None
None
Beginnen wij met de roofvogels, dan komt wegens de grootte de eerste plaats toe aan den nawai (Haliaetus leucogaster), die ver over het tropische gedeelte van Azie en Australie verspreid is en hier overal gevonden wordt. Hij leeft voornamelijk van zeedieren; men ziet hem meestal nabij het strand rondvliegen, of met tusschen den schouders ingetrokken hals uren lang onbewegelijk zitten op den eenen of anderen boom, dikwerf een oude kasuarina. Yolgens het zeggen der inboorlingen bouwt deze vogel in de toppen der hoogste boomen een nest van grooten omvang waarvan hij, indien hij niet gestoord wordt, gedurende een reeks van jaren gebruik maakt. In moed staat hij verre achter bij de kleinere valken; slechts zelden valt hij een levend dier aan. Aan de zeekust vindt men ook den insgelijks onder den naam van nawai bekenden Haliastur leucostemum, die evenwel minder dikwijls voorkomt en weins leefwijze gelieel overeenkomt met den sedert lang bekenden Haliastur pondicerianus. Van Den Anstralischen Pandion lencocephalus (nogai) verkreeg ik slechts een te Maikoor geschoten exemplar. Volgens het zeggen der inboorlingen moet de vogel niet zeer menigvuldig wezen. Hij is nienw voor de fauna van deze groep. Hetzelfde is het geval met den fraaijen Astur longicaudus (fematar), waarvan ik verschillende exemplaren verkreeg. Aangezien deze vogel dikwerf ’s middags op den een of anderen boom siesta zit te houden, gelooft de inlander in zijne onnoozelheid, dat hij om dezen tijd buiten staat is te vliegen. Tot de kleinere hier levende soorten behoore Lophotes ste- nozona, Astur contumax (mihi) en Astur poliocephalus. Alle drie dragen bij den inlander den naam van //jellem.// Weinig in soorten, doch menigvuldig in aantal zijn de uilen, (Strix), wier bestaan op Aroe tot dusver niet bekend was. Ik verkreeg te Wokam slechts een exemplar van Athene humeralis, doch hoorde ze dikwijls in den avond- en ochtend- stond schreeuwen, vooral te Wonoembai vlak in de nabijheid van het huis van Kamies. De vogel heet in deze streek boehoe. Van den geitenmelker (Caprimulgidae) zijn hier viersoorten; de gongaboel (Podargus ocellatus) is daaronder het minst zeld- zaam. Ik zag dien het meest vlak achter Dobo in het bosch, dat uit laag geboomte bestaat, waarboven reusachtige kasuarinen hunne kruinen verheffen en waarin drooge open plekken met zwaar begroeide moddergronden afwisselen. De gongaboel, een echte nachtvogel, brengt den dag slapende door in de eene of andere boomholte of zit op den dikken tak eener kasuarina; in dit laatste geval niet dwars maar steeds in de lengte van den tak. Hij voedt zich met Phalaena’s, Phasma’s, enz. die liij in de vlugt vangt, waartoe de wijde opening van den bek bijzonder geschikt is. De drie andere soorten macrourus, brachyurus (mihi) en argus (mihi), waarvan de beide laatste nieuw zijn. Van den Caprim. brachyurus (de toe-terwaroe) kreeg ik een exemplaar te Wonoembai en van den Caprim. argus werden er twee te Maikoor geschoten. Onder de zwaluwsoorten is de Collocalia hypoleuca (bebal) zeer algemeen, te oordeelen naar de menigte nesten, die de inboorlingen te koop aanbieden. Deze vogel nestelt in de holen, die dikwerf in de koraal- en schelpkalk voorkomen en broeit twee- maal ’sjaars. Ook de tjabemSn (Cypselus mystacalis) en de wokwaka (Hirundo nigricollis) zijn geenszins zeldzaam; eerst- genoemden vogel ziet men veelal op het droge einde der takken van een of anderen hoogstammigen boom, waarbij de diep ingesne- den staart het dier op het eerste gezigt doet herkennen. De wok waka is overal te vinden en verzamelt zich soms in den avond- stond, voomamelijk bij hevige winden, in vlugten van vijftig en meer. Bijzonder rijk aan soorten is het geslacht der ijsvogels (Alcedo), waarvan een negental hier te huis behoort. De meest gewone van alien is de kakgrdgrd&r (Dacelo Gaudichaudi), zoo genoemd naar het geluid, dat hij opgejaagd laat hooren. Hij leeft zoowel an het strand als meer binnen ’slands, doch nooit ver van water verwijderd, waaruit hij zijn voedsel trekt, dat in kleine vischjes, kreeften en andere waterdiertjes bestaat. Bij zijn weinige schuwheid kan men hem gemakkelijk onder schot krijgen. Met nitzondering van den staart, die bij het mannetje blaauw en bij het wijfje bruin is, bestaat er geen ufterlijkver-schil tusschen beide geslachten. De jongen daarentegen ver-schillen aanmerkelijk en gelijken veel op den insgelijks hier levenden, doch veel grooteren Dacelo tyro. Halcyon collaris, sordida en sancta zijn drie andere hier levende soorten van boschijsvogels, waarvan de laatstgenoemde de zeldzaamste is. In de maag van een door mij geschoten Halcyon sordida vond ik de half verte erde overblüffselen eener Mygale. De zeldzaamste soort dezer familie op Aroe is de tentenlare (Halcyon torotoro) waarvan ik verschillende exemplaren te Wonoembai en Maikoor verkreeg. Nabij Wonoembai vond ik een nest van dezen vogel in de holte van een leemwand, waartoe een gang geleidde, die nagenoeg een el lang was. Op een uit fijne vischgraten en enkele gras-halmpjes bestaanden hoop lagen drie reeds bebroide glanzig witte en tamelijk ronde eijeren, waarvan ik er twee voor de verzameling heb kunnen conserveren. Ook is te Wonoembai niet zeldzaam de kwakokoedo (Tanysiptera hydrocharis), die mij dikwijls levend door de inboorlingen gebragt werd, doch door ruwe behandeling meestal bevuild en defect geraakt was. Ceyx pusilla eindelijk en Alcyone azurea zijn wel niet bijzonder zeldzaam, doch onttrekken zich door hare kleine gestalte en verborgen levenswijze gemakkelijk aan het oog. Even als de vorige soort vindt men ze alleen in de nabijheid van water. Dat de Ceyx golitaria liier zou voorkomen, betwijfel ik; Wallace noch ik hebben dien vogel ooit gezien. Aan houiguigers (Nectarinia), vliegenvangers (Muscicapa), lijsters (Turdns) en klaauwieren (Lanius) is Aroe, even als het naburige Nieuw-Guinea, bijzonder rijk; het zijn alien kleine vogels, zelfs van zeer geringe grootte, gedeeltelijk met fraaije kleuren getoord, gedeeltelijk met een niet onwelluidenden zang begiftigd. Tot de eerste familie behoort de simsim (Myzomelaerythrocephala) een vogeltje, dat bij voorkeur den langs het strand groeijenden zoom van rhizophojen bewoont. Te Dobo was het tamelijk menigvuldig, later heb ik het nergens meer aangetroffen. Het is een onrustig diertje, dat onophoudelijk tus-schen de takken rondhuppelt, kloutert en vliegt en daarbij volstrekt niet schuw is. Zijn voedsel bestaat uit het honigsap van bloemen en uit kleine insecten. Het beursvormig van boveri gefloten nest bevestigt de vogel aan het eind der dunste takken van struiken en heesters, dikwerf laag bij den grond. Het wijfje legt daarin drie vuilwitte aschbru In gevlekte eitjes. Aanmerkelijk zeldzamer zijn de Nectarinia aspasia en frenata; terwijl Arach- Northera Novae Guineae, Dicaeum iguicolle, Myzomela nigrita, Glyciphila ocularis en verschillende soorten van Ptilotis weder tot de minder zeldzaam, en velen zelfs tot de zeer algemeen voorkommende vogels behoore. De meeste daarvan bestempelt de inboorling insgelijks met den naam van simsim, eene collectieve bena- ming voor verschillende kleine vogelsoorten. De meest belangrijke vogel der laatstgenoemde familien, die testond de aandacht van iederen vreemdeling tot zich trekt, is buiten kijf de wakkoe (Tropidorhynchus Novae Guineae), de ochtend-vogel of boerong-siang in het Maleisch. Zijn zang, dien hij vooral ’s ochtends en ’s avonds lang voor zonsopgang en laat na zonsondergang liooren laat, is zoo eigenaardig, dat men dien nimmer vergeet, als men dien eens gehoord heeft. Hij bestaat uvole klokachtige klanken, afgewisseld door kwakende, maauwende en krassende  vlugt gaat zelden verder dan van boom tot boom. Hij voedt zich met insecten, meest coleopteren en is volstrekt niet schuw. In het diepste der böschen, voor als op de naauwe, voor een ongeoefend oog naauwelijks te herkennen voetpaden der inboor- lingen, ziet men dikwijls de beide ook op Nieuw-Guinea te huis behoorende pitta’s (Pitta Makloti en Novae Guineae), hier onder den naam van kabSrber bekend. Het zijn vlugge vogels, die even als onze kwikstaartje op en neer wippende, waarbij het heldere rood van den onderbuik reeds op eenigen afstand in’t oog valt. Te Wonoembai komen beide soorten bijzonder menigvuldig voor, daar vond ik ook de nesten en eijeren. De nesten zijn ruw Digitized by Google 40 uit grashalmpjes, mos en bladeren gebouwd en bevatten drie h vier witte rood- en aschbruin gevlekte eijeren. De vogels voeden zich met insecten. Een ander fraai geteekend vogeltje is de Ded&ioen (Todopsis cyanocephala, Malurus sericyaneus mihi), waarvan het mannetje in het paringskleed zeer verschilt van zijn gewoon uiterlijk. Hoog gras met struikgewas er tusschen is zijn geliefkoosd ver- blijf. Met onbegrijpelijke vlugheid kruipt en kloutert hij daarin en weet zich spoedig aan het oog te onttrekken, zoodat men het beestje slechts van zeer nabij kan schieten, waardoor natuurlijk de exemplaren zwaar beschadigd worden. Het vliegt zelden en zet zich nimmer op hooge struiken of boomen. Twee niet minder schoon gekleurde vogels zijn de waimSleba en de waitooi (Monarcha telescophthalma en chrysomela), die beide in de omstreken van Wonoembai dikwijls gevonden worden. De wijfjes der laatste soort schijnen zeldzamer te zijn of meer verborgen te leven dan de mannetjes, zooals dit wel meer het geval is met sommige vogelsoorten. Eindelijk vond ik op al de door mij bezochte plaatsen zeer dikwijls een bijzonder karakteristieken vogel, bekend onder den naam van kasservrawoe (Artamus Papuensis). Men vindt dien vooral op open plekken, zoowel in’t bosch als aan’t strand; hij zit gaame op de droge takken van den eenen of anderen dooden boom, somtijds alleen, dikwerf ook paarsgewijze of met drieen of vieren digt aan elkander gesloten. Met korte tusschen- poozen ziet men dan een dier vogels wegvliegen, om op een in de nabijheid gekomen insect jagt te maken, en dadelijk weder naar zijne plaats terug keeren. Het zijn uitmuntende vliegers, die nu eens zonder merkbaren wiekslag de hoogere lucht doorklieven, dan weder gelijk een pijl langs den grond heenschieten, waarbij hun sneeuwwitte buik scherp tegen lucht en grond afsteekt. Deze vogel voedt zich met insecten, die hij steeds in de vlugt vangt. Niet minder merkwaardig dan de wakkoe is Cracticus personatus en Quoyi. De eerstgenoemde, volgens m In gevoelen Digitized by Google 41 slechts eene plaatselijke varieteit van den Cr. cassicus van Nieuw-Guinea, is overal te vinden. Hij zet zich bij voorkeur op de lagere takken van het geboomte, doch komt dikwerf ook op den grond, om zijn voedsel te zoeken, dat nit insecten, slakken of kleine hagedissen bestaat. Het is een levendige, niet bij zonder schuwe vogel. Anders is het gesteld met zijn stamgenoot, Cr. Eluoyi, die bij voorkeur in moerassige en digt begroeide streken huist, hetzelfde voedsel gebruikt en opmerkelijk schuw is. Beide soorten zijn zeer strijdznchtig, zoowel onder elkander als ten opzigte van andere vogels. Bij den inboorling heet Cr. personatus //waklolan// en Cr. Quoyi //kan.// De //gohl'/ (Corvus orrn) is de eenige hier te huis beho- rende raafsoort; hij is op de groote eilanden menigvuldig, op de kleinere daarentegen zeldzaam. In leefwijs en voeding komt hij geheel overeen met onze Enropeesche raven, doch hij heeft een geheel verschillend geluid. Een bijzonder kenmerk dezer soort is de schoone lichtblaauwe iris, die de jonge vogels ook hebben. Deze laatsten zijn vuilbruin in plaats van zwart, de kleur van hun bek is evenmin zwart, maar wit met vleeschkleurigen tint aan den wortel. Wij zullen thans spreken van den faneam, den merkwaar- digsten, reeds sedert eeuwen bekenden en toch nog zoo on- bekenden vogel der geheele groep; wij bedoelen den grooten paradijsvogel (Paradisea apoda). De faneam — zoo heet de vogel op de geheele groep — leeft in menigte op al de groote eilanden, zoo van den Voor- als Achterwal en behoort inderdaad onder de meest algemeene vogels van A roe, vooral op de zuidelijke eilanden en met name op Trangan, waar weinig jagt op hem gemaakt wordt. Daarentegen is hij in vele streken der Achterwalseilanden door hetonophoudelijk jagen vrij schaarsch geworden, daar vindt men hem alleen nog in H diepste van het woud, op verren afstand van menschelijke woningen. Op Wokam en Trangan ziet men niet zielden wijfjes en jonge manneijes aan het strand en nabij de dorpen; oude mannetjes in het zomer- of bruidskleed schijnen als het ware een voorgevoel te bezitten van de gevaren, waaraan zij door hunnen prachtigen vederdos blootgesteld zijn. De vogel is krachtig van ligchaamsbouw en lieeft bijzonder sterk ontwikkelde vleugels en pooten, een dikke hnid en een zeer spierkrachtige maag. De vlugt is ferm, min of meer golvend, doch gaat meestal Niet ver. Buiten den paringstijd leven de oude mannetjes en wijfjes afgezonderd; kleine groepen van wijfjes en jonge vogels treftmen daarentegen dan dikwijls aan. Doch als de paringstijd — het laatst van Junij en de maand Julij — gekomen is, verzamelen zich troepen van wijfjes van vijftien tot twintig stuks op zekere meestal bijzonder zware boomen in het eenzame woud. Op de middenste takken zittende, lokken zij dan door middel van een luden als //hoe// klinkenden roep de mannetjes, die op hetgeluid afkomen en zich op de bovenste takken neerlaten. Daar gezeten trachten zij nu de aandacht der wijfjes tot zich te trekken, door het ligchaam op en neder te bewegen en de veder-bossen als een gulden waaijer te openen en te sluiten, te laten vallen en op te heffen onder een een eigenardig kwakend geluid De prachtige staartveeren steken dan dikwerf boven den rugs, hem als ware het overschaduwende, regtstandig omhoog en geraken in eene trillende bewegging. In dien toestand waargenomen, levert de vogel een prachtig gezigt op. Is na korter of langer tijdsverloop de keus tusschen een mannetje en wijfje tot stand gekomen, dan vliegen de gelukkigen weg en de paring begint. Het getal der op de verzamelplaatsen aanwezige wijijes is steeds aanmerkelijk grooter dan dat der mannetjes. De boom, uit welks top ik te Maikoor verschillende mannetjes schoot, was een omtrent 90 voet hooge laka-laka (Pterocarpus), op wiens bovenste takken de overblijfsels te zien waren van een hutje, door de inboorlingen gemaakt tot schuilplaats voor den jager, om van daar de vogels des te zekerder te kunnen treffen. De wijfjes zaten naar gissing een twintig voet lager dan de mannetjes. Mijn schot deed alien opschrikken en wegvliegen, evenwel kwamen de wijfjes na verloop van een kwartier groo- tendeels weder terug, doch de mannetjes bleven weg. Worden Digitized by ^.ooQle 43 de vogels niet verontrust, zoo strekt een en dezelfde boom ge- durende jaren tot verzamelplaats voor de in den omtrek liui' zende vogels. Het gewone geluid, dat de paradijsvogel geeft, is ruw en luidklinkend; bet bestaat uit een paar hooge en diepe klanken, dikwerf van een krassend geluid verzeld, dat op //woek-wook- woeok'/ gelijkt. Het is in het morgen- en avonduur, dat men dit geluid door het woud hoort galmen, zelden op den dag. Van de drie exemplaren, die ik tijdens mijnen togt gedurende eenige maanden levend er op na hield, hoorde ik slechts dezen aan beide geslachten eigen loktoon. De vogels voeden zich met verschillende boschvruchten en met insecten, die zij reeds voor zonsopgang gaan zoeken. In de gevangenschap eten zij gaarne zoogenaamde kakkerlakken (Blatta orientalis), die zij met de pooten vasthouden, en nadat zij met den bek de pooten van het insect hebben afgescheurd, ver- slinden. Mijne exemplaren aten in den beginne rijpe pisangs en later zacht gekookte rijst en zeker zoude ik ze levend naar Amboina overgebragt hebben, waren ze niet achtereenvolgens gestorven ten gevolge der ongunstige weersgesteldheid, waaraan ze bij gebrek aan eene goede bergplaats op mijn klein vaartuig aan- houdend bloot stonden. In den gevangen staat wordt de paradijsvogel, vooral het wijfje, gaauw tarn en leert spoedig voedsel uit de hand zijns meesters aanneraen. De paringstijd begint in het einde van Junij en de wijfjes broeijen in Augustus en September. Bij de wijfjes, die in de tweede helffc van Julij geschoten werden, vond ik het eerst sterk ontwikkelde eijerstokken met half rijpe eijeren. Volgens het zeggeu der inboorlingen maakt het wijfje haar nest hoog boven den grond in de takholte der zwaarste, voor den vlugsten klimmer ongenaakbare boomen. De eijeren zelf heeffc nimmer iemand gedragen. De oude mannetjes dragen ieder jaar twee zeer van elkander verschillende kleederen, die ik winterkleed en zomer- of parings- Digitized by Google 44 kleed zal noemen. Het eerste wordt gedragen van November tot Mei van het volgende jaar, het tweede van Mei tot October. Daarin koinen evenwel veelvuldige uitzonderingen voor, want te Wokam verkreeg ik reeds op den 3 den April een in vollen vederdos prijkend mannetje, terwijl ik te Maikoor nog in Julij verschillende exemplaren in het overgangskleed vond, onder anderen een op den 19 den dier maand geschoten Digitized by Google Vergangen mijne herhaftig geschiedt de verandering van het winter in het zomerkleed op de volgende wijze. Het eenvoudig bruine winterkleid van het oude mannetje gelijkt volkomen op dat, hetwelk de wijfjes haar geheele leven dragen; bij beide geslachten zijn de vlaggen der twee middenste staartpennen de helft smaller dan die der overige en hebben de zij- en onderste staartdekveeren losse vlaggen met iil staande takjes. Is het tijdstip van de verwisseling gekomen, dan verschijnen het eerst de fluweelachtige veeren om den wortel van den snavel, gelijktijdig met enkele goudgroene schubveertjes op de donkerbruine keel. Terwijl nu het goudgroene keelschild zich van lieverlede ontwikkelt, kleurt zich de schedel van het voorhoofd af lichtgeel en verlengen zich de beide middenste staartpennen, waarvan de vlaggen tevens aan het voorhoofd af lichtgeel en verlengen zich de beide middenste staartpennen, waarvan de vlaggen tevens aan het voorhoofd af lichtgeel afstooten met uitzondering van een klein, meer of minder breed gedeelte aan de punt. Terwijl dit plaats heeft, ontwikkelt zich gelijktijdig de in den beginne vooral op den bovenhals nog sterk met bruin gewolkte lichtge Le kleur tot voile zuverheid. Eindelijk komen de vederbossen uit en verkrijgen de als ware het nu in dunne draden veranderde beide middenste staartpennen, waarvan nog maar eenige haartjes aan de punt zijn blijven staan, havo voile lengte. De nommers 1058, 416, 295, 461, 879, 456, 1036, 1051 en 1053 op den catalogus der verzameling gevven in opvolgende reeks eene duidelijke voorstelling dezer verandering van het winter- in het prachtkleed (N°. 414) in het prachtkleed (N°. 1049). Bij de Paradisea papuana geschiedt de verandering van het winter- in het zomerkleed op dezelfde wijze. In mijne //Bijdrage tot de ornithologische fauna van Nieuw-Guinea// [Natuurkundig lijdschrift voor Nederlandsch-Indie), heb ik, destijds minder goed ingelicht, daarvan eene niet geheel juiste voorstelling gegeven. Welligt kom ik later daarop terug. De vederbossen zijn steeds hoog oranjegeel en naar het einde licht purperbruin gekleid. Aan sterk licht blüggesteld worden ze vrij spoedig grootendeels wit. Gray’s varieteit Wal-lachiana van Parad. apoda (Proceedings of the zoological Society 1858 pag. 181), kan derhalve niet behouden blijven, als be-rustende op eene dwaling. Als groote zeldzaamheid treft men enkele mannetjes met drie draadschachten in den staart aan, zoo als bij nommer 560, eene door de inboorlingen afgestroopte huid. De kleur der oude wijfjes is met uitzondering eener flaauwe lichtgraauwachtig gele tint in den nek, volkomen gelijk aan die der oude mannetjes. De diagnose, die prins C. L. Bonaparte in zijnen Conspectus generalis avium op pag. 412 van het wijfje geeffc, is die van ’t wijfje der Nieuw Guineesche soort (Paradisea papuana). Jonge vogels zijn doorgaans iets bleeker; de eerste verwisseling der veeren heeft bij jonge mannetjes in den tweeden zomer plaats. Bij beide geslachten is de bek vuil licht aschblaauw en de iris fraai l ichtgeel; de tint der pooten is lichtpaars en die van de nagels en van den onderkant der het geel. D.e lengte van het ligchaam is van de punt des snavels tot aan het staarteinde, naar gelang des ouder-doms, van 30 tot 41 duim Nederlandsche maat. De bewering van sommige reizigers b. v. Porrest en in navolging van heut ook die van vele naturkundigen b. v. Wallace en Gray, dat onze vogel ook op Nieuw-Guinea zoude leven, is geheel * onjuist. De Paradisea apoda behoort alleen op de Aroe-Groep te huis en is nergens anders te vinden. Sedert meer dan twee eeuwen worden de gedroogde huiden dezer soort in den handel gebragt, hoewel de waarde in de laatste tien jaar aanmerkelijk gedaald is. Te Dobo betaalt men thans voor eene liuid anderhalve gulden eu uit de eerste hand nog minder. Bij de handelaars heet de vogel //boerong matie/' (doode vogel). De inboorlingen schieten hem niet, zooals men dikwerfhoort vertellen, met stompe, maar wel deegelijk met scherp gepunte pijlen, die hem dood ter aarde doen storten. Tot dit einde maken zij in de boomen, die tot verzamelplaatsen strekken, hutjes of schuilplaatsen van loof en takken, om van daaruit de vogels te kunnen benaderen. De bewoners Van Wattelei weten de inannetj Es te lokken en verkrijgen ze op die wijze met minder moeite en in groater hoeveelheid. De huid wordt op ruwe wijze tot an den worten van den snavel afgestroopt, waarij men het buikvel wegsnijdt, doch vleugels en pooten er aan laat. Yervolgens wordt die in den rook gehangen, waarin zij wel is waar droogt, doch look spedig bevuild raakt en het grootste gedeelte harer schoon-heid verliest. Gekookt of gebraden is het vleesch taai en smakeloos. Vertelsels of legenden aangaande den paradijsvogel bestaan er niet. Slechts is mij ter oore gekomen, dat de inboorlingen in sommer een mannetje in het overgangskleed zullen schieten, zeggende, dat de in den omtrek huizende reeds uitgevederde mannetjes, als zulks gebeurt, de landstreek voor altijd verlaten. Exemplaren met drie draden in den staart noemen de Aroeeezen radja’s of koningen dezer vogels. De tweede hier levende soort van paradijsvogel is de gobgobie (Cicinurus regius), de het verst verspreide der geheele familie. Het vogeltje is een allerliefst diertje, steeds in beweging en zet, in drift gerakende, de schooner goudgroen gepunte heupveeren waaijervormig naar voren uit. Zijn zacht geluid, dat hij dik-werf hooren laat, heeft eenige overeenkomst met het maauwen eener jonge kat, omtrent als het woord //kaoe” met eenigzins fluitenden klank uitgesproken. Ofschoon de vogel zeer algemeen is, krijgt men evenwel de volwassen mannetjes veel minderte zien dan wijfjes en jonge Vogels. Aangaande den nestbouw is weinig of niets bekend. Een verwisseling van kleed, zooals Digitized by Google 48 bij de Paradisea apoda, heeft bij den Cicinurus regius niet plaats. Ook van deze soort bereiden de Aroeeezen de huid met pooten en vlerken er aan, en men koopt te Dobo het stuk gemiddeld voor de waarde van een halven gulden. Twee andere bij uitstek prachtige vogels, zijn de beide hier levende soorten van Chalybeus (Ch. viridis en Keraudrenie), bij de inlanders onder den naam van // kan // bekend. De Chal. viridis is overal te vinden, zowel nabij het strand als diep in het bosch, terwijl de Chal. Keraudreni — eene nieuwe ondekking voor de fauna der groep — tot de zeldzaamste vogels behoort en slechts in het binuenste der wouden aangetroffen wordt. Beide voeden zich met insecten, slakken, wormen en ook met vruchten. Het geluid, vooral dat van den Chal. Keraudreni, is moeijelijk in woorden terug te geven, en zoo eigenaardig, dat men het in langen tijd niet vergeet, als men het eens gehoord heeft. De hoogst eigenaardige, door Lesson reeds waargenomen bouw der luchtpijp bij het mannetje der laatstgenoemde soort, draagt buiten twijfel het meest bij tot het voortbrengen van den vollen en krachtigen klank van het geluid. Van den interessanten Ptilonorhynchus melanotis, dien de inlander in nabootsing van zijn geluid //batoetoe” noemt, verkreeg ik verschillende exemplaren op Wokam en Maikoor. Het is een schuwe vogel, traag van aard; hij houdt bij voorkeur van sterk lommer gevend geboomte. Zijn vlugt is zwaar, golvend en gegen zelden ver; insecten, vooral coleopteren, benevens bosch-vruchten, strekken hem tot voedsel. Eindelijk zijn de tentelare (Gracula Dumonti) en de bie (Calornis virescens) overal te vinden, de laatstgenoemde veelal in groote vlugten, die onder luid geschreeuw het bosch rondvliegen, dikwerf in de tuinen en nabij de woningen komen en gaarne in droge of weinig belommerde toppen van het hooge geboomte verblijf houden, vooral in die van den katoenboom (Gossamp. album). Als ze opgejaagd worden, vliegen alien te gelijk onder luid geschreeuw heen. Behalve Nieuw-Guinea is geen eiland van den Indischen Arbeiter. Digitized by Google 48 chipel rijker aan soorten van papegaaijen dan Aroe; niet min - der dan twaalf soorten treft men hier aan, waarvan eenige nergens auders gevonden worden. Yerreweg het inenigvuldigst van alle is de Trichogloss. nigrogularis, de jarrian. Men vindt hern 't meest nabij het strand, paarsgewijze of in kleine vlogten. De toppen der langs de knst groeijeude kasuarinen, waarin ze luidrnehtig rondklanteren en vliegen, zijn het geliefkoosde verblijf dezer vogels. Komt nn een andere zwenn op zulk een reeds bezetten boom neervallen, dan geeft dit aanleiding tot eene vinnige vechtpartij, die onder hevig geschreenw zoo lang duurt tot dat de eene of andere troep de vlngt neeint. Ook onder het vliegen, waarbij de roode klenr van de berst en van den onderkant der vleugels duidelijk in t oog valt, hoort men den vogel dikwerf schreeuwen. Cacatna triton, Eclectns polychlorus en Linnaei, Coriphilns placentis en Geofirojus Digitized by Google 48 chipel rijker aan soorten van papegaaijen dan Aroe; niet min - der dan twaalf soorten treft men hier aan, waarvan eenige nergens auders gevonden worden. Yerreweg het inenigvuldigst van alle is de Trichogloss. nigrogularis, de jarrian. Men vindt hern 't meest nabij het strand, paarsgewijze of in kleine vlogten. De toppen der langs de knst groeijeude kasuarinen, waarin ze luidrnehtig rondklanteren en vliegen, zijn het geliefkoosde verblijf dezer vogels. Komt nn een andere zwenn op zulk e Aruensis zijn soorten, die ik op al de door mij bezochte plaatsen aantrof; terwijl Trichogloss. coccineifrons, Eos rubrifrons, Psittacula diophthalma, Nasiterna pjgmaea. Microgloss, aterrimus en eene nienwe door mij ontdekte Psittacula (P. melanogenia miki) aan meer bepaalde localiteiten gebonden zijn. De merkwaardigste dezer soorten is buiten twijfel de alkai (M. aterrimus), dien ik vooral op Wokam in menigte aantrof, doch wegens zijne schuwheid zelden onder schot kon krijgen. De vogel zitmeestal in de toppen der hoogste boomen, slechts eens herinner ik mij, langs het strand roeijende, een exemplar laag bij den grond op een pandanus gezien te hebben. Het voedsel bestaat uit verschillende soorten van vrachten en noten, vooral uit die van den pandanus en den kanarie (Canarium moluccanum), waarvan hij de ijzerharde schil met het grootste gemak openbijt. Bij al de verkreisen exemplaren vond ik de roode kleur der wang- und veel minder zuver en helder dan bij die van Misool, Salawattie en Waigeoe. Bij de jonge vogels is de loodblaauw- grijze tint der veeren minder geprononceerd dan bij de ouden en het voorste gedeelte van den bek vuil wit, bij den nestvogel misschien de geheele bek. Digitized by Google Van Psittacula melanogenia (mihi) verkreeg ik een exemplaar te Wokam en twee andere te Wonembal. Het vogeltje is van boven bruinachtig groen; aan den mondhoek is eene drielioekige witte vlek, die naar de neusgaten en onder het oog langs in een dun streepje uitloopt; de wang- en keelveeren zijn zwart, de laatste met lichtgroenachtig blaauwe randen. Onder de wang is eene oranje-gele vlek, de slagpennen zijn zwart met blaauwen rand aan de buitenvlag, de staartpennen olijfgroen. Van onderen is de vogel lichtgeelachtig groen, welke kleur op den hals in oranje-geel overgaat. De inboorlingen noemen het vogeltje Ioa, V. En nächsten dien zij ook aan de Psittacula diophthalma geven; het is tamelijk zeldzaam. In de maag der geschoten exemplaren vond ik vruchten, vooral die van den waringin (Ficus spec.) De Nasitema pygmaea komt meer voor, doch ontsnapt door hare geringe grootte dikwerf aan ’t oog. Den Trichogloss. coccineifirons eindelijk mogt ik nergens aan ’t oog. Den Trichogloss. coccineifirons eindelijk mogt ik nergens aan deze van heeft kunnen verkrijgen, kan deze vogel onder de zeldzame dieren gerangschikt worden. Van koekoeken bezit Aroe een zevental bekende, gedeeltelijk Australische soorten, zoo als den Cucul. cineraceus en een kleinen Chrysococcyx; van deze laatste soort werden slechts twee exemplaren verkregen. Het zijn alle vogels, die men wegens hunne verborgen leefwijze weinig te zien krijgt en die zich alleen door hun eigenaardig geluid verraden. Bij uitstek rijk is het land aan duvensoorten. Er zijn er een twintigtal, waaronder vele, wier bonte kleur aan papegaaijen doet denken. Onder de grootere verdienen wegens hare algemeen-heid vooral melding de Carpophag. pinon, zoeae en luctuosa, die de inlanders onder de namen van Veerjau en Koebela kennen. Bij een mijner togten in het bosch te Wokam vond ik aan het stameinde van den tak eener Laurinea, omstreeks twintig voet boven den grond, een nest van Carpoph. zoeae, waarixit de vogel bij mijne komst opvloog. Het was zeer los van takjes gebouwd, hoogst ondiep en zoo doorschijnend, dat ik er, van de plaats waar ik stond, doorheen kon zien. Het bevatte slechts een wit, aan de punten afgestompt ei. Onder de veelal fraai gekleurde Philopus-soorten (Loenggoen) zijn de Philop. Wallacei, superbus, coronulatus, aurantiifrons en iozonus in sommige streken niet zeldzaam. Tamelijk zelden koraen daarentegen twee nieuwe duivensoorten voor, die zelfs aan de nasporingen van een Wallace ontsnapt zijn. De grootste daarvan doet zich op het eerste gezigt kennen door haren langen en krachtigen bek, die eenigzins naar den snavel van den Rallus zweemt. Naar mijn gevoelen behoort de vogel tot geen der aangenoraen onder- familien van Columba; derhal ve stel ik den naam van Rhynchaeuas voor, als gebazeerd op den eigenaardigen bouw des snavels. De soort wijd ik toe aan den in de omithologie en herpetologie hoog verdienstelijken heer H. Schlegel, den vriend van Prins Ch. L. Bonaparte, en noem alzoo den vogel Rhynchaeenas Schlegel. (*) Hij is iets kleiner dan de Carpoph. lucuosa, graauwzwart met purperpaarsche tint; het voorhoofd is licht aschkleurig. Op de vleugels vertoont zich eene groote goud-groene en goudpurpere vlek, die door zijn schitterenden glans op het donkere vederkleed prachtig uitkomt. Min of meer herinnert deze duif aan de Peristera chalcoptera van Australia. De tweede nieuwe soort is eene kleine netgekleurde Ptilopus, die ik Ptil. helviventris noem. Zij is van boven roodachtig bruin, met okergelen schedel en breede lichtgraauwe randen aan de kleine vleugeldekveeren; keel en hals zijn wit, borst en buik hoog isabelgeel. Ik verkreeg den vogel, waarvan slechts een exemplaar geschoten werd. Te Wokam en van Rhynch. Schlegelen Te dier plaatse en twee andere te Maikoor. Beide soorten waren den inboorlingen onbekend. Tot de merkwaardigste der hier levende vogels behoore ook de Nikkiel (Megapodius Reinwardti) en de Kamoer (Talegallus Cuvieri). De Nikkiel, waarvan mij dikwijls levende exemplaren (*) Reeds onder den naam van Henieophaps albifrons bekend. (Schlegel). Digitized by ^.ooQle 51 te koop aangeboden werden, houdt zich bij voorkeur op zwaar begroeide plekken nabij het strand op, waar hij over dag ongestoord naar voedsel kan zoeken, dat uit insecten, zaden, bladknoppen en bessen bestaat. Wordt hij daar opgejaagd, dan vliegt hij, den hals regt vooruit strekkende, met zwaren wiekslag naar den top van een boom in de nabijheid, waar hij zich, tot het gevaar geweken is, schuil houdt. De paringstijd begint in het einde van Mei en in Junij legt het wijfje hare eijeren, welke op dezelfde wijze in een broeihoop tot ontwikkeling komen als die van den Australischen Megapodius tumulus. Het mogt mij niet gelukken versche broeihoopen te vinden; oude, die reeds verlaten waren, zag ik daarentegen meennaleu in de omstreken van Maikoor, waar de vogel bijzonder menigvuldig voorkomt. De Kamoer is wel is waar niet zeldzamer dan de Nikkiel, doch wordt minder gezien wegens zijn meer verborgen verblijf in de eenzame diepte van het bosch. Van dezen vogel, wiens eijeren op gelijke wijze uitgebroeid worden, vond ik te Wo-noembai een verschen broeihoop. Deze lag op een open plekje enden zwaren lommergevenden Titie (Vitex Molucana) verscholen, en bestond uit aarde, vermengd met verrotte takjes en bladeren. Het geheel vormde een stompen kegelvormigen hoop van 11 voet hoogte en 25 voet in den omtrek. In het boventfte gedeelte van dezen hoop waren vijf gaten uitgegraven, welke ter diepte van vier voet nagenoeg regtstandig naar beneden liepen en los met aarde gevuld waren. In vier van deze gaten vond ik eijeren in eene regtstandige positie. Door een ongelukkigen val des dragers braken zij alle, waardoor ik kon opmerken, dat zij zich in verschillende toestanden van ontwikkeling bevonden. Ik zag daarin eene bevestiging, van hetgeen de inboorlingen mij reeds verteld hadden, namelijk dat de Einige in tusschenpoozen van een en welligt meer dagen gelegt worden. In de gaten rees de thermometer op 93° Fahrenheit bij een luchtwarmte van 85° in de sehaduw. Eenige dagen later trof ken tweeden broeihoop aan, die reeds sedert lang verlaten scheen en aanmerkelijk grooter moet geweest zijn. Welligt was deze bet werk van verschillende wijf jes, zoo als mijn inlandsche gids mij verzekerde. De eijeren zijn zoogroot als die der ganzen en langwerpig van vorm; zij heben eene sterke, witte schaal, die van buiten met eene steenroode huid omkleed is. De inhond is zeer voedzaam en smakelijk. Een mijer gewigtigste jagtdagen op Aroe was de 15 de April, op welken het mij gelukte, een nagenoeg volwassen wijf-jes-kasuaris te schieten, waarop ik reeds meenpalen te vergeefs geloerd had. Desniettemin zag ik mij telenrgesteld bij de vangst des vogels, waarvan Wallace ondanks alle moeite slechts een sternum heeft kunnen magtig worden. Ik had toch gehoopt den in 1860 door mij op Sallawatti ondekten Casnarius Kaupi (*) ook hier te znllen aantreffen en vond, toen ik bij den gedooden vogel kwam, een Casuarins galeatus (f) voor mijne voeten liggen. Het dier had nog de graauwbruine klenr van het jeugdige kleed, welke eerst bij volwassenen in zwart verandert en dat wel eerst op den hals. Behaive in den. paringstijd, die hier in de maanden Junij en Jnlij valt, leven beide geslachten afgezonderd. Het wijfje maakt eene soort van raw nest onder struikgewas op den grond en zit daarop een 28tal dagen te broeijen, terwijl het mannetje in de nabijheid de wacht houdt. Men vindt in een nest noort meer dan vijf eigen, die onder een scherpen hoek gerangschiktliggen. Buiten het nest liggen steeds een htwee een htwee een, die de vogel, zoodra de jongen nicht het ei komen, stuk trapt, om an hen tot voedsel te strekken. In de gevangenschap eet de kasuaris alles wat eetbaar is; in de wildemis voedt hij zich meest met vrachten. Oude manneijes, die op de jagt aangeschoten worden, komen op den jager af, die dan van geluk mag spreken, wanneer hij er zonder ernstige verwonding afkomt. De vogel leeffc slechts op de grootere eilanden en heet in de volkstaal Koedarie. Aan strand- en watervogels is op de groep geen gebrek; vele (f) Waarschijalijk de Cas. bicarunculatus. (Schlegel.) Digitized by Google 53 daarvan treffen men overal in menigte aan, vooral reigersoorten. Van deze laatste was slechts eene soort als hier levend bekend, welk getal door mijne onderzoekingen tot op negen geklommen is. Het zijn de volgende: Ardea typhon (vrij zeldzaam), Herod, syrmathophorus (vooral te Maikoor niet zeldzaam), H. plumiferus (een vogel, waarvan ik te Maikoor slechts een exemplar verkreeg), H. immaculatus, Greyi, jugularis, Aruensis, Novae Hollandiae, Ardetta macrorhyncha en Nycticorax Caledonicus. Herod. Greyi en jugularis ziet men dikwerf bij elkander. Daaruit af te leiden dat beide eene soort uitmaken, komt mij evenwel gewaagd voor, aangezien men nimmer overgangen van wit tot zwart aantreft. Esac. magnirostris, Glareola grallaria, Lobiv. nellus personatus, Himantopus leucocephalus, Numenius uropygialis, verschillende Charadriadae en Scolopacidae zijn insgelijks strandvogels, die men dikwijls ontmoet, met uitzondering van den Himant. leucocephalus, waarvan ik slechts een paar aan het strand achter Dobo te zien kreeg. Lobiv. personatus en Glar. grallaria, beide nieuw voor de fauna der groep, vond ik voor het eerst te Maikoor, eerstgenoemde soort in kleine familien van vier tot zes stuks op de bij ebbe droogvallende zandbanken, laatstgenoemde op het vlakke zandstrand. Den Aus- tralischen Eulabeomis castaneoventris (de Serat) zag ik eens te Earoetei. De Toekar (Rallina tricolor) is op moerassige, zwaar met ruigte begroeide plekken wel is waar niet zeldzaam, doch k omt weinig onder 't oog, evenals eene Porphyrio, van welke laatste soort, die vooral te Earoetei niet zeldzaam is, zelfe geen enkel exemplar kon geschoten worden. Eene schoone aanwinst voor de fauna der groep is de ontdekking eener fraaije, voor de weten-schap nieuwe soort van Rallus, welke ik R. Hoeveni (*) noem ter eere van prof. J. van der Hoeven, wiens voortreffelijk hand-boek der dierkunde mij in mijne werkzaamheden van veel nut is geweest. Het eenige exemplar van dezen zeldzamen vogel werd mij te Wonemba door inlanders gebragt; zij noemden hem Toebar. Hij is bruinrood; rug, schouders en vleugeldekveeren zijn olijfbruin; beuedenrug, bovenstaartdekveeren en staart zwart en de slagpennen roodbruin. De buik is donkergraauw en de onderkant der vleugels bruinachtig zwart met een groote witte endvlek op elke veer. De bek is vuil geelachtig gro En en de potten zijn lichtrood. De eijeren, die mij gelijktijdig met den vogel (een mannetje) gebragt werden, waren 4 duim 2 streep lang en 3 duim 1 streep breed, vleeschkleurig met bruinroode en bleekpaarsche vlekken en spatten over de geheele oppervlakte, de laatste in de schaal. Jammer dat ze te ver bebroeid waren, om bewaard te kunnen worden. Den Kedieder (Haematop. Ion- girostris) vindt men in menigte op zulke plaatsen langs de kust, waar bij ebbe zandbanken boven water komen, zooals langs de zuidkust van Maikoor, waar ik den vogel voor het eerst te zien kreeg. Van zwemvogels verkreeg ik verschillende soorten van Larus en Sterna, die men nagenoeg overal langs de kusten te zien krijgt. Dit laatste is ook het geval met twee soorten van aal-scholvers, die men soms in troepen van veertig en meer stuks bij elkander ziet. De Opdai (Sula fiber) en de F regal (Tachypet. aquilus) houden zich meer in de open zee op en komen slechts nachts op het land om te rusten. Eendensoorten eindelijk huisvesten op Aroe slechts twee, de Dendrocyg. arcuata en Todomna radja, die beide Boersil heeten en op het achter den Kampong Maikoor liggend moeras alles behalve zeldzaam waren. Digitized by ^.ooQle REPTILIEN, VISSCHEN, INSECTEN, SCHELPDIEREN EN PLANTEN. Beschouwen wij de hier levende reptilien, dan vinden wij zoowel soorten, die op Nieuw-Guinea als die op de wesfayaarts van Aroe lig gende eilanden te huis behooren. Onder de schildpadden treffc men vrij menigvuldig aan: Chelonia Midas en imbricata, beiden erden den naam van Kaloba bekend. Onder de Sauriers is de Crocodilus biporcatus niet zelden, even als de gewone en een zwarte Varanus, de Histiurus Amboinensis en eenige soorten van Platydactylus, Hemidactylus, Gongylus en Dibamus. Bätrachiers vond ik slechts weinige, doch daaronder een fraaije, bijzonder groote soort van kikvorsch, de Bengemagar der in- boorlingen. Hij is olijfkleurig en onregelmatig geteekend met groote donkere vermiljoenroode vlekken en lichtgele banden en spatten. Yan slangen zijn sommige eilanden wel voorzien; volgens het zeggen der inboorlingen zijn sommige vergiffcig. De grootste zijn verschillende Boa-soorten, waarvan eene door schoone kleur nitmunt. Zij is lichtgroen met witte vlekken langs den rug en witte en bleekgele banden langs de buikschilden. Op eene mijner wandelingen in het bosch achter Dobo vond ik eens eene kolossale Digitized by ^.ooQle 56 Boa carinata slapende, maar dewijl ik ongewapend was, maakte ik mij stilletjes uit de voeten. Onuitputtelijk rijk aan visschen zijn de wateren, die de groep omspoelen en doorsnijden; doch het zijn meestal soorten, die- ook in de Banda-Zee en langs de kusten van Ceram en Amboina gevonden worden. Van de vele soorten zullen wij slechts enkele opnoemen en wel de volgende: Apogon Amboinensis. // Bandanensis. // Hoevenii’. tt Moluccensis. // novemfasciatus. Cheilodipterus quinquelineatns. Ambassis interrupta. // macracantlius. Anthias Manadensis. Serranus A mboinensis. // argus. n horridus. // leucogrammicus. n merra. » microprion. n punctulatus. // pardalis. n spilurus. n stellans. // nrodelus. Mesoprion Amboinensis. // Bottonensis. // dodecacanthus. ft dodecacanthoules. '/ erythropterus. // gembra. // lineolatus. // marginatus. Digitized by ^.ooQle 57 Mesoprion octolineatus. // pomacanthus. // quadriguttatus. n Russelli. v striatus. // vitta. Myriodon scorpaeno’ides. Cirrhites pantherinus. Priacanthus argenteus. // Carolinus. ft holocentrum. tt macracanthus. Dules rupestris. Therapon Cuvieri. tt servus. Holocentrum cornutum. tt leonoi'des. » operculare. tt sammara. tf violaceum. Myripristis parvidens. tt Pralinius. Percis cylindrica. Uranoscopus laevis. Sphyraena Commersonii. tt Porsteri. n obtusata. Polynemus microstoma. tt plebejus. Upeneus Barberinus. tt Brandesii. tt Jansenii. tt oxycephalus. tt Russelli. Mulloides flavolineatus. Digitized by Google 58 Upeneoides variegatus. Dactylopterus orientalis. Platycephalus Celebicus. Scorpaena Bandanensis. n polyprion Scorpaenichthys diabolus. // polylepis. Pterois antennata. tt volitans. // zebra. Apistus fiiscovirens. v hypselopterus. Synanceia brachio. // elongata. // horrida. Pristipona nageb. Diagramma crassispinum. •// Lessonii. ft lineatum. ft radja. Scolopsides bilineatus. In lineatus. Heterognathodon bifasciatus. Tanthopleura. Pentapus aureolus. Lethrinus latifrons. T microdon. T oraatus. T rostratus. Caesio chrysozona. T coerulaureus. Gerres macrosoma. Chaetodon auriga. Digitized by Google  gomorah. Filigera. Gazza tapeinosoma. Amphacanthus dorsalis. Marmoratus. Acanthuras lineatus. Mummifer. Naseus brachycentron. Fronticormis. Mugil ceramensis. Atherina brachypterus. Atherina brachypterus. Atherina brachypterus. Petroskirtes anema. Hypselopterus. Temminckii. Salarias quadripinnis. Sebae. Gobius chlorostigma. Sebae. Gobius chlorostigma. Polypterichthys Yalentini. Amphisile scutata.  Spilurus. Renardi. Spilurus. Strigiventer. Novacula julioides. Cirrhilabrus Solorensis. Cheilinus Ceramensis. Decacanthus. Scarus coeruleopunctatus. Radiatus. Scarus coeruleopunctatus. Digitized by Google Scarus naevius. Nuchipunctatus. Sumbawensis. Clyodon genistriatus. Hypselosoma. Waigiensis. Belone cylindrica. Leiuroides. Hemiramphus Dussumierii. Jixocoetus Commersonii. Unicolor. Harengula melanurus. Moluccensis. Engraulis encrasicholoides. Saurus synodus. Rhombus lentiginosus. 