Mystiek
Leeuw, G. van der (Gerardus), 1890-1950
In God wordt het huweelijk van het en hel gevierd. Wien het nog krasser, men luistere naar den Deken van St. Paul, Inge, den modernen Neoplatonist: dat de strijd met het kwade een werkelijkheid is, en dat God aan de zijde van het goede staat, dat zijn waarheden voor het zedelijkk bewustzijn; maar men mag dit bewustzijn niet tot eenigen norm van de werkelijkheid maken, God ziet bet anders, en in God zijn alle dingen goed. — Nieuw zijn deze dingen allerminst; de Verschooristen ten onzent leerden, dat een onderscheid van goed en kwaad in werkelijkheid niet bestond; en ten allen tyde trad de mystiek in een nauw verbond met de logica tegen de absolute aansprakken van de zedewet: hoe kan alles uit God zijn en in God terugkeeren wanneer ook dat wat wij, met een zeker relatief hecht, kwaad noemen, niet in Gods wezen kan worden gedacht. De mysticus is, als hij gaat nadenken, al heel spoedig supralapsariér. In een diepzinnig gedicht van Roemi spreekt God tot Adam, na den val: waarom zijt gij berouwvol? wist Gij niet, dat ik de lust geschapen heb, die u tot de zonde bracht? En Adam antwoordt, dat hij dat wel had ingezien, maar het niet had willen zeggen uit deemoed tegenover den Heer. De praedestinatiegedachte vindt in dit verband bij de Soefii’s een eigenaardige toepassing. Zij draagt dezelfde gevoelens, die wij in de moderne, pantheistische mystiek vinden, maar tevens den calvinistischen deemoed tegenover God, die geen rekenschap geeft van zijn daden. In schijn (wederom Roemi) is Mozes getrouw, Pharao ontrouw; in wezen zijn beiden zijn beiden z.g. God werkt in den een het zg. goede, in den ander het z.g. kwade: Uit de bron, die Mozes’ aanschijn helder heeft bestraald, Hebt Gy, God, mijn aanschijn zwart als nacht gemaald, zegt Pharao. Dat is in andere termen de leer van Blake en zoovele modernen. Maar daarnaast staat de deemoed: God is de groote houthakker en hi velt neder, wien hy wil, vrij heerscht uw byl in uw bosch. En nu de noodlottige consequentie. Wat kwaad is in u of in mij, hoe zal het kwaad zijn in hem, in wien alleen nog God leeft, en niet meer hiyjzelf? Men kan toch niet staande houden, dat God kwaad doet? Roemi laat het God kras genoeg zeggen: — Oordeel zielen, die verbrand zijn in mijn licht, Niet in andrer menschen strafgericht, Spreekt zoo iemand zondig, noem hem zondaar niet. Moordt hy, hem sla ’t wrekend zwaard der wrake niet; Boven alle deugd heeft waarde zyne zonde Die in eigen hart de ware Kaaba grondde. Goed en kwaad worden van elkanders tegenstellingen elkanders relaties : Had wel Mozes’ staf zijn wondren ooit gedaan, Had niet Pharao met toovnaars zich beradn? 1) Praedestinatie by den Soefi Mahmoed: Bleibt Jahre lang der treu stets in Versuchung Doch tragt er dann das Halsband der Verfluchung; Lang widerstrebt der Andr’, und dann erhilt er Nach Siindenbuss den Namen Auserwahlter (vert. Tholuck). MYSTIEK 27 Naturk komen slechts betrekkelijk weinige mystici tot deze thoretische inzichten, welke hunne orthodoxie hun trouwens meestal verbiedt, maar de practische houding tegenover de zedewet is, ook bij gebrek aan theoretische fundeering, veelal dezelfde. De uiterst instructive correspondentie tusschen Fénelon en Mme Guyon is er éen bewijs van onder meerdere. Je mehr die Mystik in die Tiefe geht, desto mehr streift sie an die Grenze des Naturalismus, heeft Joel gezegd. De opheffing der subject-object-tegenstelling leidt onwillekeurig tot de opheffing van alle tegenstellingen. De wereld bestaat niet meer, God en Ik zijn in een ver- smolten, — nun kan men zeggen: alles in God, maar ook: God in alles. Het zijn de beide wegen der zelfvernieti- gende en der sacramente mystiek, die wij boven trachten te schilderen. Maar wanneer men zegt: God in alles, dan kan de hartstocht, de extase, de roes, die het gevoel van Gods tegenwoordigheid wakker riep, die de hand den onzijnijkke in het zienlyke deed tasten, die het wonder werkelijk maakte, — dan kan de geest sterven, en over- blijft alleen de wereld, waarin de tegenwoordigheid Gods een grif, maar achteloos aanvaarde toegift is. Het,,alleen God" der zelfvernietigende mystiek ligt zoo ver van de dagelijksche werkelijkheid, dat ten allen tijde de verzoeking groot geweest is om het gegevene ook zonder dood in God als heilig te beschou Wien en het sacrament te nuttigen als ordinaire spijze. Aan dit naturalistische gevaar voor de mystiek beant-woordt niet zelden de präctic, die trouvens ook heel wel zonder de theorie kan. Epicurisme en libertisme zijn nevenverschijnselen der mystiek, die niemand tot haar wezen mag rekenen, maar waarvan wel kan worden ingezien hoe zij uit dat wezen voortvloeien. Zoo verstaan wij figuren, als den reeds vaak door ons aangehaalden Omar Kajam, mysticus en libertyn; verstaan wij ook de urspattingen van mystische secten, de heele geschiedenis door. Aan het libertinistisch gevaar meent den het Quietisme te ontkomen. Do niets; wees instrument in de hand Gods, maar verzaak alle opzettelijk handelen; en gi zult rust vinden. Sla uw hand niet aan de ark, gelijkk Uzza, ook al zaagt gij haar wankelen; wat voor een ander een goede daad zou beteekenen, kan u niet helpen, dien God gansch en al passief wil zien; aldus Mme Guyon. De sancta indifferentia beheersche het leven, dat immer buiten den ,grond” der ziel omgaat. Tersteegen: Es ist ein wunderbarer Stand, Es fallt mir alles aus der Hand, Ich kann an gar nichts denken, Die Augen sinken sanfte zu, Mein Geist in héchst vergnügter Ruh Sich einwarts muss ersenken. Fen ziel die God gevonden heeft, doet door niets te doen meer voor de bekeering van een koninkryk dan vijf- honderd predikers, die niet van dezen staat zijn, zegt Mme Guyon. Maria, die niets deed, koos het beste deel’). Het aardsche leven is onverschillig geworden, de innerlijke concentratie verbiedt een zu. ich geven, al ware het aan het beste en hoogste, aan het stutten van de arke Gods. De houding van de mystiek tegenover de moral hangt samen met een der meest bedenkelijke dingen in haar wezen. Zij is uit haren aard aristocratisch; zi vervalt gemakkelijk tot hoogmoed. Het ligt in den aard der zaak, dat slechts weinigen den hoogsten staat der unio mystica bereiken. Zij zijn de uitverkorenen, zij kunnen met de andere stervelingen niet in een adem worden genoemd; de mystiek pleegt enkele weinige heiligen te kweeken: over de schare der arme zondaren is zij maar zelden met erbar-meng bewogen. De Labadie stond alleen hun, die in den ùgigt zich elders in de correspondentie over, les fautes extérieures d’humeur, dont les autres sont mal édifiés, maar die toch zeker van het nicht minder gewicht zijn dan een gedwongen zelfbeher-sching welke het naivel gewicht zijn das gedwongen zelfbeher-sching welke het naivel gewicht zijn schaden. Het is allermerkwaar-digst en ook wel droevig om te zien hoe de hartstocht van Mme Guyon in deze brieven telkens weer verstanden gevoel van den grooten Fénelon meesleept; zij verzoekt het in den naam van God, de ne point examiner trop scrupuleusement vos fautes, mais de vous laisser tel que vous étes... Ne raisonnez jamais des autres comme de vous, ni de vous comme des autres, cela étant trés différent. Hoe zal men den tempel Gods vergelijken met de armzalige hutten der menschen? Het is begrijpeljk en behoeft niet meer met vele woorden te worden aangetoond, dat de mystiek, afkierig van elke voor de gedachten van menschelijke  Gods, eigen will, eigen bepaaldheid heeft hij met al het andere achtergelaten an de poort van het heiligdom. Een schriftuig; een speeltuig, door Gods vingeren getokkeld; een fluit van Gods adem. Bezield; in zichzelf is het instrument niets: 1) Mme Guyon schnift, je comprends aisément, que toutes les personnes qui ne sont pas entrées dans la perte totale m’accuseront en cela d’orgueil; mais, dans mon état, je n’y puis penser!’ Over de verontwaardiging van Bossuet naar aanleiding van de impeccabilité der Quietisten, zie Seillière, Mme Guyon et Fénelon, Paris, 1918, 217. Zie voorts vooral de prachtige uitgave van. Masson, Fénelon et Mme Guyon, Paris, 1916, de hoogst belangrijke correspondant tusschen beiden. 30 MYSTIEK Luiten zijn wy, die Gi slaat, die uw klank dragen, Hooren wij in onze klacht ook niet uw klagen? Fluiten zijn wij, maar de ademtocht is uwe, o Heer! Bergen zijn wij, maar uw echo keert van hunne Wanden weer. (Djellaleddin Roemi). Fen, toile d’attente’ voor den schilder God, kan de ziel ook niet meer tegenover Hem een eigen plaats hebben: haar plaats is de zijne, zijn plaats de hare. Vandaar dat het mystiek gebed *) nimmer, in zijn hoogste perfectie, een dialoog, een gesprek met God is, — maar immer een monoloog, een lied Gods in de ziel; vaker nog een woor- delooze inkeer, een zwijgende zaligheid; nooit een vraag van den een aan den ander, maar een verzinken van den een in den ander:,,J’ai senti vivre en moi cette insondable pensée, j'ai touché, éprouvé,savouré, embrassé mon néant et mon immensité, j'ai baisé le bord des vétements de Dieu et je lui ai rendu grace d’étre esprit et d’étre vie’’ (Amiel). Gesprek metzichzelf, gesprek met God... He is hier een valsche tegenstellenden; de zalige vertrouwd- heid met den Gast van binnen is tevens de concentratie op de eigen ziel, de uitwendige God en de uitwendige mensch zijn beide ondergegaan in den grond der ziel. Is er dus geene plaats voor ethiek noch voor persönliche, nog sterker keert de mystiek zich af van de middelaiars, die de historische religie stellen tusschen God en mensch. Het hoeft ons waarlijk niet te verwon- deren, dat, waar alles is gericht op de ineenvloeiing van Hier en Ginds, de onmisbaarheid van gidsen op den weg tot het Ginds op zijn best wordt veranderd in een voor- loopige wenschelijkheid. Moet er, volgens een positive Over het mystiek gebed: Segond, en Heiler, Das Gebet, 1923. Lasson, Eckhart, 323:,,Darum soll die Seele alle Heiligen und unsere _ Frau hinaustun, weil sie alle Creaturen sind. Evenzoo Mme Guyon, Heppe, Q. M., 161. De mystieke christologie typisch bij Gérres, Die christliche Mystik I, 1879, 169. In zijn hemelvaart heeft Christus,alle Mystik auf den Weg zum Endz El hingewiesen. Mystisch denkt ook de Romantiek wanneer zij yan elk — kind een Christus maakt, van elk boek een bijbel (Novalis’ Fragmente). ce ~~ MYSTIEK 31 religie, iemand blijvend staan tusschen God en mensch, dan voelt de mystiek dat als een beleediging en een ver- loochening van haar wezen. Zoo plegen in de christelijke mystiek de heiligen, naar gelang de hoogere trappen worden beklommen, hunne plaats als geleiders en opvoeders te verliezen. En juist zoo gaat het met Christus. Wy moeten hier weer nauwkeurig onderscheiden: de meeste christelijke mystici waren te zeer verbonden aan de leer der kerk, veelal ook te innig getroffen door de liefde tot Christus, dan dat zij ook maar een oogenblik Hem zijn plaats als middelaar Gods en der menschen zouden hebben betwist. Maar daar staat tegenover, dat bij vele mystici te bemerken is een neiging, om, naarmate de volmaking voortschrijdt, de gedachten af te trekken van de historische verschijning, het aardsche leven van Jezus van Nazareth. De bontheid van het historisch gebeuren past immer niet bis de kleurloosheid van wat eeuwig en tijdeloos is. Wan- neer de mysticus speculatief is aangelegd, wordt dan ook alle nadruk gelegd op de idee van de vleeschwording des Woords, niet als een malig gelegd op de idee van de unio mystica. De chiistologie wordt gebruikt als illustratie, soms als garantie van de ophefiing der tegenstelling tusschen God en mensch., God is mensch geboren, opdat ik als diezelfde God geboren zou worden... Gods grond is mijn grond, en mijn grond is Gods grond”’, zegt Meester Eckhart. leder kan Christus worden, en de heilige geschiedenis is niet anders dan het welsprekende verhaal van de ontmoeting tusschen God en de ziel. Men voelt hoe de historische werkelikheid van Jezus van Nazareth, ook al wordt zij als vanzelfsprekend voorondersteld, hier van geenerlei essentieel belang meer zijn kan. De Zoon is niet geboren, maar Hij wordt NU geboren; het gaat niet om geschiedenis, maar om eeuwig- heid. Het offer op Golgotha word tot mystisch beeld, in zijn concretheid heenwijzend naar het ontastelijke; daar worden de krachten openbaar van den verborgen grond der ziel; toen Christus’ bloed vloeide, trok Hij met de kracht van de ledige ruimte Gods barmhartigheid en genade tot zich (Eckhart). Het is wel genoegzaam bekend hoe deze speculatief-mystische christologie, gewoonlijk in verbindung met de leer van den Logos, in de christelijke ktolkens weer het mystieke levensbeset gepaard en het eenmalig gebeuren van de geschiedenis des heils heeft afgeplat en uitgespreid tot de algemeenheid der Idee en de ledigheid van den zielegrond. Aan deze houding der mystiek ten opzichte der christologie kan het feit niets veranderen, dat sommige mystieke stroomingen (men denke aan het Pietisme!) een gebruik maken van den naam van Jezus, grooter en inniger vaak dan de orthodoxie. Het is maar een verschil in naam. In de mystische Jesulatrie staat de naam Jezus voor den naam God; de psychische Einstellung is precies dezelfde. Zéer in structief is het, in dit verband, na te gaan hoe de mohammedaansche mystiek tegenover Christus staat; zij beschouwt Hem, zooals bekend is, met grooten eerbied, en... Of: In elken menschengeest woont Christus diep verholen, Gy kunt Hem kwetsen, of gij kunt zijn wonden heelen; Hef slechts het zwaar gordijn, waarachter ziel verscholen Ligt, — en ge vindt den Christus daar verborgen. Van Djellaleddin Roemi, die dit dichtte, tot Deken Inge, vinden wij dezelfde opvatting, die nog slechts met een dunnen draad aan het historisch christendom is verbonden. Het zuiverst beseffen wij de tegenstelling, wanneer wij het klassieke woord der mystiek, bijvoorbeeld zooals we het bi Roemi vinden: | MYSTIEK 38 Over brieven en gezanten maakt hi zich geen zorgen, Die aan ’s konings boezem veilig ligt geborgen, stellen tegenover een woord van Wilhelm Herrmann, dat eveneens verdient klassiek te worden: ,,Wir wollen nicht nur durch Christus hindurchdringen zu Gott. Wir meinen vielmehr bei Gott selbst nichts anderes zu finden als Christus’. Lehmann spreekt van de ,,chemisch reine Gottheit’’, die de mystiek, in haren afkeer van al wat vorm heeft, nog alleen overlaat. Dat is niet geheel billik, omdat het geen ruimte laat voor den positieven gevoelsinhoud van de negatieve expressie, te weinig begrijpt van de_,,Paradoxie des Ausdrucks’’. Maar het is te verstaan, dat de fijnzinnige godsdiensthistoricus tot de uitdrukking kwam. Immers de mystiek gaat in haren afkeer van al wat nog naam heeft, telkens 266 ver, dat ook de geringste schaduw van een persoonlijk bestaan in verband met God niet wordt geduld. God wordt onpersonijk: gedacht, een kracht, een stroom; tusschen Fénelon en Mme Guyon, il se faisait un écoulement presque continuel de Dieu. Beter nog is de abstractie, die in haar neutralité den rijkdom van het kleur-loze veiliger over brengt dan de gewone al te menschelijke godsvoorstelling. De mystieke theorie zegt liever, God-heid, dan, God’, het schijnbar koude abstractum is voor haar drager van grooter warmte. De Godheid, geheel zonder praedicaat, das Nicht des Geistes, das Nicht des Bildes, ein lautres klares ungemischtes Eins ohne alle Zweiheit’, omvat bij Eckhart ook den, God’ der bijbelsche vethalen. Hetzelfde bedoelt Angelus Silesius, wanneer hi wil, noch iiber Gott in eine Wiiste ziehn’. Wanneer wij nu ten slotte vragen, wat de mystiek voor oons beteekent, dan is het grootste gedeelte van het antwoord in het bovenstaande reeds gegeven. Wij vatten samen en maken daarbiy nog enkele opmerkingen. De christ En ziet in het verschijnsel der mystiek negatieve factoren en positiver dingen, die hij maar al te gaarne mist en dingen, die hij bij geen mogelijkheid kan ontberen. Wij beginnen met het negatieve. Het hoofdbezwaar, dat tegen de mystiek altijd is aan-gevoerd, is dat der anticipatie. Haar doel is het doel van alle christenen: de vereeniging met God, de ophefing der scheiding tusschen God en wereld, de komst van den dag, dat God alles is in allen, of zelfs in alles. Fénelon, véré hij nog geheel door Mme Guyon was over-tout, sprak het met klare woorden uit, il est vrai qu’en cette vie on ne passe jamais en Dieu en sorte qu'on ne passe jamais en Dieu en sorte qu'on ne passe jamais imparfaite en ce qu'on ne voit pas clairement l'essence divine et qu'on n est jamais impaceable : on peut jusqu’au dernier ‘soupir perdre la grace : n'est imparfaite et fragile’. De mystiek vergeet, dat wij onzen schat in aarden vaten dragen. Hier ligt ook het recht der polemiek van Ritschl en de zijnen tegen de mystiek: Mystik ist zunachst die durch den areopagitischen Gottesbegriff geleitete Andacht, in welcher die Über-schreitung aller Vermittelungen bis zum Aufgehen des bestimmten Bewusstseins in das ‘unterschiedslosse Wesen Gottes, als etwas schon in der irdischen Gegenwart Erreichbares erstrebt wird”. Anticipatie dus. Maar wanneer dit moet beteekenen, dat de mystiek vooruitgrij Pour den datgene waarop andere christenen geduldig wachten, dan is de tegenstelling tech niet principiel genoeg; zij zou dan vooronderstellen, dat bet wel christelijk is het opgaan van elk bepaald bewustzijn in God in het onderscheidinglooze wezen Gods als ideaal voor te stellen, wanneer men het maar ideaal laat. Wy gelooven zeer beslist, dat dit geen christelijk ideaal is. Wy meenen bij God niet anders te vinden dan Christus. Wy meenen het leven niet in den ondergang der persönlicheid. Naturlik bedeutend Ritschl en de zijnen het ook niet zoo, al wordt het wel eens wat slordig gezegd. De mystiek grijpt niet naar hetzelfde als waarnaar het christelijk gelöö hunkert. Er is een wezenlijk onderscheid tusschen mystieke éenheid, opheffing van de tegenstelling tusschen subject en object, en de christelijke gemeenschap met God, die een vrije, zedelijke verhouding van twee persönliche voor- onderstelt. Dat hebben Ritschl en Herrmann en Lehmann, die overigens geen van allen de mystiek geheel billijk be- handelen, zuver gezien. Van dit wezensonderscheid zijn alle, ook de bovengeschetste verschillen, afhankelijk. De | mystiek ziet God en ziel beide als de twee verwante en correlate factoren, die moeten worden gereinigd van be- perktheid en materie om elkander te vinden. Dat is grieksch. Het is geen toeval, dat bijna alle belangrijke mystische stroomingen, al of niet via Dionysius Areopagita, uit het Neoplatonisme zijn gegroeid. De goddelijke vonk, verborgen onder de asch van dit eindige leven, — he Tis iets geheel anders dan de vrije persönijkheid, die in buiging voor den heiligen God haar hoogste volmaking vindt. Het historisch christendom zekt de opperste werkelijkheid niet in een zoo sterk mogelijke verdunning van de gegeven werkelijkheid; het beleeft zijn innigste ontroering niet aan de grens van het niets. Het zoekt het opperste mysterie in den onberekenbaren rijkdom der goddelijke persönijkheid; het beleeft zijn opperste wonder in de omzetting van den eigen wil door de gemeenschap met den godde-ljken. De oude Tholuck, de kenner van de perzische mystik, wist het wel, Die Mystik kann Freunde, ja sie kann Briider Gottes bilden, aber keine Kinder Gottes’. Zij spant zich in tot het uiterste, tot de grens van het mogelijke om zich,,aus dem Geschaffenen herauszuziehen und in Gott zu versenken’’, maar zy kent niet de zaligheid oe van de vergeving in de armen van den Vader; zij is een oefening tot godzaligheid, geen ontmoeting met den levenden od. Hiermede hangt samen het anthropocentrisch karakter der mystiek. Zij voert diep in de eigen ziel, tot de affect- looze grond bereikt is. Maar het is zeer moeilijk zuiver vast te stellen, wanneer dit precies het geval is, en het is meer dan een onvriendelijke onderstelling, dat de mystici den bodem wel eens hebben gepeild védér alle affecten waren uitgezuiverd. Er is een groot gevaar, dat de mystische methode ten slotte toch nog brengt bij het eigen gebrekkige Ik, en het, in den waan, dat de tegenstelling van subject en object reeds is overwonnen, als goddelijk bestempelt. Het is in zekeren zin verwonderlijk hoe vele mystici aan dit gevaar zijn ontkomen; het is aan den anderen kant droef te z Ich hoe geesten als Mme Guyon er zeker niet an zijn ontsnapt. Dat betreffend het practische leven. Ook theoretisch trekt bijvoorbeeld een Novalis zijn conclusis: j het hart, dat, afgetrokken van al het andere, zichzelf,,em- pfindet’, is religieus. Niet zonder recht spreekt Dilthey hierbij van God, als den,,Schatten welchen das Ich wirft’. De mystiek, zeker het goddelijke alleen te vinden in de schuilhoeken van eigen ziel, ontgaat niet altyd het vermoeden, dat wel de schuilhoeken werden gevonden, maar dat zij geen tempelen Gods bleken. Er is ‘geen text, de mystiek zoo dierbaar als: het Koninkrijkk Gods is binnen in u. En het — schijnt haar omogelijk, dat wie diep genoeg graft, in plaats van den schat, het waardelooze Ik wederom uit de— diepte zou opdelven. Deze introversieve houding der mystiek brengt haar dan: ten slotte ook tot een soort rolverwisseling van God en mensch, die haar oorsprong vindt in de volstrekte identificatie van ziel en God. Het is bekend hoe Angelus Silesius er behagen in schept te spelen met de gedachte, dat God evenzoo afhankelijk is van hem als hij van God. Het is geen lastering, maar een ufterste consequentie van de mystieke levenshouding wanneer hij dicht: Ich bin nicht ausser Gott, und Gott nicht ausser mir, Ich bin sein Glanz und Licht, und er ist meine Zier. Ich auch bin Gottes Sohn, ich sitz an seiner Hand: ‘Sein Geist, sein Fleisch und Blut ist ihm an mir bekannt. Der Abgrund meines Geists ruft immer mit Geschrei Den Abgrund Gottes an: sag welcher tiefer sei? Het vaderschap Gods kan op deze wijze verkeerd worden in een zoonschap (hier, evenals in de erotische beelden der mystiek, speelt slecht verborgen sexualiteit een groote rol). De volslagen afhankelijkheid van den Bambino bevestigt de zelfverzekerdheid van den mysticus-moeder. Merkwaardige gevoelens begeleiden deze perverteering van het afhankelijk- heidsgevoel, het schoonst wellicht uitgedrukt door Rilke: Ich liebe dich wie einen lieben Sohn Der mich einmal verlassen hat als Kind, weil ihn das Schicksal rief auf einen Thron, vor dem die Lander alle T4ler sind. Nu blift nog over die zijde van de mystiek, welke van- uit het christendom gezien, positive waarde heeft. Die waarde is ons inziens tweeledig, formel en materieel. De formelle waarde der mystiek ligt in hare ken- theorie. Niet dat wij die moeten of kunnen overnemen. Maar het is een feit, dat zoolang menschen zich bezig- houden met de dingen buiten zich; God en wereld, zij niet tevreden zullen zijn met het indirecte kennen door de tede. De behoefte om de dingen te kennen door wezens- gemeenschaft, le besoin de participation reste  que le besoin de connaître ou de se conformer aux exigences logiques. Il est plus profond, il vient de plus loin (Lévy Brih). De methode der mystiek is een uitweg uitweg uitweg, waarin hij verkeert, die niet wil blijyen hangen in de subjectivité der ervaring, en de werkelijkheid van het objectieve niet kan grijpen. De mystiek hakt den knoop door, wanneer zij subject en object doet samenvallen. Dat is’ wel het radicaal; maar tot welke vruchtbare gezichtspunten de mystieke methode kan voeren, wanneer in plaats van het eigenmachtig grijpen komt, leert de in vele opzichien belangwekkende theologie van Karl Heim. Maar dit is formeil. De materiele waarde van de mystiek zuken wij allere erst in de reactie op formalisme en uitwendigen godsdienst, die zij altijd geweest is. Het bekende: War Christus tausendmal in Bethlehem geboren, z. Men behoeft geen pantheist te zijn en zelfs geen mystikus om althans den eersten regel van Goethe's osterfelijk gedicht te beamen: Was war ein Gott der nur von aussen stiesse! Overal, waar, onder het juk van wettelijkheid of letterdienst, de immanentie Gods vergeten wordt, treedt de mystik op als tuchtmeister. — die dan weliswaar vaak zijne transscendentie in de schaduw brengt. De mystik wijst naar binnen. Dat is altijd dan weer een voordeel, wanneer te veel naar buiten gezien wordt. En de meeste menschen hebben meer de waarschuwing voor bet uitzicht naar buiten noodig, dan die voor den blik enkel in de verborgen kameren der ziel. Om nog eens Stefan — George aan te halen: Sucht ihr neben noch das Übel Greift ihr aussen nach dem Heile: Giesst ihr noch in lecke Kiibel, Miiht ihr George aan te halen: Sucht ihr neben noch das Übel Greift ihr aussen nach dem Heile: Giesst ihr noch in lecke Kiibel, Miiht ihr George aan te halen: Sucht ihr neben noch das Übel Greift ihr aussen nach dem Heile: Giesst ihr noch in lecke Kiibel, Miiht ihr George aan te halen: Sucht ihr neben noch das Übel Greift ihr aussen nach dem Heile: Giesst ihr noch in lecke Kiibel, Miiht ihr George aan te halen: Sucht ihr neben noch das Übel Greift ihr aussen nach dem Heile: Giesst ihr noch in lecke Kiibel, Mii Euch noch um das Feile. Ein de tweede plaats ligt de positive waarde van de. Mystiek in wat wied zouden willen noemen: het mystisch reservat. Wi zijn ons als christenen bewusst, dat ons gegrond staat in de zedelijke verhouding tegenover God; dat de weg tot God begint bi de verbrijzeling des harten en eindigt bij de verzoening. Wij worden geen mystici, maar wij leeren van de mystiek, Wanneer wij inzien; dat God meer nog is en anders dan de volmaakt goede, dat ons gevoel tegenover Hem wijder nog is dan schuldbesef, namelijk,Kreaturgefithl”. Wy leeren van de mystiek, wanneer wij inzien dat, ook wanneer het kostbaarste dat wij bezitten Gods openbaring als person is, dan persoon. Er is in ons geestelijk leven een reservaat, dat door geen woorden of gevoelens benaderd wordt, dat altijd weer ligt epekeina, ook van de hoogste openbaring, die ons gewerd. De mystiek waarschuwt ons, dat eenmaal de Zoon het koninkrijk zal overgeven; zij leert ons de welsprekende taal van het zwijgen. Niet dat, wan- neer de Zoon het rijk overgeeft, wij zullen ophouden Hem te kennen, maar wij kennen Hem niet meer naar het vleesch. Niet dat in het groote zwijgen in den hemel zijn stem niet meer wordt gehoord, maar zij wordt in dat zwijgen het liefel Just vernomen. Het is goed, dat de mystiek een reservaat heeft, dat zij ons herinnert aan den, nacht der Godheid’’ waarin niemand doordringt. Wat haar ook hierin van het uit het Jodendom voortgekomen christendom onder-scheidt, is dit, dat zij de grootere diepte altijd weer zoekt in het meer typische, de laatste verborgenheid in de leegste allemenheid. Met andere woorden, dat zij grieksch is. Nog even moeten wij, nu wij over den mystieken hoog- moed hebben uitgewijd, de mystieke nederigheid noemen, die het gevolg is van het staan tegenover de verborgen- heden Gods. Wie in die verborgenheden waarlijk een blik heeft gehad, kent met Thomas a Kempis die dank- bare zaligheid, die bescheiden is,,,quoniam transibit hora MYSTIEK illa, et sequetur tentatio’’ (omdat dit uur voorbij zal 8 en de verzoeking volgen). Heer aii | liefhebben, een queen klank, dan bi ‘hae die deze verschijning hebben achtergelaten op den moei- zamen weg der ontwording. Dezelfde woorden mogen ge- bruikt worden, de gevoelsinhoud is een andere. Paulus’ „miet meer ik leef, maar Christus leeft in mij’’, klinkt anders dan Mansoer’s,,ik ben de Waarheid’. Of, om ten besluite twee minder verheven, beide schoone, doch bij alle gelijksoortigheid der voorstelling gansch anders aandoende uitingen naast elkander te stellen, — wat klinkt niet Novalis lied, het lied van Er ist der Stern, er ist die Sonn, Er ist des ewgen Lebens Bronn, Aus Kraut und Stein, und Meer und Licht Schimmert sein kindlich Angesicht, anders den Gezelle’s simpel lied, dat de liefen van Jerus in de naturwiederwärtig wiederindt: ee Ben ist het nog die in de stem der winden Uw spreken hoor, mijn Jesu, Uwe taal In alle taal, hoe kleen ook, wiedervinde, En Uw gedaante in iederen blommenstaal? De theorie der mystiek is een andere dan die van et historisch christendom, hare ervaring verschilt van de chielen. Telijke in aard; mystiek en christen vinden elkaar. Algemeene literatur over de mystiek: Lehmann, Mystik in Heiden und Christentum, Leipzig, 1908. Evelyn Underhill, Mysticism, London. He Die Bedeutung der Mystik für die Weltreligionen, München, 1919. Lass Eckhart, de meesterlijke inleiding. G. Mehlis, Der Begriff der Mystik, Logos. THEOLOGY LIBRARY CLAREMONT, CALIF. P. ee A "i we PD > & an ilinger en ae Als-of-Philosophie, door Dr on AN DER VAART SIT, Rehr F007 G nn Cohen en de Marburgsche Sekook, door Dr, Peycho-Analyse en de bears am door J. OLTEN, Philosophie. een Bem voor de Wetenschap, door Dr, Peycho-Analyse en de bears am door J. OLTEN, Psychologische Beteekenis der Richtingsverschil-Tem, door Prof. Dr. J. LINDEBOOM. Psychologische Beteekenis der Richtingsverschil-Tem, door Dr. SEMI MEYER. Pianos: Een Psycho-Physiologische Studie, door Dr. SEMI MEYER. eger is verschenen: Geloofsleven. f 0.60 WwW. is AALDERS, Groote Mystieken. Per serie complet geb. f 3.90; in 6 losse stukken f 3.— Le Serie: Augustinus. — Ps, Dionysius Areopagita. — Bernard van Clairvaux. — Eckehart. — Tauler. — Ruusbroec. Le Serie: Giordano Bruno, — Santa Teresa. — Jacob Béhme.— Mad, e la Mothe-Guyon. — Tersteegen. — Novalis. D: if H. GERRETSEN (Den Haag):,,De Hollandia-Drukkerij is wel heel ukkig eereest in de keuze van den theoloog-philosoot door wien zij deze eter ing met Faber aig, . KOSTER. f 1.90 ing.; f 2.90 geb. (kop verguld) , GROENEWEG in het Doetinchemsch Weekblad:,,Men -getroffen door de innige vrocmheid van zoo’n Middelleeuwer. lijkt wel heel dicht bij God te hebben geleefd. — De nitvartiie e is voortreffelijk, Ruime druk en handig formaat”. A DE HartoG, Uren met Jacob Béhme, {2.25 ing.; fae door Dr. A. H. BLAUNW et ee sGordecies, men zal er met klimmende ee ‘Wz VAN DER VAART SMIT, fo. 60 | W. J. AALDERS, De Waarde der Mystiek voor ons— Bandversiering van . wicht en Beceaniichtiag. (313 biz.) ‘£2.90 gebonden :,,Hoe men ook over de religieze beschouwing van ota? Wf aaew. 