De verdiensten der hollandsche geleerden ten opzichte van Harvey's leer van den Bloedsomloop
Israëls, Abraham Hartog 1822-1883 | Daniëls, C. E. (Carel Eduard) 1839-1909 | Dobell, Clifford, 1886-1949, Inscriber | Royal College of Physicians of London
Uit de definitie die men van de spiritus heeft  ad non demonstrabilia? evidentia, quae sensu percipi possunt, sectanda sunt." Zou het niet veel beter zijn aan te nemen, dat da4r waar het gevoel of de beweging van een lichaamsdeel door doorsnijding, drukking of beleediging der zenuwen is opgeheven, de werking der hersenen op die zenuwen (eene werking die door zeker vocht wordt uitgeoefend) verbroken is, dan te spreken van een' belemmerden doorgang der spiritus? De zenuwen zijn eigenlijk te beschouwen als verleng- sels der hersenen, en daardoor laat het zich gemakkelijk verklaren hoe onze zintuigeUjke waarnemingen tot stand komen. De Back beschrijft ons dit laatste op voor zijn' tijd z66 merkwaardige wijze, dat We menen Zijne eigen woorden hier te moeten laten volgen: „ Cerebrum in continuo existens motu, nervosque sibi habens continuos et per omnes sensibiles partes dispersos, cum per eos alibilem succum movet, affecti- onem vel etiam levissimam ab objecto sensorio excitatam, etiam in parte extima, percipit." „Vix vel pars aliqua attingitur, vel visibili specie retina afficitur, quin inde cerebri motus alteretur: uti in chorda extensa, cum inter pulsandum attingitur, sonum mutari animadvertimus. Haec actio cum sit tam subita, (imo citior multo quam spirituum itus et reditus fieri posset) tamque perceptibilis et evidens; quis non judicabit plausibilius, et majori cum ratione statui debere (cum haec ceribri meningibus septi, etc. omnibus per partes sensibilis disseminatis, hoc nutritio humore mediante, sit communis quando, propter nervi obstructionem, compressionem aut incisionem, partis actio laeditur, id, ab actione ilia cerebri, cum nervis communi, laesa procedere, quam ad imaginariam missio-nem et remissionem nuUibi apparentium spirituum confugere: nam impedita nutrimenti immissione, cerebrum, quae ultra ligaturam, aut nervi laesionem fiunt, percipere, neque eo usque voluntatem exerere valet. Concludo itaque, cum neque in toto corpore talis substantia, quae cum spirituum definitione convenit, reperiatur, neque quae alicui fini spiritibus attribute competat, nec spiritus esse ullos nec in corde elaborari posse. (Pag. 49 et 50). De Back ontent dus openlijk in ondubbelzinnige bewohommen het bestaan van de spiritus, die sinds Galenus zulk eene bel Angrijke rol in de wetenschap gespeld heben, die door Vesalius met eerbied werden gehuldig, door Paracelsus in zekeren zin, zoowel als door Van Helmont, door Sylvius en 00k door Harvey, evengoed als door De Wale (a. w., biz. 86) wel de de de de werden aangenomen. In zijn beroemd geschrift spreekt Harvey, zoowel in het proemura als in den tekst, herhaaldelijk over de spiritus, doch energens doet hij het zoo uitvoerig als in zijn exerciations duae analomicae de circulaiione sanguinis ad Joannem Riola-NUM. die in 1649 het licht zagen. Na eene zeer wijdloopige uitweiding over de spiritus , waaruit duidelijk blijkt, dat hij zich de zaak eenigzins anders voorstelt dan gewoonlijk geschiedde, daar hij de spiritus meer als een integrerend deel van het slagaderlijk bleed beschouwt , zegt hij : „Sed quod ad propositum nostrum praecipuae spectat , omisso aliorum omnium significationum taedio , spiritus , per venas aut arterias excurrentes , a sanguine non separantur, ut nec flamma 78 De tweede afdeeling van De Back's werkje is gewijd aan de vorming van het bloed. Deze vorming is twee- a nidore inflammabili ; sed sanguis et spiritus unum et idem significant, diverse esse, ut vinum generosum et spiritus ejus. Nam uti vinum ulterius vinum non est (amisso omni spiritu) sed vappa, aut acetum, ita neque sanguis sine spiritu sanguis est, sed aequivoce cruor; veluti manus lapideus aut mortuus non amplius manus est, ita nec sanguis sine spiritu vitali, san- guis, sed correptus statim censendus, si spiritu destitutus fuerit. Spiritus itaque qui arteriis et sanguini arterioso praecipue inest , aut actus ejus est, sicut vim spiritus in vino et aquae vitae spiritus, aut sicut flammula in vini spiritu accensa et sese nutriendo vivens." Eenige regels verder vervolgt hij aldus : „Item itaque , sanguis in arteriis, qui venis est, licet spirituosior agnoscatur et majori vi vitali pollens : non autera in quid magis aerium convertitur, aut vaporosior redditur." (JExcercit. altera ad Riolanum, etc. Ed. B. S. Albinus, pag. 137. Deze laatste woorden, die we nog met eene gansche zinsnede uit het Proemium der Excerc anatomica de motii cordis zouden kunnen aanvuUen, doen ons tevens zien, dat Harvey volstrekt geen denkbeld had van het geen er gedurende de circulatie in de longen met het hloed plaats grijpt, noch van de kleurverandering die het aldaarondergaat tengevolge van de inwerking der ingeademde lucht. Vermoedelijk had Harvey, toen hij dus sprak, het aan hem opgedragen en in het vorig jaar uitgekomen boekje van De Back nog niet ontvangen, of ten minste niet gelezen, an den anderen kant de groote Engelsche geleerde niet van Klein-geestige eenzijdigheid is vrij te pleiten, wanneer we bedenken, dat hij de ontdekking der chylvaten door Aselli (1622), en die van het receptaculum chylvaten door Pecquet en door van Horn (1649, 1650), steeds met een medelijdend schouderophalen voor „nugae inanes" verklaart, in plaats van zich door een nauwgezet onderzoek van hare juistheid te overtuigen. Voor Harvey's verhouding tegenover de spiritus zie men ookledig, gedeeltelijk door de herhaalde beweging langs en door de verschillende lichaamsdeelen, gedeeltelijk door de opname van nieuwe stoffen uit het gebruikte voedsel. De spijzen worden in de maag niet door de warmte of door wringing verteerd, maar door een zuur vocht, hetmaagsap, dat door de maag, en volstrekt niet, zooals velen destijds meenden, door de milt wordt afgescheiden „quia nulla est via, neque ulli a liene in ventriculum immediati ductus." De milt dient alleen om het bloed, dat zij uit takken van de arteria caeliaca ontvangt, „per raram et spongiosam suam substantiam percolatum" in de vena portae uit te storten, waar het de „chymus" verdunt, „sua copia diluitur". Dat dit een noodzakelijk vereischte is, blijkt hieruit, dat „quando obstructo liene, sanguinisque motu inhibito, corpus extenuetur a depravato nutrimento, lien vero  als later door De le Boe Sylvtos verkondigd werd, dat zij name-lik niet in de lever gevormd, maar door de galblaas afge-scheiden wordt. Hij meent dat de richting der kleppen in den ductus choledochus ten gevolge heeft, dat er in de galblaas op geenerlei wijze iets van buiten af kan invloeien, terwijl in de lever de gal noch uitgescheiden kan worden „quoniam in eo nec segregandi locus, neque ipsa' separata bilis, neque ullae viae per quas in vesiculam duci separata posset reperiuntur". (Pag. 80). Hij zegt verder te gelooven: „Ipsius tunicae (vesiculae bilis) idiosyncrasine a sanguine bilem segregari et per ejusdem poros, quasi exsudando in cavitatem Deponi et in usum asservari, om later door een groot aantal fijn vertakte buizen in het lever-parenchijm uitgestortte worden „ut minutissime divisa bilis per hepar permeans cum affluente e porta sanguine, in cavam venam moveri posset." In de lever wordt de gal met de chymus en het bloed dooreengemengd tot 66ne massa, „in unum naturae familiarem liquorem, caeteri massae sanguineae addendum," die in de vena cava afvloeit, en van daaruit in de voeding van het geheele licham voorziet. Maar om het bloed daartoe geschikt te maken moet het nog meer veranderingen ondergaan dan de zoo-even genoemde. Reeds Realdo Colombo heeft beweerd, dat het bloed in de longen met lucht vermengd wordt en daardoor zijne levenwekkende kracht verkrijgt (vitalem fieri), want dat i*^. de inhoud der vena arteriosa (arteria pulmonalis) onmogelijk voldoende kan zijn voor de voeding der longen wordt opgehoest inderdaad de verschillende eigenschappen 8i heft, die aan het „vitale" (arterieele) bloed worden toegekend. De talrijke vertakkingen der aspera arteria zijn natuurlijk bij uitstek bevorderlijk aan die vermenging, welke ten gevolge heeft, dat het bloed van zijne onreine bestanddeelen gezuiverd wordt ^), en daarbij tevens eene andere kleur verkrijgt ^). Het hart is dan ook niet de plaats waar het Bloed veranderd en verbeterd wordt want ware dit het geval, dan zoude de voeding der longen op eene geheel andere wijze moeten plaats grijpen, Qui cordi haematosin asscribunt, ventriculo ejus sinistro majorem inesse potentiam statuunt; sed videtis, quanta exinde sequatur absurditas, pulmones imperfecto alerentur sanguine, quia ab aorta vel sinistro ventriculo ne quidem arteriola accipiunt, neque retrograde perfectum, sanguinis motu et valvulis semilunaribus impedientibus, habere possunt. (Pag. 137). Wat eindelijk Cartesius' beweren aangaat, dat er zich in den wand van het hart een niet lichtend vuur zoude Aspera arteria dicta supra dicto modo etiam divisa et per pulmonum substantiam dispersa, ipsisque pneumonicae arteriae surculis combinata acre ad hoc opus sanguini addit, cum quo is, pulmonum motu subigente, perfecte mixtus attenuatur, ut fuligines et excrementum crassius (quorum hoc tussiendo expectoratur, illi expirantur) separari et in bronchia deponi possent, sanguis vero pulmones nutriendi caussa perva dere. (Pag. 103). Sanguinis consistentiam imo colorem nonnullum accepisse mutationem non vero in corde sed in pulmonibus ob rationes aedictas. (Pag. 133). „Cordis opera nihil hujusmodi sanguini advenit dum nulla sunt adrainistrantia vasa, quae vel quidquam adferant, vel ab eodem separati aliquid abducant." (Pag. 135). Bevinden waardoor in de allereerste en voornaamste plaats alle de werktuigelijke verrichten van het menschelijk licham zouden tot stand komen, waardoor bet bleed zich zoude uitzetten' zich in beweging stellen, den pels vormen, en dan de in het hart opgenomen warmte naar alle deelen van het licham voeren zou, om daardoor een' belangrijken invloed op de voeding uit te oefenen, dit beweren werd door De Back op mees-terlijke wijze ontzenuwd en weerlegd. Daar deze hypothese geheel in overeenstemming was met de oude leer van den calor innatus, hadden velenhaar, vooral op gezag van Des Cartes, als eenaxioma aangenomen, en zelfs Harvey was haar klaarblijkelijk ook toegedaan. „Placuit multis hoc effatum", zegt De Back, „applaudusibilius equidem est motus in animalibus causam e re evidenti colligere, quam ad animam, cujus nos nescire naturam fateri cogimur, confugere." (Pag. 145). De verhoogde warmte heeft De Back op geenerlei wijze kunnen waarnemen; de ontleedkundige samenstelling van het hart verklaart voldoende diens werking als In de Exc. anat. de mouiu cordis lezen wij ten minste: „Sic verisimiliter contingit in corpore, motu sanguinis partes omnes sanguine calidiori, perfecto, vaporoso, spirituoso (et ut ita dicam) alimentativo, nutriri, foveri, vegetari: Contra in par- tibus sanguinem refrigerari, coagulari, et quasi effactum reddi, unde ad principium, videlicet cor, tanquara ad fontem sive ad lares corporis, perfectionis recuperandae causa, revertitur: ibi calor e naiurali, poenli, fervido, tanquam vitae thesauro, denuo colliquatur, spiritibus et (ut ita dicam) balsamo praegnans, inde rursus dispensatur." (Ed. B. S. Albinus, pag. 57). Bloed voortstuwend orgaan; niet door de uitzetting van het bloed, dtts niet gedurende de diastole, maar tijdens de systole wordt het bloed in de slagaderen. Gedreven; deze ich is de actue van de hartswerking, gene de passive toestand die er op volgt. Nog geruimen tijd nadat men het hart uit het licham genomen, ja zelfs in stukken verdeeld heeft, is een aangebrachte prikkel voldoende om het zich te doen samentrekken „sine ullo caloris ebullitionis, aut dilatationis indicio. Non aliter in corpora cor integrum solet, a distendente sanguine illatam molestiam, sese contrahendo, arcere, postque singulas actiones ab opere desistere et quiescere, quo tempore denuo ab auricula novo sanguine impletur et obruitur ipsique rursum contrahendi occasio ofFertur." (Pag 163). En om zijne meening aangaande dit punt nog duide- lijker te . maken, drukt hij zich eenige regels verder meer in algemeene bewoordingen aldus uit: „ Nullae corporis dispositi actiones peraguntur, nisi cum partes arcent aliena et molesta; contractione una pars alteram movet extenditque; in contractione et subalterna quiete consistit vita, quae, a contractione inchoata, quiete terminatur. (Pag. 264). Merkwaardige woorden voor dien tijd, getuigende van groote zelfstandigheid, van mannelijken moed, doch niet minder van grondige kennis, van de deelijke, echt weten-schappelijke opvatting, zooals wij die in onze dagen van experimenteele beoefening der physiologic niet beter zouden kunnen verlangen. Maar er bleef nog een punt ter behandeling over, en dat wel: waar ontstaat de dierlijke warmte dan, wanneer zet in het hart zetelt, en van daar uit door het bloed wordt verspreid? Zij is een gevolg, zegt De Back, van den onafgebroken kringloop dien het bloed aflegt, en de daarmede gepaard gaande voeding van het geheele licham). En zoo zijn we gekomen aan het einde van De Back's verhandeling; wij hebben er lang bij stil gestaan omdat wij. Meenden, dat ze onze aandacht te overwaardig is, en dat tot nog toe altijd verzuimd is te wijzen op de groote verdienste van een' landgenoot, die ongetwijde buitengewone talenten bezat, vele zijner tijdgenooten vervooruit was en door dit geschrift er zeker veel toe heeft bijgedragen om begrippen aangaande de 1 evens verrichtungen in het menschelijk licham te verspreiden, zonder welke het niet mogelijk is de waarde van Harvey's leerstellingen te vatten, terwijl hij ook rechtstreeks, door deze te verdedigen tegen de aanhangers van Descartes, grooten invloed moet hebben uitgeoefend op de verspreiding van Harvey's leer in ons vaderland. Dat De Back's tijdgenooten er evenzoo over dachten, al hebben ze het ook nooit ronduit met woorden gezegd, bewijzen dunkt. Ons genoegzaam de vele uitgaven die hei bekje achtereenvolgens heeft beleefd, en die wehier nog even willen vermelden. "Motu ilaque calorem e rebus educi certum est: sed ubinam, aut ubi loci in animali id contingit, anne in cordis ventriculis? Si quidem hoc sine mora movetur, primum praecipuumque promovendo sanguini inserviens organum est; dein quia omnis ad illos sanguis confluit." Verum est cor, non primum quidem ordine, sed praecipuum movendi sanguinis instrumentum, dispensatoris officio fungi, cujus opera in universum corpus nutriendis partibus elaboratus distribuitur, sed quoniam manet ibi compacta et integra sanguinis massa. Cujus compositio caloris augmentum quantum potest, impedit et aversatur, cordis ventriculis asscribi non potest, quod sanguini calorem augeant, vel quod in illis ex eo calor eliciatur." In het jaar 1651 toch verscheen er te Amsterdam eene Hollandsche vertaling van, onder den titel: Verhaal van V hart, zva arin van de nietigheid der geesten, van de bloetmaking van de zvarmte enz In f einde een Bvjvoegsel over den omloop des Bloets van Harvaeus, die bewerkt is door N. Van Assendelft, de-zelfde die een jaar te voren de verhandeling van Harvey en de Brieven van De Wale, in een Hollandsch kleed gestoken, had uitgegeven. In 1653 ^ag De Back's ge-schrift, te gelijk met dat van Harvey, in het Engelsch vertaald te Londen het licht In 1654 verscheen een tweede druk te Rotterdam, in 1660 een derde, in 1671 een vierde, terwijl er 00k in Leiden in 1664 nog een moet verschenen zijn, dien het ons echter niet gelukt is in handen te krijgen. Men ziet, het boekje het dus opgang gemaakt en is zeker door velen met groote ingenomenheid gelezen. De tweede druk (1654) heeft De Back klaarbhjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjkehjke 194. Haller, a. w., pag 431. Spiritus opinione, se opponere videatur, zich op Harvey, die in de 71° Excerc. van zijn in 1651 verschenen boek De generatione animalium, onbetwistbaar de leer van de spiritus heeft overboord geworpen, en maakt hij tevens melding van een' hem door den Haagschen geneesheer J. Blanckendael ter hand gestelden brief, waarin dieris collega Arnoldus De Reeck zich insgelijks op ondubbelzinnige wijze tegen het bestaan der spiritus verklaart. In de 2^ Sectie (over de Haematose) wordt de ontwikkeling van het hart in het ei veel breedvoeriger besproken dan vroeger. Het derde Caput is bijna geheel nieuw, en dient om zijne opvatting over het pancreassap te verdedigen de door Bartholinus en Van Horne gepperde bedenkingen, terwijl het v. Ut igitur cLlrius constet virtutes illas praeclaras, quas spiritibus et calido innato viri docti attribuunt, imi sangiiini conveniri: praeter ea, quae in ovo (antequam quippiam factus appareat) et in foetu perfecto adultoque mirifice conspicua sunt: pauca haec diligenti animo perpendenda veniunt. (Op. cit. Ed. Lugd. Bat., pag. 336). Assentitur nobis eximius plurimoque aestimandus Doctor Arnoldus de Reeck, Hagiensium Medicorum sue tempore primarius, cujus epistolicam quaestionem quam mihi ornatissimus Medicinae Doctor J. Blankendael, apud Hagiensiae magna cum laude praxin exercens, communicavit, hie annectendam dedimus. (Pag. 79). In humore cristallino, punctum primo nascitur saliens tam pusillem, ut prae exiguitate visum effugiat et si non solis lumini exponatur aut perspic. Ille exploratur, vix consijiciatur. (Pag. 86). Deze schijnt hebben niet z66 behandelte te hebben als hij het wenigstens, ten minste hij zegt spijtig: „Ille citato loco plures recenset, inter allos CI. P. Gassendum, Nathanael HIGGMORUM et me, cujus nomen non bene jiovit." (Pag. 102). Caput, blijkens het opschrift: „De novo chyli receptaculi et chyliferi ductus invento, de vasis lymphaticis noviter inventis: omnium examinatio: glandium mesenterii usus defenditur", de jongste vorderingen in de wetenschap behandelt, en dus naturlik voor het eerst in deze uitgave voorkomt. Het zesde Hoofdstuk eindelijk behandelt de galvorming en de verrichtigen van de lever, in verband met die nieuwe ontdekkingen, en geeft den schrijver de gelegenheid om van zijne gehechteid an de oude leer getuigenis af te leggen met den uitroep: „Evectis itaque objectis et ab accusationibus liberum hepar in antiquum, quo ab omni aevo fungi solet, munus et principatum, cum omnibus dignitatibus, ipsi jure debitis, restituatur." (Pag. 144.) De latere drukken daarentegen zijn geene vermeer- Der deren vor de verbeterde uitgaven meer, doch eenvoudig herrukken. Vermoedelijk was De Back toen niet meer in staat om ze op de toenmalige hoogte van de weten-schap bij te werken, wellicht 00k was hij reeds overleden, Ook De Wale was in 1649 gestorven, en kon dus zich zelf niet meer verdedigen tegen den aanval van RioLANUs Filius in diens : Notae in Joannis Walaei dttas Epistolas. In zijne: Opuscula anionica nova. Quae nunc primum in lucem prodetint, InstoraHo magna Physicae et Medicinae per novam Doctrinam de motu circiiliorio sanguinis in corde. Londini 1649. Op welk een' hoogen en hatelijken toon Riolanus, wellicht op grond van zijne betrekking als eersten lijfarts van Maria de Medicis, zich tegen onzen verdienstelijken De Wale meende te mogen uitlaten, zij hier met een enkel staaltje aangetoond. Wij lezen b. v. op biz. 143 van het Liber de circulatione sanguinis het volgende (pag. 477): „Faieor mi Walacc, circulationem sanguinis per cor, a te subtilissime pro haiam. Dit geschiedde echter in 1651 door zijn' opvolger Prof, Joan Van Horne, toen deze door twee zijner studenten daartoe bestemde stellingen liet verdedigen, onder den titel: Excercitationum anatomorum de motu chyli et saiguinis pro cl. Walaeo, Riolani in ejusdem Epistolae notis oppositarum, prima, qua7n faveat D, O. M. sub praesidio Dr. Joh. van Horne, Med. Doct. et Anat. Prof, in Acad. Lugd. Bat. Ex ercitii gratia publice defender e conabitur Rutgersius a Breda, Camp. Trans., ad diem 10 Junii L. B. 1651, en Exercit. anatomicarum etc. sectmda, quam etc. Defendere conabitur Egbertus Veen, Cavip. Trans., ad diem 15 Julii. L. B. 1651. De wijze waarop daarin strijd gevoerd wordt verschilt hemelsbreed van die welke Riolanus yolgde, en onderscheidt zich ihderdaad door groote humaniteit en waar-digheid, zooals blijkt uit de volgende woorden van Breda: „Neque mordicus adeo in minutissimis quibusque fuisse, sed non toiius sanguinis ex alvina regione, ex habiiti corporis, e cerebro, atque sanguinem a dextro cordis, sive per medios puhnones traduci in sinistrum ventriculufn cordis, isiatti-que circulationem intra horae quadrantem absolvi non probasti sufficienter. Haec sunt, de quibus inter nos controvertitur, tibique adstipulari et subscribere renunciabo, donee ista demonstraveris." Riolanus' slotwoord is echter nog heel wat erger. (Pag. 487), Scribis, in septo cordis nullus motus sentitur, nisi quod a spiritibus exitiim quaereniibus, palpitatio quaedam percipilur, quamvis neges istam traductionem sanguinis spirituosi per medium septum cordis, attamen aliquid admittis, quod accedit ad illam opinionem. (Men herinnere zich dat Riolanus het bloed niet door de longen, maar door hoorde en poreuse septum cordis van het rechter naar het linker hart liet gaan). Nunc manum de tabula tollo et me subduco, ne videar nimium fluitare in Euripo sangviinis, ex quo jamjam emergo, per Dei gratiam, non submersus et absorptus; ut aristoteles in causis Euripi septemflui in die, investigandis. retractare, et sicuti erat veritatis amore ductus, errores suos ingenue confiteri. Sed palam ostendemus, immerito cum carpi saeplicule a Riolano, qui contradicendi actus studio plurima congressit et inique reprehendit non satis intellecta a se aut examinata. Wat voorts den inhoud betreft, daaromtrent kunnen we kort zijn, dewijl beide schrijvers (beter gezegd beide Respondenten) zich meer bepaald tot taak hadden gesteld De Wale's opvattingen omtrent de chylbereiding, de spijsvertering in de maag, en de functie van de lever, tegen de door Riolajstus gemaakte opmerkingen te verdedigen en niet dan in ruwe trekken zijne meening. De tweede stelling van Veen is te karakteristiek om haar niet in extenso over te nemen: „Quod enim ipse optat Walaeum,idem ego Riolanum optare. m fecisse, ut nimirum cadavera homimim suhito inter epulandum extinctorum dissecuisset et venas lacteas siatim ab obitu observasset. Hoc enim perquam factu fuisset facile magno anatomico, praesertim cum frequenter accidat homines inter epulandum extingui, uti scribit: sit fides penes autorem. Aut ad minimum copia subjectorum a patibulo suspensorum, qui cibum tribus vel quatuor ante supplicium horis eperant, non defuit Parisiis Riolano, ex quibus ilia potuisset exquirere, nobisque certam et observationibus tradere doctrina, qui inopia laboramus cadaverum. Verum spondet se id praestiturum, quando opportunitas sese offeret, quae sane in urbe populosissima offerre se non potest non quotidie, ubi singulis mensibus quatuor vel sex, inter dum plures homines sufficidio plectuntur, quorum cadavera Medicis et chirurgis ad usum anatomicum postulantibus non d. enqueantur, uti gloriatur in notis ad Bauhinum. Voor dit laatste geeft Van Breda als reden op, dat Slegel de Harveiaansche leer (en dus ook de door De Wale verkondigde stellingen omtrent de circulatie) z66 krachtig tegen Riolanus verdedigt heeft, dat hij er eigenlijk niets meer heeft bij te voegen: „Qui Harveii causam strenue adeo solideque propugnavit, atque Riolanus sententiam oppugnavit rationum arietibus ejusmodi, quibus nihil superaddi posse videtur". In hetzelfde jaar (1651) liet ook de Groningsche Hoogleeraar A. Deusingh weder iets van zich hooren. Hij gaf namelijk eene in Dec. 1650 door zijn' leerling JoH. Epw. Timaeus verdedigde dissertatie De motu cordis et saiguinis uit, waarin de circulatie-leer wordt gehuldigd, gelijk die door Harvey verkondigd is, zoo als blijkt uit de slotwoorden: „Plura argumenta, praeter ea qua ex superius a nobis allatis collegi possunt, cap. de Pancreaie, tribus solum verbis ejus canalis meminit. Sed haec aliaque a recentioribus inventa si detegat, nittimutn a se rei anatomicae complemeniuin additum non fuisse, oppido toti Anatomicorum scholae patebit." Men ziet Van Horne bleef steeds binnen de perken der wellevendheid, maar schroomde niet zijn' tegenstander, wiens groote naam in de wetenschap niet tegen De Wale's eenvoudige degelijkheid bestand was, duchtig de waarheid te zeggen en hem zijne oppervlakkigheid te verwijten. Het door Van Breda bedoelde geschrift is: P. M. Slegelh, De Sanguinis motu commentaiio, in qua praecipue in JoH. Riolani sententiam inquiritur, etc. Hamburg, 1650. 4". Hij voegde daarbij eene andere door Mast verdedigde dissertatie De Lade, en liet aan beide een lange Prefatio voorafgaan, gewijd aan een' twist met zijne beide CoUegae in de Theologie Maresius en Altingius. evidentissime circuitum sanguinis in orbem comprobantia, in medium afFerre supersedus. Lectoremque cui ani-mus et otium ad Harvaeum, Cap. 15, 16, 17, remittimus. Een' anderen leerling Gothfried Seiler liet hij in April 1651 eene dissertatio De venae sectione in pleuritide Circulatione sanguinis accomodata verdedigen, om daarin an te toonen, dat de reeds van overoude tijden af gestelde vraag: „Quaenam vena in pleuritide secanda sit?" met het aannemen van de leer van den bloedsom-loop geheel en al kwam te vervallen. Het daarop meestal gegeven antwoord toch, dat men de vena Saphena van de tegenovergestelde zijde bij voorkeur moest openen, was nu naturlik niet meer vol te houden, had geen reden van bestaan meer. „Ex dictis item facile constat, frivolam omnino rationem esse, quae pro sectione venae in latere opposite afFeri solet" Verzeich van eenige vrienden. [„Votis quorundam diutius deesse nolui, quin defectum exemplarium (quae non nisi in Exercitium academicum fuerant ordinata) expleri permitterem editione altera."] — Daar achter vindit men: „Notae, a viro Clar., ac singular! aniicitia juncto Dissertationis auctori, pro veritate in lucem eenae zeer geweest zijn om ook de pen weder ter hand te nemen, en er eene „Commentarius adversus notas praecedentes" aan toe te voegen. De inhoud van beide vrij uitvoerige stukken wam ons niet belangrijk genoeg voor om er hier langer bij stil te staan. 2) Zoo als men weet is er eeuwen lang strijd gevoerd over-de beste wijze van aderlaten. Terwijl sommigen de Hippo-cratische manier aanbevalen, werd door anderen de Arabische methode voor beter gehouden, tot dat Pierre Brissot te Parijs in 15 16 tijdens het heerschen eener epidemie van pleuro-pneu-monie proefondervindeHjk aantoonde, dat de eerste (aderlaten) Het is ons niet gelukt onder de oudste dissertaties der Leidsche Universiteit eene te vinden waarin de circulatie-leer besproken wordt: daar de collectie voor 1654 echter zeer onvolledig is, bewijst dit nog niet ons endlich werp v66r dien tijd wellicht niet herhaaldelijk is behandeld. Na het genoemde jaar zijn er echter blijkens ons endlich ook nog maar zeer enkele, die me Er bepäldig zijn aan de leer van den bloedsomloop, hetgeen misschien verklaard kan worden uit het feit, dat er onder de toenmalige leden van de Medische faculteit dien-aangaande belangrijk verschil van meening heerschte. De in Juni 1650, in plaats van den reeds drie jaar vroeger overleden Ew, Schrevelius, te Leiden aangestelde Hoogleeraar Albert Kijper toch was, blijkens een door hem uitgegeven geschrift, een ijverig voorstander van zoo dicht mogelijk bij de ontstoken plaats, dus op de vena Basilica verreweg de voorkeur verdiende boven de tweede (het openen van eene ader aan het been, de vena Saphena). Zie hierover Jos. Bauer, Geschichte der Aderldsse. Munchen 1870. S. 125. Anthropologia corporis humajii, contentorum ei animae naturavi et virt Inquiscent secundum circularem sanguinis motum explicatis etc. Lugd. Bat. 1660. Aangaande dit boek zegt Prof. G. C. B. Suringar: „Ein handbuch der physiologie, was in eine uitvoerige onleedkiindige beschrijving van alle deelen en organen wordt aangetroifen." „Daartoe maakte de Schrijver vooral van Vesalius, Spigelius, RiOLANUs en Vesi.ingius gebruik. Bij de verklaring der verrichtigen daarentegen en bij de leer der elementen en de uit dezen samengestelde partes similares, nicest hij zich grooten-deels aan de leer van Galenus en Aristoteles houden. Niet-temin heeft de Schrijver getracht, en dit verdient wel opzettelijke vermelding, zijne physiologie in overeenstemming te brengen met de groote door Harvey aan het Hcht gebrachte de Harveiaansche leer, terwijl de in 1651, merkwaardig genoeg als opvolg"er van Joannes De Wale, benoemde Hoogleeraar Joannes Antontoes Van der Linden, in een opzettelijk daartoe bestemde verzameling dissertaties zijne vijandige gezindheid tegenover Harvey aan den dag legde, en Hippocrates voor den ontdekker van den bloedsomloop wilde laten doorgaan. Het derde lid van de geneeskundige faculteit daarentegen Joannes Van HoRNE, die in 1650 Van Valkenburg opvolgde, hebben we reeds als een' ijverigen van Harvey leeren kennen, en het bevreemdt ons dat de richting van ontdekkingen, hetgeen v66r hem nauwlijks door iemand anders dan door den jongen Bartholinus beproefd was. Blijkbaar is het, dat Kijper met die leer, aangaande den omloop van bet bloed zeer was ingenomen." „Hij hechtte groote waarde aan de uitbreiding van anatomische kennis en aan het licht, dat Harvey door waar- En proefnemienen over de circulatie van het bloed verspreid had." G. C. B. Suringar, Het geneeskundig onderwijs vdn Albert Kijper en Joh. Ant. Van der Linden enz., biz. 10 en 12. ') Zij dragen, naar het schijnt, den titel: Excercitationes de circidaimie sanguinis L. B. , 1659 — 1663, 4°; daar het ons niet gelukt is er in eenige vaderlandsche Bibliotheek een exemplaar van te vinden , kunnen we dus alleen den naam opgeven, zooals die door Suringar is vermeld. Het eenige wat we er van te weten konden komen , is hetgeen Theod. Jansonius ab Almeloveen er van heeft aangeteekend : „Post hunc contummatissimae lectionis Joannes Antonides Van der Linden novem supra viginti disputationibus publicis , quas con- sulere, qui voluerit, poterit, sed rarissime venales expommhir"' (cf. Th. J. ab Almeloveen Inventa nov-antiqua. Amstelodami 1684). Deze laatste mededeeling strookt volkonien met onze ervaring, en we zullen ons dan 00k op grond daarvan wel niet behoeven te verontschuldigen , dat we van den inhoud niets naders kunnen mededeelen, en ons tot eene bloote ver- melding van den titel raoeten bepalen. I 94 KijPER en Van Horne niet duidelijker blijkt uit de onderwerpen der in die dagen verdedigde dissertaties. Het is natuurlijk hier de plaats niet om daarover uitvoerig te spreken, maar we meenen toch enkele dier verhandelingen met name te mogen noemen. In Richard Reade's Disputatio de apoplexia (Juli 1656) lezen we: „Venarum aut potius arteriarum interceptiones et sanguinis circulatio impedita, hunc affectum produ- cere quaeunt." Israel Conrat spreekt in zijne Dissertatio de sanguine (Maart 1659) van Harvey als „gentis suae et seculi decus," en van de wijze waarop het bloed „circuitum suum absolvat." In de uitvoerige en hoogst verdienstelijke verhandeling van Thomas Bathurst De nutritione foetus in utero (Juli 1659) wordt eveneens over Harvey's verdienste met grooten lof gesproken. Achter de door Florentius Laiceman verdedigde Disputatio de Oligaimia (April 1660) vinden we eenige „Epiinetra paradoxa", waarvan de tweede vreemd ge-noeg aldus luidt: „Circulationem sanguinis CI. Harvaeus demonstravit: at modum ejus non demonstravit", terwijl Johannes Costil in de Corrolaria achter zijne verhandeling De arthritide (Sept. 1660) zegt: „Sanguis non solum in majoribus vasis, sed etiam in minimis circulatur." Na nog vermeld te hebben dat Johannes Neuye eene Disputatio de nutritione (Maart 1662) besluit met de woorden: „Sicque nos nutritionis tractatum non quidem perfectum, tamen perfectius quam olim ex detecta circulatione sanguinis fuimus prosecuti", zouden we deze opgave als voldoende kunnen beschouwen, daar van dien tijd af aan hoe langer hoe duidelijker u It enkele uitdruk-kingen in de verschillende dissertaties blijkt, dat de leer van Harvey algemeen was aangenomen, ware het niet, dat we er nog 66n naam aan wenschten toe te voegen, dien van onzen onvolprezen Jan Swaaimerdam. In zijne op 22 Febr. 1667 verdedigde Disputatio conhennens selectas de resfiratione positiones vinden we de vier volgende op den bloedsomloop betrekking hebbende stellingen, waaraan we hier ten slotte eene plaats zulen inruimen: Sanguis nullibi in vasts qziiesctt Nec etiam unquam in perpetua sua circulatione extravasahcr. In vasts capillaribus longe guietior movetur quam in grandtoribtis. In minutissimis vasis sanguinis motus vix observabilis est. In de vasa capillaria beweegt het bloed zich veel langzamer dan in. de groote vaten zegt Swammerdam. Dit brengt ons van zelf tot het laatste punt, waaraan we onze aandacht moeten wijden, namelijk aan de wijze waarop slagaderen en aderen met elkaar in gemeen-schap staan. Wij had den reeds herhaalijk gelegenheid er op te wijzen, dat dit onderwerp door vele geleerden destijds besproken werd, dat de een het bestaan van recht-streeksche anastomosen tusschen de beide soorten van bloedvaten aannam, dat de ander zich porien in het spierweefsel voorstelde waarin de fijnste slagaderen haar bloed zouden uitstorten om het door de adertakjes te doen opnemen, maar dat geen der beide partijen voldoende bewijzen voor de juistheid van haar beweren kon aanvoeren, dat men zich geen duidelijke voorstelling van de ware toedracht der zaak maken kon. Noch Harvey, noch De Wale wisten er iets meer van dan hunne tijdg-enooten, De eerste zegt: „In membris et extremitatibus sanguis vel per anastomosin immediate vel mediate per carnis porositates, vel utroque modo transire ab arteriis in venas, sicut ante in corde et thoracce e venis in arterias terwijl de tweede zich aldus uitdrukt: „ A vase autem arteriarum in venas duplice ratione venit. Primo facillime et frequentissime per anastomoses, quibus arteriae venis junguntur se-cundo et sanguis ex arteriis peripsam videtur posse carnem in venas redire: vidimus enim secta vena usque dum mutatur calor, inflammationes detumescere, quod extravasatus sanguis e carne trahitur: verum hac via sanguinis transitum esse parciorem rarioremque existimaverim. Maar kunnen we hun daarvan nu wel een ernstig verwijt maken? Of is niet wellicht ter hunner verontschuldiging aan te voeren, dat de hulpmiddelen waarover zij konden beschikken nog te gebrekkig waren, om hen een helder inzicht te doen verkrijgen in een van die dedekten van het dierlijk organisme, die aan het menschenoog onttrokken zijn door hare fijnheid van samenstelling en kunstige bewerktuiging? Dat reeds verschillende natuuronderzoekers de wijze waarop de slagaderen in de aderen overgaan tot een bepald onderwerp van hunne onderzoekingen hadden gemaakt, bewijst voldoende, dat men zich niet tevreden stelde met hetgeen men dienaangaande wist, dat men dieper in de zaak wenschte door te dringen. Dat men echter nog steeds in gebreke bleef om Overgang, tot het bestan waarvan men eigenlijk alleen Harvey, Exercit. anat. de motu cordis, etc. Caput XI. JOHANNi Walaei, Epist. prima. Ed. iia, pag. (778) 18. door redeneering gekomen was, feitelijk aan te toonen, bewijst duidelijk dat het niet aan den goeden wil, maar aan de krachten van de waarnemers haperde, dat men zich op 66n van die kruispunten in de ontwikkeling der wetenschap bevond, waarop men zich op 66n van die kruispunten in de ontwikkeling der wetenschap bevond, om ten slotte door gene schrede in de goede richting, door eene enkele ont-dekking plotseling te worden voortgedreven, met eene snelheid en zekerheid die weldra den stilstand van vroeger doen vergeten, en zaken aan het liclit brengen op wier nauwkeuriger kennis men bijna niet had dur Von hopen. Zoo ging het ook hier. Wei had reeds De Back in de Kerste Editie van zijne voortreffende Dissertatio de Corde (1649) van de chyl sprekende, gezegd: „a venis lacteis recipitur in glandes deposendus, unde, in sanguinem supra dicto modo conversus, venulas intrat capillar cs" (pag. 71), en dus den naam van capillaire aderen gebezigd. Wei had de Utrechtsche Hoogleeraar Henricus Regius, in de Tweede Editie van zijne Philosophia Naturalis (1654) over den bloedsomloop handelende gezegd: „venae vero non pulsant, quia sanguis ex arterns capillaribus e minoribus in venas se paulatim magisque dila-tantes, sese insinuans" etc. (pag. 268), en zich derhalve van den naam capillaire slag aderen bediend. Maar het feit zelf van den overgang aan te toonen, dat was nog steeds niet geschied. En dat was toch ook voor een' Nederlander weggelegd, al werd het door hem niet in die bewoordingen medeged, waarin wij. De eerste uitgave van dit werk hebben wij tot ons leed-wezen nergens kunnen vinden. Dit vvel zouden verlangd hebben, en waarin dit later door anderen is geschied. Jan Swammerdam, die in zijn dissertatie (1667) zeide, dat het bloed in de vasa capillaria zich langzamer bewegt dan in de groote vaten, en blijkens zijn vortrefelijk: Tractatus singularis de rana et hujus gyrino, (vermoedelijk reeds in 1668 geschreven), de bloedvaten met kwikzilver opvulde, ten einde hun' loop te beter. Die gelijk uit den Bijbel der Natuur blijkt, in 't jaar 1668 aan den groothertog van Toskane de spier-con tractie bij den kikvorsch aantoonde", zegtSiNiA in: Johannes Swammerdam in de lijst van zijn lijd, biz. 15. Hieruit blijkt, dat Swammerdam reeds in dat jaar een greet gedeelte van zijne onderzeekingen over den kikvorsch meet hebben voleindigd, en dus stellig den bloedsemleep bij dat. Dier reeds geheel en al bestu-deerd had. „Les recherches de Swammerdam sur Tanatomie et la physiologie de la greneuille datent de 1658", zegt Milne Edwards, a. w., dl. I, biz 42, doch dit meet dunkt ons eene dwaling zijn, daar Swammerdam teen pas 21 jaar oud was.-) „Gelijk niet duysterjk bUjkt, wanneer men deese slagaders en aderen met kwikzilver kemt op te vullen, waarvan ik er nog eenige bewaar." Bijbel der Natuur, Dl. II, biz. 832. Het is hier de plaats niet over dit punt in het breed uit te weiden, doch we willen alleen herinneren, dat uit een' brief doer BoRRiCHius aan Bartholinus gericht blijkt, hoe Swammerdam reeds in 1663 den Ductus thoracius met spiritus had velgespoten, en de eerste is geweest, die bloedvaten met deer verwarming vloeibaar gemaakte was opvulde, en op die wijze tot in de fijnste takjes is doergedrongen. Deze methede had naturlik het groote voordeel, dat de massa bij bekoehng hard werd, en niet bij het prepareeren der fijne vaatvertakkingen daaruit vloeide, zoeals dit het geval was met het vocht dat in den aanvang door De Graaf en RUSCH veer de opspuitting der bloedvaten werd gebezigd. Oek uit dit oegpunt kan men dus zeggen, dat aan Swammerdam zeer groote verdienste meet worden toegekend veer de uitbrei-ding der kennis van de bloedvaten, en gevolgelijk van de daarin plaatsgrippinge circulatie. (Verg. Sinia, a. w, biz. 31). Tet kunnen vervolgen, — Swammerdam was het die het erst de bloedlächeiniges bij den kikvorsch zag met behulp van het microscoop, dat Samuel Van Musschen-BROEK voor hem vervraardigd had. In sanguine serum conspiciebam, in quo immensus flucubat orbicularium particularum, ex piano veluti ovata, penitus tamen regiUari figura gaudentium, numerus" (pag. 835). Deze merkwaardige regelen worden 00k door Milne Edwards, torn. I, pag. 42, aangehaald, die dan zegt: „La decouverte des globules du sang appartient en droit Malpighi et Leeuwenhoek mais en realité avait ete faite par Swammerdam avant que le premier de ces anatomistes eut public ses observations incompletes sur ces corpuscules." Wij voegen er bij: wanneer in werkelijkheid Swammerdam, zooals o ok wij gelöven, het eerst, zonder kennis te dragen van Malpighi's zeer onvoUedige mededeelingen dienaangaande (hij spreekt van „glo-bulos pinguedinis"), eene grondige beschrijving van de bloed-lichaampjes heeft gegeven, waarom wordt hem dan nog steeds de daarvoor dubbel verdiende lof onthouden, waarom zegt men dan nog, dat die schittereude ontdekkiug volgens recht an Malpighi en Van Leeuwenhoek toekomt? De werkelijkheid laat zich immers niet loochenen, wat op haar steunt heeft toch hechter grondslag dan de historische overlevering. Gelijk bekend is zijn Italie's aanspraken, als zoude het de bakermat van het microscoop zijn, en dit werktuig door Fon-TANA en Galilei zijn uitgevonden, in den lateren tijd hoe langs hoe meer op den achtergrond getreden, en heeft men met meer dan waarschijnlijkheid, om niet te zeggen met zekerheid, aangenomen, dat het samengesteld microscoop eene zuiver Nederlandsche uitvinding is. *HANS Jansen en zijn zoon Zacharias te Middelburg hebben omstreeks 1600, „dus vele jaren v66r de uitvinding van den verrekijker, en derhalve ook vor de vervaardiging van een. microscoop door Galilei" microscopé gemaakt, en zelfs een daarvan aan Prins Maxjrits ten geschenke gegeven.  zij komt ons toch te waarschijnhjk voor dan dat wij haar hier ter plaatse niet zouden kenbaar maken, al ware het maar alleen om er eens ernstig de aandacht op te vestigen. Algemen aangenomen daarentegen is de meening, dat Marcellus Malpighi in 1661 den overgang van slagaderen in aderen bij den kikvorsch („pro quibus") Voor deze meening toch pleit niet weinig hetgeen we bij Van Leeuwenhoek lezen, waar hij, van den capillairen bloedsomloop bij den kikvorsch sprekende, zegt : „Spectaculum id, quum saepenumero magna animi voluptate conspexerim, nolui saepius intuitus occultare : sed quinque viris spectatissimais exhiibui: qui profitabantur, se nunquam aHquid visu magis dignum apud me vidisse: Hoc tantum ^lic addere necesse habeo, si hie sanguis fuisset aequahilis ac tenuis humor, nullo modo eum potuisse dignosci: sed cum Jam sanguis constaret ex humor e pleuicidissimo mixta, ut videbatur, globulis minoribus ac maioribus, qui licet null In haberem colorem tamen faeile poterant videri, eo melius circuitus poterat dignosciy A. Van Leeuwenhoek, Opera omnia. Delphis 1695. Tom. I. Experimenta ei contemplationes. Epist. 65, pag. 171. enodandis fere totum ranarum genus perdidi" zegt hij) gezien, en deze waarneming in zijn' tweeden brief, „de pulmonibus", aan Borellus heeft medegedeeld „ Paulo tamen, ut saepe alias, ex aliqua sermonis latini imperitia obscurius scripsit" zegt Haller van dien brief -), en hij vervolgt eenige regels verder: „Successit labori, et rem in liquidum constituit civis Delphensis, artis poliendorum vitrorum gnarus, coeterum disciplina medica minime innutritus Antonius Van Leeuwenhoek." Alweder een Nederlander die de zaak tot klaarheid bracht, er het tot nog toe ontbrekende licht Oververspreide, en dat wel volgens de getuigen van den großen Albert Von Haller, een autorität wier unspreak wel niet gewärtig zal worden, een' geleerde die in deze wel niet van partijdigheid zal verdacht worden. Laat ons eens zien wat er van de zaak is. 