None
None
N Mogkii. A pantherinus. Synaptura heterolepis. Achirus Hartzfeldii. A melanospilos. Oxybeles Brandesii. A gracilis. Conger anagoides. Ophisurus colubrinus. A maculosus. Muraena variegata. Arothron hypselogeneion. Arothron hypselogeneion. Anosmius Bennetti. Diodon punctatus. Triodon bursarius. Balistes aculeatus. A armatus. Alutarius prionums. Ostracion corautus. A eubicus. Alutarius prionums. Solenognathus Blochii. Hippocampus kuda. Solenostoma cyanopterus. Pegasus draconis. Carcharias (Scoliodon) Dumerilii. Pristis cuspidatus. Aetobatis narinari. In rijkdom aan schaaldieren, spinnen, insecten, gastropoden en stekelhuidigen doet Aroe welligt alleen voor Nieuw-Guinea en de groote Sunda-Eilanden onder; doch men vindt daaronder weinige uitsluitend op de groep te huis behoorende soorten. Van de duiz Ende soorten der genoemde orden zullen wij slechts weinige insecten en schelpdieren opnoemen, hetgeen trouwens de strekking van dit verhaal vordert. Onder de vlinders is buiten twijfel de prachtigste de Ornithoptera Poseidon, eene aan Orn. preamus verwante soort. In de omstreken van Dobo is hi] vrij menigvuldig; evenwel kreeg ik naauwelijks een paar goede exemplaren, aangezien tijdens mijn verblijf aldaar, de tijd voor deze vlinders reeds ten einde liep. Van rupsen werden mij dikwijls soorten gebragt. Van den op Papilio aexanor gelijkenden vlinder zag ik er slechts een te Maikoor, doch kon hem niet magtig worden. He Papilio erechteus, codrus, puella en severus laten zich zeldzaam zien. De Idea d’Urville is in sommige streken vrij menigvuldig, even zoo de Cocytia d’Urvillei; laatstgenoemde soort trof ik vooral te Wonoembai en. Digitized by Google 64 Maikoor in menigte aan. Zeldzamer daarentegen is eene Cethosia en Amnosia. Yan Danais, Dry Digitized by Google 64 Maikoor in menigte aan. Zeldzamer daarentegen is eene Cethosia en Amnosia. Yan Danais, Dry Digitized by Google Chis (Dr. Locatus), Hesperia, Messaras, Minetra (Min. sylva), Drusilla, Nyctalemon en Glaucopus vindt men overal soorten in menigte; zoo is b. v. de Nyctal. orontes vrij algemeen in de omstreken van Maikoor. Onder de schildvleugeligen zijn vooral menigvuldig soorten van Cicindela, Passalus, Buprestis, Cerambyx, Groma, Saperda, Lamia, Manolepta, Kassida, Lema, Geonemus, Calandra, Coccinella, enz. Ook daarvan zijn de meeste op Kei, dock vooral op Nieuw-Guinea te vinden. Met uitzondering van verschillende soorten van landschelpen, zijn de conchylien van Aroe dezelfde als die, welke in de Ambonsche wateren gevonden worden. De volgende zijn mij onder 't oog gekomen: Strombus gigas. Bituberculatus. Conus generalis. Marmoreus. Pleurotoma Babylonica. Tritonium anus. Tritonium anus. Tritonium anus. Virgatum. Cynthium Aethiopicum. Buccinum commaculatum. Voluta vespertilio.  // arabica. Auricula Midae. Van tweeschalige schelpdieren waren het vooral soorten van Cardium, Charma, Area, Tellina, Venus, Pecten, Solen, Pinna, Madriola en Perua, die ik te zien kreeg. Bijzonder menig vuldig waren vele dier soorten in de ondiepe wateren langs de zuidkust van Maikoor. Van de schaal van Buccinum, die hier bijzonder groot voorkomt, maken de inboorlingen waterscheppers en van die van Tritonium variegatum oorlogstrompetten. De bij ebbe droogvallende zandbanken, door ondiepe, sterk met zeeplanten begroeide geulen onderling gescheiden, huisvesten meerdere soorten van Asterias, Ophiolepis, Echinaster en Echinis. En Asterias, die in groot aantal in de wateren rondom Dobo left, munt daaronder uit door omvang en fraaije roode kleur. Niet minder dan het dierenrijk heeffc de plantenwereld van Aroe eene onnoemelijke verscheidenheid van prachtige en in- teressante vormen, waarvan evenwel de meeste ook op de naburige eilanden worden teruggevonden. Dat slechts een gering gedeelte der groep met gras, het grootste daarentegen met zwaar bosch begrpeid is, hebben wij reeds boven aangestipt. Onuitputtelijk aan deugdzame houtsoorten zijn deze wouden, doch arm is het land aan voor den bewoner bruikbare vruchtboomen, die hoogstwaar- schijnlijk alle weleer van elders herwaarts zijn overgebragt. Dit laatste schijnt zelfs het geval te zijn met den anders overal 5 Digitized by ^.ooQle 66 onder de keerkringen verspreiden kokospalm (Cocos nucifera), daar die boom thans slechts in gering aantal hier word! aangetroflen (*), en daarora ook niet zoo karakteristiek in het landschapsbeeld optreedt als b. v. op het naburige Kei. Van veel grootere be- teekenis is in dit opzigt de zoogenaamde knodsboom (Casuarina equisetifolia?), die op vele eilanden in lange rijen op het lage en zanderige strand groeit en door zijn somber groen sterk af- steekt bij de verschillende helder groene tinten der andere met weelderig loof bedekte boomen. Daar ik geene genoegzame kennis van de botanie bezit, zullen wij de natuurkundige schets van de groep hiermede besluiten en vatten thans den draad van het reisverhaal weder op. Vroeger schijnt de kokospalm minder zeldzaam op de Aroe-Eilanden geweest te zijn. Althans Jan Carstensz, de eerste Nederlandsche zee- väarder, die in 1623 deze groep bezocht, verklaart uitdrukkelijk in zijn voor eenige jaren door Mr. L. C. D. van Dijk uitgegeven journaal (Mededeelingen uil het Oost- Inditch Archief, bl. 9), dat zij er in menigte gevonden werden. Hetzelfde verzekert hij van den sagopalm, den pisang en eenige mij onbekende gewassen, terwijl hij er bijvoegt, dat men er slechts enkele nanka’s en in het geh£el geen doerians, manga’s en kanarie- booraen aantreft. Carstensz bezocht echter alleen het eiland Oedjier, dat hij Wodgier noemt en het bezocht heer von Rosenberg juist niet bezocht heer. Onder de dieren van Aroe noemt Carstensz behalve kasuarissen en paradijsvogels ook een der op de groep te huis bchoorende buideldieren, hetwelk hij aldus beschrijft; «mede is daer een vremdt gedierte als de »groote van een bock, met Römer cort, sonder hoorens, hebbende de «aehterste beenen van taemelycke lengte ende de voorste heel cordt, ge- »naempt Or.» R. A. Digitized by ^.OOQle VIII. DE KEI-EILANDEN, HUNNE BEWONERS EN FAUNA. Den 27sten Juli schepte it mij in. Wij gingen tegen den middag van den 28sten onder zeil en zetten koers op den zudösthoek van Groot-Kei. Door een stijven zuidoostenwind voortgestuwd, kregen wij na een vrij stormachtigen nacht in den morgen van den 20sten het eiland in H gezigt, doch kwamen wegens de hoog oploopende zee erst in den avond bewesten den zuidhoek, lvaap Adoear, in stil water ten anker. Het barre anzien van het steil uit zee oprijzende land, dat als ware het uit opeengestapelde rotsen bestaat, trof mij bijzonder en deed mij aan Timor denken. Lets verder noordwaarts begon het er beter uit te zien; hier en daar zag men soms op uitspringende rotsen kleine dorpen en kokospalmen tot op de toppen van het tusschen de 300 en 700 voethooge gebergte. Den 30sten werkten wij verder de straat tusschen Groot- en Klein-Kei door en wamen in den avond met veel moeite ter reede van Larrat ten aan. Het strand sterk bevolkt. De kokospalm groede er bij duizenden van de zee af tot op de lagere heuvels, doch was van het hoogere gebergte verdwenen, om plaats te maken voor een tal van woudboomen. Vlak land was nergens te bespeuren, en ik durf beweren dat nergens op Groot-Kei, welk eiland 13 geographische mijlen lang is, eene vlakte gevonden wordt van een vierkante paal inhoud. Koraalriffen en zandbanken omzoomen ook hier veelal de kust en maken het zeilen vlakonder den wal nog al gev^arlijk voor grootere vaartuigen. Een mijl uit den wal is daarentegen het vaarwater zniver, terwijl in het midden der straat en onder den wal van Klein-Kei zandbanken weder de vaart belemmeren. Een vrij sterke stroom loopt in de straat gedurende den oostmoesson om de znid en gedurende den westmoesson om de noord. Larrat, een klein dorpje met acht huizen, die door eenen ringmuur omsloten zijn, licht op den top van eenen in zee uit-springenden rotsheuvel en ziet er ellendig en vervallen uit. Beneden aan het strand stond een viertal pas opgerigte afdaken, in een van welke ik mijn intrek nam. Gelijk ik verwacht had, leverde de landstreek veel belangrijks op en gaarne zoude ik mijn verblijf aldaar tot eene maand gerekt hebben, ware ik met door eene zwaarwigtige reden belet, dit voomemen uit te voeren. De intusschen steeds toene-mende stijve zuidoostenbries stortte namelijk als hevige valwind op de kust, tusschen noordoost en zuid met geweldige rukken doorstaande, en dreigde ieder oogenblik mijn vaartuig van de aktu. Door den gezagvoerder op dit gevaar opmerkzaam gemaakt, gingen wij na een verblijf van acht dagen weder der zeil naar Klein-Kei. Yoor mijne onderzoekingen kon ik mij met dit kortstondig verblijf des te eerder te vreden stellen, aangezien twee jagers van den Heer Hoedt zich voir mijne komst gedurende drie maanden te Larrat met het verzamelen van uatuurkundige voorheren voor het rijksmuseum hadden bezig gehouden. Den 7 den voor zonspgang gingen wij op reis en kwatnen nog denzelfden avond voor Doellah, den hoofdkampong van Klein-Kei, ten anker; wij voeren door eene straat, die op geen onzer kaarten voorkomt. Bij haren ingang is zij naar gissing twee im breed en vrij diep, doch tegen haar einde bedraagt de breeden naauwelijks een vijftig el en is de straat zoo ondiep, dat alleen vaartuigen van minder dan zes voet diepgang haar passeren kunnen. Nabij den kampong Toellah mondt zij in de bogt van Doellah; er loopt een sterke met het getij afwisselende stroom. De oevers, overal begroeid, zijn nu eens rotsachtig, dan weder vlak, doch altijd vast en droog; verschillende soms schilderachtig gelegen gehuchten liggen aan den kant onder geboomte verscholen. Als eene vergoeding voor de veelvuldige vermoeijenissen, die ik gedurende mijnen togt doorstond, heb ik de straat, welke voor mij nimmer door een Europeesch reiziger bezocht was, Straat Rosenberg genoemd. Al kan zij wegens hare ondiepte voor den handel van geen groot belang worden, is hare ont-dekking in elk geval eene aanwinst voor de aardrijkskundige kennis der groep. De hoofdkampong Doellah ligt dns niet op het kleine, door de straat daarvan gescheidene eiland Doellah. Men vergeve mijter wille der wetenschap mijne verschoonbare ijdelheid. Daar ik niets voor een tijdelijk verblijf van mij en mijne jagers gereed vond, kon ik eerst Den 10 den ontschepen. Volgens mijne gewonnen liet ik reeds den volgenden dag een begin met de werkzaamheden maken en daarmede tot het einde der maand voortgaan. Ik bepaalde mij daarbij niet alleen' tot het eiland Doellah, maar trok ook de rondom liggende eilanden tot aan Tonfolokker en Tiando binnen den kring mijner nasporingen. Daardoor gelukte het mij hier, even als op Aroe, vele fraaije en belangrijke voorwerpen te verzamelen. Den 31sten Augustus ging ik weder scheep, om achtereen-volgens de voomaamste der tusschen Kei en Ceram-Laut liggende eilanden te bezoeken. Alvorens echter tot het verhaal dezer reis over te gaan, zullen wij eerst over Kei, zijne bewoners en voortbrengselen spreken, even als wij dit ten opzigte van Aroe deden. De Kei-Groep, de laatste schädig der keten van eilanden, die zich van den oosthoek van Ceram in zuidoostelijke rigt. Digitized by Google 70 Uttstrekt, licht tussclien 5° 11' en 6° 6' Z. B. en 182° 38' en 133° 18' O. L. van Greenwich, zeventien geographische mijlen bewesten de Aroe-Eilanden. Tot de groep kunnen wegens volkomen overreenkomst in gedaante en naturproducten nog gerekend worden de Tiando-Eilanden ten noorden, de Tjonfolok-Eilanden of beter de Wonim-Moengoer ten westen en de Kei-Tenimber- Eilanden ten zuidwesten van Klein-Kei. Met inbegrip van deze bestaat de groep uit twee groote en een veertigtal kleinere eilanden. De naam Kei is niet ontleend aan de taal der bevolking, evenmin als die van Groot- en Klein-Kei, maar deze benamingen zijn door de handelaars van lieverlede in zwang gekomen. In de landtaal heet de geheele groep Ev&r, Groot-Kei loet en het Klein-Kei onzer kaarten Noghosroa. De namen der overige eilanden, alsmede die der districten en dorpen vindt men in de //Bijdrage tot de k Digitized by Google Ein der Kei-Eilanden, die der Kei-Eilanden, die der Kriegsgericht vor Indische tätig, kann ik kortheidshalve verwijs. Bij het geographische gedeelte dezer niet onbelangrijke bijdrage kan ik slechts voegen, dat er ook te Nierong op de oostkust van Groot-Kei eene veilige ligplaats voor kleinere vaartuigen gevonden wordt, en dat de schepen ter reede van Doellah wel tegen hooge zee, doch volstrekt niet tegen alle winden beschut liggen. De voorstelling der Kei-Eilanden op onze karten laat, even als dit met de Aroe-Groep het geval is, veelte wenschen over. Yoorall het noordelijk gedeelte is op de kart van Gregory ten eenenmale foutief voorgesteld. Dat de straat, die ik, naar Doellah gaande, passeerde en naar mij genoemd heb, er in het geheel niet op voorkomt, heb ik boven reeds aangestipt. Het Watela van Gregory is geheel fictief en de naam zelf niet eens bij den inlander bekend. In werkelijkheid bestaat het uit de eilanden Doellah-Laut, Dranan, Roemadan, Soean en Poeloe- Maas (twee eilanden). Op de vrij naauwkeurige situatieschets der ankerplaats voor Doellah door commodore Stanley van de Britomar staat verkeerdelijk Doera voor Doellah-Laut. Ten westeu wordt de reede gesloten door het eiland Oeboer, waarachter Oet ligt. In de opening eindelijk tusschen Oet en Doellah-Laut, ziet men in ’t verschiet de nit twee eilanden bestaande groep Ergodon liggen. Behalve Soean en Poeloe-Maas zijn al deze eilanden van de reede uit geheel of gedeeltelijk zigtbaar. De Tjonfolok-Eilanden, een even als Kei-Watela bij den in Digitized by Google Lander Onbekende naam, heeten Wonim-Moengoer. De kampong Doellah ligt vlak aan het strand, door een woud van kokospalmen omsloten. Hij bevat een Mohamedansch en heidensch gedeelte, beide door eenen steenen munr omringd. Behalte de nog onvoltoide moskee zijn alle hnizen oud en bouwvallig. Voor den naar de zee gerigten ingang  aangehailde bijdrage slechts met weinige woorden over de bewoners spreekt, zal ik trachten deze leemte zooveel mogelijk aan te vullen. Niets is bekend aangaande de afstamming van het gros der bevolking, die voor de geheele groep op 18 a 20 duizend zielen kan ge- schat worden; volksverhalen dienaangaande bestaan er niet. Som- mige Mohamedansche hoofden en minderen beweren van Tido- reeschen oorsprong te wezen, zonder even wel bewijzen te kunnen Digitized by ^.ooQle 72 aanvoeren, waarop deze bewering steunt. Alleen dit is zeker, dat een groot gedeelte der door de Oost-Indische Compagnie ver- dreven bewoners van Banda, naar Groot-Kei de wijk nam en zich daar met der woon vestigde; van hen stamt een gedeelte der tegenwoordige bewoners van, datthansnog een geheel eigen- aardig dialect spreekt en den Islam omhelsd heeffc. De bewoners van Kei zijn slecbts voor een gering deel Mohamedanen, maar grootendeels nog heidenen, of gelijk men ze hier geheel onjuist noemt Hindoes. Daar de z eden gewönten der Mohamedanen, hoezeer ook nog sterk vermengd met heidensche gebruiken, voor bet overige dezelfde zijn als elders in den Indischen Archipel, zal in het volgende slechts sprake zijn van de heidensche bevolking. Ook de bewoner van Kei kan evenmin als die van öen bepaald ras gebragt worden en is een overgangsvorm van het Melanesische ras. Hij is beneden de middelmatige grootte, in jongeren leeftijd stevig van ligkeiten van huidskleur. Het zwarte hoofdhaar is meestal krullend, doch nimmer gekroesd, waarvan het aanzien het aanzien heeft wegens de weinige zorg, die men er voor draagt. Het voorhoof is breed en meer of min terugwijkend; de oogen liggen meestal diep en zijn door zware wenkbrauwen overschaduwd; de neus is plat, doch overigens goed gevormd, de mond groot en vooruitspringend en de dikwerf met eenen zwaar gekroesden baard begroeide kin breed en meer of minterugwijkend. De vrouwen kunnen in den bloei des levens overst algemeen schoon genoemd worden, doch verouderen, wanneer zij eens gebaard hebben, spoedig onder de zorgen en lasten, die de huisselijke pligten haar in ruime mate opleggen. De maatschappelijke toestand is. Of schoon thans in sommige opzigten gewijzig, nog zeer primitief en laat zich, wat Groot-Kei betrefft, vergelijken met den stand van zaken in Duitschland tijdens de troonsbeklimming van keizer Rudolf van Habsburg, toen het vuistregt of het regt van den sterkste daar te lande de eenige wet was. Digitized by Google 73 Zooals nagenoeg overal in den Molukschen Archipel is de bevolking, de Mohamedanen daaronder begrepen, in twee bondgenootschappen gesplitst: Oersia en Oerlima genaamd. Tot de Oersia behoort de bevolking van Doellah, Damar en Wain op Klein-Kei, en die van Wattl&ri en Jem til op Groot-Kei, terwijl het overige gedeelte der bewoners tot de Oerlima behoort. Deze bondgenootschappen hebben thans echter weinig meer te beteekenen, daar nog niet zeer lang geleden, toen een minder feitelijk toezigt van gouvemementswege over deze eilanden bestond dan thans, niet alleen de Oersia met de Oerlima, maar ok de tot een en hetzelfde verbond behoorenden onderling oorlog voerden. Er bestaat eene verdeeling van standen. Tot de hoogste klasse behoorenden de hoofden met hunne nabestaanden, tot de middenste (Jeijaan) de meest gegoede ingezetenen en tot de laagste (Koko) bet overige gedeelte der bevolking. De hoofden, in de landstaal TeteSn genaamd, voeren de titels van Orangkaja en Radja. Zij worden aangesteld door den resident van Banda, waaronder Kei behoort. In de grootere dorpen zijn er verder mindere hoofden, die den tiet van Majoor en Kapitan voeren. Allen hebben slechts weinig in de melk te brokken, en hun aanzien hangt geheel af van het karakter des persoons. Inkomsten van welken aard ook zijn aan geen der genoemde rangen verbonden; alleen moet de bevolking de hoofden behulpzaam zijn bij den opbouw van een nieuw Hus en bij het bewerken hunner tünen. Over gewigtige zaken moeten de hoofden de oudsten of wel de geheele bevolking rädplegen in eene vergadering, die buiten het dorp, meestal onder den een of anderen waringinboom, plaats heeft. Opvolger van het hoofd is steeds de oudste zoon, of bij ontstentenis een broeders- of zusterszoon. Heeft hij in het geheel geene mannelijke bloed- verwanten zoo kiest het volk zelf een opvolger. Even envergleich als de gehele maatschappelijk toestand is ok de regtsbedeeling. Moord kan afgekocht worden met eene geldboete, wier grootte afhankelijk is van den rang des vermoorde. De doodstraf wordt slechts bij onvennogen van den moordenaar toegepast. Bij echtbreuk kan de beleedigde partij beide raisdadigers dooden, doch geeft ook hier meestal de voorkeur aan eene door hem te bepalen geldboete. Diefstal wordt gestraft met toedeeling van slagen, welke straf eveneens kan afgekocht worden. Als een dief op het daad betrapt wordt, heeft de bestolene het regt hem het eerste lid van den wijs- vinger der regterhand af te snijden. Het grondbezit is gemeenschappelijk en individueel. Gemeenschappelijk is het bezit van de bosschen en woeste gronden, die gerekend worden tot ieder dorp of district te behooren. Ieder daarin gevestigd individu kan er van trekken of uit halen, wat hij verkiest. Persoonlijk eigendom zijn daarentegen de tuinen, die iemand aaulegt en de vruchtboomen, die hij aankweekt. Zoo als bij alle op een lagen trap van beschaving staande volkeren bestaat ook hier de wijze van oorlogvoeren in het leggen van hinderlagen, waarbij de eenen partij de andere tracht te overvallen. Zijn er eenigen gesneuveld, dan trekt men terug en wacht een tweeden overval af. Koppensnellers zijn de bewonners van Kei nooit geweest, in welk opzigt zij van de bevolking der naburige eilanden verschillen. Ten einde voor diergelijke overvallen beter gewaarborgd te wezen, zijn vooral op Groot-Kei de meeste dorpen door een muur van opeen gestapelde klip- of koraalsteenen omringd en dikwerf op moeijelijk genaakbare hoogten aangelegd. Op Klein-Kei hoort men sinds jaren reeds niets meer van vechtpartijen; op Groot-Kei laat daarentegen de toestand dienaangaande nog zeer veel te wenschen over. De wapenen, waarvan men zich bedient, zijn boog en pijl en voornamelijk ook geweren. Boog en pijl en voornamelijk ook geweren. Boog en pijl en hebben punten van hout, been of ijzer. Die met houten puntheeten //roebil//, die met bamboezen punt //. Men heeft hier een kleinen boog (siewer) tot het schieten van vogels. Wäarin Echter de bewoners van Kei op verre na niet zoo bedreven zijn als die van Aroe. De geweren (binger) zijn tower-geweren. De patronen worden, in bamboezen kokertjes aan een houten gordel om de middel en de kogels, veelal knuppelkogels, om den hals gedragen. Een dergelijke patroongordel heet //set'/. Eindelijk heeffc men nog lansen (nganga) en houten (sbadie), en tot verdediging groote houten, met veeren versierde schilden (selwan), die lomp van maaksel zijn. Om zich een woest uiterlijk te geven, bevestigen sommigen een haar- of vederbos op het hoofd. De kleeding van den man bestaat in een schaamgordel, in vrogere jaren van boomschors, thans van katoen. Ook de vrouwen dragen katoenen kleederen, rnaar hebben het bovenlijf meestal onbedekt. Slechts bij feestelijke gelegenheden zijn mannen en vrouwen gekleed in lange baadjes van katoen of zijde. Tot versiersels dragen de mannen gevlochten rottingbanden om den bovenarm en koperen of zilveren oorhangers, terwijl de vrouwen en meisjes zich met halssnoeren en oorringen tooijen. Tatoeering is hier ten eenenmale onbekend, Wat hare godsdienstige begrippen aangaat, staat de heidensche bevolking van Kei op een even laag standpunt als de beworren van Aroe. Niemand vormt zich eenig denkbeeld van een opperwezen, dat het heelal beheerscht, of van een toe-komstig leven. Ieder dorp heeft een bijzonderen bescheringod, an wien in geval van nood offeranden gebragt worden, om zijne hulp in te roepen. In sommige dorpen wordt hij voorge-steld als een zittende figuur, lomp uit hout bewerkt, met Ians en houwer gewapend. Een der gelijk beeld staat  juist in zijn rapport opgeeft, maar //Steoe.// Op Groot-Kei ziet men slechts weinige dezer beelden; daarentegen heeft men in ieder dorp eene gewijde plek (tampat pomalie), waar geofierd wordt. Een hoop regelmatig en cirkelvormig opeengestapelde steeneu, Digitized by Google 76 Die van boven een plat vlak vormen, wijst deze plek aan. Eindelijk offert men ook nog in geval van nood op de graven van over- leden familiebetrekkingen, zoowel aan deze als aan den Steoe. Bijgeloovige denkbeelden besturen, zooals trouwens bij zulk een laag staand volk niet anders te verwachten is, alle handelingen van het individu Om onder vele bijgeloovig- heden slechts eene op te noemen, is de vlugt van den witten reiger voor den inboorling van het grootste belang. Moet hij een togt doen en ontmoet hij onderweg zulk een vogel, die in de rigtting vliegt werwaarts de man zich begeft, dan wordt dit als een gunstig voorteeken aangemerkt en aan het voomemen gevolg gegeven. Vliegt daarentegen de vogel in tegenovergestelde rigting, dan is dit een ongunstig teeken, waarop de man huis- waarts keert, om een geschikter tijdstip af te wachten. Priesters zijn hier niet; een ieder verrigt, naar gel Digitized by Google Ang hij zulks noodig oder eller de geringe godsdienstige plegtigheden. De naarstigheid van den bewoner van Kei heeft de heer Bosscher in zijn rapport naar mijn inzien te overdreven voorgesteld. Even als de Aroes zal hij slechts dan werken, als de nood er hem toe dringt. Niets weegt bij hem tegen het dolce far niente op, en kan hij zich daarbij in sterken drank te buiten gaan, dan heeft toppunt van gelukzaligheid bereikt. Spiritualia bemint hij even hartstogtelijk als de bewoner van Aroe en gaat zich daarin evenzeer te buiten als deze. Bij gebrek van arak drinkt men palmwijn, uit den kokospalm getrokken. Even enverlindig als alle reeds behandelige instellingen is ook het familieleven. Beeds injeugdigenleisten dekinderen uit tegen een aan de ouders van het meisje te betalen bruidschat van 50 tot 1000 realen (de real &/2), die in goederen voldan wordt. Als het bedrag van dezen bruidschat, die langzamerhand kan aadgezuverd worden, een bepaald is, wordt het meisje onmiddelijk in de familie des bruidsom opgenomen en als een lid daarvan beschouwd. Zoodra de behoorlijke leeftijd bereikt is, heeft de vereeniging zonder ceremonieel plaats, Iemand, die de noodige middelen bezit, kan een tweede vrouw koopen, een geval echter, dat wegens de overdreven grootte van den bruidschat zelden voorkomt. Echtscheiding kan plaats hebben tegen teruggifte van een gedeelte des bruidschats. De gescbeidenen kunnen dan ieder voor zich weder een nieuw huwelijk sluiten, even als de overlevende, wanneer een der echtgenooten komt te overlijden. Ook Bij de geboorte van een kind heeft niet de minste feestelijkheid plaats. Meer of minder lang na de geboorte krijgt het kind een naam, dien het gedurende zijn geheele leven houdt. Het oudste kind is met uitsluitting der overigen deeenige erfgenaam zijner ouders; bij ontstentenis van kinderen valt de nalatenschap aan den naasten bloedverwant. Begrafenissen gevven de eenige aanleiding in het eenvoudige leven dezer ruwe natuurmenschen tot het houden van festiviteiten. Wanneer iemand gestorven is, wordt het lijk gewikkeld in sits, vroeger in boomschors, en getoord met de sieraden, waarvan de overledene bij zijn leven gebruik maakte. Men legt het vervolgens in eene uit zwaar hout vervraardigde kist en begraaffe deze laatste buiten het dorp op eene daarvoor bepaalde plek gronds. Als dit geschied is, wordt door de familie des overledene aan de vrienden en buren een feestmaal gegeven, waarij in ruime mate palmwijn gedronken wordt. Daarmede is de zaak afgeloopen. Hoe hooger de kosten van zulk een Feest loopen, des te meer eer bewijst men aan den overledene, en het is daarom, dat de lijken dik-wijls maanden, ja zelfs jaren, in huis gehouden worden, om een ruimen voorraad van geld en voedingsmiddelen te kunnen verzamelen tot het geven van een luisterrijk feest. De lijkkist is dan zoodanig hermetisch gesloten, dat er geen reuk van het rottende lijk te bespeuren is, iets waarvan ik mij tijdens mijn verblijf te Doellah zelf heb kunnen overtuigen. Boven de graven van beminden personen worden afdaken, en boven die der hoofden geheele houten huisjes opgerigt; ookziet men op vele graven een op palen staand en meer of min met snijwerk en met een vlaggetje versierd kistje, zooals op de nevens-gaande plaat is afgebeeld. Over den in- en uitvoerhandel spreekt de heer Bosscher breed-voerig in zijne bijdrage, waarnaar ik dienaangaande verwijs;ik voeg er slechts bij, dat de jaarlijksche uitvoer van tripang thans tot op 300 pikol en die van schildpad op een gedaald is, terwijl de uitvoer van houtwerken daarentegen toegenomen is. Over de taal raadplege men de hierachter gevoegde vergelijkende woordenlijst. In de Kei-Tenimber-eilanden is de toestand thans een geheel andere dan ten tijde van den heer Bosscher. Beeds sedert verscheiden jaren gaan Boegineesche handelaars in kleine vaartuigen van Doellah derwaarts, om olie en tripang in te ruilen; daardoor hebben de bewoners hunne vroegere schuwheid afgelegd. Zij leven thans in Hügen nabij het strand, kleeden zich in katoen en velen verständen vrij wel het Maleisch, de lange franca van den archipel. Het aantal bewoners wordt thans op 400 zielen geschat, welke vermin dering veroorzaakt is door de pokken, die voor een jaar of zes hier geheerscht hebben. Spreken wij thans over de fauna, die wegens de geringere uitgebreidheid der groep veel minder rijk aan soorten is dan die der Aroe-Eilanden. Evenwel is zij bijzonder merkwaardig, omdat men hier behalve de aan de groep eigenaardige soorten ook die aanreffc, welke eensdeels in Noord-Australia, Nieuw-Guinea en Aroe, anderdeels op Timor en Ceram te huis behoore en die dus hier als ware het op een punt geconcentreerd zijn. Daar de in dit verslag reeds dikwerf genoemde, hoogst verdienstelijkc dierkundige Wallace voor een achttal jaren op zijnen togt van Makassar naar Dobo slechts een paar dagen op Groot-Kei vertoefde, vond ik hier een nagenoeg nog onbeploegd tfeld, dat dan ook veel nieuws opleverde. Yan zoogdieren zag ik hier geene andere soorten dan die, welke ook op Aroe aangetroffen worden. Onder de chiropteren was de Pteropus argentatus, de Jabar der inboorlingen, zeer algemeen, alsmede eenige Vespertilio’s (Bedil). De Ale (Paradoxurus hermaphrodita) on de Ah& ( Perameles doreyanus leven slechts op het bergachtige Groot-Kei, terwijl de Medar (Cuscus Digitized by Google 79 maculatus) daarentegen weder in de geheele groep gevonden wordt, even als het wilde varken, dat hoegenaamd niet van dat op Aroe verschilt. Cuscus orientalis en Dactylopsila trivigata waren den inboorlingen vreemd en schijnen dus hier niet voor te komen. Onder de huisdieren treffc men honden, katten, geiten, ratten en muizen aan; de beide laatste diersoorten in vrij groote menigte. In verhoudering tot haar geringen omvang is de groep rijk an vogelsoorten, waaronder vele fraai gekleurd zijn, ofschoon minder dan op Aroe. Van roofvogels bekwam ik slechts twee soorten van Astur; den Haliastur leucogaster en den Haliastur leucostemus zag ik verscheiden malen, zonder ze magtig te kunnen worden. Van ijsvogels (Alcedo) trof ik slechts twee soorten aan, van Ptilotis zelfs geene enkele. Een Tropidorhynchus (T. plumigenys), in de landtaal Foehr geheeten, was daarentegen hier even menigvuldig als zijn stamgenoot Tropidorhynchus Novae-Guineae op Aroe. Beiden hebben nagenoeg denzelfden zang, dien de Aroeeesche vogel dikwijls tot laat in den nacht hooren doet. Hij is een boschbewoner, even als de Karoein (Dicrurus megalornis), de Manoep (Graucalus melanops) en de Kelkoerot. De laatste is een voor de wetenschap nieuwe vogel, dien ik Pienorhamphus cucullatus noem. Bij het mannetje zijn kop, wangen en nek glanzig zwart, rug en vleugels olijf Grosse stärkpennen zijn zwart, met smallen olfgroenen zoom aan de buitenvlag, terwijl de slagpennen van den tweeden rang slechts aan den binnenkant en langs de schacht een zwart streepje vertoonen. Ook de staartpennen zijn zwart, maar de drie buitenste wit aan het einde. Keel, onderhals, borst en buik zijn citroengeel, de onderstaartdekveeren wit. De bek is zwart en rond, om het oog is eene kale, okergele, met rood- bruine wrongen voorziene huidplek. Het wijfje en de jonge vogels zijn van boven olijfbruin; de groote vleugeldekveeren en alle slagpennen hebben breede, vuilwitte randen; de onderkant is wit, met breed olijfbruine lengtevlekken. De lengte des vogels bedraagt van de punt des snavels tot aan het staarteinde Digitized by Google 80 29 Ned. duim. Zoowel op Groot- als op Klein-Kei vindt men hem menigvuldig op die plaatsen, waar zich veel insecten, zijn hoofdvoedsel, ophouden. Tot mijne verwondering zag ik hier geene enkele Ptilotis, waaraan de Aroe-Groep zoo bijzonder rijk is. Zeer menigvuldig waren daarentegen soorten van Zosterops (Z. citrinella; de Singw&k), Nectarinia (N. zenobia, de Sowsi), Graucalus (G. melanops, de Manoep), Bhipidura (B. assimilis, de Kaoeweel), Calornis (C. metallicus, de Nerit), Eurystomus, Bectes (?), Myiolestes (?), Monarcha (M. leucura) en een Dicaeum. Het minst algemeen van al deze vogels is de fraaije Monarcha leucura, waarvan slechts twee exemplaren geschoten werden. De Pitta Mackloti schijnt alleen op Groot-Kei voor te komen; de in- boorlingen van Doellah kenden ten minste den vogel niet. TJit de familie der papegaaijen trof ik zes soorten aan, waarvan geen enkele hier uitsluitend te huis behoort; de Cacatua mist men daaronder geheel. De Eclect. polychlorus (Kauer mauk in de landstaal) en de Eel. Linnaei (de Kauer bror) zijn vrij menigvuldig; beide vogels bevinden zich bij voorkeur in de nabijheid van Turksche tarwe, wanneer de vruchten beginnen te rijpen. Weinig zeldzamer dali de genoemde soorten is de Lorius ruber (de Leloei) en Geoffroyus capistratus (de Oeil&t). Lor. squamatus is de jonge vogel der eerstgenoemde soort, zooals mij bleek uit de kleurverandering van een thans nog ten mijnent levend exemplar, afkomstig van Groot-Kei. Over den Oeilat merk ik slechts dit aan, dat de diagnose in den bovenaangehaalden catalogus van Grey die van het jonge mannetje is, want het oude is eveneens rood en lichtblaauw op den kop geteekend. Van den Trichoglossus nigrogularis (de Sirtein), die anders ook nog al menigvuldig gezien wordt, zag ik slechts weinige exemplaren; daarentegen des te meer van den Serie (Coriphilus placentis), een over den geheelen Molluschen Archipel verspreid vogeltje. Doet Kei, wat de papegaaijen aangaat, voor Aroe onder, het wedijvert daarentegen er mede in duivensoorten. Gemeen- schappelijk met laatstgemelde groep bezit het Carpoph. luc- tnosa, Ptilop. Wallace! eu superba, Macropygia phasianella; met Noord-Australia Peristera clirysochlora eu met Timor-Laut en Timor Carpoph. cineracea en Geopelia Mange!. De overige soorten, zooals Caloenas nicobarica, Carpoph. myristicivora, Ptilop. prasinorhous en Ptilop. aurantiventris (inilii) vimlt men ook op de noordwestelijk van Kei liggende eilandeu. De laatste duif, eene voor de wetenschap nieuwe soort, lieeft veel overeen- komst met den Ptilopus flavicollis van Timor; zij is overal vrij algemeen en niet minder fraai gekleurd dan zoo vele harer stamgenooten. Kop, hals, bovenrug en borst ziju liclit asch- graauw, welke kleur op den schedel in n t aschblaauwe overgaat. Van den mondhoek loopt eene fraaije gele streep boven het oog langs rondom den nek. Rug en vleugels zijn smaragdgroen, de dekveeren en slagpennen lichtgeel gezoomd, de laatsten metzwarte binnenvlag. De staart is groen met graauweu eindband. De kiel is lichtgeel; een licht oranjegele band omzoomt de borst; de buik is hoog oranjegeleurig met graauw in ’t midden en de onderstaartdekveeren zijn eveneens oranjegeel. De bek is groenachtig geel; de geheele lengte des  van Caloenas nicobarica, die voor eenige jaren in menigte op Polo-Maas en Soea te vinden was, in weerwil van groote inspanning geen enkel exemplar erlangen. Yolgens het zeggen der inlanders zijn deze vogels om een of andere reden naar een der aan de westkust van Klein-Kei gelegen eilanden verhuisd. Onder de weinige bier levende koekoeken munt vooral uit de Centrop. spilopterus (de Skoek), zoo genaamd ter nabootsing van het geluid, dat hij dikwerf, vooral in het morgen- en avonduur, hoore laat. In het kreupelbosch achter den kampong Doellah is deze vogel vrij menigvuldig op open met hoog gras en ruigte begroeide plekken, waar men hem evenwel zelden te zien krijgt, aangezien hij zich nooit op de nabijstaande boomen neerzet. Zeldzamer is de Jaap (Scythrops Novae-Hollandiae), een oude kennis van Celebes en Ceram. De Kwaar (Megapod. Reinwardti is een andere vrij algemeene vogel, waarvan mij te Doellah menigmaal levende exemplaren werden te koop geboden. Opvallend arm aan steltloopers waren de door mij bezochte localiten. Van reigers zag ik Herod, syrmatophorus, jugu-laris (de Menhaar) en Novae-Hollandiae (de Soem). De Esacus magnirostris (de Oea), Lobivanellus personatus en Glareola gralaria waren alleen op enkele plaatsen te vinden, even als een Numenius en verschillende soorten van Fringa’s. Ook aan zwemvogels schijnt Kei niet bijzonder rijk te wezen, ten minste niet aan soorten. Sterna pelecanoides, Graculus sulci rostris, Tachypetes aquilus, Sula fiber, Dendrocygna arcuata en Podiceps gularis waren de weinige vertegenwoordigers dezer talrijke orde, die ik te zien kreeg. De Sterna pelecanoides (de Kaat), is bijzonder menigvuldig aan het vlakke strand voor het dorp Doellah, evenals de Graculus sulcirostris, welke laatste dikwerf iu vlugten van tachtig en meer stuks werd gezien. Van den Taraun (Tachyp. Aquilus werden mij den 13 August een twintigtal levende exemplaren te koop aangeboden, die ge- Digitized by ^.00Qle 83 vangen waren bij het ophalen van een met visschen gevulcl sleepnet, waarop ze onbeschroomd waren afgekommen, een feit, waarvan ik in vroegere jaren op Ceram meer dan eens oogge- tuige ben geweest, en dat volgens het zeggen der inboorlingen hier dikwijls gebeurt. Van Dendroc. arcuata (de Lerlelat) en Podic. gularis zag ik slechts weinige exemplaren op een achter het dorp Doellah in ’t bosch gelegen meertje; van Sula fiber eindelijk vergezelde een paar mijn vaartuig bij stormachtig weer, tijdens onzen overtogt van Aroe naar Groot-Kei. Uit de overige klassen van het dierenrijk bezit de groep, met uitzondering der visschen, wegens de droge gesteldheid minder soorten dan Aroe en kon dus ook minder verzameld worden. Ik zal slechts enkele daarvan opnoemen en wel, wat reptilien betreft, eene kleine wit en zwart geteekende Homalopsis (?), die bijzonder menigvuldig voorkomt; van lepidopteren, de Ornithopt. Poseidon en de Cocythea d’Urvillei, van coleopteren een prachtig gekleurde Buprestis en eindelijk een kleine bloed-zuiger (Hirudo), die op sommige plaatsen in menigte gevonden wordt, doch van weinig geneeskundig nnt is, zoo als uit proeven bleek, die eenige jaren geleden daarmede in het hospital te Amboina genomen zijn. Werpt men een blik op de vegetatie, dan ziet men ook hier overst algemeen een weelderig plantenkleed, waarin de kokospalm, vooral langs de stranden, een voorname rol vervul. Deugdzame, tot technische doeleinden geschikte houtsoorten zijn in menigte te vinden en maken thans het voornaamste artikel van uitvoer uit. De grasveldeu, die men vooral op Groot-Kei hier en daar ontwaart, zijn hoogstwaarschijnlijk ontstaan door het zuiveren van den grond van boom- en struikgewas voor den aan Vienen van tuinen, die later verlaten werden. Digitized by Google IX. DE EILANDEN KOOR EN TIJOR. Nadat mijne werkzaamheden op Kei in het laatst van Augustus afgeloopen waren, schepte ik mij den 31 sten dier maand in, om de voomaamste tusschen deze groep en Ceram-Laut liggende eilanden te bezoeken en wel in de eerste plaats het eiland Koor. Den lsten September gingen wij voor zonspgang onder zeil, koers stellende om de west; wij lieten de beide Ergodon-Elanden aan bakboord en waren omstreeks tien uur op de hoogte van de Wonim-Moengoer (Tjonfolok-Eilanden). Deze zijn, even al Ergodon, vlak en met bosch begroeid en worden slechts tijdelijk door visschers bezocht. ’sNamiddags ten twee uur bevonden wij ons nabij de Drie Gebroeders, die eveneens met bosch begroeid, doch bergachtig zijn; enkele aan het strand standen huisjes toonden aan, dat zij bewoond waren. Metflaauwe bries doorzeilende, kwamen wij laat in den avond onder de oostkust van Koor, en werkten in den ochtend naar den noordkant op, waar wij tegenover de hoofdkampong het anker lieten vallen. Nog onder het opwerken waren twee groote prauwen ons te gemoet gevaren, beladen met vruchten en gevogelte; weldra ontstond er een ruilhandel tusschen mijn volk en de opvarenden, die ik evenwel niet toestond aan boord van Injuring the women. No afloger dezer geimproviseer de markt ging ik naar den wal, om de localit in oogenschouw te nemen en liet dorp te bezoeken. Dit ligt aan het noordstrand des eilands op een klein hellend vlak, datgrooten-deels door steile heuvels omsloten is, en telt een vijf en twintig tal verwaarloosde en hoogst bouwvallige huizen, waaronder een moskee, de eenige op het eiland. Zij staat hoog boven de huizen uit aan het einde van het dorp op eene steile, moeijelijk te genaken rots en ziet er even vervallen uit als de rest. Daar ik noch den Radja noch een minder hoofd anwezig vond, keerde ik na een kort verblijf in het dorp naar boord terug, maar zond onmiddelijk mijn personeel land-waarts in. Koor, dat men als de noordergrens der landfauna van de Kei-Groep kan beschouwen, is een geheel bergachtig eiland van slechts geringe uitgestrekteid. Op de kart van den Molukschen Archipel door Gregory, waarop het ook onder den bij den inlander onbekenden naam van Kanaloor voorkomt, is het eiland van de noorderpunt iets te klein voorgesteld, in de nabijheid van welke een eilandje geplaatst is, dat niet bestaat. Schelp- en koralkalk vormt de hoofdmassa van dit bergland, waarvan de hoogste pun ten op ± 1000 voet kunnen geschat worden. Op vele plaatsen daalt de kust steil in zee; zij is rondom door een breed koraalrif omzoomd, dat bij ebbe grootendeels droog valt en waarop de zee met geweld breekt. Yeilige ankerplaatsen voor grootere vaartuigen ontbreken geheel en goed drinkwater is schaarsch. Eene doorgaans dunne humuslaag geeffc evenwel genoegzame voeding aan een prachtige boschvegetatie, waar-tusschen hier en daar naakte rotswanden uitsteken. Eene bevolking van een honderdtal zielen, in vier kleine Dorpen gevestig, bewort het eiland. Yolgens overlevering stamt zij af van eenige Bandaneesche huisgezinnen, die tijdens de verspreiding der oorspronkelijk bevolking van Banda op Koor een schuilplaats zochten en vojiden. Om aan te toonen, dat zij zich niet geheel en al aan het gezag der Oost-Indische. Goinpagnie wilden otferekkeu, uamen zij van Banda een beliouvven zerksteen mede, waarop liet bekende merk der Compagnie met een N er boven gebeiteld staat. Op eene omtrent twintig voet hooge koraalrots, de noordelijkste punt van het eiland, ziet men thans nog dezen steen, tusschen twee ruwe staanders loodregt ingemetseld en met het opschrift naar de zee gekeerd. Dat de bewonners in bijzondere gevallen aan dezen steen offen, kon ik opmaken nit een paar schoteltjes, die er naast waren neergezet. Een lage, van klipsteen los opgemetselde muur omsluit het geheel. De Kooreezen zijn Mohammedanen en staan onder het gezag van een Radja, die tijdens mijn bezoek niet aanwezig was. Behaver met het aanplanten van eene geringe hoeveelheid rijst, obie, kladie, mais en pisang houden zij zich vooral onledig met de vischvangst, waarbij de visschers, in kano's zittende, onder een lnid en niet onardig klinkend gezang, bij stil weer en veelal ’s naclits met toortslicht langs de riflen op en neer roeijen. Het vervaardigen van groote aarden potten van bijzonder goede kwaliteit en zeer gewild bij de enkele Go- ramsche handelaars, die op liunne togten naar Kei en Aroe het eiland jaarlijks bezoeken, geeft insgelijks aan vele handen werk. Kokos- en sagopalmen leveren het hoofdvoedsel der bevolking, doch daar zij slechts in gering aantal op het eiland groeijen, moet het ontbrekende op Kei en Watoebella ingekocht worden. De fauna, identisch met die van Kei, leverde weinig nieuws op. Pteropus argentatus en Sus Aruensis waren de eenige zoogdieren, die ik te zien kreeg. Onder de verkregen vogels bevond zich eene welligt nieuwe Glyciphila en de Rallus striatus (de Boar). Eerst genoemde soort trof ik in menigte aan op de toppen van eenige nabij het dorp in vollen bloei staande galala's (Erythrina spec.), uit wier prach- tige roode bloemen de vogeltjes onophoudelijk voedsel haalden, dat uit insecten en honig bestaat. Laatstgenoemden vogel vond ik hier weer voor het eerst terug sedert mijn vertrek van Gorontalo. Bijzonder inenigvuldig is de Ptilopus aurantiventris, Digitized by vooral in hefc lage gedeelte nabij den uithoek, waar de zooeven beschreven steen geplaatst is en meer binnen ’s lands de Car- poph. myristicivora. Behalve de in mijnen catalogus vermelde sooi*ten zag ik nog Rhipid. assimilis, Eclect. Linnei en polychlorus, Coryphilus placentus en Sterna pelecanoides. 9 Uit de overige klassen van het dierenrijk bezit bet eiland met uitzondering nogtans van zeedieren, weinig en werd niets belangrijks verzameld. Nadatik in den ochtend van den 4den September op nieuw onder ziegen gegen was, vervolgende ik mijnen onderzoekingstogt en nam noordwestelijk koers naar het eiland Tijoor, waarvan de top (*) bij helder weer van Koor te zien is. Voortgestuwd door een stijve oosterbries, een zeldzaam verschijnsel in dezen tijd van *t jaar, liepen wij spoedig op een mijl of drie afstand aan stnurboordzij voorbij de eilanden Kameer en Boen. Kameer, dat op de kart van Gregory onder den onjuisten naam van Kaudar of Kowoor figureert, is bergachtig, Boen daarentegen vlak; beide eilanden zijn onbewoond. *s Middags oonder den wal van Tijoor komende, werkten wij langs de oost-kust van het eiland op en ankerden in den vooravond nabij den noordwesthoek op een mijl afstands van eenige op eene smalle landtong staande huisjes. Ook nu weder zette ik mijne jagers zonder tijdverlies aan bet werk en bezocht zelf in den namiddag het kleine, op een heuvel nabij het strand liggende dorp Roemahloessie. Het stondvroeger Aan den voet des heuvels en was, naar de tians nog zigtbare overblijfselen van huizen te oordeelen, weleer groo-ter dan tegenwoordig. Eenige jaren geleden werd het wegens eene toen heerschende ziekte verlaten, waarna de bevolking op den rug des heuvels het nieuwe dorp bouwde, dat een viertal door twintig zielen bewoende huisjes be vat. Bij mijne terugkomst vond ik de jagers weder aan boord, zonder dat zij iets bijzonders hadden medegebragt, weshalve (*) Valentijn vermeldt in zijn bekend werk (Beschrijo. van Banda, bl. 38) eene vulkanisehe uitbarsting van dezen berg in bet jaar 1659, R. A. 