Shakespeare
Schendel, Arthur van, 1874-1946
Daar bleef hij den ganschen dag bezig met de knechts. Wanneer hij zich eindelijk in den amiddag kon verpoozen en op straat kwam, vond hij geen andere afleiding meer dan onder de schare in St. Paul's kerkhof een wijle den prediker aan te hooren. Het woord zonde werd zoo vaak gesproken dat het nog lang in zijn geheugen klonk. Met een vriend rustte hij dan in een herberg bij een pot bier. Hij sprak over de preek, over paapschen en afgescheidenen ; over de klachten der knechts, over de redenen waarom de levensbehoeften steeds duurder werden ; over de monopolies der edelen die hun geld verbrasten in vermaak en zedeloos-heid. En als hij eenmaal net woord zonde genoemd had, heette hij een puritein, een huichelaar ; als hij zich eenv Ondig kleedde, een smalle, neerhangende halskraag in plaats van een uitstaande droeg, een nauwe broek in plaats van een wijde, als hij het hoofd schudde over de liederlijkheid der achterbuurt, over schouw- burgen en ontucht, het het het een zwartkijker, een galspuwer. Een puritein, inderdaad hij ge- voelde dat hij tot een partij behoore moest en dat er maar een was waartoe hij behoore kon. Menigeen werd zoo genoemd die met de kerk tevreden was en slechts in zeden en begrip van rechtvaardigheid van de tegenstanders verschilde. De werkende jeugd kon niet anders dan de puriteinen volgen. Ook onder de jonge schrijvers die in de laatste jaren van Elizabeth verschenen, werd een scheiding merkbaar. De dichters van het vorig geslacht leefden toen er nog Geen groote partijen bestonden. Zij hadden nauwijks tijd om hun boordevol gemoed uit te spreken. De jongeren nu begonnen met een oordeel, met 6 luin tijdgenooten te bespotten, de meesten aan de zijde van het behoud. Van het oude gezelschap in de Mermaid waren alleen Lodge, Nashe, Shakespeare en Chettle overgebleven. Op de plaatsen der ande- ren zaten al Ben Jonson en Thomas Dekker, Marston, Heywood, Fletcher; de nieuwetooneel- spelers Sly, Cowley, Armin, en jongeren die nog maar droomden van toekomst. Vroolijk geraas van twisten en drinkliederen ging er als eertijds in het duister vertrek ; maar de ouderen die wel eens zwijgend toeschonwden, Tom Lodge de trouwe dokter, William met zijn fijnen mond, Chettle, dik en roodwangig als wijlen Falstaff, zagen elkander soms aan, denkend aan den vroegeren tijd toen de vaar- dige geestigheden ook wel vinnig mochten klinken, doch nimmer vijandig ; toen men den braven Kyd eindeloos plaagde, Chettle evenals nu met daverend gelach begroette, doch nimmer de warmte der gelijkgezinde genegenheid ver- killen voelde door vreemden haat, naijver of kleinachting. Zij waren eertijds de vagebonden die zich vereenigden tot onderlingen steun tegen de landswetten en niets zochten dan een broodwinning, een vrij, vroolijk bestaan ; de 83 jongeren thans streefden naar faam en rijke betrekkingen. Ben Jonson had zich, door moei- lijkheden worstelend, veel kennis verworven, hij wist meer dan de anderen en pronkte gaarne ; aangelokt door de ruime verdienste op het tooneel verlangde hij ook een speler te zijn. Maar hij was te lomp, te stug en, zeiden zijn vrienden, te leelijk. Toen hij noch als speler noch als schrijver voor den volksschouw- burg slaagde legde hij zich toe op maskeraden voor het paleis. Thomas Dekker zijn tegen- voeter, gevoelig, altoos zachtmoedig in zijn vele zorgen, onbewust van zijn gave en daarom alleen al door Ben geringschat, kende spoedig de licht te treffen ijdelheid van wie de voorste in de Mermaid begeerde te zijn. Zij tweeen waren in het begin de leiders der beide rich- tingen, de eene welke het hof volgde en zijn zeden verheerlijkte, en de andere die het goed recht der burgers verdedigde, begaan met het leed van de rampzaligsten in de stad, en uit hun wederzijdschen afkeer ontstonden de blijspelen en vlugschriften waarin gespot wordt, waarin de bitterheid gehoord wordt die later, toen de men- schen wie zij gold gestorven waren, pijnlijkklinkt. Shakespeare was de eenige die zich niet in persönliche twisten mengde. Vlugschriften behoefde hij niet te schriven zooals de anderen voor li Li ii onderhoud deden; hij had ruime inkomsten uit zijn beroep, zijn aandeel in den schouwburg, zijn land. En overigens, welke partij zou hij kiezcn? Gentle Will heette hij omdat hij niet twisten kon. Den edelen, lWi\ schijn van lang vergane ridderdeugden drocg hij de oude genegenheid toe van zijn jonge-lingsdroomen. Met de onbevallige burgerzeden, den kleingeestigen afkeer van vermaken, de dorre Sabbathvereering mocht hij wel schert-sen — Dost thou think because thou art virtuous, there shall be no more cakes and ale? —, de dwingelandij der nieuwe leerstellingen mocht hij verafschuwen, maar hij Zelf een gering burger en hij kende de onrecht-väardigheid van den verdrukker. Wanneer hij een enkel maal zijn meening Met hooren in een strijd, zooals in Hamlet over de misleiding der koorknapen van Blackfriars, sprak hij als een vader die, zich zelf niet beleedigd voelend, goeden raad geeft. Jonson oordedelde wel over hera, over zijn kennis en zijn gave, maar hij uitte zich nimmer over Jonson. Hij zag geeil nietigheden in anderen. Ook hij schreef blijspelen in die jaren. De hartigheid welke sir John bemind had gemacht, was de heldere onbevangenheid waarmede hij, vervuld van het zonlicht over het land van Stratford, genoot in den warmen overloed zijn er verbeeldingen. Sir John was in de onschuld van eenmaandsch wicht overleden, om dat hij te lastig werd toen Henry als waardig voor zijn land ten oorlog trok, sir John boeide te veel ieders aandacht, zijn omvang alleen reeds stond anderen in den weg. En er waren velen wier dartel bestaan nog beginnen moest. Het zotte huwelijk van Petruchio en Katherine, de speelsche tintelende vrijage van Benedick en Beatrice had Will, zich verknekelend in schelmsche herinnering aan geestigheden en avonturen uit zijn eersten Londenschen tijd, ges chreven, hier en daar nog een zonderlingen snaak te voorschijn brengend, Slender, Evans, Caius, Dogberry en Verges. En Hero was al verschenen, vieleiend als een vage droom in de stilte. Much Ado about Nothing weerklinkt van lachen uit klare open keel. Maar de beminne- lijkheid van Hero herinnerde aan wat nog van begeerte ongerept sluimerde in het minnaar- SI) gemoed en starend ontwaakte in lange nachten, gedaanten met dvn vinger op den mond, ver- baasd door tranen aangezien. De jeugd zclve ontbloeide weder met haar smachten dat in niets dan een droom te loor ging, een geur, een glans die de droefenis vergulde. De vrouw met de roode lippen die hij in den dag zocht, die hij toe kon spreken en aan kon hooren, voor wie hij luide verzen van verwijt en dee- moed schreef — In faith, I do not love thee with mine eyes — , was zij dezelfde die hij het vorig jaar be- geerde? Wie was zij, hoe heette zij in de eenzaamheid van den nacht? had zij bruine oogen, of grijze of blauwe? Maar de lucht waar hij in ademde geurde van zoetheid, en maagdelijke wezens in nun frissche kleedertjes traden met geruischloos gelach uit de nevelen, Celia, Rosalind, Viola. Het was een stille zomer- sche tijd, een tijd toen het menschengerucht als een oude melodie uit de verte ruischte. Terwijl liij met Twelfth Night, As you like it bezig was, in het voorjaar toen Edmund zijn jongste broeder uit Stratford bij hem kwam om eveneens zijn fortuin op het tooneel te 87 zoeken, vertelden Richard en Cuthbert Burbage op een dag dat zij The Theatre ontruimen moesten daar de eigenaar van den grond over- matige eischen stelde. Zij hadden een plan gereed: te zamen zouden zij het gebouw af- breken en het aan den overkant van het water, tusschen The Swan en Ned Alleyn's schouw- burg The Rose, waar de stukken van Dekker en Marston werden gespeeld, weder opbouwen. Zij togen aan het werk, en de veerlieden op de Theems waren zij in Bankside den ronden Globe boven het riet en de lage boompjes zagen rijzen, „this wooden o" die de wereld der grootste treurspelen zou worden. Voortaan was de Clink de voornaamste buurt van vermaak. De Curtain, voor schermzaal gebruikt, stond nog wel in Moorfields, en oook de schouwburg in Blackfriars, waar de koninklijke kapel Ben Jonsons spelen vertoonden, en The Fortune in Cripplegate waren mededingers; maarwieens bandeloos uit wilde gaan liet zich naar Bankside overvaren en vond daar behalve de drie schouwburgen nog Paris Garden, vol rumoer en gebrul van Sackerson den veel getergden beer met de honden — daar was altoos gedrang, Alleyn de berenmeister verdiende cr zijn schatten —, en Iangs de drassige paadjes rondom de bouw- vallige krotten waar de vrouwen met geverfdu wangen den heeren lachend stonden te wenken, de drunkhuizen waar schippers, zeelieden en vreemdelingen om liet nieesterschap dronkcn. In den laten middag wanneer de spelen vvaren gedaan, zag men daar aan den Paris Garden- steiger een uitgelaten menigte zich verdrin- gen om de bootjes, dan klonken de roeiersgal- men van Westward Ho! de scheldnamen, de kluchtige en vuile woorden over het kabbelend water, en de zwanen zwommen viug met den stroom mee langs het riet. Jaren lang bleef de Clink de ergernis der overheid; de overheid heette puriteinsch. As you like it was een der eerste spelen die men in den Globe kon zien. Het verhaal van een verjaagden hertog, die met zijn vrienden het woud van Arden tot woning koos ; gelijk in de gouden wereld van de toekomst lieten zij den tijd daar zorgeloos gaan, zich verlus- tigend in de natuur : And this our life, exempt from public haunt, Finds tongues in trees, books in the running brooks, Sermons in stones, and good in everything. 89 Shakespeare hield zoo veel van het land. Nach dit woud vluchten ook twee vriendin-netjes, de zedige Celia en Rosalind, die van den ochtend tot den avond kwetteren kon, hoe verlief der zij werd des te raper, zoals het vogeltje in het jonge groen; en Touchstone vergezelde hen, de trouwe nar die het verschil tusschen het stads en het landleven, met een knipoogje, in de duidelijke taal van den wijsgeer toonde: Truly, shepherd, in respect of itself it is a good life; but in respect that it is a shepherd's life it is naught. In respect that it is solitary I like it very well; but in respect that it is private it is a very vile life. Now, in respect it is in the fields it pleaseth me well; but in respect it is not in the court it is tedious. As it is a spare life, look you, it fits my humour well; but as there is no More plenty in it, it goes against my stomach. Hast any philosophy in thee, shepherd? Naturlik kwam ok de jonkman daar die en goed meisje waard was. En al deze te zamen speelden onder de groene boomen hun. Kortstondig spel van zuchten, lonken en kussen tot tijdverdrijf van den eenzamen jaques, ecu dichter die geen verzen schreef, die in niets behagen vond dan in een goed gezongen beden in den onutsprekelijken weemoed welke geheel zijn eigen was. I have neither the scholar's melancholy, which is emulation; nor the musician's, which is fantastical; nor the courtier's, which is ambitious; nor the lawyer's, which is politic; nor the lover's, which is all these; but it is a melancholy of mine own, compounded of many simples, extracted from many objects, and, indeed, the sundry contemplation of my travels, in which my often rumination wraps me in a most humorous sadness. Bespiegeling, verzwegen treuren, zoals geenander kent of begrijpt, dat was al wat gebleven was na net smachten om een vrouw, een friend, een menschenziel. Het waren nochtans blijspelen die hij schreef; de jonge heeren met nun pijpen, toeschouwend op het tooneel, hoorden de muziek niet waarvan de hertog in Twelfth Night vertelde, het geruisch over de weeke heuvel. Helling geurig van violen, zij zagen niet hoe ledig het verhaal was van wie zijn liefde niet had uitgesproken. Voor hen moest sir Andrew Ague-cheek een coranto dansen en Malvolio, omdat hij deugdzaam was in den kerker gesloten, voor hen werd het liedje gezongen van: Present mirth hath present laughter! en was dat andere, van den regen die ederen dag regent, een grap zonder zin van den nar. Doch zelfs die machtige geest die in hun mid-den leefde kon niet zijn leed beheerschen en verbergen, en immer tot hun behagen van liefelijke blijdschap spreken. De glimlach waarmede de groote onder de kleinen ging verstarde toen hij, te lang in zichzelven starend, zichzelven begonte zien en schrok van de engten en schemeringen waar hij niet verder kon, en begreep dat zijn rijke edelmoedigheid, dat was de liefde waaruit hij de zuiverste teederheid schonk zonder ooit geluk van anderen te verwachten, een last zou worden en al te zwaar zoo er geen hulp van een levende ziel kwam. Wie zucht niet een enkel keer wanneer hij nooit iets ontvangt! Of was de tijd te donker voor de menschen om elkaar te begrijpen? Of verging net een ied Er zeige die verste einden streeft en niet waarlijk Groot is, en niet eischt en neemt vvat liij verlangt? Hij zag in de oogcn van alien die liij tegen kvvam, liij luisterde naar alle stemmen die hij hoorde, vnur brandde in zijn hart. Er waren geheimen in Londen. In de eet-huizen zag men vrienden fluisteren, omziehtig rondkijken en zwijgen. De koningin werderal te oud, zij voelde zich veronachtzaamd, hare gunsten scheen nauwelijks ieniand meer te zeken; in langen tijd had zij geen paiement te zamen geroepen, wijl haar raadsheeren de groeiende ontevredenheid kenden. Den naam van Jacobus hoorde men overal reeds met genenheid noemen, door puriteinen zoowel als door de tegenpartij, men wist dat er edelen waren zelfs in Whitehall, die niet meer schroomnden nun ongeduld luid uit tespreken. Elizabeth was wantrouwig geworden en, gelijk Caesar, bijgeloovig, Dee de sterrenwichelaar voer bijna dagelijks in de koninklijke sloep van Mortlake naar het paleis. De koningin hoorde iets van een geheime briefwisseling met Jacobus, zij riep Essex haar liefsten gunsteling, die ook de gunsteling was van het Londensch volk, uit Ierland terug, en luisterend naar het gelispel van den nijd, verstiet zij hem uit haargenade. Toen kwamen de samenzweerders met hem bijeen in zijn huis in de Strand en besloten den spelers van den Globe op te dragen King Richard II te vertoonen om het volk te winnen voor de ont-troning van de oude vrouw. Den dag daarna verzamelden de opstandelingen zich gewapend in de straten, maar de musketiers en hellebaardiers stonden gereed en dreven hettroepjeedelen terug van Ludgate naar St. Paul's en Cheapside, waar de brave waardin van de Mermaid den internedigenden Essex nog voor hij zijn zwaard overreikte een beker wijn bracht. Toen volgde het geding dat gansch Londen in spanning hield, Shakespeare niet het minst daar ook over Southampton's leven beslist moest worden. Francis Bacon, die veel van zijn voorspoed aan de wel-daden van Essex te danken had, trad op voor de kroon En een ieder begreep dat de vorstin met opzet hem had gekozen, wijl zij voor haren gunsteling niet de laatste straf begeerde. Maar Coke de rechter, den oproerigen graaf eveneens welgezind, was Bacons vijand. En ondanks de pogingen van den rechter zelf om hem te redden moest Essex door de welbespraaktheid van Bacon zijn formaligen gunsteling veroordeeld worden tot het blok. Hij werd ter dood gebracht; Southampton ontving wegens zijn jeugd de genade van kerkerstraf. London was stoin. Ook Brutus faalde toen hij zijn stad van Caesars onderdrukking wilde bevrijden omdat hij, zelf oprecht, te groot vertrouwen in anderen stelde. Het vonnis van zijn vriend was de schelle werkelijkheid, die Shakespeare ontmoette toen hij uit zijn bespiegeling opzag naar de menschen rondom, naar bedrog, verraad en ontrouw. Hij voelde de onmacht van een schouwenden geest in het gewoel van een grooten strijd. Zijn mond sloot zich de teleurstelling dwalend in zijn hart wekte er de vergeten pijnen van vriend- schap, die niet meer verlangd werd. Dien zelfden zomer toen de toeschouwers het edele treurspel van Julius Caesar in den Globe konden zien, werden in de Blackfriars Jonsons Poetaster en in The Rose Dekkers Satiromastix voorgesteld, kleinzielig gekrakeel. Het gonsde in de omgeving van schrijvers en spelers van afgunst, laster en haat. De Romeinsche spelen, die in zwang kwamen, waren niets dan vermiomde Kibbelarijen, door een ieder begrepen. Dat jaar ook stierf John Shakespeare, de vader, in Stratford. Was het voorzienigheid dat juist te dier tijde de een of de ander, keuvelend over oude dagen, den naam van een van Kyd's treurspelen noemde dat slechts een enkel zich herinnerde, Burbage of Nash beter dan iemand, Hamlet, Prins van Denemarken? Hamlet, die geroepen werd alleen een ontzaggelijk kwaad te wreken, ten koste van zijn leven zelfs. William Shakespeare zou van Hamlet een nieren treurspel maken. Zijn ziel was het en vol van zuchten, in zoovele groote nachten had hij geluisterd naar de onverklaarbare zekerheid die men voorgevoel noemt. En werkend in de zelfvergeten innigheid waar het verschil tusschen waanzin en verstand niet zichtbaar is, schreef hij van een prins, zeker, die een allerschandelijkste misdaad te wreken had, maar van een prins, die dichter was, edelmoedig en zacht-zinnig zooals de dichters zijn, eerlijk en bedroefd van nature, in de onnoemlijke pijnen van ongewisheid welke hij leed; maar van een dichter die de striemen des tijds gedragen had, de verachting van den hoogmoedige, de ellende van verworpen liefde geduld had, o van de liefde vooral door niemand. Gevraagd noch begroet, en die nochtans, nochtans beschouwing, verzinsel, müssen, vluchtende beiden en woorden met de lasten van hel zwoegende leven verkoos boven het duister geheim — eindeloos niets of een anderen droom? De dichter die de rust van het zelfvoldane weten niet kennend noch den vrede van het reine gelöst, slechts genieten kon van de schoonheid der aarde met haar boomen en klare rivieren en haar hemel, die immer blauw is, en die juist wijl hij slechts genieten kon, ook zichzelf wist te verachten. O de liefste geest die daar in de stad van dui-zenden menschen door een stil man geschapen werden, zoo verheven en zoo eenvoudig, zoo klaar en zoo onbegrijpelijk, zoo armzalig en zoo onverwinlijk dat nog het verste nagesl acht hem als zijn eigen herkennen zal, want wie hem ziet en ontroerd is voelt dat zijn ontroering li it iets van hem zelven vloeit, Hamlet zal bemind worden om de grootheid zijner maagdelijke liefde, om de eerlijkheid van zijn strijd en zijn moed om te sterven, zoolang er menschen zijn die weten dat ook een dichter zonder daden een held is. Is het zielsgeheim ooit droeviger en heerlijker geroerd? Hamlet leeft en wordt bemind en misverständigen. Maar misverständigen zooals twee vrienden of twee gelieven, wanneer zij in hun zwaarste dagen, aarzelend, zoekend langs de fijnste draden van het onutsprekelijke, alles, alles, zij voelen en denken, in verwundering peinzen over de vreemdheid van elkan-ders wezen. Met Hamlet, liet eerste der treurspelen waar van men zegt dat zij met bloed zijn geschreven, was Shakespeare liet diepst in zichzelven gedaald. Hi] kende zijn zwakheid en verborg zich in de somberlieid van wie zijn grenzen ziet. Het volgend jaar stierf de koningin, liet wonderjaar zooals Dekker liet noemde, omdat er nooit in Louden meer rou was gevörden en getönd. Het was bekend hoe de oude vrouw in Richmond lag te sterven, maar toen eindelijk op een dag in het vroege voorjaar door duizende monden in de stad het verwachte bericht werd herhaald, bracht het verwendens. in alle woningen. Wie leefde er nog die zich een ander dan Old Queen Bess op den troon herinnerde, wie voelde niet dat er iets van het land zelf nit de wereld verdween? De dichters zongen den lof van Cynthia. Alleen Shakespeare zweeg. — Maar toen in de Mei- maand de nieuwe koning met zijn luistcr de poort binnenreed wemelde het in de straten van lachende gezichten en fraaie kleederen, muziek galmde in de schouwburgen en herbergen en de nieuwe wijzen werden ver overde Theems gehoord, op de boekenstallet jes rondom de  men zich heugde. Zoo snel werden de kuilen op de kerkhoven gegraven, gevuld en dichtge-maakt dat niemand kon zeggen of er vrienden en vijanden, aanziellijken en geringen te zamen waren gelegd; het werd stil in de straten en de weinigen die men zag liepen schuw en ijlings, met bosjes droge rosmarijn in neus en ooren om zich voor de zwoele doodslucht te beschermen, zelfs de armsten wisten het kruid te vinden hoe duur het ook was geworden. Duizenden onluchten de stad, de artsen lieten hun zieken hulpeloos achter; er zwierven zoo-veel Londeners op het land dat de dorpelingen, sidderend voor de zwarte ziekte zoowel als voor het roofgespuis, hun deuren en luiken sloten. En geen antwoord op het roepen gaven. En jarenlang keerde de pest bij de eerste warmte terug. De schouwburgen waren meestal alleen in den winter open. Het gezelschap van den Globe, dat thans des konings spelers het het land. Toen Shakespeare, ditmaal vergezeld van Edmund zijn broeder, weder in Warwickshire kwam en naar Stratford reed, vond hi] in Henley Street het ouderlijk liuis, waar niemand dan hun oude moeder aan de deur verscheen, ledig en stil, de vader dood, de broeders en zusters verspreid. Dan in New Place zijn vrouw die al grijs werd en zijn twee volwassen dochters. De voornaamste burgers van den raad kwamen den eigenaar van het groote huis, den eigenaar van vele akkers begroeten, eerbiedig glimlachend. Hij was e Toen Shakespeare, ditmaal vergezeld van Edmund zijn broeder, weder in Warwickshire kwam en naar Stratford reed, vond hi] in Henley Street het ouderlijk liuis, den eigenaar van vele akkers begroeten, eerbiedig glimlachend. Hij was e Toen Shakespeare, ditmaal vergezeld van Edmund zijn broeder, weder in Warwickshire kwam en naar Stratford reed, vond hi] in Henley Street het ouderlijk liuis, waar niemand dan hun oude moeder aan de deur verscheen, ledig en stil, de vader dood, de broeders en zusters verspreid. Dan in New Place zijn vrouw die al grijs werd en zijn twee volwassen dochters. De voornaamste burgers van den raad kwamen den eigenaar van het groote huis, den eigenaar van vele akkers begroeten, eerbiedig glimlachend. Hij was e Toen Shakespeare, ditmaal vergezeld van Edmund zijn broeder, weder in Warwickshire kwam en naar Stratford En heer die gunsten aan Hoff had verworven, veel invloed had en, zeide men, meer dan duizend pond per jaar uitgaf. Men kon het aan zijn kleederen zien. Hij droeg het koninklijk wapen op zijn mantel gestikt. Zij vroegen hem het verzoekschrift, dat zij hadden gezonden om de skating der gemeenteweiden te verbieden, met zijn naam en hooge betrekkingen te steunen. Shakespeare knikte en beloofde. Zeker, de arme moest zijn schaapje vrij kunnen weiden. En kalm tusschen zijn dochters in den tuin langs de vruchtboompjes heen en weder gaande, wist hij dat de jeugd voorbij was. Groote dochters, aanzien, bezit. AIs hij omzag naar zijn huis ontwaarde hij zijn vrouw in de schaduw van de deur gezeten, hij herinnerde zich een tijd vol geur van hooi en vogelzang, hij hernerde zich vreeselijke nachten in Londen, nog zoo kort geleden, toen hij met heete oogen In de duisternis staarde, steeds verlangend naar datgene dat het vuur nog feller branden doet — And frantic mad with evermore unrest. Maar al moest hij zwijgen, de tijd had hem niet verwonnen. In den winter speelde hij voor het eerst voor koning Jacobus. Het hof vertoefde nog te Wilton op het kasteel van Pembroke. Daar, te midden van vele nieuwe edelen met hun gewaden van perzikkleurig of wit satijn, hun buigingen en flonkerende juweelen, zag hij zijnriend weer die twee jaren in den Tower gevangen was geweest. Southampton, nog even blozend en bevallig, sprak hem hoffelijk aan, minzaam lachend zooals het past jegens een gemeene met wien men in dwazer jaren vertrouwelijk is geweest, schertste even, knikte en leidde met zijn blanke hand weer een andere edelvrouw in den dans. Geen menschelijk oog had V van pracht, deugd en liefde. Maar bitterheid voelde liij niet, er is een hoogheid die door niets ter wereld wordt verstoord. Toen, in de koude stad teruggekeerd, schreef hij de laatste sonnetten voor zijn vriend. Na den plechtigen kroningsoptocht van Jacobus in Maart, waar ook Shakespeare en de anderen van zijn gezelschap als dienaren des konings in schreden, in de scharlaken mantels hun voor dezegelegenheid geschonken, mocht er eenige weken in de schwurgen gespeld worden, daar volgens de boeken der kerken de sterfte in Londen tot het gewon getal was gedaald. Er werd een stuk van Shakespeare opgevoerd, over Grieken en Trojanen, en spel vol wijze woorden; een ander, Measure for Measure, over de verdorvenheid in de stad. Neerslachtig, teurgesteld sprak de hertog van wien men zeide dat hij boven alles naar zelfkennis streefde: — "There is so great a fever on goodness, that the dissolution of it must cure it: novelty is only in request; and it is as dangerous to be aged in any kind of course, as it is virtuous to be constant in any undertaking. There is scarce truth enough alive to make societies secure; but security enough to make fellowships accursed: much upon this riddle runs the wisdom of the world. This news is old enough, yet it is every day's news. Zoo zwaar werd deze toon voor Hamlet niet gehoord. Toen kwam Othello, een geweldig mensch met zijn groote liefde, zijn groot vertrouwen, zijn grooten hartstocht, een goed man die in de deugd van zijn verleider evenzeer als in die van zijn kinderlijke vrouw gel Offde. Niet Iago's slecht verstand, maar zijn eigen grotoid die niet buigen kon voerde hem in den waanzin, zooals het de eigen echte drift en niet de jager is die het ongetemde dier in het vuur drijft. De pijn in het treurspel van den Moor schrijnt in een troosteloos hart. Het is de haat. En nogmaals zat hij met haat te schrijven, maar zijn oogen weenden, door niemand gezien, want hij gelöde nog dat er veel in de werelden bestond waar hij om weenen kon. Hij schreef van een grijsaard, goed, onnoozel alseenkind, een gebroken man aan het uiterst einde van zijn leven die in den regen vluchtte, die de koude aarde en den nacht liever had dan de blikken en woorden van wie hem vroeger het dierbaarst waren. Voor hij zich tot den dood gereed maakte gaf de oude koning al wat hij had en verwachtte toen liefde en rust. Maar hij was grijsgeworden zondcr geerd te hebben de menschen te haten, te vloeken. Toen hij niet meer gebieden kon was hij zelfs geen vader meer, niets dan een van de duizende on ver- schillige stervelingen die nun hand ophouden en elkander voorbijgaan. Wie jong is en vraagt kan mogelijk iets krijgen omdat hij zijn jeugd te geven heeft. Lear bezat niets dan zijn ver- trouwen. Wie jong is verwacht nog zijn eerste liefde en zijn eerste teleurstelling. De grijsaard leefde in zijn laatste liefde. En met zijn laatste smart begon het spel. Toen hij zijn cordelia, meer dan zijn dochter, had toegesproken als een lachend knaapje en het geluk uit haar mond verwachtte, schrok hij en deinsde bevend terug, zij had niet verstaan dat er een onverbreeklijker band dan die van het bloed was en geantwoord zooals het een dochter betaamde. Verlaten zwierf hij toen,  die hem volgden; monsters die de gedaanten zijner dochters hadden, dreigden, folterden, verdoemden hem en jegen hem voort, de genadelooze Hemel, zwart en gruwelijk als de menschen, kastijdde hem met hagel, storm en bliksem, een arm koud man van meer dan tachtig jaren in de barre aardsche vilke. Doch even groot als zijn vertrouwen was de trots van zijn grijsheid: No, I'll not weep: — I have full cause of weeping; but this heart Shall break into a hundred thousand flaws Or e'er I'll weep. Hij weende niet. De Hemel zelf kon hem niet vernederen die alles gegeven had en wachtte, met den naam van zijn Cordelia, zijn laatste in het hart. Een grauwe nacht was zijn ouderdom, somber van het zijn en mompelen van menschen, van een Enkelen snik die de wereld verliet. En toen de vale zon eindelijk in zijn oogen scheen, lag hij reeds en zijn adem werd stil. Toen weende hij, zijn kind, zijn liefste lag bij hem. Dit was het afscheid van een vriend: O, let him pass! he hates him That would upon the rack of this rough world Stretch him out longer. De heiligste liefde die verging door de hard-lieid van menschen. Evenals Hamlet en Othello stond Lear hoog boven alien die hem omringden, omdat hij in zijn vroom vertrouwen meer dan anderen verlangde. In het voorjaar toen King Lear verd opgevoerd, moest de Globe weder gesloten worden wegens de pest. Een van Shakespeare's oudste kameraden stierf, Augustine Phillips de tooneelspeler. Het gezelschap reisde weer van stad tot stad en vertoonde zijn k. unst in herbergen, gildehuizen en kasteelen. Rijdend over den heeten, stoffigen heirweg, lang de zonnige weiden, in de schaduw van eikenlanen, rustte Shakespeare van zijn koort- sigen arbeid. Terwijl de anderen praaten en schertsten, staarde hij, voor of achter rijdend, veel naar boven, naar het blauw en de wolkjes en de vliegende vogels. Wanneer hij zijn ge- dachten verloor en rondblikte, snoof hij den zoeten geur van groen loof en wilde rozen; andachtig volgde hij de zwaluwtjes die heen en weder vlogen naar nun hangend nest, of in de late schemering de kraien, langzaam wiekend naar de toppen der verre boomen. Rust, rust behoefde hij: de wereld werd te druk voor hem; zijn leven begon te gelijken op het dorrend  kern er van zocht; alleen besefte hij duidelijker zijn machteloosheid, en hoe de Vader tot wien hij in zijn jeugd had gebeden hem niet helpen kon. Als hij des avonds, bleek en afgemat, voor het naar bed gaan, met zijn vrienden aan de deur van de dorpsherberg zat en medesprak, werden de stemmen zachter, de jongere spelers die daar straks nog een beurtzang zongen of over het pleintje joelend een deerne naliepen, naderden een voor een en luisterden zwijgend naar zijn zwakke stem. Er werd toenmaals, in de gods- dienstige twisten, veel gesproken over God en Satan, over noodlot en voorbeschikking. De koning zelf verdiepte zich gaarne in vraagstukken betreffende bovenaardsche machten. Het geloof aan duivelen in menschelijke gedaante vervulde velen en overal in het land werden oude vrouwen wegens betooveringen vervolgd, gemarteld en ter dood gebracht. In ieder dorp waar zij kwa- IDS men hoorden dc spelers er van, zij vertelden van de vreeselijke hekserijen van een vijftien jaar geleden, de een na den andergaf zijn mee- ning. Bijgeloof, dwaas bijgeloof mochten som- mige predikers het noemen, maar £6n hunner die al veel wijze woorden gesproken had, was nu hij ouder werd overtuigd dat een noodlot, boven den God van genade, sterren en aardsche schepselen beheerschte, goed en kwaad bestu- rend, en dat dit noodlot zijn zichtbare dienaren had. De braafste man, door het noodlot vervolgd kan wonderen van boosheid doen. De jongeren hoorden dat er iets beefde in zijn stem, maar zij wisten dat Shakespeare in den laatsten tijd geen vermoeienis kon verdragen. De meester was zwak, prikkelbaar en in zich zelfgekeerd. Het spelersleven scheen hem te zwaar te worden. Toen zij in Londen terug waren vroeg Burbage om een nieuw stuk, een heftig treurspel zooals de voorgaande waarin hij zijn gave grootsch kon uiten. Zoodra het hof weder het paleis in Whitehall betrok, voor Kerstmis, moest het gezelschap voor den koning spelen. Hier in de kroniek stond een schoon onderwerp, de ge-schiedenis van een Schotschen koning die een van de voorvaderen van Jacobus was. En Shakespeare zou het treurspell schrijven van een deugdzaam krijgsman die trouw aan zijn vorst was en door de werktuigen der duisternis werd verdoemd. Maar reeds in den anang liet hij zich gaan in den vloed zijner gedachten. Een krijgsman, winnaar van een veldslag, behoort zich niet te verdiepen in mijmering over goed en kwaad. Het was Hamlet die de tegenstellingen zag en weifelde; Hamlet die, nog te vol van de melk van menschelijke goedheid, door gruwelijke beelden geschokt en gekweld, den nacht aanriep om het groot verbond te verscheuren; die, te zacht voor bloedvergieten, leed door het gezicht van zooveel bloed rondom. Bloed, bloed was de eentonige roep van den eersten onheilsdagtoen de spoken verschenen tot het la. Atste oordeel met een mensch niet van een vrouw geboren. Een eerlijk, goed meenend man was Macbeth, die geen andere ondeugd had dan dat hij dingen ver-schrikkelijker dan alle angsten zag, hoewel met zijn oogen niet. Hem kozen de bloedgierige wijven omdat zijn verbeelding een begeerlijke prooi was, zijn verbeelding, gezengd door de verraderlijke vonk die zij er ontstaken, folterde hem met de felle schijnsels van valsche groot-heid en voerde hem mee naar dun nacht waar de hemel gloeil en hel menschdom krijt en kermt. Hot lot hield den dolk voor zijn oogen en bracht hem een vrouw die den nioed van een man bezat. En toen hij eenmaal den rauwen bloedreuk, waar hij ging of zich te rnsten Legde, overal rook, overal zuchten en jammeren hoorde en verschrikkingen zag, toen omringden de heksen hem dichter ollen hem voort te zweepen tot hij verstikkend het lot zelf zou vloeken — And bear His hopes 'bove wisdom, grace and fear: And you all know, security Is mortal's chiefest enemy. Gelijk een blind dier dat zijn wonden niet meer voelt, tuurde hij in de wildernis van zijn angsten, verbijsterd door de slechtheid die in de ziel verborgen ligt. Maar op den dag des doods klaarde de lncht, koud en zuver van dampen, het moordgeschrei verstierf en Macbeth keerde weer tot zich zelf, een peinzend schoon vast- beraden man met een zachte, lang bekende stem : Out, out, brief candle! Life's but a walking shadow; a poor player That struts and fret his hour upon the stage, And then is heard no more: it is a tale Told by an idiot, full of sound and fury. Signifying nothing. — Het is lang geleden dat de wereld begon. — In den middag, an het einde van hun taak, knielden de spelers in den Globe te midden der onverschillige gez ichten op het tooneel om hun plichtmatig gebed voor koning en koning in uit te spreken. Een was er die, bij het opstaan even glimlachend om den groet van een edelman te beantwoorden, zwijgend heenging en in de kamer daar achter, bescheiden in de luidruchtigheid der anderen, stil zijn kleederen van fluweel en goud in de kist wegborg. Burbage, de verzen ganzen, speelde voort en Will kon ongemerkt verdwijnen. Buiten gekomen vermeed hij het geraas links van den schouwburg waar de steiger lag en wandelde liever alleen terug naar de stad dicht langs het riet en het koele water. En eerst als hij de poort van London Bridge, met de afschuwelijke rottende hoofden van verraders op staken er boven, bereikte, sloeg hij zijn oogen weer op, want daar g ingen menschen. Later in den avond kwam Jack Hemynge hem zuken, in The King's Head waar hij alleen voor zijn maal zat. Zijn friend overreedde hem om mee naar zijn huis te gaan en ongestoord hun bier te drinken. Dan hoorde hij goedhartige woorden aan bedoeld om hem op te beuren; Will behoefde rust, zij hadden liet langgezien, bet zou hem gocd doen £6n zomer niet te wer- ken; hij kon immers zorgeloos gaan, kort te voren had hij het tiendrecht van Stratford gekocht en ook zijn landerijen brachten voldoende op. Fletcher, of Heywood zou voor hen schrijven. Will luisterde, knikte en zweeg. Hij verlangde naar huis. En als hij geantwoord had dat hij inderdaad er over dacht naar zijn geboorteplaats te gaan om te rusten, zweeg Jack En keek voor zich. Was het zwararmoedigheid wäardoor er den laatsten tijd zoo vaak onbe-grijpelijke bedoelingen in den toon van Will's woorden klonken? Zou het niets dan vermoeienis zijn die hem zoo vroeg verouderen deed? Maar de glans van zijn oogen was sterker en vaster dan voorheen. Toen, in het voorjaar, kwam dokter Hall uit Stratford hem spreken over een huwelijk met zijn dochter. Shakespeare besloot te gaan. Voor het gezelschap weder toebereidselen maakte voor de zomerreis vertelde hij dat hij dezen keer niet mee zou spelen. Wellicht keerde hij in den winter, wellicht later terug. Hij beloofde weder in Londen te komen. Burbage kreeg stukken van een treurspel dat hij niet voltooid had en moest een ander schrijver opdragen er de ont- brekende gedeelten, te maken. Het was het verhaal van Timon wiens grafschrift luide: Hier ligt Timon die bij zijn leven allelevenden haatte; ga voorbij en voorbij en toef niet. Shakespeare verliet Londen. Het grootste van zijn leven en zijn werk was gedaan. STRATFORD-UPON-AVON. De frissche rosmarijn lag in New Place over den vloer gestrooid, anjelieren in alle kleuren, de schoonste van het seizen, stonden er in liet zijn licht voor de ruitjes. Aan het bruiloftsmaal zagen de verwanten en vrienden hun blozenden Will Shakespeare weder met zijn bevallige manieren, en wie het nicest naar de muziek zijn luisterde, was zijn moeder, de oude vrouw die naast hem zat. Lustige verhalen vertclde hij, drink als de jongste, bij pozen den goeden wijn nit Quiney's kelder proevend, en zijn oogen wenden zich telkens weer naar het gelaat van zijn oudste, zijn liefste dochter in haar rozentooi, de bruid van Dochter Hall. Er werd veel gegeten, veel gedronken en gelachen naar de onde zede — daar zatcn alien menschen van wie hij hield, vrienden van groeger en voortaan: Hamnet Sadler — Hamlet, BORSTBEELD in H. Trinity Church, Stratford-on-Avon. Will hem noemde — met Judith zijn vrouw, die hij al kende voor hij naar Londen ging; zijn neef Thomas Greene de stadsschrijver, Frank Collins uit Warwick en Joan Hart zijn zuster; John Rogers, de nieuwe predikant die in een gezellige binnenkamer gaarne over het tooneel mocht hooren, Julian Shaw en zijn schoonbroeder Alexander Aspinall van de Grammar School aan den overkant, met Watts den ersteren; John Combe van de College, met William en Thomas; buurman Anthony Nash, Richard Quiney en Michael Drayton die van Clifford Chambers was komen rijden. Dit waren de v Frienden van zijn laatste jaren. Lang nadat John Hall en zijn jonge vrouw vertrokken waren bleven de mannen er te zamen, pratend en lachend met klinkende bekers, tot in de schemering Judith, thans het eenig kind in huis, de kaarsen ontstak. En eindelijk, toen de laatste gast vaarwel had geroepen en ook de buren naar huis waren gegen, stond hij alleen aan de deur geleund in de vochtige koelte die op een zomeravond van de rivier komt. De glimlach verging niet, want in den edelen weemoed der gedachten, waar herinnering aan een ander kind in dwaalde, begreep hij welke wijsheid hij geleerd had en vanwaar de rijke vreugde was gevloeid die hij, omringd door trouvve gelaten, het dien dag gevoeld had, ademend in den geur van bloemen en rostnarijn, het kruid dat geluk brengt aanjonggehuwden en vrede tevens aan bejaarden. Bloemen bloeiden er voor iedereen, voor kleine kinderen, voor jonge mannen en vrouwen die zangerig van jeugd naar de toekomst sm Achten, voor hen die wanneer de warmte heengaat verheugd zijn schoon er niets gewonnen is en veel verloren; bloemen ook voor hem die, starend naar het geluk, prachtig en diep als het rood juweel in zijn eigen borst, zijn tijd voorbij had zien vlieten in gemijmer, in maten en woorden, in het heerlijk spel van zielopenbaring dat, grootsch gespeeld, het licham te vroeg verzwakt. En de Juni-zon die hem wekte werd een nieuw, mild stralend licht, en de weldadige frischheid van dauw en aarde werd een balsem voor het gemoed ledig van begeerte en twijfel. In de welige stilte van het land, waarslechts de klok van de Guild Chapel tegenover zijn huis met haar lieven klank aan regel en gewonte maande, aan de Manne den voorbij gingen, de pratende vrouwen en de spelende kinderen, in zonneschijn en eenzaamheid ontloken herin-ingen en de innigste gedachten van zijn leven, erst zwak en hulpeloos, dan zwoel en rijk van belden, en koel ten laatste in een zuver klaar gezicht. Hier, oben wünst van zijn groot verlangen, Hep hij meer dan twintig jaar geleden langs deze zelfde akkers die hem thans behoorden, fluitend, gelukkig, zooals in de blijdschap der onschuld een vogel zingt hoog in den ochtendemel. Toen was hij naar Londen gegaan, fortuin heette het doel. Maar wie veel vraagt wordt veel bedroefd, tot de dorst zijn mond verdort en zijn stem breekt in een groote kreet. Waren het de goden geweest die in zijn ijdele ver- zinsels verschenen als heerschers over het lot, spelend met de menschen zooals knapen met vliegen doen; was het de natuur, heilige der hartstochtelijken en hoovaardigen; was het de meester der eeuwige gerechtigheid van wien de eenvoudigen met schuchter gebaar en glanzende oogen spraken; wie was het. Die de mogelijk-heden waar hij mee geboren was vormde en schikte en leidde? Die uit zoovele mogelijkhe-den, oneindig als zijn begeerte, de donkerste had gekozen en doen wassen tot een verschrik-king van dagen en nachten? In schitterende, zoel luidende vreugde was hij uitgegaan, hij kcerde vveder met niets dan vale, verachtelijke wanhoop. De lichtzinnigste vroolijkheid had zijn mond niet rap genoeg kunnen uiten toen hij, gelijk Berowne, dartel van hot tintelend bloed, zich an kvvinkslagen en spotternij verzadigde: His eye begets occasion for his wit: For every object that the one doth catch The other turns to a mirth-moving jest; Which his fair tongue (conceives expositor) Delivers in such apt and gracious words, That aged ears play truant at his tales, And younger hearings are quite ravished; So sweet and voluble is his discourse. Berowne, dien hij als zich zelf had gekend, was thans een vreemdeling. 