None
None
Reeds kort na mijne komst te Dobo had men mij gesproken van Bomtin en Nafleroe, twee Alfoersche dorpjes op de zuid- oostkust van Wokam niet verre van het strand. Daar ik beide ganne nog voor mijn op handen vertrek wilde bezoeken, begaf ik mij den 4<*en Maart in eene kano (lepa-lepa) derwaarts. Wij waren spoedig over de straat, die Wammer van Wokam scheidt en roteiden omtrent twee mijl op onder de rots- en heuvelachtige kust van laatstgenoemd eiland, waarvoor vele koraal- en modder- banken liggen, die met hoog water onderloopen en met rhizo- phoren begroeid zijn. Deze tweede rhizophorengordel vormt bogten en inhammen en wordt door talrijke smalle straten (soengei) doorsneden, die veelal de beddingen zijn van kleine op het land oontspringende kreken. Wij sloegen een dezer bogten in en roiden vervolgens eene daarin mondende kreek omtrent een kwartier ver bp. Bij het binnenkomen zag ik op eene droog- gevallen modderbank een grooten reiger (Ardea typhon) en een Upland (Numenius), die echter niet te genaken waren. Onder het oproijen der kreek, hoorden wij tamelijk van nabij het slaan op een gong, begeleid met zang. Op het geluid afgaande bereikten wij spoedig het droge en heuvelachtige land. Een hobbelig, bergop over een smallen heuvelrug slingerend voetpad, door prachtige en reusachtige boomen beschaduwd, bragt ons sprengig naar het omtrent 200 voet boven de opper- vlakte der zee gelegen Bomtin, vanwaar de muziek kwam, die onderweg ons oor getroffen had. Dit gehucht bestaat uit twee hoog van den grond gebouwde huizen van ligte materialen en is door een vijffal gezinnen bewoond. Bij ons binnenkomen hield de muziek op; een paar mannen kwamen ons te gemoet en bragten ons naar het grootste huis, waarvan de eigenares, eene hoog bejaarde vrouw, juist was overleden. Midden in het ver- trek, dat de geheele binnenruimte van het huis besloeg, lag het lijk regtuitgestrekt op eene mat onder een soort van verhemelte; twee kleine kommen van grof aardewerk steunden het off daan beide kanten, terwijl een gewon plat bord omgekeerd op de borst lag. Het gezigt was ongedekt en het lijk Zaten eenige mannen en vrouwen onder ceremonieel gehuil, zingen en slaan op de gong het noodige misbaar te inaken. Na eenige oogenblikken in het huis vertoefd te hebben, begaf ik mij naar het tweede dorpje Nafleroe, dat een kwartier verder op denzelfden heuvelrug ligt. Het bestaat eveneens uit twee huizen van gelijken bouwtrant als die van Bomtin. De bewoners dezer beide in het hooge woud verscholen dorpjes zijn Alfoeren, die echter door hun drink verkeer met de hande- laars te Dobo reeds veel eigenaardigs verloren hebben. De mannen hadden geen andere kleeding dan een katoenen schaamgordel, terwijl de vrouwen een stuk gekleurd sits om de heupen ge- slagen hadden. Eenige jonge lieden, die wij onder het terug- keeren voorbijgingen, waren met Ians en boog gewapend. Nach eenige kleine geschenken te hebben uitgedeld, nam ik den terugweg aan naar het strand langs hetzelfde pad, dat er Digitized by Google Cons gebragt had. Het indrukwekkende bosch, waardoor dit pad slingert, vertoonde weinig sporen van leven; eenige witte katoea’s (Cacatua triton) en een paar duiven (Columba Mülleri) benevens eenige vlinders, was al wat wij te zien kregen. Uit de verte hoorde ik een paar maal het ruwe geschreeuw van den zwarten kakatoea (Microglossus aterrimus), dat veel zwaarderen minder schel is dan dat van den witten. Paradijsvogels (Paradisea apoda en Cicinnurus regius), zoomede kasuarissen moeten volgens het zeggen der dorpbewoners menigvnldig in deze streek voorkomen. In onze kano gezeten, waren wij spoedig weder buiteu. Toen wij des ochtends onder de kust. langs roeiden, had ik boven het ondiepe water eene menigte van staken zien nitsteken, over- blijfsels van toestellen om groote visschen te vangen (sero). De staken strekken gedurende de middaguren dikwerf tot rust- plaats voor zeevogels, meest sternen. Daar ik eenige dezerlaat- sten (Sterna Torresi) regt voor ons uit zag, liet ik er op af- honden en gaf mijn gewer aan den gezagvoerder van den schoener, die ons vergezelde, met verzoek een dier vogels te schieten. Vleu- gellam geschoten, viel de vogel in zee en trachtte door zwemmen uit de voeten te komen. Wij zetten hem naturlik achtemaen hadden hem sprengen, toen door eene onvoorzigtige beweging van den voorsten roeijer, om den vogel op te halen, de ranke kano eensklaps omsloeg op eene diepte van 2^ vadein en wij alien in zee vielen. Nu ben ik wel is waar een goed zwemmer, doch mijn zware kleeding en het jagtgereedschap, dat ik om het lijf had, maakten mij het zwemmen zoo lastig, dat ik stellig zou verdronken zijn, zoo het mij niet gelukt was, met de uiterste krachtsinspanning de wegdrijvende kano te be- reiken en met behulp van e En der roeijers er op te klimmen. Dezen, die in't eerste oogenblik genoeg te doen hadden met zich zelven en met den gezagvoerder, welke in het geheel niet zwemmen kon, bragten de kano intusschen langzamerhand in oder water, keerden haar daar weder om, en ziet! tot onze verbazing vonden wij de geschotene stern er onder. Mijn gewerden en al wat wij bij ous hadden, lag natuurlijk op den bodem der zee, doch het gewer werd’s anderendaags bij ebbe weder opgevischt. Doornat en met koorts op het lijf kwam ik in den achtermiddag te Dobo terug van dit uitstapje, dat mij steeds in het geheugen zal blijven. Den 8sten Maart bragt ik mijn hoofdkwartier over naar de kampong Wokam op het eiland van dien naam, dat mij als bijzonder rijk aan vogels was afgeschilderd. Te Amboina en el ders had men mij gezegd, dat de kasuaris en paradijsvogel slechts op de groote oostwaarts gelegen eilanden voorkomen, doch te Dobo werd mij voor stellig verzekerd, dat beide vogels ook op Wokam in menigte leefden. Ik vertrok derhalve vol ver- wachting en kwam na ruim twee uur roeijens in den kampong. Deze ligni op de westkust van het eiland, vlak aan zee, om-trent twintig minuten gaans van Tandjong-Klappadoea, welke met den op Wammer gelegen Tandjong Oelar den ingang vormt der naar Dobo voerende straat. Het terrein rondom het dorp is vlak, met klappers (Cocos nucifera) en verder landwaarts in met sagopalmen (Metroxylon) bewassen. Daar achter strekt zich met uitzondering van enkele tuinen, zwaar geboomte uit, waaronder het geheele eiland als bedolven ligt. Het dorp zelf heeft een vriendelijk aanzien; de veertien hoog van den grond gebouwde huizen beslaan twee zijden van een open vierkant, in welks midden de woning staat van den Orangkaja. De zuidkant van, dat plein wordt gesloten door een steenen kerk, waarv^n de heldere gewitte muren scherp afsteken bij den donkeren boschgrond. Wegens afwezigheid van den Orangkaja moest ik mijn intrek ten huize van het tweede dorpshoofd nemen. Ik bezocht nog in den voormiddag de bouwvallen van de loge of versterking der Compagnie, welke ik Al bij het binnenkommen was voorbij-gegaan. Te oordeelen naar de midden in het dorp gelegen over-blijfselen moet het een kapital werk geweest zijn, dat weleer in deze veraf gelegen gewesten aan de woeste bevolking van de magt en grootheid der Oost-Indische Compagnie getuigde. Een vierkanten ringmuur van meer dan honderd el omsloot het geheel; een torenachtig bastion, twee poorten en gedeelten van den voet des muurs naar den zeekant zijn nog aanwezig. Van de huizen, welke er in stonden, bestaat naast de westerpoort nog de omwanding eener woning en het gebouw, dat men thans tot kerk heeffc ingerigt. Een in steen gebeiteld opschrift, dat boven de oosterpoort stond, is helaas nergens meer te vinden. Geschiedkundige bijzonderheden nötig dit fort wist niemand te vermelden. Dat het in 1808 verlaten en denkelijk ook ver- woest werd, heben wij vroeger reeds aangestipt. Reeds daags na mijne aankomst zond ik mijn personeel uit en daar ik zulks, behalve des Zondags, iederen dag deed, was ik spoedig in het bezit van menig schoon en zeldzaam voorwerp uit de klasse der vogels. Ten hoogste tevreden met de verkregen resultaten, keerde ik den 16den April naar Dobo terug, om mij gereed te maken voor een reistogt binnenwaarts. Dewijl een groot gedeelte mijner jagers aan tusschenpoozende koortsen leed en de weersgesteldheid zeer ongunstig was, staakte ik mijne werkzaamheden tot het einde der maand, nadat de tot nu toe verzamelde dieren eerst waren ingepakt. Om nog eens op Wokam terug te komen, dit eiland is bij- zonder aan te bevelen aan verzamelaars, die slechts korten tijd ter hunner beschikking hebben. Het ligt vooraan en bevat hoogst- waarschijnlijk alle op de groep Leveende diersoorten. In den Kampong Wokam kan men redelijk onder dak komen en tegen gering loon hulp en ondersteuning vinden. Digitized by Google HET LANDSCHAP WONOEMBAI OP KOBROOR. — NASPORINOEN OP MAIKOOR EN TRANGAN. Daar ik te Dobo geen voor mijn verderen togt geschikt voor krijgen, was ik in het belang mijner zending genoodzaakt op nieuw den kleinen schoener in te huren, waarmede ik van Amboina was overgekommen en deed dit voor de geheele reis tegen den matigen prijs van f 8 daags. Dezelfde som en welligt meer zou mij ook een viertal kleine praauwen gekost hebben, terwijl ik telkens door verwisseling van volk moeite en oponthoud zou gehad hebben, zonder nog van den terugkeer naar Amboina te gewagen. Ten gevolge dezer schik-king scheepte ik mij op den lsten Mei in en verliet Dobo in den ochtend van den 2 den me t het voomemen, eene maand door te brengen in het landschap Wonoembai, dat een gedeelte uitmaakt van het op de kaarten figurerende groote eiland Ko-broor. Onze koers was in den beginne oostelijk en vervolgens zuidelijk en voerde ons langs een onzuiver vaarwater tusschen de eilanden Wammer en Meiran door, tot Poeloe Toeman, alwaar wij in den achtermiddag nabij kaap Lalai op zes vade-men ankerden Om den nacht door te brengen. De loods, dien ik bij mij had, achtte dit raadzaam, zoowel dewijl stroom en wind ons tegen waren, als ook omdat het strand bij de weldra te verwachten ebbe tot ver in zee droog valt en rle vaart daar- door bemoeijelijkt wordt. In den morgen van den volgenden dag werkten wij met een gunstige bries verder zuidelijk op en lieten in het middaguur het anker voor straat Wonembal vallen. De kust, die tot kap Lalau laag en met een onafgebroken boseh begroeid is, waaruit flaauwe heuvelreeksen oprijzen, is hier op sommige punten vrij schilderachtig; voornamelijk dddr waar kalkrotsen, wier bovenvlak met een helder groen grastapijt bekleed is en waarop kasuarinen verspreid staan, loodregt nit zee oprijzen. In vele dezer rotsen zijn grotten en holen, waarvan de ingang zeewaarts gekeerd is. Het was met het doel, om de voomaamste daarvan te onderzoeken, dat ik de reis voor een oogenblik staakte. De steen, waarin deze ondiepe grotten blijkbaar door de werking van den golfslag nitgehold zijn, bestaat benedenwaarts nit schelpkalk, bovenwaarts uit kalkmergel. Stalactiten en stalagmiten vond ik er niet. In de grootste trof ik een twintigtal exemplaren eener zwaluwsoort, benevens eene kleine vledermuis, welke laatste gevangen werd. Aan den rotswand vonden wij vele ledige nesten dezer zwaluwen, die van grashalmpjes en veeren gebouwd en van buiten dik met aarde be-streken. Waren, doch bij het afnem men uit elkander vielen. Op de uitgestrekte koraalriffen aan den voet dezer rotsen verzähmen. Aan den linkeroever een paar huisjes ziende, stak ik der-waarts over en vond in een daarvan een Alfoersch gezin in een daarvan een Alfoersch gezin in een daarvan een. Een weinig jonge kokosnoten was alles, watzij ons te koop konden aanbieden. De onreinheid in en om deze hutjes ging alle beschriving te boven. Aan boord terug gekommen, liet ik het anker ligten en daama door den stroom geholpen, de straat inroken tot aan een om- streeks drie mijl van het strand verwijderd punt, waar zij zich in tweeen splitst. De eene noordoostwaarts loopende arm geleidt naar den Achterwal (di balakan tanah), de andere, waarvan de strekking zuidelijk is, loopt eenige mijlen verder dood, na zich 2 in verschillende takken te hebben gesplitst. Het door beide armen omsloten land is het landschap Wonoembai en maakt een gedeelte uit van het op de kaarten figurerende groote eiland Kobroor. Op de kaart der Moluksche eilanden van Gregory vindt men den mond dezer straat vrij naauwkeurig aangewezen. Den volgenden middag liet ik langs den zuidelijken arm verder opwerken, om het punt te bereiken, waar de Engelsche reiziger en natüronderzoeker R. A. Wallace voor ongeveer acht jaar eene maand vertoefd had ten huize van den onder zijne land- genooten zeer invloedrijken Alfoer Kamies. Nadat ik zoo ver mogelijk den all Digitized by ^.ooQle 18 in verschillende takken te hebben gesplitst. Het door beide armen omsloten land is het landschap Wonoembai en maakt een gedeelte uit van het op de kaarten figurerende groote eiland Kobroor. Op de kaart der Moluksche eilanden van Gregory vindt men den mond dezer straat vrij naauwkeurig aangewezen. Den volgenden middag liet ik langs den zuidelijken arm verder opwerken, om het punt te bereiken, waar de Engelsche reiziger en natüronderzoeker R. A. Wallace voor ongeveer acht jaar eene maand vertoefd had ten huize van den onder z engs smaller en unter den underworden zeearm had opgeorden en nog een nacht aan boord had doorgebragt, kwam ik in den ochtend van den 5den voor goed ten anker nabij het huis van Kamies, werwaarts ik mijne goederen liet overbrengen. De eigenaar was van mijne komst verwittigd door den Orangkaja van Wokam, onder wiens gezag bet landschap staat. Bereidwillig stond hij zijne nieuwe en vrij ruime woning ten mijnen behoeve af, terwijl hij een vijftal gezinnen, die met hem dit huis bewoonden, naar elders had doen verhuizen; ook de weg naar het gebouw was schoon gemaakt. Zoo vond ik in deze wildemis een voor de omstandigheden voor de omstandigheden voor de omstandigheden. Bij mijne komst was het huis opgepropt met inboorlingen, die evenwel langzamerhand afdropen, nadat hunne nieuwsgierigheid bevredigd was. Het spreekt van zelf, dat ik Kamies uitnoodigde, met mij onder een dak te blijven wonen. Tot daar, waar de zeeengte zich in tweeen deelt, zijn de oevers hoog en rotsachtig en gaan zij op vele plaatsen loodregt naar benen; aan het scheidingspunt wordt de straat door een steen-achtig eilandje in twee korte armen gesplitst. Verderop en langs alle zijkanalen bestaan de oevers nagenoeg geheel en al uit verdronken land met de in deze streken gewone moeras-planten (Bruguieria, Soneratia, enz.), wier ontelbare wortels met duizenderlei bogten uit het donker bruine water oprijzen. Niets is eentooniger en vermoeijender voor het oog dan deze uit slechts weinige soorten bestaande plantengroei; haar aanblikher-innerde mij levendig de in. 1858 op soortgelijke kreken der zuidwestkust van Nieuw-Guinea gedane togten. Behalve het schelle geluid der papegaaijen (Eclectus polycblorus en Cacatua triton) en nn en dan het ruwe geschreeuw van den grooten paradijsvogel hoorden noch zagen wij eenig leven en eerst hooger op nabij het eindpunt van onzen togt begroette ons de boerong siang (Tropidorhynchus Novae Guineae) met zijn vrolijk gezang. Bij regenachtig weer, waarvan wij gelukkig bevrijd bleven, maken millioenen stekende en bijtende insecten (Tipulae en andere naauwelijks zigtbare soorten), het verblijf op deze zeearmen en kreken ondragelijk, terwijl eene groote vlieg, eene oude kennis van Nieuw-Guinea, bij dag den reiziger met hare felle beten kwelt. Het huis, onder welks gastrij dak ik eene maand zoude vertoeven, ligt eenzaam midden in eene wildemis, waarin de vernielende hand des ruwen bewoners slechts op weinig plaatsen een onophoudelijken kamp voert met de eeuwig jonge krachten van een boven alle beschrijving weelderigen plantengroei. Dat men in zoodanig verblijf al de genietingen moet ontberen, die de Europesche beschaving aanbiedt, behoeft niet betoogd te worden. Het terrein wordt ten noorden en oosten begrensd door den zeearm, langs welken wij gekomen waren en dien ik ter herinnering aan mijn verblijf en dat van Wallace '/ Naturalist- kreek// zal noemen. Zuidwaarts loopt het strand een weinig op en vormt een breeden rug, die zich westelijk wederinlaagland verliest. Een groot gedeelte van dezen rug wordt ingenomen door een tain of beter gezegd door een lap gronds, waarop men twee derden der boomen heeft weggekapt, en zonder den grond verder te zuiveren, kokospalmen, pisang, pataten, laboe en suikerriet ordeloos door elkander tusschen struiken en gras geplant heeft. Een smal hobbelig voetpad Bij welks aanleg men het axioma gedurig uit het oog verloor, dat de regte lijn de kortste weg tusschen twee punten is, slingert over dezen rug zuidwaarts en geleidt naar andere woningen en tuinen, die op meer of minder grooten afstand van elkander in de wildemis verspreid liggen. Aan den overkant van den zeearm is het evenzoo gesteld. Nabij de menigvuldige kreken, die dit terrein doorsnijden, is de grond modderig, doch verder op vast en dik met humus bedekt. Evenwel komt op vele plaatsen schelpkalk te voorschijn, om getuigenis af te leggen van de latere opheffing des bodems. Op een vijftigtal passen van de kreek verheft mijne verblijf- plaats haar schamel dak. Zij staat op stijlen zeven voet boven den grond en beslaat 10 el in het vierkant. Een hoog dak, dat tevens tot omwanding dient, overdekt het gebouw; een zolder ontbreekt en de vloer, welks middengedeelte anderhalven voet lager is dan de zijwanden, bestaat uit latwerk, waartus- schendoor men den grond ziet. Van de geheel opene binnen- ruimte zijn drie hokken afgescheiden, waarvan een mij tot slaapkamer strekt. Alles is van binnen zwart van rook en het houtwerk een vinger dik met stof en vuil bedekt. Loopt iemand over den vloer, dan schudt het geheele huis en dewijl dit over dag onophoudelijk plaats heeft, valt er aan geen werken te denken. lets van het huis verwijderd staat het geraamte van eene tweede woning, die hoogstwaarschijnlijk nimmer zal voltooid worden. Vlak daamaast zijn twee Aroeeesche graven. Bij het eene staat de kist vijf voet boven den grond op Twee palen under een afdak. Behalve het deksel is ze netjes uit een stuk gekapt in den vorm eener schuit. In een gat aan den onderkant, dat luchtdigt gesloten is, sluit een tot in den grond loopendebam- boe, bestemd tot lozing der bij de ontbinding van het lijk zich afscheidende vochten. Bij het andere graf was de doode in de aarde begraven, eveneens onder een afdak. Rondom beide graven stonden gave borden en flesschen ; onder het afdak hingen de matjes, waarop de afgestorvenen weleer sliepen, terwijl het kapmes en andere kleinigheden, waarvan zij zich bij hun leven bedienden, in een mandje aan het hoofdeinde van het graf hingen. Daamaast lagen eindelijk nog eenige veldvruchten, afkom- stig uit de tuinen der overledenen. Digitized by Google Onmiddellijk achter mijn liuis stonden, insgelijks op palen onder een afdak, twee drunkkisten, die twee kinderligjekes be- vatten; ook onder deze kisten waren gave borden ter neer gezet, maar anders niets. Op die graven wordt nu en dan, wanneer de achtergebleven betrekkingen dit noodzakelijk achten, een vuurtje gestookt bij wijze van offerande aan den geest des overledene. Nog opmeer plaatsen in het bosch treffc men boven den grond lijk- kisten aan. De heer Bosscher zegt dus in zijn boven vermeld rapport ten onregte, dat het begraven der lijken in de aarde onder de woonhuizen eene algemeene gewoonte is. Door het vele, wat ik over het verblijf van Wallace alhier had hoorever verhalen, was mijne verwachting hoog gespannen, entotmijne blijdschap werd ik daarin niet teleurgesteld, tot bereiking van welk gunstig resultaat de in de buurt wonende inboorlingen het meest bijdroegen. Door kleine geschenken en vriendelijke toespraak wist ik ze naar mijn hand te zetten en tegen geringe betaling bragten zij mij dagelijks eene menigte dieren, vooral kleine vogels, die zij met eene ongeloofelijke behendigheid met pijlen weten te schieten. De Aroeeezen zijn de beste boogschutters, die ik op mijne veelvuldige zwerftogten in den archipel ontmoet heb; de boog is een vreeselijk wapen in hunnehanden. Hij is gemaakt uit het harde en zeer veerkrachtige hont van den oeria, meestal net afgewerkt en tusschen de vijf en zes voet lang. Hij heet in de landstaal: //her// (op Wokam //feer//). De pees /fierela// is gemaakt van den ineengedraaiden bast van den marar (Hibiscus spec.) en tot beschutting tegen de vochtigheid met bars van den dajir bestreken. De pijlen, die met dezen boog geschoten worden, zijn gemaakt van het riet ngafoel (Arundo spec.), an het ondereinde met min of meer snijwerk en bontkleurige vogelveeren versierd en op beide kanten met de in eene vlakke rigtige vlag eener staartpen voorzien, die dient, om den pijl niet van rigtige veranderen. In het boveneinde der schacht is de punt bevestigd, gemaakt uit stoffen wordt de pijl door bijzondere namen onderscheiden. Is de punt van ijzer, meest verkregen uit het lemmet van een mes, dan heet de pijl //roe-bil//; deze wordt gebruikt in den oorlog en bij de jagt op wilde zwijnen en kasuarissen. //Koedarie toeloe// heet de pijl, wanneer de punt van kasuarisbeen gemaakt is; deze stre Kt tot hetzelfde doel als de vorige soort. Heeft de pijl een scherpe punt van bamboesriet, dan verkrijgt hij den naam van //foel//. Hij heet /langa//, wanneer de punt van kagalhout (Areca spec.) ge maakt en van inkervingen en weerhaken voorzien is. Deze beide soorten van pijlen worden gebruikt hij de jagt op klein wild en ook in den oorlog. Uitsiuitend tot het schieten van klein gevogelte dienen de //toebak// en //kaiting tinga//; bij eerstge-noemde soort heeft de punt een ronden, van voren nagenoeg platten knop, bij de laatste is die, hoewel bijna evenzoo gevormd, nog buitendien van drie naar voren gerigte korte uitsteeksels voorzien. Beide soorten van pijlen dienen, om het wild levend of onbeschadigd in des jagers hand te doen vallen. Van den //kata// eindelijk maakt men gebruik bij de vischvangst. Hij heeft drie verschillende punten van palmhout, aan den binnenkant van weerhaken voorzien. Ben kleinere boog, waarmede men dikwerf aankomende jong ens ziet rondloopen, dient uitsiuitend tot de jagt op klein gevogelte. De pijlen (sigga), die daarmede geschickten worden, zijn klein en zeer ligt; zij zijn gemaakt van de ribben der bladscheede van den sagopalm (Metroxylon), goed aangescberpt en bijzonder geschikt tot het doel, waarvoor men zegro gebruikt. Met dit oorspronkelijk schietwerktuig wisten de meeste in- boorlingen kleine vogels beter te raken, dan mijne jagers met hunne geweren, en dikwerf stond ik verbaasd over de behendig- heid, die zij daarbij ten toon spreidden. Niettegenstaande de ongunstige weersgesteldheid was mijn doel te dezer plaatse binnen eene maand bereikt, zoodat ik mij op den 8sten Junij naar Maikoor begaf. Met zonsondergang waren wij de straat uit, die op sommige plaatsen een schilderachtig ge- Digitized by ^.ooQle 23 zigt opleverde door de watervallen, welke ten gevolge der veel- vuldige regens van den rotsachtigen oever neerstortten. In den nacht passenden wij Kaap Matjoerin of Tandjong-Batoe, den noordwesthoek van Maikoor en wij zonden reeds tegen den middag van den negenden de plaats onzer bestemming bereikt hebben, indien de zuidenwind, die in den nacht was doorgekomen, niet dermate was aangewakkerd, dat aan geen doorzeilen te denken viel. In het gezigt van Kaap Meliwaier, den znidwesthoek van het eiland, waarachter het dorp Maikoor ligt, lieten wij op de reede van Balafoeinama het anker vallen en werkten den 10 den en 11 den me t de dreg langzaam vooruit tot op de hoogte van Kaap Meliwaier, tegenover den aan het strand gelegen, uit vijf huizen bestaanden kampong Ratoe, waarbij het vaartuig verscheiden malen den grond raakte. Daar wij niet verder vooruit konden komen, zond ik den Orangkaja van Maikoor, die mij te Wonembal was komen afhalen, naar zijndorp, om hulp te halen, en ontscheepte in voile zee in den avond van den l£den J miij, terwijl mijn schoener eerst drie dagen later op de reede aankwam. Het op de kaart V van Grex gory figurerende groote eiland Maikoor bestaat in werkelijkheid uit de twee door eene omstreeks twee rnijl breede straat ge- scheiden eilanden: Maikoor en Tabberfane, beide met kasuari- nen begroeid. Binnen in de straat op de zuidkust van eerstge- noemd eiland, ligt het uit een twaalffcal schamele hutten bestaande dorpje Maikoor, overschaduwd door kokospalmen — een zeldzaam verschijnsel op Aroe. Een houtenwärts gepleisterd kerkje, wijst ons aan dat wij ons onder een zoogenaainde christenkudde bevinden, waarover een Amboneesch schoolmeester als herder gesteld is. Een vijftigtal jaren geleden stond het dorp 300 el verder boschwaarts in, door een steenen ringmuur omsloten, waarvan de overblijfselen nog te zijn. Ook de omwanding eener voor omtrent 100 jaar gebouwde kerk is nog in vrij gaven staat. De klok, die haar weleer versierde, wordt nog heden gebruikt. Zij heeft een bij- zonder zujveren klank, is net afgewerkt en draagt het opschrift. Digitized by Google //Me fecit Jan Albert de Grave, Amstelodami anno 1721.// Zij is dus nagenoeg anderhalve eeuw oud. Op welke wijze mag ze wel herwaarts verzeild geraakt zijn? Ook twee, insgelijks uit dien tijd afkomstige putten, die een overheerlijk koud en helder water bevatten, zijn thans nog in gebruik. Behalve de kerk en schoolmeesterswoning bestaat er nog een voor den reizenden ambtenar bestemd hok. Wäarin ik mijn intrek heb genomen. Even als al de overige huizen staat het op het barre zandstrand. De Orangkaja bewoont een krot, dat op het instorten staat. Hij is een afgeleefde dronkaard, die in het geheel geen gezag meer heeft en hoe eerder hoe beter uit het bestuur dient verwijderte te worden. De omstreek van het dorp is, zooals het geheele eiland, vlak en begroeid met bosch, waarin kleine tuinen verspreid liggen voor den aanplant van milo (Zea mai's), pataten (Convolvul. batatas), suikerriet en pisang. Het strand is effen en zanderig en valt bij ebbe tot ver in zee droog. Achter het dorp ligt een moeras, dat iets meer om de west een meertje vormt, bewoond door verschillende soorten van watervogels, waarop ik terstond jagt liet maken. Bij zeer heldere lucht ziehen men van hier aan de westerkim de bergen van Groot-Kei, zooals op den 15 d en? Wenn er geval was. Terwijl mijn volk bezig was met het verzamelen en bereiden van naturkundige voorwerpen, deed ik den 29 stet Junij een togetje naar zee. De zuidkust van Maikoor vormt hier twee mijl ten zuidoosten van het dorp eene diepe, op geene onzer karten figurerende bogt. Het landschap om dezen inham het wangal en bevat twee dorp, waarvan het eene in het bin-nenste der baai, het andere op haren oosteroever gelegen is. Beide wenschte ik te bezoeken met het doel, om de localiteit in oogenschouw te nemen, daar het plan bij mij bestond, een gedeelte van mijn personeel derwaarts te zenden, zoodra de om-streken van het dorp Maikoor zouden zijn geexploiteerd. De twee dorp liggen op het strand, zijn omringd door hoog woud en bestaan uit een vijftal huizen, die te Wangal-West vrij goedonderhouden waren. Onder het afdak V van een dezer huizen huizen huizen twee zeer gehavende doejong-schedels, waarvan de een bijzpnder groort was. Het is bij de heidensche bevolking van Aroe een gewoonte, om de schedels der dieren, die zij gedood en opgegeten heeffc, in de huizen op te hangen. Wangal-Oost ziet er minder voordeelig uit; evenwel gaf ik daarachter liggende woud de faneam (Paradisea apoda) huis-vest, welke in den omtrek van Wangal-West niet gevonden wordt. Nadat de noodige schikkingen gemaakt waren, om daar eenige mijner volgelingen gedurende eenigen tijd te doen blijven, keerde ik in den namiddag naar mijn hoofdkwartier terug. De plantenbekleeding van het tegenover en bezuiden Maikoor gelegen groote eiland Tabberfane, zoomede die van al de verder om de zuid liggende eilanden, verschilt zermet die van de tot nu toe door mij bezochte streken. Hier toch wisselt bosch met dikwerf ver uitgestrekt grasland af, waarop slechts enkele boomen hier en daar verspreid staan. Ik had reeds zoo vele soorten van Noord-Australische dieren, vooral vogels, op Aroe leeren kennen, dat niet zonder eenigen grond de gedachte bij mij wortel schoot, in deze grasstreken welligt bijzondere, in de verzameling nog ontbrekende vormen te zullen vinden. Derhalve nam ik het besluit mijn geheel personeel naar Trangan te zenden, aangezien ik zelf wegens zware ongesteldheid an huis gekluisterd was. Wegens de in dit jaargetijde te verwachten hevige zuidenwinden en de langs de kust hoog op-loopende zee kwam het mij noodzakelijk voor, dit besluit zoo spoedig mogelijk ten uitvoer te leggen. Ik stelde derhalve hetonderzoek der omstreken van Wangal vooreerst uit en zond Mijne jagers op den 4den Juli met een voor dien togt door mij ingehuurd inlandsch vartuig naar Trangan. In den namiddag van den 5den waren zij reeds onder de kust van dit eiland en liepen tegen zonsondergang een kreekje binnen, aan welks oever een tweetal Indiaansche hatten stond, beide voor het oogen- blik onbewoond. Daar de ornstreek hun geschikt toescheen, Digitized by Google 26 namen de jagers voorloopig deze hutjes in bezit en begonnen den 6deo hunne onderzoekingstogten, waarmede zij tot den l^den voortgingen. Even voor mijn vertrek naar Kei, kwam de eigenaar van een der huisjes mij opzoeken, om zich over de schending van zijn eigendomsregt bij mij te beklagen. Een klein geschenk voor hem en zijn buurman stelde hem echter spoedig te vrede en met een lagchend gelaat keerde de stumper huiswaarts. Yolgens de beschrijving van mijn personeel en de door mij ingewonnen berigten is dit gedeelte van Trangan vlak en bestaat het voor een groot gedeelte uit grasland. Dewijl de daarop groeijende plantensoorten van Sacharum, Phragmitis en Imperata geene tot dierlijk voorkomen, en de met deze gewassen overdekte streken, die in dezen archipel zoo menigvuldig voorkomen, doorgaans arm aan diersoorten zijn, vonden mijne jagers ook hier niet veel bijzonders. Na een verblijf van zeven dagen daar ter plaatse, kwamen zij den 13 den behouden terug en werden door mij den 15 <ten naar Wangal-Oost gezonden, om daar insgelijks eene week te gaan jagen. Tijdens hun verblijf aldaar deed zich een incident voor, dat mij voor vijf en twintig jaar zelf in de Battaklan- den op Sumatra was overkomen. Een mijner jagers namelijk raakte, in 't bosch jagende, het spoor bijster, en bleef gedu- rende tweemaal vier en twintig uren zonder voedsel ronddwalen. Van zijn verdwijnen verwittigd, stelde ik Zonder uitstel al het mogelijke ter zijner opporing in het werk en na verloop van twee dagen mogt het mij gelukken, hem, wel is waar geheel uitgeput, doch overigens welvarend, ver dan Wangal nabij straat Workai terug te vinden. Bespeurende, dat hij verdwaald was gerakt, was hij op het gelukkige denkbeeld gekomen, langs den weg, dien hij insloeg, nu en dan heester en boomtakjes af te breken, een leiddraad, die ons, toen wij daarvan eens het begin gevonden hadden, tot den verlorene voerde. Den 23 sten kwamen mijne jagers, die het slecht met het weer getrojfen hadden, te Maikoor terug. Nu maakte ik mij gereed de Aroe-Eilanden te verlaten en naar Kei over te steken. Ganze had ik nog den Achterwal even willen bezoeken, doch werde van dezen togt teruggeliouden, zowel omdat mij slechts weinig tijd meer overbleef, alsook wegens den verwarden maat-schappelijken toestand aldaar. Ook was het te voorzien, dat ik daar niet veel nieuws voor de verzameling zou kunnen opdoen. De Arrozeen. Der voltozing der schets van mijn zwerfteogt op Arrozeen zullen wij thans een blik werpen op de fauna der groep, of juister gegen op bare het meest in het oog vallende vormen. Doch alvorens daartoe over te gaan, wil ik met eenige woorden over de bewoners spreken, om geene leemte in mijn verhaal telaten blijven. De beschrijving hunner zeden en gewoonten door den heer Bosscher in zijn bovenaangehaald rapport geldt niet de bewoners der geheele groep, maar in het bijzonder die van Wattelei, Jedan, Lolla, Meiririe en Jamboeai. Slechts weinig kan ik daaraan toevoegen wegens den korten tijd, gedurende welken ik te Wonoembai met de be. volking in aan raking ben geweest. Wat het ras betreffend, waaronder de Aroes te rangschikken is, ben ik het geheel met den heer Bosscher een, dat hij moeijelijk tot een bepaald ras kan gebragt worden, doch met den bewoner der Kei-Eilanden een overgang vormt van het Melanesische ras en ongetwijfld den Papoe het meest nabij komt. Van dezen laatste onderscheidt hij zich door lichtere kleur der huid en door het haar, dat minder gekroesd is en nimmer in bosjes groeit. In krachtigen ligchaus-bouw doet hij onder voor den bewoner der noordelijke en middenste eilanden; een nativiks gevolg van het vorselijk misbruik van sterken drank, dat in waarheid alle beschrijving te boven gaat. Ik gelöt niet, dat er ergens een land gevonden wordt, waar een geheele bevolking zoo zeer aan dezen maatschappelijken kanker verslaafd is als hier. Bezat de Aroes genoegzame middelen, om steeds sterken drank te kunnen koopen, dan zou de dronkenschap zijn norraale toestand wezen. Toomeloos gelijk een wild beest. Last hij in dien staat aan zijne driffen den vrij wärden teugel en legt dan een vrij wat minder goeden inborst bloot, dan hem de heer Bosscher toeschrijft. De minste omständigheid, waardoor hij vermeant beleedigt te zijn, isvoldoende, hem, die anders alles behalve stoutmoedig is, de wapens te doen opvatten, en het schelde weinig, of ik zelf was te Maikoor het slagtoffer van zulk eene beestachtige woede geworden. Slechts an mijne kalme vastbaren-diedenheit en aan de kloekmoe-digheid mijner volgelingen kan ik het toesehrijven, dat er toen geen bloedig ongeval plaats had. Reeds de heer Bosscher heeft er op aangedrongen dit kwaad te stuiten, doch het blijkt niet dat er afdoende maatregelen dienaanga genomen zijn. Wien de bewoners der Voorwälleilanden, bepaaldelijk de Christenen en Mohamedanen, afstammelingen der oorspronkelijke bewoners van Banda zouden zijn, is eene onjuiste erstellt van den heer Bosscher. Wei de bewoners der Voorwälleilanden, al beweren ook de hoofden uit zucht van zelfverheffing het tegenovergestelde. Te Maikoor leeft thans nog een gewezen schoolmeester, Amboinees van geboorte, die reeds sinds veertig jaar daar gevestigd is en tijdens wiens komst op Aroe, de tegenwoordige Orangkaja-toea van Djoerdjalla nog een heiden was. Ongetwij feld is de Aroes-groep later bevolkt dan de naburige eilanden en zijn de eerste bewoners uit het westen gekommen van Timor en Timor-laut. Legenden nopeus hunne afkomst schijnen er bij de bevolking niet te bestaan. De wapens van den Aroes zijn behalve pijl en boog, was Over boven reeds gesproken is, nog honwers, lansen en sehietgeweren, met welke laatste velen vrij handig weten om te gaan. Tot verdedigingswapen strekt een uit teenen gevlochten en met paradijsvogelveeren versierd wambuis (djabie) en een groot met kasuarisveeren omzoomd schild (sell6) van boomschors. De wijze van oorlogen bestaat in het leggen van hindeflagen, waarbij men tracht de tegenpartij te overvallen en een paar kopfen te snellen. Deze laatste worden in triomf huiswaarts gebragt, om op de tampat-pomalie of gewijde plaats gedeponeerd te worden. Dit is een plek in het bosch, waar ondersteld wordt dat de zielen der afgestorvenen verblijf houden. In ieder landschap bestaat een dergelijke tampat en gaame zou ik die van Wonoembai bezocht hebben; ik kon echter geen inboorling vinden, die over te halen was, mij derwaarts te brengen. Dat de bezorging der lijken met overal dezelfde is, hebben wij reeds gezegd; te Maikoor en verder zuidwaarts worden de dooden zonder uitzondering begraven. Ten slotte van deze beknopte aanvulling der schets van den heer Bosscher over de zeden en gewoonten der Aroeeezen zij nog aangestipt, dat diefstal een bij hen zeldzaam voorkomend misdrijf  der natürproducten, waaraan de groep, wat het dieren en plantenrijk aan-gaat, bijzonder rijk is. Dat daarbij slechts sprake kan zijn van de meest in 't oog vallende vormen, heeffc zijn grond in de strekking van dit reisverhaal. Beginnen wij met de fauna. Van de weinige families van zoogdieren, die op de groepte huis behooren, zijn de handvleugeligen het rijkst vertegenwoordigd, zoowel wat soorten als individuen aangaat. Bij de beide door mijnen voorganger Wallace bekend gemaakte soorten, Hipposideros aruensis en Pteropus argentatus, kan ik een zestal voor de wetenschap nieuwe soorten voegen. Een daarvan, N°. 23, welke ik Pteropus rubiginosus noem, is iets grooter dan Pteropus argentatus en geheel en al roestkleurig, aan kop en hals het donkerst, onder den buik het ligtst. Eene tweede, de helft kleinere soort noem ik wegens hare fraaije kleur Ptero pus insignis N°. 22; zij is bruin met lichtgeelen hals en boven-rug. Eene derde soort eindelijk Pteropus fumigatus (mihi) is graauw-bruin en iets grooter. Van Pteropus rubiginosus en insignis kon ik van iedere soort slechts een exemplar te Wokam magtig worden en ook later heb ik ze niet meer gezien; beide soorten sichijnen dus zeldza Am te zijn. Pteropus fumigatus daar-entegen, waarvan ik al mijne exemplaren te Wonoembai veT-kreeg, was daar alles behalve zeldzaam. Pteropus argentatus trof ik op alle door mij bezochte plaatsen aan. De overige chiropteren zijn kleine eu sommige daaronder zelfs dwergachtige soorten van Vespertilio, Macroglossus en Rhinolophus. De groote soorten heeten in de landstaal //nissie//, de kleine //badoek//; van alien gebruikt de inboorling het vleesch. Uit de orde der roofdieren vond ik slechts twee soorten van Paradoxurus, waarvan de eene Paradoxurus refulgens (mihi) N°. 87 door eigen-aardige haarvorming merkwaardig is. De inboorling, die het vleesch dezer dieren gaame eet, noemt ze //kwarran// en //kwarran.// Zijn schuw en voeden zich met levende dieren, vooral kleine vogels. Beide soorten zijn nieuw voor de fauna der groep en No. 87 hoogst waarschijnlijk ook nieuw voor de wetenschap. De twee eenige exemplaren zijn afkomstig van Wonoembai en Trangan. Met deze armade van roten de buideldieren, waarvan hier niet minder dan zeven soorten leven, een schreiben stellende. De Wangal (Guscus maculatus) is daaronder verweg het talrijkst en wordt gevonden op alle eilanden, de kleinere zoo als Wammer niet uitgezonderd; het menigvuldigst is de witte zwartgevlekte, het zeldzaamst de rostbruine varieteit. Hij is gelijk de meeste soorten zijner orde een nachtdier en brengt den dag slapende in holle boomen door. Hij zit daarbij op de achterpooten met naar voren gekromden rug, terwijl de geheel tus-schen de voorpooten verscholen kop op den buik rust en het straarteinde vast tegen de binnenvlakte der holte gedrukt is. Het dier voedt zich met plantaardig voedsel, doch vreet ook eijeren en jonge vogels. In al zijne bewegingen is de Wangal traagen als het ware bedachtzaam. Onder het gaan dient hem de staart tot steun en vijfden poot. De inboorlingen dooden hem dikwerf ter wille van zijn vleesch, waarvan zij groote liefhebbers z In. Het vorkomen van Cuscus orientalis op Aroe moet ik sterk in twijfel trekken tegen het beweren van den heer Wallace in. Digitized by Google 33 Dat mij het dier niet onder 't oog is gekomen, wil weinig zegen, doch meer afdoend is de verzeering van alle inboorlingen, die ik er over sprak, dat zij nimmer het witte mannetje dezer soort in hunne bosschen gezien hadden. Hoogst waar-schijnlijk is het exemplar van Wallace door handelaars naar öre overgebragt en nam het, daar losgelaten, in 't bosch de wijk. Toen het daar later geschoten werd, kon ligt, zelfs bij imand zoo kundig als Wallace, de dwaling ontstaan, dat deze soort ook op öre leeft. Petaurus ariel zag ik slechts eens te Maikoor in de kruin van een kokospalm, zonder dat ik het diertje kon magtig worden. Dorcopsis Brunii heb ik niet gezien. Weinig minder talrijk dan Cuscus maculatus is Perameles Doreyanus, de pelandoe der inboorlingen, welke benaming door de reizigers der vorige eeuw in filander en pelandok verbasterd is. Hij is insgelijks op alle eilanden te vinden en voedt zich met de scheuten en bladknoppen van struiken en heesters, terwijl hij, op de a chterpooten gezeten, het voedsel met de voorpooten vasthoudt. Het eenige gelid, dat ik hoorde van dit dier, waar-vau ik verschillende levende exemplaren gehad heb, bestaat in een eigenaardig gesnuit, veel gelijkend op dat van het tamme konijn. De inboorling maakt veel jagt op den pelandoe wegens bet vleesch, dat bijzonder lekker van smaak is. Een andere soort dezer orde is de door Wallace ontdekte kartau (Myioictis Wallacei), een dier, dat op al de eilanden voorkomt, maar niet menigvnldig gezien wordt. Het komt nu en dan des nachts in de huizen, doch leeft gewoonlijk in het bosch. Ook van dit dier eet de inboorling het vleesch. Het schoonste van al de op de Aroe-Eilanden levende zoog-dieren is de fraai geteekende lahdie (Dactylopsila trivirgata), waarvan Wallace slechts een exemplar — het eenige in Europa — het kunnen magtig worden, terwijl ik er te Wonoembai vier verkreeg. Het leeft uitsluitend op de groote eilanden en is, hoewel minder zeldzaam, even moeijelijk te vangen. Ook de lahdie slaapt over dag in de eene of andere boomholte en zoekt alleen ’s nachts zijn voedsel, dat uit ver- schillende soorten van boomvruchten bestaat. Het is op deze nachtelijke togten, dat hij dikwerf bij lichte maan door de inboorlingen bespied en met pijlen geschoten wordt. Even als de cuscus is dit dier een goede boomklimmer. Uit de orde der dikhuidigen vindt men hier alleen het wilde varken (Sus papuensis), de favoe der inboorlingen. Het kenmerkt zich door eene witachtige van de wang naar den hals lo-pende streep, witachtige keel en onderhals. Men vindt het in menigte op al de Grosse en op vele der kleine eilanden, zuwelen nahm het het dikwijls in het hochge rietgras der groote boomlooze vlakten van het eiland Trangan. De inboorlingen hebben daar de gewoonte dit gras jaarlijks tegen het einde van den oostmoesson in brand te ste-ken, bij welke gelegenheid dan honderde varkens gedood worden. Eindelijk wordt uit de orde der Cetaceae dikwerf langs de kust gevangen de Rioe (Halicore dngong), waarvanik meer-malen den schedel heb zien hangen in de huizen der inboorlingen, die zijn vleesch als eene bijzondere lekkemij beschouwen. Als een bijzonderheid zij nog aangestipt, dat een twaalftal jaren geleden door wijlen den gouverneur der Molukken Clee- rens een zestal herten (Cervus moluccensis) van Ceram herwaarts is overgebragt, waarvan twee op Wammer en vier op Wassier werden losgelaten. Het op eerstgenoemd eiland losgelaten paar is spoorloos verdwenen, daarentegen zijn de vier op Wassier stam- ouders geworden eener kudde, die meer dan tachtig stnks bedraagt. Behaive van honden, die hem bij de jagt op wild on- misbaar zijn, maakt de Aroeees weinig werk van huisdieren. Geiten en katten ziet men slechts nu en dan in de dorpen der Mohamme- danen en Christenen; zij zijn van elders aangebragt. Een grooter aantal katten zoude hier van groot nut zijn wegens de ontzettende menigte ratten en muizen, waarmede de woningen, vooral op de handelsetablissementen, opgevuld zijn. De varkens, die men hier in vele dorpen opgesloten ziet, zijn jong gevangen wilde varkens, aau welke men tot kenteeken de punten van ooren en staart afsnijdt. Digitized by Google DE ORNITHOLOGISCHE FAUNA. De Aroe-Eilanden zijn rijker aan vogels dan eenig eiland van den Indischen Archipel, behalve IMieuw* Guinea. Volgens Gray’s Catalogue of the mammalia and birds of New-Guinea, waarin de ontdekkingen van den verdienstelijken Wallace zijn opgenomen, kende men tot dusver slechts 103 soorten van vogels op de Aroe-Eilanden. Door mijne onderzoekingen is dit getal tot 180 geklommen, waarvan vele nieuw zijn voor de wetenschap. Een groot aantal dezer soorten, veelal met de schitterendste kleuren getoord, leeft in Nieuw-Guinea en Australie; andere behooreu uitskdtend op Aroe te huis, docti slechts weinige vindt men ook op de westwaarts liggende eilanden. 