijkskunde wordt op onhandige wijze ingevoegd; de stijl is slordig, de verhaaltrant vervelend. En de inlioud is even weinig waard. Wei Zijn de „gevallen" „aanmerkelyk" genoeg, maar de schrijver valt in 't overdrevene of in 't onzinnige. Er w^ordt met kistjes goud en diamanten gewerkt, alsof het peperhuisjes waren: voor een lief gezichtje geeft een vurig minnaar zooveel diamanten, dat vier paarden er een vracht aan hebben; een ander vindt drie el onder den grond een kerk, tot boven toe vol edelsteenen ^j. Dat iemand in 15 jaar 22 kinderen krijgt, of dat een ander de gelukkige bezitter is van 16 zoons en 1 dochte],-, dient alleen ter opluistering en is zonder verderen invloed op den gang der gebeurtenissen ^). Op motiveering en geleidelijkheid in 't verhalen wordt evenmin gelet als op de waarschijn- lijkheid. Wat te denken van het feit, dat een Vrouw, Een schip ziende, en vermoedende, dat er zeeroovers op zijn, die haar tot slavin zullen maken, er heen roeit, om zich toch goed van de waarheid van dit vermoeden te overtuigen *)? Niets anders, dan dat de schrijver een manier noodig had om haar in slavernij te krijgen, en 1) Duidelijk; blijkt de paedagogische strekking uit liet begin van de 10 slavinnenverhalen; zie ook p. 143 en 319. 