None
None
duszeerraar, daarvan heeft den opperfte tolk Jlofak, de heer Tunberg er verfcheiden bezorgd, zijnde alle van rood koper, en in grotte de overigeyitfiVgelijk; zoo medc in de dikte met het vicrkante gat, echter met andcre letters geteekend. De algemeene gangbare fenVs ztjn de volgide : {a ) SimoniSeni* waardig tien feni^ waar- van zes 1 maas uitmaken; dit is een oude en tegenwoordig niet gangbare munt, ter groote van een halve ducaton, en dikte van een fchel- ling, zijnde van licht rood koper. Aan de eene kant van het vierkante gat ftaan verheven letters, en binnen de kant, op de andcre sijde, vicr ftempels met verheven letters. K 3 ib)'Sh Digitized by Google i$o Bijtiragen tot de. (&) SimoniSeni* is vxtxfeni^ en eene al: gemcenc gangbare munt, bijzonder op hct ei- tond Nipon, van gecl koper, en tyjna zoo grodc als een halve ducaton, en zoo dun als cen fchcepjes fchelling. Op de eene kant f Digitized by Google i$o Bijtiragen tot de. (&) SimoniSeni* is vxtxfeni^ en eene al: gemcenc gangbare munt, bijzonder op hct ei- tond Nipon, van gecl koper, en tyjna zoo grodc als een halve ducaton, en zoo dun als cen fchcepjes fchelling. Op de eene kant f Digitized by Google i$o Bijtiragen tot de. (&) SimoniSeni* is vxtxfeni^ en eene al: gemcenc gangbare munt, bijzonder op hct ei- tond Nipon, van gecl koper, en tyjna zoo grodc als een halve ducaton, en zoo dun als cen fch Tant dezclfde letters als op de Stutton ftni s maar op de andere zijn verheven heele en gebroken boogen te zijn. (c) Too Sen* of Ou Too Stni, is zoowel een japanfche als chincfche munt, van geelachrig koper, dik gelijk een fchelling, maar iets grootcr, en is twee feni waardig. Deze mumm ftamc naar alle gedachten van de Chinezen af. (d) Seni of de algemeinen gangbare fenl y is zoo groot als een fchelling, van rood kopper, en met dezclfde letters op de eene zijde als de voorige, 60 van deze zijn eene maas. Ik heb hicrvan twee foorten. De ecrfte zonder carac-ters op de eene zijde, en de tweede met eene caracter op de andere zijde. Deze worden 00k ion feni genaamt, en is eene oude gangbare munt. Y2crtn mum. Van de ijzcren munt is maar eene foort, na-mentlijk: Docfascni. ii- Doofa Sent, in grootte, gcdaante en waarde de ordinaire feni gelijk. Ik heb echter bij dezelve twee onderfcheidenhedea geobfer-veerd,als: (a) Zonder caracter op dc eene zijde, en (b) Met een* caracter op dezelve. Deze munt is gegotcn, en zoo bros, dat de-zelve van elkander breckt wanneer zij op ie^s hards ueder valt ; bij gcvolg ecu bedriegelijUe munt, VoCi* Digitized by Google Lefchrijving van Japan. 15 1 Voor ecnige jarcn wierdt door den japan-fch En Gouverneur te Nagasaki, een meenigte van dezelven gegoten in een raunthuis, aat de andere zijde van de haven, schluss over hee island gelgeo, alwaar de hollandsche Compagnie bare faccorij heeft, en welk buis aldaar noch flaat. Van alle voorfchreven muntlpecien ronleren bedendaags, in de negotie alleen, de nieuwe ko bangs, de gangbare hijbs 9 de beide foorcen itaganne, de meeste foorten kodama, nandio-gin. fiumon feni, too feni, ordinaire feni en doofa feni. BEREIDING VAN DE S A C K I, DOOR. DE HEEK. Mr. ISAAC TITSING, Degen wenig von der Japan einen worden fachten, welk woord afkomstig is van fach een dokt können, bamboes, en sofernie een musch of vogel, doelende op de eerste oorzaak die toe desselfs ontdekking aanleiding heeft gegeven welke men aldus verhaald: Eenige boeren, in de oudfte tijden, voorbij cen bosch van bamboefen gaande, ontwaarden en vreemde, doch aangename reuk; de oor-r zaak daarvan nafporende, ontdekten zij eenige afgekapte bamboefen, in welker bovenfte holte een vocht befloteu was, dat diegeur van ziet* gaf, hec geen zij proefden, en van eenige afgekapte bamboefen, en mea Tend fommige bamboefen waarin alleen be* fchimmelde rijst, anderen met verfche rijst ver- mengd, en weder anderen welke met water ge- vuld waren die dit vocht opleverden, waar uic piep vefonderftellen Kan, dat, na het Aftkappen K 5 dcr Digitized by Google 1 54 Eereiding van dt Sacki. der bamboefen, door de regen, in de toppen cenig water is gebleven; dac het gevogelce in den oogsc eenige rijsc-aljeren, naar hec bosch voerende, in deze bamboefen waren geworden en de vogels daar weder andere halmen bij fleepten, welke door een tweede regen bevochtigd, en door de stra lender zon toe een gtsting gebragt, tfte, na uitcewerkt te hebben, deze drank naliec. Hare naturwissenschaftliche achterhoudenheiten, oder de dewijze, waarop zijde-dezelve bereiden, eenig onderrigt te erlangen; doch door een lang aanzoek, had ik eindeHjk befindet geluk een van hen daartoe te averreden, en zoo verre te brengen, om in mijne tegenwörder, die zich als een koelic had verkleed, in mijne wooning kwam, brengende met zich een geld, declte befchimmelde en, een gedeelte versch gekookte rijsi. De befchimmelde naaukeurig bV fchouwd en geproefd hebbende, om te ontwaren of zij mQt eenige vreemde ftoffen was vermeugd, was daaraan, zoo het mij toefcheen niets te ontdekken; na deze nu in een daartoe vervaardigde balie, met de gekookte rijst zorg-vuldig omgeroerd, een vier spolkommen zuiver water bij gedaan t-> hebben, floor hij deze balie digt, bond die in een ftuk lijnwaat, en plaatf te dezelve in een houten kastje befloten, op een aflrand van de vier dagen, door een marine warmte, een behooflike gisling een ondcrgaan; na verloop van welke tijd Digitized by Google Bereiding van de Sacki. i 55 hij de balie kwam openen, een bet vocht door ccn doek gezijgd bebende, mij aanbood om te drinken, zijnde van een melk- couleur, cu nice onaangenaam van fmaak; dezc betuigde Iii]^ dat door een ieder werdc vervaardigd om op feestdagen cn vrolijkhtdcn te gebruiken, wer* iende Ama Sacki of heilige sucki genaamd; doch moet binnen den tijd van twee etmalen worden verbruikt wijl zij anders een zunre fmaak aanneemt en tot bederf overgaat. De rijst, hiertige benoodig, bestaat in 1* gantang befchimmende, en een gantang versch gookte (bedragende een japanne ganze circa twee van onze ponden) waarmde hij vervolgens 14 fleschzuiver koud water mengde, Om de rijst tot befchimmeling te brengen, doet men dezelve, na gekookt te zijn, in eene balie, d e wel gefloten en met llroomattcn om- wonden, in eene oven gezet wordt, waarin een matige warmte overblijft; na verloop van vier of vijf dagen haald men dezelve er weder nit, wannecr de.rijst in eene behoorlijken ftaac bevonden, met gekookte en nog laauwe rijsc wordt vermengd; doch waaromtrent men moec in acht nemen dat dezelve met te warm is, wijl de fackl anders eene bittere fmaak zou janne- men; na vervolgens met het noadige water omgeroerd, en met eene choone houten le- pel gelijk gedrukt te zijn, levert dit, door de werking van hec vuur, deze bij hen zoo zcer geliefde drank op* Men heeft nog een tweede foort, genaamd ficitWi en En dern de wijl zij in couleur en fmaak vcel van de gewoone facki verkünden, die door i 56 Bet -elding van de Sack. door het gehcele rijk verbruike, en, 200 door onsalsdoor deCninczen word c vcrvoerd, zoo zal ik mij alleen tot de bereiJing van deze bepalen. Lien gewon brouwel beftaat uic 80 gantangs besse witte geftampte rijst, die men, nag koud worden, 32 gantangs befchimmelde rijst, en 96 gantangs versch zuver water, welk men in ache balies verdicld, vij a zes maal in cen ecmaal onvr roerd, en dus vijf en - twintig dagen lang laat rusten, om tot giscing te komen; men sort het daarna te zamen in cen grooten pot, in welke hec in een groote tobbe, hoog dxie en wijd zeven duimen, wordt ovcrgeftort. Den volgenden dag mengt men hier onder 160 gantangs witte gekookte rijst, bloedwarm; 64 gantangs be-chimmelde rijst, en 150 gantangs zuver water. Na ecn dag ilil geftaan te hebben, wordt he, den volgenden dag, uit de tobbe geno-men, en in drie dcelen verdeeld, waarvan ieder eene bijzondere tobbe, vijf voecen hoog, en diameter, drie dagen blijft faan, c. envirten men Heint inuschen van tijd, met een hou- ten fchepper omroerd, en vervolgens te zamen in eene grootere tobbe ftort, wanneer er 240 gantangs witte rijst, iets beneden bloedwarm, 96 gancangs befchimmelde rijst, en 180 gan- tangs water met vermengd wordt; die alles wiederindriedenverdeelenverdeel, worde het in grooce tobben, gedurende een etmaal, ongedeke overgeftort, waarna men 'er nog bij doet 320 gan- tangs gchcel koud geworden rijst; 128 gan- cangs befchimmelde rijst; en 2 40 gantangs wa- ter, I • 1 Digitized by Google lieuiding vein de Sacki. i$? ter, het geen te zamen de laatile gisting ver- oorzaakt. Nach viel dagen geftaat te hebben, roerd men het weder met een grooten fchepper om, proefd hec * en goed bevortden zijnde, laat men het circa vijftien dagen (lil ftaan, waar na hec in linnen zakken wordt geftort, ieder vier gan- tangs inhoudende, welke in een grooten bale worden ukgeperse : intusfchen wascht men alle deze tobben zeven h ache maal met kokend water* en droog zijnde, naaiiwkeurig toeziet, dat *er geen vuilnis of vochtigheid in overblijfc, waarna deze tobben met die uitgeperse vochc worden gevuld en zorgvuldig gedekt om het te doen zakken, het geen doorgaans binnen veer- tien dagen gefchiedt ; men fteekt 'er vervolgens, vierduimen boven den bodem, een krnan in, waardoor men de heldere facki m gemecne balies aftapt, wannecr'er vandegehcele kwanti- tcic elf honderd gantangs zuivere klare facki komt, doch gedurende de bewerking, moct men indachtig zijn, geene lioden die met eenig ziektens befmet zijn, toe te lacen, wijl de Facki anders dadelijk tot bederf ovcrgaat, en het gc- hccle brouwfel vcrloren is. De fa:ki is de gewoone drank tier Japanezen, cbruikc wordt meest warm en met water vermengr, ondcr de maaltijd genuttigd. Doch op Bacavia en elders, wordt dczelve voor den eten gedronken, en is rtlim zoo verhittend als de brandewijn. De bruine facki helder zijnde i is van geen onaangenamen fmaak, en * zoo veel men mcrken kan* niec ongcond; doch do wicee, die veel heter is, fchijnt krimpingen in de maag te vcroorzaken, het geen door de Japanezen bevestigd word- 15 E- Digitized by Google BEREIDING VAN DE S O IJ J, DOOR. DE HIEB. Mr. ISAAC TITSING. De bereiding van foija is ecnvoudig en worde Berein. Opde volgende wijze verrigt: Men neemen cen gantang geftofde mifo- boonen. Een gantang geftofde tarw of gore, en zoo veel gebrande en gemalten tarw of gore, als men voldoende oordedeld om *er de benoodigde couleur aan te brengen, welke drie foorcen men met elkander vermengd, ea in een kast fluit om te befchimmelen, vvaar toe acht dagen vereischt worden. Na dat die mengfel door de fchimmel geheel grocn geworden is, neemt men het nit de kast, en laat het een geheelen dag in de zon droogen. Vervolgens neemt men q| gantang gekookc water, en een gantang zuiver zout, dat in het water volkomen wordt opgelost; daar na laat men het een etmaal ftil (ban, tot de vuilighcid van het zout gczonken en het water koud ge- worden is, het geen men zuiver afgiet, men itorc er vervolgens de bovengemelde speciie bij, en roert bet met cen fchop, gedurende tfeertleii dagen, telkens om- Men g Ebruikc des tarweis de gort de: bet verfchil is, dat, wanneer de soja van gort gemacht wurdt deceive veel dunner, en die van tafwe vel dikker en lijviger is, en 'er als irtkt uiczier* De fiija, door de Chinezen ketjap genaamt, wordt als een zeer iekker en fmakelijk zoUc bij gebroikt, zoo op Batavia als in Ne-dcriand. EENI- Digitized by E £ N I G E jr J P A N S C a E W O 0 R D E % In den Verleden jare heeft men albier uirgegeven een woordenfehae, in de Hollandschc, Maleische en Portu- gesche talen; de verhandclingen van het Genootfchap hebben nu £n dan ook fcheclen gegeven van de inlandfche talen ; dus Vindt men in het eerite deel , pag; 1 1 8 j een naamlijst der dieren, plamen en riiincraleh; en in hec tweede deel, pag. ios, vcele timorefclie wodrden; pag. 115 ban- jarefche; pag. 138 biajos; pag. 292 javafche; thans laac ik hier ecnigc japanfche woorden volgen, die ia he6 aJgenieeh gefprokeh wordem HOLtANDSCH. Aal. AalmoeS. AanbiiMen. Aan^lzicht. Aankloppen. Aankqken. Aanpnjzen. Aanraden. Aanraken. Aar.fteken. Aanteekenert. Aaiurckkcn. A a Pi Abiikoos* A^-cr. t ■ Aardbeving, Aardbcfien. Aarilkloot* Japansch; Denarii Fodokofoe. Ogumo t»f Faqi. Kawo, onote, tziin. fatako. Miroe. Fomerd. Fasfiinoroe* Kakaroc* Tomnes. Siirocibc, OtOCS. Kiroc. Sanoe, Sarr. linns. Socii. liiing. Ictfig'o. TO , Sekai. Uie. HOLLAItDSCH. Af^ang. Aftian^, buikloop. Adcrlatcn. AITchnft. AfVpraafc. Acht. Achtien. AUcrlei. Altoos , altjjd. Ambachtsmaii Amber. Aainbjjcn. Ampt Ichrgvcr* Anker. Aoy's. A ritwoord. Appcl. JAPANSCli Foen, Koje. Bibio. Soeli, Jori, Tjic>4 torrrte. Octfoeij. , lihuaroc, Ifanas. laats , Fats. Sjoe, Fats. Sootec, sinafina. Soo!*o. Soonien. Koci'cia v.n Thom Vicsja. 1 karri. Kocfanona. Trceji, Fcoto. Kocdamono , mono. naU Ap<W Digitized by Google 2 62 Eenige Japanfche IVsordcn. HOLLA KDSCH* Apirtiefeer. , Arbcid. Arreek. •Ann. Azrjn. Armozrjnen. ^ Baard. feaard van vral- vbch. Baai. Bad , warmbad. Bakkcr , brood* bakkcr. Barnftecn. Budriegen, Bedrocfd. Pedclaar. Beek , rivier. Been ef knouken. Beer. Bcetje, weinig, Begirmcn. Bcgraafplaars. Be graven. Bekwaam. Bekrjkeu. % lickrjven. Bclcefd. Bcftiaffen, kastrj- den. Bel lea, SchtUeih Bclofren. Belooncn, Bcininnen. Beoflden. Bcrgwerkersr Berispcn. B^roemd. Bcfchaanid* Best. JBctallng. Betoveren. Beul. Bevel. Bcvriezen. Bczcrcn. Bezcm. Beziciu *ez*3» JAPANSCH. Koafocrrja. Sinroo. Bin bofi. Oedee. Soc. Kaaiki. Fi^e. Kocfcra no Fige. &inato. Isoemi, Oenfing. Panjakf. Kowakf. Damarfoe, taba- karoe. Quiamo , kinrro- doko. Fining, Koskl. Nogari, Cawa. Fone, Fonnee. Cito ba karri, Sjocfi. Fasfimaroe, Fasfi- inar. Fakka, Ska. Sorin, Okoeroe. Soeka waroeroc. MiawasToeroc. Ftoni arjja moriwo. Teeincef. Sekanlbcroe. Foeroe. Jakl'ok. Vonwovofberoe. Tayfltnivomo. Vrajainoc, Sone* moe. KancA'oforoe. Uttajoeroe. Metfonaroekoto. Fatskasfl. Sjoo, Jaka. Boefan, Kokoc. Majocroeo. Tasfliorri. Jako, Sokoe. rrje kogojoeroe. Koefoe doc kocro. Fooki. Miawasfoeroe. Yoii kaini. HOLLANDSCH. Bczwcet. Bezu-rjmen. Bidden. Bitter. BUauw. Blankcttcn. Blik. Blikibm. Bloed - Coralen. Blind. Bloed. Blocmen, bloeijcn. Bloofen* Bock. Boer. Boodfchap. Boon. Bootsgezcl. Bord , tafelbord. Borg. Booter. Biadcn. Uraud. Breed. Bruld. Bruin. Bu.Tcl. Buik ' Burger. Burgcmecster. Buc Brjtcn. Bywgf. Caftanjcn. Caret. Catnphcr. Carophcrbooro. Capitcio , (chip- per. Colrjk. Chits. C nerl. Calainbak. Co:nkornmer Coinpas. Damast. Dank. Dans. Dertig. Dcur. Dief. Dienaar. Dier. JAPANSCH. Sami Joriafewo. « Jafocinoe. Tannotnoe, Koo. Nigakikoto, nigaka. A wo, Fanairo. Keesjocfocroc. Sum , Socmoe. Ina forra, Iaabikai. Sjacfta, Tjie, Kjcts. Tjie. Fana no fa karri. Moe no fasC Samots. Fiakfo. Sjaai. Maine, Mami: Socisfi. Fatji. Oekejai, oekejaoe* Booter. Iroe Jakoe, Agocr, Ku-asfi. Firola^ Firou Fammjomi. Tjairo. Soerji. Srabara. Sjasfa. Tosfijorifi. Soba, Moto» Koeifakf. Soteekaki. Kocri. Beckogammi. Tfocno. Kocsnoki. Scndo» Sindo* Senki. Sarasfa. Mikee. Kiarra. Kioeri. Fobarrn Dans. Katosje nai. Odori. Snnsjoe. Too. Nocfabko, Noesto. Kefai. Kcdamono, Soroci. D*b- Digitized by Goo* Eenige Japanfche V/oorden. 163 W6LLAI&05CH. Dobbelaan Dochtcr. Dol. Donder. Dood. Doof. Doctor. Drie. Drinkeo. Droog. •Drop. Duff. Duivel. Duizend. i • con. Eed. Eenhorn. Ecu 111 a a!. her. Eeten* Ega, gcmaal. Bind* Elf. Eendvogel , (wil- de.) Ken lvogel,tamme. Ei - Ejjcrcn. Ezel. Eergisteren. Eliphants - tand. Fackel. Flesch ofbottel. Fluweel. Fricadellcn. Fun. Fraai. Gaaf, prefent. Gaan , wandelen. Gaan heem Gaauw. Gal- Galderu*. Cans. Xjaren. G»rst. (;arnalcn. t^ebed. C.eduld. G cic » ^cld. JAPAN8CH. BakoetfieoetHe. Moesniee. Kietfigai. Kaminarie. Simla , Sinnoroe. O.G, Tfuuibo. Ija. Miets, San. Nomoc Kawakf, Firoe. T.mkiri. Fato, Fatto. Oni. Iqnan, Sen. Ducoton. Scifi. Unicorn. ltjulo. Bako. Kwoc. Niobo, Jomego. Oaii , Sime , Sliuai. Sjoe lets. Kamo. Aphicr. Tamago. Loba. Oiotoi , Ifakoefiets. Sogi. Tan jj mats. Widro Tukkocfi. Birodo. Kainaboko. Koinakanna. Kikke. Okocro, miogi, fi- mots. Ita, Joekf, A rock. Modderi, Kairi. Fajoo. Tang. Linfi. Gang. I to. Otnoeui. left Kjojomi. Takoctfberoe. Kicut; Jagi. kamii. Geluk. Gcuibar. Gt-incen. Genoeg. Gefchicdcnis. Gev ngen.. Gierig. Glas. God. Goud. Grocn. Gu , gtflicden. Haan, hoen. Ilarmg. Haas. Hazelnooten. Haast. Haat. Havel, Hdr. Hand. Iiarlenen. Hart, liartebeest. Haven. Heer. HcrfsL Hiel , of hick n. Hoed. Hocr. Hoer , of btfzie. Hoest. I Ion J. Honderd. Honger. Ilootdpyn- Huilen. Hjj. lioercwaard. Hoertic, Jt. iaar. aloers. k. Inkt. Jong. Kaal. Knars. Kaars-fnuiccr. Kaas. Kalfc L 2 JAPANSCH. Siawasfe'. Sioga, Sooga. Tjoe. Jocroes. Fanosfi. Soemebito. Nigirl, Swa'nibo. Fidroo of liidroo. Sin, Cami. Kin. Mojogi, Oo. Omay, Omaijgata, Ondorri , Miniorri* Konofir. Oc, Oefad. Thin liajj- Ifogoe. Akf, Kiir.wo. Aran. Kami, Kce. Tee. Ita datkie fiatkocje.. Kano Sis. Irie, tntna'o. Samina, Kiiui. Aki. Kibis, kibtcs. Kofo. Tejjs r Terofi, To- gioe. Theekaikc. Siwamoeki. Inoe, Otoko, Bcu> Fjakt: Fimofe, Fidaroki. A ta manna itania. Jogore , Nakf. Anofko. Mikwaioo naka- da.sfi. loegio, kwcjjfcg. Hag* , • • Toos*. Dingfoeroc. Wa'taks. Sum. Waka'. Bo, Fagocroe. Bofrkf. Sinkiri. Boter no Kaas. Ocsnoko, Kaoes.. Kacw Digitized by Google 164 Einige Japanfchc fffardeti* HOU.AN0SCH. Kara. Kampher. Kar.nsfef. Kapmcs. Kasteel. Kerk. Kist, kleerkfct. Kiss*, (dood.) Kittekn. Klccd, tafclklccd. Kle:. Kit In. Klok* Kloppen. Knie. Kock. Konyn. Kouken. Koopraan. Koorst. JCost, fpij*. Krai;- nag cl. Krait, buskruit. Krjjg, ooilog. Kurk. Kus, Toco. Kwik. Kvrispcldoor, KtfVcft. Lanrs. Lach Lakciicn. Lakwerk. Lam, bcroert. Lam, fchaap. J^uinp-oly. Land, ianJichap Lands-ucer. ' Lang. Langzaam. Lcdiff, keg; Lccuw. Lever. Liegcn. Ligch2r.n1. Licht. Linker. Li?>tmis. Lood. Loopen. Lugt. Ltd.. JAPANSCH. Koeocfi. Sono, Tfoono* Fio, Tawara. Debafootjo. Siro, So. Tcra. Faiio , Nagamoets* Kwanoki. Koefogoeroc. Kimono's kiranio- men. Siraifocmie. Ko, liomaka. Socriganni. Oets, Tatakkoe. Fiia, Fil'ano iarra. Takf. Oefagi. Takf, Niasfoe. Akibico, Soi.iin* Nets, Nitfoe. Soeknemots. Tjoofi. Jenfo. Ikoefa. Seng. Ocma Koetfi. Mioskani. Fccfld. ljo • oe. KiaJBing. Warouo. Baslia, Basfa. Makimono. Tjoeki fuo. Fietfoc firoko. Fomofhbra. , Kokf, Koeni. hokfll, Daimio. Nagai, uanka. Sifoekanni. Aki, Akjic. Sis. Kimo. Soerogoto, Juusta. Gotal. Karoekoc. Fidarri. Madura mono. Namafi. Aijocboe, Sora. liaifocra. HOtLAWDSCH. Luis. Luiaard* Lijk. Maag. MaAgd. Maaltijd. Ma an, Maan, nieuwe. Maand. Maa>. Maat, maatftok. Mai. Mantel. Maiden. Mclk. Mcrg. Mes , knipmes. Middag. Middcrnagt. Mild, mildadig. Miliioenen. Mile. Minder. Moudcr. Mocite. Mo'.en. Mond. Moord. Mooi. Morgeil. Morfig. Mosteru Mug. Muis. Alutcus. Muscatcn • noot. Mrjl. My'ii. Naakt. .Nuald. Naatn. Naamv. Nagel. Nat. Navel. Neef. Necn. Negcfl.^ Ncger.uen. Negciuig. Nek. Neus. Ntusttock. JAPANJC& Sirami. Fionas!!. Sining, Sigajo. Fara atta, Fieti. Imada, Kiraoesme. Siboerdaki. Tfoeki. Mica Tfoeki. Coeats, Tfoeki* Sarcdotno. Sjakf, Monofafoe. Alb, Baka. Fawoii. Fasfika, Faska. Tji, Tjietji. Tsio. Taka, Orifeka.* Firoe. Tonaka. Fawnarmono. Kwa^fiwoer. Fainoib. Skoenai. Fafc, Kaka. Kieiska, moetskasQV Oes , Koerocina. ~ — » Koets. Tatakocrasfoe. Migotto, Kikkona, Asta , Mioeniets* Kifane, Jogore. Karafi. Ka. Koenifoemi. ]ako. Ntkocfoek. Rt. Wataks. Fadaka. Fart. Na. Semaka. Tfume * Jasfoeroe. Noroeroe. Fosfo , Fcfo, Fisfo. Oi. lne, Jnija. Koekonoots, Koe. S jock oe. Koo Sjoc. Goenokoebo. Fauna. Tcnu^oi. Digitized by Google Eemge Japanfchc fFoorden. 165 HOLLAND SCH« Nicmand. Niet. Niefen. Nicbt. Nooteturanscaat. Noord. Oester, Of. Olic, Oliephant. Omtrent. Onbclecfd. Onbefchaamd. Ondankbaar. Onderbroek. Ongecstig. Onzeluk. Onjclflk. Ongctrouwd. Ongezond. OnmogelQk. Onnut. Oris. Ontvangen. Onweer. Oog. Oogenblik. Oora. Oot* Oowaak. Open. Opperrcchter, Os. Otter Oud. Paard , hengst , meane. Paarl. Paarl d'amoer. Papcgaai. Papier. Pajuik. Pasfer. Pik. Pen, penfeel. Perfiken. Pepcr. 1 Pis. PleiCer. Poeyer-suiker. pakjes. Pels. JAPANSCH. Darcinonai. Naka. Akfinu, Fana fikoe. M<:, Mei. Nikocjbekoc. Kieta. Ootjigaki. Matcawa. A bra. So. Ojofa, Okata. Boerci, Opbcei. Fats kasinc. Kataske mo Karas- foe. Feko, MouiofikU Feta. Foefaiwai. Moeri. Gotaifen. Biofa. Sofaarme. Joni tatasfoe. Mc, wataksdowo, Oeketoroe. Narrifloeri. Mfc. Metatak. Onji, Ofi, Onsji. Mimi. Wanjicts. Akoeroe, Ak£ Ofoefi. Kinkiri Oes. Kawa oefo. Tosfi Jori. Ocma Koma, Dam- m». Kainotamma. Sinfoe. Omoe. Kami. Katfocra. BoemawasJj, Tjan. Foede. Kemomo. Tfocbo Kosjoe. Sobine. Asfoebi. Siro Satto. Fofo, Vofo* ftliakf. igciu HOLLANDSCH. Poort. Printer. Prins, kroonprinv Purpur. PHI. Pijn. Py'nigen. Pup, tafcakspyp. Piering. Quartel. Quik - zilver. Raad. RaacUel. Rasp. Rab:>rber. Radtfs. Re Regt. Rcchtcr- zy'ile. Ryger. Rem , fchoon. Reis. Rcken - kamer. Rcuk. Rib, Ring, CgoudenO Roggcn-vellen. Rood. Rook. Roofcmvater. Rotting. Rivier. Rtfst. Savonds. Sabel , of Iiour tyer. Satyti. Sanimere^l. Salpcter. Sc!)gap. Scnaar. Scbaduw. SchcemicS. Saffraan. Scheidbrie£ Schildcrij a fchi|- der. Schilpad. Schildwagt, »Schip. Schipper. S* moreens. Scnocu. t 3 Mang. Boos. paijnagon Samraa. Moeralakki iros. jtami. jtanda, Setnoero?j Kiicroe, Kifier. Sara. Oefoera. Mieskanni, Daimio. ^ifo. Wasfabi Orofl. Daiwo. Daijko. Ami' Ookf. Migi, Saggi, Sag?, Sakgi; Kireino. Talei. Sanjo bea. Nioi, KocGuhoe, Iokobara. Ibiganni. Sanirad. Akai. F.goeia, Socm, Frmna no Mies, Tfocjc Kawa. Kome. t loofarrie. Wagi Sasfi. Soes. Karakasfa, Siroo, finjbo* Fietfoefi. Fafainmi. Kagi ot Kakl. Sani. Saflfraan. Sarrilbo. Tjee, Ij&c Kako€, Knmtni. Ban. £inee. Sindo. Asfa. tfucts , Kocxfoe. S^ooj, Digitized by Google 166 Etrfgt jfap.infdie Ifcordcn. HOLLA NDSCH. School. Schreeuwen. Schiik. Schrgver. Schuldig. Scbrift. Secietaris, Slaan. Slaap. Slang. S!or. Sma&k, Smal. Sinid. Smorgcm, Snaph&xn* Sneeuw. Spaanscli-groen. Sped en, Spe!d. Spiegel. Spinnen. Spion. Spook. Sprcken, Start; Sunk. Star , of for, Steleil* Stccn. Stervcn. Stcrk. Stit. 8 (intend. s&om. Srorni. Rtwf. vStrijkcn. Sirker. Suiker, candy. Striker, poeder. RuiVcr, zwarte. N!ih<T-gebaK. Tad. Tabnk. 1 ..5. ..X Tarn. $gOdv!:?sdi. JA*»ANSCH. Tccra. Ocmiko, Oeraiekf, Tama-aroe. Ficfa. Siakogln. Kasfaar. |onin. Octs, tatakf. Noer, Oet<n;iwa, Feebi. Sjoo. Asfie. Semakn, Sebaka. Kasfia. Asia. Tippo. Jenki, Jeukf. Arroe toekiwa. Bokocsjioo. Kavta oetfoe. Sill fori, Tomcbari. Ka^ami. 'Fiekf. Jin*. JJakke mono, Joe- ree. Monojoc, Moesraas- foe, Matfi, Matjic. Koefakn, Koefai, Fos, Fofi. Nolbemoe. Ill, Iwa. Sinnoroe of Slnoe. Soeoka, Kiet^ka. Damerc, Tainagi. Koefaka. Oes of Ies. Okafi. Niquocmi, Sikkan. Finosfoeroe , Noe- bor. Satto. Kori fatto. Sro fatto. Kocro fatto. Satto jakj. Kotoba. Tabaco. Fats S;oe» Kcmono. }>\ F;^ics. HOLUANDSCH. Tandp^cdcr. Tandpjjn. Tarwe. Teer. Tegcnwoordig, Tcrapcl, Thee. Tcriac. Tien- Tiraracrman. Tin. TintwUn. Toetfeii. Tol. Tolk. Toncelfpeeler. Trom. Trompet. Trouwcn, Tuin. Twanlf. Twee. Twintig, Ttfd. Tijdiog, Tijger. U, LE. Ulieden. Uur. Vaam. Vader. Vaderland, Varken. Vastcn. Veertien, Veertig. Venster. Vcrbieden. Vergeten. Vergc!^ ken. Ver^iffcnis. Vergift. Vcri;rooten. Verercn. Vcrjaardag. Verkoudt. Verlakkcn. Verlakt gocd. VerlicW. Verlks. Verlorcn. Vennaak. J APAKSCH. Fainigaki. Fa no ftami. Komuggi. Tjan. Kanpgcroe. Teia. Tja. Tlieriac. Fowo, Sjoe. Daikoe.. Socfoe. Tjnta. Dida. Kokfing. Tlbcfi. Sibajo. Taiko. Tjainmcro foeki, Konte'oeroe. Fanabataki, Pa- rian*. Sjioeni. Staats, ni. Nisioe. Toki , Si Sitfo. Tjocfing, Tjofing, Tora. Anata. Cmrij gatta. Toki. Firo, Fito Firo. ' Tete, Toto. Focng gokt, Sis. Sofimoe. Sjoefl. Si Sjoei Mado, Samma. Fato foeroe. Wasfoeroo. Onaskararoe. joekiocfi. 'Socmire, Dokoc. " Tookf fceroe. Klberer6e , Jarroe. Tansjonitii.' Kafe foekf. Maki ioeroe. Maki mono. Foreta, Soeita. Sans , Sanl'oer. Oefoer, Oefina woo. Asfoboo. Ver- Digitized by Google Ecn'tge Japanfche Woordtn, 167 flOLLANDSCH. Verminderen. Vernuft. Verrtfker. Vcrtellen, Verwen. Verzoek. Vet. Vier Vierkant. Vinden. Vinger. Visch. Vischnet. Vlag. Vlcertjiuis. Vleesch. Vlicg. Vloo. Vogcl. Vogclnest Vos. Vrccde# Vrtf- Vyf. Waag. Waarotn. Wager. Walviscb. Warm. Was Pen. Wat. Water. Weesktnd. Weten. West. Wild - varken. Wind. Wiust. JAPANSCH. S'kono foeroe. Gateng. To megani. Kafoe Joeroe. Irotskoeroe. Tannomi. Kojoeroe, Kojoer. loots. Si. Sikakf. Midasfoe. ioebi. wo, Sakana. Ami. Fata. Koiuocrf. Niekf, MI. Fai, Fas. Nomi. Tort, Tjo. Tomnofoe. Kitsne. ficifits. Fima, Lakoe. Ietfoets. Tcinbin. Nasfc, Nasjeni. (ins, Ogi. Koeura, Fkoefcra. Atska. Araoe , Arrao. Nnni. Mies. Minasfigo. Siroe. Niefl. Inoe (is. Koefe. Katu, HOLLANDSCH. Winter Wit. Wol. Wolf. Won* tint. Wijn , ipaanscht. Ylen. Vs. Yzer. Zaad. Zagen, Zayen. Zee. Zceziek. Zee-hoora f Zeep. Zes. Zeven, Ziek* Ziel. Zien. Zilver. Zingca. Zoet. Zop. Zonncfchcrm» Zonnewjjzer. Zoon. Zout. Zuid. Zuur. Zwccp. Z weten. Zwfjficn, Zu. Zu'de. Zi?n. JAPANSCH. Foejoe. Siro, Siro. Kemono. Kcdanjono, Okantf. Tjinta. Boedooa. Moorjoe, Koori. Tets , roerogannl Tanne. Wakoe, Wako. Tannemakoe. Oeme. Focnin, Jooc. Forauokai* Savon. Moots. Manacs, Itami. Omo, Siiio* Miroe. Gin. Oetaoe. Amaka, Amai. Fi, Nitji. Fifasfi. Fitoke. Segara, Mosko, Si wo, S*woo. Minami. Soeika. Mootfl. Asfilbcroe. Damnteoroe. Anofito. Kinno. Anofiiono. L 4 D E Digitized by Google Digitized by Google BERIGT WEGENS EENE D00DELYKE W AT ERV REES> JACOBUS van der 5TEEGE, JCien zeker heer te Batavia, zoo bekend door zijne verdienstcn, als betrcurd wegcns zljnen ongclukigen daod , liet mij op den soften dc- cember jongstleden, na den middag, verzoeken om eens bij hem te komen, vermits hij ziefc was. Ik vand hem in eene fterke koorts, met eene driftige pols; een opgezec gezi»t; droo- ge, maar weinig beflagen tong; een fterke Ink, die reeds meer dan vier - en - twintig uren ge- duurd hadt, al hec welk verzeld ging met ge- ftadige braking en pgr) beneden het borstbeen. Ik fchreef heen ruimc aderiating voor, en daarna een voetbad, en gaf heen een gemeen Icoeldrankje, met verzoek van zeer dikwijls, echter bij kkine hoeveeiheden te gefijk, te drin ken- Den anderen dag, des morgens, ver- flond ik dat hij door de aderiating van de hik en het braken was bevrijd geworden, de koorcs -echter was nog aanwezig, maar in verre na zoo Iterk niet ; tong en huid waren vochtig, he- welk hij dten dag door veel drinken bevorden had ; het water dat hij loasde was zeer dik en -troebel. Den 34(len, des morgens, was alles bedannt, & zieke verhaftet mij dat de koorts die nacht. Berigt we gens tens te dric uren, volkomen geweken was; dathij federe geflapen en nu bereids wat gekookte rijst met zeer vcel. fmaak gegeten hadt.; de tong was even als die van een gezond mensch % de buid zacht met een ruime uitwaasfeming, en de pis ci- troen geel. Dus bleef de omstandigheid den geheelen dag, tot des nachts te een uur, wan- neer de koorts, doch zonder hik of braking, zich weder verhefte. Ik vond hem, des morgens van den *5ften, bij tusfchenpoozen ijlende, met een fterk zweet, en wederom even zulk wit en troebel water, als bij den vorigens aanval, des nachts, te een uur, liep de koorts af, en des morgens van den 26ften klaagde hi) over eenige ligtheid in het hoofd en bezetting in de keel; hij plaatfte zich voor het vengfter, waar ik geene de minstellung in de keel zag, maar wel dat de tong beflagen was; de pols was zacht In langfältigem. In fälligem, können een zacht langfältig voor, en kwam des avonds te gegen zu verkaufen, wanneer ik vernam dat de lijder die ik flechts twee of drie fedes had willen bezorgen, er wel zes of zeven had gebruikt, en om de bezetting in de keel geen thee had kunnen drinken; ik deed hem eens in mijne tegenwoordigheid, flikken, en zag toen tot mijne groote verbaasdheid, dat, toen het kopje nog wel-io of 12 duimen van den mond was, den zieken even als een zware electrieke schok krecg, met trekkingen in het aangezigt gelijk aan die, wanneer het diadhragma gekwest is: met vele moeite bragt hij het aan de rechterzijde van den mond, en kreeg eenige wei-nige druppelen door, ik liet hem gekookte rijst gegen, die hij met voile lepels en zeer fma-kelijkat. v Zien. De hand was meer gekneusd dan gewond, En volgens berigt van de heer F. Schouwman % 2ijn gewoone practizijn (aldaar tegenwoordig ) hadden de wondjes wetnig geetterd en waren ligtclijk genezzen; na dat dit voorbij was kreeg hij een tusfchenpoozende koorts, die hem zeer vermagerde, waarna hij, even hcrfteld zijnde, in het huwclijk trad in april 1780. Hij bleefver- volgens gezond (uitgezondcrt eenige fteenpuis- ten) tot in de maand October dezes jaars, wau- neer hij weder een geringe koorts kreeg. Ik onderzocht de hand waaraan geen lidrec* ken te zien was. Ik ondervroeg hem of hij 00k federt eenige dagen pijn in de rechterarm gevoeld hadt, maar konde zich dit niet herinne- ren. (*) De oorzaak welke den lijder dacht C*) Na dedood, zjfn wij van vc!c gelooCv.aardige menfehen nn.icrrigr, dat den Hider, eenige da^cn te voren, van een jeukende pijn onder den oxel geklaagd had, die hem belette den an opccli'sten, hetwek 4i|j aan C*) Eene zinking tofefcrceA Jährlich wegens eene Das heer gegen werde Das flag welkte hie op den rug tusfchen de schouderbladen gevoeld hat, en die weder spodig verdienen was; ik verzocht tot roine asfistantie de heer Rreps, een man die een recks van jaren de praktik te Batavia met fucresgefend heeft, en met welke ik dien avond be-raamde om een groote spannfche-vliegpleister tusfchen de schouderbladen te bten ieggen, voons, gedurende de nacht, om de twee uren, een clijfteer van vtjf of zes onen, uit rijstwater en ole famengefteld, te laten inbrengen, en nu en dan eenige drppelen van de Liqt Ami: Mm; Hofm; op een ftukje fuiker, innemen. Des morgens van den 27ften f vonden wij geen korts, hoewel de pols harder was dan daags te voren, de clijfteren waren binnen gebleven, maar bet gezigt van een bekken met water hadt verveeld, en eenig druben op de voet cevallen, hadden een fchok veroorzaakt. In dezem omftandigheid proponeerde ik een ruime änderlating en de kwikvrijvingen. De aderlating wierdt dadelijk, tot flaamv wordens toe, in hec-werk gefteld, en bragt zoo veel verligtung aan, dat twee kopjes vleeschnat met weinig mocks ingenomen wierden; echter wierden tegen de Yriivmgen met kwik zoo vele bedenkingen in-gebragt, dat wij bedoten, dewijl den lijder nu zoo merkelijk bedaard was, hec dien dag onder hot gebruik van pijnitillende Hoffman m tezien; den avond echter ftelde onzc hoop te kur, de toeyallen verergerden meer en meer; bet gezigt niet alleen van water, maar van alles waar hct in bewaard kan worden. Hec noe-rr.ca. cht, was ondragelijk en veroorazakte ftuiptrekkingen ; ce vergeefs trachte wij door de campher en door het opium enige verligcing toe te brengen, doch het konniec ingenomen worden, en den lijder overbed te 3 uren des nachts jammerlijk gefolterd xijnde, en fitkte als het ware in de flijm, hec welk zich met brokken ontlaste. Uit aanmcrking der zeldzaamheid van hec verhaalde geval, is het nrij georloofd noch eene enkele aanmerking hier bij te voegen. Wij hebben te Batavia geen voorbeeld van dolle honr den, het geen den lijder onachtzaam en den chirurgijn zorgeloos maakt om gebeten woncjcn te genezen. Immers leert ons de ondervin- ding, beyestigd door het gezag der beroemfte mannfen in- de geneeskunde, dat mensch of beest, en wel voomamelijk een hond, met behoeft dol te zijn, ora iemand dien hij bijt* de watervrees te gcven. Den hooggeleerden heer Gaubius, zegt in eene zijner redevoerin* gen, dat een jongeling, door teorn vervoert, zich zelven in de vinger beet, waarvan hij een doodeltjke watervrees kreeg. De Baron van Swieten, in zijne aanteeketiingen op dc fpreu- ken van Boer haven, haalt dit zelfde, en nieer andere gevallen aan. Voor vijf of zes jaren, heb ik hier iemand aan de hondsdolheid zien fterven, die, eenige dagen te voren, door een gezonde, doch k Wadartige hond gebeten was; men z gt, dat dit geval, en het boven verhaal-de, de eenige zijn die in deze ceuw alhier zijn voorgevallen; ik gelööt zulks; maar tevens, dat men deze ziekte zoo veel moet trachten voor te komen als mogelijk is; het beste daar-toe is, dat men de gebeten wond zoo lang openhoudt als mogelijk is, en dagelijks met de kwikzalf verbinde. In het kort, dac men zich gdrage naar de raadgevingen van de heer Tis fot, bestempeld door hec gezag van den be-roemden rotcerdamfchen geneesheer Bikur. Ik ben zeer wel overzücht van hec kwaad, hec ivelk de mercurius hier, in fomraige ligchamen, tot rotting geneigd, uitvoerd; maar ook tevens, dat men het door een voorzichtige beftiering veel kan voorkomen. Met een versch gebete wond moec men niet driftig te werk gaan, doch is de watervrees reeds daar, dan geloof ik, alles ten ergften genomen, dat het zeker eene weldaad zoude zijn, als men iemand uit die ijsfelijke ziekte konde redden, en dezelve tegeneene rockoorts verwisfelde. A AN- Digitized by Google AANMERKINGEN OP DE VRAAG, Welk zijn de teste en Jpcedigst voortfo* mende wortelen, cm d$ behoeftigen % hij misgevras van graanen tc fpijzingen? In die gelukklg en vruchtbaar eiland Java, weet men niet, dac immer eene alles vernielende hongersnood is gevoeld geworden, gelijk in Bengalen en andere gewesten van het Opsten; cn voormaals in Egjpcen zelfs en in Sijrie. Evenwel gebeurd het wel eens, dat, vooral dobr e Eine entführung droogte, de granoogst niet al ce voordeelig uicvalc. Doch in zulk een gewal, verleend ons de goede Voorzienigheid een menigte van boom-, veld- en aard - vruchten, die schamele en behoefcige menfehen niec verlegen laten, maar hun daarentegen een gezond en aangenaam voedfel verfchaffen. Het Bataviausch Genotjchap kan bezwähnte fijk door de graanen iets anders verstaan, dan de rijst en de verfchillende soorten derzelve, als gevende die het voornaamfte voornaamfte voornaamfte voornaamfte voor menfehen, huisdieren en wilt gevogelte. Oj* de laage landen wordt die in april gezaaid, en in augustus ingeoogst om dat zij anders te veel water krijgt, en op de hooge landen wordt zij in novembcr gezaaid, en in maarc ingeoogst % op dac zij met te weinig water zoude nebbed* Want ieder wcct.dat de rijst met He wortcl on- der water groeijen modt. De natuur geefc hicr eene nacre, of west - mousfon, en eene droo^e of oost * mousfon, waarna zich den wij- ze landman in de verordeningen van zaai- en oogsttijd regeld. A's hem zijne gisfingen, omtrent den regentijd en de droogce mislukken, dan volgd doorgaans eene fchaarsheid van die noodige graanen bij de intfameling derzelve. GkAANEX. Orfri. t. De rijst, Padi genaamd, Zu lang zij, om- L- 475- trend in de gedaante van onze europifche haver indeairen en aan de halmen zit* wordt, ge- weekt ziinde, tot paardenvoedcr gebruikc, even als de haver; naar uitgedorscht en ontbolsterd, noemt het den Inlander Bras, en gekookt zijn- de Nasfy, en wordt van rijken en armen als brood gemutigd * na dnt zij te vofen, door hec langdurig stampen in een houten mortier, zui- ver en wit geworden is* Van de verfchillende foorten dezer graanen behoeven wij niet om- ftanciig te fpreken*. alzoo.hct Genootfehnp die kundigheden verondedleld, en allen een neftc befchrijving van andere vocdende spijzen vordert* die in plaats van de rijst, door de bell oeftuie *. in tijd van nood, tot voedfel kail verftrekken. Er is een foort van rijst die niet wel zoo veel graanen op ecnen halm draagc als de Patli % en ook, gedroogd zijnde, een weinig blocker van couleur schijnt te zijn. Ook vinde ik ccnig ondcrfeheid in het af han^en dcr ziilingfche dra- den en derzelver graanen; want de rijsthalm Digitized by Google Graanen 1 77 V heefc aan beidc zijde van de hoofdrteel, twee, drie en vier, bijeen uitfchietende zijdradcn, niaar die foort, van welke ik hier spreek, en bij den Inlander Poeloet of Reran genaamd wordc, heefc de zijdraden en derzelver graanen, over's hands links en re^cs, zoo dat omtrenc derzelver onitrek van den flecl telkcnsmaareene 2ijdraad of zijhalm uitfehict. Die Poeloet of Ke- tan worde tot meel gemalen, en levert, aldus bereid, eene aangename verfnapering op. De rijst is onder de naam van Oryza bij Linnxus Sp. PL befchreven, p. 475, en de Poeloet Ory- za gelutinofa genaamd, maar behalven de rijst en de Keian zijn *er Digitized by Google Noch vier verlichtliche fördern. 2. De späteren tarw, of het turkfche korn, zet- in de West - Indien Mais, bij Linnaeus Species * 137 * Plantarump. 1,378 Zea genaamd, en bij de javanen en Inlanders Jagon, is te veel bekend, dan dac wtj er brcedvoerig over fpreken zullen. Men heefc dezelve elders korter van air, wic, bruin gevlamd en geel; maar die, welke ik hier gezien heb, is meer dan een voet Rhijn- landsch lang, bevattende cwaalf doorgaande rijen van helderfchijnende roodgeele en volmeelige graanen ; dragend dus die gewas zes honderd- denzestigvoud. Het is hier binnen den tijd van drie maanden rijp, en kan, rijp geworden zijn-. de, zeer gemakkelijk een vol janr bewaard wor- den. Ook wordt dit graon op drie onderfchei-. den wijze bereid, te waren: men roosted de geheele ris en eet de korrels dus gepofd, of men doet de korrels los en kookt of maald de- dezelve tot meel, om 'er koeken van te bakken, 3. De Batar y anders ora de west van Indie hoIcm. M Jouarij, Digitized by Google Graanen. Joi t artj\ en NeUj, ook Bowl gefiaarnd, heefr ecr.igc geli>kvormigh i id met onze curopefche hpekweic, en is een iuort van Ilulcus, bij Lin- tuvus p. i bcfehrcvcn: hier in onderfcbci- den van tie of spanfche tnrwe, dac Iiij zijne graan- korrcis r.an trosfcn draagd. De steng van dc Zfo/ ar hccfc vier en nicer leden, uit welkc »5, o, 25 en meer trosfcn, telkens rondom uicfchiccen : ook kotnen *er cusfchen die leden noch eenige undere voor : en dus te Hi men mecr dan honderd trosfcn uicma- ken- Deze hooldtrosfen hebben 8 of 10 klci- ricre zijtrosfen, bijna de gedaante hebbende van oalbc/. etrosjes; aan de middelm atig ftaan 15, \6 en 17 zaadkorrcls, die de grootce, verwenden, en eenigfincs ook de gcdaame hebben van bock- weit-koorn. behalven dac zij rond, cn door de bast,gc!ijk in dc m:*cs: rijp zijnde, cen blinkend kasta-je-brain vcrcoonen. Men mag de vermerngvuldigin^ van die graan bcrekencn op zestien toe achc:icn honderd voud. Binnen de korrel zi eene ziuvcre witce zelfltan dighcid, wclke, gebroken zijnde, gocd mcel kan uitcve- ren, cn van ccne zcci vocdznme kracht fchijnt re zijn. Misfchien louden 7 of 8 zulke groore trosfcn, zoo als 'er eene tans voor mij.Iigr, een pond mecl - bloem knnncn uitmaken. Die was bet voomaaniuC voedfcl, hecwclk de Javancn gebruikte etr zij de rijsc hadden leren kennen, hetgeen oni de west van Indie bet algemeene voedfcl is. Ceix. 4. De Jalie, ook Simpfran, bij Limxus De la Coix. Species, pi. p. 1378, fchict uic den grond, vier voeten hoog, en draagen een foorc van erweceo, die er als grooce paerlcn uitzien. Mil 1 1 Digitized by Google (jtaantn. 179 Urt cine leden van de fteng fchicten, nchccr ecu groot langwerpig blad, ein 1:03 ccni^c zeer kJcine, welke binnemvaarcs a \\ den grond vaa h*;e lid sta.m, eine foort van kokervormcn, uft welke /Ach vijf of zes ftukjes opwaarts ver- heffen, die vcrvoJgons op hoc tweede Hd, de vruehtdragende ilengeltjes, ten gctalle wcdcr.om van vijf of zes, rnccstill van vijf uitlaten, am welke men racer dan ecn of twee graanpaerel- tjes aa«:refc Even hetzelfde -is waar van de twee volj'eflde leden der ftenge opwaarts, be- halven dac aan cen cop de graanpaereltjes lets klein?r worden. De langwerpigc p.a.reltjes ten gehrdtn van 70 toe Do Digitized by Google En meer, heben de groote van.een liem wit boo^cje- De bol- fter is hard en bijna eene linic dik. I Ice graaA is'folee'kbru'in van fchil; dc inwendige zeHftan- dighcid wk en va.se van 11 of en moet dus oolc zeer voed^aam zljn. ISoven vele van die zaad- paerekjes ileekt een kn>ontje wit, dac, nu en dan* eene nicuwc boon gebaard hcefc. Van dczc is ceo tw-cedc foor.c, Djale Bato of Djale Taifibib, 0111 dac hec cot paternosters g.ebruikc wordc, en oncabuar is ft wordc genaanu Gy;/ Nfts/tj; brengt mcic zulkc midujcs voo.ic, dock oncoibaar. 5. De 'vozeit erst, ein sofort van Pdnicum, wtwaxou Limucus "Sp.lM.p. Do, welke men onze kanarie-,w ~" vogels in hec Vaderland toe eene verfügte gef% on vaa welke ecr.igc klcine v.ogeJtjes t zoo bier a1s aan de Kaap levcn* wot It door d*n Inlander gcraamd 'jawa * 00k Jajawout en JltfiGn* bccwelk door hun,.aU pap -gekoakc* met fmaak aeseten wordt. Ik licb aan eene jteiu: lsjj Uciucie'giw^ttrosfcri i sreedd, cn roca M a fcait Digitized by Google 1 80 Graanen. kan op ccn middcntal van 80 graamjes m iedertf trosrekenen; om dac 'er benedenvvaarts zijn« die over de twee honderd, en naar den top, die bencden de 40 zaadkoiveitjes liebben, be- halven eenige kleinere die aan den voet der grootere zaadtrosfen afhangcn, en dus moec 3cn zaadjc van die vogelgicrsc, bijna den d>ii- jsenvoud uitleveren. Eene verbazende vrucht- baarheid! die noch meer Digitized by Google 1 80 Graanen. Te bewundern is one dac van hec uitfchieten van de fteng, tot aan de volkomen rijpheid der vruchc, flechts vor maanden verioopen. Onder de menigte van BOOM-VRUCHTEN, gelijk vooral de Kalappus, die min of meer toe voeding gebruikt, en op verfchillende wijze worden tocgemaakt, munt uit, de zoogenaarade BROOD- 100M, Soekon. in het Maleisch Soekon, en in de Koninkl. Rumph: I. zwe edfche Weetenfchaps - Akademien, Hand* P * U °* lingar 1776. bl. 230, RADERMACHIA genaamd, (*) naar den heer Directeur van heer Bacaviaasch Genootfchap Kadermacher, die aan den heer Carl Peter Thunberg, M. D. uit Zwe- den gczonden, om hier te bocaniferen, den weg getoQiid en de gelegenheid verfchaft hade om dc gebrekkige befchrijving van Rumphius te (*) Dezelve is in e.t uitvoerige befchrijving dei dieren, anten en mincmlen, door de heer Uoutiuin ook befchrewn. D. to. pag. 433. Digitized by Google Boomvruchtcn. 18 i Te verbeteren, en den hohen in het fijstema van den berocmden Unnaus de regte plaats te geven. De heer Thunberg orden für soforten, die op Java, Amboina en elders, zoo wel als die van de tweede foort eene voedfame spijs verzorgen, te weten: de Lanosa en Gra* rosa en de Stjhestrh. Bij Rwnphius vindt nen dit geflacht Soccus genaamd, na het Ma- Jcisch Soekon, het geen oolc door Thunberg is Eevo!gd met den algemeenen naam van Soe- hong, of gelijk hij fchrijft, door de zweedfche uitfpraak, Sukkong. Van de Soukong Lanosus, Soekon Radja zijn de onrijpe vruchten groen en hard, en als zij rijp zijn, worden zij week van zelfscandigheid, groeijen als dan fomwijlen zoo &root als een kinder hoofd, en geven een aan- genamen gewr van zich. Men gebruikt dezelve in dezer voege: gefchild aijnde, worden zij aan ftukken gefneden, in water gekookt, en Me met of zonder fuiker gegeten. Men nuttig dazu en wel gefchild. Van de Soukong Granofus of Soukong Timboel, worden de pieten tot spijs gemacht, en wel op twee onderfcheiden manieren: men braad dezelve als kas-tanjes, an welke zij in fmaak eenigfins gelijk zijn: ook kookt men dezelve in water met wac fuiker of stroop, wanneer zij als geconfijte amandelen tot lekkernij verstrekken; doch vAn de Sukkong Sihestris of Outan, zijn de vruchten onbruikbar; deze boomen hebben echter vijf of zes jaren groen noodig eer zij eenige vruchten geven, welke tot vervulling der mond-behoeften zouden kunnen verstrekken. Wat de Sagoe-Boom aanbelangd, hier te lande Kirai genaamd, deze vruchc wordt hier Ober Java weinig tot fpijs gebruikt, en bchooni nicest op Aroboina re lmis, van deze zoo- man nls van andere foorten ztillcn wij hier fprekcrr, om dat hec eeflacht der pahn-boomen, vooral «\pzetrelijk, onder tie Verhandlingen van hec Itacavhasch Genoo.c 'cbap verfchijnen zillen* en wij hrcr allecnlijk over de fpijzen der Inlanders schriven. VELD - VRUCHTEN. * * • Ik rerfTa onder de^dve aTJc foortcrr van er\v- ten en boonen, van allerlc-i fignrcn en gedaan- tens-, waarvan veto bekeml zifn, die meest alle ccn goed voedfel geverr, en genoemd worden Carljavgi bij Lhinarus Dolichos en Pliafcolus. Eindelijk komen wij toe de ■AARD- VRUCHTEN die, bij onzcr Javtmen r onder den algcmcenen inaam van Oebks voorkomen y en bej den ridder Lmn&us, onder dfe van Dhscorea, vofgens de opgave van Ramphius+gvp\m$i worden; doch 200 onvdkomen, dar men r er maar $ foorccn tran genoem d vfnde, die alle, onder de 24 athier ©pgenoemde foorten T befchreven zip. Men zoit dezclve onder den gerrrccnen rraarn van aardappelen ktmnen rangfehikken, De mecste foorcen hebben zcven maanden noodig om rot voPkomciT wasdomce gcraken, maar knnnen 00k een jaargoed blijven. Zij warden gefchifd r.en bij gebrek van rijst, geroosterd of gekookt cn toe ftvcnsondcrfiond gebezigd; doch wanneer inert tfezelve, irir lekkernij, rot eenc verfiiapcring; gebruikt, worden dezeivc met fuiker en klap- permelk gekooku On* Onder aHc de Oeblss is de lekkerfte en., r>loseore * All r** grzondfte de Oebic Boeton, ook Obi Jaij enu 147*. Soccer bij Linnatts Sp. PK p. 1462, com alatc; heeft de omgekcerde gedaante van eene vaderlandfche winterpeer; van bin ten is hij bruin, eenigfins glad, en geaderd, even als onze vaderlandfche aardpeeren of aarditrcicho- ken. Inwendig is de base iets rooder, en niet onjrcltjk aan die van onze nedcrlandfche roodfc aardappelen. De zelfstandigheid rs van binnen fraai, wic en fappig, hec geen dezelve, ge- kookt zijnde, eenigsins kleverig doer fnnken; tfoch geroosterd zjer na aan brood doct konieih' 2. De Kaladij, Timbrel of Tallas is donker- L An*o. brUim van fchil en ruuw, pmgeven met eeit * I3< ^ # vezelachtig bekleedfel, die hi allerlei krdn- kels oroloopen, en hier en daar dwne worcel- tjes fchiecen. In Surinamc wordt deceive Taijer* genaamd, en bij Linnaus Sp. PI. p. 1367 Arum Colocapa. Met eenige waarvan ik be- zitter ben, is van gedaante en grootce btjm ue- ltjk atin een van onze grootste Fie schließt is zer dun, en de inwendige  verfchied hi) l. 220, Linnaeus Sp. PI. p. 220, van de voorgaande, allecn in klcur. De vier voorgaande foorcen worden nicest gepoot tusfchen de ananas -vel- den,  worden wcinig gecultivcerd, alzoo de mecsce eenigc precautien fereisfchen. 5. Oebi Opak of Diajon, of geelachtige wortel, ter grootte van een appel- pioscorea 6. Obi Comblle 00k Daun Subran, bij i.? m6i. Linnaeus worden dezelve Dhscorea Aculeata y genaamd, Sp. PI. p. 1462, eene foort van aardakers. Dioscorea 7. Oebi Ling ^ is langwerpig, en niet on- l?^. £ e H?k van gedaante aan eenen dikken bloed- beuling, bij Linnaeus Sp. PI. 1^614, Dioscorea Saliva. De buitenbast heeft klooven, rim- pels, ongelijkvormigheden en fchilferachtige dunne vervellingen; van binnen is deze aard- vrucht gcelachtig wit, k Levering, en wordt uic- geperst alvorens dezelve gekookt wordt. 8. Oebi Bantam, 00k Tjokol en Caflella genaamd, heeft eene roode fchil en is fmakelijk >om te eeten, wanncer dezelve in ascb gebraden is, 9. Oebi Cajou, 00k Capoer en Simpon, is tiina oneetbaar en zoo hard als bout. 10. De Oebi Boulait, van gedaante als eene lange komkommer, heeft zeldiame flingeringen, lioogtens en laagtens in de bast, met zwart- srch- Aard-Vruchttn. 185 Digitized by Google Aard-Vruchttn. 185 acting en bleek bruin doorweven. Zij groeit in vier maanden tot volkomenheid, doch kan niet bewaard worden. Deze wordt dezelfdc ' vruclic gerekend als die, welkc men te Suri- namen gewoon is Jammes te noemen. 