Alcoholism in mediaeval England
Rolleston, J. D. (John Davy), 1873-1946
NEDERLANDSCH TIJDSCHRIFT VOOR GENEESKUNDE. ZATERDAG 3 SEPTEMBER I93S- U1- N°- 3 Fig. 2. Instrumenten ontworpen door helvetius (a-c) en rau (d-e) ; a. klem gebruikt bij de borstamputat b. pincette (bekend gebleven onder den naam van Helvetienne) om het bovenste deel van de borst v; te houden bij de amputatie; c. dito voor kleinere gezwellen; d. lithotoom gebruikt bij de steensnede (1 instrument is sterk afgeslepen, waardoor de oorspronkeiijke vorm moeilijk te herkennen is) ; e. uvulotoo MARIA ROOSEBOOM, DE GENEESKUND1GE AFDEELING VAN HE" NEDERLANDSCH RISTORISCH NATUURWETENSCHAPPELIJK MUSEUM TE LEIDEN. 3 naar vermogen bij te dragen tot het tot stand komen van een dergelijke volledige verzameling. Alleen een zeer omvangrijk materiaal zal ons in staat kunnen stellen volledige series uit te zoeken en ten toon te stellen. Hierbij moet worden opge- merkt, dat wij andere bestaande verzamelingen geen concurrentie willen aandoen. Het gevaar daarvoor is trouwens gering, daar de gewenschte instrumenten geen unica zijn. De collecties, die zich in de verschillende universitaire clinieken bevinden, hebben daar haarfnnctie in het onderwijs en zijn voor het meerendeel in goede handen. Men moet echter bedenken, dat afgestudeerden zich niet zoo licht daarheen zullen begeven als naar een voor ieder toegankelijk museum als dit, indien zij kennis widen nemen van dit gedeelte van de geschiedenis van hun vak. Daarenboven is het zeker zoo, dat natuurwetenschappelijke instrumenten van historische waarde het veiligst bewaard zijn in een museum, dat in het bijzonder aan dit onderwerp is gewijd. In musea met algemeene strekking en andere instellingen zal het immers wel eens voorkomen, dat deze instrumenten in het gedrang komen, omdat de belangstelling der beheerders meer op andere gebieden ligt, of omdat andere belan- gen, die zwaarder wegen, de plaatsruimte en aandacht opeischen. Zoo heeft dit museum naast zijn onderricht- ook een archieffunctie. Duplicaten worden ook gaarne aanvaard en zij zullen steeds een zeer gewaardeerd bezit vormen als verge- lijkingsmateriaal en als studiecollectie. Daar het hier een Nederlandsche verzameling betreft, ligt het voor de hand bijzondere aandacht te besteden aan de modellen, die door Nederlanders zijn ontworpen en vervaardigd. Gaat men na welke modellen van Nederlandsche ontwerpers in het museum zijn vertegenwoordigd, dan merkt men, dat het daarmee al zeer treurig is gesteld. Behalve de reeds genoemde 6 instrumenten van solingen (zie fig. i) konden slechts met zekerheid worden gedetermineerd een 3-tal instru-, menten volgens helVetius, die, hoewel Zwitser van geboorte, zijn studietijd en verdere leven in Holland doorbracht, en een uvulotoom en een lithotoom volgens rau (zie fig. 2). Toch heeft ook een groot aantal andere Nederlandsche modellen zich een internationale reputatie verworven. In den uitgebreiden atlas van seerig i) is bij voorbeeld een buitengewoon groot aantal door Nederlanders ontworpen modellen van instrumenten afgebeeld, die bij oogoperaties werden gebruikt, zooals van albinus, ten haaf, meekren, mensert, nuck, van onsenoort, rau, de witt, Van wij en Verduin. Ook in lateren tijd en op ander gebied hebben de Nederlandsche chirurgen en artsen het hunne bijgedragen tot de verbetering van het medische instrumentarium. Terwijl de ontwerpers in de literatuur meestal met name worden genoemd bij de afbeeldingen van instrumenten, wordt, zooals ook kohler 2) opmerkt, vrijwel geen aandacht geschonken aan de instrumentmakers, die in overleg met de ont¬ werpers de nieuwe modellen tot stand brachten. Toch moet, vooral in vroeger eeuwen, toen elk instrument nog uit de hand werd gesmeed, het vervaardigen daarvan een ongeveer even groote kunst zijn geweest als de uitoefening van het chirurgijnsambt, afgezien nog van de instrumenten, die met kunstsmeedwerk waren versierd. De oudste instrumenten dragen geenerlei teeken van den maker, maar modellen, waarvan men heeft kunnen vaststellen, dat zij zijn vervaardigd in de i8e eeuw, hebben dikwijls een ingeslagen teekentje, dat naar alle waarschijn- lijkheid als meesterteeken of als werkplaatsteeken moet worden opgevat. In een 40-tal der instrumenten uit dien tijd, die zich nu in het Nederlandsch Historisch Natuurwetenschappelijk Museum bevinden, staan de in fig. 3 afgebeelde merken gestempeld. De eerste 5 zijn soms vergezeld van het woord ,, Paris”. In het verlangen de herkomst en den ouderdom van deze objecten nader te kunnen bepalen, deed ik navraag in velerlei richting in de hoop inlichtingen te krijgen door welke instru- 1) A. W. H. Seerig, Armamentarium chirurgicum oder moglichst vollstandige Sammlung von Abbildungen und Beschreibung chirurgischer Instrumente alterer und neuerer Zeit. Atlas met 145 platen en tekstdeel met 1466 biz. Breslau 1838. 2) A. Kohler, Zur Geschichte der Instrumentenkunde. In: Gedenkboek voor het 100-jarig bestaan van de instrument! abriek h. windler 1819 — 1919, biz. 50 — 64. 4 mentmakers deze teekens werden gebruikt, doch zonder eenig resultaat. Mocht een der lezers van dit artikel mij op een of andere wijze kunnen inlichten over de beteekenis van deze merken, dan zou ik dat op hoogen prijs stellen. Een teeken, dat wellicht met dehier besprokene is te vergelijken, is vooral aan de physisch-liistorici welbekend, namelijk het Oostersche lampje (fig. 3, o ), dat, vergezeld van de Leidsche gekruiste sleutels, als werkplaatsteeken is gebruikt door samuel en johan Van musschenbroek (respectievelijk 1639-1682 en 1660-1707). Dit merk wordt op eenige physische instrumenten en een 5-tal microscoopjes in het museum aangetroffen. Of samuel en johan van musschenbroek 00k medi- sche instrumenten maakten, is niet bekend. Wei kennen wij een prijslijst van johan’s zoon jan 1), waaruit blijkt, dat deze laatste behalve physische en chemi- Fig. 3. Merken gevonden op medische instrumenten (uitgezonderd o, het Oostersche lampje van de musschenbroeks). sche 00k medische instrumenten en apparaten maakte en tegen vaste prijzen ver- kocht. In dezen catalogus vinden wij onder andere vermeld : ,,Messen en schaaren tot d’Anamotie [sic] noodig”, ,,Eenkasjemet ’t geene meest noodig is tothetontleden. Als 2. schaaren, messen, haakjes, tangetjes, Elevatorium, naaldens, een beene- schaar, een zaagje, bytel, wetsteen, stiletten, Anatomischespuyt, drilbankje, blaas- pypen”, ,,Een machine om de lei af te snyden”, dito ,,voor de Phalangosis” 2), dito ,,voor een fistel in de traanklier”, ,,Na[a]ldens, voor het vlies van ’t 00 g 1) Petrus van Musschenbroek, Beginselen der Natuurkunde, Leiden 1736; achter in dit boek vindt men den genoemden catalogus. Een dergelijke werd ge- publiceerd door m. g. wildeman in: Ned. Tijdschr. v. Geneesk. 60, 2e helft B, 1916, biz. 1958 — 1960. 2) Naar binnen krullende oogharen. 5 te ligten en oogspiegel”, ,,Verscheidene soorten van tourniquets”, ,,Een Machine om breuken te snyden”, ,,Een gestel om te koppen, met eene slag etlyke insny- dingen maakende, een spuytje, en glazen, om ’t bloed verders uyt te trekken”, ,,Nagemaakte tanden, waar van men ’t zelve gebruyk heeft, als van natuurlyke”, enz. enz. Het zal zeer moeilijk. zijn na te gaan of van deze modellen nog exem- plaren zijn bewaard gebleven, daar jan van musschenbroek zijn instrumenten, voor zoover bekend is, niet placht te signeeren met het door zijn vaderenoom gebruikte Oostersche lampje. Aan den anderen kant is het niet bekend of de leden der oudere generatie onder de ,,philosophische” instrumenten, die zij maakten, ook de medische begrepen. Misschien zijn er hier of daar nog wel instru¬ menten bewaard, die licht in deze zaak kunnen brengen. Het is niet onwaarschijnlijk, dat de gebruikers van deze teekens in den tijd, dat de gewoonte in zwang kwam de instrumenten voluit met den naam van den maker te signeeren (omstreeks 1800), als overgangsmaatregel gedurende eenigen tijd de instrumenten zoowel van hun naam als van hun teeken voorzagen. Van charriere zijn mij enkele stukken bekend, die behalve den naam ,,char- riere A Paris” een merkje (zie fig. 3, p) dragen, terwijl het onder a afgebeelde scheepje op een geleidingssonde volgens brambilla vergezeld gaat van de inscriptie ,,pradie a Paris”. Ook voor deze zaak geldt, dat alleen een zeer uitgebreid materiaal redelijke kans geeft op de oplossing ervan. Onder de ongeveer 125 instrumenten in het museum, die met name zijn gesigneerd en die waarschijnlijk alle uit de iqe en 2oe eeuw stammen, zijn van de Nederland- sche instrumentmakers vooral hoefftcke te Leiden, linden te Rotterdam en pohl te ’s-Gravenhage goed vertegenwoordigd ; van andere belangrijke firma’s zijn er slechts enkele stukken, of is er in het geheel niets. Ter verkrijging van een min of meer volledig beeld van de instrumentmakerij in Nederland is aanvulling van deze hiaten dringend noodzakelijk. Ongetwijfeld bevinden zich in het bezit van particulieren en van instellingen in Nederland nog groote hoeveelheden oude of verouderde medische instrumenten, die voor den eigenaar van gering belang zijn, maar voor het museum in verband met het voorgaande van groote waarde zouden zijn. Ik denk bij voorbeeld aan artsen, die een oude practijk hebben overgenomen, weduwen van artsen en chirurgen, families, die al eenige geslachten lang medici hebben voortgebracht, sinds lang gevestigde instrumentmakersfirma's, oude ziekenhuizen, en dergelijke. Zooals reeds eerder is gezegd, worden niet alleen zeer oude instrumenten met vreugde door ons in ontvangst genomen; ook de modellen, die nu en in de laatste tientallen jaren als verouderd werden afgedankt, zijn van harte welkom, daar wij er ons zeer wel van bewust zijn, dat de instrumenten, die nunog in groote getale worden bewaard, later misschien slechts met moeite zullen zijn op te sporen. Reeds dikwijls mochten de directeur, dr. c. a. crommelin, en de adjunct-directeur, prof. dr. c. j. van der klaauw, tot hun vreugde ervaren, dat men in ruil voor een goed onderkomen en een goede verzorging graag oude instrumenten, soms zelfs kostbare familiebezit- tingen wil afstaan, hetzij ten geschenke, hetzij in bruikleen. Wij hopen te mogen ondervinden, dat ook voor de medische afdeeling van het Nederlandsch Historisch Natuurwetenschappelijk Museum belangstelling bestaat en dit beroep bij vele lezers van dit blad weerklank vindt en in stoffelijke bewijzen van sympathie zal worden omgezet. Zendingen en correspondentie worden gaarne ingewacht door de ondergeteekende aan het adres van het museum, Steenstraat 1 A te Leiden. Leiden, 1938. maria, rooseboom, assistente. 