De zeden der wilden van Amerika [microform] : zynde een nieuwe uitvoerige en zeer kurieuse beschryving van derzelver oorsprong, godsdienst, manier von oorlogen, huwelyken, opvoeding, oeffeningen, feesten, danzeryen, begravenissen, en andere zeldzame gewoonten, tegen de zeden der oudste volkeren vergeleken, en met getuigenissen uit de oudste grieksche en andere schryveren getoetst en bevestigt
Lafitau, Joseph François, 1681-1746
I 1 hen 366 ZEDEN DERWILDEN^ Tnbak door de Priclters tot liun Waar- 2c>;nery bciiciu. Ln/et Jt h,/l. t.V;.w. l/il luJi'S /.I.e. 27 / etr. I\'art\r Cnnt. Hill, dt „ hen werken 20U, om ic tot dit gebniik in tc weyden, deden ze „ die overluid klinken. Daareiiboven hidden deze Karaiben (hct „ zyn de Prietters waar van hy fpreken wil } nu voorwaards fprin- „ gende , dan weer achter uit deinzende, zich niet altyd op een „ plaats Ail) gelyk de andcren deden: ik merkte zelfs dat zy dik- „ vils een home pyp namen, die vier of vyf voet lang was, aan „ wiens end droge en aangeftoken Tabak was, waar van ik elders „ gewag gemaakt Jiebbe. Zich in 't rond draiiende en van alle 5, kanten den rook daar van de andcrc Wilden in 't annzicht bla- „ zende, zeyden zy tegen Jien: ontjangt alle den geeji dtr kracbt , „ op dat ^ nive Fyandttt moogt overwinnen : en dit deden deze yt hoofden der Karaiben verfchcyde malen. Voor al word de Tabak door de Priefters tot hun Toverkunfi: gebruikt. Wanncer zy willen Waarzeggen, zegt Lopes de Go- mara, en iemand op zyn vragen antwoorden, cten zy een kruid, Cohoba (die is dc 1'abuk) genaamt, of stampen hec, of aaflcmcn den rook daar van ten neuze in, en dan zyn hun herffcns bevanj, gen, en daar vertonen zich duizent gezichten voor hen: deze dolheid over zynde en de kracht van t kruid geftilt, verliakn zynde en de kracht van dekenden zal wat God behaagt, zonder ooit recht op het gevraagde te antwoorden, of wel zy zuUen in zo danige term. En anorden, dat men nicts uic hun woorden, wys kan worden, 't welk de ftyl van den Vader aller Icugens. Petrus de Bloedgetuige zegt dat zy een drapk van dit kruid Co-hoba maken, dien de Cacique (die ter zelfde wyd een Priefter is) door den neus opfnuist, dat hy aanstonds daar na razent word, zo dac het hem toefchnt dat alles in het kleme Hutje, dat men tot dien einde voor hem oi^gerecht heeft, t'onderfie boven ftaat, en (iat dil kruid van zodanige kracht is, dat hy ftraks alle kennis verliefc. Na dat de razerny een weinig over is, gaat hy op dengrond zitten met een hangent lioofc, en zyn knicn omarmcnde : eenigen tyd in dit poftuur zynde biyven zitten, baat hy de ogen ten heme!, als of hy eensklaps uit een dicpen ilaap quam, brommende cnig woorden, die niet Verstanden worden, tüchtigen zijn tanden. De een weinig tot zich zu gekommen is, bekanken den Geeft, en vragen den Waarzegler wat hy gezicn heft. Deze als een zinncloos menfch, als hy is, antwoord dat het vra if is dat hy met den Geeft gefbroken heert, die hem de overwinning op zyn vanden bört, of wel dat Jiy overw onnen en verlagen zal worden, om dat hy enige zaak, die hy Jicm bevolcnhad, niet gedaan had. 20 beantwoora hy alle zaken, den overwörden en den honger, het leven en de doodf, na dat het hem in zyn one-fold heerllens komt. Zonder twyifel is het een diergelyke geeftverrukking die Ovie- do heeft willen befchryven , wanncer hy van de Kaciiiuen van hcc Spaanfche Eyiand zegt, dat zy den rook vandeTabak door 'cmid- del van lekcre rietjes , als een Y gemaakt, die zy aan den neus liiel- deden ze liben (,het irds fprin- ;yd op een It zy dik- was, aan 1 ik elders n van alle [izicht bla- eden deze : kruid Co- Priefter is ) : word, zo Lt men tot n ftaat , en kennis ver- p dengrond !(i : eenigen 1 tenhcmel, lende enigc 1. De om- len is , be- hy gezicn [at het waif iverwinning len en vcr- jevolcnhad) I overvloed in zyn one* X. If e Or -J/>: h- 1 \. ■1 * .1 VAN A M E R I K A. II. BOEK. 3^7 hidden, ontfingen, halendc dczen rook na zich, tot dat ly van alle gevoelen ontbloot ter aarde vielen , waar na vf door hun Vrou- •wen in hun Hamak gedragen worden , 't %y dan dat ze alvorens belaft hadden dat men hen in dezen llaat zou laten Icggen , tot dat de dampen, daar hun herlFens door benevelt waren,t'cnemaal ver- dreven waren. De zelfde Scliryvers zeggen, dat zy zich van dit zdfde kruid tot genezing der ziektens bedienden , en verhalen omftandiglyk wat de Waarzcggers in deze gelegentheden doen , wy zullen gelegen- heid hebben om 'er in 't vervolg van te fpreken Wy zullen ook van de Tabak en hoc zy tot den Godsd'enft bchoorc fpreken , wanneer wy van het Vredc-riet hantlelcn. Nademaal de Wilden ook vermaakshalven en uic gewoonte roken, heben vele zich ingebeelt dat zy zo veel' werk niet van de Tabak maakten als om de kracht die ze heeft van enige dagen zonder enige te voeden. De Ileer van Lery is van dit gevoe-len, en hy haalt in zyn Befchry ving diergelyke voorbeelden aan. „Wants Benzius, zegt hy, verzekert van de in\Voonders van Pe-„ ru, dat wanneei zy op reys zyn,zy enige bladeren van eenkruid, „ Coca genaamt, dat hun voor fpys en drank dient, in den mond „ houden. Van's gelyken verhaalt Matthiolus in zyn Aanteke-ningen op Diofcorides, 1 heofrallu;; aanhalende, „ dat deScythiers „ zich twaalf dagen lang met zoeth^t alleen behielj "Eenige andere später te nuttigen, als Snze Wilden de Tabak." "Is waar dat de Tabak het zur stomp maakt, en dus de etens luft doet vergaan, maar ik gelöst niet dat deze plane zo voedzaam is, als men wel zeggen wil, en dat ze zo lang de Wilden zou hebben kunnen voeden als men beweert, zo zy niet van longs af door lang vaften zich gewenden honger te lyden." Verfelieyde verstandiert luiden zien al de uitwerkkingen aan C:^. Coca logefchreven, daar de leer van l.ery op de gctuigenis vai; Eenzius van fpicckt, als een zuivere lierilenlchim of bygelovigheid aan, gelyk Akolla het zelf bekent. Evenwel geloven de \\\-dianen van Peru dat deze uitwerkingen alle waar zyn, en de^e Schryvcr fchynt aan hun gevoelen gelof te llaan, nadem? men in der waarheid, zegen hy, hen enige dagen achter elkandt. g^enander voedzcl als cen hand vol van dit krukl ziet nuttigen. Z.y was onder de regeringen van de Inkas in zo grote achting, dat het an 't gemene volk niet geoodoofc was die te gebruiken, zondertocftemming van den Vorft of de Lantvoogden, die met zyn gezag bekleed waren. De Vorft zelf will: den Goden geen koftelyker Offender aan te bieden als de Coca-die hy voor de Afgoden-beeklen Het branden, gelyk men van alle tyde in den Tempel van den waren God en van de Afgoden van alle Godsdienften der oude wereld wierook geland heeft. Nil. J. Jiai.hh. 21. Is VEER- 368 ZEDEN DER WI LDEN VEERTIENDE HOOFTSTUK. Coca. FrtKier voyage delaMtr duSud p. 246. Tktoph. plant. I. <).(. 13. DeA. Mehrlich gegen de Coca is het blad van een boom, die vier of vyf voeten lioog is, hy is zeer tcer en fyn, en wil hicrom met veel z,org gekeftert worden. Niet minder zorg heeft men van noden oin de bladeren, na dat zy geplukt zyn, te bewaren. Men kliikt. Ich hicrom nct)es en met veci zorgvuldiglieid in lange tn engc korfjcs, daar zy dicht in belloten leggcn. Deze bladen zyn einig ef-fener en hcbben zu vccl naden nict als die van etn Pereboom; an-dere vergelyken ze by die van haagappels, m.iar zy zyn ^ ccl dunder en fyndcr. De wyze hoc de Pcruviancn zich daar van ljed;e-ncn is die, met ufch van ge Brande beenderen gemengt te kaauwen, of vvt met een vveinig kalk, ten naailen by zo als men in de grote Indien met de Betel-bladeren ende Arch-noten lecft, die men ook met kalk mengt. Deze mengeling, by de scherzt van hct blad van de Coca gevoegt, byt den genen, die iict niet gevvcnr /) n, het vel van d, tongaf. Zy veroorzaakt een lelyk fchuim, en vervvekt in de kauf er een onverdraaglyken ilank. In het land verstreckt / v voor gekl, en daar wierd eertyds zo grote handel in gedreven, dat hct geen wy van de Kakao en het kruid artn Paragay gezegt hebben, op lang nanieckomt by het geen men hier van vertelt. Lit Potofj alleen haalde men alle jaren meer als hondert duizcnt korvcn. Zy is tc- Senwoordigvanzo groot gebruik niet mcer ondcr d. Indianen, ieonderde Spanjaarden behoren, om dat dc Inquiiuit; ontdekt hebbendc datzy 'er zich voor allerlcy foorten van bygclnvighcden van bedienden, dezelve ondcr /ware llraffen in het gantlche Noor- dclyke Peru verboden heeft, en ze nergens anders oiii in 't Z Den den deren frezieden alsom de Mynwerkers, die dezelve niet mühen konnen. De Heer Frezier fchont te geloven dat dit kruid niet voedzaam is, dat het den honger maar litt,en den hidianen eigentüm des konnen, tlie zu gewonzyn te konnen, zonder ze donr te llikken. Heel anders is het met de Cin-feng gelegen, vvaar van na alien schon Theofraftus heeft willen springen; en waar van de Tariarcn, dat ware Scytlien zyn, zo veel werk maken. /y heeft waarlyk de kacht om een menlch te voeden, te verltcrken, en de uiigcpuuekrachten wecrom te doen koivicn. Zy imaakt ook een wcinig na Zocthout, gelyk ik in het fchrift gcz gt li 1. dat ik opgellclt hcl) over die, dewelkc ik in Kanada ondekt lieb, en gcIyk men i^cmak-lyk uit de plant zelfs beproen kan. Tlicofrallus gccft aan d.: Plant, waar van liy fpreekt, en die hy zo grote krachtcn toelcliryfc, geen andercn naam als die van Scytbica. De Amerikanen, ten minuten de gegen die gezien heb, gebruiken de Tabak niet om te für ihnen noch om re kauwien, zu 10-kennen allenig, noch hebenze allen gevon kalumei ofpap. De Hia-zilianen, de Kavaiben en de niecite Zuidilykc Wälden maken ten Ibort van een pyp van een groot blad an een boom, dat als een peperhuis gevouvven is, zu vullen het met Tabak ftekenhet aan für ihnen zuen zu den bi-and, en zuigen den rook aan 't ander end. Het is 00k aanmerkelyk dat de meefte vrouwen van geen roken weten. DE kennis van de zuikerftaat duidelyker by de oude Schryvers ugedrukt als de l'abak. Plinius is evenwel de eerfte die zich van het vvoord Saccharum bedient heeft, dat men vervolgens in Galenus, in Diolcorides en in andere Schryvers vind, die alle later als hy geleefc hebocn. Ily l'preekt er 00k van als van een onbekende laak in Euiopa, en die men niet als door den koophandel had, die in Arabicen en Indien gedreven wierd, van waar men die overbracht. Dit drukt de plaats van Plinius zeer duidelykenklaar uit. „Arabien brengt 00k zuiker voort, zo wel als Indien, maar 5j de Indiaanlclic is de belle. Lehven den naam van Saccharum, dien de Schryvers van de verdorferen Latiniteit naderhand in Zacbarum, Zuccariim, Zacbarum, Zacbarum, Zuccariim, vermomt wierd, gaf mendaar noch andere namen aan; want voor eerft noemde men die zout, en Indiamanfch zout, om het van het gemene te onderfcheyden. Het Indiamanfch zout, zegt Archigenes, door Paulus Eginetas in het twede boek aanthealt, gelykt van verf en dikte na het gemene zout maar hei. heeft een Imaak net als de honing. Hierom gaf men er 00k den naam van lioning aan, en noemde ze wilden honing, Mei Sihtflre of riet-Jioning ^iA» K«^<>(iiri>, gelyk men in Arrianus vind, oCauameita-, Cannamella, Calamel'nii, a Canna ^. Melle. Schoon de Ouden Ons geen twyflclmg vi^egens het riet nalaten, waar van men de zuiker maakt, zyn %y het niet eens over het foort van riet. Solinus t was van gedachten dat het de Bamboes was, of van deze Indiaanfche rieten, die zo vervaai Ivk groot zyn dat men van leder lid cer kanoo kan maken, of een ordentdyke schuit. Varro in tegendeel heeft beter in de befchryving geflaagt die wy vin dit riet maak c, dat iiy zegt een boom of middelmatige plant van grootre te zyn. India, mn magna minis arbore, crecuit aruiido. Mills ('h'litis prcmitur radicibus humor, Duicia t'ui ncqueunt facco contendere viella. Frecken, viel van de hedendaagfche verfcheelt, want voor eerst fchynt het dat zy ons een soort van Manna, die van de hedendaagfche verfcheelt. Vande Zuiker. Pii. /. la.f. 8. Arrlam, in Peri' p/e maris Erytb. Solin.t' Farrt apud lfd.l.i-j, tap. 7. Plinius lib. 1 1. cap. 8. Saccharon & Arabia ftrt, (cd laudatus India est au-tcm mclin. Juni, cum laudatus India est au-tcm mclin. Juni, cum laudatus India est au-tcm mclin. Solin. cap. 6f. Qui Palullria funt (Indix loca) Arundineni crcant ica crcant ut fittis intcrnoiliis Icmlii vice vestitet navigantes. E radicibus ejus e.x. praecipitur; humor dulcis ad mittam fuavitatcm. ZEDEN DER WILDEN us lie la Califoraine Let' tre$ edi' f. Aetueil, Hijtorid, I.!■ t, 104. Stneea Epifi. C4 3> }> lelfs op de bladeren van hct riet geformeert word, voor luiker hebben verkocht. Men xiet 'er noch van dit Forort in de grote Indien, en in Amerika in Kalifornia. Pater Francois Maria Picolo sprecht er dus van; In de maanden April, Mey en juni valter met den daauw een foort van Manna, dewelke llremt en op do bladeren van het ried, daar men zv inzamelc, hard word. Ik hebze geproft zegt hy, zy is nict wel zo wit als de zuikermaar wel 70 zoet. Hier komt volkomen mee over een wat Plinius, biofcorides en Seneka van de zuiker zeggen. „ 't Is een honing, „ zegt Plinius, die zich op het rict te zamen zet, wit, als ot het een foort van gom was, kan door de tanden verbryzelc worden, en is niet groter als een hazenoot; zy word alieen in de mede-cvnen gebruikt. Iuicorideszegt „ daar is een foort van honing, dien men zuiker; och, die op het riet van Indien en het gelukkig Arnbicn gc-V iiden word, zy hceft de dikte als zout, en word uls hceft ge-V nicht zout tulTchen de tanden verbryzelt. " Seneka gaat noch verder, hy legt uit op wat wyze deze zuiker gemaakt word, en volvowus zyn gevoelen befluit men dat de Ouden dachten dat deze nog den hemeldaauw geformeert wierd, dewelke oy de LueattJ. 3.*- 137 liefchry. vingvan dehe- den- daag- fche Zuiker en hoe die toe- gefleld word. ■vo b!i" cii van het riet blyvende leggen, f^aar ftremde ; of dat hy, al I. bladeren uitfpruiten, uit het Fap van de steel voorneend, en door de porcn van de plant in de gedaante van de zon hard gemaakt wierd, gelyk het zout in de zoutmoerdten. Dit, zeg ik, ziet men in deze woorden van Seneka uitgedrukt. Junt inveniri apud Indoi mel in arundimU joliii quod, aut ros iUius caliy aut ipjius arundinis humor dukis ($propinguior gignit. De Ouden hebben 00k een ander foort van Zuiker gekent, die men uit het zelfde riet haalde, maar 't was maar een fap, een vocht, of ten hoogften een firoop. Lucanus spreckt 'er in deze Verzen van. Quique bibunt tenerd dulces ab arundine juccos. Van deze foort fpreken Solinus en Varro 00k op de plaaten die ik aangehaalt Lieb; maar zy ilaan beide den bal mis, wanneer zy zeggen dat men ze uit de irtel in 't riet drukt, in plaats dat het de merg is van het riet ifs. Maar de zuiker die men 'cdendaags gebnij 4, is een toebcreide zuiker. Ilet riet daar mei t uit haalt is een knobbelachtige en sponileufe plant, die een zeerdunne schil heeft, vol van een zeerdunne schil heeft, vol van een zeerdunne schil heeft, vol van een zeerdunne schil het in vatcn over, daar men het laat kout worden en verily ven, gelyk men het in Vader Labar, die 'or voor hem over gehandelt hebben, naauwkeurig befchreven vind. Deze wyze van Zuiker te maken en die te raHineren hebben de Ouden niet geweten, often minllen hebben zy ons die niet overgehandelt hebben. Il. Böck. 37. Laten. Zy heugt evcnwel al van veel ouder tyden als de ontdckkin; van Amerika. De Europeanen hebben daar ten tyden der kruisvaar ten kcnnls van gekrggen, door de reyzen de Chrille-nen toen na het Ooften deden, gelyk het uit de geuugcnillen van de Schryvers van dien tyd blykt, als daar zyn Albcrtus of Albericus, Kanunnik van Aken, Wilhem, Aartsbiirdiop van Tyrus, Jaques de Vitre, Kiflchop en Kardinaal, Sanutus enx. Albertus verhaft dat het leger der Kruisvaarders tot een groten hongersnood gebracht zynde, in de belegerischen van AIbaria, Mar-M, Archasen de Areken rontom Tripchi, zeir verquikt wierde, dat men op het land, und, en wienszo'et dekrygsknechten lo lekker fmaakcc, dat 7,y 'or zichniet aan konden verzählen. Men queekc in clezc landen, zegt hy, deze plant aan, die men alle jaren zaait, en die den boercn veel moeite verfasst. In den maaltyden wanneer ly ter degen ryp is, flampen de inwoonders het ried in mortieren, en na er het fap uitge- drukt en wel gezuivert te hebben, gieten zy het in vaten over, daar het ftyf word tn zo blank als f Necuw of het witfte zout. Zy rafpenze, en mengenze onder hun brood, of doenze in wa- „ ter fmelten, en maken 'erhunne fpyzen mee toe. Die dezezui- ., ker gebruiken vindenze aangenamer van fmaak en gezonder als „ de honingraad. van dit foort van honing zcgc men dat Jona- „ th:is, zoon van Saul, proefde, toen hy dc bevelen van zyn Va- „ der overfchrydende, dezc ongehoorzaamhciU hcmhaaft hetlcven „ Jiad gekoft. Marina Santutus, genaamt Torxel, de Chriften Vorflen willen de aanzetten, om een verbond tegen den Turk aan te gaan, ofte geden de Sarrazenen, die mcellers van het II. Land waren, begint zyii vvcrk met de grote voordclen in 't licht te ftellen die de Soudan of Sultan uit den koophandel der Indicn haalde en in 't byzonder uit de secrecyen, die hy alle uit de ecrllc hand had, 't geen zyn grote macht en grote rykdom uitmaakte. Vervolgens gaat hy tot le middelen over om hem te verzwakken, met dezen koophandel te beletten, waar mee de Chriftenen hun voordecl konden doen. Na viel omllandighcden zegt hy : „ Dat de zyde en de zuiker in „ de landen van den Soudan vallen, en dat deze Vorft en de Sarrazenen van de Sarrazenen. „Razynen daar vele rechten van trokken; Dat indicn de Chriftenen te zamen wilden spannen om den loclit over zee tc doen, do koophantel van de vyandsnädcs gcloofs daar door een groten krak zou krygen aldeniaal op het eyland Cyprus ullccn zuiker groten, dat zy 'er gunfcli Christenryk mee zciudenkunnen „ voorzien, dat het ried ook wcl op het Eyland Rhodes, in Mo- rca en Malta vcortquam en dat het op dezelfdc wyzc in Sicilien „ en de andere landen der Chriftenen Vorllen zou groten, indien zy „ hun eigen belangen vviften, en zich tegcn den algemencn vyand „ wapcnden. Let fchynt dat de Chriften Vorliken na zyn raad luifterden, dat men het zuikcr-ricd na bicihen overvocrde en daar aanqueckte, en dat het w el l'a:i!:de. F.ilcandiis /cgt ten opzicht van het zuikerricd dat men by Palermo voortteclde „ gy zuit akktrs zicn vol ried, ir. D E £ L. K „ d:iar AllierlHs AqHtttpt lib, V. c, V.Hifl. Hierts, Mutin. UL. I. fart.t.cl i.fecrel, fidel. Faltan- profit. \\ 17^ 2EDEN DER WILDEN i- -■ mit. Sl- ut. Gonz<t- UsU'O- viedo t lltjl. Jt lai luiii- cull, 4. '8. Diptom. Guglid- mi. 2. Jir^is Siiilim Koecbum Pirtihum not it. 3. Efclef. Mottle- reraltH' Littat, nouve- ia^esaiix Ijlesie fjimcri- que, torn. 31b s- daar gy over venet zult flaan : De Inwoonders noeflien het ho. ving-rieds om de zoetheid van het fap, dat hcc in zich befluit. Dit fap alsmcn het tot ecn /ekeren giaad opkookt, word een ly. roop, ecn foort van honing; 7,0 men het noch langer laat koken, word het dik, en verandert in zuiker. Daar warcn reeds in die tydcn om het ricd te kncuzen molens, die men in de Sarrazynfche spraak Alafara nocmde, gelyk men uit de Bui of het bewysfchrift van de Gift zict, die wilhelm de twede, Koning van Sicilien, aan een Monnike-kloofter van de Or- de van St. Benedidus, in het Aartsbisdom van Montreal gelegen Gaf. Wy vergünnen hun, zcgt de/e Vorst, in het gebicd van Pa. Ermordet en in deszielts Rechtsbanne, uit de luik beweg en als een voN kome gift „ een molen om het luikried to nialen, die men in het J, Sarrazyns tojara noemt, met haar rechten, gerciitigheder, en alles wat 'er toehoort. Ik gelöt niet dat men volhard heeft met het zuikried in Europa aan te queken, miffl'chien dat het niet vvel wou ilagen » of dat de koophandel in de Levant gemaklyker zyndc, men meer vond met die waar van de koopluidcn te kopen, als vruciue-loze zware onkoften te doen aan een land dat zicli in 't dragenon-dankhaar toonde. Het zuikried komt eigentlyk uit Amerika, en maakt een ryk-dom uit, dien zy niet als aan het weer en. de goedheid van Jiaar grond verfchuldigt is, gclyk Vadcr Labat dat zccr wel tegen liet cevoelen van cnigc Schryvers bewezcn het, die te bock gefl;igcn hebben dat de Spanjaarden het uit Ooll-lndien na de Kanarifclie cf felukkig Eylanden, en van daar na Amerika haddenovergebraclit. Let komt evenwel niet wel voor;ils in het Zuidclyk Amerika, op de Eylanden van de Golf van Mexiko, en niillchien aan het uiterfte end van Noordcr Amerika, dat na 't Zuiden Icgt. De Amerikanen namen zelfs de moeite niet om net voort te que-ken, en haalden 'er geen groot voordeel uit. De Spanjrjirden wer lang zonder daar eens om te denken, en die gene onder hen die de ccrllc  aanwenden om een zuikerplantafic op het Spaanfche Eyland aan te Icggen, daar Jiy uit Kanarien ervaren mcefters liet komen omdc zuiker te maken ciidie te raffineren: zommig beweren evenwel dat het Miclucl X'alcllric uit Katalonicn was. 1!ct voorbeclt van die bcydc welgcliaagt v.yn-dc wierd van verfcheyde perfonen nagevolgt, die 'er op verfchevdc plaatzen van deze nieuwc \\ ereld hebbendc aangelegt, daar een handel deden blocicn, die enigcr maten de rykdommen van Peru evenaart. VolTius mecnt dat de afleyding van Saccbarum van hot Arabilchc Sacar of van het Ilebrecuwfcho Schakar komt, dat dronken wor- den bctekcnt, om dat men van het ricd, daar de z Uiker uitkomt, Herke dranken maakt: 'r geen Strabo in het ifde boek fchyit tc begunftigen, want hy vcrzekeit ons op het getuigenis van Near- hus, VAN AMERIKA. II. BOEK. 37J hus, „ dat in Indien het ried honing voortbrcngt, zonder 't behulp „ van byen, en Ichoon het, zegt hy, geen boom of plant is die „ vruchten draagt,heefc 'er dezeevenwel een» die de kracht heeft „ om iemand dronken te maken. Deze laatlle woorden van Strabo zyn zeer duiftcr, en schynen zelfs cegen elkander te Itryden. "Want wat is dat voor een vrucht van een boom of liever van een plant, die geen vrucht draagt? dit kan men evenwel op deze wyze uitleggen. Onder de foorten van ried is er eigentlyk geen dat vruchten voortbrcngt, maar de Mais, de Gom dat ook een foort van een Mais is, wat kleinder van kom, en enige andere gerftachtige planten terzelfdcr tyd riedachtig zynde (schoon men haar gemeenelyk den naam van ried niet geeft ) kan 't ireen Strabo zegt zeer welophaar toegepaft worden; en zo ra-^w. Schryvers uitleggen, want in de^e kan men drie zaken vinden. De eerftc is de kom, waar uitdezeWilden hun gewoonlyk vocdzel halen, endaar zziekel van maken; tentweden, de fterkedranken, want het zy uit korn, ""t zy uit den lleel, men maakt van den brandcwyn een redlyk lekkercn wyn, en zeer goeden azyn; ten derden haalt men uit het ried Van de Mais, wanneer die op zijn iappigft is, een zeer fyn en lekkere zuiker, gelyk het in hcc algemeen Woordenboek, dat te Trevoux gedrukt is, aangetekent ftaat. Ik heb 'er van deze foort gegen gezien, en onzeWilden arbeyden daar niet aan, cvenwcl heb ik geen moeite om dat te geloven; wantde halm van de Mais, wanneer hy vol fap is, is vol van een honingachtig water, dat zeer gezonden verquikkent is. De Iro- koizen noeraen deze halmen Obere en de Franfchcn Sucets. Men plukt gemeenlyk op de Indiaanfchc koornvelden de halmen uit, die gemill hebben, en daar geen aar aan is, en na die van hunbla- deren berooft tc iiebben en van hunbla-deren berooft tc iiebben en van hunbla- deren en van hunbla-deren en van hunbla-deren en van hunbla-deren en van hunbla- deren en van hunbla-deren en van hunbla-deren en van hunbla-deren en van hunbla- deren en van hunbla-deren en van  aangena-men fmaak als die mede heeft. Het ander zuiker -ried draagt geen ander vrucht als de zuiker zelfs. Men maakt er ookbrandewyn, zeer lekkeren en aangen, men van de konig van. Dus hoe dat men de plaats van Strabo uitlegt, is het altyd waar dat het ried een honig voortbracht, die het werk der byen niet is, en dat 'er van de defzelfs vrucht of fap hierke dranken gemaakt worden. ZESTIENDE HOOFTSTUK. DE relfdc Strabo lecrt ons dat de wyd-uitgeftrekte landen van Scythiers ook hun honig voortbrachten, daar de byen geen deel aan hadden. Maar hy verfchilde van die vande Indien en het gelukkig Arabien, om dat de/c laatftgenoemde van het ried voortbracht wierd. Daar hy ecnvoudig zegt dat in Hirkanien En enige naburige landen het de bomen waren, die als zu vele honigrauten waren, en daar de honig van allc bladeren afroop. Strabo freckt hicr noch volgens de gronden der onwetenheid, die hy met al de Schryvers der Cudhénd gemeinen heeft, wegens de münier. Sirabt i 1.477- Zuiket uit het fap van bomeo; V4' ZEDEN DER WILDEN Hoe die Kcmiakt wurd. van zuiker maken, 70 dat hy in de zelfde dwelling fchynt te zyri als die zuiker ecn gom, een vocht, ot ccnzout was, dat door de poren van de bladeren doorzweet, Oi wel een himcldaauw, die gekriC allifeert wierd en verdikt a!i dt Manna, 't is even Manna. wel naturlyk te denkden dat Strabo ons hier de way maar aantoont, waar op onze Wildinnen de zuiker maken, die zy uic hit zap der bomcn en in 't bv/onder van de Ahorn of Mallboom perllen, 't geen ik nu gau uiifeggen. In de maand van Maart wannecr de Zon een weinig kracht begint te krygen, en tat de bomen fapig beginnen te worden, m ken zy met de byl dwarshaaken in den ihm van dezc bomen, daar een water in ovcrvloed komt yitlopen, it zy in grote fclu^rilc-vaten vangcn; vcrvolgens zetten zy dii water op Jiet vuur te ko-ken, dat 'er alle vochtigheid van doet vcrvliegen, en hct overige tot de dikte van ecn (iroop of /elfs van ecn zuikerbrcod maakc, na dat zy 'er heet onderfloken. Daar Iteckt geen andcr gche-m in : deze zuiker iszeer gocd v 'or de borl't, en wonderlyk van kraclit in dc medicamenteni maar Ichoon /.y gezonder is als die gene die uit het ried gemaakt. Word, komt zy er evenwel in lekkcriieid van fmaak iang niet by, en hecft aicyd een kleinen aangebranden ftnaak. De Franflcben maken ze bcter als de Wildinnen » van wic zc het gclcert liebben, maar zy hcbbcn het kunltjc noch niet weg kunnen krygen om /e wit te maken en te ralhneren. Als de bomen eel nat zulien geven meet er aan den voet een deel fnceuw leggen, die leggen vriezen, en de Aug n,,oet helder, en zonder wind en wolken xyn i U'uiu de Zon dan rncer kracht hebendezet de poren vande bomen open, füßc.- ia 'r tc gendel van den wind gelloten worden, to dat dezelve hen belet hun nut te geven. De bomen houden daar 00k mee op, wanueer het fap begint dikker te worden; dii word men gaauw gewaar, want behalven dat de bomen minder gevaar, is het water dat 'er uit loopt tajer, en Ichoon het mecr ly-vigheid als het eerfle heeft, kan hct niet jreer gekriftallifeert of tot een zuikerbrood gemaakt worden j en Gefältige langer niet als een ta-je een volmaakte firoop uit. De Dichters in de belchryvingen die zy van de Goud-Eeuwen, die daar by vergleichenden kunne worden, maken, zegen onder andere worden, die de hitfdfte eiken van honing dropen of zulien druipen. Zo zy dit met hun andere crootlpre-kingen of andere verfchynfelen, hcbben willen gelyk Uellen die §ants zinnebceldig en verbloemt zyn, gelyk wannecr zy zeggen at de honig uit de rotzen zal lopen, dat de doornftruikcn wyn- troiTen zulien voortbrengen, dat men fonteinen van melk en honig ta\ zien ontfpringen: docn onze Wilden zien, dat zy meer wetcn als onze dichters, hebbende uit de Ahornen, dat een foort van zeer Harde eiken is, een natürlich vocht weten te halen, dat nokker of lekker is als de höheren maken. Daar zyn vele bomen en planten daar men zuiker en verfchcyde dranken uit kan maken j zonder van de soorten van palmboom te Iprekciu De notebomen levcren een honig-achtiger vocht uit aU deynt te lyrt vocht, of wcettCjOf dikt aL di. ms hierdc cr maken, Ahorn of kracht be-)rden, ill men, daar tc fchorile-uur te ko-ict overige I maakc, na gehe'm in; van kraclitie gene die kerheid van idcn fmaak. wie 2c het veg kunnen en voet een nachts rede-l en wolkcn >oren vande n worden, men houden orden; dii men minder bet meer ly-lliicert of tot als cen ta-md-Eeuw of maken, zcggen van honing e crootlpre-ftellcn die r zy zegen ruiken vvyn-lelk En enhonig Meer weten Meer van Sn, dac nUo 1. _ verfchcydc almboom te vocht uit  katoen-boom, by de Botaniilen onderden naam van uipocynum Canadenfe bekent; maar ik weet niet dat de Wilden enige zuiker of honig van het fap der bloemen maken, gelyk eertyds die Zigan-ten, een Volk van Afrika » deden* die hier in den arbeyd der by-cn evenaarden. De Schryver van de nieuwe Hiftorie van Virginia sprecht van een boom die daar den honig voortbrengt, „ welke in een dikke „ en opgeblaze baft befloten is, die van ver na de schil van ertea „ of bonen gelykt. " Strabo zegt dat 'er in Indien een boom van een middelmatige grote gevonden word, die baften van tien tinge-ren Jang, gelyk die daar de bonen in zitten, draagt, en die vol honig zyn, maar die met een zo gevaarlj^k is, dat de gen die 'er van proeven moeitehebben omhci te ontfnappen. Dezelfdc Schryver maakt van zekere bomen gewag, die een foort van honing aair de uiterfte tipjes van de takken of in de knoppen van de bladereit droegen ; deze honig maakt de gen die 'er van proefden* gek: En h y- verhaft dat de Mofynoeciers, in wier land deze bomen gevonden worden, zich liftiglyk van de zoejjieid van dezen horag bedienden, om de troepen van den groten Pompus te verradeni Zy quamen hun onder lichyn van een geveinsde vrindschap te gc-moed ) onthaaldenzc, lietenze in ovcrvloed van dezen drunk drinken, en hakten drie gehele benden in stukken, toen deze drunken, en hakten drie gehele benden in stukken, toen deze drunken, en dat de Romeinfche krygsknechten, die er niet aan-gewend waren, eer dronken waren als de genen die hen nodigden en in 't drinken. Gezelfchap, je suis ich zer waarfchynelyk dat Herodotus onder den naam van honig van een fterken, wanneer hy van de werklieden van Kallateben in Lybien zegt, dat zy een door kunll gemaakten honing toebereydden van tarwe en heigevas. Het Ahorne-water is zeer aane;enaam om te drinken, zelfs raaaw ynde: het word van zelfs zuur, en maakt tamelykc Azyn, zomen het enigen tyd bewaart. Men kan met deszelfs firoop zeer goede me6 maken, maar men zou er geen brandewyn kunnen uit-halen als uit het zuikerried. De hedendaagfche Schryvers gelovendat de Ouden zich van geen zuiker bedienden als in de niedecynen. Plinius zegt het en is hunborg, gelyk ik reeds hcb aangemerkt, en het kan wel waar zyn. Maar nademaal de zuiker denzelfdbn naam had als de honig, en zelfs lekkerder van fmaak was, wat belette hen dat zy zich daar niet in plaats van honig van konden bedienen, dien zy toch in al hun Ihulfcn tot m hun brood en wyn toe. De Wildinnen laaten haar Indiaanfch können, op de manier als de können. AfoUon. Hilf. Cam' tint. Hirgm. liv. ^.(b^ 4./t.6. Strata, lii.iS- ^ 447* Strait tib. I a. f.378. HertJat. lib. 7. ». 31* 37^ ZEDEN DER WILDEN Do men die wafch voort- brengen. febrande amandelen, in haar Ahome-firoop koken, en zy mengen haar geflampce zuikcr met haar gekloncert meel, daar zy een voor- raad voor al haar reystochten van niaken. Dit meel kan betcr goedehouden worden, en is veel lekkerder. >, * ZEVENTIENDE HOOFTSTUK. * Ik zal hier by deze gelegenheit byvoegen, dat gelyk er bomen en planten zyn, die een honing voortbrengen, welke de byen geen moeite gekoft heeefc, daar ook planten zyn die wafch voortbrengen, daar de byen geen deel aanhebben. 't is een klein heeefiergewas dat aan den oever van de meeren, riviercn en moerairen grooten. Het gelykt redelyk wel na een niyrteboom, deszelfs blad verfchilt by na nietvan de ApalacJiina, die men in Louisiana ont-dekt heeft. Hy draagt byen van de grootce van een peperkorn. Deze beyen laat men in 't water koken, waarop een vetachtige ma-terie komt te dryven, die men verzamelt, en dat de fubflantie van deze beyen zelfs is, die zich van iiaar pit ontdoet. Verv Ogens Für men deze ganze materie te zamen, die alszy koud word zich toe een groen, doorichynenc, hart wächte zamen zee, dat een zeer aangenamen reuk van zich geeft. Ik heb er kanrflen van gezien die onder "t branden niec atliepen en een zo kruidigenreuk uitleverden, als de befte wierook, zonder hooftpyn te verwekken of een menfch qualyk te doen worden, gelyk de meeile reuk-werken doen. Men is deze uitvindingaan de Wilden niet verfchuldigt. Zybe-dienen zich tot noch toe niec als van Ceres kaariVen, dat is te zegen flambaauwen van een hout dat licht brand, of van zaamgerol-defchorllen van Berkebomen, ofenigen anderen gemachtigen boom. Men zegt dat een Chirurgyn van nieuw Engeland eerA de ge- . dachten kreeg om deze beyen te fmehen, en met dit zelfde wafch, daar men naderhand flamboauwen vangemaakt heeft, nochfchonderer operatien in de Clirurgy deed, mengende het zelfde onder zyn geneesmiddelen. Planten daar men dra-den van maakt. De Wildinnen zu  de zakken maken om haar mans voorraad in te doen, wan- VAN X M E R I K A. IL B O E K. neer zy op reys trckken; de hennepi^len of zwachtels waar y^Rzy zich hedienen om de pakken van de eene plaacs na de andere te drageh, en verfchieyde andere, finden van die zy nodig hebbcui. Van deze fchors riemen zy de fynfte en die het naafte aan hct hout komt, zy weten die met dennagel tot lintjes te fchellen, diezy in het water te wekcn en te rotten leggen, gelyk men mctde hpn- nipen vlafch leeft; enna enige toebereydingen, die ik nietnaauw- keurig genoeg onderzocht hebbie, fcheuren zy die tot; O kleine draadities, dac zyze gemaklyk om hun knien kunnen wihd, en tot een kluwcn maken. Onder de kleine fünfte van deze verfcheyde footten van draden maken, mengen zy zeernetjes het haft van Elanden, Wilde BuiFels, en flekel varkens, dat met verfcheyde kleuren gevernet is Om deze verfcheyde verwen te maken bedienen zy zich van enige fappen die zy uit zekere planten perlTen, of wel zy la-tenze met wortelen en kruiden, die hun bekent zyn, koken, met schoffen en fpaanders van enige botnen, wier spär gemaklyk in de zaken, die zy verwen willen, na enige koking enonder andere toebereyding, indringt. Zy vervulten ook op verfcheyde manieren het gebrek van draden. Om de bont-rokken te naien gebruiken zy gedroogde beef-fledarmen of wel draden die yan hunzenuwen geipi9Kril^yn) of ook wel. Riemtjes van bereyd leer dat aan fmalle ilukken gemeden is. Om de kanoos te naaien bedient men zich van fchorfTen of wortels. De kleine wortels die men tot de kanoos van berkefchorfen gebruikt, doen een helen goeden dienst en zyn zejer net. V fl V fl ZEDEN 37« fi.T p.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe.fe Mans, diein het Doré zoleg lope, stelten gerenden andere eer in die lübliche als om te verfiaan te geworden dat zy niet als tot grote zaken geboren zyn, en voornaamlyk tot den Oorlog, die hen vooidc grootfte gevaren bloot (lelt, liun menigvuldige gelegenheit vcrfchaft om de edelmoedigneid van hun gevoelens en de onwrikbare stantvaftighcid van een helde-ziel in haar grootfte licht te ilellen. De jacht en de vifchvangft, die na den Oorlog al hun zorgen na zich trekken, /yn hun niet aangenaam* als om dat zy 'cr een schlafen van zyn* en mif-fchien zoude dc zorg daar van aan de vrouwen overlaten> zodit niet tcrzeifder tydcen was bequa Am om hen noch fchriklyker te maken aan vy-anden, die noch meer als de Wilde dieren te vrezen zyn. De Volkeren van Thracien moeften wel Oorlogszuchtig zyn, nademaal om een denkbcelt van hun meed te geven al de Fabel-dichters het eens geweell zyn om God Mars onder hen te doen geboren worden, en dat de Grieken, die alle Naticn met nydigcogen aanzagenj en die den Bai'baren alles -wtX zy gekunt hdv ben ontnomen hebben, hun evcnwcl zyn geboorte niet hebben durven ontroven, om zich die tot eer te rekenen. Zo myn gif-fingen over den Oorfprong der Amerikanen wel gegrond zyn, km men zeggen dat hun Dapperheid niet dient als om die noch mcer te verfterken. Zyzyn alle hoogmoedig, hebben een trots en aanzien lyk gelait; 7-y VAN A M E R I K A. IIL BOEK. 179 zy flellen alle hun roetnin de dapperheid, en zy krygengecnnaam als door de menigvuldige bewyzen die zy van een onvertzaagde lantvaftigheid gegeven nebben. Maar zo de Areskoui der Huronnen en der Irokoizen, de Areskoui der Grieken of de ware Mars van Thracien is, meet men ook bekennen dat de Irokoizen en Huronnen noch waardiger zyn cm den Krygsgod nader te bellaan als alle de andere woefle Natien van Amerika, om dat zy ^t van haar van de kant van de dapperheid winnen. Zy mogen aan zommige in enige voordelen van den geeil enhec ligelände moeten wyken ; in de levendigheid in den omgang, de zachtheid van wezenstrekken, de behendigheid in verfcheyde offeningen, de vaardigheid in ^t lopen, maar zy geven niemand in dapperheid toe, zypafleren onwederfprekelyk voor de beile Soldaten, en men kan iun ten minften den roem van dapperheid te zyn niet betwiflen. De Oorlog is voor de Iroko izen en Huronnen een noodzakelyke ook voor alle de andere Wilden van Amerika. Want behalven de gemene bewährenen die men heeftom lalligeburen, die ons een quaad vermoeden geven, of die onswetige oorzaken en reden tot klagen verkondigen, is hun deze door hunne grondwetten als onvermydelyk. De huisgezinnen, gelykik reeds aangemerkt heb, houden zich niet stand als door het getal dier gener die dezelve uitmaken, et zy mans, 't zy vrouwen. In dit getal beflaat hun macht en groot-Ae rykdommen. Het verlies van een enkel perfoon is een groot verlies, maar het moet noodzakelyk herllelt worden, met deze perfoon die er mankeert door een ofmeer and Ere te vervuUen, nadat de person, vviensplaats men vervullen moet, mcer ofmin aanzicnlyk was. 