Dr. Herman Bavinck
Hepp, V. (Valentine), 1879-1950
Het gevoel kwam over hem: ik moet hier toonen een zoon der Afscheiding te zijn. Hij poogde niet de stellingen één voor één om ver te werpen. Maar hij begon te getuigen. Hij bracht een trillend protest uit tegen de kerk, waar op denzelfden kansel leugen en waar- heid wordt verkondigd. Hoe meer hij zich opwond, des te scherper werd hij. Totdat hij op eenmaal bemerkte, dat hij zijn gehoor ont- stemde. Onmiddellijk gaf hij aan zijn oppositie een andere wending en verklaarde, dat hij niet bedoelde onaangenaam te zijn tegenover de moderne predikers hoofd voor hoofd, dat zij niet alleen schuld hadden aan dien toestand, dat die schuld evenzeer ten laste kwam van de leden zijner kerk, dat het zijn persoonlijke schuld mede was en hij eindigde in tranen. Groote consternatie! Maar Kuenen wist met den hem aangeboren takt kalmeerend zoowel op de ver- gadering als op Bavinck te werken en den pijnlijken indruk grootendeels weg te nemen. Men kan dit feit natuurlijk van ver- schillenden kant bezien en beoordeelen. Wat Bavinck. zelf betreft, hij had over zijn optreden veel berouw. Hij geloofde, dat niet de eere Gods, maar hoogmoed hem daartoe gedreven had en meende, dat hij zijn doel beter zou hebben bereikt, wanneer hij geheel zakelijk ware gebleven en gepoogd had de stellingen uit elkander te rafelen. Hij handelde, gelijk heel dikwijls STUDENT. 6 ook in zijn later leven, onder de impressie van het oogenblik. Bavinck en Snouck Hurgronje waren de eersten, die in Leiden candidaats-examen in de theologie aflegden volgens de nieuwe wet op het Hooger Onderwijs. Deze wet was 28 April 1876 in het Staatsblad verschenen. Het nieuwe Akademische Statuut, daarop gebaseerd, werd het volgende jaar vastgesteld. De Almanak van het Leidsche Studentencorps van 1878 memoreert, dat in het eerst van Januari 1877 de respectieve professoren der universiteiten onder voorzitterschap van Scholten bijeenkwamen om de ver- schillende vragen, welke door de regeering met betrekking tot den omvang, duur enz. der examina gesteld waren, te beantwoorden. »,Meerendeels werd voor ’t behoud der bestaande regeling geadvi- seerd; er werd echter voorgesteld de graden en testimonia af te schaffen en het schrijven van een akademisch proefschrift ver- plichtend te stellen”. Aan den eersten wensch werd door de regeering ten deele voldaan, aan den tweeden niet. Volgens de oude regeling bestond er een examen zonder meer, een met lof, ,,cum’’ en een met den hoogsten lof, ,,summa cum laude”. Volgens de nieuwe wet kon bij gebleken aanleg en kennis ,,cum’”’ worden uitgereikt, maar de facul- teit behoefde dit niet te doen. De wis- en natuurkundige faculteit te Leiden maakte van deze bevoegdheid tot op den huidigen dag geen gebruik. De literarische faculteit ging er eerst later toe over. De Theologische faculteit stelde dadelijk in, dat in bijzondere ge- vallen ,,cum” zou worden gegeven. Deze toelichting is vereischt om straks een événement in B a vinck s leven te kunnen verklaren. Het Akademisch Statuut trad den 1Isten October 1877 in werking. Het candidaatsexamen in de Theologie was nu gesplitst in een eerste en een tweede gedeelte. Het eerste omvatte: de geschiedenis der godsdiensten in het algemeen ; de geschiedenis der leer aangaande God ; de uitlegging van het. Oude Testament (historische geschriften); de Israélitische letterkunde in haar hoofdtrekken. Het tweede deel: de wijsbegeerte van den godsdienst ; de geschiedenis van het christen- dom; de uitlegging van het Nieuwe Testament (historische ge- schriften); de oud-christelijke letterkunde in haar hoofdtrekken. Voorts was bepaald, dat de tijdsruimte tusschen het eerste en het tweede gedeelte van dit examen een jaar niet te boven mocht gaan, behoudens gevallen van ziekte en dergelijke. Nu, Bavinck had 62 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. zulk een tusschenruimte niet noodig. Het eerste deel werkte hij voor de Kerstvacantie van 1877 af, het tweede gedeelte vddr de Paaschvacantie van 1878. | Over het geheel waren de studenten met deze wijzigingen niet ingenomen. Zij brengen er in hun ,, Varia’ (,,Mixed-Pickle”’ genoemd) achter in de almanak van 1878 deze kritiek op uit : Wet H. 0. Ik begrijp dat alles niet recht. MULTATULI, Idee 288. Id. ’t Gevreesd gevaarte naakt, dat ze in de verte hooren. TOLLENS. Id. Hier baet geen teghenweer. VONDEL. En zij besluiten hun jaarlijksch verslag over de Theologische facultei- ten niet met de onmisbare bestanddeelen van den humor : een traan en een lach, maar met de zoetzure opmerking, samengesteld uit een wensch en een spot: ,,En zoo gaan wij dan weder een nieuw akademiejaar in. De studenten zullen nu voortaan onderwijs ont- vangen van vijf rijks- en twee kerkelijke professoren. Het is te hopen, dat de Synode er toe besluite, te Leiden twee moderne professoren te benoemen, opdat de eenheid van het onderwijs geen schade lijde en een concurrentie voorkomen worde, die in het belang der weten- schap gevaarlijk heeten mag. Of de studenten, nu zij onder zeven professoren leeren, zooveel geleerder zullen worden? De tijd zal het leeren. Naar wij vernemen zullen de studenten in de theologie voortaan den naam van seminaristen dragen. Wie weet of de Synode later niet eens een kleeding voorschrijft in den trant van de semina- risten te Warmond !”’ Hoe oordeelde Bavinck hierover? De brieven gaven mij geen antwoord. Toch ging dit alles niet langs hem heen. Wie zijn geschriften kent, moet het opvallen,hoe dikwijls hij daarin de Hooger- Onderwijs-wet van 1876 aan scherpe kritiek onderwerpt. Soms vraagt men zich af, of hij niet uit het oog verloor, dat deze kwestie STUDENT. 63 eindelijk toch haar actualiteit inboette. Maar men bedenke dan, dat hij juist den overgang van de oude naar de nieuwe regeling mee had doorgemaakt. De indrukken daarvan waren zoo diep bij hem ingegroefd, dat ze hem tot het eind van zijn leven bijbleven. Zijn oordeel over de wet is lang niet malsch. In 1892 schrijft hij : »Op deze wijze kwam aan de Overheidshoogescholen die vreemd- soortige faculteit tot stand, welke Theologie feet, inaar godsdienst- wetenschap is; eene faculteit, waarin de Theol. wetenschap is verminkt en van haar hart en leven beroofd. De vakken, die naar de wet in deze wonderlijke faculteit zijn Opgenomen, vormen een bont allerfei. Een geheel is er niet van te maken ; eene encyclopaedie is er onmogelijk van te geven’’.1) Niet minder kras uit hij zich in 1904. Hij wijst als drijfveeren van die omvorming der Theologische faculteit aan: de invloed van Kants kritiek op het kenvermogen en de vrees voor de stoute taal der moderne wetenschap. Volgens hem lijdt de regeling bovenal aan halfslachtigheid. ,, Want ten deele zijn die vakken aan de oude faculteit van theologie, ten deele ook aan de nieuwe faculteit van godsdienstwetenschap ontleend: en op deze verwarring wordt dan nog de kroon gezet, door de nieuwe lading te laten varen onder de oude vlag; de niewwmodische faculteit is godsdienstwetenschap en wil dat zijn, maar zij draagt toch den naam van godgeleerdheid”’.?) Maar welke bedenkingen hij destijds ook tegen het nieuwe statuut moge gehad hebben, hij moest er zich aan onderwerpen. En al die bedenkingen vielen weg voor de eischen van het examen, die hem als altijd weer als lood wogen op zijn hart. Hoe weinig vermoedde hij toen, dat zijn candidaatsexamen een sensationeel karakter zou dragen. Dat kwam 266. Snouck Hur- gronje en hij deden een dag na elkander examen. Zooals reeds boven uiteengezet werd, had de Theologische faculteit besloten om, wanneer er termen voor waren, ,,cum”’ toe te kennen. Tegen alle verwachting behaalde Snouck Hurt gronje dit niet. Dit stelde Bavinck zeer te leur. Hij was ervan overtuigd, dat, 1) Artikel ,,Godgeleerdheid en Godsdienstwetenschap’’ in de »» Vrije Kerk’’, jaarg. 1892 bl. 203 V.v., overgedrukt in ,,Verzamelde Opstellen’’ OE. Kok, Kampen, 1921, bl. 41 v, *) Christelijke Wetenschap, J. H. Kok, Kampen, bl. 74. 64 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. wanneer het iemand toekwam, dan stellig aan zijn vriend. Hij begreep, dat er wat achter moest schuilen.Den volgenden dag kwam hijzelf aan de beurt. Bij den uitslag maakte de praeses hem bekend dat de faculteit het genoegen smaakte hem ,,cum laude”’ te geven. Bavinck werd wit. Zijn onstuimige geest brak los. Hij wierp het hem overhandigde papier over de tafel heen en zeide, dat hij. dit z66 niet kon aannemen. Het ,,cum’” moest worden geschrapt. Of anders konden de heeren het document wel verscheuren. On- middelli;k verliet hij de zaal. Zoo iets had men te Leiden nog nooit beleefd. Het zal uniek blijven in de annalen dier Hoogeschool. Toen de alom bekende pedel Dee voor eenigen tijd op meer dan 80-jarigen leeftijd zijn ambt neerlegde en namens den Senaat door enkele hoogleeraren werd bezocht, rakelde hij dit als een der treffendste momenten uit zijn lange loopbaan op. Welk.een spontane uiting van vriendschap bij Bav inck! Hij kon het niet dulden, dat Snouwck Hurgronje, wijl deze naar zijn meening bij een der professoren minder in de gratie stond, op zulk een wijze bij hem: werd achtergesteld. Tevens heeft men hierin weer een bewijs, dat. er bij Bavinck onder zijn kalme uiterlijk iets vulcanisch werkte, dat in kritieke oogenblikken tot uitbarsting kwam. Verdere gevolgen had deze stoutmoedige daad voor hem niet. De professoren mochten hem gaarne liiden. Daarom zagen zij deze incorrectie stilzwijgend over het hoofd. Een week later bericht hij zijn vriend, dat hij zooveel doenlijk getracht heeft den raad van prof. de Goeje op te volgen ,,om n.l. maar eens goed in de wei te loopen”. Hij wil, dat Snouc k Hurgronje zijn voorbeeld zal volgen. ,,Ge moet bedenken, dat ,,candidatus theologiae fieri’’ ons maar eens in ons leven te beurt vallen kan. Daar mag wel wat op geluierd worden”’, Zoo dringt hij aan. In het vuur van zijn pleiten zag hij echter over het hoofd, dat de eer theologisch candidaat: te worden hem voor een tweede maal zou zijn beschoren. En ge vergeeft hem van harte een weinig Schadenfreude, als hij het heeft over een studiegenoot, die zijn examen nog voor den boeg had. Ik duid dezen hier met een willekeurige letter aan. ,,N. stel ik me voor, zal zich in deze dagen dol amuseeren met de aangename lectuur van de Ariaansche twisten en dergelijke. En ik kan mijn geluk niet beseffen, dat we van al die dingen voor goed af zijn. STUDENT. 65 't Is een voorrecht, misschien nog meer benijdenswaard voor wie 't nog niet bezit dan dangenaam voor ons, die ’t al hebben”. Acht dagen later verkeert hij echter weer in een heel andere stemming. Hij heeft weer fen examenschim gezien. , We zullen dus, na de vacantie (n.I. de Paaschvacantie) maar eens flink aan den: gang gaan en candidaats-Semitisch ons voorshands ten doel stellen”’. Zoo heet het. Evenwel is hij het over den tijd van dat examen nog niet met zichzelf eens. ’t Liefst deed hij het voor ,,de groote”. Anders vreest hij, dat hij in de vacantie-maanden meer achteruit, dan vooruit Zal gaan. *t Liep evenwel anders. Begin Augustus meldt hij zijn vriend, dat hij over acht dagen naar Leiden hoopt te komen. ,,We hebben dan altijd nog een week of vier. En dan moet klaar of niet klaar de groote slag maar geslagen worden”’. In deze vacantie heeft Bavinck 00k zijn eerste preek gehouden! Destijds nam men het met het preeken van studenten niet zoo nauw. Ofschoon Bavinck aan de Theologische School slechts in naam student was, behoefde hij niet te vreezen, dat men hem op de vingers zou tikken, wanneer hij voor een gemeente een stichte- lijk woord sprak. Of neen, zoo beschouwde men ’t niet eens. De term ,,stichtelijk woord’” was nog niet in zwang. Men noemde ’t kortweg : preek. ) Heeft het niet iets aantrekkelijks Bavinck zelf van zijn eerste preek te hooren vertellen ? Hij schrijft dan in een brief, gedateerd 3 Augustus 1878: ,,De oorzaak, waarom ik de vorige weken niet veel heb kunnen doen, is de volgende: Zondag voor acht dagen heb ik te Enschede mijn eerste preek gedaan. Ik voor mij had het liever wat uitgesteld, maar mijn ouders hadden het gaarne en een Oom en Tante van me, die in Enschede wonen, waren er bijzonder op gesteld. Reeds langen tijd geleden had ik het hun beloofd, daar mijn eerste preek te houden en nu de gezondheidstoestand mijner tante wel van dien aard kon zijn dat ze niet lang meer leefde, was dit reden te meer om mijn belofte te volbrengen. Maar daar was natuurlijk veel bezwaar en met ’t oog op ons examen groot tijdverlies aan verbonden. Een preek maken was voor mij geen kleinigheid. Toch lIukte het eindelijk. Mijn tekst was 1 Joh. 5: 4b dit is de overwinning die de wereld 5 66 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. overwint nl. ons geloof. En ’t uitspreken viel me zeer mee. Ik was zeer kalm en bedaard. Zoodat ik blij ben dat ik het maar gedaan heb, en de grootste zwarigheid ook hierin weer overwonnen is. Toch was ik in zooverre onvoldaan, dat het mij minder inspireerde dan ik gedacht had. Ik sprak niet met dat gevoel voor mij zelf als ik gehoopt had dat ik doen zou; terwijl de gedachte, altijd zoo ver beneden ’t ideaal te blijven staan, me onophoudelijk bijbleef. Maar overigens ging het goed en heb ik tot dankerkentenis overvioedige stof”’. Over dezen tekst preekte hij later onderscheiden malen en gaf hij ook de eenige leerrede uit, die van hem het licht zag, onder den titel: De wereldoverwinnende kracht des geloofs. Het examen in de Semitische letteren werd natuurlijk met goed gevolg afgelegd. Wel was hij niet over zichzelf tevreden. Als hij zijn vriend gelukwenscht, gewaagt hij van ,,de domme fouten’’, die hij in ’t Arabisch had gemaakt. ,,’t Kan me nog spijten, maar gedane zaken nemen geen keer. In elk geval ben ik blij, dat het u zooveel beter is gegaan’’. Hiermede nam hij van ’t Arabisch voor goed afscheid. Ook de verdere studie van het Hebreeuwsch gaf hij er aan. Het moge be- vreemden, dat iemand met een tak van wetenschap, waarin hij “zich met zulk een inspanning en overgave heeft ingewerkt, opeens finaal afrekent, het staat in het leven van Bavinck niet op zichzelf. Zoo kwam Bavinck dan in Leiden terug om zich onverdeeld aan Theologie te wijden. Dit wil natuurlijk niet zeggen, dat hij daartoe zijn belangstelling beperkte. Ook in staatkundige kwesties b.v. leefde hij van heelerharte mee. Zoo vond ik onder zijn papieren ‘ excerpten uit dien tijd van Standaard-artikelen en staatkundige werken. In verband hiermee zij nog gewezen op een avond — of het voor of na zijn candidaats was,heb ik niet kunnen uitvorschen —, waarop Bavinck volop genoot. De Debating-Society, waar Prof. Buys permanent den voorzittershamer hanteerde, had een intellectueel toernooi uitgeschreven. Heemskerk (de tegen- woordige minister van justitie) zou volgens inlichtingen, mij door Mr. Lucasse_ verstrekt, onder meer de stelling ver- dedigen, dat de antirevolutionaire partij staatsgevaarlijk was en haar aanhangers hoe eer hoe beter over de grenzen moesten worden STUDENT. 67 gezet. Kuyper was uitgenoodigd voor debat. Gaarne raapte deze den hem toegeworpen handschoen op. En nu ontstond er een steekspel tusschen Heemskerk, Kuyper en Buys 206 schitterend en fijn en 266 geheel naar de regelen der debatteerkunst, dat zij, die er getuige van waren, het niet licht vergaten. ,,Bavinck en ik’’ — zoo ontleen ik aan een brief van Mr. Luc ass e—,,waren daarover vol enthousiasme en Bavinck sprak daarover nog langen tijd en het verhoogde zijn sympathie voor de antirevolutionaire beginselen en den grooten man’’. Het doctoraal-examen werd even vlug als de vorige exa- mina afgewerkt. Begin 1879 klaagt hij erover, dat het preeken zoo ontzettend veel tijd in beslag neemt. Eens heeft hij in Kampen en eens in Zwolle gepreekt. Doch hij deelt zijn besluit mee om er voorloopig mee op te houden. ,,Maar ik weet wel, dat ik behalve nog één keer in Leiden, wat ik beloofd heb, voor mijn doctoraal niet meer aan preeken zal denken”’.) Daarenboven spreekt hij over een vaag plan om voor een tijd aan een of andere Universiteit in Duitschland te gaan studeeren. Zijn ouders hebben er geen bezwaar tegen, Maar hij weet nog niet, hoe hij dit overeen moet brengen met zijn wensch zoo spoedig mogelijk te promoveeren. Zijn dissertatie weegt hem, dit blijkt uit alles, zwaarder dan zijn doctoraal. Dit doctoraal verviel in tweeén. In het eerste uur werd gevraagd : de geschiedenis van den Israélitischen godsdienst ; de geschiedenis der leerstellingen van den Christelijken godsdienst ; de zedekunde. In het tweede uur de uitlegging van vooraf opgegeven hoofdstukken uit het Oude en Nieuwe Testament. Met de promotie, die eerst veel later plaats had en als derde uur gold, was dan het doctoraal compleet. 1) Dit klopt niet op wat Ds, Landwehr in zijn ,,In Memoriam’ bl, 16 meedeelt. Ds. L. putte hier waarschijnlijk uit zijn geheugen, ik uit een officieele bron: een brief van Bavinck, Trouwens, de kritische lezer zal vele punten van verschil opmerken. Ik acht het echter niet noodig hierop telkens de aandacht te vestigen. De verdienstelijkheid van Ds, Landwehrs 4,19 Memoriam” wordt daardoor niet verminderd. Hierin komt de inlichting, welke ik over Bavincks eerste preek te Leiden bekwam met de mededeeling van Ds. L. overeen, dat de tekst was: En tot zichzelven gekomen zijnde 4Luk. 15; 17a). 68 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. Tegen Paschen 1879 ging Bavinck reeds als doctorandus naar huis. Naar dit oogenblik hadden behalve zijn ouders en hijzelf, ook drie Kamper studenten: J. D. van der Munnik (thans emeritus predikant van Leeuwarden), C. van Proosdij (in 1915 overleden als predikant te Amsterdam), J. H. Unink (gestorven 1883) verlangend uitgezien. Ba vinck was in een zijner vacanties met hen in aanraking gekomen, waarschijnlijk door Unink, dien hij van het gymnasium in Zwolle kende. Aldra be- merkte hij, dat het onderwijs aan de Theol. School, inzonderheid dat van Helenits de Cock in de dogmatiek, hen onbevredigd liet en wel in die mate, dat zij elders voedsel voor hun geest gingen zoeken. De eerste door zijn meer dan gewone ontwikkeling, de beide laatsten door hun gymnasiale opleiding hadden te goed rondgezien en van hun tijd poolshoogte genomen, dan dat zij niet zouden be- grijpen, dat zulk een veelszins primitief onderwijs aan de eischen van verstand en hart onmogelijk kon voldoen. De Cock door- zocht de dogmatiek niet zelfstandig, legde geen degelijken grondslag,. maar verspilde den tijd met disputen. Het drietal vrienden was dan ook begonnen met de werken van Chantepie de la Saus- saye en Gunning te lezen en kwam geheel onder de bekoring van de bemiddelingstheologie. Zij dreigden voor de Chr. Ger. Kerk ver- loren te gaan. Dat zag Bavinck. Hij sprak met hen. Hij verzekerde volstrekt geen pressie op hen te willen uitoefenen, maar voor zij den gevaarlijken weg der Ethische theologie opgingen, behoorden zij toch eerst de Gereformeerde Theologie goed te kennen. Daarom stelde hij hun voor, dat zij met elkander de Dogmatiek van He p pe zouden bestudeeren, met de bewijsplaatsen erbij en wanneer hij zijn doctoraal achter den rug had, wilde hij met hen de dogmatiek op meer wijsgeerige wijze doorwerken. En indien gij dan, ging hij voort, nog meent, dat de Ethische Theologie de voorkeur verdient boven de Gereformeerde, kunt gij nog beslissen. De drie vrienden grepen dit aanbod met beide handen aan. Den geheelen winter besteedden zij aan dogmatiek, zooals Bavinck hen had voorgeschreven. En toen deze zijn doctoraal had afgelegd en overeen- komstig zijn belofte met hen ging saamstudeeren, waren zij reeds voor drie kwart van hun ethische gevoelens genezen. De dogmatiek. ——eE STUDENT. 69 werd locus na locus behandeld. Ieder leverde op zijn beurt een referaat. Bavinck gaf daarbij de literatuur op, zoowel oude als nieuwe. Elken avond van tien tot twaalf uur ongeveer zaten zij zoo bij elkander. Natuurlijk bleef ook hierbij het disputeeren niet uit en won Bavinck het in den regel glansrijk. Maar onderwijl zichzelf oefenend, smaakte hij toch deze voldoening, dat deze studenten voor de Gereformeerde waarheid behouden bleven. Men zal hieruit reeds hebben afgeleid, dat hij na zijn doctoraal niet weer naar Leiden terugging, maar zich thuis voor zijn promotie voorbereidde. College liep hij te Kampen niet. Hij informeerde alleen bij zijn vrienden, wat er door de docenten werd verhandeld. De School kon hem weinig of niets bieden. Ook twijfelt hij eraan of zij ooit op peil te brengen is. Ter gelegenheid van het 25-jarig jubileum der School(December 1879) schrijft hij aan Snouck Hurgronje: ,,In vergelijking met voor 25 jaar is onze School zeer vooruitgegaan. Maar of ze ooit worden zal, wat ik soms wensch, betwijfel ik. Financieel en zedelijk gesteund door de gemeenten, is ze van haar in elk opzicht afhankelijk en kan ze dunkt mij niet veel meer dan praktische beteekenis krijgen en houden. Zuiver wetenschappelijk kan ze uitteraard nooit worden. Hoezeer me dit soms ook spijt, ik troost me en kan me ook goed troosten met de gedachte, dat ze toch een machtigen invloed kan oefenen op het leven. En dat geeft ten slotte den doorslag”’. Hij vindt het heerlijk weer thuis te zijn. ,,[k heb het hier thuis al te prettig; een uitstekende kamer, onbeperkte vrijheid, geen vervelende colleges of lastige visites meer en dan thuis — ge begrijpt, dat ik niet verbeteren kan en het wat dat aangaat uitmuntend naar den zin heb’’. Zoo lees ik ergens. En in een volgenden brief : »ledere dag is voor mij ongeveer gelijk aan den ander. Maar het huiselijk genot is vroeger nooit door mij zoo gewaardeerd als thans. ’*t Zou me niet verwonderen als ik na dit jaar er nog een thuis door- bracht, althans niet de gemeente inging’’. Zou hij zich in dien geest ook dikwijls tegenover zijn ouders zelf hebben uitgesproken ? Waarschijnlijk niet. Hij was meest in zichzelf gekeerd. Hij had geen zusters om hem te plagen en hem eens uit den hoek te lokken. De broeders, die hij had, stonden in leeftijd ver beneden hem. De jongste, die Bavincks lieveling was, 70 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. telde nog maar zeven jaar. Daarenboven hadden de Ba vineks iets stils over zich. Zoo ging menige maaltijd voorbij, zonder dat een woord werd gewisseld. En vooral als er vrienden bij waren kon Bavinck soms heel kort zijn. Was hij in druk gesprek met anderen gewikkeld en kwam zijn vader binnen, dan zweeg hij weldra. Dit is weleens in voor hem ongunstigen zin uitgelegd. Doch de schijn loog ook hier. Zeker, het conflict tusschen zijn cultureele vorming en de min of meer anti-cultureele levenshouding in het ouderlijk huis droeg hiertoe het zijne bij. Maar het was vooral een kwestie van geaardheid. Bavinck vond het allerminst gezellig gezellig te moeten zijn. Tegenover vreemden was hij dit wel verplicht. Tegenover eigen niet. Hij genoot er zoo in, als niets hem van eigen gedachten afleidde. Overigens achtte hij zijn ouders hoog en had hen lief. Voor het heldere doorzicht van zijn vader had hij respect- De moederlijke zorg stelde hij zeer op prijs. Hij schrijft eens zoo echt aan zijn Leidschen vriend: ,,Heden is moeder jarig”. En hoe zeer hij aan het ouderlijke huis was gehecht, bewijst hij niet het minst in de dagen na zijn doctoraal. Zijn voorname afleiding bestond in het uit ,,preeken” gaan. Het regende uitnoodigingen. Meestal legde hij ze ter zijde. Maar de gevallen, waarin hij een uitzondering maakte, schijnen niet weinige te zijn geweest. In denzelfden brief, waarin hij aanSnouck Hurgronje zijn blijdschap betuigt, dat deze bij zijn doctoraal ,cum” heeft gekregen (de eerste in de literarische faculteit !) en dat daarmee ,,de overgeeflijke fout der theologische faculteit’”’ is hersteld, laat hij er zich aldus over uit: ,,Ik krijg zoo verbazend veel preekverzoeken, soms drie tegelijk voor één Zondag, dat het me waarlijk tot last wordt. Een enkele maal, als weigering ondoenlijk is, neem ik het aan; anders sla ik ze geregeld af. Inzoover zijt ge wel gelukkig, dat ge u onverdeeld aan de studie wijden kunt. Toch, ik klaag er niet over, in ’t practische leven op te treden heeft dikwerf veel nut voor ons zelven en de gedachte, ook voor anderen nuttig te zijn, bevat een rijken troost. Non ut nobis vivamus — las ik dezer dagen in Zwingli — nati sumus, sed ut omnibus omnia fiamus’’.?) 1) D.i. wij zijn niet geboren opdat wij. onszelven leven, maar opdat allen alles worden. STUDENT. 7) Met zijn dissertatie wilde het in het eerst niet erg viotten. Hij kon geen onderwerp vinden, dat hem leek. Kort na zijn candidaats in de theologie dacht hij over ,,het ontstaan van het begrip der gewetensvrijheid na de Hervorming’”’. Toen hij bij prof. Rauwen- hoff op thee was, sprak hij hierover. Maar de hoogleeraar ant- woordde : ,,nog al uitgebreid; maar weet ge wat, denk er eens over na en kom dan eens terug”. Hetzelfde bescheid had ook een ander gekregen. Dat zinde Bavinck niet en hij nam zich voor niet voor de tweede maal met hem over zoo’n onderwerp te beginnen. Toch ziet hij eigener beweging van dit onderwerp af en kiest een ander, dat hem sterk toespreekt nl. ,,de Afscheiding’”’. Prof. Scholten bewilligde hierin. Na zijn doctoraal deelt deze hem mede, dat ook een ander daarover een dissertatie wilde schrijven, maar dat hij hem gevraagd had dit aan Bavinck over te laten. Ook Bavinck verzocht dezen student schriftelijk dit terrein voor hem te willen vrij houden. Maar er was nog een liefhebber. Bavinck licht zijn vriend in: ,,Ik ben nu bezig met bronnen te verzamelen voor mijn dissertatie. Gister kreeg ik van een doctoran- dus uit Utrecht een brief, waarin hij me zei hetzelfde onderwerp te zullen behandelen ; of hij voort zal gaan, als ik hem schrijf, dat ik het ook doe, betwijfel ik.” Er kruisten dus kapers op de kust. Het onderwerp stond in de gunst. Bavinck schiet er echter niet mee op.Nu eens laat hij Snouck Hurgronje weten, dat hij nog steeds bronnen opspoort, dan weder dat hij met zijn onderwerp niet gelukkig is. Totdat hij opeens bericht, dat hij weer veranderd is en nu promoveeren wil op de ,Ethiek van Zwingli”. En hij motiveert dit aldus: ,,Ik heb dit ge- kozen, niet zoozeer wijl het me zoo bijzonder aantrok, als wel omdat het nog het beste leek van alle, waarover ik nagedacht had en ik toch ten slotte eens beslissen moest. Gelukkig valt het me onder de bewerking veel mee; het heeft bepaald zijn aantrekkelijke zijde, werpt veel meer vrucht af dan de ,,Afscheiding”’, en — wat voor mij thans veel zegt — heeft niet die bezwaren, die een ander onderwerp voor mij althans op dit oogenblik bijna onmogelijk maken. Ik zal dus dit onderwerp wel houden, en ben blij, dat ik eindelijk zekerheid heb. Onder de weifelingen van vroeger heeft mijn studie soms veel geleden”. Voorts vernemen we, dat hij er zijn promotor, prof. 12 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. Scholten, nog niets van heeft geschreven, ,,wel even aan prof. Kuenen omdat die mij het onderwerp genoemd had’’. Ook hier deed zich dus de invioed van Kuenen gelden en dat deze niet als promotor kon optreden, wat Bavinck ongetwijfeld veel liever gezien had, was alleen hieraan te wijten, dat de professoren bij toerbeurt voor de promotie werden aangewezen. Maar nu werkt hij ook met stoom. Nog geen twee maanden daarna kan hij naar Leiden het heuglijk nieuws zenden, dat hij goed vordert. , De stof heb ik zoowat bij elkaar. Nu moet ik ze ordenen, en dat valt me niet mee. Een geschikte indeeling, die me in elk opzicht bevalt, Kan ik nog niet vinden. De moeilijkheid ligt, als ik wel zie, hierin, dat Zwingli’s moraal niet als die van Luther en Calvijn van één gezichtspunt uit zich laat beschouwen. Als ik de stof geordend heb en de voornaamste werken over Zwingli — het zijn er gelukkig niet zooveel — bestudeerd heb, dan kom ik eens naar Leiden. Had ik een anderen promotor, dan sprak ik zeker nu er al eens met hem over ; maar ik denk, prof. Scholten zou me toch niet veel verder brengen. Toen ik eenigen tijd geleden hem schreef, dat ik de Ethiek v. Zw. behandelen zou indien hij het goedkeurde, antwoordde hij zeer karakteristiek : het is een mooi onderwerp, vooral om aan te wijzen het verband tusschen Zw.’s verkiezingsleer en zijn moraal. Raadpleeg mijn leer der Herv. K. en nog een paar andere werken, die hij dan noemde. Dit bewijst genoeg, dat zoo’n promotor niet veel geeft”. Hier ontvangt men een interessant kijkje in de keuken ! En niet minder typisch is dit: ,,Zoo zal het er dan toch misschien nog van komen, dat ik promoveer. Ik heb er dikwijls aan getwijfeld en soms nog wel. Een boek schrijven valt waarlijk niet mee en den moed er toe te hebben zegt ook al wat. Gelukkig dat de promotie dwingt een onderwerp te behandelen; anders deed ik het niet en ging stil in mijn eentje voor mij zelven studeeren. Dat verschaft me altijd het meeste genot”. Een citaat om te onthouden ! Het leert Bavinck van een eigenaardige zijde kennen. Uit ziin brieven kan men de wording van zijn dissertatie bijna stuk voor stuk nagaan. Het bevreemdt hem, dat in de Leidsche bibliotheek het eerste deel van de Duitsche uitgave van Zwing|i’s werken ontbreekt. Hij zal nu maar de Latijnsche uitgave aanhalen, die toch zeer nauwkeurig is. ,,Het komt toch op zoo fijne tekst- STUDENT. 73 critiek hier niet aan”. In Mei zijn er al bijna vier vel afgedrukt. » Woor eenige weken heb ik aan Prof. Kuenen mijn manuscript ge- zonden om het eens in te zien; hij had me dit zelf aangeboden ; €n na eenige dagen, vier of vijf, kreeg ik het al terug. Met zoo’n spoed had hij dit vervelend werkje verricht. Gelukkig waren er niet veel aanmerkingen op; zoodat ik na eenige herziening hier en daar met het laten drukken een aanvang kon maken. Alleen de Inleiding Stond Kuenen niet erg aan, en mij ook niet ; en zelfs na de overwerking is ze alles behalve voor mij zelven bevredigend. Maar zij is nu ge- drukt ; en gij zult er spoedig zelf over kunnen oordeelen”’, En wat nu Scholten aangaat: ,,Aan Prof. Scholten stuur ik Op aan- raden van Kuenen die er met hem over gesproken heeft, telkens een vel als proef. Hij zendt ze heel gauw terug, zonder eenige andere aanmerking tot dusverre dan taal- en drukfouten, waar hij zorg- vuldig attent op maakt’. Na gevraagd te hebben of Snouck Hurgronje niet een paar geschikte Oostersche stellingen voor hem weet en ook een of andere stelling uit het O.Test. ,,eene con- jectuur of zoo”, wint hij nog over iets anders zijn advies in. ,,En eindelijk moet ik nog vragen naar uw oordeel over het plaatsen van een voorwoord (bedankje aan de proff.). Zou ik het doen of niet ? Ik weet zelf niet goed, hoe ik me hierin te houden heb. Wat mij zelven betreft, zou ik het wel willen doen. Maar zoo’n woordje als b.v. M....4) in zijne dissertatie kan ik niet zeggen, dat mij bijzonder bevait. ’t Wordt mij zoo algemeen en vormelijk”. Hiermee is dan het raadsel opgelost, dat men bij het lezen zijner dissertatie zich dadelijk opgeeft. Ik heb verschillende exemplaren ervan ingezien, maar in geen enkele vond ik de gebruikelijke dankbetuiging aan de hoogleeraren. Wel had hij met bekwamen spoed gearbeid. In October 1879 moest hij nog met zijn dissertatie beginnen. Den 10den Juni 1880 was ailes voor de promotie gereed. De Universiteit bepaalde, dat de promotie, ter keuze van den doctorandus, publiek of privaat kon zijn. Maar het was van Senoegzame bekendheid, dat de hoog- leeraren, aan de private promotie de voorkeur gaven, omdat zij *) Het kwam mij beter voor den naam niet mede te deelen. De letter M. is. gefingeerd. V. H. 74 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. daarbij niet allen behoefden tegenwoordig te zijn. Dit harmonieerde volkomen met de innerlijke neiging van Ba vinck, die de publici- teit niet minde. Zoo werd hij dan op gemelden datum in een private promotie tot doctor theologiae bevorderd. Van de gewoonte om in een zaal receptie te geven, week hij af.Hij begaf zich met zijn vrienden dadelijk naar zijn kamer. Daar kwamen de professoren hem com- plimenteeren. Scholten zat als gewoonlijk op zijn praatstoel. Of de ,,Mixed-Pickle” in de Studentenalmanak van 1877: Zeker Professor : Ik blijf graag nog wat napraten’’. VAN LENNEP, op hem sloeg, weet ik niet, maar ik vermoed van wel. Tenminste, op Bavincks kamer deed hij dit varium alle eer aan. Of sommige studenten al de opmerking maakten, dat het laat werd, hij begreep den wenk niet. Totdat Bavinck riep: ,,Professor, moest u niet met de tram van 6 uur mee ? Daar gaat ze!” Toen stapteScholten dadelijk op. Intusschen had mevrouw Scholten overal laten vragen, waar haar man was. Eindelijk klopte men ook bij Bavinck aan. Maar de professor was vertrokken. Bavincks dissertatie bestaat behalve uit een Inleiding en een Slotwoord uit tien hoofdstukken : de zonde ; de zedelijke natuur des menschen; de grondslag van het Christelijk leven: de ver- kiezing ; de bron van het Christelijk leven : het geloof ; de aanvang en de strijd van het Christelijk leven ; het richtsnoer van het Christe- lijk leven: de wet en het voorbeeld van Christus ; het voorrecht van het Christelijk leven: de vrijheid; het Christelijk leven in den individu ; het Christelijk en het burgerlijk leven ; het Christelijk leven in de maatschappij. De geweldige belezenheid, waarvan in latere jaren zijn werken getuigen, treft gij hier nog niet aan. Maar overigens vertoont zijn dissertatie reeds den grondvorm van vele volgende geschriften. In de inleiding zoekt hij aanstonds contact met dezen tijd. ,,De wetenschap, welke de beschrijving van het zedelijk leven zich ten doel stelt, geniet in, den tegenwoordigen tijd een vroeger ongekenden bloei”. Zoo vangt hij aan. Hij heeft hier reeds dezelfde visie op den STUDENT. 75 tijd als in zijn ,,De Overwinning der Ziel’? en andere werken van zijn hand. Getuige de passage: ,,Ook ondanks al wat er in de klachten over gemis aan zedelijke idealen, over het bederf onzer sociale toestanden, over ondermijning van de zedelijke grondslagen van Huisgezin en Staat en Maatschappij rechtvaardigs en billijks is gelegen; de ernst waarmee men naar oplossing der problemen zoekt, de diepgevoelde overtuiging, dat het hierin om niets minder gaat dan de edelste goederen van den mensch, geven tegelijk be- lofte en waarborg eener betere toekomst, cok al is men nu nog in menig opzicht verre van de oplossing gevonden te hebben verwijderd?). Dit klinkt voor den kenner van Bavincks boeken als een be- kend thema. Het streven naar probleem-oplossing bleef voor hem steeds het blijde lichtpunt in de donkere werkelijkheid en gold hem als de morgenster, die den dageraad aankondigt. En als hij nu tot de uiteenzetting van Zwingli’s ethische beginselen overgaat, volgt hij de methode, welke hij van Kuenen heeft afgezien en waarvan hij nooit weer zal afwijken. Hij ontwerpt zich geen eigen schema van ethiek om met behulp daarvan Zwingli’s werken te doorzoeken. Volgens hem moet de indeeling aan de stof zelf worden ontleend. En dan gelooft hij, dat Zwing!i hem er toe noopt als beginsel van indeeling te kiezen de vita chris- tiana, het Christelijke leven. ,,Wij meenen het best te slagen, wanneer we ons uitgangspunt nemen in de door Zwingli telkens uitgesproken gedachte van de vita christiana, gelijk ook Lobstein van daaruit de ethische stof bij Calvijn rangschikt’’.2) En om het objectief karakter zijner dissertatie zoo streng mogelijk te handhaven, laat hij Zwingli dikwijls zelf aan het woord komen. ,,Wat daardoor aan de helderheid der expositie ontbreken mocht, wordt door betere kennismaking met den Hervormer zelf vergoed’”’.%) Ook op de vingerwijzing van Scholten wordt acht gegeven. Bavinck stelt Zwingli’s_ verkiezingsleer in verband met de moraal. Maar tevens doet hij uitkomen, dat Zwingli’s op- vatting van de verkiezing door en door deterministisch is — dit 1) Bl. 2, 2) Bl. 7. 3) Bl. 7. 76 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. aan het adres van Scholten — en de invloed van de Stoicijn- sche philosofie daarin niet te miskennen ist): Voor Zwingli’s eenzijdigheden sluit hij het oog niet. Zijn an- thropologie (leer van den mensch) heeft meer overeenkomst met Plato en Seneca, dan met Paulus’). Zijn absolute tegenstelling van goed en kwaad heeft hij niet alleen aan de Schrift, maar ook aan de Stoa ontleend.’) De zonde als schuld treedt bij hem op den achtergrond. Daarom heeft de val bij hem niet die ontzaglijke be- teekenis als bij Calvijn.4) Bij Zwingli treedt het religieuse voor het ethische op den achtergrond, vandaar dat hij een gunstiger oordeel over de deugden der heidenen kon uitspreken dan Cal vijn.*) Aan sommige heidenen kent hij de zaligheid toe.) Het religieus belang van zijn leer der verkiezing springt niet zoo duidelijk in het oog als bij Calvijn. Zij wordt door hem 2060 deterministisch ontwikkeld en streng volgehouden, dat zij haar zedelijk karakter dreigt te verliezen.?) Hij maakt God tot auteur van de zonde, hoewel deze niet voor Hem, maar alleen voor den mensch zonde is. Want God staat boven de wet en is van alle affecten en zonden vrij.*) Hij beschouwt het geloof niet zoozeer, gelijk het den mensch recht- vaardigt, maar als heiligende, vernieuwende kracht in het leven.®) Het begrip der toerekening, dat in de Gereformeerde theologie zulk een beteekenisvolle plaats inneemt, wordt door hem niet ont- kend, maar de kracht ervan toch niet gevoeld.2°) Het is hem niet om fijne begripsbepaling en logische onderscheiding bij het werk der bekeering te doen. Soms neemt hij haar slechts negatief: als de afsterving van den ouden mensch.Een onderscheid tusschen eerste en voortgaande bekeering maakt hij niet.1) Scherper dan latere 11) Bi. 65, 67, 69. STUDENT. 77 Gereformeerden schift hij het ceremonieele van het ethische in de Tien Geboden.*) God had de zonden kunnen vergeven zonder Christus. Maar Hij heeft in Christus Zijn barmhartigheid en straffende gerechtigheid voor oogen willen stellen. Daarom valt op den persoon, op het voorbeeld van Christus den nadruk, niet op Zijn werk.?) Hij vat de christelijke vrijheid veel ruimer op dan Cal Vv ijn. Het christelijke leven is van alle uitwendige autoriteit bevrijd, alleen aan zichzelf gebonden. Hij geeft aan het inwendige woord beslissende stem en verlegt daarmee alle macht in het subject.) Volgens hem beweegt zich het christelijk leven gelijkmatig. Hevige schokken, ontzaglijke tegenstellingen kent het niet en is daarom niet rijk aan ervaringen. Het gebed is allereerst. dankgebed.*) Dogmatische kwesties hadden voor hem betrekkelijk weinig waarde.5) De geboden van Christus, ook die der Bergrede, worden door hem letterlijk verstaan. Met de Wederdoopers erkent hij, dat gemeenschap van goederen de eenig ware toestand is. ’s Menschen boosheid en begeer- lijkheid heeft alles tot privaateigendom gemaakt.*) Voor hem is het huwelijk bovenal een middel om hoererij te vermijden. Ook werd de echtscheiding door hem gemakkelijker gemaakt dan in andere kerkelijke ordeningen.”) Minder dan van de beide andere Hervormers. is zijn oog op het ,, Jenseits”, het leven hierboven en hiernamaals, gericht.) En z06 objectief wordt dit alles door Bavinck weergegeven, dat, wie hem niet uit zijn latere geschriften kent, moeilijk zou kunnen beslissen, of zijn sympathieén in deze aan den kant van Zwingli of van Calvijn staan. Slechts een enkele maal kiest hij openlijk tegen Zwingli partij. Zoo b.v. wanneer deze alle autoriteit in den geloovige verlegt en het christelijk bewustzijn zelfs boven de Schrift stelt. Dan oordeelt Bavinck: van subjectivisme is 7) bl. 135, 139, 142, 143. 8) Bl. 147. 78 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. Zwingli niet geheel vrij te pleiten.t) En: deze stelling is rijk aan gevaarlijke konsekwenties.2) Ook: de verwantschap van Z w ingli met de Wederdoopers is hier onmiskenbaar.*) Soms zoekt hij voor deze eenzijdigheden naar een verontschuldiging. In het pas genoemde geval zegt hij: wat hem voor de toepassing van zijn beginsel en voor de eenzijdigheid der Anabaptisten behoedde, was de harmonische vorming zijner persoonlijkheid, de bezonnenheid en helderheid, die hem van nature eigen was, bovenal het juiste inzicht in de be- teekenis van geheel het sociale leven.‘)Als hij het heeft over Zwingli’s gevoelen over de christelijke vrijheid, besluit hij: ,,Ruim was bij hem het beginsel der christelijke vrijheid, maar in haar gebruik liet hij door de voorzichtigheid zich feiden”’.5) Wanneer hij opmerkt, dat bij Zwingli het gevaar dreigt tweeérlei moraal toe te staan, dan voegt hij er aan toe, dat ook de andere Hervormers de zedelijke waarde van burgerlijke en maatschappelijke verhoudingen, wier rechtmatigheid zij voor het eerst weer uitspraken, theoretisch niet altijd zuiver wisten aan te toonen’’.®) Maar niet alleen is van een speciaal kritische beoordeeling van Zwingli’s Ethiek in Bavincks dissertatie geen sprake, hij schat in sommige opzichten den man van Ziirich hooger dan die van Wittenberg en Genéve. Zoo heet het : ,,Door geen der Hervormers is deze (nl. de zedelijke natuur des menschen) zoo nadrukkelijk gehandhaafd als door Zwingli’’.?) Of: ,,Met deze door en door ethische opvatting van het geloof levert Zwingli voor de ethiek een niet te versmaden winst en gelukt het hem, om beter dan Luther en Calvijn, die altijd uitgingen van het rechtvaardigend geloof, het psychologisch verband van geloof en werken ons duidelijk te maken.’’8) En nogmaals: ,,Door geen der Hervormers is de ethische kracht van het geloof zoo duidelijk aangetoond als door Zwingli. Zijne opvatting vult die der andere Reformatoren op een uitstekende 1) Bl. 96. 2) BI. 98. 5) BIS 99; *) Bl. 96. 5) bl. 102. 8) BI. 133. 7) BI.) 22. STUDENT. 79 wijze aan. Het dogmatische en gedeeltelijk nog scholastische in hunne beschouwing vindt in die van den Ziirichschen Hervormer zijn ethische aanvulling en ten deele ook zijn correctief. Zoo tegen Zwingli eenig bezwaar moest ingebracht worden, dan zou het dit zijn, dat hij bij zijne beschouwing van het geloof de werkelijkheid uit het oog heeft verloren, die inderdaad van zulk eene macht des geloofs weinig te aanschouwen geeft” 1) Den persoon van Zwing1i stelt hij zeer hoog. ,,In eene of andere richting geniaal ontwikkeld was Zwingli niet. Hij mist de diep gemoedelijke natuur van Luther zoowel als de geesteskracht van Calvijn. Zijne eigenaardigheid bestaat juist in het gemis van een of andere eminente eigenschap, in het ronde en harmonische van heel zijne persoonlijkheid”.2) Dat harmonische van zijn persoonlijk- heid roept Bavinck telkens weer te hulp bij zijne verklaring ‘van Zwingli’s gevoelens, Vooral trekt de aandacht het slot van zijn dissertatie : ,,Geen der Hervormers is onzen tijd zoo na verwant als Ulrich Zwingli. De humane toon, de vermijding van al die onkiesche beelden, waarin de ecuw der Reformatie smaak en welgevallen vond, het gemis van scholastische redeneeringen, de eerbiediging van anderer over- tuiging, de ruime, ver ziende blik, de historische zin, bovenal de ethische beschouwing zijn zoovele trekken, die van onmiskenbare verwantschap met onzen tijd getuigen. Er ligt waarheid in het scherpe woord van Luther, tot Zwingli gesproken: gij zijt van een anderen geest dan wij. Maar men is het aan den beteren Luther, op wien Zwingli zich eenmaal van den toornenden Luther beriep, verschuldigd dat woord niet tot minachting van den Zwitserschen Hervormer te misbruiken. Zwingli is groot genoeg, om naast de andere Her- vormers ene eigene eervolle plaats in te nemen, indien men hem maar toelaat, zichzelven te zijn, en iedere afwijking van Luther en Calvijn niet aanstonds op de rekening zijner minderheid plaatst. Dat toch ware miskenning van de waarheid van dat andere en veel betere woord, hetwelk ook op de Hervormers toepasselijk is: er is verscheidenheid der gaven, doch het is dezelfde Geest’’, 2 BI. 60. » BI. 6. —6©680 DR. BAVINCKS LEVENSLOOP. Hier is ruimte voor menige vraag. Waarom laat Bavinck bijna alle kritiek op Zwin gli achterwege ? Waarom gaat hij in zijn waardeering zoover ? Veel moet op rekening gesteld van de methode van Kuenen, welke hij hier toepaste. Maar deze vond ook steun in zekere geestverwantschap tusschen Bavinck en Zwingli. Bavinck typeerde Zwingli aldus: ,,Daar is geen heide zoo dor, was de stelregel, dien hijzelf in beoefening bracht, of men vindt er nog wel eene goede plant. Bij de rechtzinnigen zie ik op het onkruid, bij de dwalenden op de zaden van het goede; — overal vind ik van het een en het ander. De waarheid is overal verspreid en niemand bezit ze geheel”. Welnu, deze gedachten waren Bavinck uit het hart gegrepen.. En waar Zwingli alles behalve met een dorre heide vergeleken kan worden en ook niet zonder meer bij de rechtzinnig-Gereformeerden mag ingedeeld, kan het niet verwonderen, dat hij op het waarheidsgehalte bij hem zulk een sterk licht liet vallen. Of hij zich Z wingli om het har- monische, dat hij in zijn persoonlijkheid zag, niet ten ideaal heeft gesteld ? Onmogelijk is dat niet. Maar men late daarbij wegen, dat hij te Leiden in een klimaat was gekomen, waaraan hij overeenkom- stig zijn eigen getuigenis eerst langzaam ontwende en waarin de nagedachtenis van Z wingli nog altijd beter kon aarden dan die van Calvijn. En niet minder, dat hij in enkele van zijn stellingen het specifiek-Gereformeerde van harte voor zijn rekening nam. 