Inleiding tot de beofening der pharmacie
Reudler, J. F. L
60. De metalloiden vereenigen zich met metalloiden en met metalen, en deze laatsten vereenigen zich oolc met elkander. De op deze wijze met elkander vereenigde elemeuten maken een ligchaam uit, waarvan de zamen-stellende deelen alleen door de inwerking van een ander ligchaam of van een ander kunnen gescheiden worden. Men noemt de dusdanig vereenigde elemen-ten te zamen verbonden, en het product eene chemisette verbinding. — De zamengestelde ligehamen zijn dus chemische verbindingen. — Ten opzigte van het aantal elementeu, -waaruit deze verbindingen bestaan, verdeelt men ze in binaire, ternaire en quaternaire verbindingen; de eerste bestaan uit tweede, de tweede uit drie, de laatste uit vier elemeuten. Hooger gaat deze verdee-lingen niet, daar maar zeer enkele lige Hamen uit meer den vier elementen beständigt. Verder verdeilt men de zamengestelde ligehamen in verbinden der eerste, tweedeen derde onle. Tot de verbinden der eerste, derde onle. Tot de verbinden der onle behoore alle binaire verbinden; die der onle, der onle, der onle. Der verbinde, der onle, der onle. Der verbinde, der  tot zamengestelde ligchamen vereenigt, noemt men verviantschap of affinitieit. Het is eene soort van aantrekkingskracht, die daar-in met de cohaesie overeenkomt, dat zij slechts op zeer kleine afstanden werkt, doch zich van haar ondersclieidt, doordien de verwantschap tusschen de atomen van twee of meer verschillende bij ellcander gebragte elementen werkt, terwijl de cohaesie de atomen van 66a en het zelfde ligcham, het zij dan enkelvoudig of zamengesteld, tot een geheel vereenigt. De cohaesie wordt door mechanisch geweld, stampen, snijden, enz. gemakkelijk verbroken; bij de verwantschap is dit maar zelden het geval, en alleen dan, wanneer zij tusschen de elemen-ten, die een ligcham zamenstellen maar z Ener zwak is; gewoonlijk is men alleen in staat haar op te heffen, wan- neer men op de door haar verbondene elementen an- dere stoffen laat inwerken, of eene kracht bezigt, die sterker is dan zij. De werking der verwantschap is van tweederlei aard, zij werkt zamenstellend en ontle- dend; zamenstellend, wanneer door haar tweederlei aard, eene of andere stoff zich van een der bestanddeelen van een ligchaam meester maakt en deze (88 ) dus scheidt. — Wanneer men een vast ligchaam en eene vloeistof met elkander in aanraking brengt en bei- de bezitten verwantschap tot elkander, dan ziet men het vaste ligchaam vloeibaav worden; men noemt dit pro- duct eene oplossing of wel eene losse chem (88 ) (88 ) (89 ) (90 ) (91 ) (92  graad, daar zij weder zeer gemakkelijk verbrot wordt. Verbindung van den tweeden graad of vaste chemische verbinding noemt men elk ander zamengesteld ligchaam. Brengt men een vast ligchaam met een vloeistof in aanraking, dan zal, wanneer beide verwantschap tot elkander hebben, de cohaesie tusschen de deeltjes van het vaste ligchaam verbroken worden; het zal smelten of oplossen. — De hoeveelheid eener vaste stoff, die in eene vloeistof oplost, wordt dus bepaald door de sterkte van hare verwantschap en door de sterkte der cohaesie tusschen de deeltjes van het vaste ligchaam. Daar de cohaesie tusschen deze deeltjes, behalve door de che-mische verwantschap, oolc door de warmtQ verbroken wordt, zoo zal men door gelijktijdige inwerkiug van warmte en chemische verwantschap, meestal eene groate hoeveelheid vaste stoff in eene vloeistof zien smelten. Wij zeggen meestal, omdat sommige stoff in koud En heet water genoegzaam even oplosbaarheid, verhooging van temperatuur afneemt. — Wanneer in eene vloeistof voeveel van eene vaste stoff is opgelost, dat aan de verwant-schap tusschen beide voldaan is, dan zal zij niets meer van het vaste ligchaam opnemen. Men noemt de vloeistof dan verzadigd. Daar nu van de meeste vaste ligchaameri bij verhooging van temperatuur meer in eene vloeistof oplosdan dan bij de gewone, zoo moot men, wanneer men van eene verzadigde oplossing sprackt, steeds de temperatuur der vloeistof mede opgeven. Eene vloeistof, die met een of ander ligchaam vorzadigd, is, heeft daarom het vermogen riiet verloren om een ander ligchaam. am waartoe zij verwantschap heeft op te lossen. Hierdoor is men in staat twee of meer ligchamen in dezelfde vloeistof op te lossen. — Om een vast ligchaam in eene of andere vloeistof op te lossen, is men gewoon het eerst door wrijven te verdeelen en met de vloeistof te verwarmen, beide om de cohaesie tusschen de deeltjes van het vaste ligchaam te verbreken. Bij de aanwen-ding van warmte, moet men echter steeds daarop letten, dat zij niet zoo sterk mag zijn dat het vaste ligchaam in zijn bestanddeelen ontleed wordt. Gaat eene vloeibare of luchtvormige stoff tot den vasten toestand over, daft geschiedt zulks door de cohaesie tusschen hare deeltjes. Daar deze cohaesie in eene bepaalde rigtting werkt en elk deeltje dus eene vaste plaats moet innemen, zoo ontstaat er een reg El- matig ligchaam, dat men een kristal noemt; het ont- staan daarvan noemt men kristallisatie, — De regel- matige vormen der kristallen kunnen door een klein geometrische figuren uitgedrukt worden. De be- schrijving en het onderzoek naar deze kristalvormen en naar hunne onderlinge betrekking, noemt men kristallographie. — Zulk een kristal kan men fijn wrijven, dock zelf het kleinste stofje heeft dan nog den vorm van het kristal, waarvan het afkomstig is. — Vele kristallen laten zich ook in bepaalde rigten splijten. Men noemt dit de doorsneevlakken. — Meest alle lig- (85 ) Charaeu die, zonder van zamenstelling te veranderen, vloeibaar of gasvormig kunnen worden, kunnen ook luistalliseren. — Het kristalliseren der ligchameu ge- schiedt of door verkoeling of door uitdamping. — De kristalschieting door verkoeling heeft bij die ligchamen plants, wier oplosbaarheid bij verhooging van tempe- ratuur toeneemt. Wanneer toch eenc bij hooge teinpe- ratuur verzadigde oplossing van zoodanig ligchaam be- koelt, danzal datgedeelte, hetwelk bij eene lagere tem- peratuur niet meer opgelost kan blijven, wederom vast worden, en daar de deeltjes mi door niets verhinderd worden om aan de werking der cohaesie te gehoorza- men, zoo zal het vast wordende ligchaam kristali- seren. De hoeveelheid Van het kristalliserend lig-chaam zal des te grooter zijn, naar mate de oplosbaarheid van het ligchaam, bij lage en hooge temperatuur, meer verschilt. — Wordt de oplosbaarheid van een lig-chaam door verhooging van temperatuur niet veel vermeernderd, dan moet men het oplosmiddel door verdamming verdammen. In beide gevallen zullen de kristal-len des te regelmatiger zijn, hoe langzamer zij ontstaan; van daar, dat de bekoeliug of de uitdamping steeds langzamer moet geschieden, wijl anders de kristallen aaneenhangen en slechts eene verwarinde zoutmnssa vertoonen. — Sommige ligchamen kan men ook doen kristalliseren door de vloeistof, waarin zij opgelost zijn, door eene andere, waartoe de vaste stof minder verwandscheap heeft, te vervangen. — Wordt het Vocht gedurende de kristalischischische sterk bewogen, dan worden de vaste deeltjes belet, de door de chasse bepaale plaats in te nemen; men krijgt dan geene regelmatige kristallen. Over de voorzorgen bij het kristalliseren der ligchamen te nemen, zie men het hoofdstuk over de pharmacie. — Sommige ligchamen, die in geen enkele vloeistof oplossen, kan men laten kristalliseren door ze te smelten. Men laat dan het gesmoltene ligchamen weder gedeeltelijk bekoelen, en schenkt er vervolgens het nog vloeibaar geblevene weder af. — Eenige ligchamen kan men door smelting en door oplossing in eene vloeistof laten kristalliseren. Bij enige ligchamen dezer soort bezitten de ontstane kristallen in beide gevallen dezelfde. gadaante. Bij andere is dit echter het geval niet, en heeft het kristal, dat door smelting ontstaan is, een anderen vormen dan dat, het voeist of the verbinding van het vaste ligchamen met eene vloeistof ontstaan is. Ligchamen, die in twee niet met elkander vereenigbare vormen kunnen kristallisen, noemt men heteromorphe ligchamen. — Ligchamen, wier regelmatige kristalvorming op eene of andere wijze gestoord is, en die dus de regelmatige gedaante missen, noemt men amorphe ligchamen. In zoodanig ligchamen tracht de cohaesie nog altijd de deeltjes op haiste plaats te brengen, zoo dat vele amorphe ligchamen na eenigen tijd, bij het doorbreken, duide-lijke sporen van kristallen vertoonen. — Wanneer twee of meer ligchamen in dezelfde vloeistof opgelost zijn, en Men hen laat kristalliseren, dan kan ieder kristal een gedeelte der vaste ligchamen bevatten, doch (en dit is veelal het geval) de bijeengebragte stoffen kunnen ook naast elkander kristalliseren. Is de graad van oplosbaarheid der in dezelfde vloeistof bevatte lig chamen zeer ongelijk, dan kan bij eene kristallisatic door bekoeling dikwijls cle eene stoff van de andcre geheel gescheiden worden. Hierop berust de zuiveiing van vele zouten door herh'istallisatie. — Eene vloeistof waaruit zich kristallen liebben afgezet, noemt men de moeclerloog (mater lixiviae). — Van soinmige stolien men de kristallen bij het ontstaan rut eene vloeistof een zeker gedeelte der vloeistof op, dat dan, als het ware, tot den vasten toestand overgaat. Zoo nemen Zij, uit alcohol ontstaande, alcohol, uit water ontstaande, water op. Dit laatste noemt men dan lerstelalwuter. — Eeuige van deze ligchamen, laten bij de gewone temperatur het water geheel of gedeeltelijk los, dat dan langzaam verdampt. Het kristal wordt daarbij ondoor-schijnend, verliest zijne regelmatige gedaante, en vervalt eindelijlc geheel tot poeder. Men noemt dit verweren. Eenige van deze ligchamen nemen bij vei'hitting door bet geheel of gedeeltelijk verlies vanhunkristalwaterplotseling eene andere gedaante aan. — Eenige kristalwa-ter bevattende ligchamen smelten bij verhitting in hun kristal water. Van andere gaat het vaste water weder na eenigen tijd in den vloeibaren toestand over, waarin dan een gedeelte van het vaste ligchaam oplost, terwijl het andere gedeelte watervri Jägezchreiben wordt. — De meeste  en grät, de vaste chemische verbinden betreffend, de kracht waar-door zij ontstaan, de verwantschap, is tusschen de ligchamen zer ongelijk, en hangt voornamelijk af van de cohaesie tusschen de deeltjes der op elkander inwerkende ligchamen en van de temper atavier, waarij die inwerking plaats lieeft. — Worden twee vaste ligchamen bij elkander gebragt, dan zullen zij niet op elkander inwerkken, al hebben zij ook een groote verwantschap tot elkander, alvorens de cohaesie tusschen de deeltjes der ligchamen, ten minste van een van beiden, verbroken is. Van daar, dat men eerst de cohaesie tusschen de deeltjes van een of van beide de ligchamen moet verbreken, het zij door smelten, het zij door smelten, het zij door oplossen, voor dat zij Op ich kälter zullen inwerken. — Wanneer twee ligchamen sterke verwantschap tot elkander heben, dan zulen zij zich op die punten vereenigen, waar zij elkander anraken; is nu het product van deze inwerking eene vaste stoff, dan verhindert deze de verdere inwerking die dus daardoor slechts onvolkomen zal plaats hebben. Is echter het product der verbinding eene vloeistof, of worden een der ligchamen bij de inwerking vloeibaar, dan kan zij volkomen plaats grijpen. — Luchtvormige ligchamen verbinden zich door hunne elasticitet zeer moeijelijk met vloeistolten of met vaste ligchamen; de meeste alleen in statu nascente, dat wil zegen. wanneer zij uit een vast of vloeibaar ligcham afgescheiden worden, en dau dadelijk, vbdr dat zij gasvormig worden, een vast of vloeibaar ligcham vinden om zicli mede te vereeniejen. Daar de cohaesie fcusscheu de deeltjes van een ligcliaam bij verliooging van temperatuur vermindert, zoo kan daardoor de verwandten. Ivwik b. v. zal zich bij gewone temperatuur n Et met de zuurstof der lucht verbinden, dock bij verliooging van temperatur wel, omdat de kwik-atomen dan iner van elkander verwijderd geraken, en aan de zuurstof meer aanrakingspunten bieden. Even zoo kan eene verbinding bij verliooging van temperatur ook ontleed worden, daar de atomen door de uit-zetting buiten deu kring kunnen treden, waarbinnen de verwantschap werkt; want wordt b. v. liet straks ontstane lcwik-oxjde sterker verhit, dan zal de verbinding tusschen het kwik en de zuurstof weder ontleed worden. — Op gelijke wijs werkt het licht; het kan de verwantschap tusschen twee ligehamen versterken, en dus verbindend werken, maar het werkt ook ontledend, en heft dan de verwantschap op. Desgelijks de electricité, gelijk dit reeds in Het hoofstuk natmvrhmcle ont-wikkeld is. — Twee ligehamen, die weinig verwant-schap tot elkander liebben, zullen zich echter altijd met elkander verbinden, wanneer er een derde ligchaam aanwezig is, dat zich met het product der verbinding vereenigt. Zink zal b. v. op zich zelf niet in staat zijn bet water te ontleden om zich van zij tie zuurstof meester te maken; is er echter een of ander zuur aanwezig, dan zal het water ontleed worden en er zink-oxyde ont-staan, door de groote verwantschap van het zuur tot deze nieuw gevormde stoff, die er zich dan ook mede vereenigt. — Men noemt dit voorbeschickenden verwantscap, affinitas praedisponens. — Sommes wordt de verwandtschap ook verhoogd of verbroken door de aan-wezigheid van een derde ligcham, ofschoon dit tot de entstane stof geene verwantschap heeft; men moemt dit Jeatalyse. — De sterkte, waarmede de ligchamen in eene verbinding aan elkander verbonden zijn, hangt niet alleen van den graad der verwandschap, maar ook van hunne betrekkelijke hoeveelheid af; zoo dat in eene verbindung die uit 1 metaal en 1 zuurstof bestaat, beide even sterk aan elkander hangen. In eene verbindung, die uit 1 metaal en 2 zuurstof bestaat, wordt het metaal sterker vastgehouden, maar het tweede gedeelte zuurstof minder sterk. — Wordt een ligcham met twee andere ligchamen in aanraking gebragt, en het heeft tot beide verwandtschap, dan zal het tusschen die beide verdeeld word. En. De betrekkelijke hoeveelheid, die de laatste ligchamen van het eerste opnemen, hangt dan af van de betrekkelijke hoeveelheid van het eerste orde gevoegd wordt, dan zal dit laatste, wanneer het tot geen der beide ligchamen, die de verbinding daarstellen, verwantschap heeft, op het eerste niet inwerkken; heeft er echter verwantschap tusschen het bijgevoegde ligchamen en een der bestanddeelen van de verbinding plaats, dan zal de verbinding geheel of gedeeltelijk ont-leed  koolzuur uitgedreven worden. Er heeft dan keurverwantschap tusschen de potasch en het azijn- zuur plants, waarvan eene geheele omzetting der bestand- declen het gevolg is. — Zelden heeft er eene geheele omzetting alslouter gevolg der keurverwantschap plants; meestal is de omzetting slechts pariieel. Dit hangt van de hoe- veelheid der op elkander imverkende stollen en van ha- ren agTesratie-toestand a£, Zoo wordt de koolzure potasch in het straks gegevene voorbeeld door het azijnzuur geheel ontleed, oindat het koolzure, den gasvorm aanne- mende, geheel ontwijkt. — Werlct eene betrekkelijk kleine hoeveelheid zwavelzuur op salpeterzure potasch in, dan heeft er eene gedeeltelijke omzetting der bestanddeelen plaats, omdat het zwavelzure potasch ontleedt, en er zure zure potasch ontleedt, en er zure zure potasch ontleedt, en er zure potasch ontleedt. Wordt bij eene oplossing van zwavelzure potasch eene oplossing van salpeterzuren baryt gevoegd, dan ontstaat er salpeterzure potasch, die opgolost blijft, en zwavelzure baryt, die nedervalt. Do omzetting der bestanddeelen is bier geheel, omdat de zwavelzure baryt, in water onoplosbaar zijnde, als vaste stof geheel afgescheiden wordt. In een een oplossing van chloorsodium kan men veel zwa-velzuren kalk oplossen, die in water echter maar zeer weinig oplosbaar is. Dit komt omdat er in dit geval eene gedeeltelijke omzetting der bestanddeelen plaats vindt, en er nu vier stoffen gevormd worden, te weten, zwavelzure kalk, zwavelzure soda, chloroformen echloralcium en chloorsodium, die in deze hoeveelheid alien in het water oplossen. Ook hier bepaalt de betrekkelijke hoeveelheid der bijeengebragte stoffen haren agregatie-toestand en de temperatuur, waarbij zij op elkander inwerken, of de omzetting der bestanddeelen gedeeltelijk of geheel zal plaats hebben. Dit laatste wordt boven-dien nog bevorderd, als er een derde ligchaam aanwezig is, dat tot eene der nieuw ontstane verbindingen Verwandtschaft heeft (door de voorbeschickende verwandtschaft) van twee of drie elementen aan eene hooge  waaronder de stoffetj op elkander inwerken, afhaugt. In sommige gevallen is dit echter mogelijk, b. v. in die verbindingen die door verwarming ontlced worden. Zoo kan men zeggen, dat het koolzuur meer verwantschap tot den baryt, dan tot den kalk heeft, en weder meer tot den kalk heeft, en weder meer tot den kalk veel moeijelijker plants heeft en bij den baryt in het geheel niet ge-schiedt. 65. De hoeveelheid nu van een ligehaam, die zich met een ander ligehaam verbindt, is onveranderlijk dezelfde. Zoo verbinden zich 489,29 deelen potassium, 290,90 deelen sodium, 2531,65 deelen kwilc, 12,4795 deelen waterstof. euz. met 100 deelen zuurstof. — Wanneer een ligehaam zich met een ander in meer dan eeue verhouding vereenigt, dan is de hoeveelheid van het laatste in de tweede verbinding eens zoo groot dan in de eerste; in de derde verbinding drieinaal zoo groot, in de vierde viermaal zoo groot, in de vierde viermaal zoo groot. Zoo verbinden zich 177,04 deelen stikstoff met 100 deelen, met 200, met 300, met 400, of met 500 deelen zuurstof. De verhouding tusschen de stile-stoff en de zuurstof in deze verbindingen is dus als 1:1 — 1:2 — 1:3 — 1:4 — 1:5. De verhouding kan echter ook deze wezen, als 2:3 — 2:5 — 2:7. Zoo vereenigen zich tweemaal 196,14 deelen phosphorus (94) met 100 deelen, met 300 deelen, of met 500 deelen zuurstof. — Doch behalve dat de ligcharaen zich in bepaalde hoeveelheden met elkander vereenigen, staan ook deze hoeveelheden tot elkander in een vaste betrekking, zij zijn aan elkander evenredig. Zoo verbinden zich 489,29 deelen potassium met 100 deelen zuurstof en 442,05 chlorium ook met 100 deelen zuurstof, maar even zeer verbinden zich 489,29 deelen potassium. Gelijk 489,29 deelen potassium zich verbinden met 100 deelen zuurstof, zoo verbinden zich ook 201,17 deelen zwavel met 100 deelen zuurstof, maar tevens vereenigen zich 201,17 deelen potassium. Weetmen  men ook de hoeveelheid waarin deze elementen zich onderling verbinden, zoo zij name-lik verwantschap tot elkander hebben. — Door vele ont-ledingen, waaraan men de verschillende verbinden, is men in staat gesteld deze hoeveelhed van meest alle elementen te bepalen, het zij door de zuurstofverbindingen onmiddellijkte ontleden, het zij door daartoe andere verbindingen te kiezen en de betrekking van deze tot de zuurstofverbindingen te onderzoeken. Daar de zuurstofverbindingen het menigvuldigst zijn, zoo heeft men de zuurstof tot eenheid genomen en de hoeveelheid van eene stof , die in eene zuurstofverbinding gevonden werd, steeds tot die hoeveelheid herleid, wel- ke zich met 100 deelen zuurstof vereenigt. Daar men echter daardoor voor sommige elementen zeer groote hoeveelheden verkrijgt, zoo als b. v. voor het kwik 2531,65 deelen, voor het spiesglansmetaal 1612,9 dec- 4 ( 95 ) len, voor het platina 1238,5 deelen, zoo heeffc men ook wel de waterstof, en dan die hoeveelheden , welke zich met 1 deel waterstof vereenigen , tot eenheid geno* men. Men verkrijgt daardoor kleinere getallen , doch niet minder cijfers , omdat men er nu een groote breuk bij bekomt. De opgegevene hoeveelheden zijn niet de juiste; men zoude van vele de breuk nog met vele cijfers moeten verlengen, doch dit is, hoe groo- ter het getal is, des te minder noodig. Bij kleine ge- tallen is het echter van veel meer belang, en zoude het weglaten van de breuk , groote verschillen opleveren. Bij de zuurstofverbindungen vervolgt men dan ook de breuk zelden verder dan tot het tweede cijfer; bij de waterstof dient men haar tot het zesde cijfer vol te hou-den — Daar de dus gevondene getallen de hoeveel-heid uitdrukken, waarin deligchamen zich met elkander vereenigen, en men, om eene verbinding tusschen twee elementen daar te stellen, juist zoo veel van elk met elkander moet in aanraking brengen of met elkander vermengen, zoo noemt men deze hoeveelheden de mengings-geivigten, meer algemeen echter aeguivalent- geivigten of eenvoudig aeqidvulenten, en wel omdat al de dus gevon-dene getallen ten opzigte van elkander eene gelijke waarde hebben; dat wil zeggen, dat de ligchamen elkander juist in die verhouding en ook in deze alleen in de vers chil- lende verbinden kunnen vervangen. 100 deelen zur- stoff verbinden zich met 489,29 deelen potassium en met 256,02 deelen calcium. Om van 489,29 deelen potassium en 265,02 deelen calcium, potasch en kalk te maken, moeten er 100 deelen zuurstof bijgevoegd worden; dit zijn dus de mengings- geivigten voor deze ( 96 ) stoffen. Maar om in 589,29 deelen potassa, het potas- sium door calcium te vervangen, heeft men van Jit ' laatste 265,03 deelen potassium zijn dus aequivalent (hebben gelijke waarde) aan 265,02 deelen calcium. — De leer der chemische aequivalenten noemt men proportie-leer of atoechiometrie. — Met aequivalent van een zamengesteld ligcbaarn is gelijk aan de som der aequivalenten zijner bestanddeelen. Potassa besla ( At uit 1 aeq. zuurstoff. Het aequivalent van potassa is dus 489,29 + 100= 589,29. Zwavelzur bestaat uit 1 aeq. zvvavelzure potassa is dus 201,17 + 300 = 501,17. Zwavelzure potassa bestaat uit 1 aeq. potassa en 1 aeq. zwavelzure potassa is dus 589.29 + 501,17 = 1090,46. Koolzure bestaat uit 1 aeq. koolzure potassa is dus 76,44 + 200 = 276,44. Koolzure potassa bestaat uit 1 aeq. potassa = 589,29 + 1 en 1 aeq. koolzure potassa is dus 589,29 + 276,44 = 865,73. Water bestaat uit 1 aeq. waterstof = 12,48 en 1 aeq. zuurstof = 100; het aequivalent van het water is dus 12,48 + 100 = 112,48. Het handels-zwavelzuur bestaat uit 1 aeq. zwavelzuur en 1 aeq. water; zijn aequivalent is dus 501,17 + 112,48 = 613,65. Wil men dus van 865,73 deelen koolzure potassa zwavelzure potassa maken, dan moet men er 613,65 deelen handels-zwavelzure bijvoegen, die het koolzuur geheel zullen uitdrijven, en dit in de verbinding met de potassa vervangen. 64. Bij de deelbaarheid der ligchamen is reeds aan- ( 97 ) getoond , dat deze eindig is, en gezegd , dat de kleino, niet meer deelbare dceltjes atomen genoemd worden , en dat de ligchamen dus uit een grooter of kleiner aantal atomen bestaan. Wanneer wij dit aannemen , dan volgt daaruit dat de enkelvoudige ligchamen, de elementen, ook uit enkelvoudige atomen bestaan, maar dat , wanneer deze elementen zicli onderling verbin- den, er zamengestelde atomen ontstaan ; alsmede dat de verbinding der ligchamen, als gevolg der verwantschap, het gevolg is van de verbinding hunner atomen. Nu kan een atomen van een zeker ligchaam zich met een ato- men van een ander vereenigen , maar ook even goed met twee of drie atomen. Van daar dat wij ook reeds gezien hebben , dat , als een ligchaam zich in meer dan eene ver- houding met een ander ligchaam verbindt, de hoeveelheid van dit ligchaam in de volgende verbinding steeds een veelvoud van die in de voorgaande is. 2 atomen stikstof kunnen zich met 1,2, 3 , 4 , 5 atomen zuurstof vereeni- gen; 177,04 deelen stikstof verbinden zich met 100, 200 , 300 , 400 en 500 deelen zuurstof, doch nimmer met 150 of 250 deelen, want dan zoude het zich met li of 2f atomen zuurstof moeten verbonden hebben, iets dat bij de ondeelbaarheid der atomen onmogelijk is. Het- zelfde geldt van den phosphorus, waarvan 2 X 196,14 deelen zich met 100, 300 of met 500 deelen zuurstof verbinden. Hier is de verhouding zo.odanig dat 2 atomen van het eene ligchaam zich met 1 , 3 en 5 ato- men van het andere vereenigen. — Wanneer wij nu zien , dat een en hetzelfde ligchaam , ’t welk zich met 100 deelen zuurstof verbindt, zich weder met eene an- dere hoeveelheid van een ander ligchaam vereenigt, 7 ( 98 ) en wanneer wij daarbij in acht nernen, dat in al die ligchamen de betrekkelijke hoeveelheden tot elkander in eene vaste verhouding staan, dan mag men daaruit besluiten, dat de atomen. ofsclioon even groot, toch eene ongelijke zwaarte hebben , dat hun relatief ge- wigt verschilt. Om uit eene verbinding van 791,39 deelen koper met 100 deelen zuurstof, dit koper door ijzer te vervangen , heeft men 339,21 deelen ijzer noo- dig. Beide verbindingen bestaan uit 1 aeq. metaal (koper of ijzer) en 1 aeq. zuurstof. Neemt men dit voor waar aan, en men mag dit doen op gronden, die wij hier niet nader kunnen uiteenzetten, dan worden de aequivalent-gewigten de relatieve atomen-gewigten. Bij de meeste ligchamen is dit dan ook het geval, maar bij eenige, zoo als de stikstoff, waterstoff, chlorium, bromium, iodium enz., is het aequivalent-gewigt het dubbele van het atomen-gewigt, en bestaat dus een aequivalent van een dezer ligchamen uit twee atomen. (Voor de ver- dere ontwikkeling van dit hoogst belangrijke onder- werp moeten wij naar meer uitvoerige scheikundige werken verwijzen.) 67. Ten einde het schrijven der dikwijls lange namen der elementen en verbindingen gemakkelijker te maken, heft men voor de namen der elementen bijzondereteekens (symbolen) bedacht, z I find the letter of letters van huunen Latijnschen naam. De hiernevens staande tafel  Ythrium.. Y. 402,51 Cuprum... Cu. 791,39 Zirconium. Zr. 420,20 Bismuthum. Bi. 886,92 Thorium.. Th. 744,90 Stannum.. Sn. 735,29 Erbium... E. Plumbum.. Pb. 1294,50 Terbium.. Tb. Cadmium.. Cd. 256,02 Norium... No. Zincum... Zn. 403,23 Chromium. Cr. 351,82 Nicolum.. Ni. 369,68 Vanadium.. V. 856,89 Cobaltum.. Co. 368,99 Molydaum Mo. 598,52 Ferrum... Fe. 339,21 Wolfranium W. 1183,00 Aridium... Ad. Stibium... Sb. 1612,90 Manganium. Mu. 354,89 Tantalum.. Ta. 2307,47 Cerium... Ce. 574,70 Titunium.. Ti. 303,66 Lanthanium. La. 588,00 Niobium.. Didymium. U. 620,00 (100) Ook in de pharmacopoea Neerlandica vindt men deze symbolen bij de daar opgenomene enkelvoudige ligchamen staan. — Om met behulp van deze symbolen de zamen-gestelde ligchamen uit te drukken, plaatst men de symbolen van de elementen waaruit de verbinding bestaat naast elkander. Potassa (kalium-oxyde) bestaat uit potassium (kalium-oxyde) en zuurstof; om dus potassa uit te drukken schrijft men K. O. Calx bestaat uit calcium en zuurstof; calx is dus Ca 0. enz. Doch O, K, S, beduiden niet alleen oxygenium, kalium, sulphur; zij beduiden 1 at. oxygenium, 1 at. kalium, 1 at. sulphur. K O. Beduidt dus niet alleen potassa, maar tevens, dat deze verbindiug uit at. kalium en uit at. zuurstof bestaat. Ts in de verbinding meer dan een atomen van een of ander element voorhanden, dan drukt men dit door een cijfer uit, dat men dan ter regter zijde van de letter, boven- of onderaan plaatst. Water b. v. bestaat uit 2 at. waterstof en 1 at. zuurstof; men schrijft dit 112 O. Zwavelzuur bestaat uit 1 at. zuurstof; men schrijft dit S O3; aluinaarde bestaat uit 2 at. zuurstof; men schrijft dit Al2 O3, enz. — Wat de verbindingen der tweede orde betreft, om deze uit te drukken, plaatst men de binaire verbindingen waaruit zij bestaan naast elkander, en scheidt hen door e. Ene kornma of punt van een; zwavelzure potassa schrijft men K O, SO3, zwavelzure potassa schrijft men K O, H2 O enz. In de verbinden der deorde plaatst men de verbinden der tweede (of eerste) orde bij elkander, en verbindt die door een -fteeken. De gewone aluin bestaat uit zwavelzure potassa, zwavelzure aluinaarde en water. Men schrijft dit K O, SO3 + Al2 03, 3 S O3 + 24 aq. Men schrijft hier aq. en geen H2 O, om aan te duiden, dat dit water kristal-water is, dat door verwarming uitgedreven kan worden zonder het zout te ontleden. Het getal 24 dat voor aq. Staat geeft te kennen, dat er 24 atomen van dit water in de verbiuding bevat zijn, even als het getal 3 dat voor S 03 staat te kennen. ennen geeft, dat 1 at. aluinaarde in het zwavelzure zout met 3 at. zwavelzure zout met 3 at. zwavelzure verbonden is. De getallen, die dus voor de letters staan, hebben niet alleen op de erstvolgende letter betrekking, inaarop alien, voor zoo verre er geen scheidingsteeken, komma, punt, of + teeken staat. Wil men degansche verbinding verdubbelen, b. v. 2 at. zwavelzure potassa schrijven, dan doel men zulks op deze wijze, 2 (K O, S O3 j; de 2 geldt nu voor deansche verbinding. — Om deze schrijfwijze te bekorten heeft men nog verschillende manieren voorgesteld. Om b. v. twee atomen van een of ander element uit te drukken, haalt men ook wel een streepje door de onderste helft der letter. H beduidt dus II2. €4, beduidt CL2 enz. Daar de zuurstofverbindingen zoo menigvuldig zijn, heeft berzelius voorgesteld, deze uit te drukken, door boven Het symbol van het element, waarmede de zuurstof verbonden is, even veel punten te plaatsen, als er zuurstof-atomen in de verbinding bevat zijn, b. v. in plants van KO, K, in plaats van S O3, S, in plaats van Al2 O3, Ai. Even zoo wilde hij de zwavelverbinningen door komma’s boven de letters uitdrukken. In plaats van Ca S, Ca, in plaats van K S3, K, enz. Al deze verkortingen zijn echter weinig in gebruik. —lets anders is het met de organische zuren en bases. Deze heben meestal voor lange formulen, die men belcort door voor de zuren slechts de eerstc letter of letters van hunnen Latijnschen naam te stellen met een — teeken er boven; de bases door boven de letter het 4- te plaatsen. In plaats dus voor acidum aceticum C4 H° 034- II2 O, of voor acidum tartaricum 2 C4 H4 O3 4- 8 II2 O te schrijven, schrijft men A, T. In plaats van voor chi-nine C20 H24 N2 O2 4- 3 aq. of voor morphine C33 H40 N2 O° 4- 2 aq. te schrijven, schrijft men Ch, M. zen. Sommigen volgen echter eene andere schrijfwijze, die meer en meer in gebruik komt; in de door ons opgegevene formulen wordt de verbinding door het aantal der atomen uitgedrukt, die in de verbinding bevat zijn, gelijk dit ook de schrijfwijze der pharmacopoea is. In den laatsten tijd schrijven echter velen, niet het aantal atomen, maar het aantal aequivalenten, dat meestal wel hetzelfde is, maar niet altijd, daar, zoo Als reeds aangemerkt is, e'en aequivalent somtijds uit 2 at. bestaat. Het water b. v. wordt dan niet II2 O, maar H O, de chloorkalium niet K Cl2, maar K Cl2, maar K Cl2, het chlorwaterstofzuur niet Cl2 H2, maar Cl H. enz. — De formulen dienen echter niet alleen om de verschillende verbindingen aanschouwelijk voor te stellen, maar men is door dezelve ook in staat, om de werking van twee bij elkander gebragte stoffen en de daardoor gevormde producten spoediger en dikwerf duidelijker aan te toonen, dan zulks door woorden mogelijk is. Om b. v. te zegen, dat wanneer zwavelzuur op koolzure potassa in-weikt er zwavelzure potassa gevormd wordt, terwijl wa-ter en koolzure vrij worden, schrijft men K0,C02 + S03,H20=K0, S O3 4- H2 0 -1- C O2. Om aan te toonen dat het vijfde zwavelpotassium met chlorzilver, zwavelzilver, chlorpotassium en zvvavol voimt, schrijft meu Ag S + IC Cl* H- 4 S z. Men noemt zulk een voorstelling een schema. — Wat de plaatsing der symbolen in eene formulc bereft, men hoade daarbij in het oog, dat in de bi- naire verbindingen, het positief-electrische element (dat bij eene ontleding door mid del eener electrische batterij aan de — pool afgescheiden wordt) het eerst ge- schreven wordt. Eerst dus het metaal, daarna het metalloid© waarmede het verbonden is. Men schrijve dus K O niet O K. Desgelijks worden in de verbin- dingen der tweede en derde orde, de positief-electrische verbindingen (die aan de — pool afgescheiden worden) Beschreiben geschreven. Zwavelzure potassa is dus Iv 07 S 03, niet S 03, K O. 68. Wat nu de namen der zamengestelde ligchamen (der verbinden) betreffenden, in den tijd der alchymisten en der oude scheikundigen gaf men aan elke verhindung, die men ontdekte, maar een naam, zonder op de zamenstelling der stoff te letten. Vandaar namen als calomel, thurpethum minerale, sal polycherstum, sal mirabile enz. Ware men zoo voortgegaan, het sterkste geheugen ware niet in staat geweest de namen van al de verbinden, die wij nu reeds kennen, te onthouden. JSTa de geheele omwenteling, die de scheikunde in het laatst der vorige en in het begin dezer eeuw onderging, was men er dan ook al spoedig op bedacht, om aan de verbinden zulke namen te geven, die Tevens de elementen waaruit eene verbindin°; bestaat te kennen traf. Vele scheikundigen hebben zich daaromtrent verdienste. Volk gemacht. Jammer is het echter, dat nog niet overal dezelfde nomenclatur gevolgd wordt, iets dat vooral aan hem, die pas begint de scheikunde te beoefenen, zeer veel moeite baart. — De door de pharmaçonae Neerl. gevolgde nomenclatuur is van Berzelius afkomstig. Volgeus deze nomenclatuur worden de bi-naire verbindingen in verschillende groepen verdeeld, die den naam van het daarin bevatte meest negatief-electrische metalloide dragen. Zoo worden alle zuurstof-verbindingen oxyda, alle chlorverbindingen chlorverbindingen oxyda, alle zvvavel verbindingen sulyhureta enz. genaamd. Om nu de verschillende ver-bindingen van elke dezer groepen van elkander te onder-scheiden, wordt de naam van het Meest electro-positieve element er als bijvoegelijk naamwoord achter geplaat. Potassium-oxyde is dus oxydum kalicum , calcium-oxyde, oxydum calcicum, chloor-sodium , chlorelum natricum, chloor-ammonium, chloretum ammonicum. Bestaat er van een element meer dan een oxydatietrap , dan wordt de laag- ste uitgedrukt door aan het bijvoegelijk naamwoord den uitgang osum te geven , de hoogere door icum ; eerste ijzer- oxyde is dus oxydum ferrosum , tweede ijzer-oxyde, oxy- dum ferricum. Dit zelfde geldt van de chloor- en iodium- verbindingen. Zoo zegt men chloretum hydrargyrosum en chloretum hydrargyricum , voor eerste en tweede chloor- kwik ; iodetum hydrargyrosum en iodetum hydrargyri- cum voor eerste en tweede iodiumkwik. Bij de zwavel- verbindingen is het even zoo sulphur etum kalicum voor zwavelpotassium enz. Zijn er echter in de verbindingmeer atomen zwavel aanwezig, dan zegt men sulphidum, zoo als sulphidum hypostibiosum , sulphidum stibiosum , sul~ ( 105 ) pliidum stibicum , voor eerste , tweecle en derde zvvavel- spiesglans. De laagste verbinding wordt hier door bet woordje hypo aangeduid. In het Nederduitsch worden de oxyden genoemd naar het raetaal waarvan zij afkomstig zijn, terwijl, zoo er meer dan den oxydatietrap van het metaal bestaat, dit door telvvoorden aangeduid wordt. Hetzelfde geldt van de chloor- , iodium- en zwavelverbin- dingen. Bij deze wordt echter het woord chloor, iodium of zwavel voor den naam van het metaal gevoegd. (Andere wijzem) 69. Sommige oxyden bezitten de eigenschap om de blaauwe kleur van eenige plantensappen , zoo als die der viooltjes, het lakmoes, het sap der blaauwe kool, de sclnl der blaauwe druiven enz. , rood te kleuren. Daarbij hebben zij meestal een zuren smaak en de eigenschap van de alcalische reactie van andere oxyden (waarover nader) op te heffen, terwijl zij er zich mede verbinden. Men noemt deze zuren, acida. Zij worden uit hunne verbindingen aan de electro-positieve pool afgescheiden en gedragen zich dus als electro-negatieve ligchamen. De meesten bestaan uit een metalloide, zelden uit een metaal en zuurstof. Langen tijd geloofde men, dat er geene andere zuren beston den dan deze. Later merkte men op dat ook eenige waterstof-verbindingen de eigenschappen der zuren bezaten, en leerde men eene klasse van ligchamen kennen, die men waterstofziiren (hydro-acida) noemt. — Ten einde de zuurstofzuren onderling te onderscheiden, plaatst men achter het woord acidum, den naam van het radicaal met den uitgangicum, als bijvoegelijk nnamwoord. In het Nederduitsch Ausst men het word zuur achter den naam van het radicaal, b borium-zuur, acidum horicum, jechzel-zuur, acidum silicicum. Bestaan er van het radicaal meer oxydatietrappen, die zure eigenschappen bezitten, dan drukt men den lageren trap in het Nederduitsch door den uitgang ig uit; in het Latijn bezigt men dan, even als bij de oxydatietrappen, de uitgangen osum enicum; zijnermeer oxydatietrappen, dan bezigt men het voorzetsel onder, in het Latijn hypo, b. v.  het woord waterstofzuur achter den naam van het radicaal te plaatsen; in het Latijn door het woord hydro voor het bijvoegelijk naam- woord te stellen, b. v. chlorwaterstofzuur, acidum hydro-chloricum, zwavelwaterstofzuur, acidum hydro- sulphuricum, enz. — De zuurstofzuren, die in de ge- neeskunde gebruikt worden en die dan ook in de phar- macopoea Neerl. zijn opgenomen, zijn: Acidum sulphuricum, zwavelzuur, Alszandels-zwavelzuur, ac- velzuur SO3. dum sulphuricum, als zuver zwavelzuur, acidum sulphuricum pmrum, en alsverdund zwavelzuur, acidum sulphuricum dilutum. Acidum Nitricum , salpeter- Als handels - salpeterzuur , zuur N2 O5. acidum nitricum venale, als ( 107 ) zuiver salpeterzuur , acidum nitricum en als verdund salpeterzuur, acidum nitri- cum dilutum. Acidum arsenicosum, arse- nigzuur As3 O3. Acidum phosphoricum , p/tos- phorzuur P3 03 + 3 H3 O. Acidum boricum , borium- zuur B O3 -t- 3 I!3 O. Acidum chloro - nitrosum , chloorsalpeterigzuur. De in de pharmacopoea mede opgenomene waterstof- zuren zijn: Acidum hydro-sulphuricum, aqua solutum, in loater opgelost zwavelwaterstof- zuur H3 S. Acidum hydro-chloricum , Als handels-chloorwaterstof- chlooncaterstofzuur Cl3 zuur, acidum hydro-chlori- H3 -f- aq. cum venale, als zuiver chloor- waterstofzuur , acidum hy- dro-cldoricum , en als ver- dund chloorwaterstofzuur , acidum hydro-chloricum di- lutum. De zuren, die in de organische stoffen voorkomen of daarvan afkomstig zijn, onderscheiden zich van de zu- ren uit het onbewerktuigde rijk daardoor, dat hier de zuurstof of waterstof, in plaats van met eene enkelvou- dige stof verbonden te zijn , met een zamengesteld lig- ( 103 ) chaarn , meestal uit koolstof en waterstof bestaande, ver- bonden is. Men noemt ze daarom zuren met een zamengesield radicaal. Van deze geeft de pharmaco- poea Neerl. de volgende op: Acidura acetioum , azijnzuur, Als geconcentreerd azijn- C4 HG 03 + H2 o. zuur , acidum aceticum concentratum , als verdund azijnzuur, acidum aceti- cum dilutum , en als han- dels - azijnzuur, acidum. aceticum. Acidum tartaricum , wijnsteen- zuur, 2 C4 H4 05 2 II2 O. Acidum benzoicum , benzoes- zuur, C14 Hio 03 + H2 o. Acidum valerianicum , v aleriaan- zuur, Ci° Iii 8 O3 -f- H2 O. Acidum succinicum, barnsteen- zuur, C4 Ii4 O3 + H2 O. Acidum tannicum , looistof- zuur, C28 His 017 4-H20. Acidum hydrocyanicum, cyan- In water opgelost, aqua waterstof zuur, C2 N2 H2 solutum. 70. Sommige oxyden vertoen geheel tegenoverge-stelde eigenschappen. Zij ldeuren namelijk de blaauwe kleur der plantensappen nietrood, maar herstellen, in opgelosten toestand, de blaauwe kleur weder der door en zuur rood gemaakte plantensappen, terwijl zij sommige blaauwe plantensappen groen en de gele kleur van rhabarber en curcuma bruinrood kleuren. Zij verbinden zich met de zuren en heffen hunne zure eigenschappen. (109) op, terwijl zij uit zoodanige verbinde door de galvanische electriciteit aan de negatieve pool worden afge-scheiden, en zich dus als electro-positieve ligchamen gedragen. Men noemt hen bases. Een oxyde, dat altijd als basis optreedt, noemt men basisch oxyde. Sommige oxyden verliezen, alvorens zich met zuren te verbinden, en gedeelte van Hünne zuurstoff. Men noemt ze over-oxyden, peroxyden. Zij staan tusschen de zuren en bases in, en kunnen de rol van geen van beide vervulen. Andere oxyden bevatten te weinig zuurstoff om zich met de zuren te vereenigen; deze noemt men onderoxyden of oxydulen, suboxyda. In het algemeen noemt men elk oxyde een basis, dat de zure reactie van een of ander zuur, al was het slechts van een enkel, kan ook maar van een enkel, kan opheffen. Even als men elk oxyde een zuur noemt, dat de basische eigenschappen, al is het ook maar van een enkele basis, kan opheffen. — Men verdeelt de basische oxyden ook nog in: 1°. Alcalia. Deze zijn alien  groote verwant-schap tot het koolzuur en trekken dit uit de lucht an, terwijl hunne koolzure verbindingen in water gemakkelijk oplosbaar zijn. Hiertoe behoore de oxyden van het halium, natrium, lithium en de ammonia. 2°. Alcalische aarden. Deze zijn in water veel moeijelijker oplosbaar en smaken veel minder bijtend. Zij bezitten oke eene groote verwantschap tot het koolzure verbindingen zijn in water onoplosbaar. Hiertoe behoore de oxyden van barium, strontium, calcium en magnesium. 3°. Migenlijlce aarden. Deze zijn in water onoplosbaar en werken dus niet op de plantenkleuren, terwijl zij zich met het koolzuur niet verbin-den, waartoe behoore de oxyden van aluminium, berylium, ythrium, zinconium, thorium; erbium, terbium en norium; de overige basische oxyden noemt men een-voudig oxyden. — Yan de bases worden in de geneeskunde gebruikt, en zijn in de pharmacopoea Neerl. opgenomen : Aqua depurata, zuiver Zijnde dus waterstof-oxy de en als water, H2 O. zoodanig zich met de zuren verbindende (hydraten). Hydras kalicus, bijten- Verbindend van potassium-oxyde depotasch, K O, H2 O. en water, in droogen toestand hydras halicus, en in water opgelost solutio hydratis halicus. Oxydum calcicum, cal- Als handels-kalk, calx venale, alscium-oxyde, Ca O. zuiveve kalk oxydum calcicum purum, en in opgelosten toestand aqua calcis. Oxydum cobalticum, In onzuiveren toestand verbonden cobalt-oxyde. met kiezelzuur, oxydum cobalti-cum cum terra silicea. Oxydum magnesicum, magnesium.- oxydum ferricum, Het naturilijk voorkomende, oxy-tweede ijzer-oxyde, dtm ferricum nativum, en het Fe2 03. kunstmatig daargestelde, dat op 2 aeq. oxyde 3 aeq. water be- (111 ) vat, hydras biferricus, 2 Pe2 O3 + 3 H2 0. Oxydum plumbicum, Als handels-product in half verlood-oxyde, Pb O. glaasden toestand, oxydum plumbicum semivitrium. Oxydum zincicum, zinli-oxyde, Zn O. Oxydum hydrargyricum, hoik-oxyde, Hg O. Yan de peroxydum wordt in de pharmacopoea Neerl. 