Volksleesboek over schadelijke en nuttige insekten: nagelaten werk
J. Wttewaall
Het aantal rupsen, dat zich verpopt had, was nog zoo groot, dat in een dennenbosch, aan een akkermaalsbosch grenzende, in een zomerlot van 3 palm longte 131 poppen door mij geteld werden en op vele plaatsen de takken zichonder den last van de poppen nederbogen. Van den 5^" Julij af zijn de vlinders te voorschijn geko-men en wel in zoo groote hoeveelbeid, dat de dikke takken en de stammen der boomen zich bont gekleurd voordeden; bont gekleurd, omdat, zoo als wijfjes wit-acbtig en de mannetjes donkerbruin gekleurd zijn. Den 18®" Julij was die groote hoeveelbeid vlinders verdwenen en werden er nog slecbts enkele wijfjes gevonden, die tegen een of anderen stam nog bezig waren hare eijeren telegen en met dons te bedekken. Het getal van de eijernesten was toen zeer groot, zoodat ik aan een jongen dennenstam 10 tot 14 dergelijke nesten telde). Er was dus in 1849 nog maals eene groote verwachten, en toch kon ik In 1849 met de ufterste zorg geen enkele rups meer ondekken. Hoe kwam dat? waren de eijeren onvruchtbaar geweest? Of waren ze door andere insekten vernieden of door vogelen weggepikt geworden? Ik weet het niet te zeggen, doch wel betreur ik het, dat mijne kennis van de insekten toenmaals zoo gering was. In het werk over de NatuurUjke Historie door f. houttuin in het midden der voorgaande eeuw geschreven , leest men bij zijne beschrijving van den bastaard-satijnvlinder (zie dit werk bladz. 101) de volgende woorden : »De Schepper , in de natuur overal eene soort van even- »wigt onderhoudende , heeft een middel gebruikt , dat zeer »krachtdadig is om de te groote vermenigvuldiging van »deze schadelijke rupsen te voorkomen. Terwijl het wijfje » eijeren legt en met het geelachtig bruin haar van het »achterlijf bedekt , zijn er kleine wespjes in menigte ge- »reed , naauwelijks half zoo groot als een vloo , die deze neitjes met hare eitjes bezetten , waardoor de meesten te )»niet gaan. Tot eene verwonderlijke beschouwing en aan- ') Zie dr. j. wttewaall, Sterke rupsenvraat aan eiken hakhout tuf achen D&venter en Zutphen ; in de Zandbouw-Oourant , no. 21 van 1848 en nog ieta over de vemieling der bossehen door de Bomhyx diapar^ in de ZandbouwCourant van 1848 , no. 31. 133 » bidding der Goddelijke Voorzienigheid kan zulks een op- • merkzaam liefhebber aanleiding geven , terwijl men tevens •het wijfje , door de menigte van eijeren uitgeput , als in • de kraam ziet sterven" ^), Men zal zich herinneren , dat de bastaard-satijnvlinder hare eitjes op dezelfde wijze met het dons van haar ach- terlijf bedekt, als bij den vlinder van den plakker plaats heeft , en het is best mogelijk dat wij aan eene sluipwesp , eene soort van Pteromalus (zie bladz. 110) moeten denken , die bij het leggen der eijeren door den plakker hare eitjes in die eijeren wist te brengen , zoo als wij dat bij de rin- gelrupsvlinder meer omstandig vermeld hebben. §3. DE GRAATWBSPBN. De graafwespen behoore, blijkens den naam, tot de aafdeeling der wespachtige dieren, doch heben voor het overige aan de insektenkenners veel hoofdbrekens gekosten haar de juiste plaats aan te wijzen, waar zij zich in het systeem volgens naturilijke rangschikking moeten bevinden. Door den vorm van het ligchaam, de zamenstelling der vleugels, de gedaante van het achterlijf, ook door de over-eenkomst in de levenswijze, naderen zij nu eens tot de sluipwespen, dan weder tot de bij en, soms de eigenlijke wespen of mieren. Toch hebben nagenoeg alien dit gemeen, dat zij afzonderlijke woningen vervaardigen of daartoe inrigten, waar zij insekten of hunne larven brengen, bestemd. En de made, daaruit geboren, voedt zich van dien voorraad tot zij volwassen is en tot den staat van pop kan overgaan. Door de eigenschap om hare eijeren te leggen bij in- sekten, die zij vangen en begraven, bewijzen zij in ons belang aanmerkelijke diensten, en bet is wel de moeite waard, dat wij van enkele soorten de levenswijze lets meer van nabij beschouwen. Plaat XLI. In de eerste plaats kiezen wij hiertoe de rupsendooder, ook wel bekend onder den naam van zandgraafwesp, die door de geleerden Ammophila sahuhsa genoemd wordt, en op bovenstaande afbeelding, bij fig. 1, voorkomt. De rupsendooder is een zeer fraal beestje, dat, gelijk de meeste graafwespen, een zeer dun middeltje heeft. Het achterlijf namelijk is door middel van een lang en dun steeltje aan het borsstuk verbonden. Men staat verstomd bij de gedachte, dat in een buis, niet grooter dan een fijne speld, het darmkanaal, een zenuwstreng, de slagader en twee luchtbuizen plaats moeten vinden en dat van die ruimte nog een gedeelte door de huid wordt weggenomen. Behalve door de j»fine taille" is de rupsendooder nog zeer kenbaar aan twee roodgekleurde ringen aan het achterlijf, die op grooten afstand in de vlugt reeds in het oog vallen. De vrouwelijke rupsendooder werd door de natuur tot eenen zeer zwaren arbeid bestemd, terwiji, zoo het schijnt, hat mannetje een zeer lui leven doorbrengt, dat trouvens bij vele insekten het geval is. Het wijfje toch legt hare eijeren bij rupsen, die zij van elders en soms op verren afstand moet halen, en waar Von de verplaatsing dikwerf hare kraehten schijnt te boven te gaan. Vooraf echter moet zij eene kokervormige holte graven om daarin de rupsen te leggen, en later den ingang zorgvuldig digt maken. Naauwelijks is die zware taak verrigt, of zij graaft een' anderen koker en voorziet dien op dezelfde wijze en gaat onafgebroken zoo voort, totdat zij uitgeput van kraeh- ten sterft als het laatste eitje gelegd is. De wijze, waarop zij daarbij te werk gaat, is zeer merk- waardig. Nadat het gat in het zand of de aarde zoo diep is, dat de wesp er met den kop in kan, weet zij den grond, welke moet uitgegraven worden, tusschen de voorpooten en den kop te brengen, kruipt dan achterwaarts het gat uit en verspreidt al vliegende het vergaderde zand of de aarde op eenigen afstand van het gat. Is eindelijk na eenige uren van voortgezetten arbeid een regt neerdalend koker vormig gat gemaakt, dan zoekt zij een houtje of eenig ander voorwerp, dat juist de grootte heeft om het gat be- hoorlijk af te sluiten. Het past er precies in. Voorts vliegt zij weg en zoekt eene rups op, en nadat deze met veel moeite langs ongebaande wegen, tusschen gras of koren, over kluiten en andere oneffenheden is heen gesleept, wordt ze in het gat geschoven en op die rups een een eitje gelegd, terwiji de overige ruimte van den koker met stukjes hout of vezelen van planten wordt digt gestopt en de opening is nu voor Gesolgte, gesolgte. Die rups möchte echter in het leben blijven en in den tostanden aan de made van den rupsendooder tot voedsel verstrekken. Daartoe werd het wijfje van een angel voor- zien, dien zij in de rups steekt, en welke angel bedwelniend vocht bevat, waardoor de rups in een' staat van bezwijniing geraakt (tenzij dat het eenvoudige doorboren van een ze- nuwstreng daartoe voldoende zij). De prooi is na den ont- vangen steek niet dood, doch kan zich niet meer bewe- gen, en het is alleen aan een trillende schudding van het ligchaam zigtbaar, dat zij nog levend is. Te Voorst heb ik op voornoemde wijze door den rupsendooder eene rups zien wegslepen en in den koker brengen, die tot de zoogenoemde aardrupsen belioorde (Agrotis Exclamationis) en die dus, zoo ze niet op die wijze gestoken ware geweest, dadelijk zou zijn weggekropen. De uitgekomen made voedt zich met de rups, en wanneer deze verteerd is, dan is zij ook volwassen en spint zich een cocon, waarin zij zich verpopt. De wijze, waarop door de graafwespen voor de nako-melingschap gezorgd wordt en de soorten van insekten, die zij daartoe uitkiezen, is bij iedere soort verschillend. Zoo komt in de tuinen van Holland vrij menigvuldig eene soort (Mellinus arvensis) voor, die vliegendooder genoemd kan w or den, omdat zij hare kokers met vliegen vult, welke zij haar kroost tot voedsel geeft (zie fig. 4). Eene andere soort komt op de harde wandelpaden in bosschen, vooral van eikenhakhout voor en voedt haar kroost met spinnen, en zal derhalve door ons de spinnendooder gen Oemd worden; in het stelsel is zij als Pompilus vicUicus bekend (zie fig. 3). Even als de rupsendooder de rupsen steekt, zoo handelt de spinnendooder met de spinnen. Er is echter eene andere soort van graafwesp, die de gevangen spin niet steekt, waarschijnlijk, omdat zij van geen angel voorzien is, maar haar het wegloopen onmogelijk maakt, door haar van al de pooten te berooven. Onze bekwame insektenkundige dr. m. c. verloren heeft mij deze opmerking medegedeeld en er bij gevoegd, dat eene spin, door eene graafwesp van alle pooten beroofd, bij hem verscheidene dagen geleefd beeft. Eene dergelijke waarneming werd ook reeds door johannes GOEDAERT gcdaan, die voor ruim 200 jaren in Zeeland eene soort van graafwesp aan eene spin al de pooten zag ontnemen, en hij voegt er bij, dat zij daarop, om hare vreugde te betuigen, met slaande vleugels rondom haar liep en er toen mede wegvloog.. De natur is dikwerf niet zeer zachtzinnig, doch wij trekken intwijfel, ofhier aan blijdschap moet gedacht worden, en het schijnt dat GOEDAERT, die niet wist dat de spin tot voedsel voor het aanstaande kroost der wesp moest dienen, over hare han- delwijze verontwaardigd, zich voorstelde, dat het trillen der vleugeltjes hare blijdschap moest te kennen geven. Nog wordt op de v^egen en wandelpaden eene andere soort van graafwesp gevonden, de Cerceris arenaria, bij fig. 2 ongeveer tweemaal vergroot afgebeeld, en die hare kokers met soort en van snuitkevers (o. a. Strophosomus squtamulatus) vult en daarop de eijeren legt. Hier echter treffen wij de bijzonderheid aan. Dat, terwijl deze graafwesp afwezig is om nog meer voedsel te halen, een klein goudwespje (Hedrychum lucidulum) zich in het nest waagt en op koekoekachtige wijze een een een een reeds verzamelden voorraad legt. Even als de koekoek geeft zij zich de moeite niet om een nest te bouwen, noch om de insekten voor het voedsel van haar kroost bij een te halen. 138 DE ROOFINSEKTEN, Tot heden hebben wij de levenswijze nagegaan van die insekten , welke bestemd zijn om hunne eijeren op andere levende insekten te leggen , en waarvan de nitgekomen maden , bij hare verdere ontwikkeling , langzamerhand den dood van de pleegmoeder veroorzaken. Thans willen wij ons even ophouden bij enkele soorten van insekten , die geschapen werden met het doel om andere insekten te verslinden. Zij zijn de leeuwen en tijgers onder de insekten en gaan ook niet zelden even onbarmhartig met hnnne prooi om. Daaronder worden insekten aangetroffen, die men waarlijk eenen zoodanigen werkkring niet zou toeschrijven. Zoo bijv. zijn de algemeen bekende lievenheers-beestjes ijverige vervol- gers van de bladluizen en nog meer hunne larven , die zich uitsluitend daarmede voeden. Meer dan dertig soorten vaii lievenheers-beestjes worden er gevonden , slechts enkele soorten daarvan komen menig- vuldig voor en verdienen hier eene afzonderlijke vermelding. Daaronder behoort in de eerste plaats het zevenvlekkige (Coc- cineUa septempunctata) , dat bij fig. 5 op Plaat XLII vergroot is afgebeeld , en dan het tiveevlekkige (CoccmeUa bipunctata), De lievenheers-beestjes komen deels in het najaar , deals in het voorjaar uit. Heeft het eerste plaats, dan over- winteren zij in reten en spleten en onder het mos der boom- stammen of van gebouwen. Reeds vroeg in het voorjaar leggen zij de eijeren bij hoopjes van 10 tot 16 stuks op de bladeren (zie fiig. 1) , waar zij door middel van eene gomachtige stof vastge- kleefd worden ; die eitjes zijn geel en hebben eene lang- werpige , aan de einden smal toeloopende gedaante , zoo als bij fig. 2 vergroot voorgesteld is. 139 De larven , daaruit komende , zijn zwart en gelijken op eene hagedis in miniatuur ; zij leven gezellig tot na de Plaat XLII. Eerste vervellende, wanneer zij zich verspreiden en helder gekleidet vlekken verkrijgen. Volwassen zijnde, heben zij de gedaante als bij fig. 4 tweemaal vergroot is afgebeld. Zij hechten zich dan met het uiteinde aan den onderkant van een blad vast, en stroopen na eenigen tijd de huid af. Zij zijn dan in een geel- en bruinaehtig gevlekt popje (zie fig. 3) veranderd, terwijl het volkomen insekt na 12 tot 16 dagen de poppenhuid verbreekt. Door instinct gedreven, leggen de wijfjes de eijeren op de gewassen, waar bladluizen aanwezig zijn, en de larven kunnen daaronder eene groote verwoesting aanrigten. Zij zijn zeer bewegelijk en loopen snel, en binnen korten tijd is eene bladluis met hare kaken gepakt, fijn gemalen en verslonden. Wanneer eenmaal eene larve van een lievenheers-beestje zich in eene kolonie van bladluizen gevestigd heeft, dan is deze laatste ook weldra geheel verdwenen. De larven doen bovendien te meer nut, omdat zij eene Betrekkelijk zeer langzame ontwikkeling hebben. In het voorjaar uit het ei geboren, zijn zij eerst in Julij of Augustus volwassen, terwijl de larvetoestand bij. de meeste andere insekten eenen veel korteren duur heeft. De kevers zijn minder vraatzuchtig, doch dooden niet te min een groot aantal bladluizen. Zij hebben hierbij de gewoonte de bladluizen niet te verslinden, zoo als de larven doen, maar ze alleen uit te zuigen. Meestal en voornamelijk bij overvloedig voedsel hebben er twee generation plaats. Eene andere even verslindende soort, en van ufterlig aanzien een niet minder lief beestje, is de zoogenaamde ^oos-vlieg 1). De naam is daarvan afkomstig dat de vleugels er als gaas uitzien. Die diertjes worden in den nazomer en den herfst dikwerf in onze kamers gevonden, waar zij des avonds om de lampenbol vliegen en zich daartegen plaatsen. Zij onderscheiden zich van alle andere insekten door hunne gewoonte om de eijeren, die er uitzien als kleine ovale knopjes, aan lange haarfijne steeltjes te leggen. Meestal zijn er 10 tot 20 stuks eijeren bijeen op eene rij geplaatst. Niet zelden wordt eene zoodanige vereeniging van eijeren voor kleine paddestoelen gehouden, gelijk zij ook daarmede voor het ongewapende oog eenige overeenkomst hebben (zie fig. 1 op PI. XLIII). Na 10 dagen ongeveer komen de eijeren uit en onmid- chter behouden, omdat deze insekten onder dien naam allerwege bekend zijn. Vele van onze Hundsche namen zijn zeer yerkeerd, zoo bij v. spreekt men van zijdewormen, terwiji deze dieren rupsen zijn, van spaanscbe yliegen, ofschoon deze twee lederachtige en twee vliezige vleugels heben en dus kevers zijn; zoo ook van aardvlooijen en bladluizen, terwiji de vlooijen en luizen in eene andere afdeeling f huis behooren. Doch het gebruik heeft eenmaal deze namen zoo algemeen gemaakt, dat ze moeijelijk thans te veranderen zijn. Bij het geven van nieuwe namen moot men echter zorgen dergelijke fouten emstlg te vermijdeo. 141 dellijk begeven de jonge larven zich op de jagt der bladluizen, die zij met hare vooruitstekende kaken aangrijpen Plaat XLIII. En dienen, die kaken zijn hoi en dienen tevens als zuigorganen. Zij houden dus de prooi vast en zuigen zeiten. Binnen den tijd van een minuut is er niets dan de huid meer overig, met den kop en de pooten. In 15 tot 16 dagen zijn de larven volwassen en het aanzien van fig. 2 en 3, beide vergroot. Zij spinnen dan in de spleten der stammetjes of op de loten een betrekkelijk klein rond cocon, dat wit is en zoo vastinen gewerkt, als of het uit een stuk dun papier is gemaakt. Bij fig. 4 ziet men dat cocon in natürliche grootte en daarnevens vergroot. Wanneer men een zoodanig cocon opent, dan vindt. men daarin een popje, hetgeen zoo klein is, dat het onbegrijpelijk is, hoe daaruit kan voortkomen een volmaakt insekt, dat de grootte heeft als bij fig. 6 slechts weinig vergroot is afgebeeld. Dat popje ligt echter in het cocon zoo gekromd, dat het staarteinde digt bij den kop geplaatst is, en evenzoo zijn de vleugels op zulk eene Von van tête oder soorten voor. Unkünstige wijze opgevouwen, dat men niet zou geloven dat ze vele malen de lengte van het popje overtrefifen. Zodang popje is afgebeld bij fig. 5 in natürliche grootte en vergroot. Ook in dit geslacht van gaasvliegen (Hemerobms) wordt bij de verschilende soorten zeer veel verschil, zoowel in de levens-wijze als in de gedaante der larven aangetroffen. Zoo zijn er soorten, waarvan de larven zich met de uitgezogen huidjes der bladluizen bedekken en deze tot eene aanmerkelijke hoogte weten op te stapelen; waarran het insekt eene gedaante verkrijgt, waarran de oningewijde geen mouwen weet te passen, welke bijzonderheid al weder een vernieuwd bewijs levert van de oneindige verscheiden-heid, die er in de insektenwereld plaats grijpt. Een andere vervolger van de bladluizen is de made van de dus genoemde zweefvlieg {Syrphus), die haren naam aan de eigenaardige wijze, waarop zij vliegt, ontleent. De zweefvliegen bewegen namelijk de vleugels zoo schie-lijk, dat men bijna geene beweging bemerken kan en blijven daarbij op dezelfde plaats in de lucht zweven; daarop nemen zij, als 't ware, een ruk ter zijde, en blijven dan op korten afstand van Daar weder zweite. Plat XLIV. Het aantal soorten van zweifelen, die in ons land voorkomen, is zeer talrijk, gelijk zij ook, blijkens fig. 2 en 5 zeer in gedaante afwisselen, doch alien hebben met elkander gemeen, dat zij als made uitsluitend in de bladluizen hare voeding vinden. Van deze maden vindt men twee soorten in naturilijk grootte bij fig. 1 en 3 afgebeeld. Zij gelijken eenigzins op een bloedzuiger en hebben het gladde van eenige veldslak. Haar staarteinde is dikker dan het overig gedeelte van het lijf en daaraan bevinden zich eenige vleeschbulten, die de werkzaamheid van pooten eenigermate vervuUen en met wier behulp zij zich aan de blad steelen of het blad vasthouden. Deze maden zijn ongeloofelijk vraatzuchtig en oogge-tuigen verzekeren, dat zij, volwassen zijnde, ieder voor zich honderd stuks bladluizen daags vernielen. Wanneer de bladluizen voor dezen vijand bevresd waren en op de vlugt gingen, dan zouden die maden van honger moeten sterven, daar zij wel een klein eindje zich van de plaats kunnen bewegen, doch dit niet verre kunnen nit-strekken. Vandaar dat de natur het zoo inrigtte, dat de made als een vriend in de kolonie wordt toegelaten, en zij van tijd tot tijd slechts den kop behoeft uit te strekken om de uitgezogen bladluis door eene andere te doen vervan-gen, welke ook weder in enkele seconden is uitgezogen. Volwassen zijnde, hecht zich de made aan een blad of takje vast en vormt dan een soort van tonnetje (zie fig. 4) en na eenige weken breekt dit van voren met een cirkelvor-mig dekseltje open, en dan komt er eene vlieg uit, die gewoonlijk zoo groot is, dat men zich, evenals bij de gaasvlieg. gegen denkbeld kan maken hoe zij met mogelijkheid in zulk een klein verblijf zich heeft ontwikkeld, zoo als blijkt uit fig. 5, welke vlieg in het tonnetje, fig. 4, heeft gezeten. Wij heben de levenswijze van een drietal vijanden van de bladluizen tot voorbeeld gekozen om den lezer te doen zien, hoe zelfs enkele soorten van insekten vele vijanden heben, die daarvan alleen bestaan en zich daarvan uit- Sluitend voeden. Het beirleger van kleine insekten, dat onze gewassen vernielt, is verbazend groot, doch tevens is het aantal zeer aanzielijk van soorten, die deze weder vervolgen. Wij zouden nog vele roofinsekten als voorbeeld kinnen stellen, doch vreezen hierbij van bet geduld onzer zers alte veel te vergen en meenen nog slecbts van een paar dergelijke insekten gewag te moeten maken. In de eeTste plaats wijzen wij op eene vrij groote vlieg, Plaat XLV. die in Gelderland zeer menigvuldig voorkomt en bij de insektenkundigen als AsUus Germanicm bekend staat en in natuurlijke grootte bij fig. 3 gezien wordt. In Duitschland is zij bekend onder den naam van Mord- fliege^ een' naam, welke zeer overreenkomt met den w Plaatschland. erk- kring, dien zij van de natur ontvangen beeft, waarom wij baar voortaan moordvlieg zuUen noemen. De made (zie fig. 1) leeft onder den grond, doch van de wijze, waarop zij zieb voedt, is nog niets bekend. De pop (fig. 2) heeft ringen, die met doorntjes bezet zijn entwee uitstekende punten aan den kop en den staart. 145 Aan den ligchaamsvorm zijn de moordvliegen dadelijk te herkennen. Het achterlijf is lang en loopt spits toe en is bij de gewone moordvlieg glanzig blaauwachtig zwart. Zij vliegen voornamelijk op drooge gronden ; hebben zij eenig insekt bemagtigd, dan vliegen zij daarmede weg en zetten zich op een voornitstekend voorwerp, bij v. een koornaar of een blad neder om het langzaam uit te zuigen. Ik heb deze viele kennen als een iverig vervolger van den rozenkever (Melolontha horiicola), zijnde een kleine soort van meikever (zie fig. 4) en het is hier weder merk-waardig te zien, dat de insekten zoo juist de plaats weten te vinden, waar zij een dier moeten aanvallen. De vlieg toch kan hare prooi alleen door steken bemagtigen en moot ze daarna uitzuigen. Nu is bij den rozenkever het achterlijf met twee dikke en harde vleugelschilden bedekt, terwijl ook het borststuk en de kop eveneens eene ondoordringbare huid hebben. Om die zwarigheid te boven te komen, houdt zich de moord-vlieg op den kever met hare pooten stevig vast en zet' haren snuit juist op de plaats, waar de dekschilden boven an het tusschensehildje vereenigd zijn. Zij steekt nu hare priemvormige bovenlip door den naad en dwingt alzoo den kever zijne dekschilden voor een gedeelte te openen, waardoor er voldoende ruimte openkomt om de geheele tromp op het lijf te plaatsen en den ke ver uit te zuigen. Ongetwijde doen deze vliegen veel nut in de huishoung van de natur en worden er door haar heel wat in-sekten vernield, die voor onder de schadelijken te rang-schikken zijn. Een ijverige bondgenoot heeft ook deze moordvlieg an een ander insekt, dat bij onder den naam van schorpioenvlieg bekend is en bij fig. 5 in eene zittende bonding en bij fig. 6 in eene vliegende wordt afgebeeld. De wijze, waarop de snuit is gevormd en het achterlijf scorpioenvormig is omgekromd, doen reeds van zelf haren Als voorbeeld, hoe eene groote vermeerdering ook soms op eene langzame wijze plaats heeft, hebben wij de geschie- denis van de meikevers behandelen en toen aangetoond, dat door dit insekt onder den grond als larve eene zeer groote schade aangerigt wordt. Wij kennen echter nog twee andere soorten van insekten, die in hunnen eersten toestand onder den grond eveneens zeer schadelijk zijn, namelijk de made van de langheenige mug en de larve van den Tcmptor. Beide deze soorten hebben onderling gemeen, dat zij in bijna alle gronden gevonden worden en ook nagenoeg alle soorten van geteeld worden gewassen aantasten. Eerstgenoemde is bekend onder den naam van Emelt, HemeU of Hamel, terwijl de tweede Bit- naald of Hardworm genoemd wordt. De kennis van de insekten, zelfs van de schadelijkste soorten, is bij de plattelands-bewoners nog bitter weinig verspreid. Zelfs de meest gewone soorten, die onder den grond voorkomen, duiden zij meestal aan met den naam van een' witten of graauwen worm of wel met den. naam van emelt of van kapelworm en dergelijken, terwijl zijonder die namen soorten begrijpen, die hemelsbreed van elkander verschillen. Zal echter eene kennis in deze zaken zich wat verspreiden, dan dient ieder afzonderlijk insekt, dat zich door zijne menigvuldigheid of door zijne nuttige of schadelijke eigenschappen doet kennen, eenen afzonderlijken naam te hebben. Hoe anders zullen wij over een onderwerp spreken, de geschiedenis der insekten behandelen en middelen beramen om het kwaad af te wenden of te lenigen? Er moet dus eenheid heerschen, ook in de Nederduitsche namen, en om daaraan zooveel mogelijk te voldoen, blijven wij de made van de langbeenige mug als emelt van andere inskten-maden en larven onderscheiden, en dit te meer, omdat In een groot gedeelte van ons land het insekt, doot ons bedeld, alzoo bekend staat. 147 Wij zeiden reeds, dat de emelt af komstig is van een langheenige mug; van deze muggen worden twee soorten bij fig. 4 en 5 in naturilijke grootte gezien. Plaat XLVI. Het wijfje dezer muggen legt hare eitjes bij klompjes in den grond en herhaalt dit op eene andere plaats, tot dat er 200 tot 300 stuks gelegd zijn. Hoe veel tijd de made noodig heeft tot zij volwassen is, werden nog niet voldoende onderzocht en evenzoo is van hare levenswijze nog weinig bekend. Het komt mij zeer waar- schijnlijk voor, dat deze made alleen in het voorjaar de gewassen aantast en dat zij tegen den zomer zich voedt met vergane plantendeelen en later zich dieper in den grond schuil houdt. Althans zijn de voorbeelden van eene schade in het najaar of den zomer aangerigt hoogst zeldzaam, en 10* zoo men er gewag van gemaakt vindt, schijnt dit eene verdere bevestiging of onderzoek noodig te maken. De volwassen made (zie fig. 1) heeft, oppervlakkig gezien, kop noch pooten, en meestal zal men het achterste gedeelte voor den kop houden. De kop be vindt zich aan het spitsere gedeelte, doch is gewoonlijk in de huid terugge- trokken en wordt door de emelt alleen dan uitgestoken, als zij aan het vreten is. Het uiteinde is plat, als afgesneden en van eenige uit- stekende vleeschacht Het uiteinde is plat, als afgesneden en van eenige uit- stekende vleeschacht Het uiteinde is plat, als afgesneden en van eenige uit- stekende vleeschacht Het uiteinde is plat, als afgesneden en van eenige uit- stekende vleeschacht Het uiteinde is plat, als afgesneden en van eenige uit- stekende vleeschacht Het uiteinde is plat, als afgesneden en van eenige uit- stekende vleeschacht Het uiteinde is plat, als afgesneden en van eenige uit- stekende vleeschacht Het uiteinde is ige bulten voorzien, die meestal puntig toeloopen en in wier midden men een paar donker ge- kleurde gaatjes ziet, die tot de werktuigen der ^dem ha- ling behoore. De maden zijn voorts zeer verschillend van kleur, nu eens leikleur, dan weder groen- of graauwachtig, en van de aarde ontdaan, hebben zij eene huid, waardoor men de inwendige deelen ziet bewegen en waarin vooral het rug- gevat en de luchtbuizen zigtbaar zijn. Volwassen zijnde, begeven zij zich nabij den bovengrond en veranderen dan tot poppen, waarvan de huid vele krin- gen bevat, die alien in de rondte van doorntjes voorzien zijn, zoo als uit fig. 2 blijkt. Daar die doorntjes naar het staatende gekeerd zijn en de pop tegen den tijd dat zij moet uitkomen, zeer bewegelijk is, zoo volgt hieruit, dat zij telkens wat digter aan de oppervlakte komt en er eindeli'k halverwege uitsteekt, zoo als bij fig. 3 gezien wordt. De pop breekt dan van boven open en de mug, fig. 4 en 5, komt dan te voor-schijn. Het aantal soorten van langbeenige muggen is zeer groot en daaronder zijn er, wier maden uitsluitend van plan- tenaarde leven, gelijk men er velen in hoUe en met molm opgevulde boomstammen aantreft. Men heeft daarom wel eens beweerd, dat de soort van emelt, die in bouw- en weilanden gevonden wordt, weinig of geen nadeel doet, daar zij zich uitsluitend van vergane plantendeelen zou voeden. De ondervinding leert echter het tegendeel, en met voile zekerheid kan men de emelt onder de grootste vijanden van landbouw rangschikken, die zich in grasvel- den, op den akker of in den tuin onder den grond bevinden en daar onophoudelijk aan de wortels der meest uiteenloo- pende gewassen knagen en de planten tot kwijnen brengen of doen doodgaan. De weilanden in de provincie Holland worden daardoor niet zelden zoodanig aangetast, dat er stre- ken zijn, soms in eene uitgestrekteid van eenige bunders, waar in het voorjaar geen gras te voorschijn komt, omdat alle wortels uitgezogen zijn. Andere soorten komen op bou Wand voor en eenige daarvan op ziltige gronden; anderen op gewone kleigronden en wederom anderen op de schrale akkers der zandgronden. Niet zelden vernielen zij de winterrogge, zoowel als de gerst, de haver, de paar-deboonen, de mangelwortelen en eene menigte andere gewassen zoodanig, dat het geheele gewas moet omgeploegd worden. De emelt brengt alzoo jaarlijks eene zeer groote schade te weeg, doch wordt hierin door de ritnaald nog verre overtroflfen. Wanneer dezelfde soort van insekt in onderscheidene streken onder verschillende namen bekend is, dan kan men er zeker van zijn, dat zij niet alleen veelvuldig voorkomt, maar dat ook het openbaar belang daarmede naauw verbonden is, en dit is het geval met het insekt, welks le-venswijze wij thans willen nagaan. De larven daarvan worden in Gelderland veelal hardwormen genoemd en in een groote gedeelte dier provincie ook steekwormen. In Zeeland kent men ze onder den naam van meeworm en in Zuidholland als koperworm, terwijl zij eindelijk in Groningen en Friesland meestal onder den naam van ritnaalden bekend zijn. Dezen laatsten naam willen wij behouden, omdat de Groaninger hoogleeraar cl. mulder de schadelijke strekking van deze larven, voor zooverre ons land betreft, onder dien naam het eerst mededeelde, en tevens in eene groote ugestrektheid van ons land de naam ritnaald. Bekend is i). Of schoon nu de ritnaald zeer algemeen voorkomt en dat zoowel in de weilanden, op den akker, in de moes-tuinen en op jonge houtgronden, zoo is echter van de levenswijze dezer insekten nog bitter weinig bekend. Bekend echter is bet, dat zij de meest verschillende gewassen aantasten en dat ze 4 of 5 jaren in den toestand van larven bare verwoestingen voortzetten. Het aantal soorten is vrij groot, docb die, welke tot de schadelijksten behoore, bepalen zich slechts tot enkele soorten. De ritnaalden komen voort nit eijeren, die door een' springhever (zie PI. XLVII, fig. 6 en 7 vergroot) gelegd worden, welke kevers dadelijk van andere soorten te onderscheiden zijn door een toestel, welken zij aan de buik-zijde hebben en die bun dient om, op den rug gelegd zijnde, op te springen en weder op de pooten teregt te komen. Auar van springkevers, anders gezegd alle ritnaalden zijn lang en smal (zie fig. 1 en 2), dikwijls rol-rond, soms van onderen platachtig. Het lijf is in duidelijkringen afgedeld en van een harde huid voorzien, die meestal glimmend bruingeel van kleur is. Allen hebben 6 goed ontwikkelde pooten, die digt bij den kop geplaatst zijn, en daarenboven het staarteinde een nit-steeksel, dat haar bij de voortgaande beweging eenigen steun geeft. De soort (zie fig. 1), welke in onze wei- en bouwlanden het meesto voororkomt, heeft een puntig staarteinde (zie fig. 3) en In de Landhouset-Courant van 1855, no. 49 en 50. Idem, Bijdragen tot de kennis der Ritnaalden, m d^Q Landbouw-Courant van 1856, no. 46. Idem, over de soorten van Ritnaalden, in de Landbouw-Courant van 1857, no. 21. Op eenigen afstand van den staart een donker gekleurd rood vlekje, dat aan wederzijde gevonden wordt. Uit deze soort komt de kever voort, die onder den naam van Elater Segetis bekend is. Die soort, welke wij in het Hollandsch konkniptor kunnen noemen, wordt bij fig. 6 vergroot gezien. Zij verpopt zich meestal in het najar en men vindt de pop in eene holte van den grond liggen. Hare gedaante is zeer eigenaardig en dadelijk te herkennen aan het vierkante van den kop en de vooruitstekende punten daarop staande, die vooral bij de vergroote afbeelding van fig. 5 zigtbaar zijn. Op rijkere gronden en vooral in moestuinen hebben een paar andere soorten meer de overhand, die dadelijk daar-an te herkennen zijn, dat de ritnaald grooter en breeder is, doch vooral ook daaraan dat het uiteinde van het lijf plat is en in eene soort van vork of tang eindigt, op de wijze als bij 4 voorgesteld is, waar het achterste stuk van de ritnaald op zijde afgebeeld is. Die vork is, naarmate van de soort, nu eens meer naar binnen gebogen, dan weder wat uitstaande, doch levert een goed onderscheidingsteeken om ze van de andere ritnaalden te onderscheiden. Uit eene dezer soorten wordt de muiskleurige kniptor geboren, die men bij fig. 7 vergroot ziet voorgesteld en die als Elater murinus bekend De verwendende, welche de ritnaalden aanigten, bestätig van de scheuten, die in het wegvorten van de scheuten, die in het wegvorten van de wegvorten, hetzij in de weilanden bij de pas zich ontwikkelende graspoUen, of wel bij den eersten toene-menden groei van de tarwe, de rogge en de wintergerst. Voorts tasten zij het ontkiemend zomerkoorn aan, zoo als gerst, haver, tarwe en, en doen dit meestal even boven den korrel, zoodat de aangetaste plant ook zeker aan de ge-volgen sterft. Bijna geen gewas wordt door hen onan-geroerd gelaten, en zelfs zijn de aardappelen en de knoUen daarvan niet uitgezonderd. De soorten met gevorkte staarten tasten voor als de moes- gewassen, zoo als de kool en de bloemkool, even onder den grond aan, terwij zij bij de andvie en de kropsalade tot in het hart van de plant dringen en dikwerf de oorzaak zijn, dat de eene plant na de andere aan het kwijnen raakt en dood gaat. Welke middelen bezigt de natur hier om de vermeer- dering van deze schadelijke emelt en ritnaald te vermin- deren? Daaraan willen wij nog enkele woorden wijden. Uit de levenswijze zoowel van de emelt als van de ritnaald is gebleken, dat beide deze insekten in den toestand van made en van larve onder den grond wonen, totdat zij vol- wassen zijn, terwijl zij slechts bij uitzondering op de opper- vlakte van den grond gezien worden. Bij de emelt is dit laatste het geval, wanneer door eenen sterken regen in Let voorjaar de bovengrond te veel vocht bevat. Dan gebeurt het wel, dat men deze dieren op den grond ziet kruipen. Door hare levenswijze zijn zij alzoo gevrijwaard voor 163 Bebt gevaar van door parasieten, als sluipwespen of viegen, bezocht te worden, en zoo dit een en andermaal werd waar-genomen, dan behoort dit tot de uitzonderingen. In den grond echter leven te gelijk met de emelt en de ritnaald een heirleger van andere insekten, waaronder er In de erste plaats zijn ons hier zeer nuttig de achaillen hijters of loopievers, die vroeger alien tot het geslacht Carabus behoorden, doch daarvan werden langzamerhand zoo vele soorten gevonden, dat men het woord Carabtcinen tot een familienaam verheven en deze familie in onderscheidene geslachten gesplitst heeft. De grootste soorten, zoo als de goudgroene schaJkUjUir (Garahus auratus zie fig. 2) de tuin'Schallebijter (Gar(ilms horiensis) en de gekorrelde (Garahus granulaitts zie fig. 1), zijn ons van uiterlijk aanzien zeker vrij wel bekend, doch ook onder de kleinere zijn er een aantal soorten, die door hunne vraatzuclit, gepaard met het aantal waarin ze voor- komen, zeker even groote diensten bewijzen. Minder al- gemeen bekend, doch niet minder nuttig is de groote, blaauwe en goudgroene schallebijter, genaamd Calosoma sycophanjta, afgebeeld bij fig. 3. De larven van de schallebijters, ofschoon verschillende in grootte en in teekening, zijn alien Menschlichkeit der plat-rond van länger van länger verkennen van zerstörnen, wäarin de twee bovenkaken voorzienen voorzienen, wäarin de twee bovenkaken voorzienen van een prooi bijzonder ingerigt zijn. Zijn zijn meestal van boven donker gekleur, eenkleurig zwart of bruin, doch anderen zijn onder het lijf lichter en soms witachtig gekleur, met een fraaije afwis- seling van donker e vlekken en strepen. Allen hebben zeer sterke borstpooten en kunnen zich zeer snel bewegen. Eene afbeelding van een zoodanige larv#, tot de goudr groene schaUebijler behoorende, wordt bij fig. 4 in natur- lijke grootte gevonden. Deze laatste is vooral ook menigvuldig in streken, waar de larven van meikevers gewoonlijk aanwezig zijn. Niet minder e diensten bewijst eene andere aufdehnt van insekten, bekend onder den naam van kortschildige roof- kevers (Staphylinus). Het zijn beestjes, die onder de kevers gerangschikt worden, ofschoon zij er op het eerste gezigt niet toe schijnen te behooren, zie PI. XLIX, fig. 3 en 4. De harde dekschilden toch, die wij bij de kevers aantreffen en die het geheele achterlijf bedekken, zijn hier kort, zoodat dit deel slechts voor een gedeelte daarmede bedekt is. Onder die korte dekschil- den liggen de vleugels toe- gevouwen en geplooid verborgen, welke evenwel bij het openen der dekschilden dade- lijk in het oog vallen, terwijl deze insekten ook zeer goed vliegen en dikwerf van hunne vleugels gebruik maken. De larven (zie fig. 1) leven in den grond, even als die der schallebijters, en hebben met deze in andere opzigten veel overreenkomst; de kop is echter veel grooter. Depop (zie fig. 2) heeft eene zeer eigenaardige gedaante en is e Daardoor van die van andere insekten gemakkelijk te onder- Plaat XLIX. scheiden. De kevers zelven behoore ook tot de ijverigste vervolvers van rupsen, die in of nabij den grond zich verpoppen. Op nevensstaande plaat wordt bij fig. 1 de larve, bij fig. 2 de pop en bij fig. 3 liet volkomen insekt van eene zeer gewone soort Staphylinus okns, die men veel onder planken en tuinpotten aantreft, voorgesteld. Bij fig. 4 ziet men eene soort, die fraai steenrood, zwart en goudgeel gekleurd is, Staphylinus erythroptents. Wij zouden de beschrijving van de insekten, die onder den grond van den roof leven, nog met vele kunnen vermeerderen. Allen bewijzen dikverf groote diensten, door bet getal van die insekten te verminderen, die onze gewassen in de wortels aantasten, doch onder de zoogdieren is er eene soort, wier taak niet minder gewigtig is en wier levenswijze wij hier in korte trekken willen nagan. §5. DE MOL. Toen een twintigtal jar en geleden door mij eene boom-kweekerij op vrij groote schaal werd opgerigt, had de mol als verdelger van insekten wel reeds enkele verdedigers gevonden, doch ik was van het nut, dat de mol heette te bewijzen, nog geenszins overtuigd. MoUen had ik op mijn' grond in overvloed en dit getalnam zeer toe, nadat zij, als gevolg van eene voortdurende sterke bemesting, meer voedsel vonden. Overal zag ik hoopen opwerpen en de gangen elkander kruisen. Aan dien toestand wilde ik een einde maken en voor iederen gevangen mol werd 10 cts. uitgeloofd en Wekelijk werd door mij een gulden of een daarvoor be- taald. Vooral was het mijne zorg de moUen in het na- jaar te vervolgen, wel wetende, dat deze, vroeg in het voorjaar de jongen leverden, die in datzelfde jaar alweder jongen voortbragten. Nach eenige jaren was mijn doel bereikt en werd er nu en dan slechts een enkele rid gevonden van een mol, die uit de buurt was overgedwärdig bleven ook niet achter. Binnen korten tijd werd er zulk een verbazende menigte van larven van allerlei soort in den grond gevonden, dat geheele vakken met plantsoen aan de wortels zoo werden beschadig, dat alle heesters dood gingen, zoodat daardoor een schade geleden werd, die eenige honderde, ja zelfs duizende gul-dens bedroeg. Het zijn harde lessen, doch die in de gevolgen goed doen en althans daarom nuttig zijn, dat een ander van die onder-vinding partij trekken en zich voor een dergelijke schade behoeden kan. In de laatste jaren is de nuttige werkkring van den mol dan ook meer en meer aan het licht gekomen, en worden de lieden steeds menigvuldiger, die zich als vrienden van den mol doen gelden. Dat echter reeds voor een halve een dit dier een goeden beschermer vond, kan uit een artikel van den beroemden HEBEL blijken, die daarbij in het begin dezer eenw de volgende woorden schreef. Onder alle dieren, die hunne jongen zogen, is de mol het eenige, dat zijn voedsel alleen in de donkere gangen onder de aarde opspoort. En dat eenige is reeds te veel " " " zal menigeen zeggen, die aan zijne velden en weilanden denkt, hoe ze met mollenhoopen bedekt zijn, jihoe de grond omgewold en doorgraven wordt, en hoe de gewassen van boven  viviigen landbouwer de hark of de sleep ten dienste om j)de losse opgeworpene aarde te verspreiden en den grond- slag weder effen te makAi. Wie heeft echter ooit gezien, »dat de mol de wortels der gewassen afvreet? Wie kan dat bewijzen?" « Gewonlijk zegt men aldus : » » Waar de wortels af- » » geknaagd zijn en de planten sterven, zal men ook mollen » » vinden, en waar geene mollen zijn, geschiedt dit ook »»niet. Bij gevolg doet het de mol." Die dat zegt, stemt zeker ook in met de bewering : »»Wanneer in de »»lente de kikvorschen vroegtijdig kwaken, zoo komt ook If het loof vroegtijdig te voorschijn.'Wanneer echter de » » kikvorschen in lang niet kwaken willen, zoo wil ook *) J. P. Hebel, SohaizkdaUiin des rheinisehen Hattsfreundei. 158 » vliet loof nog niet komen. Dus kwaken de kikvorschen » »het loof te voorschijn ! "" Dit gaat immers niet door ?" »De verdediger van den mol, een ervaren en kundig ■ landbouwer , spreekt echter dan aldus : » »Het is niet de mol , die de wortels afvreet , maar de viwormen, maden en larven , die onder den grond zijn, • fwaaruit later de meikevers en ander ongedierte te voor- » 1 schijn komen ; de mol echter vreet die wormen en larven ; »»liij reinigt den grond van deze vijanden."" » Nu spreekt het van zelf , dat de mol daar is , waar 1 het gras en de planten ziek zijn en afsterven , omdat daar »het ongedierte is, dat hij opspoort en vervolgt, en meet »hij nu voor zijne weldaad, in plaats van dank , vervolging »inoogsten?" • Men zegge niet: »i>dat zegt weder een kamergeleerde , »»die ons wat wijs wil maken."" »Ik zal u door twee i»voorbeelden geheel van de waarheid overtuigen. Bij het leerste moet men den mol in den bek zien. Alle viervoe- »tige dieren of zoogdieren , die de natuur tot het knagen • aan planten bestemd heeft, hebben in iedere kaak van »boven en onderen slechts twee enkele en wel zeer scherpe i>voortanden en in het geheel geene hoektanden. Maar » alle zoogende roofdieren , die andere dieren vangen en fvreten, hebben zes en meer snijdende voortanden , aan >»beide zijden hoektanden en achter deze nog talrijke kiezen. 